36 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2ad2be1ceeca1dce44b804f90c563d7.pdf 43f1e6f9542856a951c51a26b8946682 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2210 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Subject The topic of the resource muzyka ludowa Ziemie Zachodnie - tradycje muzyczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2054 Title A name given to the resource Z badań nad tradycjami muzycznymi na Ziemiach Zachodnich i Północnych / LUD 1998 t.82 Description An account of the resource LUD 1998 t.82, s.133-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dahlig, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 82. 1998 PIOTR DAllI,Ki Instytut Sztuki PAN Warszawa Z BADAŃ NAD TRADYCJAMI MUZYCZNYMI NA ZIEMIACH ZACHODNICH I PÓŁNOCNYCH. CYMBALIŚCI Z KRESÓW WSCHODNICH Tradycje muzyczne ludności przesiedlonej lub przesiedlającej się ze wschodnich terytoriów Polski międzywojennej na zachodnie i północne obszary Polski po 1945 roku były dokumentowane przez etnomuzykologów w niewielkim stopniu. Nieco więcej uwagi poświęcono repatriantom - Góralom Czadeckimt, Polakom z Bośni~, a także diasporze łemkowskie{ Problematyka osadnicza interesowała głównie socjologów i etnografów. Literatura na ten temat narastała od lat sześćdzicsiątych~, Józef Burszta ugruntował w Polsce pojęcie folkloryzmu5, l Tradycje muzyczne Góral i Czadeckich byly lematem rozprawy doktorskiej /\. Buczak (1991) przygotowanej pod kierunkiem prot: B. Linette. /\. Buezak opublikowała ponadto Instrumentarium ludowe Górali C:::adeckic/z. \\: Instrumell!V mu:::yc:::ne 11' polskiej kultuce ludowej, red. L. Bielawski. P. Dahlig. A. Kopoczek. Warszawa-Lódź 1990 s. 45-50 oraz Folklor mu::::yc:::nyjako c::::ynnik adaptacji i integracji IW :::iellliach :::achodnic/z. Pr:::yklad górali t. 8 ł. 1997. s. 115-119. c:::adeckiclz. "Lud" P. Dahlig. hadn.'/e mlel'c:::ne repatriantów polskich::: Bośni. Instrumen(v i kapele. w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultllly, red. L. Bielawski. K. Dadak-Kozick,L Instytut Sztuki PAN. 2 Warszawa 1995. s. 129-145: Tenże. Do badill1nad/im!«.jono11'aniem leńców f'r:::vklad rel)atriall!()ll'::: /]o.vni. w: D:::ied:::iCl1roeuropejskie mu:::yc:::nych tradycji przesieda polska kultura mu::::yc:::na11' do- bie pr:::emian. red. A. Czekanowsk,L Musica lagellonica. Kraków 1995. s. 285-327. Pierwsze studium etnograliczne o repatriantach z Bośni opublikował K. Kwaśniewski. Z badm1nad kulturą ludową reemigrantów polskich::: BO.vni... Zeszyty Etnograliczne Muzeum Etnograficznego we Wroclawiu" t. L 1963. s. 81-104. ] B. Tarasiewicz. li'(/(In.'/a a ll'spólc:::esnoH: obr:::ędowo,I'ci lemko11'skiej 11' diaspor:::e. w: D:::ied:::ictwo europejskie .... op. cit .. s. 387-406. 4 Materiały źródłO\\e dotyczące ehodnim pojawiły si.; w literaturze S. Ś\\irko. Z prohlelllat:,;/.,i/olkloru morze l. s. 12-16. l'ie.vni. podania Zachodnie Rozgłośni.; PR L. Biclawskiego folkloru 1\ Szczecinie. ... I.iteratura muzycznego z b. ziem wschodnich na Pomorzu Za- zdaje si.; po raz pierwszy w 1960 roku w .. Literaturze Ludowej": POl1lor:::a Zachodniego ... Literatura Ludowa" 1960. nr 4-5 (Poi hajki przetranskryhowane l.udOlm" wojewód:::twa przez s:::c:::ecillskiego. nagrane 1. Sadownika przez Z. Przyłuską-Jaworską i 1960. nr 4-5. s. 36-64. Wczesne prace o przesiedlcl\eaeh znajdują si<; w pierwszym ..Zeszyeie Etnograficznym Muzeum Etnograficznego wc Wrocławiu". Z innych publikacji warto wymienić: A. Kwilceki. Z hadm1nad pcemianami spolec:::no-kulturalnYll7i K. Żygulski. Repatrianci ll'si na :::iemiach :::achodnich ... Przegląd na :::iellliach :::ac!lOdnich. Poznai\ Illigracji na :::iemiach :::achodnich. Poznai\ 1964: Tenże. IV sprawie 1961. nr I; Zachodni" 1962: Z. Dulczewski. Spo/ecne badGl1 socjologicnych mpekty nad /wo- ceniem się nOHTch sjlo/ec:::no.I'ci regionalnych na :::iemiach :::achodnich ... Przegląd Zachodni" 1966. nr 4: S. NowakOl\ski. :I :::agadnieli adaptacji i integracji w środowisku wiejskim i miejskim Ziem :lachodnich .. .Przegląd I.achodni" 1966. nr 3. s. 53-68: Tenże. Procesy adaptacji i integracji w środOll'iskll lV/ejskim i lIliejskim :IiellI :lachodnich. w: !'r:::ellliany spo/ecne na Ziemiach Zachodnich, �134 przydatne do analizy nowych zjawisk. Wśród muzykologów temat folkloru w nowym otoczeniu podjął Bogusław Linette!>. Dzieje muzyków ludowych na Pomorzu po II wojnie światowej badają ostatnio Bogdan Matławski i Dorota 7 Niemczyk • Poznań 1967. s. 178-214. 7i-ac(l'cja i pr::emiana. SI lidia nad I./::i({jallli i 1l'.lpólc::esną kllllllrą llldową. red. Z . .Iasiewicz. B. Linctte. 7.. Staszczak. Poznań 1978. 5 .I. l3urszta wymienil cztery właściwości nowszych produkcji folklorystycznych: I. redukcja dawnych kompleksowych funkcji życiowych na korzyść funkcji artyslycmo-rozrywkowej: 2. przewaga przekazu pośredniego (druk. nUly. mass media) w przyswajaniu rcpel1uaru: 3. podział na scenę i widzów; 4. aktualność kryteriów sztuki jako rezultatu autonomiczności produkcji folkloryslycznych O, Burszta. WSlęp do pracy M. Mikuly. Slaropolski({ ywięlo ::niw. Warszawa 1970. s. 9-10). Folkloryzm.l. l3urszta omawial w następujących pracach: () badaniach pr::ulhra::({Jl kllllllrowych wsi na ::iemiach ::achodnich. w: Slare i naIVe w kllllllce wsi kos::olillskiej, Poznań 1964. s. 5-15: Kategorie spolec::no-kllllllrowe llldno.ki ::ielll ::acllOdnich .. .Przcgląd Zachodni" 1966. nr I. s. 47-71: Folklor, folkloryslyka, folklory::acja. .,T calr Ludowy" 1966. nr 1-2: Folklorismlls in Polen . •.Zeitschrift tur Volkskundc" 1969. nr I: Folklor c::y folklmy::m ... Tygodnik Kulturalny" 1969. nr 25: FolklOly::m w Polsce. w: Folklor 11' ::ycill lVspólc::esnym. Poznań 1970. s. 9-26: IVspólc::esnyfolklor widowiskowy ... Lud" t. 56. 1972, Uwagi o właściwościach Illfkloryzmu majdujemy takżc w pracach syntetycznych.l. Burszly o roli idiolllu chłopskiego w kulturze narodowcj: KIIllllra llldmvo . kllllllra narodowa, Warszawa 1974: KIIllllra chłopska llldmm a kllllllra narodowa. w: F/nograjia Polski. Pr::ellliany kllll/ll)' llldDlrej. t. 2. red. M. l3iernacka M. Frankowska. W. Paproek,L Ossolineum 1981. s. 371-415: Chłopski£' ::ród{a kldl/ll)1. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1985. s. 298317. Krąg zagadnień ..drugiego bytu folkloru" (określcnie Waltera WiOl)' z 1958 roku) omawiany jest np. w pracy FlInkc/e spo{ec::ne elnologii. red. Z . .Iasiewicz. I'oznarl 1979. Po raz pierwszy w Polsce określenie ..folklolyzm" zastosował Adolf Chyhii\ski omawiając Ma::lIrki Karola Szymanowskiego. Tcrmin ten rozumiany byl ściśle stylistyc7.llic. w ramach warsztatu kompozytorskiego. i lo raczcj ujemnie jako inkrustacja lub cytowanic motywów ludowych w kompozycji, A. Chybiński. Ma::urki Karola S::ymanowskiega ... Muzyka" 1925. nr J. s, 12-15: ..Nic bardziej obcego SzymanowskklllU nic jest jak «harmonizowanic Illlklonl»( ... ). Szymanowski odrzucał słusznie wszelki «lolkloryzl11». wiedząc. że czysta sztuka nic znosi lakiego kompromisu. któl)' krępuje prawa artysty a równoczcśnie zaciera charakter lud()\\ej sztuki". 6 B. Linclte. Kill/lira mu::yc::na w nowym Yrod01l'isku. w: Slare i nowe w kllllllr::e wsi kos::alińskiej. Poznar\ 1964. s. 234-266: Tenżc. ProhlemaJykajiJlklol'll wspiJlc::esnego no Ill' r~ec::)'1VisIO,ki kulilIrowej Ziemi LlIbllskiej. IV: Międ::)' dawnymi a nOllymi lat\'. red . .I. KrzyżanO\\ski. Wrocław Warszawa - Kraków 1970. s. 151-202. 7 B. Matlawski. /:'dll'ard MCijsak - animalor mU::)Jki ludom!) na Pomor::u Zachodnim .. .Twórczość Ludowa" 1995. nr 4. s. 28-31: Tcnże. lilmiej illSlrumenlll!islól!' ludowych w (j,yfinie ... T wórczość Ludowa" 1995. nr 4. s. 50-51: Tenżc. TUrJIieje inslruJ1lenlalislów lud01~~\'ch w Gr}jinie. "Przegląd Zachodniopomorski" t. 10. ł 995. zcsz, J. s, 227-237: Tcnżc. Ogólnopolskie TlIrnieje lnslrwnentalis/ów LlIdowych w Glyfinie, Gryfil10 1998: Tenże. Drogi mll::ykal11ów ludowych na Pomor::e Zachodnie ... Przcgląd Zachodniopomorski" t. II. 1996. z. I. s. 175-184: Tenże. Jan Iwas::c::ys::yn - arJysJa llldoll~V. s. 8-10. Fesliwale wspólc::eSll({j kultIII)' llldowej. s. 10-12. Refleksje nad kullurą llldową na Pomor::1I Zachodnim. s. 12-15. Folklor J1l1cI'C::ny na POJ1l0CII Zachodnim. s. 19-24. w: IYspó{c::esna twórc::o.~ć llldowa na Pomor::u 'L(/chodnim. ,Ifaleria!y :: sejF naukowej w Wolinie 16 I 'l 1996. red. 13. Matławski. Wolin 1997: Tenże. lnsll'lllllellll' ludOlI'e n(/ Pomor::1I Zachodnim. w: Problemy jolklaru JW Pomor::1I Zachodnim, .\!meria!y : s({sji nallkowej wKamienili Pomorskim 12 1'11998. rcd. 13. Matlawski. Kamiel] Pomorski 1998. s. 49-56: D. Niemczyk. Miejsce mll::yki ludowej II'e wspó/c::esnej klllluce jpo{ec:ells/11'({ ::achodniopomorskiego. w: W:,pó{c::esna lwórc::oYć llldowa .... op. cil .. s. 24-31: T.:,iże. I\r£'sowiacki<' lradn:je na POl/lor::u Zachodnim. �135 Literatura socjologiczna na temat tzw. ziem odzyskanych kładła nacisk na tworzenie się nowych całości społeczno-politycznych, na stopniowe zakorzenianie się osadników w nowych środowiskach. Muzykologia może tutaj dodać m.in. perspektywę indywidualną - opis losów muzyków i ich adaptacji w nowym środowisku, a także badać paralele przemian społecznych widoczne w modyfikacjach repertuarów muzycznych. Spośród muzyków - nowych osadników wyróżniają się cymbaliści. Poświęcono im dwie prace magisterskie8 oraz trzy artykułl. Badałem ich w latach 19821995, dokumentując działalność 50 muzyków. Zarejestrowałem grę (fonoi wideofonicznie)'o. Szlaki przesiedleń i osadnictwa indywidualnego muzyków ilustruje mapa 1 (liczby w kółkach - liczba cymbalistów, bez kółek - numer na liście muzyków). Dzieje grupy badanych muzyków-przesiedlel1ców oddają nie tylko przemiany tradycji muzycznych, lecz także ilustrują niewielką acz konkretną ewolucję w historii kultury w latach 1945-1989. Wyróżnić można tutaj trzy fazy: I. kontynuacja - trzy, cztery lata po II wojnie światowej, gdy muzycy i wykonywane przez nich utwory muzyczne (główne taneczne) wpływały tonizująco i stabilizująco w nowym otoczeniu społecznym i terytorialnym; 2. izolacja - okres 19501970, gdy cymbaliści, także ze względów politycznych, byli ograniczeni tylko do prywatnego muzykowania, albo zmieniali instrumenty i repertuar; 4. rein\I'encja i pewna nowa ciąglość od 1971 roku, gdy muzycy występują na scenach publicznych (np. Lidzbark Warmiński, Kazimierz nad Wisłą, Szczecin) oraz powstają lokalne szkólki gry na cymbałach (Gryfino, Straduny k. Ełku). Analiza powojennych losów tej grupy muzyków pozwala także na uogólnienie i wyróżnienie trzech odmian odrodzenia tradycji muzycznych (zjawiska typowego w Europie w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych; w Polsce w sensie raczej ożywienia tradycji niż całkowitego wznowienia): l. odnowienie tożsa/IIo.ki, gdy muzycy pochodzący z Kresów tworzą zwartą grupę, mają swoje własne imprezy i są wspierani przez lokalne instytucje i środki przekazu; ten wariant odnowienia miał miejsce zwłaszcza na Warmii i MaZL1rach; 2. asymilacja, gdy muzycy - "zabugowcy" są tak rozproszeni, że muszą, by kontynuować pr::yklwlzie wsi I?ur::rca. w: Problellly/olkloru .... op. cit.. s. 57-65. s Ił. l.ićliJiski. (:lmhali.~ci -jako 11011')' element lI'jolklorze mu::yc::nym Warmii i Ma::ur, maszynopis pracy magiskrsk ić.i \\ WSI'. Bydgoszcz 1977: 1\. Kowalewski. (vmbały wileńskie (budowa, strój. technika gr\'. \j~l-kon(J\l·c\·).maszynopis pracy magistt:rskies.i w WSI'. Olsztyn 1983. P. Dahlig. nas lIackhrett illl Xordosten Polens. w: Studia instrwnentorum musicae popularis. rćd. r. Emshćimćr i r. Stockrnann. vol. &. Stockholm 1985. s. 118-121: Tenże. (~vmbaliści w Polsce poludniowo-zac/lOdniej. \\: Il1.l'Irlllnellly1Il1l::yc::neIV polskiej kultllr::e ludowej, red. L. Bielawski, P. Dahlig. i\. Kopoc/.ćk. WarsZ<l\\a-l.ódi. 1990. s. 55-60. 127-130. 172-173. 177-183: Tenże, Musie li'oditioll ill Ini/indultl IllIerpretatio/1 .-' Case SllIdy of Resellled Dulcimer Players in Poland, \\: 1'1/(ul'Opeoll Seminar in Uhllomusicolof{Y. red. M. P. Baumann. 8erlin 1990. s. 126-142. 10 Nagrania /. hadall znajd u.i'! si.,: w Archiwum fonograficznym im. Mariana Sobieskiego IW <) \\ Instytucie Sztuki PI\N \\. Wal'S/mvic. �136 tradycyjne muzykowanie, dołączać do grup muzycznych o odmiennym składzie i pochodzeniu członków zespołu, np. muzycy z Wileilskiego dołączają do "Wołyniaków" lub "Warszawiaków" czy osadników "z centrali" (także Opoczyllskiego, Kieleckiego); ten wariant zaistniał na Dolnym Śląsku; 3. kierowanie i edukacja (obecnie na Pomorzu Zachodnim i Mazurach), gdy pojedynczy, aktywni Illuzycy i nauczyciele są w stanie inspirować innych muzyków i organizować naukę gry, np. Edward Mojsak w Gryfinie, Wincenty Kaduszkiewicz w Wołowie k. Wrocławia, Wacław Kułakowski w Ełku. °BERUN Mapa l. Szlaki przesiedleli i osadnictwa indy\\idualncgo muzyk{l\\ Istotne okazały się motywy literackie wznowienia gry na cymbałach oraz rola środków masowego przekazu. Maryna Okęcka-Bromkowa w olsztYllskiej Rozgłośni PR zainicjowała w 1958 roku nagrania muzyków-Kresowiaków, kontynuując objazdy i audycje w latach sześćdziesiątych. Lokalna prasa (np. "Gazeta Olsztyr1ska"), publikując apele i ankiety, dołączyła w 1972 roku do akcji "wyławiania" rozproszonych muzyków. �137 W połowie lat siedemdziesiątych Barbara Krzyżaniak, Aleksander Pawlak i Jarosław Lisakowski (z Instytutu Sztuki PAN w Poznaniu) w toku bada"} nad autochtoniczną ludnością Warmii i Mazur nagrywali też muzyków pochodzących z Wilellszczyzny. Od 1978 roku pojawił się aspekt regionalnego upowszechnienia - zaczęto urządzać "Zajazdy Cymbalistów" lub "Koncerty Jankielów" w Lidzbarku Warmillskim. Odbywaty się one początkowo 22 lipca, od 1988 roku połączono występy muzyczne z "Kaziukami" (4 marca). Część cymbalistów mogła się poczuć, dzięki oprawie imprez w Lidzbarku Wannillskim, spadkobiercami Mickiewiczowskiego Jankielaii. Wirtuozeria muzyczna i symbole patriotyczne oraz kult poety niewątpliwie oddziaływały na I2 niektórych muzyków-przesiedleJlców . Ilustracja związku cymbałów z muzykami cygallskimi pojawiła się tylko w twórczości artystyczne/'. Jak wykazuje analiza S. Zetowskiego'4, Mickiewicz komponował Koncert Jankiela w oparciu o współczesne mu idee muzyki programowej. Cymbaliści wilełlscy w latach siedemdziesiątych XX wieku byli kreowani przez organizatorów imprez na muzyków innych od muzyków chłopskich, wiejskich, ludowych. Kompensacyjne akcenty patriotyczne miały w latach siedemdziesiątych istotną wartość dla szerokiego audytorium tych koncertów. Dzisiaj analogii można by szukać chyba tylko wśród widowni Festiwalu Kultury Kresowej w Mrągowie (pierwsza impreza w 1995 roku). Na forum ogólnopolskim grupa cymbalistów wileJlskich wystąpiła w 1980 roku na Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą'5. W XIX wieku na Kresach grywano na cymbałach - jako instrumencie skromniejszym od fortepianu czy klawesynu - na dworach drobnoszlacheckich i w miastach. W karczmach małomiasteczkowych często grywały kapele żydowskie (klezmerzy, poświadczani w źródłach polskich od początku XVII wieku). Gdy muzycy żydowscy zaniechali w drugiej połowie XIX wieku gry na cym ba- II Postać Jankida spopularyzowały obrazy Maurycego Tn;bacza Juliusza Kossaka ilustracje Michała E. I\ndriolk!2.o. 12 Dotyczy to co~naimniei dziesięciu spośród pięćdziesięciu znanych autorowi muzyków-przesiedlc,iców graj'leych na e~mhalach. Wśród blisko stu. nic zmieniających miejsca zamieszkania, cymbalistów z Polski południowo-wschodniej mit Jankiela nie pojawił się, także ze względu na utrzymujący się zespołowy charakter muzykowania na cymbałach w tej części krąju. I; Cymbaly jako koloryt cygailski zastosował w operze Manru I. J. Paderewski (190 I). l~ S. /.clowski. KOl/cerl .fal/kie/a IV .~IViel/e pojęi: mll::yc=nych ... Muzyka" 1931, nr 10. s. 395401. Zetowski nawiązuje Jo pamiętnika ulana Wojciecha Goczałkowskiego (Lwów 1855), w którym autor ..opowiadając o zapak. z jakim do powstania łistopadowego spieszyli ochotnicy. napomyka o tcm. że ochotnicy wsadzili na wóz. jadący na czele. żydów muzykantów którzy całą drogę (Z Koilskich do WarS/ll\\Y) bili \\ cymbaly i rznęli od ucha Marsza legionów". I < W 1980 roku występowało w KazimierzlI sześcioro cymbalistów (w tym jedna cymbalistka). Na przodzie \\szystkich instrumentów (wśród nich cztery jeszcze przedwojenne) wypisano wówczas bialą farhą ..ziemia Olszty,bka". �138 łach na korzyść instrumentów smyczkowych, chordofony uderzane (cymbały) przyjęły się także wśród ludności chłopskiej. To dw~iakie, dworkowe i wieśniacze zaplecze społeczne pozostawi/o ślady w stylu gry dzisiejszych cymbalistów. Praktyka chłopska to muzykowanie zespołowe (kapelowe), przewaga gry prawą ręką (lewa często powtarza dźwięki), witalizm. Interesującc jest zjawisko jakby ,.dwuskładnikowości" kapeli na przedwojennej WilcI1szczyźnie: część zespołu, cymbaly i skrzypce grały przez jakiś czas na wesclu u Młodej, druga część kapeli. harmonia i bęben - u Młodego. Praktyka micjsko-szlachecka gl)' na cymbałach pozostawi/a ślady w postaci gry oburęcznej (tzn. z większą samodzielnością lewej ręki), nieco ozdobniejszej, cichszej i o wyrazistym stylu indywidualnym. Większość cymbalistów przesiedliła się ze środowisk wiejskich do miejskich. Fakt ten oraz rozproszenie muzyków wpłynął na przejścic od dawncgo muzykowania w kapeli do gry indywidualnej i festiwalowej. Różnorodność etnicznych źródeł repeltuaru wzbogacała życie "zbieraniny" ludzi oraz urozmaicała lokalny. po latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych dość zhomogenizowany krajobraz kulturalny. był on modelowany od lat siedemdziesiątych przez lokalne ośrodki kultury. Cymbaliści byli osobowościami nie przystaj'lcymi do stereotypowego obrazu folkloru jako ekspozycji działalności zespołów pieśni i tallca. Indywidualizmowi, rozmaitości charakterów i temperamcntu cymbalistów odpowiadają także niepowtarzalność konstrukcji instrumentu (w szczegółach) oraz różnorodność stroju (rzadko muzyk może zagrać na instrumencie innego muzyka). Ten mimowolny "antykolektywizm" był - obok dominacji n;kodzieła - pochodną rozpadu wiejskich zespolów tradycyjnych. Podobny proces można było zaobserwować w łatach 70. i 80. na Bia/orust'. Tam już od lat trzydziestych zastępowano instrumcnty wykonane ręcznie, o niepowtarzalnym stroju, instrumentami fabrycznymi o strojach znormalizowanych. zestawionych w rodziny (kalka czy antyteza zachodnioeuropejskich orkiestr smyczkowych - skrzypiec. altówek, wiolonczel, kontrabasów). Nieobecni \V pallstwowych zespołach folklorystycznych tradycyjni cymbaliści białoruscy pozostali jedynymi depozytariuszami tradycyjnej praktyki muzycznej (co łączy ich z cymbalistami-przesiedleI1cami w Polsce). Ogólną, ponadnarodową tendencją pozost,~je dążenie do chromatyzacji stroju celem umożliwienia g'y różnorodnego repertuaru o wielu tonacjach. Repertuar muzyczny (726 utworów) nagrany przez cymbalistów na Ziemiach Zachodnich i Północnych ilustruje popularną kulture,: muzyczną okresu międzywojennego, która miała - w sensie funkcjonalnym - profil ponad- czy między- 1(, Na Białorusi cymbaly jako instrumcnt tradycyjny. Icspolo\\~ ollla\\ iany j.:st wraz Ilranskrypcjami llluzyClnymi przCl I. Na/in~. Be/arltską/a nartJdna/a ills/rltllll'll/ah/(//a 1/11I::l'ka. Minsk 1989. a zwlasi'.cl.a prz<:/. A. Skorahagalc/ank~. Be/arltski mlel'CII.I' .Iidk/o/', /lIs/mllll'lI!a/llaja I/"{/(Ó'c.lja. Minsk 1990. �139 etniczny. Utwory białoruskie, rosyjskie, polskie, żydowskie, ukraióskie, litewskie (część z nich została skomponowana w XIX wieku dla orkiestr salonowych) uzyskiwały charakter "kosmopolityczny", gdyż kapele grywały we wsiach o różnym składzie narodowościowym. Tylko ok. 10% utworów pochodzi z okresu powojennego, co wynikać może z retrospektywnego charakteru większości przeglądów folklorystycznych lat 70. oraz z n icobecllości cymbałów w bieżącej praktyce muzycznej po 1950 roku (sporadycznie cymbaly dołączano do orkiestr weselnych w latach 60. i 70., bardzi~j jednak ze względu na osobę znanego cymbalisty). W l. tabeli pierwsza liczba dotyczy muzyków, którzy wykonywali wskazany rodzaj utworu, druga liczby wykonaó w nagraniach dokumentacyjnych, trzecia procentu całego repel1llanl wszystkich cymbalistów. Wśród nagranych składów instrumentalnych wystąpiły: skrzypce+cymbały (48 utworów), skrzypce+cymbały+bęben (17), cymbały+harmonia+bęben (17), skrzypcc+cymbaly+harmonia (14), skrzypce+cymbały+harmonia+klarnet+kontrabas (10), trojc cymbałów (6). Aby umożliwić wykonawstwo nowszego reper1uaru w liczniejszych kapelach, cymbaliści powiększali liczbę pasm strun w swoim instrumencie (np. od 13 pasm do 26, w każdym paśmie od 3 do 6 strun), u~atwiając grę w różnych tonacjach (chromatyzacja stroju). Jest to proces stopniowy i ciągły od początku XX wieku, pełnej chromatyzacji Uak np. w fortepianie) na ogół nie osiągano. Cymbały pochodzenia wildlskiego są instrumentem często realizującym w kapeli stronę melodyczną, cymbały tarnopolskie (i rzeszowskie) - harmoniczną i rytmiczną. Studium tradycji muzyczncj znajdującej się w stanie rozproszenia i zaniku uświadamia, jak cennym darcm dla etnomuzykologa jest spotkanie z muzykiem żyjącym. Nawet gdy brakuje historycznej i społecznej ciągłości, obecność takiego unikatowego reprczentanta umożliwia zarówno rekonstrukcję przeszłości (zachowanej w indywidualn~j pamięci), jak i dostarcza punktów wyjściowych dla badaó współczesnych przeobrażeó. W latach 90. można zaobserwować rozwój muzykowania na cymbałach wśród młodzieży. Na X Turnicju Inslrumentalistów Ludowych w Gryfinie (1998)17 występy seniorów były mniej liczne niż dziecięco-młodzieżowe. Dwaj muzycy są szczególnie zaangażowani w uczenie gry na tym instrumencie - Edward Mojsak \v Gryfinie, założyciel klasy gry na cymbałach w Ognisku Muzycznym w Gryfinie (ostatnio tcż Elżbieta Kokot w szkole podstawowej w Gryfinie, uczennica E. Mojsaka) oraz Wacław Kułakowski w Stradunach k. Ełku. Ten drugi cymbalista wspierany jest przez Miros~awa Nalaskowskiego z Wojewódzkiego Domu Kultury w Suwałkach. W działalności tych dwóch muzyków 17 /11<1011'1' Ohok OrraCll\\ania jllhilcllSl.O\\<:go B. Mall<l\\skicgo. \\ydano z tej oka:zji Spiewnik. iflOI'll/arne :iellli Il'i/niskiej i 1700rogrÓd:kiej. zchr. i orr. E. Mojsak. Szczecin 1998. Pidni �140 Tahela I. Repeliuar muzyczny cymbalistów Polka Walc Marsz Pieśni popularne pochodzenia polskicgo Krakowiak Oberek I>awonieha Picśni liryCl.ne pochodzenia białoruskiego Tango Fokstrot Pieśni \\'esclnc Kadryl KOlak Karoboczka Pieśni popularne mi(,xizynarodo\\e Pieśni doroczne (żniwne. kol<;dy. \\iosennc) Mazur-polka Aleksander Suktinis Padvspanc Kujawiak Nareczenka Melodie taneczne lat 1960. Miesiąc Kołomyjka Pieśni pochodzenia Iite\\ skićgo. II t;£'.ierskicgo. niemicckie~o Miłaszka Polona LJtllory klasyczne (Becthoven. Moniuszko) Wlasne kompozycje c\l11balisty Szyber Szlofllks .Iableczko Karkle Kochancczka Sztajer Aniela Ciapkany Cioban Grożonv Cyganka II arkan Kosa Svrba (19X2-1995) 36 36 :\3 2X 20 II) 146 119 59 X2 21 22 IX 17 15 15 12 38 24 22 P II II lO lO 8 7 6 6 6 5 4 4 3 3 2 2 2 2 2 LI lO 24 15 7 I I') () 6 5 4 .:I 4 , .l 3 3 2 2 :2 :2 ł ł 2 2 I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I I 1 20.1 16A X.I 11.3 2.9 3.0 2.6 5.2 3.3 3.0 4A 1.5 I.X L4 3.3 2.0 1.0 O.S O.X 0.7 0.6 0.6 0.6 OA OA OA <U 0 ..\ <U 0.3 <U OJ 0.1 0.1 0.1 OJ 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 0.1 �141 Fol. I. Kapela / Mos!ó" Fol. 2. Kapcia z Sulilll k. Giżycka odzwierciedlają siC;dwa style gry. Koncepcja E. nutowej szkoły gry (podobnie jak na Węgrzech, wnia grę zespołową na cymbałach, podział ról melodii itp.) oraz ułatwia szybkie powiększanie W. Kułakowskiego Ilawiązuje bczpośrednio do odbywa się ze słuchu, uczniowie bezpośrednio z położeniem strull, wykorzystuje się wyłącznie taneczne, a muzykowanie zespołowe przewiduje nego składu kapeli (cymbały, harmonia, skrzypce, Mojsaka zakłada naukę według Białorusi i Ukrainie), co uspra(akompaniament, prowadzenie repertuaru. Z kolei metoda wzorów ludowych, tzn. nauka kojarzą wysokości dźwięków tradycyjne mclodie ludowe jedynie odtworzenie tradycyjbębenek) lub jego mniejszych �142 wariantów. Metodyka Kulakowskiego przynosi szybsze etekty, uczniowie grają samodzielniej, przekonująco. Natomiast niekorzystne jest poprzestawanie na dość ograniczonym repertuarze. Ciągłość tradycji gry na cymbałach będzie zależała zapewne od tego, czy uda się połączyć mocne strony obu metod. Nową tendencją imprez z muzyką cymbałową jest łączcnie tradycyjnego muzykowania na scenie z występami zespołów (tzw. falkowych), inspirujących się wątkami ludowymi; jest to inicjatywa dyrekcji DOlllu Kultury w Gryfinie (Ewa De La Ton·e). Ponadto muzykowanie na cymbałach ugruntowuje się jako regionalna swoistość dzięki dorocznym koncertom na Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie oraz sukcesom na Ogólnopolskim Fcstiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu nad Wisłą. Do tych ostatnich przyczyniają się muzykolodzy i regionaliści, współpracownicy środków masowego przekazu (obok Bogdana Matławskiego, Dorota Niemczyk, absolwentka poznmlskiej muzykologii). Swoistość ta jest tym bardziej dostrzegana na tle dobrze rozwijającego się w Szczecillskiem festiwalu współczesnej kultury ludow~i w Kamieniu Pomorskim i Wolinie (1996-1998, jednym z promotorów festiwalu jest Jan Iwaszczyszyn, wszechstronnie utalentowany artysta, rodem, oczywiście, Kresowiak). Liczba czynnych muzyków starszej generacji zmniejszyła się w ciągu ostatnich lat od kilkudziesięciu do kilkunastu. Dlatego utrwalono informacje z wywiadów na temat działalności muzycznej przed i po przesiedleniu w syntetycznym zestawieniu. Lista poniższa zawiera następującc dane: (I) imię i nazwisko cymbalisty, rok i miejsce urodzenia: wieś, województwo, w nawiasie powiat, aktualne miejsce zamieszkania, zawód; (2) nauczyciele danego cymbalisty; (3) praktyka muzyczna do 1939 roku; (4) praktyka muzyczna po 1945 roku; (5) zespoły, kapele, w których muzyk grał; (6) liczba cymbałów wykonanych przez muzyka; (7) uczniowie i następcy. Zastosowano następujące skróty: wesele - ws; zabawy taneczne - ze lokalny lok; cymbały - cm; harmonia - hm; akordeon - ak; bęben - bn; tamburyn - tm; skrzypce - sk; festiwale, przeglądy - fp; wykonane - wyk; praktyka prywatna (granie dla siebie) - pp. 1. (I) Atroszko, Ignacy, 1910 Karczew, wilel1skie (Braslaw); 1945-87: Gozdowice, woj. szczecirlskie, od 1988: Gorzów Wielkopolski; rolnik. (2) Starszy brat, sąsiad, ojciec chrzestny. (3) Od 1924: pp, zt tylko w pobliskich gospodarstwach. (4) pp do 1986; 1987: występy w lokalnych szkołach. 1988-92: Turniej Instrumentalistów w Gryfinie. (5) 1924-1939: cm+2 sk+bn; po 1945: solo. (6) Pierwsze cm wyk. w 1948, nadal używane. (7) Brak. 2. (I) Atroszko, Władysław (brat Ignacego), 1907 Karczew, wilellskie (Brasław); od 1945 Gozdowice, woj. szczecii1skie; rolnik. (2) Starszy brat. (3) Od 1922: zt, grał także na bn; (4) pp. (5) 1924-1939: cm+2 sk+bn; po 1945: solo. (6) Jedne cm wyk. dla brata Ignacego w 1924 roku (7) Brak. �143 3. (1) Bartkiewicz, Aleksander, 1915 Żyliwiszki k. Wilna; od 1945 Gizy, woj. suwalskie (Ełk), rolnik. (2) Kolega, starszy brat, cztery miesiące uczenia. (3) Od 1933: 5 ws, ok. 60 zt, kolędowanie, akompaniowanie łałymkom; grał także na sk. (4) 1957-69: pp. 1970-79: lokalne dożynki,od 1980: lok. fp. (5) 1933-39: cl11+sk+hm lub cm+hl11+tm; po 1945: solo. (6) Pierwsze cm wyk. w 1933, trzy dalsze wyk. i sprzedane w latach 30.; dwoje dalszych wyk. w 1957 i 1978. (7) Trzech synów. 4. (I) Bukiej, Antoni, 1918 Dziemiany, wilellskie (Brasław); od 1945 Rymall, koszalii1skie; rolnik, pracownik poczty, stolarz. (2) Starszy brat, sześć miesięcy uczenia. (3) Od 1934: ws, zt, spotkania towarzyskie, kolędowanie, akompaniowanie lalymkom; grywa także na mandolinie i bałałajce. (4) 1945-50: grywał tylko na mandolinie, 1970-1987: cm, pp, 1988-95: lok. dożynki, fp, Turniej w Gryfinie. (5) 1934-39: cm+hm+kl+bn, od 1970: solo. (6) Ok. 20 cm wyk. razem / braćmi w lalach JO.; po 1945 pierwsze cm wyk. w 1970. (7) Wnuk. 5. (1) Buraczewski, Wincenty, 1915 Kolupino, wilei1skie (Wilejka); od 1946 Samolubie, olsztYllskie (Lidzbark Warmillski); rolnik. (2) Sąsiad-wytwórca cm. (3) Od 1932: ws i zt. (4) 1945-50: zt, ws, 1973-75: lok. fp, nagrania dla radia w Olsztynie; nie gra od 1977 (nic słyszący). (5) 1932-39: cm+hm+sk+bn, 1945-50: cm+hm, 1973-76: solo. (6) Gra na cm wyk. w 1935 roku, sam nie wyk. cm. (7) Brak. 6. (I) Butkicwicz, Bolcsław, 1908 Borowo k. Wilna; 1946-60: Pasłęk, \voj.olsztyi1skie, od 1960: Iłowa Żagai1ska, woj. zielonogórskie; rolnik, strażnik fabl)!czny. (2) Sprzedavvca cm, następnie jeden rok samouctwa. (3) Od 1923: ws, zt. (4) 1946-60: zt, po 1961: pp. (5) 1923-39: cm+fl+tm lub cm+hm, 1946-60: cl11+hm+bn, po 1960: solo. (6) Pierwsze em wyk. w 1946 roku, drugie - 1969. (7) Sąsiad. 7. (I) Cal'kowski, Jbzef, 1916 Dundery, wilellskie (Brasław); od 1958: Sępopal, \voj. olsztYllskie (zmarl w 1987 roku); stolarz. (2) Brat; potem samouctwo. (3) Od 1932: ws, /1.; grywał także na hm. (4) 1945-57: grał tylko na hm; 1958-71: pp; 1972-87: lok. fp, Dni Seniora, choinka dla dzieci. (5) 1932-39: cm+sk+kl+tr+hm; 1958-71: solo; 1972-87: cm+hm lub cm+pianino. (6) Troje cm wyk. w latach 1930., cztcry dalsze w latach 1958-84. (7) Wnuk. 8. (I) Ciukszo, Antoni, 1914 Janowa, wilcl1skie (Święciany); od 1945: Korsze, \"oj. olsztYl1skie; rolnik, kolejarz (zmarł w 1992). (2) Bracia. (3) Od 1928: ws, zt; 1937: Zjazd Młodzieży Wiejskiej w Warszawie; grał także na hm. (4) 1945-48: WS, zt; od 19n: lok. rp, nagrania dla radia: 1980: Festiwal w Kazimierzu, 19881991: Turniej w Grytinie. (5) 1928-39: cm+2 sk+hm+tm; 1937: cm+2 sk+2 mandoliny+Ve: 1978-89: em+sk: 1980: 5 cm. (6) Cztery cm wyk. z bratem Stanisławem w latach 1930. (7) Syn. 9. (I) Ciukszo, Stanislaw, 1912 Janowa, wilellskie (Święciany); od 1957: Szczytno, woj. olsztYllskie, rolnik, handlowiec. (2) Starszy brat, potem samo- �144 uctwo. (3) Od 1926: ws, zt, wołoczebne - łałymki; gra też na skrzypcach i wiolonczeli. (4) 1945-57: pp; 1960-70: lok. spotkania spółdzielców handlowych; od 1971: lok. fp, 1980: Festiwal w Kazimierzu. (5) 1926-39: cm+ 2 sk+hm+tm; 1960-70: cm+sk+cytra; od 1978: cm+sk. (6) cztery cm wyk. w latach 1930., pięć dalszych po 1957; eksperymenty z tłumikami w cm, wyk. także sk i łotewską cytrę. (7) Od 1980 ok. 15 uczniów w lok. szkole. 10. (1) Dowgiallo, Bronislaw, 1910 Łoźniki Dolne k. Wilna; od 1946: Górowo Iławeckie, woj. olsztYllskie; rolnik, drogowiec, handlowiec. (2) Starszy brat. (3) Od 1924: ws, zt, wołoczebne - łałymki; 1936, 1937 występy w rezydencji prezydenta w Spale; koncerty dla wojska. (4) 1946-49: ws, zt; 1950-58: pp; 1958: pierwsze nagrania dla radia w Olsztynie; od 1971: lok. fp, 1980: Festiwal w Kazimierzu, 1988-89: Turniej w Gryfinie. (5) 1924-39: cm+hm+kl+tr+bn lub cm+sk+tm; 1946-49: cm+hm+kl, od 1950: solo. (6) Dwoje cm wyk. w latach 1930.,jedne w 1946. (7) Od 1970 ok. 15 uczniów w lok. szkole. 11. (I) Girwidz, Jan, 1912 Tunnunt, wiler'1skie (Bras/aw); od 1946: Węgorzewo, woj. suwalskie; rolnik. (2) Samouctwo. (3) Od 1929: ws. (4) 1945-47: ws, od 1948: pp. (5) 1929-39: cm+hm+sk+bn, 1945-47: cm+hm. (6) Troje cm wyk. w latach 1930., dwoje - po 1945 (1946, 1978). (7) Wnuczka. 12. (I) Holak, Edward, 1910 Błyszki, wiler'1skie (Głębokie); od 1958: Rybical woj. suwalskie (Ryn); rolnik (zmarł w 1984). (2) Samouctwo. (3) Od 1925: ws, zt, chodzenie z łałymkami. (4) 1958-72: pp, od /973: lok fp, nagrania dla radia; od 1976: akompaniowanie lok. zespołowi śpiewaczemu. (5) 1925-39: cm+hm+ +sk+tr+bn (ws) lub cm+sk (zt). (6) Pierwsze cm wyk. w 1934 roku, cztery w latach 1970. (7) Brak. 13. (I) Holubowski, Jan, 1916 Piełokallcy k. Wilna; od 1945: Braniewo, woj. elbląskie; krawiec (zm. w 1995 roku) (2) Ojciec i bracia. (3) Od 1928: ws, zt, dożynki, chrzciny. (4) ł945-70: pp, od 1971: występy solowe na fp, w szkołach, sanatoriach, nagrania dla radia. (5) 1928-39: cm+sk+kl+hm pedałowa. (6) Pierwsze cm wyk. w 1931, siedem cm wyk. dla muzyków i muzeów w I. 1970 i 1980. Udział w konkursie na budowę instrumentów ludowych organizowanym przez Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych w Szydłowcu (1989). (7) Wnuk i dalszych pięciu uczniów. 14. (I) Iwanowski, Józef, 1912 WorOllce, wileńskie (Postawy); od 1945: Sulimy, woj. suwalskie (Giżycko); rolnik. (2) Sprzedawca cm, potem samouctwo. (3) Od 1929: ws, zt, muzyczne objazdy zarobkowe. (4) 1946-49: ws, 1975-79: akompaniowanie lok. zespołowi śpiewaczemu, od 1982: lok. fp., spotkania, zjazdy towarzyskie, 1988-93 turniej w Gryfinie. (5) 1929-32: cm+sk (wędrowny duet), 1933-39: cm+sk+hm (ws), cm+gitara+2 bałałajki+mandolina+hm (zabawy szkolne); 1946-49 i od 1975: cm+sk+hm. (6) Pierwsze cm wyk. w 1947. (7) Wnuczka. �145 ] 5. ( 1) Jakubowski, Władysław, 1933 NowosiólkL tarnopolskie (Podhajce); od 1945 Żelechowo. woj. szczecillskie (Gryfino); rolnik. robotnik (zmarł w 1995 roku) (2) Ojcicc, wuj. dwa m icsiące uczenia w 1946 roku (3) -. (4) 1946-50: ws, zl: od 1975: lok. zcspól ludowy. (5) 1946-50: cm+kl+bn lub cm+sk+bn; 1975-80: 3 cm+sk+kl+bn. (6) Pierwsze cm od wuja. drugie od ~ica. trzecie zrobione samodzielnic w 1990. (7) Brak. ]6. (l) Jurasik, Bolesław, 1914 Banitów. Rumunia, Bukowina; od 1945 Brzeźnica. woj. zielonogórskic; rolnik. (2) Starszy brat, ojciec, jeden rok uczenia; gra także na sk i konlrabasic. (3) Od 1936: zt. ws. spotkania towarzyskie. (4) 1946,1947: ws: od 1969: zcspół regionalny. (5) 1936-39: cm+sk (Zl), cm+sk+kl+tr+bn (ws); 1946,4 7: cm+sk+kl+tr+Cb+bn; od 1969:cm+2 sk+kl+ak+Cb. (6) Picrwsze cm od brata wyk. w 1925; dwoje cm wyk. w 1968, 1973. (7) Syn. córka. sąsiad. ]7. (I) Kaduszkicwicz, Wincenty, 1905 Czernialy. wilellskie (Postawy); od 1945: Stary Wok)w. wnj. wrocławskie; rolnik. dróżnik (zmarł w 1976). (2) Samouk. gral taki:c na sk. flccic. (3) Od 1924: ws, zt, święta pallstwowe. (4) 1945-48: Zł. ws: od 1957: pp i uczenie gry na instrumentach, głównie na cm., wyst<;py w szkołach i Ink. domach kultury. (5) 1924-39. 1945-48: cm+sk+kl+tm. (6) Ok. 25 cm wyk. dla uC/.I1iów w latach 1960. i 1970. (7) Ok. 35 uczniów (dzicwczęta i ch lopcy). ]8. (J) Kisal'cwski, .Jan, 1904 Świr. wileilskic (Świ<;ciany); od 1930: Augustów, woj. suwalskie: rolnik. (2) Picrwszc lekcje gry od wuja, potem samouctwo. (3) Od 1920: ws. zl. (-t) 1945-60: ws. pp. 1988.89: lok. fp. (5) 1920-39: cm+sk+tm; 1945-60: cm+sk+hlll+bn: solo. (6) Ok. ł O cm wyk. dla muzeów w latach 1970. (7) JedcnuC/cll. ] 9. (I) Kondl·at, Stanisław, 1936 Przewoźniki k. Wilna: od 1945 Słupy, k. Olsztyna: malarz poknjnwy. (2) Dziadek. (3). (4) pp, zt, 1980: Festiwal w Kazimierzu. (5) 1945-50: cm+hlll: 1960-79: pp. solo: 1980: 5 cm. (6) Cm od dziadka wyk. w 1934. nadalui:y\\anc. (7) Brak. 20. (I) Kowalski, Eugcniusz, 1929 LaJlcew-Lug. nowogródzkie (Baranowicze); od 1945: Jamicnko. woj. pilskic: rolnik. robotnik. malarz. (2) Wuj, ojciec, dziadek: gra takżc na ak,)rckonic. (3) Od 1938: zt. imieniny. (4) 1945-47: ws; 1956-57: akompaniamcnt dla lok. amatorskiego zespołu teatralnego; 1958-87: gra tylko nu akordconic: 1988-92: ponownie na cm. lok. fp. Turnicj w Gryfinie, lok. dożynki w M icroslawcu (1992). przcdzielanie występów zespołów jako solistacymbalisla. Wystt;p solo\\)' w czasie VIII European Scminar in Ethnomusicology \\ Tuc/nic. pa/.d/.1988. (5) 1938.39: cm+sk+tm: 1945-47: cm+sk+hm+bn; 1956.57: cm+gitara+mandolina+banjo+akordeon; od 1988: solo. (6) Pierwsze cm od dziadka wyk. \V 1926. nadalużywanc. (7) Wnuczka. 2 J. (I) Krupski, .J{)zcf 1917 Wilno: od J 946: Kętrzyn, w~j. olsztYllskie; krawiec (zmarł \'v 1992). (2) Wuj.jcdcn rok uczenia. (3) Od 1929: zt, ok. 50 ws, imicniny. �146 (4) 1945-82 pp, od 1983 lok fp, 1988-91 turnieje w Gryfinie, I nagroda w 1988 i 1989. (5) 1929-39: cm+gitara+banjo+tm (w Wilnie), cm+sk+kl+hm pedalowa+tm (na wsi). (6) Pierwsze cm wyk. przez siebie w 1982. (7) Wnuk (Andrzej Zajko, ur. 1979 w Giżycku i tam zamieszkały, zwycięzca turniejów instrumental istów w kategori i młodzieżowej). 22. (I) Kołakowski, Wacław, 1923 Czernice, wileńskie; od 1945: Straduny, woj. suwalskie (Ełk); rolnik. (2) Ojciec chrzestny, sąsiad. (3) Od 1936: zt, ws. (4) 1945-47: ws, zt, chrzciny, 1948-86: pp; 1987 imprezy lok. Dni Seniora, dożynki. fp, akompaniament dla lok. zespołu śpiewaczego. 1988-95 turnieje w Gryfinie, nagrody na Festiwalu w Kazimierzu. Obok A. Suchorolskiego i B. Usinowicza najbardziej aktywny cymbalista do dziś (1997). (5) 1936-39: cm+hm (zt), cm+sk (ws u Młodej), hm+bn (ws u Młodego); 1945-47: cm+ak, 1948-86: cm solo, od 1987: cm+mandolina+tm. (6) Pierwsze cm wyk. przez siebie w 1945, drugie 1987. (7) Szkółka cymbalistów, kilkanaścioro uczniów, nauka gry ze słuchu. Stała opieka WDK w Suwałkach (Miroslaw Nalaskowski). 23. (I) Kuncewicz, Konstanty 1903 Łoźniki, wileóskie; od 1946: Soldany, woj. wileńskie (Giżycko); rolnik (zmarł w 1982). (2) Starszy brat. (3) Od 1912: zt, ws, chrzciny, chodzenie z łałymkami i inne zwyczaje. (4) 1945-49: zt, ws; od 1960 zarobkowa gra solowa w parkach, nad jeziorami, na statkach wycieczkowych: 1978-81 Zajazdy cymbalistów w Lidzbarku Wannióskilll. (5) 1912-39: cm+hm+sk+bn (kapela rodzinna). (6) Jedyne cymbały wyk. w 1920. używał do śmierci, obecnie u D. Sobolewskiego. (7) Brak. 24. (I) Lobacz, Władysław 1907 Dolhinów (Wilejka): od 1947 Mirsk woj. jeleniogórskie; rolnik, szewc. cieśla. magazynier. (2) Ojciec, wuj; gra także na sk. (3) Od 1914: przygrywanie zabawom dzieci, od 1917: ws, dożynki. (4) 1947-67: ws, od 1987 akompaniament dla zespołu lokalnego. (5) 1920-39: cm+sk+kl+ +hm+tm; 1945-47: cm+sk+hm+bn; 1948-67: cm+ak; 1987: clll+sk+kl+ak+bn (zespół dla inscenizacji wesela). (6) Gra tylko na jednych cm wyk. przez ojca w 1914. (7) Syn. 25. (1) Makasewicz, Edward 1918 Rudomino k. Wilna; od 1946 Bartoszyce. woj. olsztyóskie; rolnik, stolarz. (2) Ojciec, trzy miesiące nauki: gra także na akordeonie. (3) Od 1932: ws. zt, imieniny, chrzciny. (4) 1945-70: ws, zl; od 1971: fp. (5) 1932-39: cm+sk+hm+bn (kapela rodzinna), 1945-70: cm+ak+perkusja (ws), od 1971: cm solo lub cm+hm. (6) Pierwsze cymbały wyk. przez ojca w 1932; dziewięć cm wyk. w latach 1964-82. (7) Wnuk, dwóch synów. 26. (I) Makowski, Bołesław 1914 Grygajci, woj. wileóskie; od 1946 Michałówka, woj. olsztyńskie; krawiec. (2) Sąsiad, samouctwo. (3) Od 1931: ws, zt, dożynki, zarobkowe muzykowanie wędrowne. (4) 1945,46: ws. (5) 1931-39: cm+sk+ +hm+kl+tm (ws), cm+hm albo cm+sk (zt), 1945-46: cm+sk+ak, 1947-75 pp. (6) Cm, na których grał zakupił w 1931 i 1940. (7) Brak. �147 27. (I) Michnicwicz, Stanisław 1904 Zamchowo, wileóskie (Dzisna); od 1945: Mieszkowice, woj. szczecillskie; rolnik, krawiec. (2) Starszy brat, trzy miesiące nauki. (3) Od 1914: przygrywanie do tailca dzieciom, 1920-39: ws, zt, kolędowanie, chodzenie z lałymkami. (4) 1945: ws; 1988-95: turnieje w Gryfinie. (5) 1920-39: cm+sk+tr+tm(bn)+Cb (ws), cm+sk (zt); 1945: cm+sk+hm+tm. (6) Pierwsze cm wyk. w 19 I4, drugie - 1928, trzecie - 1930 używane do 1995 roku (7) Dwie wnuczki. 28. (I) Misun, Władysław 1920 Wardomicze Nowe, wileóskie (Wilejka); od 1946: Gubin, woj. zielonogórskie; rolnik, krawiec (zmarł w ł 989). (2) Wuj; grał także na akordeonie. (3) Od 1931: zt. (4) 1945-56: zt, ws. 1988,89 - turnieje w Glyfinie. (5) 1931-39, 1945-56: cm+sk+akordeon+perkusja (ws), cm+akordeon (zt); od 1957: ak+dwa saksofony+perkusja. (6) Pierwsze cm od wuja, drugie wyk. z niemieckim stolarzem w 1946, używane do 1989. (7) Dwóch synów. 29. (I) Mojsak, Edward 1925 W inkowce, woj. nowogródzkie (Lida); od 1948: Gryfino, woj. szczecióskie; nauczyciel muzyki. (2) Ojciec; gra także na sk, akordeonie, fOłtepianie. (3) 1936-39: zt, ws, chrzciny. (4) Od 1957: zespoły regionalne. Zbieracz melodii ludowych, publikuje zapisy m.in. z Wełtynia, Chojnej, 8artkowa. (5) 1936-39: cm+sk+bn; szkolna orkiestra: mandoliny+ +gitary+cm; 1975-80: troje cm+sk+kl+bn (reprezentacyjna kapela woj. szczecillskiego). (6) Cztery cm wyk. w latach 1970. Kilkanaście cm wyk. w latach 1980. i 1990. (7) Autor S::koly Kły na Lymbalach, (Szczecin 1991), ok. 30 uczniów w lok. szkołach, organizator klasy gry na cymbałach w Gryfinie. 30. (I) Ozdoba, Szczepan 1912 Lukawica, woj. kieleckie, od 1921: Czerniaty, woj. wilellskie (Postawy); od 1945: Kętrzyn, woj. olsztyóskie; rolnik, stolarz, bednarz, felczer, lutnik. (2) Ojciec; gra także na sk. (3) Od 1930: ws, zt. (4) 194577: pp, od 1978: fp - Lidzbark Warmióski. (5) 1930-39: dwoje cm+sk+bn (kapela rodzinna). (6) Pierwsze cm od ojca, dwoje cm wyk. w latach 1930., 12 cm, 10 sk wyk. w I. 1960. i 1970. (7) Wnuk. 31. (1) Pacuk, Jan 1921 Holownicze, woj. nowogródzkie; od 1945: Zdziechowice, woj. tarnobrzeskie; kierowca, palacz. (2) Sąsiad, potem samouctwo. (3) Od 1935: ws, zt. (4) 1945-48: ws, zt; od 1973: pp.; 1979, 1983, 1989-92: fp, Kazimierz nad Wisłą, Gryfino, Janów Lub. (5) 1935-39: cm+sk+hm+bn; 197989: cm solo lub dwoje cm. (6) Dwoje cm wyk. w latach 1930., czworo - po 1973. (7) Dwóch kuzynów. 32. (I) Paszkiewicz, Antoni 1916 Rukojnie k. Wilna; od 1958: Legnica; cukiernik, strażak. (2) Sąsiad, potem samouctwo. Grał także na akordeonie i trąbce. (3) Od 1932: ws, zł. imieniny, chrzciny, procesje, pochody. (4) 1945-57: zt, ws (na Litwie); 1958-84: pp. (5) 1932-39: cm+sk+hm+tm; 1945-57: cm+ak; 1958-84: cm solo. (6) Tylko jedne cm zakupione w 1926 roku i używane do 1984 roku, ofiarowane do Muzeum w Jaworze k. Legnicy. (7) Brak. �148 33. (I) Pawluszkiewicz, Antoni 1909 Oszmiana. woj. wilcllskie: od 1946 Lidzbark Warmillski, woj. olsztYllskic; stolarz. (2) Samouk. (3) Od 1924: ws. z1. grał także na sk. (4) 1945-70: pp. od 1971: fp. nagrania dla rozgłośni radiowej w Olsztynie. (5) 1924-39: cm+sk+hm+kl+tm (v\is). cm+sk (z1). 1945-70: solo lub 2 cm. (6) Ok. 15 cm wyk. w latach 1946-1983. (7) Od 1975 ok. 20 uczniów w lok. szkołach. 34. (I) Przychodny, Jan 1922 Wolica, woj. tarnopolskic (Podhajce); od 1945 Oborniki Śląskie. woj. wroclawskie; rolnik. kierowca. (2) Starszy brat; później samouctwo. (3) Od 1934: ws, zl; grał także na klarnecie w orkiestrzc dętej. (4) ł 945-79: pp lub klarnet; do 1990 saksofon w różnych zespolach; od 1980: rp (cm), np. Kolorowe Wsie, Dni Turystyki. 7. bratem Stcl~lIlem towarzyszenie cm+sk zespołowi śpiewaczemu z Obornik ŚI. (5) 1934-39 i po 1980: cm+sk+bn lub (od 1983): cm wymiennie z kl+2 sk+ak+Cb: sk Icm (fp): 1992 (turniej \\ Gryfinie): solo. Do 1990 roku grywał na ws w skladzic saks. tenor, saks. alt .. ak. perkusja. lr. (6) Tylkojedne cm. na których gra od 1934. (7) Brak. 35. (l) Przychodny, Stefan (brat Jana) 1919 Wolica. \\-oj. tarnopolskie (Podhajce); od 1945 Bagno (Oborniki Śląskie), woj. wrocławskie: rolnik. (2) Samouk. Gra także na sk. (3) Od 1934: z1. ws. (.f) 194:'.46: \vs. /1: od 1980: fp. pp. (5) 1934-39 i po 1980: cm+2 sk+bn lub cm+ak+tr+bn. (6) Tylko jedne cm wyk. według wzoru z 1934. (7) Wnuk. 36. (I) Rodziewicz, Karol 1927 Wilejka. woj. wiblskie: od 1945 Chclm: robotnik. (2) Samouk. (3) pp. (4) 1946-65: z1. ws: od 1987: rp. (5) 1946-65: cm+ak+saksofon+tr+pcrkusja: od 1987: solo. (6) Troje cm \\yk. 1946. 1950. 1987. (7) Dwóch synów. 37. (I) Sielicki, Franciszek 1924 Mikulino. woj. \\ikllski~' (Wikjka); od 1945 Walów, woj. wrocławskie; robotnik. stolarz. portier. (2) Dziadek. starszy brat. (3) pp; grał także na gitarze; od 1938: zt. (4) IlJ45-47 z1. \\s; od 1978: fp, Dni Seniora, 1988: turniej w Gryf~nie. (5) 1938.39: CIll I ski kl+ak: 1945-47: crn+sk+ +tr+ak+tlll; od 1978: cm+sk+ak+bn. (6) Cm \ld \\. illccntego Kaduszkiewicza. wyk. w 1972. nadalu7ywane. (7) Syn. 38. (I) Sipowicz, Justyn 1913 Miary. \-\oj. \\ ilcllskic: od 1947 Mieszkowice. woj. szczeciilskie; rolnik. krawiec. (2) Sąsiad. (3) 1928-39: z1. ws. imicniny. (4) 1945-87: tylko ak, 1988-95 turnieje w Gryt~nie. (5) 1928-39: cm+sk+hm+kl+tr+ +bn (ws), clll+sk lub clll+hlll (zt). (6) Troje Clll wyk. w 1928, 1988. 1989. (7). Brak. 39. (l) Siwicki, Antoni 1928 Lyntupy, woj. wilellskie (Świ<;ciany); od 1946 Kętrzyn woj. olsZlyilskie: szewc (zlllarł w 1988). (2) Starszy brat; graf także na sk (z nut). (3) pp. (4) 1945-47: zt, 1948-70: pp. od 1971: także lok. fp. (5) 1945-47: cl11+(2)sk+tm, 1971-1988: cm+ (2)sk. (6) Troje CIll wyk. z bratcm Józefem w 1978-82. (7) Siostrzen iec. �149 40. (I) Siwicki, .Jbzef (brat Antoniego), 1916 Lyntupy, woj. wileńskie (Święciany): od 1946 K<;trzyn woj. olsztYl1skie: nauczyciel. (2) Samouk, gra także na sk (z nut). (3) Od 1928: Zl. kilka ws. (4) 1945-47: zt, 1948-70: pp, od 1971: także f11.(5) 1928-39: c1l1+2 sk+Cb: 1945-47: cl11+2 sk+tm, 1971-1988:cm+(2)sk. (6) Troje cm \\yk. 1978-82, wyk. także kilkoro sk. (7) Siostrzeniec. 41. (I) Sobolewski, Dominik 1924 Góry. wilCl'lskic: od 1948 Pozezdrze, woj. suwalskie, od 1961 Giżycko. woj. suwalskie; rolnik. robotnik. (2) Ojciec; potem K. KuncewicL. (3) Od 1934: pp. (4) 1945-48: zt. od 1978: fp - Węgorzewo, Kazimierz. Grylino: od 1983 solowa gra zarobkowa nad jeziorami, na statkach. (5) 1934-39 i 1945-47: cm+sk; od 1978:soI0. (6) Nie wyk. cm samodzielnie, d\\(1je cm zakupi,mych od 1\. Rartkicwicza i K. Kuncewicza. (7) 8rak. 42. (\) Suchorolski, Antoni \92 J Skorodyilcc. woj. tarnopolskie (Czortków), od 1947 Warszawa: I"Olnik. cmerytowany oficer łączności Ił Armii WP. (2) Starszy brat. (3) 1933-1939: ok. 100 ws. zt: gral także na ak, sk. i trąbce w orkiestrze dętej. (4) Od 1986: pp i występy solowe w kościołach. szkołach. na podstawie umowy z. Warszawskim TO\.varz.ystwem Muzycznym gral wok. 200 przedszkolach: od 1989 fp - Gryfino, Kazimierz, W~gorzewo. (5) 1933-39: cm+sk+tr+ +kl+Cb (kapela rodzinna): od 1986: solo. (6) Pierwsze cm wyk. w 1986; w latach 1990. wyk. troje (starszy brat wyk. osiem cm). Udział w konkursie na budowę instrumcntów ludowych organizowanym przez Muzeum Ludowych Instrumentów luzycznych w Szydlowcu (1995). (7) Bczpośrednio nikt konsultowała się z nim cymbalistka Marta Stanislawska. absolwentka Akademii Muzycznej w Warsza\\le. ·0. (I) Suz)'lIowicz, Waclaw 1916 Korzyść, wilel1skie; od 1945: WeltY11, woj. szczecillskie: stularl (.,'marl w 1992 roku). (2) Wuj; jeden rok liczenia. (3) 19301939: ok. 90 \\s. I.t. (4) 1945-50: zt. dożynki. choinka dla dzieci, ok. 15 ws; 195174: pp. gral takie na pianinie: od 1975 lok. zespól IlIdowy, turnieje w Gryfinie. (5) 1930-39: cmłak (/t): clll+ak+sk+tm (ws); 1945-50: cm+ak+sk+bn; 1975-80: 3 cm+sk+kl+bn: od 1981: solo. (6) Troje cm wyk. w 1930, 1952. 1960; wyk. też bn. (7) Dwóch uczniów w sąsiedztwie. 44. (I) Szarecki, Piotr 1914 Sawiczóny, pow. Wilno: od 1958 Opole: stolarz, kolejarz. (2) Dziadek. ojciec. (3) Od 1928 ws. zt: akompaniament do łalymek, pochody 3-Maj()\\c; wystetPY w rozgłośni wileł1skiej 1935-36: grał także na sk, ak. gitarze. tm. (4) Od 1973 w zespole regionalnym przy klubie wojskowym, Iiunc koncerty. fp. Gryfino. (5) 1928-1939: cm+sk+ak+kl+kontrabas+tm: od 1973: cm+sk+ak+tm. (6) Gra na cm z XIX wieku. (7) Brak. 45. (I) Szpakowski, Franciszek 1908 Nowa Wilejka. wile11skie; od 1945 Kętrzyn. olsztYllskie: geodeta. stolarz. (2) Wuj, nauczyciel muzyki, samouk. (3) Od 1922: ws. zt. gral takLe na tr w orkiestrzc wqjskowej. (4) 1945-1950: ws, zt, od 1951 pp. (5) 1922-1939 cm+ak+sk (+kl+tr+tl1l); 1945-50: cm+ak+sk. (6) Pierwsze cm wyk. w 1922. drugie - 1981. (7) Brak. �150 46. (1) Tyczko, Marian 1924 Bielowo, wileI1skie (Braslaw); od 1945 Mieszkowice, szczeciI1skie; rolnik, kierowca, mechanik. (2) Ojciec, starszy brat, wytwórca cm. (3) 1937-39: ws, zt; gra także na ak, sk, mandolinie. (4) 1945-87 tylko ak. od 1988 fp, Gryfino. (5) 1937-39: cm+sk+ak+kl+perkusja. (6) Troje cm wyk. wg wzoru E. Mojskada w 1988, 1989. (7) Dwóch wnuków. 47. (I) Usinowicz, Bronisław 1914 Kudejsze, nowogródzkic (Lida); od 1945 Zgorzelec, jeleniogórskie; rolnik, urzędnik. (2) Lok. muzyk ludowy. (3) Od 1928 zt, pp, gra także na sk, ak. (4) 1946-50 tylko ak., od 1963 pp, od 1972 koncerty na cm w radio, TV, sanatoriach, fp, od 1990 grywa w Szwajcarii. (5) 1928-39: cm+sk+flet+bn; 1946-50: sk+ak.+pianino+perkusja; od 1972 cm solo. (6) Dwoje cm wyk. w 1963 i 1964, w tym jedne a 52 pasmach. (7) Ok. l O uczniów. 48. (l) Zając, Józef 1924 Kaczanówka, tarnopolskie (Skałat); od 1957 Giebułtówek, jeleniogórskie; rolnik, robotnik. (2) Samouk. (3) 1938-39: zt, chrzciny. (4) 1945-57 tylko ak.; od 1958 pp; gra także na sk i gitarze. (5) 1938-39: cm+sk, od 1958 cm solo. (6) Cm wyk. 1957, wyk. też bn. (7) Brak. 49. (I) Zienkiewicz, Kazimierz 1929 Rudobieść, wileI1skie (Święciany); od 1945: Lidzbark Wann., kierowca. (2) Starszy brat. (3) 1936-1939: zt dla dzieci. (4) 1945-70: pp, od 1971: fp, zt i imieninowe. (5) 1936-39: cm+sk; od 1971: cm solo lub cm+sk+ak+kl+bn. (6) Troje cm wyk. 1976-1982. (7) Wnuczka. 50. (I) Zioła Stanisław 1929 Balaharówka, tarnopolskie (Tłomacz); od 1945 Góralice, szczecillskie; rolnik. (2) Ojciec. (3) 1938-39: zt, tłoka przy kukurydzy (cm+bn); (4) 1945-75: ws, zt; od 1994 - cm solo fp., Gryfino, w 1997 i 1998 w Kazimieru n. Wisłą (nagrodzony); grywa także na sk i ak. (5) 1938-39: cm+kl+ 2 sk+bn; cm+bn; 1945-75: sax, tr, ki. banjola, ak - orkiestra rodzinna, bracia i ojciec. (6) Cm kupione przez dziadka, używane do dziś (ok. stuletnie). (7) Kilkoro uczniów. Podejmując temat kontynuowania tradycji muzycznych przcz Kresowców warto zwroCIC uwagę na kwestie, jakie stały się przedmiotem zorganizowanej w Pradze przez łnstytut Etnografii i Folklorystyki Czeskicj Akademii Nauk w 1995 roku konferencji "Nacjonalizm i regionalizm w muzyce ludowej i w badaniach nad muzyką ludową". Dyskutowano na niej m.in. a działalności kulturalnej, zwłaszcza muzycznej, Niemców sudeckich oraz Niemców z południowych Moraw i o jej wpływie na utrzymywanie tradycji wyniesionych ze stron rodzinnych, na spoistość grupy oraz jej aktywność. Jak wynika z referatu kompozytora i organizatora ruchu chóralnego Widmara Hadera, wygłoszonego na wspomnianej konferencjiiX, problematyka socjo-etno- Materiały znajdują się w druku. wcześniej Widmar I (ader opublikował //1111 S/lde/endell/schen lind Tradi/ionsvers/iindnis heli/e. w: I. SlIde/endell/sch /schechisches '\/lIsi!wylllpO.l'illlll 1991, 3() IX - 3 X 1991. Ak/llelle lexikw.raphische !-j·agen. lJeric!J1. Reg.ensburg. 1991, s. 33-42. Ponadto Ute Reichert-Flogel. Siidllliihrische Sing- lind SI)ie/sc!lIIr. -lO .J1l/we, Verlag. des Sudmahri18 MIlsikIeben �151 psychologiczna dotycząca upraWlal1la tradycji muzycznych przez Niemców sudeckich i innych przesiedlel1ców z b. Czechosłowacji, jest podejmowana dopiero w latach 1990. W dyskusj i m. in. podniesiono, że dopiero po 40 latach dostrzeżono w Niemczech na forum publicznym swoistość kulturową Niemców sudeckich, fakt wniesienia przez nich własnych tradycji kulturalnych. Główną przeszkodą w asymilacji przesiedleóców ("wypędzonych") w Niemczech Zachodnich były różnice językowe (dialektalne), zwłaszcza w Badenii-Wirtenbergii. Tam też najwcześniej powstały stowarzyszenia podkreślające przesiedleńczą tożsamość. Pragnienie ciągłości i potrzeba zachowania zbiorowej pamięci muzycznej sprawily, je jU? w obozach uchodźców w 1945 roku organizowano chóry. Miejsce "wypędzonych" w spoteczeństwie niemieckim wynikało z podwójnej motywacji: z jednej strony chcieli oni być normalnymi obywatelami w poszczególnych landach, z drugiej zaś zdecydowani byli podkreślać swoją odrębność grupową. Pełna asymilacja była akceptowana tylko na płaszczyźnie ekonomicznej, zaś w dziedzinie kulturalnej, duchowej deklarowano wolę zachowania odrębności. Stowarzyszenia śpiewacze (liczące nawet do 150 osób), grupy teatralne, chóry, orkiestry dęte, mają charakter bądź ponadregionalny (jako ogólnie przesiedlel1cze), bądź związane z określonym ziomkostwem (Egerland, Iglauer Insel, Siidmiihrisch, Bbhmerwald, Schlesisch, Stiddeutsch, Norddeutsch). Mogą być one zarówno centralizowane i wspierane administracyjnie (zespoły muzyczne w ramach Deutsche .fugend des Ostens, dziś przemianowanej na, nota bene, Deutsche Jugend il1 Europa), bądź funkcjonować lokalnie i samodzielnie, jak np. Eger- kinder Duddsackmusik. Chociaż centrum ożywianej tradycji stanowi pieśl1 ludowa, das Volkslied, to jednak poszczególne związki regionalne miewają specyficzny profil, np. muzyka instrumentalna w Egerland, taniec towarzyski i historyczny w południowomorawskich stowarzyszcniach, chóralny - w północnomorawskich i śląskich, np. Iglouer Singkreis. W ogólnym obrazie wszechstronność kultywowanej tradycji (muzyka tradycyjna-ludowa, popularna, taniec historyczny, twórczość kompozytorów XVIIIXX wieku urodzonych lub działających na dawnych terytoriach zasiedlonych przez Niemców) przyczynia się do tego, że przeważają obecnie zespoły młodzieżowe, złożone z potomków przesiedleóców. Fakt ten upodabnia funkcjonowanie tradycji Niemców bardziej do aktywności kulturalnej wśród mniejszości narodo\vych w Europie Środkowej i Wschodniej niż do związków i stowarzyszeń przesiedlellczych w Polsce, o przewadze starszej generacji, skupionych zwłaszcza na historii i pamięci. W odróżnieniu od polskiej, zdziesiątkowanej tzw. "repatriacji" z Kresów Wschodnich, pozbawionej najczęściej przedwojennej struktury społecznej, "wyschcn Lal1lbchalisratcs. (jcislingcn/Stcigc 1992. �152 pędzeni" zachowali jednak jednolitość, identyczność grupową, pozwalającą mówić raczej o przeszczepie niż o rozproszeniu. Muzyczne Stowarzyszenia Niemców sudeckich rozpoczę~y dzia~alność już w 1952 roku. a \\! 1965 roku sformułowano tezę, iż utrzymanie kulturalnego dziedzictwa niemieckiego ma przygotować przyszłą wymianę kulturową między Wschodem a Zachodem. Muzyczny charakter stowarzyszeó i związków (Die .)'udele/ldeulsc!len Sing- //lui Spielscharen) umożliwił pierwsze powojenne odwiedziny kraju rodzinnego z koncertami - Czech i Moraw w 1978 roku. Systematyczna współpraca niemiecko-czeska, owocująca publikacjami z wspólnych imprez naukowo-kulturalnych, datuje się od 1991 roku. Zapoznanie się z wydawnictwami Sudeckiego Instytutu Muzycznego w Regensburgu prowadzi do wniosku, że nurt ludowo-popularny stanowi tylko jeden z aspektów całości upowszechnianej kultury przesiedlcl]czej. Świadome uprawianie tradycji muzycznych umożliwiają zbiory pieśni drukowanych od II połowy XVIII wieku, powielane dziś w zeszytach lub ulotkach dla celów imprez przesiedleIlczych. Duża część muzyki instrumentalno-taneClncj datuje się z czasów monarchii austro-węgierskiej (m. in. lendlery, polki. polka-mazurka. muzyka salonowa, operetkowa), co rzutuje na ponadnarodowy profil tradycji muzycznych Niemców Sudeckich. Obok ram instytucjonalnych, konieczni okazują się przewodnicy, którzy obok własnej aktywności muzyczno-kompozytorskiej zajmują się organizacją i promocją zespołów muzycznych. Przesiedlellczo-niemieckich zespołów muzycznych jest w Europie co najmniej dwicście. Nicktóre mają własne wydawnictwa fonograficzne, ich dystryhucja ma jednak charakter głównie lokalny. Caly ruch kulturalno-muzyczny opiera się na dolml\\ olności. nic ma honorariów za występy czy organizację. W dziedzinie wykonawstwa pieśni ludowych istnieje szerokie spektrum od prostych dwugłosów do opraCOWał] konccl1owych. Występy odbywają się w strojach szytych samodzielnie wedlug starych wzorów. Mają też miejsce wspólne koncerty czeskie i niemieckie, choć kulturę Niemców Sudeckich traktuje się także samodzielnie, bez styku z czeską. Rzeczywistość kulturowa zespo~ów jest ,.bogata i otwarta" (W. Hader). Dotyczy to także zagadnienia tzw. "autentyzmu". zwłaszcza w zakresie muzyki dętej. Jak jednak pokazują doświadczenia z kontaktów z publicznością, znacznie większą popularnością cieszą się, jak dotąd, nowsze aranżacjc niż wykonania zgodne z wzorami minionymi. Wersje historyczne adresowane S<lhardziej do znawcó\\ niż do miłośników. Elementami tradycyjnymi bywaj'l więc raczcj uhiory muzyków niż produkcje muzyczne, dopasowane do gustów szcrokiej puhliczności. Strategia komercjalizacji zdaje się działać tu bardzicj bezvvZględnie aniżeli w Polsce. Gdybyśmy porównali funkcjonowanie tradycji llIuzycznych Nicmców Sudeckich lub poludniowomorawskich z grupami post-przesiedlcóczymi w Polsce. to wydaje się, że jedynie Górale Czadeccy wykazuj'l pewnc cechy wspólne. �153 Znaczna jest u Górali reprezentacja młodzieży, znaczny współczynnik międzynarodowy (rumUllsko-ukraińsko-słowacko-polski), dość wczesne uformowanie się zespołów (lata 1960.), wreszcie defensywno-autopromocyjny model funkcjonowania w otaczającym, nie zawsze sprzyjającym środowisku społecznym. Nie ma jednak w ruchu Górali Czadeckich nurtu profesjonalnej kultury muzycznej. Tym, co łączy zarówno polskie jak i niemieckie tradycje przesiedleńcze to pielęgnowanie lirycznego wizerunku małej ojczyzny. Heimatpjlege jest w Niemczech zawsze pozytywnie oceniane w odróżnieniu od naznaczonych pejoratywnie pojęć zakoJlczonych na -iSlIIlIS (np. Nationalisl11us). Trzeba jednak dodać, że popularne tradycje muzyczne Niemców sudeckich, morawskich, czeskich i śląskich zostały w znacznym stopniu wypełnione XIX-wieczną muzyką autorską, salonową, wodewilową, co ułatwiło zaistnienie tej przesiedlellczej kultury muzycznej wobiegu kultury masowej, z natury traktującej aspekty narodowe bądź jako dekorację, bądź jako kwestię w ramach tolerowanego limitu. Odrębność Górali Czadeckich wobec kultury masowej jest znacznie większa, tzn. tradycja tych Górali funkcjonuje wśród nich samych obok uczestnictwa w kulturze masowej jest to przykład zjawiska compartmentalization, ,,(prze )działowości" - podczas gdy muzyka Niemców sudeckich, mieszcząc się w zasadniczym nurcie kultury masowej, przydaje jedynie specyficzne barwy dla IJeilllatpjlef,;c. Młodzież z zespołów muzycznych w Niemczech zajmuje się ponadto tym, czym w Polsce towarzystwa miłośników ziemi, np. zabytkami, porządkowaniem cmentarzy na ziemiach rodzinnych. Muzykowanie w niemieckich organizacjach przesiedlel1czyeh prowadzi więe do aktywności wybitnie społecznych. Wschodnio-kresowe polskie tradycje muzyczne, przypominane na Ziemiach Zachodnich i Północnych, ograniczają się w zasadzie do bloku pieśni historycznych, balladowych, wojskowych, patriotycznych oraz do ponadnarodowego (w ramach Cesarstwa Rosyjskiego i Monarchii HabsXIV OGÓI-NOPOI.SKI FESTIWAL KAPEL I ŚPIEWAKOW LUDOWVOH burgów II połowy XIX wieku) KAZIMIERZ 2" - 29 VI '''.0 R. repertuaru cymbalistów wilellskich i wschodniogalicyjskich, �154 aczkolwiek część tych tradycji narosła lokalnie wokół miast i dworów. Wodróżnieniu od Niemców sudeckich prawie całość tradycji kresowych, podtrzymywanych przez ruch kulturalny i amatorski, opiera się na przekazie ustnym. Trzeba też podkreślić niesynchroniczność powrotu (reinwencji) tradycji - w Niemczech od początku lat 50., w Polsce od 1980 roku. Należy tu wreszcie dodać, że ożywienie czesko-niemieckich kontaktów kulturalno-muzyczno-retrospektywnych jest prostym usuwaniem skutków wojny i likwidacją - po zmianach polityczno-społecznych - nienormalnych, zwłaszcza w warunkach rewolucji komunikacyjnej, blokad i barier. Wymianie kulturalnej czesko-niemieckiej sprzyja ciągłość granicznego status quo z okresu międzywojennego (aczkolwiek decyzje o wysiedleniach Niemców podjęły władze czechosłowackie). Tego ułatwienia nie ma w przypadku relacji polsko-niemieckich, w których pomimo polityczno-prawnych rozstrzygnięć i potwicrdzeó oraz międzynarodowo usankcjonowanych wysiedleJl niemieckich, istnieje pewna infrastruktura obaw. Za pomyślną raczej oznakę dzisiejszych czasów możnaby uznać, że nie terytorium, ziemia, Lebensrawl7, jest w polityce aksjomatem, lecz raczej wzrost ekonomiczny i system bankowy. Piotr Dahlig FROM TilE RESEARCH ON MUSIC TRADITIONS IN 1'111:WEST AND NORTH OF POLAND. THE DULCIMER PLA YERS (Summary) Musical traditions of the transplanted populntion from the eastern territories of interwar Poland have been poorly documented. \n 1982-1995. I carried out Ikld-investigations of hammered dulcimer players in this displaced population. I recorded liliy musicians. horn between 1903 and 1936. Fourty-sevcn of them were already playing dulcimer in the 1920s and )930s. The history of dulcimer players can be divided illlo Iwo periods: interwar and post-war. The latter has three pha~es: 1945-1949 (continuation). 1950-1970 (isolation). 1971- (revival). The union of the instrument making and playing remained (and still remains) a distim:tive kature of the dulcimer players' group. In 1945-1947 the musicians had a stabilizing rok in thc new social environment. the more so as modern bands were usually lacking. Slight political changes in the I970s. administrati\e reforms in ) 975 and new culture centn:s have wntributed to revival of local traditions for public performances. The revival was connected with a modilieation of the Illusic practice. The traditional peasant performance practice ofthe dulcimer within a band I~l(lcd into the background and was partly replaced by individual solo perliJrmanee inspired also by the romantic poem /'an Tadell.\"= by Adam Mickiewicz. A regionalization of performance practice has emerged in three variants of the revival process: I. Identity renewed. The largest group of dulcimer players is still in the northeast. This group has retained the scparate feature of rescttlers from the Vilnius region (Wi/nil/kil. They were ..discovered" by the broadcasting worker (Maryna Okęcka-Bromkowa) in the end of the 1950s. by an inąui!) published in the local press in Olsztyn and started their public concerts in 1971. Sinee 1978 they meet at a special yearly 1Cstival in Lidzbark Warmiński. All except one play solo and regularly construct dulcimers. 2. Assimilation. The small group in Silesia 1~t1lsunder a general catego!) �155 ofn:settlcrs li'om the cast (/ah/lgo\l'(\'). With their dulcimers. they ollen join popular bands or vocal ensemblcs. the members ofwhich descend fi'om ditlerent regions. The dispersal ofmusicians resulted in e"perimenls in the dulcimer's construction and tuning system. 3. Leadership and education. Since 1975. the group in Western Pomcrania has emergcd thanks to thc initiative of a local teacher (Ed\\ard Mojsak) \\ho slaJ1ed a elass in dulcimer playing at the local school (Grytino 1983) and organized mectings of the dulcimer players sinee 1988. The meetings in Gryfino reveal two styles of playing .- the more traditional melodic perCormanee with the prevalence of the right hand and the hannonic one \\hcre both hands arc se\lslanding. This dualism is connected with mcthods of learning-teaching either by car (the melodic style) or by note (the hannonic style). Tram·fated by P. Dah/ig � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecfb528cd3d5d86aa6790954cc655561.pdf 421edaee6db2c7848c222360eeac9845 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5141 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource paleolit Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4769 Title A name given to the resource Zagadnienie pararelizacji kultur paleolitycznych z kulturamu etnologicznymi / LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.28-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poniatowski, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ! i i I i Ч t 1 . I STANISŁAW PONIATOWSKI 1 ZAGADNIENIE PARALELIZACJI KULTUR PALEO­ LITYCZNYCH Z KULTURAMI ETNOLOGICZNYMI Określona kultura materialna tworzy z określoną kulturą duchową. U s t a l i w s z y p r e h i s t o r i i , można całość podo­ materialnej w e t n o l o g i i z takąż bieństwa całości jakiejś k u l t u r y w organiczna, zatem wypadek wnosić r o z u m n i e o podobieńslwie kultury d u e h o w e j i w ten sposób objaśniać z prawdopodobieństwem z j a w i s k a k u l t u r o w e p r e h i s t o r y c z n e przez . ekologiczne. Pierwszą próbę takiego zestawienia p r e h i s t o r y c z n y c h i e k o ­ l o g i c z n y c h k u l l u r podjął W . S c h m i d t . Z d a n i e m prof." P o n i a t ó w - skiego próba W . S c h m i d t a j e s t ,za mało przekonywująca, gdyż n i e j e s t oparła n a szczegółowej a n a l i z i e poszczególnych'kultur t ; prehi­ s t o r y c z n y c h , a raczej dość ogólnej. D l a t e g o p r o f . P o n i a t o w s k i o p r a ­ c o w u j e n a now o to z a g a d n i e n i e . K o r z y s t a z w y n i k ó w W . S c h m i d t a odnośnie do szczegółowego o p i s u k u l t u r e k o l o g i c z n y c h n a j s t a r - i s z y c h , j a k i ziwiązkui między n i m i , a następnie z większą d o k l a d - j nośeią a n a l i z u j e k u l t u r y p r e h i s t o r y c z n e p a l e o l i t u starszego i młod­ szego. Z a c z y n a o d młodszego, i w n i m o m a w i a kulturę magdaleńską, oryniacką oryniackiej i solutrcjską. gdaleńskiej, Cró Magnon, paleolicie ekologicznej kapskicj z Alpery. widzi właściwy składniki kulturze m a ­ sobie elementy, solutrejska odpowiadające natomiast ma t toteinistyo.Micj. starszym w i d z i prof. Poniatowski starszej e k o l o g i c z n i e i w kulturze dwuklasowej; składniki k u l t u r y W magdaleńskiej rasowy j e s t również'mieszany.* — K u l t u r a zaś m a t e r i a l n a o r y n i a c k a posiada ebiologicznej W i solutrejskiej. T y p ' ślady n a j - k u l t u r y p i g m e j s k i e j w malowidłach k u l t u r y E. Bulando i I �29 Opierając fcuropy się na e t n o g r a f i c z n y c h zdołała, j a k w i a d o m o , analogiach, wyjaśnić prehistoria dużo z a g a d k o w y c h wy­ tworów i zwyczajów p r z e d h i s t o r y c z n y c h , których n i e u m i a n o w y ­ jaśnić n a i n n e j drodze. N i e t y l k o j e d n a k próbowano paralelizować oddzielne fakty przedhistoryczne z e t n o g r a f i c z n y m i , ale n a w e t cale k u l t u r y . Sollas uważał n p . Australczyków do p e w n e g o s t o p n i a za przedstawicieli k u l t u r y m-ustierskiej, Buszmenów za przedstawi­ cieli kultury o r y n i a c k i e j l t d . W o b e c rozumienia przez prehistoryków w i e l k i e g o znaczenia, j a k i e p o s i a d a d l a n i c h e t n o l o g i a , się należy, że p r e h i s l o r y c y n i e w y z y s k a l i dotychczas bardzo ważnych wyników, osiągniętych przez dziwić d l a siebie kierunek histo­ r y c z n y , który coraz s i l n i e j i coraz szerzej o d 20 l a t r o z w i j a w Sparalelizowanie etnologii. wykrytych przez k i e r u n e k ryczny w etnologii k u l t u r zasadniczych się histo­ z k u l t u i r a i n i p r z e d h i s li) - t y m b a r d z i e j wskaisane, że \У miarę c o r a z lepszego poznawania t y c h o s t a t n i c h p r e h i s l o r y c y coraz m n i e j m ó w i ą o cią­ głości rozwojowej, migracjom a n a t o m i a s t coraz większe znaczenie przypisują kultur, ich wzajemnym na siebie oddziaływaniom i mieszaniom. Pierwszą próbę s p a r a l e l i z o w a n i a historycznych z kulturami europejskich najstarszymi kultur'przed­ zrobił etnologicznymi P. W . S c h m i d t ( Y o l k e r imd K u l l u r e n ) , który w s t a r s z y m p a l e o l i ­ cie chce widzieć k u l t u r y : egzogaimczno-monogamiczną' tasmańską i bumerangową, zaś w młodszym p a l e o l i c i e lotemistyczną i d w u k l a s o w a . ani szczegółowej analizy Schmidt kultury zasadnicze: nie przeprowadza poszczególnych kultur jednak paleolitycznych, a n i n i e uwzględnia .zwiasików, zachodzących pomiędzy tyj ni kul­ turami. Dla przeprowadzenia ściślejszej analizy etnologiczno-histo- rycznej k u l t u r p r z e d h i s t o r y c z n y c h biorę p o d uwagę w p r a c y , któ­ rej w y n i k i krótko t u referuję., co następuje: l - o związki zacho­ dzące pomiędzy poszczególnymi k u l t u r a m i p r z e d h i s t o r y c z n y m i • 2 - 0 związki zachodzące między p r a k u l l u r a m i i kulturami — zasad­ n i c z y m i — S - o r a s y p i e r w o t n e , odpowiadające według m y c h b a ­ dań k u l t u r o m z a s a d n i c z y m Co się t y c z y i prakulturom. p u n k t u ; 2-o, to opieram się na wynikach P. �* ] 50 I S c h m i d t a , według którego z kulturą bumerangową wiąże się k u l - 1 t u r a d w u k l a s o w a , w z g l ę d e m której j e s t znów b a r d z o bliską k u l - l t u r a łuku. Z d r u g i e j zaś s t r o n y z kulturą tasmańską wiąże S c h m i d t I kulturę 5 tolemistyczną, a z tą ostatnią kulturę wolno-patriai- c h a l n a . T a o s t a t n i a j a k o posługująca się m e t a l a m i p r z y p a r a l e l i - • z a c j i s t a r s z y c h k u l t u r p r z e d h i s t o r y c z n y c h e u r o p e j s k i oh oczywiście ;. n i e w c h o d z i w grę. Również i k u l t u r a łuku ( w o m o - m a r i e r z y s t a ) * z j a w i a się w E u r o p i e już w czasach p o p a l e o l i t y c z n y c h , a że i k u l - j t u r a pasterska p r z y b y w a l a m dość późno, j a k o t y m świadczy b r a k j 1 właściwych tej k u l t u r z e zwierząt d o m o w y c h p r z e d n e o l i t e m , w i e c dla analizy kultur paleolitycznych mają znaczenie głównie: 1) k u l t u r a e g z o g a m i c z n o - m o n o g a m i c z o a , której odpowiadała j asa. p i g m e j ska, ; j j ' " 2) k u l t u r a egzogamiczna plciowo-totemistyczna, której p o d - ; stawą gospodarczą było głównie p r y m i t y w n e myślistwo, 3) k u l t u r a cgzogainiczno-równo-prawna* (bumerangowa), \ w której gospodarce środki spożywcze roślinne odgrywały większą rolę niż i p r o d u k t y mięsne i której odpowiadała rasa o cechach a u s t r a l o i d a ! n o - n eander Laloi da I n у c l i , 4 ) k u l t u r a l o t e m i s t y c z n a , której odpowiadała rasa b r a c h y c e f a l i c z n a , uprawiająca myślistwo n a w y ż s z y m p o z i o m i e , się głównie ; \ a) k u l t u r a d w u k l a s o w a , której odpowiadała r a s a dolichocef a l i c z n a , zajmująca l ( j kopieniactwem. Z a c z y n a m od młodszego p a l e o l i t u , j a k o dającego więcej p u n któw o p a r c i a d l a a n a l i z y , p r z y c z y m poprzestaję t u n a r o z p a t r y ­ waniu, poszczególnych pozostawiając innym kultur przedhistorycznych, szczegółową jako analizę'poszczególnych mów. J a k zaznaczyłem, P. W . S c h m i d t w i d z i w m ł o d s z y m l i c i e k u l t u r y zasadnicze, kultura magdaleńska całości, pozio­ paleo­ tolemistyczną i d w u k l a s o w a . I s t o t n i e n p . charakteryslycz- j n y c h dla k u l t u r y — lolemislycznej, j a k n p . miotacz, h a r p u n , p r a w - J dopodobnie posiada obok wylworów. t o t e m i z m i t d . . również i w y l w o r y , właściwe k u l t u r z e d w u k l a s o w e j , j a k n p . tańce w m a s k a c h , przedstawione według B r e u i l ' a n a r y s u n k a c h z A b r i Mćge. Z a złożonością k u l t u r y m a ­ gdaleńskiej 'z co n a j m n i e j dwóch różnych k u l t u r składowych p r z e - i �31 mawiają również j e j związki z j e d n e j strony z kulturą oryniacką, a z d r u g i e j z kulturą solutrcjską. M i e s z a n e m u t u r y magdaleńskiej dobrze charakterowi odpowiada mieszany kul­ c h a r a k t e r współ­ czesnej r a s y Gró-Magnońskiej, wykazującej .pewne związki z rasą oryniacką, a l e posiadającej рога t y m i i n n e d o m i e s z k i rasowe, o c z y n i świadczy n p . w y s o k i w z r o s t tej rasy, będący o b j a w e m L u x u r a c j i , występującej właśnie u mieszańców r a s o w y c h . . J a k i m b y t ten d r u g i "składnik rasy Cró-Magnońskiej i czy n i e mógi o n być n o s i c i e l e m k u l t u r y s o l u t r e j s k i e j ? P o n i e w a ż n i e z n a m y jeszcze d o ­ tąd rasy, która była nosicielką k u l t u r y poznano już bardzo solutrejskiej, jakkolwiek w i e l e s t a n o w i s k s o l u t r e j s k i e h , więc n i e jesl wyłączone, że szczątki n o s i c i e l i t e j k u l t u r y m o « ł y sie n i e z a c h o ­ wać u p . w s k u t e k z w y c z a j ó w pogrzebowych, rze. T o o s l a l n i e przypuszczenie właściwych lei kultu¬ staje się b a r d z o prawdopodobnym, jeżeli wziąć p o d uwagę, żc n a p o d s t a w i e t u r y s o l u t r e j s k i e j można wnosić k u l t u r a totemistyczna uniemożliwiający iż " ł o w n y m jej składnikiem b v h w której występuje pochówek zachowanie sic kości. Widząc nMformowy jako "łowny składnik w k u l t u r z e s o l u t r e j s k i e j kulturę zasadniczą lole.uishczną. dopatruje się natomiast kultury zasadniczej g l o w n e - o składnika w k u l t u r z e o r y n i a c k i e j oprócz p e w n y c h dwukHsowej' Przemawiają i te t a k t y wspólnych jako za t y m żc t - o z t r z e c h typów'rasowych, występujących w A u r i g n a c i e n , a mianowicie Cro-Magnon, Grimaldi i Homo o s t a t n i ściśle się wiąże z t y p e m r a s o w y m , aurignacensis. len odpowiadającym we­ dług m y c h badań k u l t u r z e zasadniczej dwukłasowej; 2-u z n a l e z i o n e zostały p e w n e f o r m y Aurignacien przejściowe a M o u s l r i e n ( n p . w Mouslieres, FAbri pomiędzy Audi, n o n - P a i r . T u n i s i e , S y c y l i i Ud), co, biorąc p o d uwagę, że r i e n daje się sparalelizować z kulturą bumerangową, daje Pair- Mousledosko­ nalą zgodność ze związkiem pomiędzy kulturą d w u k l a s o w a a b u ­ merangową. J a k o główny e l e m e n t składowy M o u s t e r i e n otrzymuje kulturę bumerangową zarówno n a p o d s t a w i e rasowych, jak i kulturowych. W Mousterien są j e d n a k związków i całkiem już o d ­ m i e n n e d o m i e s z k i k u l t u r o w e . Biorąc p o d uwagę z n a l e z i e n i e przez Peyrony i innych obok tzw. « Mousterien class ique» również �•i2 i .Mouslerien de tradition acheuleenne*, co upoważniło Ober- n i e i e r a do t w i e r d z e n i a , że M o u s t e r i e n powstało p o d w p ł y w e m o d ­ działywania A c h c u l e e n n a P r a m o u s t e r i e n , paralelizuję właśnie tę ostatnia kulturę z kulturą zasadniczą bumerangową, podczas g d y kulturę Acheulską ze względu n a j e j związki z kulturą s o l u l r e j ską należy m o i m z d a n i e m paralelizować bądź z kulturą cgzoga- юiczno-.płciowo-tolemistyczną, stadium bądź jakimś wczesnym t o l e m i i s l y c z n e j . T a o s t a t n i a paralelizaeja p o z w a l a kultury zrozu­ mieć zarówno to, skąd się wzięła brachycefalia wśród n e a n d e r t a kul­ loidów krapińskieh, j a k i t o , skąd przedostały się w y t w o r y tury i n t e r n i s t y c z n e j do k u l t u r y o r y n i a c k i e j jeszcze przed p r z y b y ­ c i e m k u l t u r y ' s o l u t r e j s k i e j do E u r o p y z a c h o d n i e j Paraleiizowanie z kultur staropalcolitycznycb paraleiizowanie ze w s c h o d u ! k u l t u r a m i "etaologicznymi jest o w i e l e .najstarszymi t r u d n i e j s z e , niż podobne k u l t u r młodszego p a l e o l i t u ze względu n a to. że d l a p r a k u l l u r b r a k n a m obecnie u s t a l o n y c h typów narzędzi k a - j mieniiych, które z n ó w są p r a w i e l u b przeważającymi j w y t w o r a m i w szczątkach starszego p a l e o l i t u . Z tego właśnie p o - \ w-odu bezpodstawnym było jedynymi już 1 w s t a r s z y m p a l e o l i c i e e u r o p e j s k i m występowała p r a k u l t u r a eg-zo- przypuszczenie Schmidta, iż J gamiczno-monogamicinia. która, j a k w i a d o m o , zupełnie n i e p o s l u - j guje się jakimiś u s t a l o n y m i t y p a m i narzędzi kaniieomych. T o też j o występowaniu tej k u l t u r y w czasach p r z e d h i s t o r y c z n y c h można wnosić na p o d s t a w i e całkiem i n n y c h d a n y c h , nip. stwierdzając, w y ­ stępowanie odpowiadającej tej k u l t u r z e ' r a s y pigmej skiej' w o d ­ nośnych k u l t u r a c h przedhistorycznych. Otóż śladv rasy pigmej s k i e j m a m y w E u r o p i e dopiero wodem choćby w g ó r n y m p a l e o l i c i e , czego d o ­ słynne malowidła kapskie. m A l p e r y , ogłoszone przez B r e u i l ' a . N a malowidłach t y c h w i d z i m y d w i e zupełnie o d ­ mienne rasy: jedna z nich m a bardzo n i s k i w z r o s t , silną l o r d o ­ sis i penis w p o z y c j i c h a r a k t e r y s t y c z n e j d l a p i e r w o t n e j rasy p i g - niejskiej, wzrost, w pozycji 1 n o r m a l n e j i b r a k j e j lordosis. O b i e te rasy posiadają .różne o z d o b y | ciała np. o d m i e n n e uczesanie i odmienną broń; mężczyźni małego I w z r o s t u trzymają łuki refleksyjne w z g l . polrefleksvjne, ] druga natomiast m a wysoki penis «dv l v m - czasem w y s o c y posiadają jakiś i n n y oręż; k o b i e t y w y s o k i e j rasy- I �'ЛЬ noszą długie szaty do kostek, g d y k o b i e t y niskiej rasy mają ró w n i e skąpą odzież j a k i c h mężczyźni. Biorąc p o d u w a g ę z w y c z a j e p o g r z e b o w e , panujące w rze egzogamicmo-monoganucznej, nie można się kultu­ dziwić, że szczątki i b e r y j s k i c h P i g m e j ó w k a p s k i c h n i e miały szans n a p r z e ­ c h o w a n i e s i c d o n a s z y c h czasów. J e d y n i e t a m , gdzie k u l t u r a .pig­ m e j s k a mieszała się z i n n y m i k u l t u r a m i , m o g ł y się również za­ chować i szczątki k o s t n e mieszańców o m n i e j .lub więcej wyra­ żonych c e c h a c h p i g n i o i d a l n y c h . Z a t a k i właśnie t y p m i e s z a n y .po­ c h o d z e n i a częściowo p i g m e j s k i e g o występujący nych obok typu uważam długogłowego w typ brachycefaliezny, śmietniskach kuchen­ U i r d e m i a s k i c h w Mugem ( w d o i . T a j o ) , co świadczy z a r a ­ zem, że k u l t u r a tardenuaska miała j a k o j e d e n ze s w y c h składni­ ków kulturę egzogamiczno-monogamiczną. P o n i e w a ż k u l t u r a tar­ d e n u a s k a była końcową kulturą kapską, więc n a t u r a l n i e g ł ó w n y m j e j składnikiem, p o d o b n i e j a k k a p s k i e j , mogła być j e d y n i e l a sama k u l t u r a , która stanowiła główną składową o r y n i a c k i e j , a w i c i e k u l t u r a d w u k l a s o w a . Podłoże r a s o w e k u l t u r y wyjaśnia, skąd się w z i ą ł doskonale l i c z n v obok w Mugem dwuklasowej t y p d o l i choc ef a- brachycefaliczncgo. wyżej wymienionego miano­ D o d a m , że kultura egzogamiczno-monogamiczną niosła już oddziaływać i n a kulturę oryniacką, co można wnosić zarówno z obecności •ncqroid 6 w a. właściwie p i g m o i d ó w w g r o t a c h G r i m a l d i , j a k i py<di s z e r c ™ s t a t u e t e k k o b i e c y c h ie\vbrew oryniackich Zaznaczę stealojednak u s t a l o n e m u m n i e m a n i u steatopygii n i e u w a ż a m z a c e ­ chę właściwa c z y s t e m u t y p o w i p i g m e j s k i e m u . ale wiąże ja w l a - śnie z mieszańcami P i g m e j ó w z r a s a m i wysokoroshank Co się tyczy k u l t u r y a z y l s k i c j , to z g o d n i e z poglądami p r e historyków, widzących w n i e j e l e m e n t y zarówno późnomagdaleńskie j a k i t a r d r a i u a s k i e , p o s i a d a o n a j a k o s w e azęści składowe l e k u l t u r y zasadnicze, które, j a k w y ż e j zaznaczyłem, weszły zarówno w skład k u l t u r y magdaleńskiej j a k i t a r d e n u a s k i e j . Poza wszakże-występuje t u j u ż oddziaływanie k u l t u r y nimi wotao-macierzy- slej, która s t a n o w i następnie j e d e n z w y r a ź n y c h składników k u l ­ t u r y M a g l e m o s c . j a k o t y m świadczą l y j i o w e d l a k u l t u r y macierzystej Lud. T. pochewki XXXVIII do siekier, występujące w wolno- Maglemose 'S �34 i m y l n i e brane m wytwory. s a m e s i e k i e r y , przez prehistoryków, oraz Kultura wolno-macierzysta odgrywa jeszcze inne większą rolę j a k o g ł ó w n y składnik k u l t u r y kampińskiej, a d a l e j staje się j e d n y m z wcześniejszych składników w i e l u wtórnych k u l t u r n e o ­ litycznych. Zdając sobie należycie sprawę z tego, że ostateczna analiza histoi-yezno-etnologiczraa n i e może być o b e c n i e d o k o n a n a zarówno ze względu na fragmentaryczność d a n y c h p r z e d h i s t o r y c z n y c h j a k i niewystarczającą znajomość kultuir z a s a d n i c z y c h z p r a k u l t u r a m i i zachodzących między n i m i z w i ą z k ó w , sądzę j e d n a k , że już dziś próba s i k a r a l e l i z o w a n i a k u l t u r p r z e d h i s t o r y c z n y c h z p r a k u l t u r a m i i kulturami zasadniczymi może dać, b a r d z o zarówno d l a p r e h i s t o r i i j a k i d l a e t n o l o g i i . I I 1 f, I I I interesujące wyniki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/48583b36f181417329e594d7fd602cdb.pdf 44bdd2962ab74b4cea657e8f7cf037a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5137 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4766 Title A name given to the resource Indeksy / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.575-624 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS A NAZWISK Bastogi 422, 423 A a r n e A 4, 3 4 0 Baudouin Adalberg Bądzkiewicz S. 339 Aleksandrowicz Altonen Bedafik J . 330—338 W . 128, 132, Beham 136 229 V . 400 Bentkowski Anger 99, Berse-Nagy Angelis Bersy 423 Antoniewicz \ V ł . 482 Apolloniusz z Rhodos Aristoteles 128—9, 157 353 V I . 433 B e r w i ń s k i R y s z a r d 1 4 1 — 1 4 8 , 150, 152, 131 13<>, Jan A r n d t P . 358 Berwiński Józef Arslem Bettmann Artemidor 127 Augustyn Avicena 139, 154—159 Berwiński W . 424 310 312 296 143 170 Białkowski Biasutti В 142 336 Bębynek ś w . 311. 314 158 3(11 S. Amira 100 A. R . 351 Bequinot E . 442 Amelung dc C o u r t c n a y L . 475 R. 360—361 Bielawski T. 289 Babic L. 434 liielowski A. 145 Bach A. B i e l s k i M . 280, 2 8 1 . 284, 3 0 0 Bach I v . 433 Baldur 448 Baldassarini Balenovic Bally Bienemann 263 423 V . 429 315 Battaglia Batko 254 Biernat z Lublina R . 360, 362 353 Bietzkc Blanc G . A . 360, Bleck D . F . 89 Bohiatyński Bocarić 11 337 362 I . 289 S p . 430, 433 B a t o r y k r . 289 Boceassiim 3 5 9 , 360, Barbi Boenechea 377 Rogatyrew 350 402—404 Barjattarovic Barocelli M . 436 P . 360 Bogoraz 362 100 Bartha 353 Bohomolcc Bartoli 362 Boldrini .1. 304—366 M . 360 �576 Bolcslawiusz Boucheric ' Ворр K I . ks. N. Bossert Brant 68 109 Ciołek 448, 450 B. Brgie 434 Brodziński 427 Bruckner A. 11, W. 337 Bulanda Bulch Biiller 380. 41 • (>S 119, 280 T. Cyprian zoh. 418. 449 Dart 475 158 270 338 304 M. 463 355 R . A . 70. Delbriick Dclimat 448, 450, Fr. Densusianu 360 377 Dessauer Cartier J . 3(57 Diamond 312 Dionizos J. Djordjevic Gastrin 103 Długosz W. F. Chmielowski 179, P. ks. 288. 304—30(5 290, 430, 432 172 P . 200, Dobrowolski 412 300, 31(1 D o b r o w o l s k a Ag. 3(50 A. 3(57 Т . 429, Dohańczyk 395 358 481 359 Trak 3(50 Cavazza 476, 372 338 C.astalli Cathrein 76 311 Densmore 3(51 297, Sadyk-pasza J . 471. E. E. Carterel 29(5, 431 353 św. Dalhor C. E. 301 D ! Cassirer 298. -137 1. S I . 339, Canclla 289, 357 V . 430, Człuchów 377 Callegari 423 284, 126 .1. Bystroń Chctnik 362, 283. Czekanowski Danos Cerulli 358 Czyżewski F r . 42(5, 422 315 Czekalski 259 Byhan J. R . 360, Czaykowski 360. 315 Burger Byron 142 15 377 Csorba 'l'. .1. 32, 38, Busenan G . 421. Czako E . M. Ed. V. SI. Curcic P . H . 37C) Bukowska Ciszewski Croce 455 4(5(5, 467 163 Cocchiara Corso 134 469. 24 Crescentius 133. 340 362 Cooper 150 311 J. Brzeska 308 A. 14(5, 163 G . 40(5, C.oock К. Brudzewski Brunei M. Cipriani J . 3(59 Brataniec Brugmann 98 Ciesielski Т . 372. L. D o l e g a Z . 145, Т. C h y h i ń s k i А. 289 Brajerski Chodakowski Chodzidlo Cholewa S. \ ' . I ) . 38, Bothlingk Bus I 310—312 Bornemann Buck 286 ;558 180, 204 349 K , 166, 172, 173, 175, 226, 227, 229, 232. 475, 47(5 291 \ Dobrowolska D . 166, 191, 2 1 7 . 223 �577 Г. D o m a n o v s z k y I . 355 Drend M . 276 tiaelano Drobnjakowić Dukat В . 431, 437 V . 497, Dżingis Chan 377 G a n s p r . 9 9 , 101, 427 433 Gajek 99 J. 310, 3 3 5 , 340, 448, 450, 4 7 5 , 478 D . I . 3 6 5 , 367, 3 7 5 , 386 Ganszyniec R. 136 Ganszyniec Zofia Gareevic E M. Gawelek Ebert W . 175, Egger K . 424 Ehrlich i 180 M . 428, Geiger 151, 168 Eurypides 128, 129, 2 7 2 , 276, Genna E r d a l j a n o v i c I . 429, 430, 432 M . 4 4 3 , 446, Gortani F M. Falkowski Farina 297 101, 116, Grabowski J . 462 Graffi 162 187 Grani H . 4138, 4(59 Ferrari A . 360 Filipovie S. 430, FilipoviO M . 437 Filip 432 I I 387 Florek 311, 315 P . 360, Gregory E . 370 Gretter B . 297 Grimm J . 297. Crasser I I . 99 Gruppe O. 311 362 270 134 Grzegorzewski Foucart Gunda J . 164 M. 395 Frankowski E. 474, 4 7 5 , 476 Giintherowa-Mayerowa M . 406, 407, 4 7 6 Gyorffy J . 337, j Gyórgy L . 355 ' Gyomyery 353 j Ilaavis M. 440 j Ilaavis E . 440 Frankowska Franko 409, G . 72 Frassetti Frazer 340. F . 360 lames Frenldowa 131—133, 135, G . 405, 425 Fryderyk Wielki Fryderyk Wilhelm Lud, Т. X X X \ 207 I V 141 II i m - ! 68 186 362 V . 360, P . 209, F l o r i a n d r u k a r z 289, 301 309, 58, I I . 174. 175, 179, Graziosi Grolh I . 448 J . 435 3 8 . 4 3 , 44, Grollanelli F i s c h e r A . 140, 4 4 9 . 491 118 360 Graebner E . 357 Feicht B. Grammont 361 Fedorygo Fel 290, 296, 476 425 Goroehow Grafenauer S t . 288, 447, G ł a d y s z o w a M . R e h a n 444, 4 4 5 , 4 7 6 136 11 Falimirz 474 G . 360—362 Gładysz 132, 438 168 474 Geisler 310 Estreicher Ezop F r . 334 Gavazzi Gąsienica 426 Epikur 127 433 B . 351, 355—357 G u ś i ć M . 437 A. 351 353—355 138 H I 37 �578 Hahn Т. 89 Jagła Haile В. 359 J a ł o w i cz Halban L . 402, Haltsonen 475 I . 440, Hamalainen A . 338, 440, Haur U . 439, Jankovic 441 Janota Hegel A. 442 Jason Jenny 365 F r . 271, Heller T. Heyne Jordan Józef 138 Hildebrandt Hielmsler A. 268 125 Jungibauer G . 174 73 170 I I 267, Jonów 140 132, 133 G . 358 Hoffman-Krayer Holsten B. Hołowaez К E. 290 276 Kaczanowska-Sagajło I . 214 Hopfner T. Kadłubek 133 I . 158. Horvalh 352 P a l . 357 Hovorka O. Humbolat 351 K a ł y don 128 Ł. E. 444 303 451 313 Karanovic Karasek 168 M. Kagarow Kant 310—312 Hurkula W. Kamiński 285 H u r a J . 204 Huska 126 L. 3 1 5 Hoelther Horak 79 Johnston В. H . 139, M . 430 253, 2 5 7 — 2 6 0 , 2 6 2 — 2 6 4 , 2 6 8 . 278 352 Karłowicz J . 155 Kasprowicz J . 349 К a s p r z у ck a - S t r au o h ow a Tk.miak A. 214 Imbelloni Inglodt K a t r a T . 443, 362 j Kaukonen 170 Itkommen T . J . 441 Kelsey J ; Z . 468 W ł . 169 368 72 Klimaszewska j Kłus j Knapowska I . 443—447, 15 d r 410 \ 442 H . 148 Klonowicz Jachime<?ki 159 445 V . J . 440, Kauziński Klaatseh Jagiełło 138 337 120, 122, 289 127 Hesiodos 137, 476 J o c h e l s o n 9 9 — 1 0 3 , 108, 109, 113, 114, 276 B . 248 Herodot 142 127, 1 3 0 — 1 3 4 , Jesperson Heideleck 343 459 Jaworczak 141 Helmuth 342, Ja-neen F r . 128 Hrdlićka 431 173 Jaraczewska I . 440, Hauser M. E. Janosik 441 F r . 292 Hautala 349 204 J a n i k M . 159 443 H a r t l a n d S. 135 Harva M. W. 159 476 �579 K n o o p О . 254 , 258, 2(50, 261, 265, 2i 270 Knot } Kubijowicz j Kuchta A. Kudła L. 480 Kuhać T. 427 i Kunze E. 441 j Kuraszkiewicz 445 K o i i a l y 353, Koebernick 253, 241 E. F. Kolberg 254 j Kurne 100 О . 20. 21, 303, 340, 458, 4i 477 F. 445 Kolumb К. 280 Konował Kopernieki Kopper ! 451 I . 161, \1. 340 419 W. 484 225, B. Kaz. Laiho 187 Kopernik J. A. L . 441 Laitho j L a j o s A. 355 L a n g dr 253 444 Lano SI. 355 Latte K. 130 L. 262 Latterman A. 272, 276 308 Laydevant P . 357, 359 W. Kossinna 336 I. 355 Korczyński Kosiński 27, 303 114, F r . 435. Kotula F r . 418. A. 'l'. X i 8 12 Levy J . 451, Kroll A. W. 175 475. 476 330 A. 124, 299 132—134, 136, 419 Krzokolowski Krzeptowski Krzyżanowski S. 411 3, L. 138 340 14 161. A. .1. 444. B. 445 304 ('.. 442 Liimowe A. 442 Z. L. Ldienlz l.oria 196, 157 Lindberg Lissa 162, 455 132 Ligęza 462 360 Loiodice .1. 283 St. 150. Livi 'Wawrylko J. 318—319. 145 Czarny Libelt Linde 428 M. Т. Lewandowski Krajewska 303. 311 Leszczycki H. Kromer Lehr-Spławiiiski Leszek Korzschke Kretschmer 468 Lenartowicz 417 I. 135 К. Leskiev 358 Kraszewski 359 К. 328 448 Kowalski Kohler 337 436 Kowalski W. Lehiiert 419 I. Kovaes 116 1. 30.'!. X I 1 . 334. Kolnik Kowalczyk В. Lehmann 101, Kostrzew ski Kristić Lefevre 325 К ostro w 47S (Somonsouri) L . 354, Langmarai 358 J. 445, 412 Koriunahn Kossak 444, 475 L 330 В. 319 Kutrzebianka 445 M. Kopczyńska Wl. 351 Kurzątkowski Klin K o ł t a l o w S. 444, Konopnicka P. Kuźmicz Kolessa 202 i 355 Koehno Kohn 302 456 Koczorowska 189, I. E. 424 F . 6, 30, 265, 276 423 37' 444 32.), �580 Lożar R . 434, Lowie 38, Loyase 436 M a r t o n n e E . de 68 Massalska 377 Ljubić T. Luschan Massalski 435 A. Liick 254, Luko G. H. 359 260, 262, 264, 275 E. G. Massari K I . 362 2% św. Mauzelle le Łepkowski Łuka L. Łukasz J . 155, 164, Meinhof 170 C . v. C . 75, Meillet 333 św. 311, 291 M. Mackensen 268, Mackai 136, Maczobius Magnino l Miescher 337 l Milewski T. B . 21, 42. Mannerheim C. 442 Marek' ś w . Marcin Polo Maringer 412, 475, 476 150 298 241 287 426 172—174 F . 146, 147, 204 360 475, 476 Modendórfer A. V. 437 299 362 J . 142, 293 M u d r a k E . 236, 2 4 7 — 8 . 256. Miihlmann 38, Muller Sophus Mrkun A. Mussolf Fr. 358 170, Muczkowsk 142 .1. 393 . 394 , 397 , 399, 4 Ю— 402 Maroll 157 L. Mucciali Z. 336 151 Moraczewski Molier z Urzędowa Marchewka Marco J. 291 K. 158, M o s z y ń s k i K . 222, 227, 303, 333, 438 Marcinkowski 157, 304—318 T. 449, Manugiewicz-Żołna J. M i z e r s k i S. Moreno M. 357 Mansikka Mizerska P. Morawski 270 444 142, 150 169 ! Modelski 400 J. A. i Mivaglia 445 168 M. Manga 351 138 F r . 247, Małecki 359 I. Mirełowiez Malinowscy Maiły H. Mierosławski 303 I. Meyer 380 j 100 Malinowski Malten 253— 315 352 129 271—276 248—251, 360 Majkow E. Mickiewicz 236, 128 Majewski Meyer ; L. 265, A. Miartan 438 A. 377 Metraux uM 290 89 312, Melicherćik Mendana Maavio 358 168 Megenberg 158 291 377 G. Mazurek Ławrynowicz 360 Mateusz Mazzdni Ł 410 Massari Maseniusz 354 225 174 324 435 254. Mydlarski 68 J. 276 475 276 443 �581 N Napoleon Natali В . 157, G. 1 268 360 Nawojowski P. 170 Pettazzoni R. Petneki J. Petrovic M. 360 355 430 Pherekydes 131 Piekosiński 283 N e c e l L . 485 P i e r a d z k a K . 162, Nigro Pietkiewicz 403 Nikander Nirvi G. R. 403 Pigoń 442 K . 17. 4 4 3 . Nosek S. 329, Numelin R. 476. 334, ,1. I Platon Pies 448 Orel Ortutay J . 354, Orynżyna Panini H. I. Popów 168 R. P a s t o re J. 311, Prokwit S. Pawiński A. 455. 181 M. zob. 465, T. 459, 470 Pulkyne J . 145 170 211 Pekarskij 100, Pentianen Y. B. 424 105, 440 Q 109 Quezon M. Quizos 377 387 Znamierowska 474—477 362 Polikowski 488 352 101 M. Puccioni 442 M . 487. 132 157 Priifferowa M. 312 Paulaharjn Pawełek . 360 68 125 Priklonskij 311 42, 226 351, Pripuzow 360 C.hr. 41, 351 Prątka 475 32, 143 F. M. 310 337 Pergoli Fr. V. J. Pawlik Popiołek Popliński Prażak Pasteur Paul St. 148 Potworowski Z. 424 351 G . 354 Parenti Pasek G. Popławski 440 Papierkowski 290 213 Y V . 161 Popiel 355 P Palolay 282. Poniatowski 463 Paasonen 435 Pliniusz Polonec 437 68, 310 Podenzana 138 B . 436, J . 38, 463 N. Pol Orchonowicz T. 423 Pluciński 355 Boullaye 136—138 K. I .1. A. 127. j 172 490 P i p r e k I . 276 .1. Zb. Optolowicz Pindar P i t r e 422, 101 486, 334 la 400 I O ld e n b u r g - S i e r g i e j e w Orbok de 398, J Piwocki 409 172 484, 423 443—445 337 Oleśnicki Pinard 442 Obuchowski Odder 441 476 О Obrębski St. 329, Pigorini Nitsch 170, К . 412, �582 К R a a b e Н. Raczyński Е. 38, 68 Radonovic V. Ramstedt I. Ranke G. Rantasalo V. 301 Santolli Raasek Ravil A . 438, R. 228, 222, 160, 348, 475, 224, 162, 444, 230, 445. Rellini U. 235 M. Scheuer Schier 455, 458, Schleicher 357 W . 38, 43. 44, 394, Scholten 377 14 Schreuer H. Rhodo 299 Schroder Ries R. 326 Hitter R. Schultz 129 378, Roggevcen 377 Romanowska Rosso G. Rudnicki 455 \ V . 28, 337 311, 288 314 298 F r . 394 T . 440 Sera F. 339 Serapion 296 Sergi 360 S. 132 463, Т. 234, 277, 465, 475, 476 144 Sieinieński Rytkonnen 442 Sienkiewicz L. Saavedra Sabała 3 377 Siroly Sittoni 168 W. В . 427, 428. 101—125 433 G . 424 Skurpski 338. 155 H. Sieroszewski S 275 G . L . 360 Rymarkiewicz A. 358 Schvindt Seiler 362 135 V . 271. Seweryn V . 442 P. Schveda Servius R r . 436 Ruoppil 29 360, 240 A. Schwenn К. Akwil. Russelot Rusić M . 359. R. Schwegler J . 155. 282. Rożdzieński R u i in 445 358 Rostafiński 93 Schumacher Rockfellor 357, 491 Schulien I . 314 72, 3 1 3 , 448 R e y m a n T . 476 Richthofen 312 312 Reymonl I. 351 311. I. Schmidt 351), 446 B . 276. Schmidt J . 350, 315 444 394 225. 360 313, 337 H)5, 172, 476 Reychtnan F . de Sągajło Rayski-Kietlicz Reinfuss 403 26 L . 226, Scharf 440 441 359 V . 402, Sawicki 254 P. S. Szapszał Saussure 441 440, 459 Saraja Ratzel V . 438, L . 352 Sanders 442 157 204 Santandrea 264 K. 4 F. Pasza Salvini 437 360 291 Salminen V. ks. A. Salanee 431 Radovanovic Radziwiłł Sadyk 142 Radio А. 434 Radin Sacchetti Sadkowski 475 H . 415. 421 350, 360. �583 Slaski К . 457, 475 Ślepców 125 Sobieski M . 462, Sobieska P. Soldan N. Sotain 466, I . 466, Sochań T 467, 470 467 351 G. H. 284, 288, 290, 296— Spietzer 441 Tarnowski 410 362 169 Tasman 377 Terlecki T. 159 Thompson 315 Stadnicki 171, Stapińska A. Statius 176, H. Stefanie V. Steffen E. B . 236, 454, 455 337 312 Stokłosa R . 69, Stopka A. 79, Suboczowa E . 257. 260, 264, 445, 476 J. 337 Sz. 145 160, 191, 192, N. 362 360 M. 275 J. 38, Fyndar M. 466, Szczukin 291, 68, 309 69, 135 181 Udziela 161, Udziela S. 303 284, jun. 303, 445, 253 Uhorczak Ungler 101, F. 288, 476 290, 296 116 V 169 Vaclavik 155 Szwedzicki 348 Szymański A. 8 .1. Świątkowska 350 Vakarelski 336 .1. 451, 467 436 162 Szlachtowski Śniadecki 126 G . 360, Uhlemann 302, G . 355 Szulc K. 123, U 298 Sz-arffenberger Szemlej 100—105, 122, 157 289 Szafarzy к 314 T y lor M . 443. Sułkowski Szekfii 89 348 Sydenham Syrcński M. Trubecki Tuwim Z. Strzygowski Sylvan Trzepecz Turnsk 13 Stryjeńska 145 74 Turczynowicz 212 454 376 340 118, Turchi 162 H. 10 168 117, Tuci В . I . 40 Stieber 360 4. Troszczanskij 444 Steinthal Toschi Trombatti Stelmachowska Stcnz 433 Trentowski 410 434 A. S. Toncić Trębacz 337 Stefański S. Thomson 204 465 130 Staufler Slopa 360, V. T e R a n g i H i r o a z o b . B u c k P. 298 Stern G. Tarkiainen Tarnowycz 154 308 Spiczyński Tagliavini H. 437 Valentini G. Vanicelli L . 360, Vanoverbergk 359 M. 362 358 340 446 108—111, 223 �584 f Vaphio Varon 289 j Terene Vaisanen 129 i O . 438, 441 Vaaniinen Vegetius Vergilius i 140 Maro Vidossi 129, 130, Vilfan Vosler 132, 134, ! K . 438, ! 441 A . 158 W y s p i a ń s k i St. 315 Zaborski Zając B. Wallis 225 173 168 Waligóra Wawro Weege Ziarnko Zięba 130 Weinreich D. 133 Wiesiełowski i 160, 164, M. 465, Zucker 165, zon. 474—478 40 K . 248. Zwolakiewicz 7 276 H . 475 40 Winogradów 315 Witaszewskij 100 Witkowski 46 Wlislocki Wojkowski Wołtowicz h. 1 Żeromski , Żganee 293 A . 147, Żuławski Żupanić E . 358, 3 5 9 Wozaczyńska A. 470 S. 2 9 V . 437 Żirmunski 159 J . 155 j 475 475 Znamierowska Znaniecki 475, 476 458, 168 455, 165 Węgrzynowicz Worms .1. 2 8 8 . J . 304—306 Ziłynskij 168 F. H . 475 Ziemnowicz 21 Werchracki Wiese Zborowski 311 J . 286 Wątroba 338 Zamorowski 377 i L . 474 Zajączkowski W 159 r Zachorowski T . 436 Wackernagel 158, z Zabrodzki Yukanovic 470 312 i 354 436 Vilkuna Wundt 146 289 i R . 362 K . 353, 4 5 9 , 460, Wyleżyńska 136 Viski Wrotkowski Wszechwłod J . 441 138, W ó j c i c k i K . W t . 145, Żurawski 315 W. 469 N . 426. K . 410 436 173 Priifferowa t \f.- �INDEKS NAZW ETNO-GEOGRAFICZNYCH A Abisynia Adyga i Australia 72, 371, 377 I Australijczycy 362 i 423 72 Ava 358 A f r y k a 70, 76, 79, 280, 294, 362, 371 j Azja 363—365, 386 Aitulowie 127—129, 130, 131, 134, 136, В 139 Ajnowie 371 Alaska 366, Albania B a b i a n k a 78, I 359 Aleksandria Alfol 178 i B a b i d ó ł 266 371 288 Babimost 266, 270 Babim or 266 354 Hahilończycy 402 Algonkinowie 367—369 Bałkany Alofi 379 B a ł t o w i e 242, 274. 323, 327, 396, Alpy transylw. B a ł t y k 296, 321, 225 365, Amiternum 129, 388, 486 ; Bantu 73, 83, 88, Basutu 357, 139 Bazylea 474 403 Belgia Andrzejówka Angola 76, 79 Apulia 423 359 j B a r a n y a 355 Anaurus 131 Ancona 164 371 Belgrad 427, 430—432, 436, 437 j B e r e z i ń s k a Polana 170, Berlin 143, Argiwowie 130 147, ! Berno 394, 468 Arktyda 372 i Beitarellia Askra 138 I Beskidy 241 Assam 371 ; Assiniboinowic Assyryjczycy Ateny 308 402 150, — .Śląski 212, Augustów 444 454 226 - - Wschodni 189 226 —- Ś r o d k o w y 161, 383 176 152, 425 — S ą d e c k i 163, 130 Atlantyda 437 371 ' B a r a n ó w 485 130 Anabara 99 Anagninowie 131, 136, 397 382 j B a n i a l u k a 430, 433, A m e r y k a 309 Amerykanie 432 172 — M a g ó r s k i 202 ! - Zachodni 161, 172, 225, 226, 223 �586 B e s s a r a b i a 246, Biała Woda 181, 184, 199, 204, 250, 267, 160—165. 187, Biała Kraina Białogród Bystrzyca pow. Bydgoszcz 450, 198, 217 Bytom 368, 379 Chatanga i 225, 233 I 485 i 361 Bożen B o r n e o 301, Borroro 387. 391 249, 251, 264, 380, 397, 401 364,' 388 370 Chmielno j 430, 433 Bolokndowie 485 291 Bratysława 356, 35! 427, 408, 410 Chryszczysko 188 Chwałków; 299 Ciaraliwka Brojce 416 Ciechocinek 267 Brixen 424 C i e s z y n 208, 453 Bruksela Brus 141 Citta 453 Brydowska Bryszlon Brzeg pow. Kuj. Brzozów 355. 356 252. 274 Buriaci 99, Burgundzi Burma 363 162, pol. 441, 445, 187. 471 . 109 241 164 369 267, 274 170 Czarna Woda 176 192, 217, 221 Czarny Las Czechy 477, Czesi 361 370 Czaczowa 353, 351 379 wyspy Cudzak 250, Bułgarzy Cook Crowfoot Bukowina 303, 121 456 Budapeszt Bułgaria Compostella Cree 419 182 Vaticano 410 291 Bukowiecka del l.otaki n/Odra. Brzeski Brześć 177 184 437 142 Brema : 429, 434 Chorzów ; 170 Chorwacja Chorwaci 245 267 382 364, Chomrzyska 178 379 127 380, Chiny 245 488 Chipenyan 424 388, 294 Bradtheim wyspy Chińczycy B o l z a n o zob. 487 Wielka Chełmskie Chile 453 Bosiwka Chatham Chemmis 444 Bolimowo 472, 99 Chełmno 356 Bolesławiec 93—96 325—327 Charłupnia 480, 83—88, 411 390 Celtowie 338 228, 73—76, С 355 Bolechowo 69, 408 Celebes Bojkowszczyzna Bolonia Buszmeni 427 Blackfool'owie Bośnia 191—194, 209, I 176, ! 303 Bizancjum Bojki 171. 411 Białorusini Boiotia 188, 206, 274 170, 282, 160, 193, Częstochowa j Czerna 468 176, 181, 198, 170, 199, 203, 412, 464, 465 250 165 303, I 162, 194. 350 208, 351, �587 Czerniowce Czersla 207, 178, Czerszliczki Czerslica 182 Czertezy 170 208 188 Europa 182, 187 390, 187 IGI 257 Filipińczycy 386, ; 320 303, 388, 169 137, Denkowo 401 279 485 Długa rola 175. 182, Foggia Dobrzyna Friaul 274 178, 410 188 429 : 1 Galla 100. 173. 2(11. 283 178 pol. 178 V. 127, : 355 wyspa Ellie, wyspy Ełcki pow. Eskimosi 439, 443 421 98 268, 368, 382 170 178 379 150, 161, 164, 252, 257, 275, 356 Gdańsk 296 411, 412, Gdynia Gliwice 443 Gniezno 242 Goci 307, 371, 372 327, l Gopło 145, ( Gorce 209 0 241 Golina 403 256, 412 j 379 365. 338 Galicja Gnieżdżewo 414 98, besar. 362 G e r m a n i e 241, ! Emilia 438, 379 Gaganzi 371 Durbaszka Ekwalor, 424, (i 327 Egipt 391, 403 Fuhma D u n a j 322, Dziwiska 387—389, 425 Fugasiwka Dubrownik Dunajec 390 441 103 Duńczycy 187 425 12, Fryców a 178 Drawsk 382 134 421, Francuzi Dołyna 309, 184 424, Francja D o b r u d z a 240, 386, 283, 361, Folwark Forli 170 207 Dubne 274, leśni : 188 Dniestr Finlandia Florencja 410 Deszczeckowska 182, 389, 376, Finnowie j 1 Derlów 358, Flander Dębno Delphy 299. 392 П Wsch. pólrol. Felezienthal Filipiny Daleki 285, F Fedorygowski 235 182, Dania 274, 401 228 C z o r s z t y n 234, Czuchońcy 150, 397, 182 Beskidz. Czuchołki 322 101, E u r o p e j c z y c y 78, 85, 3 6 8 — 3 7 0 , Czerwona Młaka Czarne Etruskowie 182, 486 Gorlice pow. Eslonia 274 — 171, Etiopia 359 Gorycja par. 425 146 221 174. 208 165, 396, 246, 397. 250, 400 �Górale 211, 213, — babiogórscy — besk. — czadeccy 220, sądeccy 228 — śląscy 228 — spiscy 164, — szczawniccy 233, Helsinki 228, 165. ! 231 ; 99, 121 359 281, zob. Ruska rzeka 160. Holsten 380, 389, 391 380 266 rola 8(1, 177 85 llromczakiwka 188 Huculszczyzna 225, 227, 228, 283 228 pol. 182 178 Hurczałka ( 299 182 i 186 I 137 Grenlandia 371, 372 397. 401 Iłża 485 I n d i a n i e 368, 445 371, I n d i e 288, 301, Grodzieńszczyzna Grodzisk 250, 188 Huły 396. 415 Indonezja 246 374 363, 376. 365, 386. Indonezyjczycy 184 Inkasi 368 dolno-niemiecka Irokezi — płd.-zneh. — łemkowska 250 168 — ruska 160, 167 Gryndzowska rola ; 175 401 ' 320 9fl Irlandia 250 392, 391 358 Indygirka 188 389, 387. 389 Indoeuropejezycy Venlre'owie Guajaki Hiszpanie Hłyny Hucułka 394, Grupa 98 Huculi 310, Grodno Hiszpania Holentotka 485 arch. Grecy 129 Hołowaczowska 200 184, Grecja Gros 231. 171 176, Griin 230. 257 Sajańskie Gouraghies Groń 167, 226 Grajcarek 248 438 Holendrzy Górny Śląsk 379 Hessja-Nassawia sądecka Cudów Gostynin 377, 376 Heniikowie 234 235 śląska 376, Hawajczyk 235 Góralszczyzna Grab 1 Hawai Heidelberg podhal. Góry 288 228 — Góra 232, 228 — — 215, 282 283 367—369 I s t e b n a 226, Istria 437 Italia 129, 228, 453 322 358 J H Haczów Hałda 419 294 Haligowcy Hamburg 204 299, H a ń c z o wa 171 Harklowa 169 382 j Jabłonków I Jakucka J Jakucja ; Jakuci I 97, Jana 101 99 100 123 99—106. 117—126 Jakuck ' 208 Republika 108—111. 113, 116, �589 Janczurówka Janów Japonia 3 7 1 , 376, 164, 173 178, 182, 419 Góra 188 457 203—204, Jaworzyna 219, Góra Jonia •Knyszyn 485 Koblencja 220 Kolchida Koło Jungowie 364 I Kadyszcze Kalahar Kalisz 76. Kamionka 164, 79 Kapadocja Karaimi Konowałowski 170, 371 178 Halicy Kornajowski — krymscy — t r o c c y 338. 440, 307 Kozacy 338 Kraj 173 i 338 442 157, 182, 187 158 półrol. 182 270 182 176 100 534 bałtycki — Helów — poznański — Sudetów — Warty 257, 38 półrol. 437 Koszaryska 285, 300 335 401 Kozy 367, 369, Kapitaniwka — łuccy 262 334, Koronowo Zebrzyd. 170 Kanada Konin Koszary Kamienica Karelia ! 423 245 Kalwaria 371 Koprivnica 265 74. Kongo Kora 293, 268 108 Konstantynopol 229 Kalabria 257 Kombornia К Kacwin 419 i 122 212 pow. 2 4 2 , 267, Kołvmsk 426, 428, 430, 432, 444 175 127 Kolonia 99 138 138 Jukagirowie rola 182 Kolbuszowski 410 137, Jugosławia 447 337 Kocurowska Kobylarki Bajkalskie Jurgów 207 181, 188, 191 — 192, 182 410 412 2 1 3 , 214 12, 411, 12 127, 208, 303, Kłodzko 226 Jeruzalem Jolkos 208, 2 0 9 , 4 0 8 , 4 4 3 , 4 6 9 , 4 7 7 178 169— 165—167, 432 6 207, Kijów 177, Jaworzynka Jezioro 410, Kieżmark 176—180, Jelenia 485 Kielce 388 160—162, 172, Kartuzy Kieleckie 386, Jaworki 188 Kiczera 207 Jasna Karpiakiwka Katowice n / S a n e m 2 0 7 , 208, Jasilnyk 1 6 0 — 1 6 4 , 172, 173. 2 2 5 , 2 2 9 , 233, 235, 3 6 3 , 356, Kaszuby 242 Jarosław Jasło 404 388 Jarembina Jarocin Karpaty | Japończycy Jawa ! 175 485 Kraków 251, 273 256 237 257 238. 2 4 3 , 248, 249, 251 — 272—276 152, 168, 207, 209, 2 8 9 , 304, 306, 309, 341, 409, 450, 468, 469, 476, 477 444, 302, 147, �590 Krasnystaw 207 Krauszów 175, Krempachy Krempna Kreta 179 164 Londyn 382 Lubień 485 Lublin 171 3 0 9 , 448, 450, 470. 471, Lubowla 289 Lubochnia Krościenko 164, Krotoszyn 165, 167, 169 Lud 299, 4 1 3 — ruski 324 Lwów Księża 175 Lwówek rola Kudłaczowska Kudłakiwka rola 170 Kurpie 415, Ł • 453 319 Łagów 412 j Łańcut 16, 4 1 9 j Ławoczne 365, Kyrena Łazarczakowski 366 K w i d z y n 411 137 161, Lemki ; Łemkowszczyzna 204, 472 Łętowo 534 Łomnica Łomża sądeckie Lapończycy 229 Łowicz 418, 418 La 424, 425 Spezia Lądek-Zdrój Lechuica 229 160—164, 171, 186 169 244. 345. 412 340. 345, 346. 453 60. 237, 244, 246, 250, 451, 4 6 9 Łuck 4)1 Leibach 186 228, 477 411 Lębork 208 Łuszczakowska rola 177. 180 283 Leluchowa 163 99 Leśnica Leszno 213, 208 • Limanowa 164, 173 Macedonia I Madejowa j Magnesia 488 Wielki Liszczyna Litawcowa Logribowic 163. 188 182, 169 M I 272 142, 143, 147, 246 Leżajsk Litwa 411 168, 163 Łowickie Łódź 162, 412 Łopuszna 441 l.asowiacy półrok { L Lipnik 220 161 Kuskokwim Lipno 460 456 177 182 Kunina Lena 172 207, Laba Kularzanka Lachy 435—437 148 188 412 Kurtacy 426, polski Krzemionki 177 214 469 Lubljana 242 Królewiec Kujawy 173, 213, 164 : 170 138 M a k s y m ice 227 Maiajczycy 387—389 Ma li n ó w 187 445 175 Małopolska 170. 287 370 Mały Lipnik 173 201, 209, 251, 262 �591 Maori 379 I Mangarevan Maniowy 379 234 267 426, Marokko 437 389 Marquesas 379 Matejakiwka 188 Mazowsze 414, Meksyk 398 Melanezja 409, 486, 487 401 Międzychód 264 Międzyrzecz 270. 188 Mi iszek 173 157 Mombasa 359 Monachium 287 Mongołowie 109 441 Moros 387, Morze Czarne 169 Myszyniec Tomyśl Zelandia 265 Obidza 160, Odra 320, Ohio 367 363 414 486 99 409, Olsztyński p. 415, 419 Ontario 367, Opoczno Opole 182 Orawa 186, Orkon 103 Osijak 429 Na ogrodach Nanalaniwka Narew 241 rola p. 184 188 175, 176 j 456 I 413, 404 370 324 453. 405 480 250 Nagrantowska 412. 368, p. Na 227 326 Olsztynek Nadrenia Namysłowski 379 15 Opoczyńskie N Nadworna 377, 181 Olsztyn 226, 409 352 Oslrudzki pow. Ostrołęka 486 ! Oświęcim j Ovambo 208 81 377 353, 412 321, Opatowskie Bereh 232, 183 253 Objazd Oleniok 319. p. 534 Nowy 359, 182 172 208, 178, Nowa O jców 389 Maszyna 166, 180, 416 253 Mucharz 164, 164, pow. 358, p. Sącz Obersanden 99, Mrągowski 241 O Mołdawia Mordwini 353 Nowy Targ — 138 Młaczky 349 Nowalanowskj 378 271, 482 G w i n e a 301. Nowy 37(5, 265, 181 Tatry Nowa 453 262, 208 Niżnie 164 Mongolia 413, Nisk 415, Mezopotamia Milir 330, Normaiuiczyk 358, Miii у o wie 176 389 258—258, Nietążkowo 381 188 Mastejaki 168, 170, 388, 250, Niemcowa Markezańczycy Mazury góra N i e m c y 2 3 7 — 2 4 0 , 2 4 4 — 2 4 5 , 248, M a r g o n i n 261, Maribor Nawojowa N e g r i t o 387, 412, 411 415 249, 288, �592 P Padwa Palermo Palerdea Pańska 421, 422, 178, 182 Pasłęcki pow. 182 260, Polska 309 129 367 355, 365 i Peruwiańczycy Petrańczyk 381 239. 277, 323, 267, 285, 289, 344, 349, 353, 407—409, 444— 445, 454. 458, 466, 472— 468, 478 142 P o m o r z e 260, 266, 3 2 2 , 412, 4 1 5 , 4 3 7 , 4 5 4 , 487 Pomorela pow. Piwniczna Placyska 163—165, Poprad 168 130, Plemiona 131, helleńskie — mongolskie — turańskie — afrykańskie 121, 124 pow. i 246—248, 359 ! 2 0 1 , 212, 226, 229, 230, Podhalanie 458, 4 6 5 , 234. 172, 207, 220, 334, 335, ' 477 Podmokłe Prechyba 486 wscli. Podrohacz 182, werchom Pogórze Puck 187 160. 486 165. 169. 207 pow. 410, 419 453 485, 486 209 R 165—168, 238, 241. 244, 245, 2 6 2 , 265, 268, 2 7 1 , 277, 357 Rabka 188 181 414, 4 1 5 , 188 145, 177. 6 Pułtusk 187 gorlickie Pokriwka Pszczyna 176 325—327 174, 273 Przeworski 450 343 321, 160, zach. Przemyśl Rabsztynem 325 152, 247, Przasnysz 453 272—273. 429 Prasłowianie — 153, 410 Rabszlyn 174 420 156, 241—242, 466—469, Prusy 228 Podkarpacie 269, Prokwitowka 486 238, 416. 4 5 0 , 4 5 8 — 4 5 9 , Prabałtowie 209, 227, 232 236, 407—408, Praga 178 356, 143, 1 4 7 — 1 4 8 , 208, Pożega 291 Podgaciwka Podhale 159, 291 387 141, i 124 pow. Podgórze 130 173 534 Poznań 139 251 160, 151, 163, 168, 170, Portugalczycy 138 129, 240, 250, 353 Poronin 188 Platajczycy Polacy 155— 251, 414 Pod 150, 245, Piński Pod 148, 207, 209, 226, Pomorzanie Podole 376 165—166, 459 235, 385 135, 158, Polwica 269 Płoński 445 144—145, Pińszczyzna Płocki 275, 376, 380, 6, 474, j 176 176 Plataiai 457 Polinezyjczycy 414 Pensylwania Pieniny 411, Polanka Polesie 375 141, 156, Persja 188 Polanica Polinezja Pelasgowie Piła 425 178 Papagowie Paryż Polana 361 286, 460, �593 Raciążek 412, Racibórz 411 Radom 485 207 Radomsk Semici 486 188 Radziejowa 188, Rakoniewice 257, Rewal 202 242 327 Repowa 182, 184 241 Robacz Rosja 182 268. Rosjanie 324, 102. 477 109, 116, 117, 125, 350. Rosochata Rów 176 207, Rusini 208 25, 145 173, 263, spiscy — Szlacbtowscy 453 245, Simkiwka 188 Singapore 388 Sioux 348, Ind. 356 Rusnaki 169, 201—235 Skałka polska 170 160—177, Rusyniwka 181—187 Wzeszów 241, 356, płd. 172, 431 Słowiańszczyzna Słowacja 419 418. 419 ; Samoa 281 Sandomierz Sanniki Sanok Słupsk 410 Słupsk ролу. Smałyska 208 423 351 Sokal 207 i Sokalówka : 357 Satakunta 204, Sądeczyzna 204, 230, 233, 235 485 Sołtysia 233, 303, 175 182 rola 175, Sopoty 463—4, Split 229, 265 161, 429, 433, 182—3', 186 484 1 6 3 — 1 6 5 , 173. 2 1 2 — 1 3 , 222, Lud, T. X X X V I I 227, 411 Sokółka S p i s z 21, 442 447 170 Sofia 207 227, 182 : 486 Sardynia Sarkóz 207, 325, 356 Śnietnica 379 Samojedzi 323, 350 164, Smolegowskie S 320, 396—397 426—427 Smarkoniówka Rzeszowiacy 356 319, 328, Słoweńcy I 437 351, 326, [ 174 441 432, 228, 351, 208 Rychwałd 182 326, 289 431, j 178 358 27 Słowenia 164 rzeka — 160—200, 202—235 I 349, 178 182 Słowianie UMK—173, 437 228 Skalska 164 Sądecka Rybnik 283 Sieradz Słowacy Ruś Szlachtowska Ruska Siedmiogród Skoplje — — 182 432, 445 Skierniewice 251 12, Sienią Skawica Rumunia Ruś 303, Skandynawia 265 Równe 430, Serbia Skalnyk 182 439 402 Skalite 365 Rozdzila p. 182 Serajewo Radykiwka Ren Sempoliński Semenitka 203. 2 2 7 — 2 3 0 , 232. 427 38 209, 234 �594 Stachowa Wola Stachuriwka Stambuł 157 Ś Śląsk Stanisławów 208 Stany Zjednocz. Stara Wieś Stare Miasto Stare 178 ' 368, 387 213 165 208, 209, 226, — c i e s z y ń s k i 285, 14, 28, 465, 486 — opolski 453, Ślązacy 240, Sredzki pow. 482 250, 251 142 184 Stradom T 209 Strzelin 6 Tarnobrzeg Strzyżów 287 Tarnopol Sucharowska Suchiwka rola 177. 180 ' 188 Sudan 362 Sudety 247, 319 Sumilasowa 388 Skałka Syberia 109, Sycylia 423 j 182 122, 125—127, 371 162, 165, 167—8, 215, 216, 222—3, 265, Niżnia 202, 228, 204, 213. 232 293 182, 466, 403, 327, 208 108, 252. 122 293, Turyn ;361 Tybet 369 Tyndarowska rola u Poręba 179, 165—6, 175, 177. 2 1 6 — 2 2 0 , 223, 250, Szwajcaria 188. 192. Ural 201 Uriangajey i 157, 283, 2o9 Szwierkow ska rola 425, 209 121 485 wyspy 379 265 441 V 177 Yaradżin 177 223 Uvea Uznam 267, 207, 287 Urzędów 290 Szwecja Szwistowska 199. 425 Ukraina 170—2, 232 468 Szwedzi Szymbark 1'dine 465 160—162, 204, Szwabia 338, Yrchlicka , 355 157 ! Szlachtowa 488 396 415 Szklarska 469. 404 184 182 Szczytno 454. 156 Turcja 160-- 177 425 Turcy i rola 402. Tunguzi Wyżnia 423 241. Toskana Trzyniec 178 208 262 Tulon Szczawnica Szczerbuk 361, Trakowie 180 Szczyp 338 Triest Szczapanciwka Szczecin 204, Toruń 386. 188 Szaflary 150, Kaz. Topola 242 301, Swynarki Tarnów Tomkowska 173 Sulmierzyce 29 207—208 Tatarzy Tivoli 250, 164, Sumatra 445, i Stodoliska Sulin I 170 178 Yicenza 429 160 283 177, 180—181 459 �595 w Wadowice 410 Warszawa 145, 450, Wrocław 207, 460, 20», 372, Weddowic Węgrów Węgry 69 353, 355, Wejherowo Westfalia 152, Wieluń 270 pow. filipińskie 379 393 — Samoa 378 — Society 378 — Wielkanocne — Wschodnie 380—382, Wyżnie 385—386 378 Skałki Wyszogród 201. 160, 177, 180 289 Łapsze 351 253 Z 141, 241—243, 274, Rohacz Wielkorus 459, 160. 236- 255, 238 Zabierzów 257 — S . ' 460 181, 188 Wierzbo iк Zadołyna 182 Zagrzeb 176 Wilno 245, 289, Wiluj 99 wieś 226. 228 207. 208. 320 ; 321. 326 I rola W ł o c h y 360, 362. 175 ł''3. 170, 285 Zakopane 406. 450. 207—8 242. 412. Zaolzie Wołga 319. 321. 356 Wotosi 172 Zawoja 251 270 157 2. 259. Zielona 202. 275 Ziemia — 481 142—143 184 175 182 Hudsona 308. 371 225 Ząbkowice Ziębice 405. 234 208 Zaprzatowska Zatoka 491 232, 207—208 Zaskalska Włocławek 164 229. Zakliczyn Zapustok 402 - - 3 — 5 . 421. 171 Wołoszczyzna 433—434, 182 164. Zaniemyśl 5.Я Włodzimierz 427—429. 162. Zakarpacie Zamość 150 207. 357, Zagrzesznyk 459 Wisła Włakowska 99, Zahorianie Wisła Wiśniowa 1 78 485 436—437 Dolna 245 182 410 Zagrody 485 Wilniesan 468 Zabiłowody Zabrze 303 Wierszliczki Wiśnicz 143, 249—253, 232. Wschowa 157 450 australijskie Wysokie 357 108 Wielkopolska Wołyń 152. 412. 250 Wiedeń Wilcza 449 460 Werchojańsk 145. 147. — polinez. 377 182 375 485 Węgrzy Wielki Wyspy -!!2, — 164—5, 356—7. 264, 244, 469 Was-ilakowski półrol. Washington 143. 460 208 Wałbrzych 456, Wrocław 41 1 411 227 bytomska lubuska 412, 410 417, 454 38* �596 Ziemia sądecka 163 Z i e m i e O d z y s k a n e 235, 266, 464, Złaków Zubrzyk Zurych Z. S. Poprad. Żmerynka 160 207 242 Żuromin Żydzi 337 R. R. 454, Żuławianie 412 n. 450, 2nin 477 100 250 291 252 Żytomierz 207 �INDEKS RZECZOWY A Agatek, A m u l e t 84, 290, Analiza roli Analogia Ananas 297, 392, 422, 423 Barrio 59 wytworu Barć 5, 11 230 Antropologia 351, Antropofagia 280 214, Aplikacja Apokalipsa 306, 224, św. Jana 308 Architektura lud. j 380 230, 302, 341, 312, 231 303 410. 484, 487 A r c h i w u m e t n o g r . 454 — rodz. Mizerskich Kegionalue Areb, 151 Fonograf. 127, Astrologia 330 Haby 304 Baca 201—2 Bacówka — Bałagan żonie (T 568) 24 — o zdradzieckiej matce (T 530) 24 3151 — o Madejowym — o koniu (T łożu — o ptaku z ł o t o p i ó r y m — o — o kowalu 18, 531) 25 |T 550) 25 23 25 Bogdynku 30 i śmierci - o mądrej 756) (T pomocniku dziewczynie olbrzymie b r a c i a c h 26, chłopa z (T 875) 30 23 27 diabłem — o młodym — o siłaczu prawdzie (T 050) i krzywdzie 18, 19 (T 613) 20 -- o Ali Babie i 40 —- o z d r a d z i e c k i c h ' 74 towarzyszach IT 301) 20 — o zabójcy — o darach smoka wiatru iT 300) 19 północnego iT 503) 20 355 — - o złodzieju ; jurta rozbójnikach |T 676) 27 i 198 zob. (T siostrze 2 4 IT 1060) 17 202 lud. 250 - - o zdradzieckiej - o dwóch 137 buszmeńskia Balkonik zdradzieckiej — o zakładzie l u d . 3, 4, 5 Ballada o H. A . F . i: Bajka — 234 Argonauci 31, I - - o młodym 85 ziele 331 20, j' 459, 409, 470 Archeologia 10 Baśń I 218, Apolropaion — 391 15, Bartnictwo 391 214, Anglija 198 Bani 311 Anegdota 390 Bambus 290 agat 99, 109, 111 nad 23, 30 Baśni niemieckie 273 złodziejami 15, �598 Rauiarslwo Bawełna 247, Bawoły — 3(18, 35», Bednarstwo 297 Belki 111, 112, Bełty 301 375 Bieluń 284 tek. 330. i B l o c k h a u s 99, 19, Bogunka Boiska Narodź. ognia hodowli Brogi 356 Brona 240, 124 124 85 351. 407 168. 190. 196, 225, 331 448 — bałkańskie lińskie 227 góralskie 423, — sznurowa 228 wielkopolskie 240 414 tremk. 485 chalv zob. 89, doły 91 215, J Chyża ! 216. 245. 224, 224 363 414 216 308 228 308. 196 222 figuralne Ciesiołka 102. 292, 125 -Chorągiew Ciasto 90, 320 149. 215. Chustka 456 420 370 Ciasnocha drewn. 485 485 123, Chymla 472 • podziemne 117. . 195 472 485 98—9. Cbołośnia 414 231 450, 485 mazurska słowacka ;Chlywek-> 350 — - niemieckie — zabytków 223, 448, 485 — Chmiel kurpiowskie lubelskie 406 218, kurpiowska Chlew 441 — 214, kaszubska Chata — 407 —- k n y s z y ń s k a 369 sakralne regionalne — - Budownictwo zach. — Cieśla 110 Ciota 304 332 137-3 486 230, 203—4 64 — - podhalańska 225, 223, 205 wytworu kultury — polskie 215. НИ)—;}. 403 — kielecka ludowa 133—4, 12 — — 450 — 129, — - kujawska 283 Budowa d.omowyrh 346 palafitowc — 131, władzy cholewami Ceramika zwierz, 96 330 127, 17. Cekiny Budownictwo — z Bydło Cechy 210 Brząkadła 93, 290. But-bucik Cebrzyk 139 196 391 С 44(5 Bóstwa — Bumerang 2(50 193 136, 171 — 86. 75, <Cantarb> 191. Bożnica 335. 201, 145—147 Bosonogość 420, 257, 285 15, Bryb 359 Bulwy Bylina 103 195. 280 Buddyzm Buły 338 124 Boginki .192. 192 jako symbol B ł ę d n e o g n i e 251, — • i Bioklimalyka — Budy 19(5 gospod mieszkalne Bursztyn Bębny Birilik 374 332 Belemnit Boże. Budynki 2-19 213 418 308 �599 Ciupaga 220 Cmentarz Demonologia 305, Cuchy 228 Cygan 14 323, 390 j 231 294 Czapka barania Czapeczka 166, 220, 228 200 251. Czarownicy 88. Czary 133, 121, 200, 102, 285 , 3 0 4 — 3 0 0 304, 152, 308 281, 290, 384, i 390—2 291, 214, 304 spiski 221, — warmijski Czepiny 405 Czerpak 240 Czerwony 420, — na 392 335, Drakon 282 «Drążek» 390 200. belemnit 196 153 153 1 6 5 — 6 , 168, na 204, 165, 203, płótnie 222 włoskie 206, 7 7 i śmierć księżycu 285 205 250 302 lud. 285, 454 Drzwi 105, 112, 124. Duchy domowe 446 — ognia I — nieczyste j — opiekun. 197. 291 441 Czucba 218. 219 Dusza dziecka nieochrzcz. Ćwikle 215, 220 Dusze pokutuj. 251, Dudy ; 1) 112, dwuspadowy czterospadowy — zob. l>rc: 194—198. ; 18. 400 461 Dyle 105. 229 — 227 22(1. 227 ( 121 wargi 26, społeczna pożyw. 115, Dziewięć 294 251, 228 rezonator Dzbany I — potwór 39. 58 80, 367 78 246 2(50 Dziewczyna-ptak 285 261 257 121 wytwórcza Dynia — 200 435 Dynamika 206 Deformacja Demony 227, konslrukcja214. 108, 401. Dudziarze Dymnice — Darnina 192, 390 — 110, Dychawica 125. 215 117 Czółno 220. 230, 423 odpustowe Drzeworyt odróżniający 111, 206, 17 208— 223 i utożsamiający D a c h 98, 297 213 192, Druciarstwo Druczki 351 308 215—216, —• lud. 245, 346 pątnicze i 305 444 271 handlowe i 446 304, 390 212, Druszlak 430 195, zob. Dożynki 210, 209, 290—1, 318, 242, palach Druki 118 Czinezara na podcień. Druciarze ' Częstokół — 258. 363 190, — Drogi 200 Człowiek 98, ' 304. — 308 480 Cześć, p r z o d k ó w Człon 102, Dom — 392 slupów 299, 231 kolor Czeluść 251. 263—4, Drewutnia 2 2 4 — 5 , 229, — — Doły Drelich 281, Czepiec 251, Donnerkeil Czarownica Czart Diabły D i a l e k t o l o g i a 312, CyfrowaniaCyna 384, 10, 11 40 235 �600 I Dzwony 116, 285 Dzwonki 285, 345 Fartuch 83, <Fazik» 210 Figury przydr. Filmy E 94, etnogr. 222, 244—245 238, 487—488 340—348, F i ń s k a poezja lud. Echenit zob. Egejska kultura Egzogamia Elbelen Bclemnil 86 119, 126 Electrum zob. Elementy kultur. Endogamia Epoka — młodsza brązu 226 środkowa — żelaza — kam., druciarski polski — muzyczny — fiński 321, 325, 363, 396 ! 327. brązu i 346—347 żelaza etnogr. 417 Niowian 443—444, j 446—448 I 452 192, Jakutów serbska 101 — słowacka — Wielkopolska — węgierska ! 158 197 — zespołu obiektu etnogr. 60, 39, 236 351, 32, 38, 155, 309, 334, 426, 452, 469 353—355, 329, 359 40. 330, 135. 360, Farbiarstwo 154— i 376, , mag. 42 67 45 32, 142 budulec Glina 42 i 116. 118 332 wielkop. 144 175. 181 kult. 39 333 98, 102, 182, rolne 111, 199. Gospodarstwo — 38—39 119 204 Geneza wytw. j 105. 126 Gelangeflur Gędzba 98, 305 glin. i 277 222 jako — Gawędy j 41, Gałąź, Gonty 15 etnogr, 14, Garncarstwo 466—468 40—42, etnologiczne socjolog. Gadka Garncarz F — 353 61 Funkcjonaliści Garnki 351 muzyczna — 20 G 158 — Fakty 224 strukturalna 421 — Facecje 317 469 454 — bułgarska Etnografia 316 316, F u n k c j a w y t w o r u 49, 57, Funkcja Etnologia 314, Fundament — — włoska 313, 297 449 4 1 7 — 4 2 0 . 424, 310—314, Froschstein 440 146. 314 78, Forbotka — polska — polska 458 313, — fińska Etnografia 210 219 Formuła 320 232 440 F o n o g r a f 372, 324 486 440 Fonetyka 396 231, — Fonologia 325, i 218, Fonemy 320, 321, Flisacy Folklor Folusz 477 397 — Etnol. 233, k a m i e n n a 370, starsza ч Bursztyn 167 — — 297 289 447, 441 112, 229 353 174 — pasterskie — bodowi, — macierzyste 190 rolne 190 190 �601 Gospodarstwo Gorset 2U, 2 4 5 , 308, Górnictwo filialne 220, 223, 100, 230, 316 megalityczne 324 — popielnicowe 327 — prapolskie Grupa 330, etniczne społeczne współdziałające — podtrzymujące — wytwarzające — nosicieli — motywów bydła rog. 120—125 382 125, 201, 230, 331, Huńka 216, Hutnictwo 332 218, 2 2 3 , 2 2 4 — 2 2 5 , Hymla 363 205 Husitanec 230, 232 224 229 I j Ideologia ; — 45, 51, 53, 55, 56. 66, 67 i 66 i 66 wytworu zespołu I k o n o g r a f i a etnograf. 5 3 3 3 . 3 3 5 . 422. 373, 53 272. 477 93 282 lustr. muz. Instytucje baśni 50, 61 I n i c j a c j a 92, Inkluz 66 58 i zabawy 82, 375. tajne 390, 469 359 Itań 122 Izba 192, 200, 2 2 0 , 3 1 5 , 420, Ul 375 j 424 165 Grzywa końska 110 Gurmana 228 152, Guślice zwierz. 391 364 -— p o d g a r d l . 223 (iwara tajna (iwara 100, Jasełka 210 108 293, 203 465 .lednopolówka 173 .ledno/.eństwo 302 drewn. żelazne 297 .farzmo 304 Gwoździe Jad\ — 349 210. Gwiazdy .1 i 1 228 Gusła 202, owiec ' 323 — Gunia koni — 326 206 — Grzechotka 224 226 poezji lud. 237—8 Hodowla , 1 219, 328 polskie Grzyby 215, osadnictwa «Holen» 414 protobałlycka Grupy — ', 331 oksywska Guziki 395 367 Grodziska Historia — Groby przed i wczesnohist. Gry Harasiwka 332 — — 20,! 232, i 345 324, Gramatyka Groch 193, 231, Jeździec 288 bezgłowy Jęczmień 288 203 214, 299 201 202 Językoznawstwo 309—312, 317, 331, 109, 111. 333 H llaci Hafty 218. 223. 480 Halszywaty 210 Hałunyly 216 zob. bałagan 97, 103, 112. 1 1 4 — 1 1 9 , 1 2 3 — 1 2 5 451, 480, Haras Jurta 215 210 231, 245. 417. К 119. Kaczka . 283 Kadź 214 Kafle 420 Kalevala 440, 441 �602 Kalenica 108 Kaletki Kobierce Kobza 223 Kałym 111 Kałyraan Kamień Koczownicy 103, 98, Kamizela 108, Kanataska Kogut 230 215, 219, 229, 231, 232 przydr. 114, 415, 419, 425, 487—488, Kaptur 365—300 27, Karzełki ujęcie 102, Kategorie 111, Kenir 42, 20, 228 21 ewolucjom Kierzonka faktów nauk etnolog. 311 lingwisl. 46 197 142, Kleszcze 205 Kleszezyny 144. 297, ind. 315 87, 145 117, 224, 308 200, 305 128, 193, 387, Końskie 201 włosie 301 364, 368 442 105, 108, 120, 121, • 126 34. dachu krokwiowa — na sochę — — na pół — ścian — łątkowo-sumikowa na -— w ę g ł o w a Kora — słup 227 127 127 127 132 210 292 84. 214. 223 308 brzozowa 105, 212 227 sochy z ziemią Kopany 226 227 — 126 210 274 351 191—193, 118, Korale stara 189, 281 114, Koraliki 93 269, 373 Konopie Kopy 308 218 Kobieta 295, Kontakt 414 Klechdy Kłącze 212 Kołowrotek slego w a 268 Klasyfikacja 218, 356 311 308 251, wołów 332 Kołowrotek Konstrukcja funkcyjny ewolucyjny Kłódka 215, Kołomyjka Konie 223. 174, wypas 3, Komora 219. 85 niem. Komary 214, 224 281 Komin 45 Kliny 465 Kołysanka 45 30 psycholog, Kierezyja К nop etnolog. 210 38, motyle Kolędy Kołyska bajki porówn. — — 476 291 Kij-samobij Kleć 96 251 129. Kierunek — 95, 300 Kierpce — 88, zjawisk kultur. faktów Kaszubskie Kądziel Kokony Kołodziejstwo 259 387 144 Kołnierz 401 K a r o s > 8 3 — 8 5 , 87, Kartograf, 308 218, Kolektywny 400, 120, 20 •Kohucik> Kollki 88, Karczma 12, Koloniści 490 202 6, Kasza 423, 299 Kapusta Kara 83. 364 -Kogutek. <Kojata» 398 Kapliczka 82, Koczownictwo 123 231 222, Kanibalizm Kapuza 121—122, 195 210, Kapelusz 105 352 (w 107—108, budown.) 111—112 dębowa odwar 214 śliwowa odwar 214 28, 103, �Kora — wiśniowa palmowa Koronka 222, Korzenie 93, Kosa 442, zwierz, — gry Koszula Kosz 292 Książeczki 228, 229, 230, 24:'.. 90. Kożuch 198. 281, 229 339 339 ! 102, wsi .Kula» 219. 224. księżyca 230—231. zmarłych M. 394 332 41, 444—5, - 4 5 , 55, 50, 452, duchowa 482, 36, 331—2, 28 — społeczna — wytwarzająca — przyswajająca — zasadnicza — matriarch. — Rojków -- Rusinów końska Krężel 111 Krokodyle Krokwie Krosna 389 190—198 dwunicielnicowe — czteronicieln. — wielonicieln. Krowy Krój — 90, 190, poncho 212 wężów Królewna «Kryła» Kryza 210 86. 228 szlacht. niemiecka 225 2 4 3 . 272, 275 224 — ludowa 168, 339. 305 — amfor 228 228 144, k u l . 320, —• c z a s z lejów. — - grobów 21, 24, 25 — jamowych pucharów — łużycka 322, 326—328 325—327 dzwon. 321—322 325—328 j — prafińska 320. 323, ! 325. 327 — pomorska 321—5 320—324 • kloszowych I 349 324 - c e r a m . s z n u r . 320, i 125 125 144 210 299 52 99 staropolska 282 218 "Krypity» , podłużne 10, 20, «Kruezene>> j 457, 52 -- b e z p r z y r a m k . 220, Król 213 352—3, 36 patriarch.-pasterska 212 380, 484 332 Krew 457 63 457 Krawiectwo 307 124 Częstochowskiej K u l t u r a m a t e r i a l n a 36, 331—333, 407 jesienna 128 88 Krasnoludki Kręczynka . i ognia H. Kultura 224 201 419 —• o g n i s k a d o m o w e g o 350 214, 223, 405 220 — 308 Krepinki 487, 170 389, słońca , z b ą s k i e 401, 340, 295, 302 szopk. Kult — 210. Krakowiak 44 350 — 300 Krakuska 95, : 1 354 Kozły Księżyc I 227 335 214, 204, wierzeniach) Kukurydza budowu. 120, Kozły Iw Kukiełki wiszące Kowal 34, 320 248, ludowe Książka Kształty 190 w w i e r z e n i a c h 281, Koiły 98 375 dla owiec w przysłów. 117, 245, Kujawiaki Koszyczek* Kot 408 (mat. bud.) 286 202, ognia 118, pośredn. 43 488 414 Koszary materiałów Krzesanie Krzyż 2 1 3 , 215, 2(H), Krytyka —• — b e z p o ś r e d n . 480 drewn. Kości do 214 390 298 05, 205, Kościółki — odwar lodzie/) 324 �604 Kullnra — unielycka wstęgowa 325—(i 320—322, — rybacka my.śliw. — buszm. I 324 Literatura — 323 Lodownie 69 Loreto — etruska — mahometańska — słowiańska slaroturecka filipińska 322 Lód 388 (bud. podziemne) 112 273 -— f i ń s k o - u g r . 440 — prapolska 330—1 — jugosłowiańskie — rumuńska 247 — węgierskie — węgierska 247. 354, Kumys 1 1 1 , 120, Kurikka» Kuwnyty Kuźnia 356 Ludy 442 — j — 210 turańsko-moiigolskie — i L i 216, Lamówka 216 ł.aeinnicy 102. 1 3 4 — 5 . 137. 3 4 3 . ! 357 308 128, 130—1 Łapki 196, 1 1 3 — 1 1 5 . 200. Łopata do chleba 74, góra 304 )i. 307 M. 246 246 331 78. 82, 86, Łysa 201. 116. 300. 363—4, 390 M zewn. 315—317 — wewn. 315—317 — funkcyjna Magia ludowa 144. 152, 403 — średniowieczna — etnograf, 5, 86, Magiczny 311 338—9. 204 198 366 Łzy 187 myszy 309 — Literatura 175, na Łodzie Łuk 279 302 Lingwistyka 210 Łowiectwo 306 94—95, 330, — Ława Lewiatan 383 leśne Lata 442 109 noga 351 332 107 Lanka Lany 301 ręka Lew Europy L 12, 25, Letry- — Ludność prapolska 440 202, 212, Lewa —• środkowej 332 Lepianka 353 ! Ludożerstwo Lekarz-czarnoksiężiik Lep. 3:48 - słowiańskie 24 Lecznictwo Legendy - - tureckie 99 99 I 245 Aladyna syberyjskie 41 I 230 114 —• o l i w n a Len 41 — 290 383, cywilizowane 28 Lagapis — 387 369 niecywilizowane 219 Lampa 36в, koczujące — «Kytyci» 448 424 rolnicze 414 Kuźnica Lajbyk 426. 357 — - religijne 124 102 285 Ludoznawslwo 244 339 191 węgicr. 291 353 154. 3 2 2 . 132, worek 251, Malarstwo l u d . 369. Malowanie ciała — na szkle Malarze 85 411 ludowi 256, 30 419 487 332, 454 �605 Malowidła *М а л а » Mapa 393, Masło Maść buszm. 448—449, cud. Maska Mięso — 86, Miód Migracje w o ł o s k i e Mazur (taniec) Mądry Maciuś 350 144 411 (bud.) 98, św. Bened. Medycyna lud. 295 Meteoropatologia Meteorotopia 435 336 330 etnologii Metody k r y t y k i mater. ogóln. 5, 32. 153 108, 1 Młot kamienny Młyn 242, 111, Młynarz l Moc lecznicza 380 442 298 465 j Mocz j Monokrćpis 306 127—134, Mordowanie jeńców bajki Morowe 312, 313. 315 powietrze 330 308 funkcjonalne Most — historyczne Motywy alternujące — nagrywania — bajki 4—17, — teralologiczne — węzłowe — psychologiczne Magiczny miecz 25 Metoda zbiorów Metody ustalania faktów — badania ludów etnolog. etnol. do 38, ludoznawstwa lingwistyki etnologiczua 37—39, zboża Miasta spiskie Miecz 114 3, 27, 220, 58 229, 08 — 40, 233 449 28 Ki 11—13, 19, 24 281 210 195 Mnseo d'Etnograf. tlaliana 08 313 28 Mur 17 25—26, 137 Munduwaty 58 39, 16, 21—23, 313 Muchy Muły k u l t u r . 35, 390 Mowa 36 wytwór, Metodologia Miarka 352 materiał Metodyka — etnogr. 139 313—317 — 458 137, 398 317 Mosiężnice 33 339 262 Modemy 34 321, 310—314 414, 1 — 33 33 etnogr. 134—130 105, Morfologia Metody źródeł Mity Moiczki 336, 172 124, I 105 470, 284 Młodogramatycy 355 śląskie 10, 132, Sztuki 305 Mitologia Mleko i 480 j 411 304 , 15. 300 470 Obywał. I 304 Meble lud. 109. 484—485 Miotła 212 drukowania płótna 482, i 116 211, do «Matochy» Medal 363 bawełn. samodz. 103, 107. Kultury Odbudowy Milicja 105 Matryce 280—281, 473—474, 260 Materiał 261, Ministerstwo 268 Matriarchat Mech 454 262 83 Maślnica — M i e s z k a n i a 97, 98, 102, 305 Maślanka — 83 120 111, 200, Mata 74, 135 Etnograf. Siciliano 422 422 M u s e u m N a t i o n a l of C a n a d a 3 5 7 , 367 M u z e a etnograf. — w Aquilei — w Banialuce 407, 421, 424, 130 430 425 �606 Muzea — w w Belgradzie Bialugrudzie — Bishop — Bośni — w — Chorwackie we Florencji — w — Kaszubskie w 455, — Kurpiowskie Łodzi — Mazurskie — w — San 416, Olsztynku Poznaniu Rzeszowie Salem w Nar. 406, 407, 431, Tivoli Toruniu 436 i 375 '• 410 Wałbrzychu 85, 323 387 102. 107. 219, 112. 124. 223 dziecięce 266 dom. 442 geograf. 320 -- bałtyckie -- germańskie 319 — słowiańskie 320 Irackie 319 313 ••- i r a ń s k i e 319 N e o l i t 321, 363 Niecenie ognia 81 287 Niemowlęcia 410 Niemoc 459 Bytomskiej Ziemi Zbąskiej 410 353, 3 5 4 — 3 5 6 . 3 Vi. 470, 483 466 353 Nici 380 120, 213, Niwy Walentego ; Nospy ' Nosiciele Nóż 83, 290 362, 368, 369 211 175. Nomadzi 3,12 306 261 Niewolnicy 412 duszy pępek iw. Nietoperz Ziemi 331 212 368 Nieśmiertelność Wilnie 205, lnu 243 448 Niedźwiedź 455 w Mysz krzemienne — 412 411 w Myśliwstwo — — - 361 Muzykologia obróbki -— z w y c z . 360 Zjedn. Szczecinie w muzyczne Nazwy 425 458 Stanów w do Nawóz 244 Świętokrzyskie 441, 0 381 Skopiu Muzyka 1 114 415 Rzymie w •- 4 417 Martino w Neapolu w — — Nawabka Międzyrzeczu — Górze 419 w 404 r o l n i c z e 419, — - żelazne Jeleniej 108 261 Nawadnianie w - «Skansen» — 412 472 Matejki Pigorini w 295, 149 21 113, Narzędzia 451 im. - w 222, 444. 412 Lublinie — -— w Narzeczeni Ludowej w lnu N a r z e c z a 391, 160, — 105, cudowny Nasienie 443 140, 133 200 Napój 410 — — w 412 473 Kultury 130, stopy N a m i o t 94, 422 Krakowie 222 Nalepa 439 Gliwicach Nadotek Nałożenie 381 Częstochowie Finlandzkie 486 430 427 — Naczótki Nagolennice Cambridge — — N 289 — w i 376—378 i Herceg. Brytyjskie — 431 411 179, 120, 180. 225, 181, 364 486 rasowi 363, 390 58 187 �607 о Obchodzenie pól Obcinanie palca Obertasy 350 Obiekty — kulturalne społeczne Obramka Obrazy na 42 21fi, 218, święte 200 105, Obróbka drzewa — kości Obrus ( ! [ 332 magiczne — pogrzebowe — rodzinne — wojenne — W. 20 Obyjka 215 Oczkur 215 Oddawanie Ofiary z 345 — 331, 405 110. Uli. Ogrody 173, 331 — komina Okno 128. 227. 399. 1 9 7 — 1 9 8 , 212, 229 107. 112, 112. 196. 114. 220. etniczne «Okresanvj. <>Okruhle» prapolskie — ruskie 435 189, 387, 389 172, 169, 225. Osadnicy 323 333 169, Osadnictwo Osiedla 226, 174 172. 116, I Ostrzenie zębów ' O w c e 96. 189, 238 323 55, 283, 56 300 390 190. 201. 193 j Owies : O w o c e 291, 391 i Ozdoby 202—203 198. i Ożóg 84. 331 305 197 210 210 393 Paciorki 124. 3118 • Palma 231, Patka 83 1 Panna młoda I 360 390 i Państwo 174. 354 niemieccy społeez. 173, 331. nawodne Oszczepy 22» Okres dojrzewania młodzieży Okręgi obronne — Owczarnia 390 218, 11 7 105, Okrąglaki 125. 117. 380 290 I 402 314 społeczne kokosowe Osobnik 39:1—399. 81. dachu 355 201, 21, J 201 435 Ognisko Okap Orzechy 332 ze z w i e r z ą t 153, 399 105 Orzeł j młoduehy ludzi 222 308 j 345 197 83, zmarłymi 220. 205 Osady 132, 345 fonologiczne Orczyki ' 400 Odrębanie głowy zmarłemu Odzież nad Oplycze- Orany 273 Odlewnictwo Opieka Ornament 484 132—133 Tygodn. 117, 291 <Oresz» 271 Obuwie zasiewów Opętanie Organizacje 332 l u d o w e 483. — Opalanie Opowieści 332 316 219 Opozycje magiczny Odrzwia Onucki 420 i rogu Obrzędy i 205 kory — 224 127 Onomatopeika 40 301 298 . 40 s z k l e 200, Obręcz orzechowy Oman Oneirokrit etnologiczne — 251 356 Olej 80 39 — — 345 Olbrzymy Olejkarze 115, podziemne 230 102 212, 303 179. �608 Papirok karbowanyj «Рагак» 359 «Рагка» 365, sieci 289 Plan Pasiaki 486 174, 190, 201, 203, 229. 422, Pastwisko 120, Patriarchat 176, 203, Pęcherz 415 306 227, 228, 245, 356 — drelichy j — białe bohaterskie epicznolirycz. 120 403—104 404 — opowiadające iteratywne — wyliczające — Eskimosów indyjskie — religijne Piórka Piosenki Piniari J - 308 196 kultur 253, 255, 87 414 Poezja ludowa 353, M. B. 307 Pogrzeb gliniana 82, j Położnica 285 «Polskę fałdy» strój Południca 305 Położnica 211 j j 47 63 Polowanie 224 220 251, 43 I ] druciarzy za ż o n ę Podpinki Polepa 468 469 346 267—268 szczyt. Polski Pidptatew Pitka 488 85 wróble 153, 247, Podcienia — 404 zakop. 120, 261, 2 6 5 , logicznych 372—37 290 Podania 246, 461 Podział wytworów — ludowe 247, 259, 334, 350, 352, \ — 15, 6 5 , 204, P o d z i a ł metod u s t a l a n i a f a k t ó w etno- 403—404 440, 441, 469, 356 215 212 Podarunek 360 404 — Pług 224, 213, 213 259, — 222, I i — 356 205, czynowate 247 P i e s 24, 8 3 , 94, 258, 261, 3 6 3 . 410, 196—197 Płytoteka 441 24, 85, dziecięce 293 — 423 362 69 196 j ! o b r z ę d . 419, 119, Pierścień Piorun 368 odpryskowe karłowate Płótno 112 Pieczywo 374 Płóciennicy niemowl. Pióro Sacree 327 85 368 Płotew 193, 200, 201, 206, 226, Pieśni — Płazy 228 Pień Cree Płanetnik 242 308 P a z d u r 229, Piec 123, 364 pióra Pępek Bantu — — 423 175 celtyckie Plemiona 356 Pasterze 195—196 — Choctaw 228 213, 245, Pasterstwo Petek 102, Plemię P a s y 8 3 , 215, 391 katastralny Plemiona 234 446 363, 286 Piwnice 339 308 Pawie 345, 41, Piwo 366 Paremiografia Pas Pisanki Pismo P a r k a n y zob. Parzenice 210 Połów ryb Półka 115 Półeczka 289 109 114 431 112 83, 85, 94 , 366—7 223 ludowy 262 403—405, 244. 245 �609 Półsoszki 227 Homo; sąsiedzki! Pomór 293 Poncho 223 Poniedziałek 200 P< p i e l n i c a twarz Popiół 214 85, Poprzecznica ognia Pożywienie — — germańskie -- chińskie — nordyckie 313 226 337 363 201 224. Rapsody 102 228 215 Ręczniki 486 Rękawy 215, Rękawice Religia 40, 42 465 Rańtuch 218, 317 328, 202 358, 362, 269 Przedmioty 483 451, Lud. т. 238 403, w 165 wiosenne 123, Role chłopskie 184, XXXVII 30 398, Rozmowy Iłozwój Rusałki 54, i 359, 207 362 56 gminne 176—179, 186—188 297, w 203, 333, wytworów 304 wierzeniach zwierzał metod Różdżkarz węża 388, 404 Rozmieszczenie 472 164 Przemiana 398 Rośliny chałupniczy ludowy 395, Ropucha obrzęd. 380, etnograficzne Rola 180, 144 Przemysł Relikty Rodzina 180 223 116 399 Roboty 316, i;, Przemył lnu Hispotto Pszczelarstwo — 119 30 Religioznawstwo kosmiczne 293 Prządki 414 229 i kulturowe 23 'Prut 112, 29, 229 Remiń 401 195—197, Pszenica 85 246 Ram 400 101 społeczne Promienie Próg 111. baki 3 3 1 — 2 , 393, 396, 408, Priczyna Prozodia 84, Pułap Katanie 311 400 Prehistoria I'roso Puder 45 25 К 359 niemieckie Prorok 33, rajski Radio pasterska tradycyjne Prolog 312 88 398 głosowe Procesy 309, 316 Pustelnik Prawo starofryzyjskic - 405 335 Prakuliura — mowy Plak 117 magiczne wróżbiarskie Prawa 200 292 Praktyki 339, 203 Psychoiogizm 196. 212 212 338, Psychologia — 345 228 Przymus rolny 289 Pożyczanie iglicowa przysiadkowa Przysłowia 201 Powrósła 292 Przypór 322 111 111. Powrozy chmur <Przepiórka» — 308 Potwory Powała Przepędzanie Przęślica 218. Postronki 453 284, 354 26 etnologicznych wytworu 57 337 147 39 33 �610 Ruskie fałdy Rzemiosło Rzeźba Rybacy 109, Ryby 200, 369, 381, 308 299, Rygiel 367, 370, 477 371, \ Skrzynia 201, Skrzypce 461 391 Rynienka 404 291 zabójstwo Ryż 387, 395 391 Sadownictwo 305 214, germ. Sanie 126, 331 219, I 115 315 Semantyka 311, Siano Siekiera Sieci Sień Sierp Sidła Siła — 291, 261, 96, Sól 123, 105, 110, 111, 279, 282, 287, 302, 22(1, 307, 135 45, 309. 317, 200 prosty tasak212. 213 232, 308 190 228, rybackie Spichlerz i53 408 Synteza etnolog, i Stajnia 191, i .Stan-> 304 228 193, lingwist. 196 Stainmbaumtbeorie 204 Składnia 311—316. s t r u k t u r a l n e 52 52 318 215 245 Spółki 306 Składniki 312 329 S p ó d n i c e 213, 214, 222, 2 3 0 — 2 3 2 , 228 : 301, 210 41, 42. 316, Spodnie 201, 487 303 Spodki 289 funkcjonalne mowy Splot 303 231 349 Soroczkowy 203 S k a r b y u k r y t e 15, 2 0 — 2 8 . 2 5 1 , — Snycerstwo Sosręb magiczna < Siwaki- 230, 292 — 292 nieczysta Sirak 222, Socjologia 390 191—193, 23, 261, Sochor(ka) 312 111, pionowe Siedem 358 104, 195 Snopek I 228 342, 310 tkackie 21, I 202 105, 222 145 Smużki Sobótki 115 193 216, 20, 352 ludowa i Semauteiny Serowczy ludowa kultura 118, 303 303 247 rodzinne Serdak pieśń l.budown.) 116, 223 85 Sąsieki Słupy i 246 Saturnalia Sądy ! 487 293, Slowotwórstwo Smok Saga Sandały 283 Słownictwo 304 Safian Stopce dróg 109, Słowianofilstwo ! Sadze 10, Słowiańska S S a b a t 252, Słońce Słowacka Rytualne 363, 229 Skrzyżowanie dziecięce 366, 375 j 196 Rymy 52 219 S k ó r a 8 5 . 105, 108, 112, 214, 219, 4 i 331, ideologiczne Skarpety 486—7 Rybołówstwo Składniki 3Ó3 ludowa 433, i 223 332, 282 Slalyka — 220 wytworu społeczna Stępica 283 39 58 312 313 244, �611 •Stępa 214 Stodoła Stogi Stół Szczepy 15, 245 — 242 Szczyt 114, Stosy 116, 126, świata Stropy Szkoła Ш — S t r ó j l u d o w y 207, 335, 344, 354, 357, 358, — owczarzy — góralski na szczawnicki mieszczański — jednoohuwi — aitalski 243, 245, — psycholog. 349, 350, — indyjska — łacińska 422, 483 215 Szopa 245 Szram 136, 138 — zespołów Strzała 82, 47, 60, 88, 61 193. 197, 276. piorunowa Strzecha 119, Strzygi paster. 189 424 216 205 216. 218. 220. 223 114, 115 językowy mat. Slinogorz 315 Śpiew bajkow. 23 "Szana- — 125 121. Szałaśniclwo 285. 226. 453 180 295. 122. 181. 189, 306 352 58—59. 61—63 330 349, 419 286 114 Świetlica 193 Św. 14 Pinlr Świtezianka Świnia 98 52—55, wiejskie Świece 119. 200 /rab 251 obrzędowy Świątki 202 Szarańcza zmarli Świątkarz 284 195. zob. 284 Środowisko 210 60, 190, (budowu.! Śpiący 114 Szamaństwo 98, konstrukcja Śnieg Szaman Szatan 418 Szwynkonnyeia — 213. Systematyka Szałasy przcdhistor. ściana 293 212. Szalej cechowa — 297 109 System 247, 462—465, 313—316 Succinum Swaty 246, 390 S u b k u m e n a roln. Sukno 239, 451, 489 — Szurc 223, 424, 306 Stylistyka Surl 210 481—485, j 390 Strzałka 193 ludowa : 301. 208 206 352—354, j 94, 192, i 57 207, 210 Sztuka 53, druc. 105 Szrankar e t n i c z n a 472 wytworów 311 190, Szpilart 11 315 310 85 Szostnok 127 315 315 wędrówek Szminka 235 130, — funkcjonalna Szlaki baśni 332 etnopsychol. 234, 138 wojskowy Struktura 412, Spiszu — 227 348, 220 — — 225, 345, 280 98 176 Szewstwo 345 U l 247, (bud.) Szeregówka 201 sobótkowe Strony negrów koczownicze 258. 147 261, 289, 363 39' �612 j T Tabak Tabliczki Trach isniok) Tradycje 220 drewn. Tragarz 381 200, 29, 4-12 Transformacja słowa 5, 442 Traperstwo — przez dotyk — związane 5, — ze 5 z życiem grup spożywaniem z istotami — w — płciowe nadprzyrodz. spojrzeniu Taniec 317 179. 5 Trucizna 5 304, 353, 308. 401, 407, 483 Tanir Targi 201, (klej) Technika 224. 375 ludowa 214, 223, skrzyń l/boża 368 Udostępnienie terenowej w region. Ul części językoznawstwa mowy — magicystyczna — 311 309. 310. 233 441 212, 332 Tkaniny 212, 451, 464, 88 215, 99, 370 308 103—108, oczy 9, 120 weselne 115 359 10. pieśni na Uzbrojenie lewej nogi 205, 308 Viltotta> 403 płytach W 220 «Waga» j Wagi -124 308 Utrwalenie j 189. 260 V 220 184, 367 238, 89 melalowe 369 486 181, 390 krakowska Gonorara Uzda semantyczny Totemizm 485. 332 skórzane 190, Urwasi 230 Tkactwo Toporki roli Uroczystości — 44 35-1 177, 257—8, zboża Uroezne 211 43 4 108 251, Uprząż 317 423. 34, etniczne 174, (drzewa) Urasa etnograficzne Totemy 315. 135 słowiańsko-bałtyckie Tokar.stwo 351 102, Uprawa — 225, 297, Upiory 12 42 Terytoria 224 Upas 257 345, materiał. rolny 203, Ułus 269 — Torby 465 276 śmierci kultury Układ 340 211, 203 Ugrupowania 44 elnogr. grup s p o ł e c z n y c h Tkanka 155 231 28 Ugory obrzędów <Tisa» 142, 224, 201 367, Ubiory ludowe 354 225 mater. karolińska Ton Tytoń 204 słowińskie Teoria 222, 223, pracy Tematyka — Typy 381 zbierania Teksty 215, 216, Tatuowanie — Twórczość 391 164, Tasak — Trzcina j j 229 U 190, Tasiemka — • j 203, 297 215 Tarcza — 204 Tropika Tybety 295 83, Tratwy 316, .") Talizmany 9 Trójpolówka 5 405 367 5 społ. potraw 336, 229 — Tabu 289 ludowe 308 i odważniki 388 139, 374 141. 332 �613 Walki gladiatorskie Warsztaty 8-mio Warianty 4, Wąż 289, 282, Wątki — 13—17, 290, 22, Widły 213 28 297, podaniowe rumuńskie Wieszadła 400 nicielnic, 303—306 116 246 Wioślarstwo 366 Wilk 289 6, 2 8 3 , Wilkołak 251 251, Wiklina 352 257, 105, — 'Węgierskie 352 Włócznia 137, — historyczne Wodnica 145 — Lenorowe Wątek 251 251, 5—17, 259 20, — jednorodny 23, 24 Wódka 167 Wojsko św. Woły 20 96, 20 Worek -- wieloczłonowy 30 Wozownia •- fragmentaryczny — epizodyczny Wiązanie gospodarza Wbijanie Węgiel Wóz 22 pala w na obłap 228 Węgierskie bajki lud. WeltentheorieW o r t i ty > Wesele — 357 podhal 465 465 132. 133 Wróble prosa Wróżby 293, i Wspólna pracy — Wtorek Wieniec Wielkie tkanka 341, Wierzbowa I 345 372 rama lud. niwowa Wieś wielkopolska zob. Wielodrożnica -- luźna zwarła zębów 280. 422. (ielange 238. Wypas wołów 181 181 — jednodworcza — podhalańska 187 225 233 451. kolekt. indywidua). 313 garncarskie ślusarskie 416 — kowalskie 416 snycerskie 416 — z rogu 419 423 Wyrocznia 127 Wysysanie krwi 88 Wyszycia na Wytwory składane — 201 202 Wyroby — 486 305 Wyrazy . — i 181 łańcuchowa 175 242 — 366 345, czarownic — ł 12 llur 107, j .121 — 222 Wybijanie Wylot 396 335 281 I 105 273. Wieś Wieś 225 90 210 Wycinanki leczenie Wierzenia Wicie ; 304 Wielkanoc kobiet Wybijauki 293 zob. 158 pochówek ! Wiedźma 212 109, Wspólny ; 391 298 336 [ 308 ibrońl 193 lepizodyl 205 10, i ruskie 192. Wstawki Wianek Wiatrówka 423 j Wiadra Wiatr 196 słowackie wjazd. Wschód i węzełek 205 192, Wrzeciono 312 271 363 364 Wrota 210 opoczyńskie Węzeł 260 201, procesyjne Wpływy grób Jadwigi 200, Wozy 30 119 138 189, •— n i e j e d n o r o d n y 261 116. składowe kożuchach 53 52. 354 53 35(5 �614 Wytwór}' k u l t u r o w e -Hi — społeczne 48, — podtrzymujące — podtrzymane Zdobnictwo 50 52, 53 d u c h o w e 50, 51, — u s t r o j o w e 51, — kulturowe 54 54 54 41 Wywracanie dziewek 346 273, Zabijanie 276, Zabytki — 404, niemowląt Z a b o b o n y 133, 152, 422 87 153, 349, s z t u k i l u d . 406, 407 artyst. O r a w y Zagadki 355, 176 405 Zagata 99 Zagroda 60, 175, 181, 190, 192, 5 podtrzymujące — współdziałające — umożliwiające — potrzebujące — wytwór, — zdaniowe 29 drewniany ślepy Zamki Zapaska 213, Zapiąstki Zasuwy 221—223, 249 229 197 Zaślubiny z umarłym Zauroczenie Zawiasy Zawód 217, 397 wenecki 326 «Zimberka» 210 Zielone Św. 197 345 229, 210 Zbieracze 73, 298 111, 102, Ziemniaki 346, Zioła 288 — 284, lecznicze 107, 45 8 73 p i e ś n i lud. — ornamentów — Barbiego 44, włoskich 402 chorwackich 405 433 306 374 wdów kurkiem po duchy — moce — oczy 399, 401 396 dyngusie 285 295 308 Złotogłowiec Złote runo Złoto 387 303 127 332 wytworach 8, 9, 251, szczepowy mowy 85 315 Zrąb (konstrukcja) na obłap — na rybi ogon — na słup 193 — na zamek — na węgeł 27 Zwierzęta Zdania 314 — opętane 56 257 — Zbójcy 174 391 starych rodziców Znak 331 325 98, Znaki Zbieranie fonograficzne 325 45 Ziemia Zmory 260 Zbieractwo 321, 53 53 czarodziejski Zmiany' w 205, 64, 60 52, Zielnik Złotnictwo 308 wędrowny 63, 314 — Złe 282 220, 60, 60 kultur. prasłowiański Z 342 197 zaklęte 457 55, 60 52, — — dawania chleba Zbiór wytwarzające — Zgładzanie sakralne Zamek Ząb — Zioła święcone 415 Zakazy — 379 352 Zachodnia strona 354, Zespół etniczny protobałtycki Z Zabawy 333, 232 53 W y t w o r y m a t e r i a l n e 47, 48, 51, — 234, Z e s p o ł y k u l t u r o w e 52, 196 196 196 196—7 pociągowe 291 364 465 �615 Zwierzęta w baśni Zwyczaje ludowe 19, 24 | 68, 2 7 3 , 354, 3 9 7 krakowskim trzebież 103—107, — rolnicze w Żłoby 118 — doroczne 435 Żmija 281, — narodzin 365 Żniwa 207, — weselne — pogrzebowe 346 435 — chińskie — sycylijskie Żarna 396 Życie 422 342 229 116, 119, 120, 201, górach 258, 259 303 345 śpiący w 210 osiadłe 98 — k o c z o w n i c z e p a s t . 120, — pozagrobowe Żydowska 305 203, 301 •Żupany» 358 2 8 2 , 297, 300, 246, 345 Żołnierze Ż Żaba 341, Żarowa Żerdzie Żyto sztuka 202 Żywica 296, 351 189 402 l u d o w a 472 �INDEKS CZASOPISM I WYDAWNICTW Annates Lateran. Anthropos j 351 393 Archivio di antropologia criminale Izwestja per l'antropol. Biblioteka wiedzy Biblioteca delie sicil. e etnol. muzealnej tradizioni 361 : 409 j popolari i 422 Bolletino dcl Comitato internaz. per dei m e t o d i e per la | s i n t e z i i n a n t r o p o l . u g e n i c a et b i o logia j 361 di p a l e o n t o l o g i a ital. Catalogo delie Etnografia italiana Mostra di 361 423 za zgodovino in narodopisje Etnografskie istrazivanja 427, 426, «Etnologija-> Folklore 435 ! 432 j Fellows-Cominuniat. Glas Narodo znavstvene — 130 Zemaljskog Hereegow. Skopskog 271 Muzeja u Bośni 430 naućnog Etnografskog 431 Gryfia 439 radne zajezd- 427 «Gnomon» i słowiański Lud 136, Mai. Anlr. Muzeja u 431 Beogradu Imp. 173, 477 195, 282, 334, Arch, 281 468 409, 449, i E t n o g r . 223. 471 449, 477 357 Matica Slovenska 51, 352 Matice h r v a l s k a 427, 433 f. des G c s c h . u. Wissen- Judenlums d. 132 Naturforsch. Gesell- 394 karaimska Narodopisny Pamiętnik ryków Sbornik literacki Pamiętnik V. 351, powsz. Polsk. 352 159 Zjazdu Histo­ 172 Polski Słownik Polski Atlas P r z e s i e d l e ń c z y 472, Biograficzny 151 473, Atlas 471. 473. 476 Polski drustva Otd. 101 Materiały świetlicowe Myśl 433 (•Etnolog-. — Lud schaft grade Sibir. muzykolog. Mitteilungen i Banjaluce 440 schaft 357 w K r o n i k a m . P o z n a n i a 159, 178, Monatschrift 426 Donaueuropa 434 Muz. Obszcz. Koliseuti 473, Bolletino Casopis Wost. Rusk. Kwartalnik lunificazione Glasnik enciklopedija Hrvatsk. 431 361 Archivio nice Hrvatske Izdanja Etnograf. 448, 476—480 Poradnik Muzyczny Prace Instytutu Prace Etnologiczne 461 Zachodu. 309, 330 479 �617 Prace i Materiały Etnograf. Przyjaciel Ludu Publikacje Publikacje lulu Razze u Zagrebu Bishop Seminara Museum w Hono­ e popole delia 301 u. Yorar- 394 di Boczniki terra Versuche anlropol. 301, 302 291, 303, 477 Zeitschrift 271—272, Wissenschaftl. im War- 270 Zeitschrift Imp. Busk. f. Geogr. Polen Obszcz. 101 Zaranie Śląskie Zbornik za juźn. 440 narodni Slav. Zbornik L a t e r a n e ń s k i e 357 223 282, Wissenschaftl. Zapiski Religiongeschtl. Bivista 190, 155, teland 427 378 beiten Wierchy Wisła Etnolośkogo vencilisla 472 143—145 427, hrvatsk. zivot i obieeaje 433 narodu, popievaka 433 Sbornik Slov. Sbornik Slov. Nar. Muzea Muzealn. 352 Muzeja gradu Koprivnica 437 351 Zbiór Schemat ślu diecezji gr. k a t . w Przemy­ 170 Srpski Studia s l o g a 428, Fennica Suomen-Museo Cecilija Słownik Tygodnik Virittojii zbornik geogr. 437 439 439 174. 288 Zeitschrift l'. schaft. 393 Zeitschrift 181, 147 188 antropoł. kraj. 272 Zeitschrift 428 Literacki 439 429, 430 w i a d o m o ś c i do 477 Ziemia etnograf, Scljacka Svela Zbornik Spolećnosli schalt Zeitschrift Ziwaja vergl. Reehtwissen- l'. V o l k s k u n d e der der f. P. P o s e n 272 Vdlkerkunde Starina 402 hislorisrlien 101 421 Gesell �INDEKS TOWARZYSTW I ZAKŁADÓW NAUKOWYCH American tcs Council Akademia i of I earned Soci- — Polskie 476, 376 Jugosłowiańska Szluk — Nauk Tow. zob. Towarz. Fińskiej — 466, 476, 480, 482, Cercie linguistique Ojczystego National 484 de — Pragę 471, 439 — Antropol. Un iwers. Bzymsk. 361 Neapolit. 472, 361 - Bałtycki 450, — Badania S z t u k i L u d o w e j 462, — Folklorystyczny — Folkloru — Filmowy — Hungarystyczny Służb} -- Ś l ą s k i 4 4 3 , 456, — Zachodnio — Włoski — Smithsonian •- VolkspoIHisches Ludoznawcze 309, 472 Fińsko-Ugryjskie -— E t n o l o g i c z n c w 439 Skopiu — Ludoznawcze Fińskie — Starożytności 439 — 470, 472 Region. Nauk Ziemi 432 440 32 Rzeszowskiej 418 The 439 Social Research Council 376 Etnolog. 361 355 Wyższa 421 Słow. Antropolog. 474 361 Institut 362, 365, I n s t . 236, I'm. im 386 266 445 Wartheland 276 Królewska Akad. Muzyczna w Uniwersytety 473, Akademia Szkoła 469 453 477 — Histor. G e s e l l s c h . 436 376 426 Społecznej Słoweńska 434, 439 Council W ł o s k i e Tow. Antropol. Mazurski - Serbska Języka Research -- P r z y j a c i ó ł 341 — — Polska 489 Fińskiego — r Literatury 314 Towai'zyslwo Uniw, 484 462— Umiejętności Akademia Instytut 444, 482, 439 427 C e n t r a l n y I n s t y t u t K u l t u r y 406, Fińska Ludoznawcze P . T . L . 478, Akad. Nauk 430 i Sztuk — Roloński 360 — Fiński Turku — Florencki — Jana — Katolicki — Kopernika w — Ludowy — Messyński w Kazimierza —- Ł ó d z k i — 439 360 466 Lubelski w r Toruniu Brusie 361 451 Mediolański 360 453 454 Lodzi �619 Uniwersytet w M. Lublinie — Rzymski — Warszawski — Wiejski — Wrocławski С.-Skłodowskiej Zakłady 455, 448 Zakład 360 l niw. Wrocł. Muzykologiczny Un. P. 458, 407, 408. 466—468 469 w Etnografii 469 Nietążkowie 349 Związek Muzeów w Polsce 474 468 Zbiory Zakłady — Etnografii w — -, Lublinie - Uniw. s i E t n o l o g i i l'. — 448 Łódzkiego U. M. K . 454 451 M . C . S. — Lorii — Poznańskie Bastogi — Cichowiczów — Sztuki 412 423 244 244 Ludowej Muz. Kult. i Szt. �SPIS RYCIN Buszmen Obrazy 70 na Rysunki Stary Łata skałach Buszmen 80 i rozniecający ze szczepu ogień w Jurta wewnątrz zimie Przekrój 110 poziomy jurty jurty Ryszard drzeworytu Sień 191 Plan budynku Piec 191 Plan domu Oblew 116 Wincenty, wedlu; lól gospod. 191 z piwnicą 191 jednohiidynkowa Piwnica z kamieni z balkonikiem dom przez 199 Powała 199 Konstr. dachu Konstr. dachu krokw. podłużna Krikwa 199 199 płatów 19.1 na stolce < 199 199 — Tanir» 217 Skrzynka druciarska na gorset — chołośni — lajbyka 217 męskiej 217 lalisla 217 217 drukowana ze Gorset smużkami z angliji kami 217 217 drukowana Spódnica 217 217 iarbiarskie koszuli Gaździna 199 Piec z okapem 196 baniem • 199 Zapaska 191 z 199 199 Kohucik» 194 i pazdurem gospod. krokw. Kłódka Kicpinka 191 bud. 199 Koszula 194 szczytowa Papereczka 191 194 polnych Dach z koszyczkiem Ptatew Przekrój Priczyna Krój czworoboczna Ściana 199 199 Motywy 191 Zagroda Siary 199 Ozdoby 191 199 199 Bant Zagroda Dach j 116 119 Berwiński Dom j 113 podłużny Elbelen Szpinka Rygiel 107 gliną 199 Rzeźba 82 ' 106. Jurta Popid 82 Bakalahari 101 Kałyman oblepiony Tragarz Stolec Buszmeni Plan 77 81 Buszmeni 199 Worek Buszmenów Ponton lrasa 76 221 221 221 221 w c z e p c u , k o s z u l i ze i gorsecie zupin. (iazda w Ił u n i a długa krótkiej 223 huńce 221 221 smuż­ �621 Siedniiogiowiec rylu rogaty, wg. drzewo- 279 Smoczy kamień, Stepica, wg. drzewor. 282 d r z e w o r . 283 R - ^ p d k i e w - s a m i c a . w g . d r z e w o r . 281 Śmierć, grzesznika, wg. Bestie cztery, wg. Magnes, wg. Gagatek, Czart, Żniwa, drzewor. drzewor. wg. wg. drzewor. Ludzie ze smrodliwą Oman. wg. 'Tablica Mapa wargą, według 290 j 297 298 Łowienie drzewor. 301 do Świat Czwórka msza 308 wg. drzewor. drzew. piekieł czarownic Czarna 300 części zrębu krzyże, figury I V . 217 kapliczki, 491 katastr. Mapa, 177 Wody rekonstr. gruntów w 183 pierwotn. Białej podziału Wodzie Mapa szlaku druciarzy Mapa świata 287 185 208 Mapa o c a l a ł y c h w woj. pomorsk, 299 Strącenie górnej 199 Mapa Białej w g . d r z e w o r . 29.5 i wg. kon­ Mapy wg. drzewor. ptaków, bud. przez Przekrój przydrożne drzewor. wg i dach 293 drzewor. Lewiatan strukcji; i 191 piwnice 290 drzewor. Talarów, j 'Tabela: R y b a c z k i g d a ń s k i e , wg. Żony III. | Postrach d e m o n ó w , Żabi k a m i e ń , 'Tablica j 294 wg. | zagród Zagrody, 292 Smok, Bursztyn, 11. 286 j 287 I. Plany 291 drzewor. drzewor. Tablica 'Tablica 288 wg. d r z e w o r . wg. drzewor. drzewor. | : pliczek 1945 300 Mapa 301 489 zniszczonych przez. 303 Niemców przydr. 304 Mapa i i w nowo figur 490 ka­ i f i g u r p r z y d r . w 1. 1 9 3 9 — 1. w woj. pomorsk. kapliczek 1939—-145 zbudowanych przydr. w 1. i figur 488 kaplic 1945—1947 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc92699139f43c752958db7a0af4be50.pdf 69ff2cd21fafad33037f10b36e4b9cbd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4767 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.625-627 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i t' / ( SPIS RZECZY Sir. I. R o z p г a w у Krzyżanowski Poniatowski \j S t o p a Julian, Roman, Chodzidło Fakty Archaizm 3 etnologiczne i metody ich kultury badań 32 buszmeńskiej 09 Teofil, Mieszkanie u J a k u t ó w Ganszyniec Zofia, Fischer Morfologia bajki Stanisław, Adam, 97 Noszenie jednego buta w starożytności 127 Ryszard Wincenty Berwiński Reinfuss Roman, skiej na Próba charakterystyki podstawie n i e k t ó r y c h ,Jitelmachowska Bożena, 141 etnograficznej elementów Etnografia Rusi Szlachtow- kultury materialnej Wielkopolski w planowaniu . . mieckim Seweryn Kit) nie­ 236 Tadeusz, Ikonografia etnograficzna 277 II. R e c e n z j e i s p r a w o z d a n i a Milewski Tadeusz, Zarys zykoznawstwa Eehr-Spławiński fan Pigoń językoznawstwa (Władysław Tadeusz, Cz. I. Teoria ję­ O pochodzeniu 309 i praojczyżnie Słowian (Ste­ Nosek) Stanisław, Kostrzewski 319 Główne Józef, problemy Kultura Aleksandrowicz skiej Zajączkowski mów Julian, iTadeusz trockich Z. świat zagadnień (Józef Gajek) . . (Józef Etnografia i Stefan Noseki 330 334 Gajek) współczesnej bioklimatyki lekar­ Stryjeńska, 330 Przysłowia, powiedzenia i formułki Karai­ C-ajekl w 338 produkcji filmu Polish Peasants polskiego Costumes 340 (Agnieszka Do­ browolska! Jagła Michał, (T. Chłopska 329 (Józef Seweryn) Włodzimierz, Reinfuss Roman, Т., Z literatury ludowej prapolska Pigoń Stanisław, Z Komborni w Seweryn ogólnego. Kuraszkiewiczi 348 kultura — uwagi nad krzepnącą kulturą S.) B e y c h m a n Jan, Z nowszej literatury etnograficznej s ł o w a c k i e j wsi 349 350 �623 Str. Reychman Bulanda Jan, Literatura E . , Sprawozdanie etnograficzna węgierska z «Annales roczników z lat 1939—1944 Laterauensb za . . lata 1839—1946 Schulien P. 357 M., Sprawozdanie grafii podczas Carl Whiting z ruchu naukowego w dziedzinie etno­ w o j n y we W ł o s z e c h Bishop, The beginnings 360 of civilization in Eastern Asia ( J . D.) 362 A l e ś HrdliOka, The E s k i m o c h i l d (J. P.) Diamond Jennes, P. H . B u c k — 365 Canadas Indian problems Frances Densmore, T h e study (Tadeusz of I n d i a n m u s i c Brajerski) 367 ( J . D.) Hiroa Te Rangi, An Introduction to 372 Polynesian Anthro­ pology ( E . B u l a n d a , Т. J.) 376 A l f r e d Metraux, E a s t e r I s l a n d (J. D.j H e r b e r t W. 380 K r i e g e r , P e o p l e s of t h e P h i l i p p i n e s Johannes 353 Marringer, Menschenopfer im (J. D.l 386 Bestalungsbrauch Alteuropas (Leon llalban) 393 Vittorio Santoli, Die S a m m l u n g B a r b i italienischcr V o l k s l i e d e r (G. F r e n klowa) 402 III. S p r a w y Uchwały konferencji kopanem 5—9 zabytków Uchwały XVIII 2—3 kultury Zjazdu Centralny Instytut r. d o t y c z ą c e s p r a w y Kultury muzeów i w Za­ ochrony ludowej Związku 406 Muzeów K a z i m i e r z , Stan m u z e ó w H., Muzeum Kowalski w przez w Polsce, odbytego w dniach c z e r w c a 1947 w P o z n a n i u Pietkiewicz Skurpski zwołanej m a j a 1947 muzealne H., 407 etnograficznych <Skansenowskie» Powiatowe Muzeum w w Polsce 11 It .... Olszlynku Regionalne Ziemi Międzyrzeckiej Międzyrzeczu 410 Kotula Franciszek, Muzeum Miasta Rzeszowa Skurpski H,, Muzeum Frenklowa Giza, 409 412 Mazurskie 418 Iwojewódzkiel Muzea etnograficzne w Olsztynie 419 we W ł o s z e c h 421 IV. К r o ii i k a Gavazzi Milovan, Ludoznawslwo Haltsonen Sulo, Przegląd badań w Jugosławii (1939—1947| ludoznawczych w Finlandii 130 po roku 1939 Sprawozdanie Uniw. Ш z działalności Seminarium Etnologii i Etnografii Jag. w K r a k o w i e od 1925—1935 oraz od Słowian 1915—1947 .... 443 �621 S,r. Delimat Tadeusz, i etnologii Ь z działalności Zakładu etnografii Uniwersytetu im. M. C. S k ł o d o w s k i e j w L u b l i n i e za rok akademicki .Świątkowska Sprawozdanie Ш6/47 Jadwiga, 448 Sprawozdanie z działalności Zakładu Etnogra- f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o z a o k r e s o d 1 I V 1945 do 1 I V 1947 Stelmachowska В., Sprawozdanie z działalności Zakładu . . i E t n o g r a f i i U . M . K . w P o z n a n i u z a r. 1946/47 Reinfuss Roman. Zakład Sobieski Marian. Etnologii Uniwersytetu 454 Wrocławskiego .... 458 462 Antonina, Archiwum Fonograficzne 455 Opieka nad sztuką l u d o w ą w działalności Centralnego Instytutu Kultury Woroczyńska Zachodnie 451 Etnologii Stan badań w zakresie w Poznaniu etnografii muzycznej w Polsce 466 Wyciąg z protokołu z ХХШ Walnego Zgromadzenia P. T . L 470 Т . I ) . , W y c i ą g ze s p r a w o z d a n i a z k o n f e r e n c j i n a u k o w e j P . T . L . w s p r a ­ wie Polskiego Atlasu Etnograficznego Uchwały Konferencji przez w sprawie Centralny Instytut Pietkiewicz Kazimierz. Pietkiewicz Kazimierz, sztuki Kultury Wystawa sztuki Zniszczenia w i 476 kultury 5—9 maja ludowej 1947 w zwołanej Zakopanem ludowej architekturze ludowej w woj. pomorskim Wykaz książek Statut 487 nabytych p r z e z I*. 4". L . w d r o d z e wymiany 492 Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Bilans Pol. Tow. 481 484 Ludoznawczego w L u b l i n i e z r. 1946 519 na 1 I 1947 . . 532 Nekrolog 534 Resume 537 Indeks nazwisk 575 Indeks n a z w e1no-geograficznych 585 Indeks 597 rzeczowy �INDEX i. Str. Krzyżanowski Poniatowski Stopa Julian, Morphology Stanislaus, Roman, Ethnological Archaism -Chodź idło Teophilus, of of the lale facts and Bushman Yakoot 3 methods Adam, Heinl'uss their study Culture 97 in the Antiquity .... Richard-Vincent Berwiński R o m a n , E s s a y of the b a s i s Stelmachowska of Great Szlachlorian Ruthenia material Polands on culture ethnography 160 planned by Ger­ mans Seweryn 236 Thaddaeus, Ethnographical Iconography I I . C r i l i cy s m a n d Niilewski Thaddaeus, Philology fStephen Pigoń Thaddaeus, Origin Problems Ancient .Stanislaus. F r o m Aleksandrowicz Philology P a r t and I Theory of 309 Pre-Satherland of Polish popular of the Culture Problems of I Joseph literature (Stephen K o n v b o r n i a into the w i d e Julian, iThaddaeus raims General Slavs 31» Chief Joseph, Zajączkowski of Reports Nosek I Stanislaus, Kostrzewski Outline 277 (Ladislaus Kuraszkiewicz) Łehr-Spławiński Pigoń Nosek) world Modern Gajek i medical I Joseph Roman, Gajek) Seweryn Thaddaeus, Z. 336 sayings and formula of Troki Ka33* in the Stryjeńska, production Polish of peasants the Polish film costume |Agnes Village culture Dobrowolska! Michael, Peasant (T. Reychman Lad, T. X X X V I I 340 348 culture. R e m a r k s on soldifying *w T.) John, Recent 334 Bioclimatic Gajek) Ethnography 32W 330 I Joseph Seweryn) Vlodimir. Proverbs, Reinfuss Jagła 127 141 a c h a r a c t r i s t i c of c e r t a i n e l e m e n t s of Bożena, 32 09 dwelling G a n s z y n i e c S o p h i a , T h e w e a r i n g of a s i n g l e s h o e Fischer of Slovak ethnographical literature 35« 40 �626 Str Reychman John. Hungarian ethnographical litrcature in the Years 193!)— И Ш Bulanda 353 E . . Report from the: «Annates S c h u l i e n P . M . , R e p o r t on t h e s c i e n t i f i c domain d u r i n g the Carl Whiting Ales llnllicka, i.l. Bishop. war Ihe in L a t e r a n e n s i *, Y e a r s m o v e m e n t in t h e beginning 360 of civilization in Eastern Esquiman-chihl | J . D.I 365 Canada's Indian Problems Densmore, The study of Indian (Thaddaeus Music Brajcrskii !J. 372 376 Faster Island (.1. W . K r i e g e r , P e o p l e s of Johannes Marringer, Burial iLeo 367 Antropology Bulandai Metraux, Yittorio . . ( J . D.) P . H . B u c k . H i r o a T e R a n g i . A n I n t r o d u c t i o n to P o l y n e s i a n Herbert Asia 362 The Jennes. Frances 357 ethnographical Italy D.i Diamond Alfred 1839—1945 D.I 380 Ihe P h i l i p i n e s wilh human ( J . D.i sacrifices 386 in Ancient Europe Halbani 393 Sanloli. The Barbi Collection of popular songs IG. Frenklovai 402 III. Muse u m s Resolutions 5—9 al lection Resolutions 2 Ihe C o n f e r e n c e May 3 194 7 t o u c h i n g of the Institute Ihe q u e s t i o n of of of I h e X V I I I [une 1947 Skurpski 11.. S k a n s e n Kowalski П.. C o u n t y in Zakopane and Ihe pro- of r e l i c s o f p o p u l a r c u l t u r e in Meeting of 406 Ihe Society of Museums in Poland Poznań 407 P i e t k i e w i c z C a s i m i r . C o n d i t i o n of e t h n o g r a p h i c a l Kotula C u l t u r e in museums Museum Regional in museums in P o l a n d I I I ) Olsztynek Museum of 412 Ihe p r o v i n c e of Międzyrzec Międzyrzec Francis. Skurpski 116 Museum H.. Massovian Frenklnva 409 in I h e t o w n Museum, of Rzeszów iYoyevodshipi Gizn. E t h n o g r a p h i c a l museums 418 in O l s z t y n 419 in I t a l y 421 IV. С li r o n i c i с fiavazzi Milovan. Haltsonen the Report ou Sulo, year Ethnographical Review of studies ethnographical of Yougo-Slavia researches in 1939—1947 Finland 1939 the a c t i v i t y 430 after 438 of I h e . S e m i n a r y of Slav clhnology a l the .lagel- l o n i a n I ' n i v e r s i t y in C r a c o w f r o m 1925 - 1 9 3 5 a n d f r o m 1 9 4 5 — 1 9 4 7 443 �627 str. ŚDeliman T h a d d a e u s , Tiepori on ethnological blin in 'Świątkowska Institute the term: Hedvige, ethnographical Stelmachowska the at the activily of the ethnographical M. C . S k ł o d o w s k a and University in L u ­ 1946/47 Report 448 on Institute Ihe activily in Ł ó d ź from of the ethnological and 1. I V . 1 9 4 5 — 1 . I V . 1947 В . , R e p o r t on the a c t i v i t y of I h e e t h n o l o g i c a l .. g r a p h i c a l I n s t i t u t e a i I h e U n i v e r s i t y i n P o z n a ń f o r t h e y e a r 1946/47 JU'infuss R o m a n , T h e ethnological 'Sobieski Marien, Protection of I n s t i t u t e at the U n i v e r s i t y i n W r o c ł a w Occidental phonographical popular art in Antonia, Stale the Archives in P o z n a ń activity of the Central of 4(32 elnography .Excerpt from The in Ihe of Researches of the domain of musical 46(5 of a P o l i s h Hie Conference Central in Poland the P r t t l o c o l of I h e X X I I I question .Resolutions Institute Pietkiewicz Casimir, Pietkiewicz Casimir. Damage ethnographical on of General Meeting of t h e P . T . L . Alias 47(i popular all and culture organised Culture E x h i b i t i o n of 5—9 May 1947 in by Zakopane . . popular arl of •Statute of p o p u l a r a r c h i t e c t u r e i n the Pomeranian 487 books acquized of Balance the of 1946 the Polish Polish in e x c h a n g e by Hie P . Т . 1 492 E t h n o g r a p h i c a l Society Ethnographical Society 519 in Lublin in the year -1. 1. 194 7 532 -Necrology , 534 'Summary index of Index of Judex of 481 484 Voyevodship Index 454 455 458 Institute Culture AVoroczynska 451 and ethno­ 537 names clhnogcographical .... , 575 names 585 subjects 597 40' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02607fb3a4e8928875cdd8f8e402da01.pdf ce0728dd3847cfb703a00e7709e12f39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5135 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4764 Title A name given to the resource Nekrolog / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.534-536 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NEKROLOG W nocy z 31 maja na 1 czerwca 1947 r. zginął tragiczną śmiercią ks. W ł a d y s ł a w M a g i e r a, proboszcz w Łętowem, wiceprezes Oddziału Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej. Oto kilka szczegółów z jego życia: Urodził się dnia 3 stycznia 1907 r. w Kozach, w powiecie Biała Krakowska. Ukończywszy gimnazjum im. Adama Asnyka w Białej, wstąpił do seminarium duchownego w Krakowie. W roku 1929 otrzymał święcenia kapłańskie. Etapami jego pracy jako w i ­ kariusza były Spytkowice koło Chabówki, Poronin, Mucharz, W i ­ śniowa, nareszcie Mszana Dolna, skąd w 1941 r. objął probostwo w niedalekim Łętowem w miejsce wywiezionego do Dachau ks. Krzewskiego. Śp. ks. Wł. Magiera miał zamiłowanie do historii. Ta skłon­ ność towarzyszyła mu w ciągu całej pracy duszpasterskiej i wy­ rażała się w interesowaniu się przeszłością tych miejscowości, w których wypadło mu pracować. Zbierał więc stare dokumenty, ordery, oznaki wojskowe, notował wypadki przez tradycję lokalną przekazane, zbierał wiadomości o miejscach zgonu żołnierzy z Łętowego, badał starodawność nazwisk chłopskich w Łętowem. Za­ miłowanie do historii zetknęło go z ludoznawstwem. Toteż gdy w Mszanie Dolnej powstało Koło Tow. Ludoznawczego, ks. Ma­ giera zgłosił się na członka. Za przedmiot pracy ludoznawczej obrał sobie toponomastykę. Materiał zebrany wśród ludu porząd­ kował umiejętnie i kontrolował, porównując formy nazw przez lud podawane z nazwami w urzędzie katastralnym i hipotecz­ nym. Budziła ta praca ogromne zaciekawienie chłopów, a nawel urzędników. «Na co on to robi?» — pytali się jedni drugich. Ale r �535 jeszcze więcej zaintrygował proboszcz parafian, gdy chodząc po kolędzie zapytywał ich: «A nie macie też tu w chałupie jakich starych dokumentów?* W ten sposób odnalazł ks. Magiera 16 rę­ kopisów z X V I I I wieku, zawierających już to testamenty i zapisy przedślubne, już to rozporządzenia władzy patrymonialnej. Gdy dnia 3 lutego 1947 r. Koło Tow. Ludoznawczego w Mszanie Dol­ nej przekształciło się na Oddział, ks. Wł. Magiera został jedno­ myślnie, wybrany wiceprezesem Oddziału. Niezawodnie przysłużyłby się nauce swoją mrówczą, a en­ tuzjastyczną pracą, gdyby nie przedwczesna śmierć z ręki zdzi­ czałych po wojnie mętów społecznych. Cześć Jego pamięci. S. Flizak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/453f3cd26b944e8f12f24fccef7939ad.pdf ba41303fb58eaf0e6f0f04a9261eaf15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5133 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4762 Title A name given to the resource Sprawy muzealne / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.406-429 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPRAWY MUZEALNE UCHWAŁY KONFERENCJI ZWOŁANEJ PRZEZ CENTRALNY INSTYTUT KULTURY W ZAKOPANEM 5—9 MAJA 1947 R.,DOTYCZĄCE SPRAWY MUZEÓW T O C H R OMY ZABYTKÓW KULTURY LUDOWEJ W związku z referatami dra Gerarda Ciołka, «Podstawy re­ gionalnego planowania wsi» oraz dr Marii Frankowskiej, «Muzea regionalne*, wygłoszonymi na konferencji, zwołanej przez Cen­ tralny Instytut Kultury w Zakopanem, powzięto następujące uchwały: Nowobudująca się lub przeobrażająca się wieś polska, na­ wet w bardzo zmienionych warunkach gospodarczych i społecz­ nych nie może oderwać się od właściwości przyrodzonych terenu, na którym powstaje lub powstała. Tym samym nie może i nie powinna wyzbyć się przez sche­ matyczną normalizację form i materiałów budowlanych, przez szablon form osadniczych tych cech regionalnych, które stanowią o jej oryginalnej odrębności i które, jako wartości nieprzemija­ jące, stanowią istotną część kultury narodowej. Zabytki budownictwa wiejskiego wszelkiej kategorii wyróż­ niające się oryginalnością konstrukcji, rzadkością typu lub wa­ lorami plastycznymi, powinny być objęte ochroną przez całe spo­ łeczeństwo, jako pomniki sztuki i kultury ludowej a zarażeń) narodowej. Ochrona powinna zmierzać przede wszystkim do za­ chowania ich w pierwotnym środowisku, z którym tworzą niero­ zerwalną całość. Dla zabytków, które utraciły łączność trwania w terenie powinno się tworzyć muzea pod otwartym niebem o ty- �407 pie skansenowskim, w których mogłyby one służyć dla celów wy­ chowawczych i naukowo-badawczych. Konferencja stwierdza potrzebę jak najszybszego zabezpie­ czenia ważniejszych zabytków budownictwa ludowego w całej Polsce, jak również zorganizowania centralnego muzeum typu skansenowskiego na wolnym powietrzu, dającego przegląd wszyst­ kich ważniejszych typów budownictwa ludowego w Polsce. Uważa się za szkodliwe wykupywanie, unikatów i zabytków sztuki ludowej w celu posługiwania się nimi jako towarem za­ równo w kraju, jak i zagranicą. Natomiast uważa się za konieczne zakup unikatów i zabyt­ ków sztuki ludowej w celu pomieszczenia ich w muzeach, użycia do wystaw propagandowych. n r a Ł iako pomocy w organizowaniu ośrodków wytwórczych. Muzea etnograficzne bez specjalnych uprawnień i możliwo • ści finansowych, a także bez dość licznego i fachowego personelu, nie są w stanie przeprowadzić ani planowej inwentaryzacji za­ bytków kultury, ani zabezpieczenia ich na miejscu. W związku z tym konferencja zwraca się do odnośnych wdadz i instytucji społecznych, aby poparły finansowo wysiłki muzeów w kierunku gromadzenia zagrożonych zabytków, przeprowadzenia prac ba­ dawczych w terenie oraz udostępnienia zbiorów i materiałów sze­ rokim rzeszom. Pożądane jest, aby powiatowi referenci kultury i sztuki oraz inni pracownicy terenowi przeszli odpowiednie przeszkolenie oraz praktykę muzealną. W tym celu pożądane jest zorganizowanie przy muzeach etnograficznych lub przy odpowiednich działach muzeów przymusowych kursów praktycznych i teoretycznych. UCHWAŁY X V I I I ZJAZDU ZWIĄZKU MUZEÓW W POLSCE ODBYTEGO W DNIACH 2—3 CZERWCA BR. W POZNANIU 1. We wszystkich publicznych zbiorach etnograficznych w Polsce należy przeprowadzić jednolitą w formie inwentaryzacje przedmiotów muzealnych w myśl postulatów dr Marii Franków- �408 skiej, zawartych w pracy «Regionalne muzea ludoznawcze w Pol­ sce*. Zjazd zwraca się do Ministerstwa Kultury i Sztuki o zalece­ nie jak najśpieszniejszej inwentaryzacji wszystkich zabytków sztuki ludowej w .zbiorach publicznych, oraz roztoczenie przez M i ­ nisterstwo opieki nad zbiorami prywatnymi z tej dziedziny i za­ bytkami w terenie. 2. Zjazd zwraca się do Ministerstwa Kultury i Sztuki o in­ terwencję u właściwych czynników w celu zaopiekowania się za­ bytkowymi drewnianymi kościółkami w Katowicach, Bytomiu i Chorzowie oraz takimże spichlerzem w Katowicach. 'S. Zjazd stwierdza, że położenie materialne znacznej więk­ szości pracowników muzealnych jest bardzo ciężkie i zwraca się zagadnienia jako ważnego i pilnego. 4. Ze względu na pilną potrzebę utworzenia obejmującego cały teren Polski zespołu muzeów regionalnych, których działal­ ność byłaby sharmonizowana i uzgodniona z działalnością mu­ zeów centralnych, zostaje wyłoniona Komisja Związku Muzeów w Polsce w składzie 7 osób (J przedstawicieli muzeów central­ nych i 2 muzeów regionalnych). Komisji tej Zjazd powierza: a) przygotowanie w możliwie niedługim czasie projektu sieci mu­ zeów regionalnych oraz projektu regulaminu współpracy tych mu­ zeów ze sobą i z muzeami centralnymi, b) złożenie tych projek­ tów do Prezydium Związku, c) poczynienie odpowiednich starań, aby z poparciem Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Ministerstwa Oświaty mogła być zwołana konferencja, mająca na celu przedy­ skutowanie przygotowanych projektów i powzięcie obowiązujących uchwal. o. Zjazd aprobuje wniosek Zarządu, że w okresie zimowym (grudzień 1947 — styczeń 1948 r.) zostanie zorganizowany w Po­ znaniu przez Związek dwutygodniowy kurs muzeologiczny dla ku­ stoszów muzeów regionalnych, który będzie obejmował wykłady i ćwiczenia praktyczne ze szczególnym uwzględnieniem strony teclmiczno-muzeologicznej, a dotyczyć będzie w pierwszym rzędzie ddedzin prehistorii, etnografii i przyrody. �409 r 6. Związek podejmie wydawnictwo pod nazw ą «Biblioteka Wiedzy Muzealnej». W roku bieżącym zapoczątkowany będzie dział etnograficzny pod redakcją prof. Frankowskiego. 7. Z uwagi na to, że w Krakowie znajdują się duże zbiory etnograficzne, archeologiczne, przyrodnicze i antropologiczne nie posiadające należytych pomieszczeń, Zjazd wyraża przekonanie, że, niezależnie od obecnego ulokowania tych zbiorów, należy już dzisiaj w programie planowania kulturalnego przewidzieć noj właściwsze miejsce, na którym stanąć powinny w przyszłości bu­ dynki obejmujące zbiory powyższe. Zjazd jest zdania, że najod­ powiedniejszym terenem na ten cel jest plac u zbiegu Al. Focha i Alei 3 Maja u wylotu Błoń, na przeciw nowego gmachu MuТо11.гт1 NarodowegG i тг M . L . A U A "tyin л л i а с а się do Miejskiej Rady Narodowej w Krakowie z prośbą o zarezerwowanie odpo­ wiedniego obszaru na cel powyższy. 8. Zjazd uważa utworzenie w Polsce muzeum na wolnym po­ wietrzu za sprawę pilną. Muzeum takie mogłoby odegrać ogromną rolę społeczno-wychowawczą. Sekcja Muzeów Etnograficznych Związku przepracuje to zagadnienie i wyłoni Komisję, która roz­ patrzy sprawę rezerwatu w Olsztynku (Mazury), przeznaczonego jeszcze przed odzyskaniem tego terenu, na muzeum typu skanse­ nowskiego. STAN MUZEÓW I ZBIORÓW ETNOGRAFICZNYCH W POLSCE (Щ Ponieważ od czasu wydania XXXVI tomu «Ludu» w r. 1946 zaszły pewne zmiany w podziale administracyjnym Państwa, na­ leży w związku z tym w poprzednim naszym wykazie muzeów i zbiorów etnograficznych poczynić pewne poprawki. Ponadto po­ dajemy tutaj nowe dane uzupełniające oraz pewne zmiany w sto­ sunku do ówczesnego stanu. I . Zmiany personalne w obsłudze muzeów : 1) Opole, Muzeum Miejskie — kustosz Józef Obuehowski (poz. 45). 7 �410 2) Pszczyna, Zamek, Muzeum Regionalne, pod opieką kon­ serwatora wojewódzkiego dra Kłusa (poz. 46). 3) Brzeg n/Odrą, Państwowe Muzeum Miejskie — kustosz Hipolit Stefański (poz. 47). 4) Jelenia Góra, Muzeum im. Matejki — pod opieką ref. Kultury i Sztuki Zarządu Miejskiego (po.z. 48). 5) Wałbrzych, Muzeum Miejskie — pod opieką rf. Kultury i Sztuki (poz. 50). 6) Rabka, Muzeum Regionalne — kustosz ks. Justyn Bu­ landa (poz. 18). 7) Kartuzy, Muzeum Kaszubskie — opieka Woj. Wydziału Kultury i Sztuki (poz. 26). 8) Derłów, Muzeum Regionalne — kustosz Tarnowski (poz. 28). 9) Kielce, Muzeum Świętokrzyskie — kustosz E. Massalski (poz. 3). Ił. Zmiany administracyjne Państwa. Według najnowszego podziału administracyjnego miasto Słupsk (poz. 27) i Derłów (poz. 28) zostało wcielone do woje­ wództwa szczecińskiego. I I I . Uległo likwidacji Muzeum w Drawsku w województwie szczecińskim (poz. 41). IV. Dalszy wykaz; muzeów i zbiorów etnograficznych nieuwzględnionych w poprzednim wykazie. W o j e w ó d z t w o Ś l ą s k o-D ą b r o w s к i e: 1) Chorzów, Muzeum Ziemi Bytomskiej, kustosz Stanisław Wallis. Kultura ludowa: materialna i duchowa, pamiątki miasta Chorzowa i innych gmin ziemi bytomskiej, pamiątki z plebiscytu, powstań śląskich i polskich towarzystw, numizmatyka, pamiątki wydawnicze i druki polskie ze Śląska, przyroda, paleontologia, paleozoologia, archiwum śląskich pieśni ludowych, archiwum teatrów ludowych śląskich. 2) Zabrze, Plac Krakowski 9, Muzeum Miejskie, kierownik Żurawski Kazimierz. Przyroda, prehistoria, sztuka kościelna, h i ­ storia miasta, przemysł i technika, przemysł artystyczny, broń. �411 3) Racibórz, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki Zarz. Miejski. Sztuka kościelna, mumia egipska. Województwo wrocławskie (Dolno-Śląskie). 4) Ząbkowice, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki. Numizmatyka, militaria, malarstwo ludowe na szkle, malarstwo i rzeźba, dział etnograficzny, biblioteka, kroniki miej­ scowe. 5) Ziębice, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki Zarz. Miejsk. Prehistoria, historia miasta i księstwa ziębickiego, sztuka, etnografia, rzemiosło, jnzyrządy strażackie. Ponadto: 1) w Lądku Zdroju, pow. Bystrzyca w lokalu se­ kretariatu P. P. R. pod opieką sekretarza znajduje się 100 obrazów ludowych malowanych na szkle oraz 10 sztuk mebli ludowych i śląskich (kredensy, skrzynie). - - 2 ) W Sokalówce, gm. Polanica, pow. Kłodzko pod opieką Zarządu Gminnego znajduje się 7 sztuk mebli ludowych śląskich rzeźbionych i malowanych (kredensy i szały- z w. X V I I I ) . W o j e w ó d z t w o g d a ń s к i e. 6) Kwidzyn, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki. Rzemiosło, sztuka, numizmatyka. 7) Gdynia, Muzeum Miejskie przy Liceum Sztuk Plastycz­ nych. Sztuka ludowa kaszubska. 8) Lębork, Muzeum Miejskie, opieka ref. Kultury i Sztuki. Prehistoria, zbiory różne. Województwo szczecińskie. 9) Szczecin, Muzeum Miejskie, Plac Teatralny, dyr. Lech Krzekotowski. Prehistoria, przyroda, sztuka, malarstw o, rzeźba, grafika, matryce do drukowania płótna. 10) Białogród, Muzeum Powiatowe, opieka ref. Kultury i Sztuki. Sztuka, sztuka kościelna, archeologia, zabytki cechowe, rzemiosło, broń, sztuka stosowana, sztuka ludow'a, historia. T �412 W o j e w ód z t w o w a r s z a w s k i e. 11) Warszawa, Muzeum Kultur Ludowych, dyr. Jan ŻołnaManugiewicz. 12) Warszawa, Zbiory sztuki ludowej Ministerstwa Kultury i Sztuki. 13) Łomża, Muzeum Kurpiowskie organizowane przez dra Adama Chętnika. W oj ew ód ztw o pomorskie. 14) Raciążek, pow. włocławski, zbiory etnografii Kujaw pod opieką miejscowego proboszcza. W oj e wó dzl w o łódzkie. 15) Złaków, pow. Łowicz. Zesztki zbiorów po muzeum pod opieką miejscowego proboszcza. W oj ew ód zt w o dawnym kieleckie. lf>) Częstochowa, Muzeum Regionalne, dyr. Kazimierz .Kim. Zbiory regionalne. 17) Muzeum w Łagowie na Ziemi Lubuskiej (w stadium tworzenia się), jako oddział Muzeum Wielkopolskiego, oraz Mu­ zeum Ziemi Zbąskiej w Nowym Tomyślu. W odniesieniu do muzeów na Ziemiach Odzyskanych wy­ siłki Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków idą w kie­ runku upaństwowienia dwu wielkich muzeów we Wrocławiu i Gdańsku kosztem niektórych drobnych muzeów i zbiorów regio­ nalnych, które nie zawsze ze względu na przemieszczenia ludno­ ściowe i zniszczenia wojenne mają rację bytu w ich dawnym i m e J s c l L Kazimierz Pietkiewicz MUZEUM .SKANSENOWSKIE. W OLSZTYNKU Do liczby przeróżnych remanentów poniemieckich zaliczyć należy i zaczątek tzw. «muzeum wiejskiego* (Dorfmuseum), po­ łożonego w Olsztynku, pow. ostródzki, woj. olsztyńskie. Dzie- �413 7 dżictwo to stanowi wśród nabytków pozycję wyjątkową, a ważną przede wszystkim dzięki istnieniu tutaj polskiego czynnika ludo­ wego. • W równej mierze uwzględnić należy również i ten takt, że stanowi ono jedyny u nas przykład realizacji muzeum tego typu na szerszą skalę. Otwierają się tym samym możliwości dalszego rozwoju według naszych rodzimych założeń. Teren «Skansenu» w Olsztynku winien być przez etnografów bezzwłocznie wyko­ rzystany i od nowa zaplanowany. W ten sposób wykazane byłyby naocznie nie tylko nasze zasoby etnograficzne na tym odzyskanym, a polskim terenie, ale również i podejście do tego zagadnienia. Stąd powyższemu planowi patronować winna świeża koncepcja i myśl. która hv z pnmitu n d i a i i a n i ł u dotychczasowe założenia hv łego «Dorfmuseum» w Olsztynku. Stan i zamierzenia tego muzeum przedstawiają się w skró­ cie następująco: Według dotychczas ustalonych danych obszar pod zaprojektowane muzeum wynosił około 40 ha. Teren był wła­ snością miasta. Zbiory poczęto zakładać w latach około 1940 r. Przenoszono tutaj poszczególne obiekty, ze znanego «Freiluftmuseum« przy Prussii w Królewcu'. Akcja ta była zaplanowana na szereg lal. Dzisiejsza rzeczywistość zastała muzeum w pewnej fazie realizacji i to bynajmniej nie bliskiej definitywnego ukoń­ czenia. Stanowi to dla nas jednocześnie mimowolne dobrodziej­ stwo, bo otrzymaliśmy obiekt niepopsuty niemiecką koncepcją. Stwarza to równocześnie pewien określony stan prawny, bo teren jest już częściowo zajęty przez zespoły zagród wiejskich. Myśl niemiecka zmierzała w kierunku wykorzystania «egzotyki» wschodnio-pruskiej, jaką dla Niemca stanowiła etnografia tego terem:. Muzeum to stanowić miało okrasę nieciekawego architektonicznie mauzoleum Hindenburga, tzw. «tannenberskiego», zbudowanego dla zadowolenia germańskiej buty. 1 U p a m i ę t n i a ten fakt dala umieszczona na c h o r ą g i e w c e ko ściółka 1911, k t ó r a jest r o k i e m rozpoczęcia m o n t a ż u zespołu k r ó l e w i e c ­ kiego. Byty one p i e r w s z ą ekspozycją tego typu na terenie ó w c z e s n y c h Niemiec �414 Wśród ocalałych zabudowań wyróżnia się piękny w swej sylwecie wiejski kościółek. Sianowi on odtworzenie ostatniego typowego na obszarze Mazowsza przykładu wiejskiego budow­ nictwa sakralnego. Oryginał jego istnieje we wsi Rychnowo w pow. ostródzkim. Ponadto ż terenu woj. olsztyńskiego istnieje jeszcze parę typów chat oraz kuźnia dworska z pow. pasłęckiego. Dalsze obiekty należą do zwartego zespołu: chata, stodoła, szopa i kurna chata tzw. kleć. Stanowią one cenny i wartościowy mate­ riał dla etnografów. Są to bowiem obiekty wywodzące się z obszaru litewskiego b. Prus Wschodnich. Widać w nich jednak wkład ele­ mentów słowiańskich. Poza etnografią reprezentowana jest tu prehistoria. Należą tu: przekrój kurhanu-grobowca, oraz kilka przykładów grobów skrzynkowych. Dział ten przylega do autentycznego grodziska. Sam teren jest falisty i do pewnego stopnia typowy dla kraj­ obrazu tej polskiej dzielnicy. Od strony północnej przecina go maleńki strumyk Jemioła. Topografia terenu zezwala na przepro­ wadzenie spiętrzeń wodnych a tym samym utworzenie jeziorka, co wiąże się z ewentualnym wyzyskaniem wodospadu. Daje to możliwość uruchomienia młyna, oraz utworzenia pokazu flory wodnej. Zabudowania rozrzucone są na prawie bezdrzewnym ob­ szarze, co wymaga rozplanowania roślinności i zadrzewienia . 2 Nie widzimy tutaj chat polskich, nagminnie tutaj występu­ jących a tak bliskich budownictwu kurpiowskiemu. W zamierze­ niach «Provinzialbaurata», kierującego niniejszą realizacją, nie leżało absolutnie wykazywanie na tym terenie istniejących pol­ skich elementów ludowych. Nasuwa się przeto konieczność umie­ szczenia w tym miejscu typowej chaty mazurskiej z pięknymi szczytowymi podcieniami, występującymi we wschodnich powia­ tach: ełckim, mrągowskim, piskim. Brak tu również chaty cha­ rakterystycznej dla pow. szczycieńskiego, nidzickiego i działdow­ skiego, a posiadającej piękne oszalowania szczytu i bogato profiT - Vide mój artykuł «Na polach Grunwaldu*, drukowany w nrze 27 (84) tygodnika «Odra» z dnia 6 lipca 1947 г., gdzie pomiesz­ czono szczegółowy opis zastanego stanu oraz szereg zdjęć. �415 lowany pazdur. Najpiękniejszy przykład tej chaty istnieje w Szczytnie, tzw. Bartnej Stronie. Nie ma tutaj również żadnej chaty, ani też zagrody z pow. olsztyńskiego, a w szczególności brak kapliczek przydrożnych, krzyży i figur cmentarnych. Obiekty ocalałe w Olsztynku straciły również wyposażenie swego wnętrza, które uległo zniszczeniu w czasie działań wojennych. Sądzę, że «Skansen» w Olsztynku, spełni swoje zadanie jeśli pod względem przedmiotowym reprezentować będzie także re­ giony sąsiednie, a więc część pobliskiej grodzieńszczyzny, kur­ piowszczyzny, Mazowsze (mławskie), oraz część woj. pomor­ skiego. Powstałaby w ten sposób pewna określona całość, która pozwoliłaby na zobrazowanie kultury ludowej na ziemiach pół­ nocno-wschodnich, unraz len przedstawiałby ciąg rozwojowy materialnej kultury ludowej na określonej przestrzeni geogra­ ficznej. Ponadto uwidocznione byłyby wzajemne przenikanie się poszczególnych elementów pogranicza, co dałoby zwiedzającym szersze horyzonty w poznawaniu kullury ludowej b. Prus Wschodnich. Z powyższą sprawą wiąże się zagadnienie ratowania przed zagładą, ocalałych resztek istniejącej tutaj polskiej kullury ludo­ wej. W ymaga to przygotowania natychmiastowego planu i dzia­ łania. Mamy na myśli w szczególności drewniane zabudowania, które należą tutaj do rzadkich okazów. Osadnik zasiedlający te­ reny Ziem Odzyskanych obiera zazwyczaj na swe zagrody zabu­ dowania murowane. Drewniane zostają jirzeważnie niezamiesz­ kałe i stoją pustką, skazywane są na rozbiórkę w celach opało­ wych. Z tego względu celową sprawą byłoby zachowanie niektó­ rych, choćby najbardziej typowych obiektów, z wyraźnym ich przeznaczeniem do wspomnianego muzeum w Olsztynku. Należa­ łoby nad nimi roztoczyć ochronę, a w wypadkach niepewnego zabezpieczenia, uciec się do translokacji. W przeciwnym bowiem razie stracimy obiekty, cenne nie tylko ze względu na ich rzad­ kość, ale i na tradycję, która wiąże się z polską kulturą ludową. • T H. Skurpski �416 POWIATOWE MUZEUM REGIONALNE ZIEMI MIĘDZY­ RZECKIEJ W MIĘDZYRZECZU Z chwilą objęcia Powiatowego Referatu Kultury i Sztuki w Starostwie Powiatowym w Międzyrzeczu powziąłem myśl utworzeniam muzeum, do którego weszłyby przede wszystkim pamiątki staropolskie zachowane w powiecie. Zaczątkiem obecnego Muzeum były znikome szczątki znisz­ czonego, ograbionego i niewielkiego zresztą «Heimatsmuseum» międzyrzeckiego oraz drobne zbiory popastorskie w Brojcach pow. Międzyrzecz. Za radą autochtonów i ich pośrednictwem zacząłem szukać przedmiotów godnych uwagi wśród opustoszałych dworów, mieszkań i zborów ewangelickich. Zamieszkała ludność phęłnip oddawała to, co zdołała ukryć przed grabieżczym okiem zaborców. I tak w ciągu roku zdołałem zebrać wiele rzeczy godnych uwagi, co naprowadzało i nawiązywało do minionych wieków naszej przeszłości polskiej. Już po 6-ciu miesiącach pracy udało się zebrać tyle ekspo­ natów, że można było pomyśleć o zorganizo-waniu muzeum i o bli­ skim otwarciu w domu przy ul. Kościelnej nr 9 w Międzyrzeczu. W obszernych 5-ciu salach zostały eksponaty posegregowane i ulokowane w odpowiednich gablotach. W rocznicę objęcia rzą­ dów przez Władze Polskie dnia 18 marca 1946 r. w obecności za­ proszonych przedstawicieli Władz z Poznania i naszego miasta, odbyło się otwarcie Powiatowego Muzeum Regionalnego Ziemi Międzyrzeckiej w Międzyrzeczu. Muzeum to posiada zbiory ułożone wedle następujących działów: 1. D z i a ł z a b y t k ó w p r z e s z ł o ś c i p o l s k i e j . Są tu dokumenty królów polskich, stare pieczęcie miejskie, cechowe, mapy, zdjęcia zabytków architektury drewnianej i murowanej z terenu powiatu. Część inilifarii i numizmatyki oraz przemysłu . ludowego polskiego. Portrety rodzin polskich oraz herby. 2. D z i a ł p r z e m y s ł u a r t у s t у с z n e g o. Wyroby sny­ cerskie, kowalskie, ślusarskie. Rzeźba kościelna i malarstwo. M i ­ litaria i numizmatyka. �417 3. D z i a ł e t n o g r a f i c z n y . Izba Dąbrówki Wielkopol­ skiej. Umeblowanie izby: sprzęt domowy, narzędzia użytku do­ mowego, narzędzia gospodarcze, hafty, ubiory, zdjęcia fotogra­ ficzne. 4. D z i a ł p r e h i s l о г у с z n у. a) Skamienieliny z okresu przedlodowcowego, jak: kości zwierząt (mamuta), różne ułamki drzew, odbicia roślin itp. b) Epoka kamienna, c) brązowa, d) że­ lazna, z bogatym zbiorem eksponatów kultury łużyckiej, e) Okres wczesno-historyczny, f) średniowieczny, g) Rekonstrukcja wyko­ palisk. 5. D z i a 1 m e b l i a n t y c z n y c h , a) Szafy, skrzynie, krzesła, fortepian stołowy, zegar kurantowy, b) Kilka eksponatów przyrodniczych: czaszki ItijjupiMainuw, Ьа-woiu, słonia, skorupa żół­ wia błotnego. Obecnie po roku istnienia Powiatowego Muzeum Regional­ nego Ziemi Międzyrzeckiej, które jest największym i najbogat­ szym zbiorem na Ziemi Lubuskiej, ilość eksponatów w poszczegól­ nych działach tak się powiększyła, iż Muzeum będzie musiało być przeniesione do innego budynku. Na ten cel został już w Międzyrzeczu wyznaczony obszerny budynek podworski, który znajduje się w obrębie ruin najstar­ szego na Ziemi Lubuskiej zamku piastowskiego z X I I wieku. Nie­ stety brak odpowiednich funduszów uniemożliwia wyremontowa­ nie tego budynku. Muzeum nie dysponuje specjalnym, fachowym personelem. Jedyną osobą, która zajmuje się bezpłatnie tą instytucją od eliwiijej zależenia, jest referent kultury i sztuki, pełniący z poleceni:: Urzędu Wojewódzkiego Poznańskiego obowiązki kustosza Muzeum. Zbiory nie są dotąd całkowicie skatalogowane. Część ekspo­ natów jest wystawiona w Muzeum, a część z powodu szczupłości miejsca umieszczono w 3-ch magazynach. Muzeum dostępne jest dla publiczności jak i wycieczek mło­ dzieżowych tylko w dni powszednie w godzinach od 9—14-tej. W stęp 10 zl. Wycieczki zbiorowe jak i pojedyncze osoby zwiedza­ jące są oprowadzane przez kustosza, który udziela szczegółowych wyjaśnień. Kustosz Muzeum A. Kowalski T Lud, T. X X X V I I 27 �418 MUZEUM MIASTA RZESZOWA Założone w r. 1936 « Towarzystwo Regionalne Ziemi Rze­ szowskiej* powierzyło założenie «Muzeum Ziemi Rzeszowskiej* miejscowemu nauczycielowi Franciszkowi Kotuli. Muzeum to miało mieć głównie charakter etnograficzny, chociaż uwzględnione miały być również inne działy. W czasie wojny muzeum poniosło 'stosunkowo nieznaczne straty, dzięki temu, że co cenniejsze eksponaty zostały z mu­ zeum usunięte i ukryte. Najboleśniejszą stratą jest skradzenie dużej kolekcji chustek ludowych oraz haftowanych koszul. Po wojnie T-wo Regionalne nie zostało reaktywowane. Na ' • • • , , l' i 1 i' ; _ utworzone zostało «Muzeum Miasta Rzeszowa*. Zbiory zostały umieszczone w starej kamienicy mieszczańskiej z X V I I I w. Z daw­ nych zbiorów T. R. Z. R. utworzono 4 działy, a to: paleontolo­ giczny, archeologiczny, etnograficzny oraz sztuki cechowej i ko­ ścielnej. Po przejęciu muzeum przez miasto Zarząd Miejski przeka­ zał do muzeum galerię obrazów od X V I I — X I X w. im. Dąmbskich, na skutek czego powstał 5-ty dział, wreszcie z pamiątek miej­ skich został utworzony dział 6-ty. Poza tym, muzeum posiada zaczątek działu numizmatycznego, grafiki, malarstwa polskiego współczesnego, oraz broni; wreszcie z muzeum połączone jest ar­ chiwum miejskie i archiwum społeczne. Zbiory umieszczone są w 1 2 - t u mniejszych lub większych ubikacjach. Jednym z najbogatszych działów jesl dział etnograficzny, niestety, z braku miejsca stłoczony w jednej sali. która robi wra­ żenie raczej uporządkowanego magazynu, aniżeli sali wystawo­ wej. Zasięg etnograficznego działu Muzeum Miasta Rzeszowa obej­ muje dwie grupy: Rzeszowiaków i Lasowiaków. Według Byslronia grupa Rzeszowiaków zajmuje obszar dzi­ siejszych powiatów: rzeszowskiego, łańcuckiego, przeworskiego, częściowo kolbuszowskiego, jarosławskiego i brzozowskiego. �419 Na pólnocny-zachód od Rzeszowiaków występuje grupa Lasowiaków, która zajmuje znaczną część powiatu kolbuszowskiego. Muzeum posiada stroje z powiatu rzeszowskiego, ale już z przeworskiego i łańcuckiego, w którym stroje były zupełnie inne, bardzo mało. Z powiatów tych posiada muzeum obfity materiał ikonograficzny do strojów ludowych z połowy w. X I X . W muzeum znajduje się również bogata kolekcja strojów l u ­ dowych z powiatu kolbuszowskiego. Jest też komplet kobiecy z Haczowa, pow. Brzozów. Na rozmieszczenie tych strojów po­ trzebne są co najmniej dwie obszerne sale. W muzeum jest sporo haftów ludowych, wyrobów garncar­ skich Z Okolicv. narzędzi rolniz-yuph nil>/'7i'wi n b v 7 p r ) m v < m n bawek glinianych, kukiełek ,z szopek wiejskich, wreszcie bardzo bogata kolekcja kapliczek i świątków oraz obrazy malarzy l u ­ dowych. W działalności muzeum zrobiła wieloletnia wojna przerwę, którą trzeba nadrobić. Należy zebrać co się jeszcze zachowało. Na to jednak potrzeba odpowiednich funduszów. Kotula MUZEUM MAZURSKIE Franciszek, (WOJEWÓDZKIE) W kustosz OLSZTYNIE Muzeum mieści się w gmachu zamku pokapitulnego, zbu­ dowanego w polowie X I V w., z dobudowaniami z pol. X V I I I w. Zamek jest związany z osobą Kopernika, który pełnił tutaj urząd administratora w latach 1516—21. Skrzydło północne zamku po­ siada okazale, piękne sklepienie późno-gotyckie, kryształowe z końca XV w., a w skrzydle południowym mieści się b. kaplica pod wezwaniem św. Anny z ładnym sklepieniem siatkowym. Zo­ stała ona poświęcona przez historyka i biskupa warmijskiego, M. Kromera w r. 1580. Za czasów niemieckich skrzydło wscho­ dnie służyło do celów mieszkalnych prezydentowi rejencji olsztyń­ skiej, a w skrzydle południowym mieściły się zbiory tzw. «Heiniatmuseum». Zbiory miały w znacznej mierze charakter propa27* �420 gandowy, antypolski, i posiadały następujące działy: prehisto­ rię, przyrodę, etnografię regionu mazursko-warmijskiego, plebi­ scyt 1920 г., militaria wojny światowej 1914—1918, oraz zamki b. rejencji olsztyńskiej. Po przejęciu Prus Wschodnich przez polską administrację z końcem marca 1945 r. zbiory zostały natychmiast zabezpieczone, a tym samym ocalały resztki ochronione przed zniszczeniem i de­ wastacją. Cały gmach zamku został przeznaczony do celów mu­ zealnych i wystawowych. Początkowo mieściła się tutaj składnica obiektów zabytkowych i muzealnych Woj. Wydziału Kultury i Sztuki. Z obiektów najmniej zniszczonych urządzono wystawę, którą otMiorin 25 listopada 1915 i \ Wvr.tawa znalazła pomieszczenie w czterech salach na parterze. Mieszczą one: sztukę późnogotyeką, sztukę kościelną X V I I w., malarstwo, rzeźbę i przemysł arty­ styczny X V H i X V I I I w. Dnia 9 czerwca 1946 r. został otwarty dział ludowy w po­ łudniowym skrzydle zamku. Pokazano w nim wnętrze izby mazur­ skiej i warmijskiej, ceramikę mazurską z oryginalnymi kallami o polskich napisach, drobne przedmioty użytkowe z drzewa i me­ talu., budownictwo ludowe i tkaniny w fotografiach, czepki warmijskie oraz rzeźbę ludową. Dział ten jest niekompletny i posiada duże luki, wynikłe z braku odpowiednich eksponatów. Ilość eks­ ponatów według specyfikacji przedstawia się następująco: obiek­ tów ceramicznych — 70, sprzętów — 25, obrazów na szkle itp. — 16, obiektów drobnego przemysłu drzewnego i metalowego !<>. czepków, tkanin i fotografii tkanin — 15. fotografii budownictwa ludowego — 1; rzeźb — 20. Kierownictwo Muzeum dążyło przede wszystkim do ukaza­ nia polskich elementów ludowych, które tutaj są elementami pa­ nującymi. Wiele obiektów z dziedziny ludoznawczej znajduje się w magazynach, które w miarę posiadanych funduszów restauruje się i uzupełnia nimi dział ludowy. Zbiory są udostępnione publiczności i tymczasowo otwarte w niedziele, wtorki, czwartki w godz. 10—13. Wstęp bezpłatny. �421 W miesiącach letnich frekwencja Muzeum wynosi około 3.500 osób miesięcznie, w miesiącach zimowych dochodzi do 1.500 osób. Muzeum dąży do stworzenia placówki badawczej o zasięgu wojewódzkim. W tym celu gromadzi księgozbiór i tworzy archi­ wum. Biblioteka Muzeum liczy około 2.500 tomów i składa się z ksiąg poniemieckich oraz zakupów przeważnie książek polskich. Biblioteka jest w stadium porządkowania (brak odpowiedniej siły). Muzeum planuje ograniczenie eksponatów do działów prehi­ storycznego, ludoznawczego oraz sztuki wraz z przemysłem arty­ stycznym i galerią sztuki polskiej. Dział prehistoryczny jest w trakcie organizacji i korzysta z bezinteresownej opieki mgra J. Antoniewicza^ Na I-szym piętrze gmachu odbywają się wystawy czasowe (wystawa Kopernikowska, organizowana przez Instytut Mazurski, oraz wystawv sztuki współczesnej). „, .. I r 1 J H. Skurpski MUZEA ETNOGRAFICZNE W E WŁOSZECH Miuseen fur Volkskumie in Iłalien. Von Giuseppe Cocchiara, Palermo. — Zeiischrifl fur Volkskunde. 17 Jbrg., 1939. Neu Folgę. Bd. X. Berlin 1939-40. Autor informując o muzeach ludoznawczych we Włoszech, wychodzi z założenia, że muzea te są nie tylko zbiorem materia­ łów etnograficznych, ale zarazem dokumentem mozolnych wysił­ ków nad ratowaniem i zbieraniem wytworów kultury ludowej. Szczególnie odnosi się lo do dwóch największych zbiorów ludo­ znawczych w Palermo i Florencji. Autor, który jest kierownikiem muzeum sycylijskiego w Palermo, podaje genezę powstania obu muzeów oraz naświetla rozwój badań ctnologicznych we Wło­ szech. Założycielami obu muzeów są Giuseppe Pitie i Lamberlo Loria, którzy torowali drogę włoskiej etnografii i położyli wielkie za>lugi dla rozwoju lej nauki we Włoszech. Pitie założył muzeum �422 sycylijskie w r. 1881. Wydawał on «Biblioteca delie tradizioni popolari siciliane». Zasłużył on się dla etnografii przez to, że ze­ brał włoskie stroje ludowe i przedmioty rzemiosła ludowego na wystawę przemysłową w Mediolanie i opracował katalog tej wy­ stawy. Ten zbiór, powiększony, przekształcił się w małe muzeum ludoznawcze na Powszechnej Wystawie w Palermo w r. 1892. W tym czasie «Biblioleca delie tradizioni* dobiegała X V I I I tomu. (Tom X I I w r. 1881 zawiera opisy sycylijskich zabaw ludowych i uroczystości; t. X I I I r. 1893, gry dziecięce; t. X I V — X V I I zwy­ czaje i obyczaje, wierzenia i zabobony sycylijskie). W ykaz ekspo­ natów daje obraz ówczesnej zawartości muzeum: Stroje i przed­ mioty domowego użytku; życie pasterzy, uprawa roli, myśliwstwo; pożywienie, widowiska, uroczystości; amulety, wota, przed­ mioty kuitu; zabawy i zabawki dziecięce; wreszcie książki i l u ­ dowe druki. Katalog ten daje nie tylko przegląd wytworów sycy­ lijskiej kultury ludowej, ale podaje także wytyczne dla muzeal­ nictwa ludoznawczego. Autor ujmuje więc materiał zjawisk kul­ turowych w określone grupy. W 1910 r. Pitre zebrał nareszcie wszystkie swoje zbiory na jednym miejscu w Museo Etnografico Siciliano w' starym budynku Assunta na Via Macqueda w Pa­ lermo. Ale zbiory te, które w jego «Biblioteca» opisane i uporząd­ kowane były wedle ściśle naukowej metody, w muzeum znalazły się bez jakiegokolwiek porządku. Widz odnosił wrażenie przeła­ dowanej rupieciarni. r T Dopiero w ostatnich latach pod kierownictwem Giuseppe Cocchiara zbiory te opuściły stary gmach na Via Maqueda i prze­ niesione zostały do jednego z najpiękniejszych punktów w Pa­ lermo, do Parce delia Favorita. Muzeum zajęło tam przeszło 60 sal, w których znalazło pomieszczenie przeszło 20.000 przedmio­ tów. Posiada bogatą bibliotekę i seminarium dla badań i studiów. Założycielem drugiego najcenniejszego zbioru ludoznaw­ czego, a mianowicie muzeiuin we Florencji, był Lamberto Loria. który przy materialnym poparciu hr. G. A. Bastogi otwarł w 190»' roku małe Museo d'Etnografia Italiana. Założycielowi przyświe­ cały dwa cele: stworzyć etnografię włoską oraz zwrócić uwagę od­ powiednich czynników na głębokie różnice i wynikające stąd roz- �423 maite regionalne potrzeby poszczególnych prowincji włoskich. Muzeum rosło, ale z czasem ustały subsydia Bastogiego. W roku 1911 Komitet urządzenia Międzynarodowej Wystawy w Rzymie zaproponował zamianę muzeum na wystawę i postawił do dyspo­ zycji środki materialne; Loria chętnie wykorzystał tę sposobność. Obok zbioru Lorii-Bastogiego, zawierającego przeszło 5.000 ekspo­ natów, zbiory Komitetu wystawowego (w skład którego wchodzili oprócz Lorii, także Pilić, Pigorini, Baldassaroni, Corso i i.) wynosiły około 24.000 przedmiotów. Ta wystawa na Piazza d'Armia, to nowy etap na drodze rozwojowej włoskiego muzealnictwa. Dorobek jej przedstawiony jest w Catalogo delia Mostra di Etnografia Italiana, który ukazał się w Bergamo w 1911 r. Wystawa obejmowała: wymVnr П1сЬг71т ł liwlnnónl •-•j l - — — " " r J чт! o i f f l r i n , , , Ł J l C o w d . T n l ! " -J"--j"-»> C-»rr.*.i;i T£"l"hrii ~ J ^ J * " > Lukanii i Apulii, a więc wyroby sztuki złotniczej, wyroby terrakotowe, zbiór tkanin, koronek i ubiorów. Interesujące są też przed­ mioty związane z wierzeniami ludowymi, jak figury z kapliczek, kapliczki i wozy procesyjne, wreszcie amulety, wota i pieczywo obrzędowe. Po zamknięciu wystawy zostały zbiory przeniesione do Villa d'Este w Tivoli. Od tego czasu zaczyna się droga cierniowa Museo di Etnografia Italiana. Mimo licznych projektów i nawoływań ze strony prasy nie znalazło ono odpowiedniego pomieszczenia. Zbiory jednak powiększały się nadał. Przybył bogaty zbiór sardyńskich dywanów, wyrobów rzemieślniczych z górnego dorzecza Adygi i dalmatyńskich ubiorów. Przy muzeum znajduje się biblioteka, z którą łączy się zbiór druków ludowych i karty z ilustracjami. Muzeum posiada 36.000 eksponatów. Obecnym kierownikiem jego jest arch, de Angelis, a bibliotekarką S. Melograni. Na wysokim poziomie stoi leż M i e j s k i e M u z e u m w В oz e n, które obok zbiorów sztuki i starożytności posiada bardzo wa­ żne zbiory ludoznawcze. Zbiory te zawdzięcza muzeum G. Wohlgcmuthowi (1867—1933). Obejmują one duży zbiór tyrolskich ubio­ rów (w postaci lalek), 5.000 sztuk ceramiki, rzeźby w drzewie i me­ talu; wielką grupę przedmiotów z rogu (łyżki, tabakierki, kubki na jaja, szpilki, rękojeści do noży i i.), które występują w oko­ licach górnego dorzecza Adygi. Na tych przedmiotach, jak i w ogóle �12:1 w całej włoskiej sztuce ludowej występują motywy, nawiązujące do sztuki przedhistorycznej. W ostatnich dwóch latach W. Arslem uporządkował to muzeum. Wyniki swej pracy podał w pracy «II Museo dell'alto Adigo a Bolzano» w «Archivio per 1'Alto Adigo» 1937. Najlepsze wrażenie wywierają w tym muzeum izhy chłop­ skie, w urządzeniu których Arslem, przy pomocy architekta Amonna, starał się unikać «rekonstrukcji». Bardzo żywotne są muzea krajowe. Zawdzięczają one prze­ ważnie swe powstanie osobom prywatnym, które początkow o nimi kierują i nadają im indywidualne piętno, zależnie od swoich nau­ kowych zainteresowań. Muzeum ludoznawcze w F o r 1 i założone było przez Benedvkta Pergoli. badacza nieśni lodowni w Romaoni M i i 7 P n m to za­ wiera ubiory i wyroby rzemiosła w Romagni. Giovanniemu Podenzana i G. Sittoniemu za4vdzięcza swe po­ wstanie Museo Civico w L a S p e z i a . Eksponaty zajmują 8 sal. Opisali je szczegółowo Podenzana i Sittoni w «Archivo per la etnografia e la psicologia delia Lunigiana». Ponadto doskonała praca Podenzaniego «Conni storici sul Museo Civico delia Spezia e sulle sue collezioni», La Spezia 1931, zawierają dokładny opis tego muzeum. Obydwa muzea, w Forli i La Spezia, to skromne, zaledwie po 1.000 eksponatów posiadające zbiory, ale jakościowo cenne. Zawierają: przyrządy tkackie, rolnicze, przyrządy do rybo­ łówstwa, zdobnichva, wyroby małego rzemiosła. W r. 1930 powstało w F o g g i a Museo delie Tradizioni popolari delia Capitana. Zbiór i uporządkowanie zawdzięcza ono E. Loiodice, która utworzyła lam następujące grupy: religia, etno­ grafia, literatura ludowa, muzyka i śpiew, sztuka czysta i stoso­ wana, wyroby rękodzielnicze, przyrządy pracy i rzemiosła, przy­ rządy miernicze, zdobnictwo, broń, książki. Muzeum zawiera 10.000 kart inwentaryzacyjnych. W ostatnich latach został leż z nowa uporządkowany ludoznawczy dział Museo Diocesano w В r i x e n. Muzeum tym, zało­ żonym jeszcze w 1897 г., kierują obecnie kanonik Egger, który urządził w nim dział religijnego ludoznawstwa. Mieści się ono w 3-ch salach; I sala urządzona jest jako izba chłopska w stylu < r ( r 1 i i �425 regionalnym, I I ma formę zakątka z ołtarzem, a I I I przedstawia kapliczkę. Zręczną rekonstrukcją friaulijskiego życia ludu jest muzeum etnograficzne w T o l m e z z o , założone w ostatnich latach i opi­ sane przez prof. Michała Gortani. Przypomina ono małe, dosko­ nale muzea etnograficzne Szwecji i Finlandii. Zhiory ludoznawcze o mniejszym znaczeniu i objętości znaj­ dują się w Udine, Gorycji, Capodistria i Trieście. W sprawozdaniu autora uwzględnione zostały muzea ściśle ludoznawcze (Palermo, Foggia, La Spezia, Forli, Tolmezzo) oraz takie, które w miejskim muzeum tworzą oddzielne oddziały ludo­ znawcze (Brixen, Bożen). Oprócz tego, tu i ówdzie w innych mu/.cdch l u u ż n a znaleźć" przedmioty, wchodzące w zakres ludoznawstwa, np. w Muzeum San Martino w Neapolu jest przepiękny zbiór kapliczek z południowych Włoch, w Mediolanie w Castello Sforcesco zbiór kart z ilustracjami, zebrany przez Bertarelliego itp. Giza Frenklowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a547d255434c11193e9f499d20ad528.pdf 253d65192029bf54b7a0e6ba477f00a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5134 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4763 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.430- 532 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRONIKA LUDOZNAWSTWO W JUGOSŁAWII 1939—1947 Г^-гКт T T o i »«г»тло T v w l n T o c i o f o l o w n . n v л*»- JligO^łj^Y/li TOZV,' 1 - jała się działalność na polu ludoznawstwa w latach 1939, 1940 i z-początkiem roku 1941 — do wybuchu wojny na Bałkanach. W niektórych dziedzinach dała się zanotować nawet szersza dzia­ łalność i intensywniejsza. W Ljubljanie, centrum ludoznawczym w Słowenii, reprezen­ tuje ludoznawstwo jugosłowiańskie «Etnolog», organ tamtejszego Muzeum Etnograficznego, pozostawał pod redakcją kierownika muzeum dra Niky Żupanića. W drugim centrum Słowenii, Mari­ borze, skupia się ruch ludoznawczy w tamtejszym muzeum, a wła­ ściwie jego zbiorach etnograficznych, znajdujących się pod kie­ rownictwem Franja Basa oraz w organie «Zgodovinskega druśtva», «Gasopisu za zgodovino in narodopisje* (XXXIV — 1939, XXXV — 1/2, 1940). Duży wpływ na rozwój ludoznawstwa słoweńskiego w tych czasach wywarła działalność wychowawczo-naukowa dra Niky Żupanića, który w r. 1940 objął katedrę etnologii na uniwersyte­ cie w Ljubljanie. Katedrę religiologii na wydziale teologicznym w Ljubljanie zajmował wtedy etnolog prof, dr Lambert Ehrlich (którego w r. 1940 zabito na ulicy w Ljubljanie). Poważną rolę w ludoznawstwie słoweńskim, a w szczególno­ ści w systematycznym zbieraniu i badaniu muzyki ludowej, od­ grywa «Instytut folklorystyczny* słoweńskiej «Glasbene matice» w Ljubljanie pod kierownictwem Franca Marolta. W latach tych �427 organizowano w Słowenii, podobnie zresztą jak w Chorwacji, festivale ludowe, względnie ludoznawcze (np. w Białej Krainie). Naówczas urywa się w Chorwacji wydawanie, «Zbornika za narodni zivot i obicaje jużnih Slavena» (wzgl. «hrvatskoga naroda», jak podano w ostatni tomie) przez Akademię jugosłowiań­ ską nauk i sztuk; wyszedł jeszcze tom X X X I I , 1 i 2 (1939 i 1940) ze streszczeniem przeważnie prac z zakresu literatury ustnej i od­ tąd wydawnictwo to przestało wychodzić. Jeszcze Akademia zdo­ łała oddać do druku W ostatniej niemal chwili przed wojną tom (jeden z najcenniejszych) znanego dzieła Т. X. Kuhaća: «Jużnoslovjenske narodne popijevke, 1940» pod redakcją dr B. śirolyego i V. Dukata; wydrukowane arkusze znaleziono po zbombardowa­ niu Belgradu na szczęście nieiisykndznnp Chorwackie Narodowe Muzeum Etnograficzne w Zagrzebiu kontynuowało swoją działalność (kierownikiem tego muzeum zo­ stał w jesieni 1939 autor niniejszego artykułu), a mianowicie w znowiło przerwane w г.. 1935 wydawanie «Etnografskih istrażivanja i %iaÓ. » (tom I I , 1940). Muzeum to próbowało zorganizo­ wać w r. 1940 «Spólnotę prac ludoznawczych*, do której wchodzą ważniejsze towarzystwa ludoznawcze. Organem tej Spólnoty był «Glas Narodoznanstvene radne zajednice», którego zadaniem było udzielanie rzeczowych wskazówek ludoznawcom, przeważnie na­ uczycielstwu (w związku z tym dołączone były do I zeszytu «Glasu» — jedynego jaki wyszedł — 3 specjalne kwestionariusze). Obok Akademii i Muzeum ważny ośrodek ludoznawstwa sta­ nowi seminarium etnologiczne przy katedrze etnografii oraz kate­ dra religioznawstwa na wydziale teologicznym (prof, dr Aleksan­ der Gahs). W tym czasie seminarium etnologiczne wydaje «Publikacije Etnolośkoga seminara svencilista u Zagrebu»; z wielkim trudem wydano w r. 1939 pierwszy tom «Oraće spave u Hrvata» — asystenta seminarium Branimira Bratanica, zawierający część opisową, klasyfikacyjną i kulturowo-geograficzną tej obszernej pracy. W wydawnictwie «Matice hrvatska» znajdują się niektóre publikacje wybitnie ludoznawcze, np. tom V I I I (1939) i IX (1940), jako ciąg dalszy słynnego zbioru ludowych pieśni chorwackich, obejmujący pieśni epickie, hajduckie itp., potem mały podręcznik t r �428 «Hrvatska narodna glasba» (Pregled hrvatske muzikologije) dra Bożidara Śirolyego i «Godina dana hrvatskih narodnih obićaja» ( I , I I — 1939) dra Milovana Gavazziego. Na wzmiankę zasługuje jeszcze «Kreśevo» Augustyna Kristića (1940), mała monografia h i storyczno-etnograficzna tego miasteczka w Bośni środkowej, po­ siadającego odległą i chlubną tradycję. Poza tym wiele materiału etnograficznego znaleźć można w czasopismach chorwackich, zwłaszcza z zakresu muzykologii ludoznawczej w czasopiśmie «Sveta Cecilija». Do lat tych należą prace wstępne do jednego z najpoważ­ niejszych wydawnictw chorwackich, a mianowicie «Hrvatska enciklopedija», której nie sposób pominąć w przeglądzie niniejszym, gdyż poświęcono w niej dużo miejsca zarówno etnologii ogólnej, jak i ludoznawstwu narodów słowiańskich, przede wszystkim zaś Chorwatów i innych Słowian południowych. Z działalnością ludoznawczą, ale poza zakresem ściśle fa­ chowym, ma związek organizacja światowa chłopstwa chorwac­ kiego «Seljaćka sloga». Wyrażała się ona w urządzaniu festivalow («smotre»), poświęconych niefałszowanej kulturze tradycyjnej, wyrażającej się głównie w pieśniach, tańcach, ubiorach i zwycza­ jach ludowych. Organizacja ta, korzystając ze współpracy facho­ wych ludoznawców i muzykologów, urządzała wielkie festivale nie tylko w Zagrzebiu i większych środowiskach, ale i w mniejszych miastach oraz we wsiach. W r. 1940 zawiązano 1100 oddzia­ łów lej organizacji w całej Jugosławii. Celem tych uroczystości było zachęcenie chłopów do pielęgnowania tradycji regionalnych i, o ile się da, do odświeżenia swego dziedzictwa kulturalnego. Z drugiej zaś strony chciano jak najlepiej manifestować tradycje chłopskie przed oczami mieszczan, którzy tym sposobem zbliżali się do życia i kultury wsi i uczyli się ją cenić, z trzeciej zaś strony ujawniały te festyny zjawiska pierwszorzędnej wartości nawet ze stanowiska ściśle naukowego. Inna znów organizacja oświatowa w Zagrzebiu «Klub А В С», zgodnie ze swymi celami oświatowymi oraz upowszechnieniem kultury ludu w całym narodzie, rozpo­ czyna druk «Pregled etnograf i je Hrvata» Milovana Gavazziego (ukazał się dotąd zeszyt I , 1940, obejmujący cześć kultury male- �429 rialnej). Jednocześnie ludoznawstwo wchodzi do programu szkół średnich i w związku z tym pojawia się nowa, choć niedoskonała jeszcze książka szkolna dla V I I klasy szkół średnich V. Balenovića: «Etnologija» (Zagreb, 1940), następne jej wydanie w r. 1940 przerobione i poprawione, ale zepsute współczesnymi pretensjami politycznymi . Zgodnie z całym tym niby ruchem ludoznawczym idzie ręka w rękę dążenie towarzystw oświatowych w banowinie chorwac­ kiej, żeby nauczycielstwo szkół ludowych zbliżało się z jednej strony do ludu, jego życia i kultury, z drugiej zaś, żeby się stało pożytecznym pracownikiem na polu nauki, t j . krajoznawstwa względnie ludoznawstwa. W związku z tym nakazano każdej szkole ludowej, tj. nauczycielstwu i młodzieży, opracować «etnografsku spomenicu» (tyle co memoriał ludoznawczy), tzn. życia i kultury ludu dawnej wsi względnie obszaru. Celem przygotowania- fachowych sił do kierowania oraz kon­ trolowania takimi pracami, urządzono w Zagrzebiu specjalny (nieslety bardzo krótki) kurs dla inspektorów szkół ludowych. Oprócz tego kursu w r. 1939/40 było jeszcze kilka podobnych krótkich kur­ sów ludoznawczych dla dziennikarzy i warstw szerszych. W r. 1940 z inicjatywy prezesa wyżej wymienionej organi­ zacji «Seljaćka sloga» odbyło się w Zagrzebiu zgromadzenie na­ uczycieli, studentów, pracowników publicznych i innych zajmują­ cych się ludoznawstwein. Poza Zagrzebiem działalność ludoznawcza ogniskuje się w miastach prowincjonalnych, zwłaszcza tam, gdzie istnieją, względnie w tych lalach powstają zbiory etnograficzne, np. w mia­ stach: Varazdin, Osijek, Poźega, Dubrownik oraz Split znanych z drogocennych zbiorów etnograficznych z Dalmacji. Ten, świetną przyszłość rokujący ruch ludoznawczy w Chorwacji, przerwany został z wybuchem wojny w kwietniu 1941 г., która zniszczyła prawie wszystko, co dotychczas osiągnięto. ł 1 N a u k ę etnologii w szkołach ś r e d n i c h w J u g o s ł a w i i r o z p o c z ę t o już w r. 1932 (jest to zasługa ś p . prof. T i h o m i r a R. Djordjevica, oraz książki szkolnej śp. prof. Jovana Erdeljanovica). �430 Żywe środowisko ludoznawcze istniało już dawno w Bośni, Serajewie, gdzie działalność wydawnicza skupiała się głównie w «Muzeum krajowym Bośni i Hercogowiny» (a raczej w jego oddzielę etnograficznym pod kierownictwem Milana Karanovica), oraz w długoletniej publikacji «Glasnik Zemaljskog muzeja u Bo­ śni i Heroegovini» (Tom L I , 1939, L I I , 1940). Dodać należy, że Serajewie dosyć miejsca poświęcano przyczynkom ludoznawczym także i w innych wydawnictwach: kalendarzach, czasopismach l i ­ terackich itp. Mniejszym ośrodkiem ruchu ludoznawczego w północnej Bo­ śni jest Banjaluka, gdzie naówczas istnieje «Muzau:m bamowiny wrbaskiej» (pod kierownictwem artysty malarza Spira Bocarića) ze zbiorami przeważnie etnograficznymi, ale i postronnymi, które z etnografią zarówno pod względem przedmiotowym, jak i ekspo­ zycyjnym mały mają związek. Wychodzi tu czasopismo «Razvitak», w którym dużo miejsca zajmują-przyczynki etnograficzne, przeważnie folklorystyczne. W północnych krajach Jugosławii w ówczesnej Wojwodynie) działalność ludoznawcza w tych czasach była ograniczona i wąska. Poważne środowisko etnologiczno-etnograficzne w przedwo­ jennej Jugosławii stanowił Belgrad, który nie tylko kontynuuje swe prace dotychczasowe, ale rozszerza je i pogłębia. Na uniwer­ sytecie przedstawicielami etnologii względnie etnografii są: prof. dv Tihomir R. Djordjevic i prof, dr Jovan Erdeljanovic, poza nimi wygłaszają docenci wykłady na tematy zbliżone do etnografii (o poezji ludowej, tradycjach socjahio-prawnych, o cinearaeh itp.). W łych latach kontynuuje żywą działalność również prof, dr Veseiin Cajkanovic na wydziale teologicznym uniwersytetu belgradz­ kiego, jeden z na j czynniej szych folklorystów serbskich. Intensywną akcję wydawniczą prowadzi też «Serbska kr. Akademia* w Belgradzie, która w ostatnich latach z okresu wojny wydrukowała kilka tomów edycji «Srpski etnografski zbornik»: tom LIY (Milenko S. Filipovic, Obićaji i verovanja u Skopkoj kotlini, 1939 (LV) jako księga 29 serii Naselja i poreklo stanownis'wa 1940. (LVII) Mihajlo Pelrovic Djerdapski ribolovi, (tom L V I ] jednak nie ukazał się w druku). W zbiorze «Posebna izdanja» tej �431 akademii wyszła książka V. Gajkanovica: O srpskom vrhovnom Bogu (1941). Poza tym rozwija żywą czynność Muzeum etnograficzne w Belgradzie pod kierownictwem dra Borivoja M. Drobnjakovica, którego organ «Glasnik Etnograskog Muzeja u Beogradu» dosięga w latach 1939—1940 tomu X i X I . Zawiera on rozprawy, obfite przyczynki, notatki, materiały bibliograficzne, biograficzne i inne. Muzeum wydaje wtedy także «Uputstwa za prikupljanje grade 0 narodnim igrama» (1940, przygotowane przez Milicę S. Janković, kierującą oddziałem tańców ludowych tegoż muzeum. W tych czasach uśmiechnął się na chwilę los do tegoż muzeum. Zdecy­ dowano bowiem, by zburzyć starą, nieodpowiednią budowlę mu­ zeum, a wybudować nowa, czyniącą zadość wszystkim wymaga­ niom nowoczesnego muzeum etnograficznego. Ale złośliwy rozwój stosunków nie pozwolił, Ъу się len projekt zrealizował. Ledwie bowiem zburzono starą budowlę, a muzeum przesiedlono tymcza­ sowo do małego budyneczku, wybuchła wojna i cały plan wznie­ sienia budynku odłożony został na czas późniejszy. W Belgradzie istnieje zespół różnych badaczy poezji ludo­ wej Słowian południowych oraz innych narodów bałkańskich, ale organ tego zespołu urywa się na łomie V I (1939), pełnym przy­ czynków pisanych przez folklorystów, historyków literatury i f i ­ lologów na temat poezji ludowej, epickiej i lirycznej, prozaicznej 1 wierszowanej. Przyczynki folklorystyczne dadzą się odszukać lakżc w innych wydawnictwach belgradzkich tego czasu, jak '<Srpski knjizevni glasnik», «Umetnićki pregled» itp. Żywym środowiskiem etnograficznym jest iównież Skoplje (Skopie) na obszarze macedońskim, obfitującym w doskonale za­ chowane zabytki dawnej kultury ludowej. W latach przedwojen­ nych wyszedł lam tom XIX, XX i X X I (1939, 1940) «Glasnika Skopskog naućnog druślva» z kilkoma cennymi przyczynkami l u ­ doznawczymi. «Muzeum Serbii południowej* w Skopiu (pod kierownictwem prof, dra Vojislava S. Radovanovica) zaczyna w r. 1940 swoją nową publikację «Godiśnjak Muzeja Jużne Srbije (wyszedł tylko tom I ) . Na wydziale filozoficznym w Skopiu katedrę etnologii objął pło- �432 dii у ludoznawca serbski prof, dra Milenko S. Filipovic. Z jego ini­ cjatywy powstało w r. 1940 «Towarzystwo etnologiczne w Skopiu* i uruchomiono wydawanie fachowego czasopisma pod tytułem: «Elnologija» pod własną redakcją (do początku wojny wyszły 4 zeszyty I tomu, 1940 i 1 zeszyt tomu I I , 1940). W tych pięciu zesyztach wybitny ludoznawca serbski omawia różne tematy z za­ kresu etnografii jugosłowiańskiej z wyłączeniem obszaru połud­ niowego. Z powyższego przeglądu okazuje się, że w ostatnich latach przed wybuchem wojny na Bałkanach rozwinęły się w Jugosławii poszukiwania w różnych kierunkach etnografii i rozpoczęto wiele poważnych prac i publikacji. Był to jakiś nieświadomy ruch oży­ wiający spólnotę narodów Jugosławii i ich instytucje. Z wybu­ chem wojny i podczas jej trwania od kwietnia 1941 do jesieni 1944 względnie do maja 1945 (zależnie od poszczególnych części Jugo­ sławii) urywa się lub nawet całkowicie niszczy to wszystko, co z takim trudem i entuzjazmem zostało stworzone. W Belgradzie muzeum etnograficzne na szczęście zostało nieuszkodzone podczas bombardowania miasta i później. Ale kontynuacja jakichkolwiek publikacji na długi czas została uniemożliwiona. Wykłady na uni­ wersytecie zostały przerwane, obaj dotychczasowi profesorowie zostali spensjonowani i obaj zmarli podczas wojny, — prof. R. Erdeljanov;ić, 1943, wskutek cierpień wojennych, i prof. Djordjevic. 1911. Akademia w Belgradzie przerywa też całkowicie swoją dzia­ łalność. W ogóle w całej Serbii podczas wojny nic istnieje żadna oficjalna działalność ludoznawcza. Ci spośród ludoznawców Ser­ bii, którzy zostali żywi, pracują zupełnie na uboczu, o ile praco­ wać mogą. Podobnie dzieje się w Skopiu. Zbiory etnograficzne mu­ zeum w Skopiu podczas ostatnich lat wojny ucierpiały wiele. Mu­ zeum tym kierował znany etnograf bułgarskói Hristo Vakarelski. Nieco lepiej było w innych ośrodkach względnie ziemiach. Muzeum w Serajewie prowadzi swą działalność (kierownikiem od­ działu etnograficznego był przez pewien czas Vejsil Ćurćić), dru­ kuje się glasnik lego muzeum ( L I I I 1941, L I V 1942, LV 1943), a w nim cenne przyczynki ludoznawcze. Przed samym zakończe­ niem wojny wydrukowana została w tomie LV, 1943, «Glasnika» �433 obszerna praca V. Ćurćića «Starinsko orużja u Bośni i Hercegoviny», gdzie znajdują się również materiały etnograficzne oraz cy­ taty z poezji ludowej w związku z orężem. W Splicie ogranicza się czynność kierownictwa (inż. Kamilo Tonćić) i personelu jedynie do ochrony zebranych dotychczas ma­ teriałów. W Banialuce zbiory muzealne nie poniosły szkody. Kierow­ nik tego muzeum malarz Spiro Bocarić stał się jeszcze w r. 1941 ofiarą pogromu Bośni. Kiedy muzeum kierował dr Ivan Bach, kustosz muzeum sztuki i przemysłu artystycznego w Zagrzebiu, zbiory zostały zabezpieczone a nawet zreorganizowane. W r. 1942 wydaje muzeum publikacje («Izdanja Hrvatskoga dazavnog mui ' . i» ł-Joł-»*r.i T -1 r 1 », t Lr 11 i - i , ć\ U' fi ^Лс l \ i ł l г f\KoiT111HOPP ППЛР "^J'* " "~"J"J / * 4...^—jv. ~ . • - J -J J""\| V ~ - Г ~Л cjalne Muhameda Garcevica o amuletach bardzo charakterystycz­ nych dla bośniackich muzułmanów. Tymi dwoma zeszytami za­ kończyło muzeum swoją czynność. W Zagrzebiu sytuacja była lepsza o tyle, że instytucje ludo­ znawcze nie poniosły żadnych szkód skutkiem bombardowania. Muzeum etnograficzne prowadzi swoje wydawnictwa (po zmia­ nie w kierownictwie, gdzie zamiast dotychczasowego kierownika, autora niniejszego artykułu, został kierownikiem dr Bożidar Śirola). Wychodzi tom I I I (1941) i IV (1942) «Etnografskih istrazivanja i grade* nowe wydanie zbioru ornamentów («Zbirka hrvatskih narodnih ornamenata«, zesz. 1—6, 1941). Ale zbiory mu­ zeum wobec wzrastającego niebezpieczeństwa wojennego prawie w całości przechowują się w magazynach podziemnych i tu pozo­ stają do 1945 r. Akademia Nauk i Sztuk w Zagrzebiu, aczkolwiek istnieje, nie kontynuuje wydania «Zbornika za nar. żivot», wy­ daje tylko dalszy tom I I I (1942) dawniej rozpoczętego «Zbornika hrvatskih (dawniej jugoslovenskich) narodnik popievaka* pod tytułem «Zhirka narodnih popievaka (iz Dalmacije)*, obejmujący zbiór starych melodii przeważnie z pobrzeża i wysp (pod redakcją dra B. Śirolyego i V. Dukata), względnie miejskich mieszanych z elementami cudzoziemski mi (notowanych przy współudziale melografa dalmackiego, Vladimira Bersy. Zbiór ludowych pieśni chor­ wackich «Matice hrvatske* dosięga tomu X/1944 — obejmuje tekLml, T . X X X V I I 28 �434 sty pieśni muzułmańskich haremskich i starszych pieśni Bunjewców w krajach naddunajskich). W tym zakresie zanotować warto także kilka znaczniejszych edycji «Hrvatskoga izdavalackog bibliografskog zavoda (HIBZ) w Zagrzebiu poza już wymienioną «Hrvatska enciklopedija» (do tomu V, którego druk skończono w r. 1945). Tu należy ciekawa próba malarza chorwackiego i h i ­ storyka sztuki Ljuby Babica, bardzo zbliżonego do ludoznawstwa, dająca wynik jego badań nad ludowymi ubiorami chorwackimi i stosunkiem rodzajów i ilości różnych barw pod tyt. «Boja i sklad» (1943). Ubiory te przedstawia Babic na mapie z 16 tablicami swoich akwarel (18 X 24 cm) i 12 rysunkami (przeważnie wykonanymi w .związku z wymienionymi festivalami «Seljaćke sloge»). Ten sam instytut wydawniczy drukuje potem «Hrvatska narodnu umjetnost» (1944), którą przygotował autor niniejszego przeglądu napi­ sawszy wstęp do sztuki ludowej Chorwatów. Praca ta zawiera 67 tablic, niestety jednobarwnych. Oddział wydawniczy «Chorw ackiej drukarni państwowej* w Zagrzebiu drukuje w tych latach kilka książek o treści etnograficznej. Na uwagę zasługuje zwłaszczą cenna książka «Narodne pjesna otoka Krka» (1944) pod redakcją prof. Vjekoslava Stefanića, który prócz obszernego wstępu o po­ chodzeniu publikowanych materiałów, zwdaszcza z dwu starszych śpiewników z wyspy Krk, o komponentach i treści krczkiej poezji ludowej, przytoczył do każdej pieśni potrzebne wyjaśnienia języ­ kowe i rzeczowe, oraz ich publikowane warianty. To samo w ydaw nictw o drukuje «Rukovod za sabiranje i proucavanje grade o narodnom żiwotu» (1944). Książkę tę (426) przygotował inspektor szkolny Ljubo Brgic. Zawiera ona na pierwszym miejscu «Osnovu za sabiranje i proucavanje grade i naród. żivotu» dra Ante Radića, rozszerzoną o nowe przykłady i uwagi. Dalsza część zawiera swego rodzaju chorwacką chrestomatię ludoznawczą, zbiór uryw kóyv z róż­ nych źródeł, przeważnie ze «Zbornika ze nar. żivot» jako, przy­ kładów prac opisoyvych, na końcu dodano 6 kwestionariuszy spe­ cjalnych (przeważnie już opublikowanych), wybór wskazoyvek z literatury, uwzględniający cele tej książki jako praktycznego pod­ ręcznika dla pracowmików na polu etnografii, zwłaszcza nauczy­ cieli szkół ludowych. W tymże oddzielę wydawniczym wyszła 7 7 7 7 r T r 7 7 �435 mapa «Hrvatski narodni ornament* (1944), opracowana przez Nade Pleśe, zawierająca 57 tablic barwnych, przedstawiające orna­ menty tekstylne. Nie ma ona charakteru naukowego, ale niemniej posiada wartość etnograficzną także dzięki instruktywnemu wstę­ powi autorki o technikach tekstylnych obrazowanych rysunkami. W stolicy słoweńskiej Ljubljanie znaleźli etnografowie moż­ liwości kontynuowania działalności wydawniczej z zakresu ludo­ znawstwa. Zbiory etnograficzne podczas wojny nie poniosły żad­ nej szkody. Kontynuuje się druk czasopisma «Etnolog» ( X I I I — 1941, X I V — 1942, XV—1943, X V I — 1944), pod redakcją kierow­ nika muzeum dra Rojka Lozara. Nie brakuje też innych wydaw­ nictw ludoznawczych, z których warto zanotować książkę znanego svetnosti* (Ljubljana, 1943), w której autor zgromadził wiele swo­ ich, dawniej już opublikowanych, rozpraw oraz mniejszych przy­ czynków o odzieży i obuwiu, «dymnicach», szeregu zwyczajów do­ rocznych i weselnych, przedstawieniach dramatycznych i medycy­ nie ludowej — z szczegółowym indeksem i ilustracjami. W tymże okresie zaczął znany ludoznawca słoweński Anton Mrkun wyda­ wać w małych zeszytach monograficzne opisy pod tyt. «Etnografije velikolaskega okraja* (do końca wojny wyszły 4 zeszyty: «Kmetijstwo» — 1943, «Obrti in trgovina velikolaskega okraja* —• 1943,' A. Mrkuna, «Ljudske pripovedke iz Dobrepolj* — 1944 i «Ljudska umetnost v Dobrepoljah* 1944 Tone Ljubića z ilustra­ cjami, od 2 zesz. pod ogólnym tyt.: «Narodopisna Knjiżnica*). Na wzmiankę zasługuje też praca O Metoda Tumska «Pod veroim krovom, O ljudskih obiićajih skroz cerkveno lelo* (wyd. «Drużbe sv. Mohorja* — I , I I Ljubljana 1943, 1944, I I I Trst 1946, IV Gó­ rka 1946), która zawiera mnóstwo nowego materiału folklorystycz­ nego, zebranego przez autora i jego współpracowników. Jest to dzieło nieodzowne dla fachowych etnografów (podaje źródła i daty), aczkolwiek celem jego jest umacnianie starych tradycji w szerszych warstwach ludności i wyjaśnianie ich naukowe wpły­ wem tradycji względnie poglądów chrześcijańsko-katolickich. Do ważniejszych prac naukowych należy obszerna książka Ivana Grafenauera «Lepa Vida« (Ljubljana 1943 — wydana przez Słoweńr 28* �436 ską Akademię Nauk i Sztuk), której motyw «pięknej Widy* (matce złego dziecka) opracowany jest wszechstronnie na bardzo szerokim tle porównawczym. Jednym z najśmielszych w całej .historii ludoznawstwa sło­ weńskiego przedsięwzięć owych ponurych czasów było wydawanie całokształtu etnografii Słoweńców, bardzo potrzebnej pracy zbio­ rowej, rezultat wszystkich dotychczasowych starań, badań i zbie­ rania materiałów etnograficznych. Tom I tego «Narodopisja Slovencev* opuścił szczęśliwie prasę w Ljubljanie w r. 1944. Obej­ muje, prócz wstępu, dotyczącego ludoznawstwa ogólnego (R. Lozar) i historycznego przeglądu ludoznawstwa słoweńskiego ( F . Kotnik), większą część kultury materialnej (tj. wieś, dom i jego urzą­ dzenie, po^nod^rętwr> inrvżv\viĄrtip itjp., R. Lożar), rozdział o prawie ludowym (S. Vilfan), o zwyczajach narodzinowych, weselnych, po­ grzebowych i częściowo dorocznych — B. Orel). Obfite i przeważ­ nie dobre ilustracje, wyczerpująco przytoczona literatura wzglę­ dnie źródła zwiększają wartość tego dzieła. Ghoć posiada ono pewne braki i wady, niemniej jednak orientuje dobrze wszystkich, którzy chcą zapoznać się z życiem i kulturą ludu słoweńskiego. r Katedra etnologii na uniwersytecie w Ljubljanie była omal przez całą wojnę nieczynna, gdy prof. Niko Żupanić zmuszony był opuścić ją i odejść z Ljubljany. Po tym okresie wojny, okupacji i zniszczenia przychodzi go­ rąco oczekiwany koniec wojny, który budzi dużo nadziei i pragnień do kontyniuwamia dawno przerwanej pracy. Po przejściowych przerwach wznawiają czynności katedry etnologii. W Zagrzebiu rozpoczął na nowo wykłady autor niniejszego przeglądu, w L j u ­ bljanie prof. L. żupanić, w Belgradzie po dłuższej zwłoce został w r. 1946 profesorem Tatomir Vukanovic, dawniej kustosz Mu­ zeum w Skopiu, od r. 1947 zlecone wykłady powierzono Mirkowi Barjaktarovicowi i częściowo w Skopiu, gdzie wykłady powierzono Brankowi Rusićowi, ongiś asystentowi seminarium etnologicznego w Belgradzie. We wszystkich muzeach oraz oddziałach muzeów etnograficznych zaznacza się żywy ruch, nowe powstawanie zbio­ rów względnie ich reorganizacja. Wymienić tu należy muzeum w Ljubljanie, gdzie kierownictwo powierzono folkloryście Bori- �437 sowi Orłowi, w Mariborze pod kierownictwem Frana Basa, w Za­ grzebiu, gdzie miejsce kierownika zajęła prof. Marijana Guśić, i Belgradzie nieprzerwanie pod kierownictwem dra Borivoja Drobnjakovica. To ostatnie muzeum dostaje w r. 1945 nowy lokal w czę­ ści starego pałacu królewskiego, znacznie większy. Są więc mo­ żliwości urządzenia zbiorów. Inne muzea etnograficzne, jako też oddziały nie zaspokoiły w większości swoich potrzeb. Do takich należą muzea: w Serajewie, Splicie, Skopiu, Banjaluce i innych mniejszych ośrodkach. Zbieranie materiałów etnograficznych i ich badanie rozpoczyna się na nowo w oswobodzonych krajach Istrii i Pomorzu słoweńskim. W akademiach nauk planuje się instytuty ludoznawcze (kierownikiem takiegoż instytutu w akademii bel­ gradzkiej stal się dr Voiklav.S—Badovanović\ Także wyżej wy­ mieniona «Seljaćka sloga» w Chorwacji kontynuuje swoją dzia­ łalność. Natomiast publikacje ludoznawcze akademii, muzeów i i n ­ nych instytucji walczą jeszcze z ciężkimi przeszkodami. Z tego po­ wodu po skończeniu wojny zanotować można zaledwie sporady­ czne, nieliczne publikacje z zakresu ludoznawstwa. Należą tu dwie broszury dra Milenka S. Filipovica: «Nesrodnićka i predvojena zadruga» (Beograd 1944), obejmująca ciekawe materiały o dwóch odmianach «zadrug» południowo-sloweńskiej i antropogcograficzno-etnograficzna monografia «Galipoljski Srbi» (Beograd 1946). Prócz jedynego tomu «nowej serii» «Glasnika» muzeum w Seraje­ wie (1946) wymienić można jeszcze skromny organ muzeum miej­ skiego w Koprivnici, miasteczku prowincjonalnym w Chorwacji, «Zbornik Muzeja grada Kop.rivn.ica» (od r. 1946 wydany dzięki i n i ­ cjatywie prywatnej, w 4 dotychczasowych zeszytach znajdują się krótkie przyczynki ludoznawcze). Muzykolog chorwacki dr Vinco Żganec wydal nakładem własnym zbiór 116 pieśni ruskich «Pjesne jugoslovenskich Rusina» (Zagreb 1946). W Ljubljanie wyszła w ostatnich czasach książka Yinka Moderndorfera «Verovanja mere in obieaji Slovenscev* (Narodopisno gradivo, Celje 1946); V tom dzieła, który wyszedł jako pierwszy, obejmuje materiały etnograficzne do pożywienia, zebrane z literatury i rękopisów. I oto prawie wszystko. Daje się odczuwać brak fachowych publi­ kacji ludoznawczych. Dawne czasopisma, które regularnie publi- �kowaly prace etnografów jugosłowiańskich, nie obudziły się jesz­ cze do życia, a oficjalne organy instytucji ludoznawczych nie przezwyciężyły jeszcze trudności wydawniczych. Milovan Gavazzi PRZEGLĄD BADAŃ LUDOZNAWCZYCH W FINLANDII PO R. 1939 Ostatnie lata wojenne dotknęły ciężko Finlandię i jej życie kulturalne. Ale mimo tych ciężkich czasów badania naukowe nie ustawały, nawet podczas dni krwawych walk. Uzyskane rezultaty są oczywiście jeszcze skromniejsze, aniżeli dawniej, ale w wielu dziedzinach przecież niejedno zostało dokonane. Przede wszyst­ kim odzwierciedlają się w ludoznawstwie wcześniej dokonane ba­ dania; ich kontynuacja była bardzo utrudniona, gdyż większość bibliotek i archiwów została z powodu wojny ewakuowana. Nie można też nie zwrócić uwagi na pracę zbieracką wśród ludu. Naukowe stowarzyszenia i instytucje, które zajęły się roz­ wojem fińskiego ludoznawstwa, pracowały prawie bez przerwy podczas ostatnich lat. przy czym głównie posługiwały się meto­ dami tradycyjnymi. Na pierwsze miejsce wybija się Państwowy Uniwersytet w Helsinkach. Katedry zajmują ci sami profesorowie, którzy tu wykładali przed wojną. Na czele katedry fińsko-ugryjskiego l u ­ doznawstwa stoi prof, dr Albert H a m i l l a i u en, zaś na czele katedry fińskiego i porównawczego folkloru prof, zwycz. dr Vaino Wiliam S a l m i n e n i nadzwycz. prof, dr Viljo Johannes M a n s i k k a (y 1947). Jako docenci czynni są: dr Akusti Vilho R a n l a s a l o (badania nad fińskimi wierzeniami religijnymi i czarami), dr Martti Henrikki H a a v i o (fińskie i porównaw­ cze badania folkloru), dr Kustaa Gideon V i 1 к u n a (fińskougryjskie ludoznawstwo) i dr Armas Otto Ааро V a i s a n e n (muzyka ludowa). Smutny obraz przedstawiają ostatnie lata: w tym czasie dru- �439 kowano tylko 3 dysertacje z dziedziny ludoznawstwa i 4 z dzie­ dziny folkloru. Obecnie jednak większa ilość rozpraw jest w przy­ gotowaniu. Na Uniwersytecie fińskim w Turku stoi na czele katedry so­ cjologii dr Uno H a r v a, a na Uniwersytecie o szwedzkim ję­ zyku wykładowym (Abo Akademi) prof. Gabriel N i к a n d e r (historia kultury) zajął się z wielkim oddaniem ludoznawczą pracą badawczą, dotyczącą szwedzkiej ludności Finlandii. Wśród kierowniczych naukowych towarzystw, które popie­ rały ludoznawstwo, należy na pierwszym miejscu wspomnieć stare Towarzystwo fińskiej literatury (Suomalaisen Kirjallisuuden Seura). Jego szczególnie bogaty i wszechstronny Instytut folkloru dokonał także podczas wojny bardzo znacznych prac zbierackich i inwentaryzacyjnych i opublikował kilka prac. Posiada on obec­ nie przeszło 1,200.000 pozycyj poezji ludowej i inne ważne ma­ teriały etnograficzne. Także Fińskie Towarzystwo Starożytności (Suomen Muinaismuistoyhdistys), które współpracuje z Finlandz­ kim Muzeum Narodowym, zainteresowało się badaniami etnogra­ ficznymi, jak wykazują ich publikacje. I tak ukazują się wciąż jeszcze fińskie roczniki «Suomen Museo» — po szwedzku «Finkst Museum* i periodyczne publikacje «Kansantieteellinen Arkisto» (Etnograficzne archiwum). Szwedzkie Towarzystwo Literackie w Finlandii (Svenska Litteratursallskapet i Finland) kontynuuje swoje publikacje z nową serią «Folklivsudier» (Studia nad ży­ ciem ludu). Równocześnie publikowała Fińska Akademia Umie­ jętności w tych latach znaną serię Folklore Fellows-Communi­ cation, nr 120—134. W «Sludia Fennica* ukazał się czwarty tom (1940), który zawiera m. i . bibliografię fińskiej ludoznawczej l i ­ teratury za lata 1937—38. Piąty tom jest w druku. Towarzystwo fińsko-ugryjskie (Suomalais-ugrillainen Seura) wydaje nadal «Badania fińsko-ugryjskie» i serię pamiętników. W obydwu wydaw­ nictwach ukazały się artykuły z dziedziny ludoznawstwa. Kotikiełen Seura (Tow. ojczystego języka), które szczególnie wśród studentów jest czynne, publikuje stale wzrastający kwartalnik «Virittaja», który z końcem 1946 r. obchodził swój 50-letni jubi­ leusz. W nim ukazało się wiele artykułów ludoznawczych. Należy 7 �440 oprócz tego wspomnieć krajoznawcze publikacje studentów. Nie­ które z nich o treści regionalnej (rodzimej) ukazały się drukiem. Rocznikiem jest czasopismo «Kotiseutu» (Ojczyzna). Najmłod­ szym ludoznawczym towarzystwem w Finlandii jest «Fińskie To­ warzystwo Ludoznawcze, które od 1943 r. wydawało czasopismo w niemieckim języku «Mitteilungen». W nim ukazał się m. i . ar­ tykuł A. Hamalainena pt. «Тегеп, zadania i obecny stan fińskougryjskiego ludoznawstwa*. Kalevalaseura (Tow. Kaleval), które oddawało się badaniom ludu i motywów eposu ludowego, wydało roczniki 19—26. Zanim przejdziemy do omówienia badań nad poezją ludową, należy wspomnieć, że kompletne wydanie naukowe starego epicznego, lirycznego i magicznego fińskiego folkloru «Suomen kansan vanhat runot» (Stare pieśni fińskiego ludu) jest prawie że go­ towe (32 duże tomy). Ostatnie dwa tomy to pieśni (runy) z po­ łudniowej Karelii (1939, 1945) pod redakcją prof. V. Salminen. Również «Mordwińska poezja ludowa* (3 tomy, 1938—41) została przez zmarłego prof. Heikki P a a s o n e n ułożona, wydana i na niemieckie przez prof. Paavo R a v i 1 a przetłumaczona Opubli­ kowano również Zbiór fińskich zagadek (1946), pod redakcją dra Martti H a a v i s i dra Juoko H a u t a 1 a. Sulo H a l t s o n e n dał w swej biograficznej pracy «Theodor Schvindt* (1947) szczegółowy obraz życia pioniera fińskiej etnografii, a tym samym podkreślił kilka cech charakterystycz­ nych historii fińskich badań. W dziedzinie poezji ludowej ukazało się mnóstwo wartościo­ wych i bogalych prac. Dr Elsa H a a v i o badała starą fińską pieśń «Inkeri» i jej międzynarodowe podłoże. Docentowi drowi M. H a a v i o zawdzięczamy następujące prace: «Fińskie duchy do­ mowe* (1942), «Ostatni fińscy pieśniarze ludowi* («Runensangerzy», 1943) i «Fińskie legendy i modlitwy* (1946). Z dysertacyj należy wymienić: porównawczo-folklorystyczne badania Juoko H a t a l a «Pieśń Lauri Lappalainena (1945), «Skład starej Kalevala» (1939, П -ga część 1945), ostatnie przez Vaino K a u k o n e n . Dr Yrjo P e n 11 i n e n wykazał w swej dysertacji «Posło­ wie wojenni. Badania porównawcze fińskiej pieśni ludowej*- �441 (1947), że lińska pieśń zaczerpnęła tak motyw, jak i niektóre po­ szczególne rysy charakterystyczne z slowiańsko-bałtyckiego te­ renu. Autor wzmiankuje w związku z tym także polską pieśń: «Idzie żołnierz borem, lasem». Problemy poezji ludowej poruszali profesorowie V. S a h n i n e n i V. T a r k i a i n e n . Doe. dr V. A. R a n t a s a l o pisał o zabobonach ludowych w swej pracy w nie­ mieckim języku «Der Weidegang im Volksglauben der Finnen I.» (1945); praca prof, dr Uno H a r v a «Uprowadzenie Sampo» (1943) należy również do dziedziny badań poezji ludowej. Problem «Sampo» był zresztą podczas ostatnich lat tematem ożywionej dysku­ sji. W r. 1942 publikował wyżej cytowany badacz klasyczne wprost wyniki w pracy «Dawna religia Mord wino w ». Młody badacz Lauri Т. a i Ь л / ' n h p p n i o Sп-тхл ^и " " i i г i)—pifjał stndium porównawcze o kołysance «Nie wchodź, mrozie, do izby» i opublikował wielki zbiór fińskich legend mitycznych (1947). Do dziedziny muzyki l u ­ dowej należą dysertacje dra А. О. V a i s a n e n «Badanie nad górno-ugryjskimi melodiami* (1939) i studium mgra Jorma V a a n an e n «Uw agi nad melodiami fińskich walców ludowych* (1945). T r Fińska poezja ludowa wywołała żywe zainteresowanie wśród ludów' kulturalnych. Jako przykład wspomnieć należy dra Ericha К u n z e antologię w niemieckim języku pt. «Fińskie ballady l u ­ dowe* i wiele nowych tłumaczeń Kalevali w rosyjskim, niemiec­ kim, węgierskim, estońskim, serbskim, rumuńskim i szwedzkim języku. W zakresie etnografii ukazało się w ostatnich siedmiu la­ tach zadawalająco wiele dzieł i rozpraw. W Szwecji opublikował pro. A. H ii m a 1 ii i n e n cenne wyniki badań nad budownictwem w szwedzkim języku pt. «Bostads-och byggnadsskićk hos skogfinnama i Malanskandinavien» (Zwyczaje mieszkaniowe i spo­ sób budowania tzw. Finów leśnych w centralnej Skandynawii) (1945); praca ta ukaże się w najbliższych tygodniach w fińskim języku. Badacz terenów Lapończyków dr Т. I . I t k o n e n pisał następujące prace: «Gry i zabawy Lapończyków* (1945), «Pogańska religia i późniejsze zabobony u fińskich Lapończyków* (1945), jak również o czółnach, wydrążonych w pniu. Pilny publi­ cysta dr К. V i 1 к u n a zademonstrował etnograficzne szkice �442 i obrazki ludowe: «Ргасе ojców. I . Posiew wody i ziemi» (1943) i «Ргаса i radość» (1946). Prof. Carolus L i n d b e r g i dr Jouko H a u t a l a wydali wspólnie bardzo piękne, ilustrowane dzieło: «Ludowa kultura budowlana we wschodniej Karelii* (1943). Znany mąż stanu Carl Gustaf M a n n e r h e i m wzbudził duże zainteresowanie swoimi ciekawymi opisami podróży «Acros Asia from West to East in 1906—1908», skrócone wydanie uka­ zało się w fińskim i szwedzkim języku. Do opisów podróży należą jeszcze: Wspomnienia prof. J. G . R a m s t e d t a «Seitseman retkea itaan» (Siedem podróży na Wschód) 1944 i dra Ragnar N u m e1 i n a w języku szwedzkim pisane studium socjologiczne nad pre­ historią dyplomacji. «Zielona gałąź» (1941), przetłumaczona na j ę ­ zyk francuski (1943) i duński П943). W 1946 ukazały się jako dysertacje monografie w fińskim języku dra Toini-Inkeri K a u k o n e n a «Hodowla i obróbka lnu i konopi» i dra Aino L i n n o v e'a «Dzieje rozwoju fińskiej koronki klockowej od 1500—1850». Społeczno-historyczną pracą o etnograficznym znaczeniu jest Esko A l t o n e n a dysertacja pt. «Zachodnio-fińskie młyny gro­ madzkie* (1944). Największemu zbieraczowi fińskiemu ludoznaw­ stwa Samueli P a u l a h a r j u udało się przed śmiercią (1944) wy­ dać jeszcze drukiem z jego bogatych zbiorów dwa etnograficzne opisy (z ilustracjami) — jeden o grze kościelnej Kurikka (1943), jego rodzinnej miejscowości, drugi o dawnym sposobie życia w pustkowiu nad rzeką Luiro (1939). Etnograf mgr Ahti R у t к ón e n naświetlił w swoich ludoznawczych essayach «Kansan syveista riveisla» (O głębokich warstwach ludu) kilka starych, za­ bobonnych wierzeń ludowych. Językoznawcze znaczenie ma jeszcze wybór przysłowi, zbie­ ranych przez organizacje studenckie; i tak mamy zbiór z Satakunta 1939, południowej Karelii 1941 i Tavastu 1941. Odczytywa­ nie rozmaitych przysłów i dialektów zainteresowało także laików, mianowicie ludność wiejską. Kilka dysertacyj filologicznych (np. A eikko R u o p p i l a «Nazwy zwierząt domowych w fińskiej gwa­ rze ludowej» (1943) i R. E. N i r v i «О tabu słowa i związanym z tym problemem języka» (1944) rzuca również światło na pror �443 Ыегпу etnograficzne. Pewna ilość prób dialektycznych zawiera także ciekawe ludoznawcze określenia (opisy). Z powyższych danych — które są głównie wyliczaniem — należy wnosić, że praca ludoznawcza w Finlandii jeszcze się kon­ tynuuje. Na zapale i radości pracy nigdy nie zbywało, chociaż ciężkie następstwa wojny silnie dają się odczuwać. Inflacja, brak papieru i materiałów drukarskich, obok innych trudności publi­ kowania, są najcięższymi przeszkodami pracy naukowej. Wielu zdolnych młodych badaczy w ogóle z wojny nie wróciło. Urwał się kontakt z zagranicą. Upłynie jeszcze wiele czasu, niim -wrócą nor­ malne stosunki pracy, ale Finlandia nieznużenie i poważnie kro­ czyć będzie po swej wytkniętej drodze w dziedzinie nauk ludo­ znawczych. Sulo Haltsonen SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI SEMINARIUM ETNOLO­ GII I ETNOGRAFII SŁOWIAN UNIW. JAG. W KRAKOWIE OD 1925—1935 ORAZ OD 1945—1947 I W roku 1925 zostało utworzone przy Uniwersytecie Jagiel­ lońskim Studium Słowiańskie pod dyrekcją prof. Kazimierza Nit­ scha. Jedną z katedr w obrębie tego Studium była katedra etno­ logii i etnografii Słowian. Kierownictwo jej objął z dniem 1 stynia 1926 r. Kazimierz Moszyński na razie w charakterze zast. pro­ fesora, a od r. 1929/30 jako profesor nadzwyczajny. Asystentami byli od r. 1926 do 1930 naprzód Teofil Katra, po nim dr Józef Obrębski, a od r. 1930 do 1935 dr Jadwiga K l i ­ maszewska. Z pośród uczniów wymieniamy wyłącznie tych, którzy spe­ cjalnie oddawali się czy to etnologii czy etnografii. Mgr Maria Bytnar-Suboczowa, obecnie pracowniczka Insty­ tutu Śląskiego w Katowicach, dr Mieczysław Gładysz, obecnie dyreklor Muzeum Miejskiego w Gliwicach, dr Jadwiga Klimaszew- �444 ska, obecnie st. asystentka Seminarium Etnologii i Etnografii Sło­ wian U. J., mgr Sofroniusz Kołtalów, dr Anna Kutrzebianka, od r. 1937 asystentka a obecnie adiunkt Seminarium Etnologii i So­ cjologii U. J., mgr Józef Ligęza, obecnie zast. naczelnika Wydziału Kultury i Sztuki przy Urzędzie Wojew. Śląskim w Katowicach, dr Józef Obrębski, obecnie profesor etnologii Uniwersytetu w Ło­ dzi, mgr Maria Rehan-Gladyszowa, obecnie asystentka Semina­ rium Etnologii i Etnografii Słowian U. J., dr Roman Reinfuss, od r. 1938 asystent Seminarium Etnologii i Socjologii U. J., obecnie kustosz Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie i pro­ wadzący zlecone wykłady etnografii przy Uniwersytecie Wrocław­ skim, mgr Maria Sągajłło-Kaczanowska, obecnie w Bolesławcu na Dolnym Śląsku. Poza tym w znacznym stopniu zajmowali się etnografią: historyk sztuki mgr Jerzy Langman, obecnie na stu­ diach w Rzymie, antropogeograf dr Stanisław Leszczycki, obecnie profesor U. J., oraz językoznawca-dialaklolog dr Augustyn Steffen, obecnie w Palestynie. W r. 1935 prof. К. Moszyński został profesorem zwyczaj­ nym U. S. B. w Wilnie. W związku z tym katedra etnologii i etnogi afii Słowian w Studium Słowiańskim została w r. 1936 prze­ mianowana na katedrę dialektologii słowiańskiej i objęta przez prof, dra M. Małeckiego. W Seminarium prowadzono ćwiczenia metodologiczne ze szczególnym uwzględnieniem metody geograficznej. Z ważniejszych badań terenowych do r. 1935 przeprowadzo­ nych przez prof. Kazimierza Moszyńskiego wymienić należy: W r. 1926 dokończenie poszukiwań z zakresu ludowej kul­ tury materialnej w Polsce. Wzięcie udziału w podróży naukowej prof. Ludomira Sawickiego po Kresach Wschodnich. W r. 1927 badania terenowe i muzealne w Bułgarii, Jugo­ sławii, Austrii, na Węgrzech oraz w Polsce. W r. 1930—1931 kierownictwo badaniami terenowymi nad ludową kulturą duchową, mającymi na celu zebranie materiału do Atlasu kultury ludowej w Polsce. (Ukazały się 3 zeszyty tegoż Atlasu opracowane wspólnie z J. Klimaszewską w r. 1934, 1935 i 1936). �445 W г. 1932 badania muzyczno-etnograficzne na Polesiu wspólnie ,z prof. dr. F. К o 1 e s s ą. Badania terenowe asystentów i uczniów do r. 1935: Teofil К a 1 r a w 1926 r. zbierał materiały terenowe z za­ kresu ludowej kultury materialnej w okolicach Grodna i Augu­ stowa. Józef O b r ę b s к i w r. 1927 i następnych prowadził bada­ nia w zakresie kultury materialnej i społecznej w Bułgarii, Ma­ cedonii, wschodniej Serbii etc. W r. 1930 został skierowany na dalsze studia do prof. Br. Malinowskiego do Londynu, uzyskując stypendium Rockefelera. Jadwiga K l i m a s z e w s k a od r. 19.30 zbierała materiały do kultury materialnej (głównie z zakresu budownictwa), ducho­ wej i do obrzędów dorocznych w połudn.-zach, Polsce. Mieczysław G ł a d у s z przeprowadzał badania nad ludową kulturą materialną i duchową na Śląsku ze szczególnym uwzględ­ nieniem sztuki ludowej od 1930 r. Poza tym asystenci i uczniowie brali udział w zbieraniu materiałów terenowych do Atlasu kultury ludowej Polski w la­ tach 1930—1932: Gładysz Mieczysław, Jadwiga Klimaszewska, S. Kołtatów, A. Kutrzebianka, J. Ligęza, J. Obrębski oraz S. Udziela (jun.). 7 II Z początkiem roku akad. 1945/46 objął z powrotem kierow­ nictwo Zakładu prof. К. M o s z y ń s k i . Asystentką została dr J. Klimaszewska, a w roku akad. 1946/47 ponadto mgr M. Gła­ dyszowa i mgr Z. Koczorowska, jako wolontariuszki. P r a c a t e r e n o w a . Prof. Kazimierz M o s z y ń s k i objął ponownie kierownictwo naukowej ekspedycji etnograficznej Insty­ tutu Śląskiego w Katowicach, przeprowadzonej pod kierunkiem dra M. G 1 a d у s z a na Śląsku Opolskim w lipcu 1946 r. z udzia­ łem m. i . mgr M. Bytnar-Suboezowej, dr J. Klimaszewskiej, dr A. Kutrzebianki, mgr J. Ligęzy, mgr M. Rehan-Gtadyszowej, dr R. Reinfussa. Jest to dalszy ciąg badań rozpoczętych w r. 1939 z ramienia Polskiej Akademii Umiejętności. �446 ad P r a c a p o p u ] а г у z а с у j n o-n a u к o w a i s p o ł e c z n a c z a s u u t w o r z e n i a к a t e d r y. 1. Seminarium Etnografii Słowian w osobach asystentki i uczniów współpracuje z Komisją Kół Krajoznawczych i Re­ dakcją Orlego Lotu od r. 1926: 1) przez przygotowywanie kwestio­ nariuszy etnograficznych, drukowanych przeważnie w Orlim Lo­ cie, a przeznaczonych dla nauczycielstwa i młodzieży ; 2) przez udzielanie wyjaśnień i wskazówek, jak należy opracowywać kwe­ stionariusze w terenie i jak korzystać z literatury etnograficznej przy opracowywaniu referatów itp.; 3) przez prowadzenie kur­ sów krajoznawczych dla młodzieży, na których m. i . zapoznawano ją z metodą pracy terenowej etnograficznej. 1 2. W r. 1947 została utworzona przy Zakładzie Poradnia etnograficzna P. T. L., służąc nauczycielstwu i młodzieży stałą pomocą doradczą oraz księgozbiorem. 1 K i e r o w n i k Seminarium ogłosił k i l k a ankiet w O r l i m Locie (o wiedzy astronomicznej, o b r z ę d a c h ś w i ę t o j a ń s k i c h , n a r z ę d z i a c h mu­ zycznych). J. Klimaszewska wraz z S. Udzielą o p r a c o w a ł a kwestiona­ riusz w sprawie Świąt Wielkanocnych ( O r l i Lot, X I I , 1931, str. 40—45), M. Gladysz o p r a c o w a ł kwestionariusz dotyczący demonologii ludowej (Zaranie śląskie, 1932, str. 35—37), oraz kwestionariusz do opisu kapli­ czek (Orli Lot, X V I I , K r a k ó w 1936), J. Klimaszewska — kwestionariusz w sprawie świąt Bożego Narodzenia (Biuletyn Ogniska Krajozn. Naucz. Szkół Powsz., K r a k ó w 1933), Maria S ą g a j l ó w n a —• kwestionariusz w sprawie farbowania i zdobienia w z o r a m i jajek, K r a k ó w 1935, str. 8. W w y n i k u tej ankiety p o w s t a ł o studium o pisankach jako przedmiocie sztuki ludowej. Nadzwyczaj cenna ta praca, r o z p o c z ę t a w r. 1933, była ilustrowana przez 227 mapek, na -których u w z g l ę d n i o n o 370 z a g a d n i e ń z zakresu techniki barw, m o t y w ó w zdobniczych, t y p o w y c h kompozycyj i t d . Ilość zmapowanych wsi i osad p r z e k r a c z a ł a 1900. O p r ó c z lite­ r a t u r y i odpowiedzi na kwestionariusze, autorka w y z y s k a ł a w y n i k i ba­ d a ń terenowych oraz wszystkie zbiory pisanek, z n a j d u j ą c e się w Polsce, objeżdżając w t y m celu całą Rzeczpospolitą. Niestety, przygotowany do d r u k u w r. 1968/39, r ę k o p i s oraz wszystkie mapy, przeniesione w czasie w o j n y przez a u t o r k ę dla ich ocalenia do Warszawy, zginęły. P o z o s t a ł o jednak k i l k a r o z d z i a ł ó w tekstu i pewna ilość map b r u l i o n o w y c h , tak że częściowo przynajmniej uda się zapewne p r a c ę i jej n a j w a ż n i e j s z e w y ­ niki zrekonstruować. �447 3. Prof. Kazimierz Moszyński oraz dr Jadwiga Klimaszew­ ska wykładali etnografię Słowian wzgl. etnografię Polski na kur­ sach nauczycielskich, ostatnio na kursach słowianoznawstwa pol­ skiego w Krakowie (od 15. X. 1945 do 27. I I . 1946) oraz w Pola­ nicy koło Kłodzka (od 29. X I I . 1946 do 12. I . 1947). 4. Dr Mieczysław Gładysz miał stale odczyty radiowe z za­ kresu kultury ludowej w latach od 1929 do 1935. 5. Nawiązano w r. 1946 współpracę z «Filmem Polskim* w zakresie projektowania i opracowywania scenariuszy krótkoi średnio-metrażowych filmów etnograficznych. 6. W r. 1947 zorganizowano Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Etnograficznego, w którym czynnie pracują asy­ stentki Seminarium oraz uczniowie. B i b l i o t e k a , z b i o r y i p o m o c e . Biblioteka obejmu­ jąca wszystkie działy etnologii oraz etnografii ze szczególnym uwzględnieniem Słowiańszczyzny liczyła w 1936 r. 2.042 tomów. Poza tym Zakład posiadał zbiory ilustracyj, fotograf i j i klisz z Polski i Bałkanów oraz archiwum materiałów etnograficznych z całej Polski. W .zakresie pomocy naukowych Zakład rozporzą­ dzał: 1 epidiaskopem, 2 aparatami fotograficznymi, całkowicie wy­ posażoną ciemnią fotograficzną oraz całkowicie urządzoną pra­ cownią kartograficzną łącznie ze zbiorem map topograficznych, rysownicami, cyrklami itp. Straty poniesione przez Zakład w czasie wojny obejmują 188 tomów (przez co zostały zdekompletowane niektóre cenne wydawnictwa np. Eberta Reallexikon der Vorgcschichte itp.), epi­ diaskop, aparaty fotograficzne, urządzenie ciemni fotograficznej i pracowni kartograficznej. S t a n o b e c n y . Z powodu nadzwyczaj szczupłych dotacji dokupiono po wojnie b. niewiele książek. Biblioteka powiększyła się głównie dzięki darom, liczy obecnie, 2.054 tomów oraz 287 map topograficznych Polski. Zbiór fotografii i ilustracji wynosi 1305 pozycji; klisz i diapozytywów 145. Archiwum materiałów etno­ graficznych zawiera odpowiedzi na ankiety: w sprawie świąt Bo­ żego Narodzenia (ponad 300). w sprawie Świąt Wielkanocnych �448 (ponad 450), w sprawie narzędzi muzycznych (69), wiedzy astro­ nomicznej (ok. 100) etc. Ponadto archiwum to obejmuje 26 od­ powiedzi na pełny kwestionariusz kultury duchowej prof. К. Mo­ szyńskiego. Z a m i e r z e n i a n a p r z y s z ł o ś ć . 1. Nawiązanie jaknajściślejszych stosunków i współpracy z katedrami etnografii we wszystkich krajach słowiańskich. 2. Współpraca przy. wydawaniu Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Opracowywanie materiałów rękopiśmiennych, znajdujących się w Zakładzie. 4. Opracowywa­ nie monograficzne wsi podkrakowskich przez uczniów prosemina­ rium. 5. Powiększanie księgozbioru z zakresu etnografii ogólnej i Słowian. 6. Wznowienie pracowni kartograficznej w celu przy­ gotowywania pomocy w postaci map, wykresów oraz przeźroczy do wykładów i ćwiczeń. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZAKŁADU ETNOGRAFII I ETNOLOGII UNIWERSYTETU IM. M. C.-SKLODOWSKIEj W LUBLINIE Z ROK AKADEMICKI 1946/47 Personel osobowy Zakładu w bieżącym roku akad. stanowili: kierownik Zakładu — prof, dr Józef Gajek, stypendysta Min. Oświaty — dr Tadeusz Brajerski, asystenci — Tadeusz Delimat, Jan Kowalczyk i Janusz Oplołowicz, woźny Zakładu — Józef Florek. Na prace Zakładu złożyły się: prowadzenie seminarium etnologicznego, ćwiczeń z zakresu etnografii Polski, wykłady, prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym (P. A. E.) i inne prace naukowe łącznie z badaniami terenowymi. Przedmiotem prac na seminarium etnologicznym była ana­ liza i krytyka książki A. Bacha pt. «Deutsche Volkskunde». W ra­ mach prac samodzielnych uczestnicy seminarium wykonali: Cera­ mika ludowa w województwie lubelskim, spraw, z W. Schmidta «Handbuch der Methode der kulturhistorischen Ethnologie», Bu­ downictwo w Polsce — mapa zasięgów typów budownictwa na �449 podstawie literatury druk., Ludy i języki Ameryki północnej — mapa, Ludy i języki Ameryki południowej — mapa, Typy antro­ pologiczne tubylczej ludności Ameryki północnej — mapa. Przedmiotem ćwiczeń było dokładne zaznajomienie studen­ tów z całokształtem zagadnień etnografii Polski oraz zapoznanie z materiałem, przedmiotem, zadaniami, problematyką i metodami enografii i etnologii. Przy omawianiu problematyki etnograficznej posługiwano się następującymi podręcznikami: A. Fischer — «Polacy», K. Moszyński — «Kultura ludowa Słowian*, J. St. Bystroń — «Wstęp do ludoznawstwa polskiego», «Słowiańskie obrzędy rodzinne», «Zw yczaje żniwiarskie». Wszystkie omawiane zagadnie­ nia były uzupełniane najnowszymi wynikami badań uczonych polskich i zagranicznych. W zakresie kultury materialnej ćwicze­ nia były ilustrowane zbiorami fotograficznymi oraz dwoma f i l ­ mami. Ponieważ uczestnikami ćwiczeń byli w przeważającej mie­ rze studenci geografii, zwrócono dużą uwagę na zastosowanie kar­ tografii w etnologii. W czerwcu br. zorganizowano 1-dniową wy­ cieczkę w teren celem praktycznego zaznajomienia studentów z materiałem etnograficznym. r Tematem tegorocznych wykładów były następujące zagad­ nienia: ludy i ich kultury — 1 godz., charakter i przedmiot badań etnograficznych — 1 godz., problemy etnograficzne — 1 godz. Personel Zakładu prowadził ponadto systematyczne studia nad organizacją prac Polskiego Atlasu Etnograficznego; jego za­ sługą jest wykonanie dotychczasowych prac wstępnych nad orga­ nizacją sieci korespondentów, opracowanie kartotek i indeksów z «Ludu» i «M. A. A. E.», projekt mapy podkładowej do P. A. E., projekt instrukcji P. A. E. oraz ogólny program zeszytu wstęp­ nego. Udział pracowników Zakładu w Polskim Atlasie Etnogra­ ficznym, wydawnictwie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które jest zasadniczym tematem prac Zakładu, został umożliwiony dzięki nader życzliwemu stanowisku i moralnemu poparciu Se­ natu, J. M. Rektora i Dziekanatu Wydziału Przyrodniczego Uni­ wersytetu im. M. Curie-Skłodowskiej. Na resztę prac naukowych Zakładu złożyły się: prace ogło­ szone drukiem lub przygotowane do druku, badania terenowe Lud, T. X X X V I I 29 �450 i udział w konferencjach i zjazdach. Rozpoczęto druk pracy prof, dra J. Gajka pt. «Zarys etnograficzny zachodniej części Podola*, przygotowano do druku: prof, dra J. Gajka «Polski Atlas Etno­ graficzny*, T. Delimata «Budownictwo ludowe w powiecie puław­ skim*, ogłoszono drobne notatki, sprawozdania i recenzje. W przy­ gotowaniu znajduje się praca dra T. Brajerskiego pt. «Geografia wyrazowa budownictwa ludowego w Polsce*. T. Delimat przepro­ wadził badania terenowe nad ceramiką ludową w woj. lubelskim. Prof, dr J. Gajek wziął udział w następujących konferencjach i zjazdach: Zjazd Naukowy Instytutu Bałtyckiego w Bydgoszczy, Zjazd Łużycoznawczy w Poznaniu, Zjazd członków Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego w Lublinie, Konferencja P. T. L. w sprawie P. A. E. w Krakowie, Konferencja Centralnego Instytutu Kultury w Zakopanem oraz w Warszawie i Konferencja Biura Studiów Ministerstwa Ziem Odzyskanych w Krakowie. Prof, dr Józef Gajek brał ponadto czynny udział w pracach Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego, jako jego sekretarz generalny i współ­ redaktor wszystkich jego wydawnictw. Gdy chodzi o bibliotekę Zakładu, inwentarz jej wzrósł w sto­ sunku do roku ubiegłego o 47 pozycji i osiągnął liczbę 338 ksią­ żek. Prócz tego pracownicy Zakładu i studenci korzystali z biblio­ teki P. T. L. Liczba korzystających z biblioteki wyniosła według dziennika bibliotecznego 240 osób. Biblioteka mieściła się wraz z pracownią w 3-pokojowym lokalu P. T. L. Lokal był zaopatrzony w następujące sprzęty: 4 biurka, 1 szafa biblioteczna, 1 aparat fo­ tograficzny, 1 epidiaskop, 1 maszyna do pisania. Zakład korzy­ stał prócz tego z inwentarza P. T. L. Tadeusz Delimat �451 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZAKŁADU ETNOGRAFII UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO w okresie od 1. IV. 1945 r. do 1. IV. 1947 r. Zakład istnieje od kwietnia 1945 r. I j . od chwili otwarcia Uniwersytetu Łódzkiego. Katedrę etnografii oraz kierownictwo Zakładu Etnografii U. L. objęła dr Kazimiera Zawistowicz w cha­ rakterze zastępcy profesora. Zakład rozpoczął systematyczną pracę w trymestrze jesien­ nym roku akad. 1945/46, otrzymawszy lokal i urządzenie w Miej­ skim Muzeum Etnograficznym w Lodzi. Zakład i Muzeum (dyr. dr J. Krajewska) prowadzą ścisłą, wzajemną współpracę naukową. Zakładowi przyznano dwuosobowy, pomocniczy personel naukowy. Starszą asystenturę objęła od kwietnia 1945 r. mgr Jad­ wiga Świątkowska, młodszą — od maja 1946 r. Bronisława Kop­ czyńska, studentka etnografii U. Ł. I . B i b l i o t e k a . Pierwszą troską Zakładu było skompleto­ wanie księgozbioru w niezbędnym zakresie. Ogółem w chwili obec­ nej posiada Zakład 479 tomów (Nr inw. 354) zakupionych za ogólną sumę 119.845 zł. Skromny zasób książek Zakładu uzupełnia biblio­ teka Muzeum Etnograficznego oraz prywatny księgozbiór prof. Zawistowicz oddawany również do użytku słuchaczom. Z biblio­ teki Zakładu korzystają słuchacze Uniwersytetu Łódzkiego, słu­ chacze Wyższej Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego, Wyższej Szkoły Tealralnej, nadto często zgłasza się młodzież z Harcerstwa, z Uni­ wersytetów Ludowych i inna, która interesuje się przede wszyst­ kim etnografią regionalną i pragnie czerpać wiadomości z naj­ lepszych źródeł. I I . P o m o c e n a u к o w e. Zasób pomocy naukowych jest dotychczas nader skromny. Zakład posiada jeden aparat mało­ obrazkowy «Contax», kilkadziesiąt tablic, rysunków i map. za­ czątek zbioru wzorów sztuki i przemysłu ludowego, jak wyci­ nanki, próbki tkanin, haftów i in. 29* �452 I I I . P r a c e S e m i n a r y j n e . Zespól uczestników ćwiczeń proseminaryjnych i seminaryjnych składa się ze słuchaczy studiu­ jących etnografię z etnologią jako przedmiot główny, z geografów i prehistoryków, studiujących etnografię jako przedmiot poboczny, z muzykologów, ze słuchaczy sekcji Pedagogiki Społecznej i in. Ogółem w roku 1947 na ćwiczenia dla 1-go roku uczęszczało 25 osób, na seminarium dla zaawansowanych 15 osób, w tej liczbie 6 osób studiuje etnografię z etnologią jako przedmiot główny. Wporównaniu z rokiem ubiegłym liczba słuchaczy wzrosła nieomal w dwujnasób. Tematem ćwiczeń dla początkujących w r. b. są zagadnienia metodologiczne oraz zagadnienia wybrane z dziedziny zdobnictwa ze szczególnym uwzględnieniem materiału i techniki. Tematem prac seminaryjnych dla zaawansowanych jest opracowywanie głównie materiałów zebranych w terenie oraz innych zagadnień teoretycznych. IV. P r a c e b a d a w с z o-n a m к o w e w t e r e n i e . Za­ kład kładzie nacisk na prace badawczo-naukowe w terenie, przy­ gotowując słuchaczy do: 1) samodzielnej pracy badawczej w te­ renie, celem poznania terenu drogą bezpośrednich obserwacji; 2) celowego gromadzenia ginącego materiału etnograficznego z za­ kresu kultury nie tylko materialnej, ale przede wszystkim społecz­ nej i duchowej. Jest to tym więcej ważne, że wśród słuchaczy znajdują się nauczyciele i działacze społeczno-oświatowd, dla któ­ rych znajomość terenu przy jednoczesnej podbudowie teoretycz­ nej — jest podstawą wszelkiej pracy związanej z wsią. Bowiem wobec daleko idących przemian w życiu wsi, zgromadzenie tych materiałów ma wielkie znaczenie dla obecnych i przyszłych ba­ dań naukowych nad kulturą wsi polskiej. Zakład prowadził badania nad następującymi zagadnie­ niami: 1) Nad tradycyjną formą współpracy gromadzkiej (pomocy sąsiedzkiej). 2) Nad tradycyjną formą gospodarki związanej ze środowi­ skiem an tropogeogra licznym. �453 Dotychczas były przeprowadzone badania na terenie Śląska Cieszyńskiego z głównym ogniskiem w Istebnej. Tematy szczegó­ łowe dotyczące pierwszego zagadnienia (poznania form pomocy wzajemnej) były następujące: a) pomoc przy budowie, b) podczas robót polnych, c) podczas różnych zajęć gospodarskich, d) po klę­ skach żywiołowych i in. Tematem szczegółowym, dotyczącym dru­ giego zagadnienia, były badania nad szałaśnictwem. Pierwsze ba­ dania trwały od 1. V I I . do 14. IX. 1946 r. w zespole 5-cio osobo­ wym. W skład zespołu wchodzili uczestnicy seminarium pod kie­ runkiem st. asystentki mgr J. Świątkowskiej z dwukrotnym do­ jazdem na teren prof. Zawistowicz. Po przedyskutowaniu zebra­ nego materiału oraz metod pracy w terenie w toku prac semina­ ryjnych) przeprowadzono uzupełniające badania w Istebnej pod­ czas feryj świąt Bożego Narodzenia, od 28. X I I . 1946 do 15. I . br. Prócz tego nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej przeprowadzono badania w łowickim i opoczyńskim. W roku bieżącym, podczas feryj letnich planowane są ba­ dania nad powyższymi zagadnieniami na Podkarpaciu-, na Śląsku Opolskim i w Sieradzkiem, a następnie na Mazurach ze szczegól­ nym uwzględnieniem spółek rybackich. W dalszych zamierzeniach przewidywane są badania na terenach puszczańskich (Kurpie) i nadmorskich. Możność przeprowadzenia dotychczasowych prac w terenie zawdzięcza Zakład pomocy finansowej Instytutu Służby Społecz­ nej, kierowanej przez prof. Helenę Radlińską. V. W y c i e c z k i . Oprócz badań naukowych w terenie, Za­ kład organizuje wycieczki kilkudniowe dla całego zespołu słu­ chaczy. Przed wyruszeniem opracowywane są poszczególne zagad­ nienia, dotyczące danego terenu. Dotychczas były zorganizowane wycieczki na Śląsk do pow. cieszyńskiego i pszczyńskiego w okresie od 29. V. do 2. V I . 1946 г., dwie wycieczki w łowickie z uwzględnieniem ośrodka garncar­ skiego w Bolimowie w czerwcu w 1945 r. i w maju 1946 г., jedna wycieczka do Uniwersytetu Ludowego w Brusie. Prócz tego są organizowane pokazy prac artystycznych w Szkole Sztuk Plastycz­ nych, zwiedzanie Muzeum Etnograficznego itp. 7 �454 V I . А г с h i w u m. Materiały zebrane podczas badań tereno­ wych i wycieczek slają się podstawą Archiwum Etnograficznego, organizowanego wspólnym wysiłkiem Zakładu i Muzeum. Archi­ wum gromadzi teksty, fotografie, rysunki, ilustracje, wycinki z prasy itp. „ , T , . - • ,, Mgr Jadwiga Świątkowska SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZAKŁADU ETNOLOGII I ETNOGRAFII U. M. K. W TORUNIU za r. 1946/47 Zakład Etnologii i Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Koper­ niku w Toruniu powstał w grudniu r. 1945. Kieruje nim prof, nadzw. dr B. Stelmachowska. Wykłady z zakresu etnografii objęły w r 1945/46 etnografię Polski ze szczególnym uwzględnieniem Pomoriza Zach. oraz przy­ ległych terenów Ziem Odzyskanych. Seminaria i ćwiczenia doty­ czyły zagadnień ogólnych w nawiązaniu do wykładów. W pierwszym roku było słuchaczy 15. W r. 1946/47 liczba ta wzrosła do 35, na Seminarium — 20. Wykłady w r. 1946/47 dotyczyły tych samych lematów, w\ kłady z zakresu etnologii ogólnej odnosiły się do podstawowych zagadnień kultury gospodarczej w zakresie ogólnoświatowym. r Na seminariach i ćwiczeniach ogólnych przerabiano za po­ mocą referatów zagadnienia magii. Na seminariach z etnografii polskiej zajmowano się budownictwem drewnianym. Z a k ł a d obejmuje: sale wykładową i seminaryjną zarazem, gabinet profesora, gabinet adiunkta, gabinet asystenta, pokój b i ­ blioteczny oraz magazyn. Zakład posiada mapy geograficzne, mapy grup etnicznych, kilkadziesiąt zabytków sztuki ludowej polskiej i obcej, kolekcję drzeworytów ludowych, rysunki z zakresu budownictwa ludowego, stroju ludowego oraz narzędzi gospodarczych. Zapoczątkowane zostało archiwum etnograficzne. �455 Biblioteka Zakładowa obejmuje 350 dzieł własnych oraz 200 depozytów. P e r s o n e l n a u k o w y : dr Maria Priifferowa, adiunkt, or­ ganizuje Muzeum Etnograficzne w salach Ratusza Toruńskiego. Stypendystka Min. Oświaty dr W. Brzeska, opracowywuje kulturę duchową Słowińców. Anna Lewandowska, młodsza asystentka, pracuje w dziedzinie kartografii etnograficznej. Eugenia Romanówna, młodsza asystentka, jest bibliotekarką, archiwistką i rysowniczką. Zakład otwarty jest codziennie od godz 8—14-tej, a w nie­ które dnie do godz. 19-ej wieczorem. Prof, dr B. ZAKŁAD ETNOLOGII UNIWERSYTETU Stelmachowska WROCŁAWSKIEGO Zakład Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego zorganizowany został od nowa w lutym 1946 r. z chwilą powierzenia wykładów zleconych z zakresu etnologii dr Romanowi Reinfussowi, kusto­ szowi Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Pierwsze miesiące pracy w Zakładzie odbywały się w warunkach nadzwyczaj trud­ nych. Lokal Zakładu stanowiła duża sala na I piętrze w tzw. gim­ nazjum św. Mateusza u wylotu ul. Szewskiej. Okna pozbawione szyb, częściowo pozabijane deskami, mały, żelazny piecyk z rurą sterczącą na zewnątrz przez dziurę w desce i dymiący nieznośnie — charakteryzowały ten lokal dostatecznie. W czasie odwilży wszyst­ kimi szparami sklepionego stropu spływały do sali strumienie wody. W takich warunkach odbywały się wykłady i zajęcia uni­ wersyteckie, w których brało udział 5 słuchaczy. Pracę utrudniał absolutny brak jakichkolwiek książek (biblioteka zakładu etno­ logii uniwersytetu niemieckiego spłonęła bez reszty) oraz najkonieczniejszych pomocy, jak np. map, ilustracji itp. Stan powyższy nie trwał jednak długo. Dzięki jednorazowej subwencji Rektoratu w wysokości zł. 6.000 zakupiono w Krakowie podstawowe polskie podręczniki etnografii i bibliografie. Pewną ilość książek niemiec- �456 kich uzyskano z sortowni biblioteki uniwersyteckiej, ponadto na zakup książek były obracane w całości niewielkie, bo rzadko do 1000 zł dochodzące miesięczne dotacje Zakładu. W maju ub. r. uzyskał Zakład Etnologii nowy 5-pokojowy lokal w oficynie budynku nr 36 przy ul. Szewskiej, gdzie pomiesz­ czone zostały zbiory etnołogiczne dawnego zakładu etnologii u n i ­ wersytetu niemieckiego odszukane w Lwówku przez dyrektora b i ­ blioteki uniwersyteckiej dra Antoniego Knota. Bieżący rok wniósł dalsze zmiany. Dzięki finansowej pomocy Wydziału Nauki Min. Oświaty zdołano Zakład nieco zagospoda­ rować. Zakupiono przybory i materiały do rysunków technicz­ nych, pomnożono wydatnie bibliotekę, na co Wydział Nauki udzie­ lił specjalnej subwencji w kwocie zł 23.000. Większy bez porów­ nania niż w roku ub. napływ młodzieży ułatwił realizowanie planu pracy zarówno w Zakładzie, jak i rozpoczęcie prac w terenie. Słuchacze w toku zajęć proseminaryjnych wwkonali szereg tablic ściennych z zakresu form osadniczych, budownictwa itp. Zakład Etnologii wszedł w kontakt z Oddziałem Wrocławskim Instytutu Śląskiego, z Woj. Urzędem Konserwatoirskkn i Państwowym Insty­ tutem Badania Sztuki Ludowej w Warszawie. Kontakty te uła­ twiły Zakładowi prowadzenie badań terenowych, które poszły głó­ wnie w trzech kierunkach. Dzięki funduszom dostarczonym przez Wydział Nauki Min. Oświaty przeprowadzono w szeregu miejsco­ wościach powiatu brzeskiego, namysłowskiego i wrocławskiego ba­ dania zabytkowego budownictwa drewnianego. Wyniki komuni­ kowane były natychmiast Wojew. Urzędowi Konserwatorskiemu celem roztoczenia ochrony konserwatorskiej nad wartościowymi zabytkami. Drugi dział pracy Zakładu stanowiły systematyczne badania muzeów i zbiornic przedmiotów zabytkowych, znajdują­ cych się na terenie województwa dolnośląskiego, celem ustalenia liczbowego i jakościowego stanu zbiorów w zakresie kultury l u ­ dowej. Z funduszów dostarczonych przez Oddział Wrocławski I n ­ stytutu Śląskiego przebadano w r. akademickim 1946/47 ogółem 24 muzea i zbiornice (na 36 znajdujących się w ewidencji Wydz. Kultury Urzędu Wojewódzkiego), zyskując cenne materiały mo­ gące w przyszłości służyć za punkt wyjścia do celowej organiza- �457 cji muzealnictwa etnograficznego tej części kraju. Trzeci odcinek robót prowadzonych w Zakładzie Etnologii związany jest z opra­ cowywaniem naukowym działu etnograficznego dla mającej się odbyć we Wrocławiu wystawy. W związku z tym opracowuje się kartograficzne ujęcia szeregu zagadnień, co znowu pociąga iza sobą niekiedy konieczność przeprowadzania badań terenowych. W związku z przygotowywaniem wystawy prowadzone są np. ba­ dania ankietowe na temat zasięgu kultu M. Boskiej Częstochow­ skiej i pielgrzymek na Jasną Górę wśród ludności Śląska. Porównując stan Zakładu w r. akademickim 1946/7 ze stanem' z roku poprzedniego widać dosyć znaczny rozwój, który najlepiej ilustruje kilka cyfr przytoczonych-poniżej: Luty 194G Czerwiec 1947 Personel Z a k ł a d u 2 osoby 1 osoby Liczba s ł u c h a c z y 5 41 T o m ó w w biblio­ tece 3 319 12 tablic ś c i e n n y c h , 15 map. zbiory etnologiczne ! Pomoce szkolne Prace terenowe j " Inwentaryzacja z a b y t k ó w muzeal. „ budownictwa drewn Badania ankietowe nad z a s i ę g i e m kultu M. Boskiej- Pomimo niezaprzeczalnej poprawy stanu Zakładu dają się wciąż odczuwać poważne braki, utrudniające normalną pracę na­ ukową. Na plan pierwszy wysuwa się tu oczywiście nędzny stan biblioteki, w której brak podstawowych czasopism etnograficz­ nych, poza tym brak epidiaskopu tak niezbędnego w czasie wy­ kładów z zakresu kultury materialnej i zdobnictwa ludowego, nie ma również podstawowego sprzętu technicznego, niezbędnego w czasie badań terenowych. (Zakład nie posiada np. aparatu fo- �458 tograficznego). Należy jednak przypuszczać, że w ciągu nadcho­ dzącego roku akademickiego listę braków Zakładu Etnologii uda się znowu wydatnie pomniejszyć. Roman ZACHODNIE Reinfuss ARCHIWUM FONOGRAFICZNE W POZNANIU Z zapisywaniem polskiej pieśni i muzyki ludowej spotykamy się już w w. X V I , kiedy to europejska muzyka artystyczna się­ gnęła po polskie tańce ludowe i czerpiąc pełnymi garściami z obfi­ tości inwencji muzycznej ludu-polskiego, umieszczała je w opra­ wie artystycznej najpierw w tabulaturach lutniowych X V I wieku, a w ciągu w. XV, a szczególnie w X V I I I we wszelkiego rodzaju kompozycjach instrumentalnych tak solowych jak i zespołowych. Zapisywanie to czynione było jedynie dla własnych potrzeb kom­ pozytorów. Jednakże bogactwo naszego folkloru muzycznego na­ sunęło myśl zbierania i wydawania tegoż folkloru, co zainicjowane zostało przez romantyzm, a wyraz swój ostateczny i kulminacyjny znalazło w monumentalnym wydawnictwie Oskara Kolberga. Obecny stan ciągłego zanikania naszej pieśni i muzyki ludowej, spowodowany rozwijającym się ciągle amatorskim ruchem mu­ zycznym, zmusza nas do głębszego zastanowienia się nad kwestią zebrania i zachowania polskiej muzyki ludowej. W zbieraniu tym uznajemy metodę bardziej naukową, niż metoda ołówkowa Kol­ berga, pozwalającą na utrwalenie jej w formie takiej, w jakiej wyszła z ust ludu. Jest to metoda nagrywania akustycznego na wałkach fonograficznych, a jeszcze lepiej: elektro-akustycznego na płytach. Naukowa metoda zbierania muzyki ludowej za pomocą fo­ nografu edisonowskiego zapoczątkowana została u nas w Polsce dopiero w roku 1914 na Podhalu dzięki wysiłkom dyr. J. Zborow­ skiego (Zakopane). Był to jednak wysiłek epizodyczny, brak od­ powiednich subsydiów nie pozwolił na stałe i systematyczne kon­ tynuowanie tej inicjatywy. Dopiero w roku 1930 akcja zbierania fonograficznego weszła na tory pracy metodycznej i stałej, od- �459 kąd przy Zakładzie Muzykologii Uniwersytetu Poznańskiego za­ łożone zostało przez prof, dr Ł. Kamieńskiego Regionalne Archi­ wum Fonograficzne (skrót RAF), wyposażone w kilka fonografów wałkowych. W roku 1935 archiwum przeszło na doskonalszą me­ todę nagrań, na nagrania elektro-akustyczne na płyty, posługując się mikrofonem węglowym, wzmacniaczami bateryjnymi i apa­ raturą elektryczną firmy Sanders i Janzen w Berlinie. Do 1 września 1939 zdołałem (jako asystent RAF) przegrać wszystkie wałki woskowe na płyty, wtedy jeszcze żelatynowe. Akcja RAF-u objęła początkowo przede wszystkim teren Wielko­ polski w sposób szczegółowy, a następnie Pomorze. W dniu 1 wrze­ śnia 1939 Archiwum Regionalne posiadało już nagrania ze Ślą­ ska, Pienin i Mazowsza. Stan tych nagrań wyrażał się liczbą około 4000 fonografów' wokalnych i instrumentalnych. Wszystkie te zbiory łącznie z aparatami zostały przez Niemców wywiezione z Poznania i wszelki ślad po nich zaginął. Podobnemu zniszczeniu uległy również obfite zbiory nagrań na wałki, znajdujące się w Muzeum Etnograficznym w Wilnie oraz bardzo bogate, już od roku 1936 rozpoczęte gromadzenie nagrań wałkowych o zasięgu ogólnopolskim przez Centralne Archiwum Fonograficzne przy B i ­ bliotece Narodowej w Warszawie, prowadzone przez śp. dra J. Pulikowskiego, doc. Uniw. Warsz. Posiadało ono kilkanaście tysięcy nagrań z Mazowsza, Pińszczyzny, Małopolski południowo-zachodniej (w tym ok. 4.000 nagrań z samej żywiecczyzny). Zbiory war­ szawskie zostały przez Niemców doszczętnie spalone. Po wojnie rozpoczął Poznań natychmiast pracę zbierania i organizowania archiwum fonograficznego. W czerwcu 1945 n i ­ żej podpisany i mgr. T. Wrotkowski złożyli przez Urząd Woje­ wódzki w Poznaniu do Ministerstwa Kultury i Sztuki wniosek 0 utworzenie Zachodniego Archiwum Fonograficznego z siedzibą w Poznaniu, uzasadniając celowość jego istnienia faktem posia­ dania prywatnej aparatury elektrycznej do nagrań przez mgra T. Wrotkowskiego. Wniosek został życzliwie przyjęty. Niestety nie ustalono formy prawnej Archiwum. Istniejemy więc jako insty­ tucja prywatna, subwencjonowana przez Ministerstwo Kultury 1 Sztuki pod nazwą «Zachodnie Archiwum Fonograficzne w Po- �460 znaniu» (skrót RAF). Subwencje wpływały nieregularnie i w skro­ mnym wymiarze. Mimo poczynionych zapotrzebowań nie otrzy­ maliśmy jednorazowej większej dotacji na zakup koniecznych apa­ ratur, jak mikrofony, wzmacniacze, akumulatory. Musieliśmy wo­ bec tego z miesięcznych subwencji nabywać częściami sprzęt naj­ potrzebniejszy. Poszukiwania aparatów, troska o tańszy zakup, korygowanie i składanie całości pochłonęły wielką ilość naszej energii i czasu, dając mimo to w wyniku stosunkowo niejednolity komplet aparatury. Doszliśmy tym sposobem do zaopatrzenia Ar­ chiwum w następujący sprzęt techniczny: 1 wzmacniacz 4-lampowy 8 Watt (bez firmy), średniej jakości, na prąd zmienny, 1 wzmacniacz 5-lampowy 15 Watt firmy «Telefunken» na prąd zmienny, 1 mikrofon węglowy firmy «Dralowid» typ DR 1, 1 m i ­ krofon kondensatorowy butelkowy firmy «Telefunken» wraz z przystawą 2-lampową, 1 aparat do nagrywania na prąd zmienny, 0 prostej paląkowej konstrukcji, 1 adapter elektryczny szafkowy,. 2 głośniki, 2 małe wzmacniacze do odgrywania, 2 skrzynie aku­ mulatorów żel. nikł. po 12 Volt, zapas płyt do nagrywania (500' sztuk) i 1 prądnica polowa przenośna na 220 V z napędem ben­ zynowym. Nagrywanie w terenie przy pomocy naszych aparatów wy­ maga koniecznego środka lokomocji. Aparatury są ciężkie i nie nadają się do ręcznego przenoszenia ani do wożenia na wózkach chłopskich. Potrzebny byłby też samochód, którym można by do­ jechać do każdej wsi, zaś własna (wyżej wspomniana) prądnica mogłaby nas uniezależnić od prądu sieciowego, który nie wszę­ dzie we wsiach istnieje, jeśli zaś jest, to wykazuje zbyt wielkie wahania, by mógł być używany do nagrań. Samochodu niestety nie uzyskaliśmy dotąd. Dlatego też praca nasza w terenie była bar­ dzo utrudniona i z konieczności dużą część nagrań musieliśmy uskuteczniać na miejscu w Poznaniu, sprowadzając śpiewaków 1 instrumentalistów do Archiwum. Nagrywania robimy na pły­ tach decelitowych. Liczba ich wynosi 471 fonogramów. Objęte nimi zostały tereny: Wielkopolski, Ziemi Lubuskiej, okolic W e j cherowa Kaszubskiego; kilka fonogramów wykonano w Lubelskim i Warszawskim. W nagraniach tych obok śpiewu żeńskiego i m ę - �461 skiego przeważają nagrania dudów, skrzy/piec i kozła zbąskiego. "W nagraniach instrumentalnych przeważają formy taneczne, jak przodek, wiwat, oberek, chodzony, szocz, polka, walcerek. Pieśni śpiewane — to przeważnie pieśni weselne i zalotne. Płyty nagrane przechowuje się w kopertach z papieru woskowego. W 1/3 płyty te zostały przegrane jako duplikaty, służące do transkrypcji me­ lodii na papier nutowy. Transkrypcje będą dwojakie: jedne w p i ­ sowni użytkowej dla muzyków i kompozytorów, drugie w szcze­ gółowej formie naukowej dla badań porównawczych. Wobec braku tonometra musimy na razie poprzestawać na transkrypcjach użyt­ kowych, pisząc je na kartkach katalogowych i umieszczając je następnie w kartotece. Zaprowadzona została również kartoteka ludowych tańców wielkopolskich z opisami choreograficznymi i melodiami oraz katalog imienny i powiatowy dudziarzy i kożlarzy wielkopolskich. Praca w Archiwum podzielona była w ten sposób, że sprawy administracyjne załatwiał mgr W rotkowski, bę­ dąc niekiedy pomocnym również i przy nagrywaniu, ja zaś or­ ganizowałem zbieractwo i prowadziłem stronę naukową Archi­ wum, w czym pomocna mi była mgr Jadwiga Sobieska. Zmontowaliśmy poza tym wspólnie trzy audycje radiowe w oparciu o materiał płytowy RAF-u. Publikujemy też cykl ar­ tykułów «Pieśń ludowa i jej problemy* w «Poradniku Muzycz­ nym* (Łódź). Zamiarem naszym jest stworzenie płytoteki ilustrującej l u ­ dową muzykę polską wedle regionów. Płytoteka ta, poza swymi czysto atrakcyjnymi zaletami, posiadać będzie dużą wartość dy­ daktyczną dla szkół muzycznych, pokaże bowiem folklor muzyczny w jego autentycznym brzmieniu przy zachowaniu regionalnych odcieni i różnic wykonania. Prócz tego płytoteka taka miałaby za­ sadnicze znaczenie w akcji reaktywowania muzyki ludowej w l u ­ dzie, czy to na drodze audycji radiowej, czy też grania w świe­ tlicach i stowarzyszeniach. Będzie ona najlepszym instruktorem, który rodzimą pieśń przekaże młodszemu pokoleniu nie poprzez nuty, lecz przez własną tradycję na drodze słuchania i powtarza­ nia. Stan finansowy dzisiejszego Archiwum, jako instytucji pry­ watnej, nie pozwolił na wykonanie takich płytotek. 7 T 7 7 �462 Obecnie nad pracami tymi roztoczyło opiekę Ministerstwo Kultury i Sztuki. Archiwum Fonograficzne wejdzie, jako osobna komórka, w skład Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludo­ wej, prowadzonego przez dyr. dra J. Grabowskiego. Ze strony M i ­ nisterstwa Kultury i Sztuki patronować pracom Archiwum będzie wicedyrektor Departamentu Muzyki doc. dr Z. Lissa. Naukową opiekę nad pracami Archiwum roztoczy prof, dr A. Chybiński. Archiwum ma być wyposażone w samochód z wmontowaną kom­ pletną aparaturą oraz motocykl do wyjazdów informacyjnych. Mgr Marian Sobieski OPIEKA NAD SZTUKĄ LUDOWĄ W DZIAŁALNOŚCI CENTRALNEGO INSTYTUTU KULTURY Centralny Instytut Kultury powołany zarządzeniem Ministra Kultury i Sztuki jako centralna instytucja państwowa do spraw upowszechniania kultury i sztuki, ma za zadanie koordynację wy­ siłków społecznych w tym zakresie, wypracowywanie wytycznych, prowadzenie i publikowanie prac naukowych i badawczych, i n strukcyjno-poradniczych itp., oraz szkolenie instruktorów wyż­ szego typu. Prace Instytutu dotyczą teatrów ochotniczych, amatorskich zaspołów muzycznych i chóralnych, sztuki ludowej, wczasów, świe­ tlic itp. Sztuka ludowa zajmuje niepoślednie miejsce w zaintereso­ waniach Centralnego Instytutu Kultury. W dobie przeobrażeń ustrojowych, politycznych i cywiliza­ cyjnych zagadnienie kultury i sztuki ludowej jest szczególnie aktualne. Z jednej bowiem strony mnożą się organizacje, insty­ tucje i urzędy interesujące się sztuką ludową, z drugiej zaś daje się zaobserwować fakt, że wieś nie tylko zrywa ze swą sztuką tra­ dycyjną, uważając takie postępowanie za awans społeczny, ale często wręcz się jej wyrzeka. Państwo doceniając wkład sztuki l u ­ dowej w zakres ogólnej kullury narodu, powołane jest do ratowa- �46$ nia jej dorobku od zagłady i będzie dążyć do znalezienia dla niej miejsca w życiu współczesnym. Dział Sztuki Ludowej Centralnego Instytutu KuUury zapo­ czątkowany w listopadzie ub. r. rozpoczął swą działalność od stwo­ rzenia frontu rzeczoznawców w postaci współpracowników sta­ łych lub też pracujących dorywczo. Oprócz tego stworzono sieć rzeczoznawców terenowych spośród znanych regionalistów, głów­ nie spośród kustoszów muzeów regionalnych. Rzeczoznawców tych zgromadził Centralny Instytut Kultury na konferencji w sprawie sztuki i kultury ludowej w Zakopanem w maju r. b., w której wzięli udział ponadto przedstawiciele licznych instytucji i orga­ nizacji oraz działacze terenowi, jako to: referenci kultury i sztuki w województwach, referenci Izb Rzemieślniczych oraz organizacji chłopskich i młodzieżowych. Referaty profesorów: Frankowskiego, Seweryna, Ciołka, Dalbora, a nadto dra Piwockiego i Orynżyny wprowadziły słuchaczy w sedno zagadnień budownictwa ludo­ wego, stroju, obrzędowości, sztuki ludowej itp. 7 7 Konferencja zakopiańska wypracowała ogólne wytyczne praktycznego ustosunkowania się do tych zagadnień, uchwalając liczne wnioski, których realizacja dać może podstawę pracy nad rozwojem sztuki i kultury ludowej. Po tym zjeździe Centralny Instytut Kultury zwołał dwukrot­ nie konferencje międzyministerialne i międzyorganizacyjne w sprawie organizacji wytwórczości i zbytu sztuki ludowej i prze­ mysłu ludowego, mające na celu skoordynowanie działalności or­ ganizacji gospodarczych. Pierwsza konferencja miała charakter sprawozdawczy i stwierdziła, że organizacje te trudnią się raczej popieraniem przemysłu pseudoludo-wego, rzadko docierając do ośrodków sztuki ludowej. Druga konferencja w Sopocie w ramach Targów Międzynarodowych, a w związku z wystawą sztuki ludo­ wej Ministerstwa Kultury i Sztuki rozpatrzyła zagadnienia su­ rowców dla ośrodków wytwórczych zarówno przemysłu ludowego, jak i sztuki ludowej oraz sprawę kredytów przeznaczonych na te cele. Centralny Instytut Kultury, realizując swój program prak­ tycznej koordynacji pracy w terenie, przeprowadził przykładowy 7 �464 eksperyment w woj. olsztyńskim, w postaci zorganizowania ośrodka produkcji tkanin ludowych wśród autochtonów i repatriantów. Konferencja zakopiańska wykazała, że pierwszym zagadnieniem opieki nad sztuką ludową jest przede wszystkim ochrona przed niewłaściwym jej popieraniem. Konferencja sopocka stwierdziła konieczność zarezerwowania w planie państwowym surowców dla żywych ośrodków sztuki ludowej oraz konieczność zajęcia się wy­ twórczością repatriantów i autochtonów na Ziemiach Odzyska­ nych. Centralny Instytut Kultury prowadzi przegląd żywych ośrod­ ków sztuki ludowej, analizując potrzeby terenowe oraz zbierając materiał ilustracyjny w postaci okazów sztuki ludowej. Część tych zbiorów była eksponowana na wystawie sztuki l u ­ dowej Ministerstwa Kultury i Sztuki w Sopocie. Stroje ludowe, zakupione dla pracowni kostiumologicznej Centralnego Instytutu Kultury, złożyły się na pokaz sztuki ludo­ wej na wystawie społeczno-gospodarczej w Częstochowie. Pokaz ten był bodaj pierwszą próbą upowszechniania wartości sztuki ludowej dla szerokich rzesz ludności wiejskiej w największym jej skupieniu w sezonie pątniczym. Zaopatrzony w napisy, ulotkę oraz żywe słowo umożliwiał badaczom bezpośrednią wymianę myśli z ludnością wiejską na temat stroju ludowego. Kierownictwo wy­ stawy prowadziło pamiętnik reagowania publiczności na zjawi­ ska sztuki ludowej. Udział Centralnego Instytutu Kultury w wystawie sopockiej i pracach komitetu wykonawczego Wystawy Malarstwa i Rzeźby Ludowej w Krakowie ma na celu upowszechnienie sztuki ludowej wśród ludności miejskiej. Centralny Instytut Kultury prowadzi ewidencję ośrodków sztuki ludowej, a zamierza dokonać ewidencji odpowiedzi na an­ kiety będące w posiadaniu różnych instytucji. Prowadzi również ewidencję materiałów ilustracyjnych w postaci fotografii oraz oka­ zów zakupionych przez różne instytucje zarówno o charakterze naukowym jak i gospodarczym. Z dalszych prac Centralni go Instytutu Kultury wymienić na­ leży rozpoczęte kartoteki zmuwów. teoretyków i praktyków zagad- �465 nień związanych ze sztuką ludową, kartotekę instytucji zaintere­ sowanych tym przedmiotem oraz bibliografię sztuki ludowej. W bibliotece Centralnego Instytutu Kultury składającej się z 7.000 tomów, a stworzonej ostatnio, sztuka ludowa zajmuje miejsce poczesne. Część materiału bibliotecznego zgromadzona w ośrodku naukowo-badawczym Centralnego Instytutu Kultury w Szklarskiej Porębie przyczyniła się do opracowania mapy stro­ jów ludowych, figurującej na wystawie w Częstochowie. Z do­ tychczasowych wydawnictw Centralnego Instytutu Kultury wy­ mienić należy poradnik w sprawie zbierania zabytków kultury l u ­ dowej, pióra dr Marii Znamierowskiej-Prufferowej. Przygoto­ wuje się zaś do druku pracę doc. dra Tadeusza Seweryna «Rozdroża sztuki ludowej*. Na koniec zasługuje na uwagę systematyczna praca kore­ spondentów terenowych, którzy odpowiadają na przysyłane i m an­ kiety, zbierają teksty obrzędów regionalnych oraz inscenizują je. Zebrane są już teksty. « Wesele Podhalańskie*, «Rafanie lnu», «JaseŁka*, «Burso» z Podhala, «Z kurkiem po dyngusie* z Opoczyń­ skiego, «Wesele opoczyńskie*, «Dożynki śląskie, «Oddawanie młoduchy*, «Czepiny», «Pastuszkowie» (misterium kolędnicze), «Moiczki», «Kolędy» ze Śląska Cieszyńskiego itp. Zebrane tym spo­ sobem materiały inscenizuje się w terenie, prtzy czyni aj ąc się przez to do ożywienia kultury regionalnej. Z inscenizacją « Wesela Pod­ halańskiego* pod kierownictwem Anieli Słapińskiej zaznajomili się uczestnicy zjazdu w Zakopanem. Mogli oni stwierdzić bezpo­ średnio, jak surowa prawda i wierność odtworzenia obrzędu gó­ rali podhalańskich dodatnio odbija się od wslzelkich stereotypo­ wych stylizacji w zespołach teatralnych, nie umiejących uszano­ wać piękna tradycyjnych, choć prymitywnych form obrzędowych. Dalsza działalność Centralnego Instytutu Kultury pójdzie na­ dal przede wszystkim w kierunku skoordynowania prac prowa­ dzonych w zakresie sztuki ludowej przez liczne instytucje i or­ ganizacje. Zadanie to jest ciągle jeszcze aktualne. Sztuka ludowa bowiem jest zagadnieniem wielowymiarowym. Interesują się nią instytucje naukowe, gospodarcze, samorządowe i społeczne. Na­ kazem chwili jest więc ustalenie planu pracy w skali państwowej Liul, T . X X X V I I 30 �466 i taka jego realizacja, aby nie było sprzeczności w działalności tych instytucji. Jest to tym potrzebniejsze, że dzięki niesłychanej popularności sztuki ludowej w czasach obecnych, ma ona zbyt wielu opiekunów, niezawsze zorientowanych w zagadnieniu opieki nad nią. Centralny Instytut Kultury przygotowuje więc plan właści­ wej opieki nad sztuką ludową. STAN BADAŃ W ZAKRESIE ETNOGRAFII MUZYCZNEJ W POLSCE Rezygnując iz wstępu, w którym powinno się wspomnieć 0 etnografii muzycznej jako nauce młodej, o jej osiągnięciach do czasu wojny, chcę po prostu przedstawić sytuację obecną, możli­ wości badań na tym polu, trudności i braki związane z gromadze­ niem materiałów do muzyfu ludowej. Na uwagę zasługują przede wszystkim najważniejsze ośrodki naukowe zainteresowane w tych badaniach, a więc katedry muzykologii uniwersytetów polskich 1 wyższe szkoły muzyczne. W Polsce istnieją 3 katedry muzykologii: w uniwersy­ tetach w Poznaniu, Krakowie i Wrocławiu, oraz wykłady zle­ cone z tegoż zakresu w uniwersytecie w Toruniu. Na pierwszym miejscu należy postawić katedrę muzykologii w Poznaniu. Kate­ dra ta, której kierownikiem jest obecnie prof, dr Adolf Chybiński, były kierownik Zakładu Muzykologicznego Uniwersytetu Jana Ka­ zimierza we Lwowie, już przed wojną przodowała na polu ba­ dań naukowych w dziedzinie etnografii muzycznej i wykształ­ ciła kilka sił dobrze przygotowanych naukowo i technicznie do pracy w tym zakresie. Są to: mgr Marian Sobieski, mgr Jadwiga Sobieska (autorka wydanej w r. 1938 pracy o dudach wielkopol­ skich), mgr Maria Turczynowiczowa i mgr Tadeusz Wrotkowski. Mgr Marian Sobieski prowadzi przy katedrze muzykologii, jako st. asystent, wykłady i ćwiczenia zlecone, których tematy w bie­ żącym roku akademickim są następujące: 1) Etnografia muzyczna Wschodu, 2) Etnografia muzyczna Europy, 3) Etnografia mu- �467 zyczna Polski. Studentów jesit 28. Dziś trudno przewidzieć czy i ilu z nich wyspecjalizuje się w zakresie etnografii muzycznej. W stadium opracowania znajduje się szereg prac naukowych wymienionych pracowników i tak: Prof, dr Chybiński ma na ukończeniu pracę pt. «О oraw­ skich melodiach ludowych* (przeznaczoną dla «Ludu»), a przy­ gotowuje prace pt. «Monografia tańca krakowskiego* oraz «Мопоgrafia polskich tańców ludowych* — obliczone na 2 tomy; ponad to w przygotowaniu jest I I wydanie pracy pt. «Instrumenty mu­ zyczne ludu polskiego na Podhalu*. Mgr Marian Sobieski pracuje nad tematem pt. «Pentatonika w polskiej muzyce ludowej* i nad tematem pt. «Cechy stylistyczne pieśni ludowej w poszczególnych regionach Polski*. Mgr Jadwiga Sobieska opracowuje monografię z zakresu instrumentologii pt. «Kozioł lubusko-zbąski*, mgr Ma­ ria Turczynowiczowa pracę o metodach O. Kolberga w odniesieniu do muzyki ludowej w Wielkim Księstwie Poznańskim. Materiały, jakimi dysponuje Zakład Muzykologiczny U. P. w Poznaniu dla badań etnograficzno-muzycznych, są bardzo ogra­ niczone i to zarówno w zakresie literatury naukowej, jak i wydaw­ nictw nutowych etnograficznych. Cały majątek Zakładu został wy­ wieziony, a częściowo zniszczony przez okupanta. Dziś ilość ksią­ żek z powyższego zakresu nie przekracza 20, ilość publikacji nutowych jest również minimalna. Biblioteka nie posiada na­ wet «Ludu» Kolberga, lecz we fragmentach nie dających się zło­ żyć w całość. Podobnie zniszczone lub wywiezione zostały wszyst­ kie nagrania, których Zakład przed wojną posiadał przeszło 3000. Obecnie Zakład nic posiada żadnych urządzeń umożliwiających jakiekolwiek nagrywania, a do celów demonstracyjnych' dla stu­ dentów korzysta się z aparatury płytowej i wałkowej oraz mikro­ fonu, będących prywatną własnością st. asyst, nigra Mariana So­ bieskiego. Cały majątek Zakładu — to 1 wzmacniacz radiowy bez lamp i 70 płyt decelitowych. W najbliższym czasie w drodze wy­ miany ma Zakład otrzymać szafkowy gramofon. Urządzenie nor­ malne pracowni etnograficzno-muzycznej zależeć będzie od zain­ teresowania odpowiednich władz państwowych tym działem nauki i odpowiednio wysokich dotacji na te cele. 30" �468 Podobne braki dają się odczuwać i w innych Zakładach Mu­ zykologicznych uniwersyteckich, w których przy odpowiednich funduszach mogłyby powstać ośrodki etnologiczno-muzyczne. Bez­ skutecznie kołacze Kraków, gdzie katedrę muzykologii prowadzi prof, dr Zdzisław Jachimecki, o subwencje na zakupienie wydaw­ nictw z zakresu pieśni i muzyki ludowej polskich i obcych na­ rodów, o wyposażenie swego instytutu w odpowiednią aparaturę, a więc fonograf, aparaty do nagrywania, do szlifowania wałków itd., bez czego trudno myśleć o racjonalnej pracy. Mając w roku bieżącym zapisanych na studia muzykologiczne ponad 60 słucha­ czy, pełnych zapału do nauki, mógłby wielu z nich zaintereso­ wać etnografią muzyczną i pobudzić do pracy naukowej na tym polu. W bieżącym roku akademickim nie odbywają się żadne wy­ kłady w zakresie etnografii muzycznej, a w latach przedwojennych miało to miejsce jedynie sporadycznie, ostatnio w r. 1937/38 wy­ kład na temat « Polskiej muzyki ludowej* prowadzony był przez prof, dra Jachimeckiego przez 3 trymestry. Do studentów okazu­ jących większe zainteresowanie tym przedmiotem należał Zyg­ munt Estreicher, który w wyniku zamieszek wojennych znalazł się za granicą i ostatnio kontynuując studia muzykologiczne w Szwajcarii, uzyskał doktorat w Bernie, na podstawie pracy o pieśniach Eskimosr>w. Należy się spodziewać, że kiedy dr Estrei­ cher wróci do Polski, odda się pracy właśnie w zakresie etnologii muzycznej. W czasie okupacji dojeżdżał do Krakowa w charakte­ rze studenta tajnego Uniwersytetu, młody nauczyciel szkoły po­ wszechnej spod Krakowa, Karol Lehnert, który pozostając w bli­ skim kontakcie z ludem wiejskim, opracował lemat: Repertuar pieśni ludowych w czasie wojny w kilku wsiach podkrakowskich: Zabierzów, Czerna itd. Przy katedrze muzykologii Uniwersytetu Wrocławskiego prowadzone są wykłady i ćwiczenia z einografi muzycznej na ra­ zie tylko w zakresie potrzebnym studentom do jednego z obowią­ zujących ich egzaminów magisterskich. Kierownikiem tej kate­ dry jest prof. ks. dr Hieronim Feicht, sam żywo interesujący się tym działem pracy. W najbliższym czasie w «Kwartalniku Mu­ zykologicznym* ma pojawić się jego rozprawka pt. «01czańskie �469 (zakopiańskie) pieśni religijne* (wraz z zebranymi pieśniami). Prof. ks. dr Feicht poczynił starania o uzyskanie pewnych kwot na zakup niezbędnych pomocy naukowych, przede wszystkim fo­ nografu. Zakład posiada niewielką bibliotekę, głównie w zakresie niemieckiej pieśni ludowej, oraz pewną ilość płyt. Prócz tego w Za­ kładzie Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego znajduje się kilka instrumentów perkusyjnych z Dalekiego Wschodu. Zupełnie żadnych pomocy naukowych w zakresie etnografii muzycznej nie posiada Uniwersytet w Toruniu. Wykłady zlecone z zakresu muzykologii prowadzi tam st. asystent Leon Witkowski, magister f i l . klas. i muzykologii, zajmujący się zagadnieniami etnologii muzycznej. Korzysta z własnej skromnej biblioteki, ilu­ strując wykłady własnymi płytami. Obecnie pracuje nad tema­ tem: «Toruń w pieśni ludowej*. Wyższe szkoły muzyczne będą niewątpliwie w przyszłości stanowiły poważną pozycję w dorobku naukowym na polu etno­ grafii muzycznej. Dziś, będąc w toku reorganizacji, zgodnie z re­ formą szkolnictwa muzycznego, nie mogą być jeszcze na tym polu poważnie brane w rachubę, Jest ich pięć: w Warszawie, Krakowie, Katowicach. Poznaniu i Łodzi. Na wszystkich wydziałach tych uczelni obowiązują wykłady z etnologii muzycznej. Najwięcej oczywiście należy oczekiwać od sekcji teorii wydziału kompozycji, teorii i dyrygentury, gdzie student może przygotować pracę dy­ plomową z zakresu etnografii muzycznej i specjalizować się w tym dziale. W lej chwili nie we wszystkich jeszcze wyższych szkołach muzycznych uruchomiono ten przedmiot, na razie rozpoczęły się wykłady z etnologii muzycznej w uczelniach w Lodzi i Poznaniu. W Wyższej Szkole Muzycznej w Lodzi wykłady z etnologii muzycznej prowadzi prof. Wawrzyniec Żuławski, absolwent mu­ zykologii Uniwersytetu Warszawskiego. I on walczy z brakami w zakresie materiałów milowych, nagrań płytowych ild. W wy­ kładach swoich, potraktowanych bardzo obszernie, obejmuje kurs muzykologii porównawczej, nie wyłącznie tylko etnologii muzycz­ nej. Prócz wykładów, przewidziane jest w roku następnym semi­ narium z zakresu zbierania, systematyzowania oraz badań nad polską pieśnią ludową. �470 Na zakończenie należy jeszcze wspomnieć o niezwykle waż­ nej dla badań naukowych instytucji, a mianowicie o Zachodnim Archiwum Fonograficznym w Poznaniu, którego kierownikiem jest mgr Tadeusz Wrotkowski, dział naukowy prowadzi mgr Ma­ rian Sobieski. Istniejące przed wojną Centralne Archiwum Fonograficzne (C. A. F.) w Warszawie zostało zupełnie spalone przez Niemców, zaś jego kierownik śp. dr J. Pulikowski poległ w r. 1944 podczas powstania warszawskiego. Archiwum Fonograficzne Uniwersy­ tetu Poznańskiego zostało w czasie wojny doszczętnie zniszczone. Wobec powyższego Zachodnie Archiwum Fonograficzne w Pozna­ niu jest obecnie jedyną w Polsce instytucją, posiadającą fachowo przygotowane siły, której prace zmierzają w kierunku zebrania i utrwalenia zanikającego polskiego folkloru muzycznego oraz w kierunku wykorzystania zebranych materiałów. Zbieranie folkloru przeprowadza się przez nagrywanie mu­ zyki ludowej na wałki fonograficzne i płyty decelitowe. Wyko­ rzystanie zebranych materiałów, dzięki zainicjowanej już wymia­ nie międzynarodowej, pozwoli na przeprowadzenie badań porów­ nawczych muzyki ludowej w skali europejskiej. Stwarza również podstawę dla opracowania racjonalnych śpiewników regional­ nych itp. Poza tym udostępnienie zbiorów fonograficznych kom­ pozytorom i muzykom polskim może stać się potężnym zastrzy­ kiem odżywczym dla ich twórczości. Antonina Wozaczyńska WYCIĄG Z PROTOKÓŁU Z X X I I WALNEGO ZGROMADZENIA P. T. L. XXII Walne Zgromadzenie P. T. L. odbyło się w Lublinie w dniach 24 i 25 marca br. przy udziale reprezentantów Minister­ stwa Kultury i Sztuki, Ministerstwa Odbudowy, Centralnego Insty­ tutu Kultury, Politechniki Warszawskiej, Wojewódzkiej Rady Na­ rodowej. Miejskiej Rady Narodowej, rektorów i przedstawicieli �471 senatów obu uczelni, Kuratorium O. S. L. oraz członków w ogól­ nej liczbie 58 osób. Cel zwołanego zgromadzenia wyjaśnił przewodniczący, prof, dr Jan Czekanowski. Stwierdził on mianowicie, że 1) T. L. re­ stytuowało się w Lublinie, gdzie znalazł się przedwojenny prezes i kilku członków Zarządu, na specjalnie zwołanym walnym zgro­ madzeniu, na którym była obecna nieliczna garstka członków. Działalność T-wa rozrosła się i objęła cały obszar Polski. Wsku­ tek tego powstała konieczność uzyskania od czołowych przedsta­ wicieli etnografii i ludoznawstwa sankcji dla dotychczasowych po­ czynań Twa oraz uwag, wskazówek i wytycznych dla dalszego postępowania. 2) Po wtóre zaszła konieczność omówienia szeregu problemów organizacyjnych i naukowych, które się nie dadzą po­ myśleć bez dyskusji w szerokim gronie etnografów. Po powołaniu prezydium honorowego, przemówieniach gości i przyjęciu porządku dziennego odczytano protokół z X X I Wal­ nego Zgromadzenia, który przyjęto. Obszerne sprawozdanie sekretarza, prof. dr. Józefa Gajka, objęło sprawy budżetowe, organizacyjne, biblioteczne i naukowe. W sprawozdaniu zostały podkreślone następujące momenty: budżet Twa opierał się na subwencjach Wydziału Nauki Ministerstwa Oświaty, Ministerstwa Administracji Publicznej, Ministerstwa Od­ budowy, W. R. X., M. R. N., m. Lublina, obu uniwersytetów oraz na dochodach ze składek i ze sprzedaży wydawnictw. Sztywna konstrukcja budżetu, opierającego się przede wszystkim o sub­ wencje, nie pozwoliła na swobodniejszą decyzję Zarządu, co od­ biło się szczególnie ujemnie na pracach nad Polskim Atlasem Etnograficznym, dla którego w okresie sprawozdawczym nie zdo­ byto żadnych funduszów. W ramach prac organizacyjnych nawią­ zano kontakt z wszystkimi katedrami etnografii i etnologii uni­ wersytetów polskich, z dyrekcjami muzeów etnograficznych i re­ gionalnych, z katedrami etnografii w Bułgarii i we Włoszech. Od­ zyskano i przewieziono do Lublina bibliotekę Twa, uzupełniono ją zakupem księgozbioru po śp. prof. A. Fischerze oraz zbiorami uzy­ skanymi z bibliotek poniemieckich i przystąpiono do jej skatalo­ gowania. W ramach prac naukowych wydano X X X V I tom «Ludu» �472 i 10 odbitek, 1 zeszyt I tomu «Ргас Etnologicznych», przygotowano do druku V I i V I I tom «Ргас i Materiałów Etnograficznych*, spo­ rządzono indeks z 9 tomów «Ludu» i 3 tomów «M. A. A. E.», re­ prezentowano Two na Zjeździe Naukowym Instytutu Bałtyckiego w Bydgoszczy i na Zjeździe Lużycoznawczym w Poznaniu, prze­ prowadzono badania terenowe nad budownictwem, ceramiką, prze­ mysłem włókienniczym i żydowską sztuką ludową województwa lubelskiego, nad etniczną strukturą Łemków oraz uporządkowano etnograficzny inwentarz Miejskiego Muzeum w Lublinie. Po odczytaniu sprawozdania powołano komisje: Statutową, Preliminarzową i Naukowo-Wydawniczą dla przeprowadzenia dy­ skusji nad programem dalszej działalności Twa. W wyniku obrad Komisja Statutowa przedstawiła do zatwierdzenia Walnemu Zgro­ madzeniu szereg poprawek do statutu, z których najważniejsze do­ tyczą celu istnienia Towarzystwa i jego osobowości prawnej. Ko­ misja Preliminarzowa opracowała projekt preliminarza na rok 1947, który objął m. i . wydawanie «Ludoznawcy» i opracowanie ^Polskiego Atlasu Przesiedleńczego*. Komisja Naukowo-Wydawnicza przedstawiła następujące projekty: 1) Wydawanie «Ludu». 2) Zachowanie dotychczasowego układu «Ludu» i rozszerze­ nie go o następujące działy: ikonografię etnograficzną, o stałą rubrykę pt. «Wędrówki po pracowniach etnogra­ fów* oraz o dział informacji i bibliografii słowiańskiej. 3) Wydanie XL tomu «Ludu» jako indeksu dla 39 poprze­ dzających tomów. 4) Wydawanie dalszych zeszytów I tomu «Ргас Etnograficz­ nych*. 5) Wydanie w ramach «Ргас Etnologicznych* pracy prof. Wł. Antoniewicza o metodach badawczych prehistorycznoetnologicznych. 6) Zapoczątkowanie wydawania «Ргас i Materiałów Etnogra­ ficznych*, które — zgodnie z planami Zarządu — będą zawierać następujące działy: a) monografie, b) materiały,, �473 7) 8) 9) 10) 11) 12) 13) 14) 15) 16) notatki i okruchy, c) inwentaria muzealne i d) etnografię historyczną. Kontynuowanie zapoczątkowanych przez Zarząd a wysu­ niętych na X X I Walnym Zgromadzeniu prac nad Pol­ skim Atlasem Etnograficznym. Rozpoczęcie prac nad planowanym przez Zarząd Atlasem Przesiedleńczym, który ma być uzupełnieniem P. A. E. w stosunku do Ziem Odzyskanych. Nawiązanie kontaktu z prehistorykami i antropologami w sprawie opracowania odpowiednich map do obu Atlasów. Poczynienie kroków: o wprowadzenie do przepisów magi­ sterskich przy magisteriach z etnografii i etnologii obo­ wiązku odbycia studiów i prac terenowych oraz praktyk muzealnych; o wprowadzenie etnografii jako przedmiotu obowiązko­ wego w pedagogiach i instytutach pedagogicznych; o wprowadzenie do szkolnictwa średniego i powszechnego etnografii Polski i ogólnej, wreszcie o wprowadzenie etnografii i etnologii jako przedmiotu obowiązkowego przy magisteriach z geografii, pedagogiki, prehistorii, antropologii, socjologii, filologii polskiej, mu­ zykologii, historii i historii sztuki. Opracowanie i wydanie mapy Polski w skali 1:100.000,000 jako ślepej mapy dla oznaczania zjawisk etnologicznych i etnograficznych. Przeszkolenie etnograficzne powiatowych referentów K u l ­ tury i Sztuki. Komisja zaproponowała następnie: a) aby Walne Zgro­ madzenie zwróciło się do Ministerstwa Kultury i Sztuki oraz Ministerstwa Oświaty z apelem o umieszczenie zbio­ rów Muzeum Etnograficznego im. S. Udzieli na Wawelu, b) aby Zarząd utrzymał kontakt z Instytutem ZachodnioSłowiańskim przy Uniwersytecie Poznańskim w pracy nad utrwaleniem fonograficznym reliktów gwar polskich na terenie Ziem Odzyskanych, c) zwrócił się do Ministerstwa �474 Kultury i Sztuki oraz do Sekcji Etnograficznej Związku Muzeów Polskich z propozycją stworzenia w Rapperswilu wspólnym wysiłkiem wzorowego działu etnograficznego, dającego pojęcie o całokształcie kultury ludowej w Polsce, d) zajął się sprawą udziału Polski w pracy nad między­ narodową bibliografią etnograficzną, koncentrującą się w Bazylei pod kierunkiem dra Geigera, e) przedłożył Wła­ dzom Duchownym pod życzliwą rozwagę ogólne przeko­ nanie etnografów polskich, że studia etnograficzno-etnologiczne słuchaczy filozoficzno-teologicznych Zakładów Naukowych ułatwią im prace duszpasterskie wśród ludu i przysposobią ich do badań etnograficznych, f) utrzymał żywy kontakt ze słowiańskimi placówkami etnologicznymi. Prócz tego delegaci Ministerstwa Kultury i Sztuki wysunęli pod adresem Twa projekt ścisłej, systematycznej współpracy z M i ­ nisterstwem przy badaniach nad kulturą ludową obszarów polskich. W drugim dniu zebrania wygłoszono 3 referaty naukowe: prof, dra E. Frankowskiego o organizacji pracy w zakładach etno­ grafii i etnologii, dr M. Priifferowej o szwajcarskim ruchu nauko­ wym w zakresie etnografii i etnologii oraz doc. dra L. Zabrodzkiego o potrzebie współpracy Towarzystwa z Instytutem Zachodnio-Słowiańskim w zakresie badań nad reliktami gwarowymi. Po referatach przystąpiono do dyskusji nad wnioskami po­ szczególnych Komisji. W rezultacie dyskusji przyjęto wniosek Ko­ misji Statutowej, zmieniającej nazwę Towarzystwa na Polskie To­ warzystwo Ludoznawcze oraz niektóre postanowienia statutu. Wnioski Komisji Preliminarzowej przyjęto po przeprowadzeniu drobnych poprawek; przyjęto również wszystkie wnioski Komisji Naukowo-Wydawniczej. Następnie odczytano i przyjęto protokół z posiedzenia Ko­ misji Rewizyjnej, która w dniu poprzedzającym obrady skontrolo­ wała księgi kasowe Towarzystwa i postawiła wniosek o udzielenie Zarządowi pełnego absolutorium. �475 Do wykonania zakreślonego dyskusją programu prac Twa powołano nowy Zarząd w następującym składzie: prezes — prof, dr Kazimierz Moszyński, wiceprezesi — prof, dr Jan Czekanowski, prof, dr Eugeniusz Frankowski, prof, dr Leon Halban; sekretarz generalny — prof, dr Józef Gajck. W skład członków Zarządu we­ szli: prof, dr Jan Stanisław Bystroń, Tadeusz Delimat, prof dr Kazimierz Dobrowolski, dr Janina Krajewska, prof, dr Władysław Kuraszkiewicz, mgr Bolesław Kuźmicz, prof, dr Jan Mydlarski, mgr Jan żołna- Manugiewicz, dr Maria Znamierowska-Prufferowa, dr Roman Reinfuss, doc dr Tadeusz Seweryn, prof. Leopold Węgrzynowicz, inż. Henryk Zamorowski, prof, dr Kazimiera Zawistowicz, dr Juliusz Zborowski, mgr Henryk Zwolakiewicz. W skład Komisji Rewizyjnej weszli: prof, dr Leon Białkowski, prof, dr Zdzisław Papierkowski, prof, dr Henryk Raabe, nacz. Ro­ man Śląski, prof, dr Mieczysław Ziemnowicz. Postanowienia końcowe przyniosły następujące uchwały: 7 7 1) Zarząd wyśle pod adresem wszystkich P. T. Fundatorów Towarzystwa specjalne pismo z podziękowaniem za życz­ liwą opiekę i pomoc w przedsięwzięciach Twa; 2) powiadomi prof, dra Kazimierza Nitscha o nadaniu mu przez Walne Zgromadzenie miana członka honorowego; 3) powiadomi prof, dra Kazimierza Moszyńskiego o wyborze na prezesa, o przebiegu obrad i prześle mu życzenia; 4) nawiąże i utrzyma kontakt z czlonkami-założycielami Towarzystwa. Obrady zamknął prof, dr Leon Halban przemówieniem, w którym wyraził nadzieję, że osiągnięcia P. T. L. w okresie naj­ bliższym, dzięki zdobytemu doświadczeniu i szczegółowo opra­ cowanemu programowi, przewyższą znacznie osiągnięcia dotych­ czasowe. �476 WYCIĄG ZE SPRAWOZDANIA Z KONFERENCJI NAUKOWEJ P. T. L. W SPRAWIE POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO Konferencja naukowa P. T. L., zwołana przez Zarząd w myśl postanowień X X I I Walnego Zgromadzenia, odbyła się w Krako­ wie w dniach 22 i 23 marca br. w Zakładzie Etnografii Słowiań­ skiej U. J. i miała na celu ustalenie programu czynności i metod pracy nad Polskim Atlasem Etnograficznym. W konferencji wzięli udział: Jan Czekanowski, Tadeusz De­ limat, Kazimierz Dobrowolski, Maria Frankowska, Eugeniusz Frankowski, Józef Gajek, Mieclzysław Gładysz, M. Gładyszowa, Aleksander Jaworczak, Jadwiga Klimaszewska, Janina Krajew­ ska, Anna Kutrzebianka, Kazimierz Moszyński, Kazimierz Nitsch, Stefan Nosek, Roman Reinfuss, Tadeusz Reyman, Tadeusz Sewe­ ryn, Maria Suboczowa, Franciszek Uhorczak, Leopold Węgrzyno­ wicz, Kazimiera Zawistowicz, Maria Znamierowska-Priifferowa, Jan Żółna-Manugiewicz. Konferencji przewodniczył prof. Kazimierz Moszyński. Za­ gaił prof, dr Czekanowski, który zobrazował historię planów Atlasu, poczynającą się od dialektycznych badań prof. К. Nitscha i kartograficznego ujęcia niektórych zjawisk polskiej kultury l u ­ dowej przez prof. К. Moszyńskiego, a kończącą się na obecnym zamiarze stworzenia pełnego etnograficznego atlasu Polski. Sprawozdanie z dotychczasowych osiągnięć w dziedzinie prac nad Atlasem złożył prof. J. Gajek. który przedstawił następnie opracowany przez siebie projekt instrukcji P. A. E. do dyskusji i ew. zaaprobowania przez uczestników konferencji 4 Z kolei nastąpiła cześć referatowa. Referat dr M. Frankow­ skiej pt. «Problem kartograficzny w etnografii* przedstawił teore­ tyczne możliwości kartograficznego ujęcia zjawisk kulturowych i związane z tym konsekwencje praktyczne. Referat prof. Т. Se­ weryna o Atlasie der deutschen Yolkskunde miał na celu ostrzec polskich etnografów od powtórzenia zawartych w nim błędów. 1 T 1 Referat prof, dra J. Gajka o Polskim Atlasie Etnograficznym d r u ­ k o w a n y jest w Annales Universitatis M . C. Sklod. Т. I . Supl. �477 I)r M. Prufferowej projekt ankiety do rybołóstwa miał za zadanie oświetlić problem ankietowania i posłużyć jako materiał do dy­ skusji nad konstrukcją ankiet do P. A. E. Dyskusja nad projektem instrukcji i referatami doprowadziła do wysunięcia szeregu wniosków, z których niektóre weszły w skład instrukcji. W drugim dniu obrad, po zakończeniu dyskusji nad refera­ tami, ustalono ogólne ramy instrukcji P. A. E., która przedstawia się następująco: 1. O b s z a r b a d a ń P. A. E. obejmować będizie teren za­ kreślony współczesnymi granicami Państwa. P. A. E. zu­ żytkuje nie tylko czysto polski materiał etnograficzny, aie także zobrazuje stan faktyczny kultury ludowej na Zie­ miach Odzyskanych, przedstawiających mieszaninę trzech elementów kulturowych: polskiego, niemieckiego i ru­ skiego. 7 2. M a t e r i a ł b a d a ń . P. A. E. nie ograniczy się tylko do materiału zawartego w obrębie granic, ale wyzyska dla celów porównawczych i syntetycznych etnograficzny ma­ teriał z państw ościennych (Czechy, Rosja). Gromadze­ nie materiału z obszaru Polski trzeba koniecznie oprzeć przede wszystkim o ankietę. Prócz tego należy wyzyskać istniejące już dane w literaturze etnograficznej, jak rów­ nież materiały zebrane przez instytuty i zakłady etnogr. uniwersytetów polskich. Materiały z literatury rozpisze się na ankietach zastępując nazwisko informatora nazwiskiem autora. W ten sposób uporządkuje się zgromadzony już materiał i usprawni jego opracowanie. W akcji rozpisy­ wania materiałów zobowiązali się wziąć udział obecni na konferencji przedstawiciele katedr i instytucji, a więc: ka­ tedra etnografii w Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu oraz Instytut Śląski w Katowicach. Przedmiotem tej akcji mają być przede wszystkim czołowe wydawnictwa etno­ graficzne, a więc «Lud» Kolberga, «Wisła», «Lud», «Zb. Wiad. do Anlr. Kraj.». «M. A. A. E.». «Lud Słowiański*, �478 następnie to wszystko, co dostarcza jakichkolwiek danych do ludowej kultury Polski. Oprócz materiałów drukowanych wyzyska się w Atla­ sie materiały archiwalne i muzealne również systemem ankietowym. Redakcja P. A. E. zaprosi do współpracy dyrektorów i pracowników muzeów i archiwów. Aby ujednolicić sposób rozpisywania materiału na ankietach, Redakcja P. A. E. opracuje i roześle zaintere­ sowanym specjalną instrukcję. 3. S i e ć k o r e s p o n d e n t ó w P. A. E. Ze względu na cha­ rakter i rozmiar P. A. E. sieć korespondentów musi być stała i rozmieszczona jednolicie na całym obszarze badań. Z tego też względu obszar Polski zostanie podzielony na sekcje o bokach 20 X 30 km. Sekcja będzie obszarem dzia­ łania poszczególnego członka-koresipondenta. Podział na sekcje ułatwi zarówno organizację sieci, jak i postępo­ wanie przy opracowywaniu materiału. Stworzeniem sieci ma się zająć zarówno Redakcja P. A. E., jak i Oddziały P. T. L. Sieć kierowana będzie centralnie i nie może być używana bez zgody Redakcji P. A. E. do pozaatlasowych celów z wyjątkiem tych człon­ ków sieci, których ośrodki uniwersyteckie względnie i n ­ stytucje zyskały uprzednio dla celów własnych. Sieć pra­ cować będzie na podstawie regulaminu, opracowanego i przedstawionego na konferencji przez prof. Gajka. W ra­ mach lej dużej sieci (ok. 850 punktów) stworzy się małą sieć kontrolną, złożoną z maksimum 40 punktów rozrzu­ conych równomiernie na całym obszarze badań, sprawdza­ jącą wątpliwe wyniki ankiety. Celem zwiększenia przydatności sieci korespondentów P. A. E. prowadzić się będzie ich systematyczne dokształ­ canie w technice zbierania materiału i ankietowaniu. Do­ kształcanie uskuteczniać się będzie wykładem i drukiem. W związku z tym Konferencja zgłasza wniosek, ażeby Re­ dakcja P. A. E. opracowała i wydała szczegółową insirukcję dla prelegentów w sprawie wykładów i rozbudowywała 7 �479 wstępne karty ankiety do szczegółowych instrukcji. Prof. Frankowski podjął się opracowania vademecum informu­ jącego korespondentów o metodach badawczych. 4. A n k i e t y. Tekst ankiety będzie projektowany każdora­ zowo przez specjalistów w dziedzinie danego zagadnienia. Ostateczna redakcja ankiety będzie należeć do Redakcji P. A. E., która jednak winna uwzględniać ważniejsze żą­ dania projektodawcy. W każdym wypadku ankieta winna obejmować moż­ liwie wąskie zagadnienie i ograniczoną liczbę pytań, gdyż to warunkuje większą dokładność odpowiedzi i daje więk­ szą łatwość mapowania, oraz łączenia problematyki kul­ tury materialnej z duchową i społeczną. Zewnętrzna strona ankiety nie będzie odbiegać od wzoru przedstawionego na konferencji przez prof. J. Gajka. W związku z potrzebą opracowywania dużej ilości an­ kiet konferencja projektuje, ażeby R-edakcja P. A. E. za­ apelowała do wszystkich katedr etnografii, instytutów, mu­ zeów, archiwów i członków P. T. L. o nadsyłanie wzorów i niewyzyskanych dotąd ankiet. а. K o l e j n o ś ć z a g a d n i e ń . W sprawie kolejności po­ dejmowanych przez P. A. E. zagadnień postanowiono, że na plan pierwszy pójdą zagadnienia najłatwiejsze spośród ginących i to zagadnienia cząsteczkowe, wąskie. Szcze­ gółową kolejność zagadnień ustali Redakcja P. A. E. po ' porozumieniu się z uczestnikami konferencji przy pomocy kwestionariusza, gdyż w chwili odbywania konferencji sprawa ta nie dojrzała jeszcze do dyskusji. б. O p r a c o w y w a n i e z a g a d n i e ń . Konferencja prze­ widziała dwie serie opracowań. Pierwszą serię ma stano­ wić kartograficzne ujęcie zebranego materiału i krótkie wyjaśnienie, serię drugą — jego monograficzne opracowa­ nie. W związku z oboma rodzajami czynności konferencja zaprojektowała, ażeby Redakcja P. A. E. porozumiała się każdorazowo ze specjalistami w danej dziedzinie etnografii �480 w sprawie całokształtu prac związanych z opracowywa­ niem poszczególnych zagadnień, a więc projektu ankiety i kartograficznego oraz monograficznego opracowania uzy­ skanych przez nią wyników. 7. M a p y . Podkładowa mapa robocza podzielona będzie na sekcje o bokach 20 X 20 km. Karla atlasowa powtórzy ten podział, tak że P. A. E. odbiegać będzie od niemieckiego wzoru (A. d. d. V.), ale zalelą jego będzie przejrzystość, jednakowo duży obszar sekcji, możliwość łatwego przeli­ czania odległości i zasięgów oraz nieskomplikowana no­ menklatura sekcyjna. Podstawową zaletą jednak takiej karty będzie okoliczność, że elementem mapy stanie się sekcja, a nie człowiek, który jesl przenośny i zmienny. Kartę podkładową, na której mapować się będzie poszcze­ gólne zagadnienia, wykona się w skali 1:1.000,000 i pra­ cować się będzie na niej w oparciu o mapę 1:300.000, jako posiadającą wszystkie nazwy topograficzne. Karta podkła­ dowa będzie zawierać prócz podziału na sekcje także sieć rzeczną. Atlas właściwy, zredukowany do 1:2.000,000, będzie posiadał uzupełnienia w postaci map kalkowych, zawie­ rających podziały: parafialny, administracyjny i gwa­ rowy, miejscowości o znaczeniu historycznym, historyczne szlaki komunikacyjne, miejscowości jarmarczne, orografię, zalesienie, gleby, dane prehistoryczne i antropologiczne, a w razie potrzeby i inne dane. Karty dodatkowe, zawierające nawiązania z obszarów obcych, drukować się będzie w skali 1:4.000,000. W związku z graficzną stroną Atlasu uczestnicy kon­ ferencji zdecydowali się, że Redakcja P. A. E. może uznać niniejsze postanowienia za nie wiążące, w razie gdyby ja­ kieś względy nakazywały zmianę tych postanowień; w każ­ dym jednak wypadku Redakcja P. A. E. winna iść po linii raczej zmniejszania niż zwiększania rozmiarów map. �481 8. P o s t a n o w i e n i a końcowe: a) P. A.E.powinien być samodzielną sekcją P. T. L., z wła­ sną redakcją, organizacją, środkami i inicjatywą, lecz rozwijającą się w ramach norm prawnych przewidzia­ nych przez statut i powinien być reprezentowany nie przez P. T. L., ale przez swoją redakcję czy redaktora. b) Redakcja P. A. E. powinna dbać o to, ażeby Atlas za­ warł, prócz map i objaśnień, krótki tekst uwzględnia­ jący dane porównawcze z państw sąsiednich i krótkie naświetlenie, mogące zainteresować szerszy ogół spo­ łeczeństwa. c) Przed rozpoczęciem prac wydawniczych ogłosi się kon­ kurs dla grafików kartografów na wykonanie mapy wg przedstawionego projektu. d) Przed ostatecznym opracowaniem zagadnień Oddziały P. T. L. wyślą w teren sprawdzających eksploratorów. e) Konferencja zleca Oddziałowi Krakowskiemu, ażeby zwrócił się do prof. К. Nitscha z prośbą o pieczę nad stroną językową Atlasu (transkrycja gwar.). T. D, UCHWAŁY KONFERENCJI W SPRAWIE SZTUKI I KULTURY LUDOWEJ ZWOŁANEJ PRZEZ CENTRALNY INSTYTUT KULTURY 5—9 MAJA 1947 W ZAKOPANEM Przedstawiciele nauki, sztuki, władz państwowych, orga­ nizacji społecznych i kulturalnych, muzeów etnograficznych, rzeczoznawcy i działacze terenowi, zaproszeni przez Centralny Instytut Kultury na konferencję w sprawie sztuki i kultury l u ­ dowej w dniach 5—9 maja w Zakopanem, uchwalili z górą 60 tez, które jako wytyczne obowiązywać powinny w ustalaniu stanowiska, jakie sztuka i kultura ludowa zająć ma w or­ ganizacji życia społecznego i gospodarczego w państwie demo­ kratycznym. Z uchwał tych przytaczamy tylko niektóre, mające L u d , T. XXXVI) 31 �482 związek z tematyką etnografii polskiej i jej promieniowaniem w życie praktyczne. Kultura ludowa powinna wejść jako żywa tradycja kultury narodowej w system wychowania i wykształcenia narodowego. Kultura ludowa przyszłości, to oparta na tej tradycji kul­ tura ogólna, jak najszerzej upowszechniona i zgodna z interesami ludu. Konferencja uznaje konieczność ustalenia ewidencji żywych ośrodków samorodnej sztuki ludowej oraz otoczenia ich opieką. W żywych ośrodkach sztuki ludowej niedopuszczalne jest stosowanie mechanizacji masowości i seryjności produkcji. Zaleca się propagandę wartości artystycznych kultury ludo­ wej zarówno wśród wytwórców, jak i wśród odbiorców za pomocą wystaw i wydawnictw sztuki ludowej. Konferencja zwraca się do Centralnego Instytutu Kultury 0 upowszechnienie opracowanych w Polsce metod ochrony sztuki ludowej i przemysłu ludowego. Pożądane jest, aby rozwiązanie zagadnienia planowej ochrony sztuki i kultury ludowej w Polsce zostało jak najszyb­ ciej uzgodnione między przedstawicielami Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, Departamentu Plastyki Min. Kult. 1 Sztuki, a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Instytutem Badania Sztuki Ludowej i Centralnym Instytutem Kultury. Pożądane jest szybkie opracowanie i opublikowanie najważ­ niejszych pozytywnych elementów zawartych we wszystkich przejawach tradycyjnej sztuki ludowej, a przede wszystkim dzie­ dzin zanikających, jak: strój, budownictwo, sprzęlarstwo, cera­ mika itp. w celu wykazania utylitarnej strony poszczególnych wytworów. Konferencja stoi na stanowisku, że czynniki reprezentujące Min. «Kultury i Sztuki, oraz przedstawiciele odnośnych gałęzi nauki, powinni brać udział w przygotowywaniu form ustawodaw­ stwa odnoszącego się do sztuki ludowej i przemysłu ludowego. Należy wpłynąć na -zawodowe szkoły regionalne, kształcące młodzież wiejską w rzemiosłach artystycznych, aby określiły jasno swój stosunek do sztuki ludowej i nie niszczyły jej przez narzu7 �483 canie uczniom tzw*. form uczonych. Szkoły rozwijać powinny za­ miłowanie do sztuki ludowej przez wskazywanie na właściwe wzory zarówno dawne, jak i nowsze. Strój ludowy jest wynikiem warunków ekonomicznych, przyrodniczych (zależy bowiem od produkcji rolniczej i hodowla­ nej), historycznych, społecznych i psychologicznych, a także prą­ dów kulturalnych, przenikających wieś. Wzmożony kontakt wsi z miastem oraz zmienione społeczne i gospodarcze warunki życia powodują zanik ludowego stroju re­ gionalnego. Z drugiej strony daje się zaobserwować fakt, że rozbudzone poczucie godności warstwy chłopskiej oraz wzrastająca świado­ mość w artości kultury ludowej w społeczeństwie polskim — sprzyja utrzymaniu ustroju ludowego, podobnie jak w krajach ościennych. Celem roztoczenia opieki nad czystością regionalną stroju ludowego — niezbędne jest gromadzenie strojów ludowych w mu­ zeach i opracowanie ich w specjalnym wydawnictwie. r Materiały te będą miały wielką wartość historyczno-kulturalną i służyć mogą potrzebom nauki, szkół, świetlic i teatrów ro­ botniczych. Obrzędy ludowe, należące do społecznej kultury ludowej przez funkcję, jaką spełniają w społeczeństwie, należą również i do sztuki przez formę artystyczną, kumulującą w sobie pier­ wiastki muzyczne, wokalne, ruchowe i plastyczne. Dlatego opieka nad sztuką ludową obejmuje również opiekę nad formalną stroną obrzędów: pieśnią, muzyką, tańcem, oraz przedmiotami obrzędowymi Stwierdzając, że właściwa pierwotna treść obrzędowa zacho­ wała się w niepomiernie mniejszym stopniu, niż forma i wyka­ zuje silną tendencję do zaniku, nie zamierzamy przywracać do życia treści obrzędów. Obserwacja form obrzędowych skłania nas do uznawania form obrzędowych nie za skostniałe, lecz żywe orga­ nizmy, podlegające ewolucji pod wpływem potrzeb estetycznych i społecznych funkcji obrzędu. 1 31* �484 7 Nasz czynny stosunek do tych przemian wyrazi się w apro­ bowaniu i naśladowaniu samorzutnie tworzących się form udałych i zgodnych z treścią przewodnią obrzędu ludowego, a dy­ skwalifikowanie tych pomysłów formalnych, które popadają w konflikt bądź z'jego treścią bądź wymaganiami estetycznymi lub jego funkcją społeczną. Ważniejsze i zasługujące na większą ochronę są obrzędy, za­ chowane do dziś w terenie i stanowiące część społecznej i żywej kultury ludowej, niż obrzędy wskrzeszane dla celów widowisko­ wych. Zagadnienie obrzędów ludowych nabiera szczególnego zna­ czenia, jako składowa" część programu wychowawczego wczasów robotniczych i chłopskich. Pożądane jest powołanie przez Cen­ tralny Instytut Kultury specjalnej komisji warsztatowej, która by w oparciu o materiał etnograficzny opracowała plan wyzyska­ nia obrzędów ludowych i innych przejawów społecznej kultury ludowej w pracach wczasów. 7 7 Centralny Instytut Kultury powinien zaopiekować się sprawą muzyki ludowej i współpracując z Polskim Towarzystwem Ludo­ znawczym doprowadzić do zapisania na płytach całego dorobku muzyki ludowej. W pracy lej należy wyzyskać archiwum fono­ graficzne i jego aparaturę w Poznaniu. Centralny Instytut Kultury powinien zająć się zagadnieniem tańców ludowych i współpracując z Polskim Towarzystwem L u ­ doznawczym doprowadzić do opracowania i wydania atlasu tań­ ców ludowych w Polsce. 7 7 WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ W ramach Międzynarodowych Targów Gdańskich w Sopo­ tach, które trwały w okresie od 2. VIII.—31. V I I I . 1947, została zorganizowana przez Ministerstwo Kultury i Sztuki Wystawa Pol­ skiej Sztuki Ludowej. Komisarzem wystawy był mgr Kazimierz Pietkiewicz. Wnętrze projektował prof. Jan Kurzątkowski. Cho- �485 ciaż w założeniu Wystawa miała charakter propagandowy sztuki ludowej, zasługuje na uwagę przede wszystkim dlatego, że w od­ różnieniu od innych podobnych imprez reprezentowała autenty­ czną sztukę ludową, wywodzącą się z tradycji. Nie dopuszczone zostały na wystawę przedmioty sztuki pseudoludowej lub interterpretowanej przez artystów kształconych w szkołach artystycz­ nych. Wszystkie eksponaty były wytworami kultury ludowej w znaczeniu, w jakim używa go etnografia. Ministerstwo Kultury i Sztuki, doceniając wielkie wartości tradycyjnej sztuki ludowej i chcąc uratować je dla kultury na­ rodowej, opracowuje metody jej upowszechnienia w środowiskach miast, oraz ochrania je przed niewłaściwą eksploatacją ekonomi­ czną. Wystawa nie dawała przeglądu zjawiska sztuki ludowej pod względem historycznym lub etnograficznym, ograniczała się jedynie do pokazania najefektowniejszych pod względem artysty­ cznym działów sztuki Judo we j i to przede wszystkim w ośrodkach dziś jeszcze żywych. Wszystkie eksponaty zostały zakupione w la­ tach 1946—47 na terenie wsi. Ze względu na ograniczoną ilość miejsca pomieszczono na Wystawie jedynie około 250 eksponatów, a mianowicie ceramikę czarną z Knyszyna Białostockiego, cera­ mikę lubelską zebraną przy pomocy studentów Uniw. M. C. S. (Urzędów, Baranów, Zagrody i inn.), kielecką z Iłży (rzeźbę cera­ miczną — kropielniczki, figurki świętych i ptaki), Bolechowa, Wierzbnika, Denkowa; kujawską z Raciążka, Lubienia (szarą) i Kowala; kurpiowską z Pułtuska; podhalańską z okolic Zakopa­ nego; ponad to kaszubską z Chmielna koło Kartuz (L. Necla) oraz z woj. warszawskiego z Węgrowa i Gostynina. Wystawiona zo­ stała również ceramika iłżecka przeważnie użytkowa, jakiej się używa w gospodarstwie wiejskim, więc: garnki do mleka, dzbanki z uszami, miski, dwojaki itp. o różnorodnym kolorze gliny, po­ lewy, o różnych formach i ozdobach. Z tkactwa należy wymienić bogate w ornament tkaniny dwuosnowowe z okolic Janowa (pow. Sokółka), zwykłe białostockie, tzw. «radziużki», kurpiowskie barwne stroje o bogatym hafcie, ko­ rale pochodzenia puszczańskiego w ludowej obróbce, barwne weł- �486 niane kapy (nospy) na łóżka i inne spod Przasnysza, Myszyńca i Ostrołęki. Z Węgrowa tkaniny metrowe prawie identyczne z bia­ łostockimi «radziużkami», pasiaki łowickie z okolicy Sannik, czę­ ści stroju z rawskiego i opoczyńskiego, oraz kompletny strój spod Opoczna; ręczniki i obrusy z Mazowsza Pruskiego, nawiązujące do ornamentyki i techniki tkanin wileńskich, kurpiowskich i biało­ stockich. Specjalne zainteresowanie wzbudzał strój Ziemi Lubuskiej z Wielkiej Dąbrówki, a zwłaszcza pasiasta spódnica, spokrewniona z pasiakami Polski rdzennej. Wśród haftów wybijał się oryginalnością wspaniały czer­ wony i biały haft kurpiowski, zdobiący u ludu bieliznę, a w mia­ stach komplety serwetkowe, będące dzisiaj pokupnym towarem eksportowym. Wystawione zostały rówmież hafty wielkopolskie, tzw. nasnuwane białe z Goliny i Podmokła oraz hafty na tiulu z Ziemi Lubuskiej, które zdobią wspaniałe'' czepce tiulowe. Naj­ wspanialsze koronki ze Śląska Cieszyńskiego reprezentowane były przez naczółki. Ponadto na wystawie znalazły się papierowe wy­ cinanki kurpiowskie, lubelskie i łowickie, drobne wyroby z me­ talu i drzewa z Podhala, krzyż artystycznej roboty kowalskiej z Pułtuska, wielkanocne ciasto figuralne z Kurpiów i tzw. «kozy» prostyńskie czyli ciasto z Prostyni. Współczesną rzeźbę ludową reprezentował artysta ludowy Leon Kudła, chłop pochodzący spod Radomska, a zamieszkały obecnie pod Warszawą. Rzeźba jego pełna szczerej prostoty jest rzadkim dziś okazem rzeźby ludowej wysokiej klasy. Wystawę odwiedziło wiele tysięcy ludzi, w tym spora ilość cudzoziemców: Anglików, Francuzów, Belgów , Szwedów, Norwe­ gów , Duńczyków, Czechów, Rosjan, Amerykanów i Finów. Mię­ dzy cudzoziemcami trafiali się również artyści i uczeni. 7 7 Wystawa została częściowo sfilmowana przez Film Polski. Kazimierz Pietkiewicz �487 ZNISZCZENIA W ARCHITEKTURZE LUDOWEJ W WOJ. POMORSKIM (w świetle ankiety woje w. Komendy Milicji Oby w. w Bydgoszczy) M a t e r i a ł y przytoczone p o n i ż e j ś w i a d c z ą chlubnie o działalności M i l i c j i Obywatelskiej w zakresie kultury. Należy sobie życzyć, aby w ślad za Milicją Ob. w o j . pomor­ skiego poszły Komendy i n n y c h w o j e w ó d z t w i z b i o r o w y m w y s i ł k i e m dobrze spełnionej służby s p o ł e c z n e j p r z y c z y n i a ł y się do p o g ł ę b i a n i a naszej wiedzy o k r a j u ojczystym. Po licznych b ł ę d a c h , jakie p o p e ł n i a l i ś m y na Śląsku Opolskim lub na b. Mazowszu P r u s k i m , przychodzi czas na p r a c ę r o z u m n ą , t w ó r c z ą i obliczoną na d a l e k ą p r z y s z ł o ś ć . Rze­ czowe odpowiedzi, dostarczone przez wszystkie posterunki M. O. w o j e w ó d z t w a pomorskiego na a n k i e t ę , oipraco-vvana przez ob. M. P a w e ł k a z Komendy W o j e w ó d z k i e j w Byd­ goszczy, s t a n o w i ą m a t e r i a ł historyczny dużej wagi, k t ó r y niezawodnie wyzyskany będzie w naukowej ocenie barba­ r z y ń s t w a niemieckiego i zniszczeń dokonanych przez Niem­ c ó w w dziedzinie d ó b r k u l t u r a l n y c h w Polsce. Redakcja Zwyczaj ludu polskiego budowania przy osiedlach i na skrzy­ żowaniach dróg kapliczek, krzyży i figur przyczynił się do nada­ nia krajobrazowi wsi polskiej specjalnych cech charakterystycz­ nych i wpłynął ożywczo na rozwój rzeźby, snycerstwa, malarstwa i stolarstwa ludowego. Kaplice przydrożne oraz krzyże spełniały w życiu ludu ważną funkcję społeczną. Tutaj rozgrywały się bo­ wiem liczne akty religijne, społeczne i obyczajowe wsi: zanoszono modły zbiorowe, odbywano zebrania gromadzkie, odprawiano sceny z życia obrzędowego, wymierzano sprawiedliwość, a za wsią pod figurą jakże często rodzice żegnali swe dzieci idące w świat. Wojna ostatnia nie oszczędziła kaplic i krzyżów przydroż­ nych w woj. pomorskim. Działała t)u z premedytacją zbrodnicza ręka okupanta niemieckiego, która niszczyła wszystko, co pol­ skie. Rozmiary barbarzyńskiej działalności Niemców w tej dzie­ dzinie określiła z naukową dokładnością Milicja Obywatelska woj. pomorskiego, dzięki systematycznym i ścisłym odpowiedziom na �488 Mapa zniszczonych przez Niemców w wojewódzwie pomorskim kapliczek i figur przydrożnych w latach okupacji 1939—1945. ankietę opracowaną przez ob. M. Pawełka z Komendy Woj. w Byd­ goszczy л\ sprawie ilości kaplic i krzyżów zniszczonych przez Niemców w latach od 1939—1945, ilości kaplic i krzyżów ocala­ łych w czasie okupacji, oraz ilości wystawionych od roku 1945 do stycznia 1947. Jak wykazują niżej zamieszczone trzy mapki i wykaz (ta­ bela), Niemcy, chcąc pozbawić cech polskich naw et krajobraz ziem naszych, zniszczyli 3,070 kapliczek, figur i krzyżów- w 16 powia­ tach woj. pomorskiego. Ocalało zaś w różnych zakątkach tylko 237 obiektów. Brak danych zaledwie z 2 powiatów, z Chełmna i Lipna. Ponieważ liczby powyższe potwierdzone są dokumentami i zoт r �489 stały zebrane przez komórki służby państwowej, docierającej do najdalszych zakątków wsi, rozmiary strat w zakresie architektury ludowej są, jak widać, przerażające. Wśród zniszczonych obiek­ tów znalazły się i takie, które były chlubą sztuki ludowej. Spe­ cjalnie dotknięty został pow. lubawski, gdzie na 223 kapliczek nie ocalała ani jedna, oraz Sempoliński, który stracił również wszystkie kapliczki w liczbie 32. Ogólny procent strat przekracza 97%. Straty te są szczególnie dotkliwe dla etnografii polskiej. Po­ nieważ zaś materiały statystyczne i opisowe, dotyczące kapliczek i krzyżów przydrożnych, znajdujące się w posiadaniu Instytutu Bałtyckiego w Toruniu, zginęły bezpowrotnie w czasie wojny, ma­ teriały zebrane przez Milicję Obywatelską woj. pomorskiego na- t • > 10 \i i N i \ ,A fio i \ 'i t ' ; • ? j 10 Mapa o c a l a ł y c h w w o j e w ó d z t w i e p o m o r s k i m kapliczek i figur p r z y ­ d r o ż n y c h w czasie okupacji niemieckiej w latach 1939—1945. �О О N ft С so да' о а £ О о да' EL «5 N СО Sj о 3 N SO да 5J N Ti » SO SO SO О po 3 ^ 00 N ft з Й 3 И SO г! % с 6 o' О S' Et О^ с Źор Сtr ft 7Г 3 i - . 5" t о vi ч о ft Sl a' ft л Ч рз С 5. О в с о S' м S I " l ' Ч К N> S3 О о< ^ в £ В: 8 п> о ста С so СТО й J ciэ- I g да3 6 ° 'i В 3. so да с о N 3 '& > О ор. 3" N со с N О f-j- его 33 о О CL РТ" И •3 ^ § о 3 ё" о аз 3 Р ^ г, .> / ^:з Ч 1 Inowrocław Toiruń Brodnica Rypin 13. 14. 15 16, R a z e m Chojnice Grudziądz 9. 12. Nieszawa 8. Szubin Tuchola 7. Świecie Wyrzysk 6. 11. Sępolno Bydgoszcz 5. Lubawa 3. 4. Wrocławek Wąbrzeżno 1. P o w i a t 2. p. 6 2.319 21 4 216 1.515 334 83 66 94 l i l i i ! 757 8 32 187 397 7 92 187 186 39 79 28 5 11 67 <4 8 4 47 17- 10 4 98 64 30 101 483 131 48 7 74 2.535 405 219 99 192 191 125 62 18 304 170 72 170 32 179 20 38 173 118 185 1U4 69 Kapli­ czek Stan 103 5 3 1 18 5 9 124 150 114 89 68 44 195 58 14 294 140 67 152 32 179 119 164 Krzyży Kapli­ czek Krzyży Kapli­ czek Kapli­ czek Krzyży Ilość nowozbud o w a n y c h od r. 1945 do s t y c z ­ n i a 1947 Ilość ocalałych w czasie okupacji Ilość zniszczo­ nych przez Niemców w 1. 1 9 3 9 — 1 9 4 5 1939 778 191 1 50 29 1.731 342 115 73 100 146 51 32 158 182 128 69 119 20 118 108 78 Kapli­ czek 504 135 53 8 7 77 38 186 Krzyży Stan na styczeń 1947 r . 89 71 44 196 Krzyży r. 1 1 w STAN KAPLICZEK I FIGUR PRZYDROŻNYCH W WOJEW. POMORSKIM W OKRESIE OD R. 1939 DO STYCZNIA 1947 R. с N- О в оft" о^ "С ^ С ft 3 о ft > ft о ста о ° <> / г** 3 3 н. о' 4 N с 10. L. ХЗ ft о S) j? 3 ĆS" а. о л' S' I' a So Б'' В ft с"' & с c' о Рь го ста о С а сf 4^ CO �С а сf N о' 3 н. г** 4 ft 3 3 Рь о c' с"' & с ft о С ^ в да' С so оft" о^ "С О В 'i О N ft й J ciэ- I g да3 6 ° В Б'' 3. > so да ft о ста о ° <> / с го ста о ft so СТО S I м в с о S' О a о S) о EL I' о vi ч о о а 3 аз о N о с 3 ё" о > ^ § 3 '& О CL РТ" И •3 о 33 О N «5 N СО Sj " l ' Ч К N> S3 О о< ^ в £ В: 8 п> о ста t ft Sl a' ft л рз С 5. О С So Ч Р да' f-j- его со с о О N £ 3 И SO г! % с 6 o' О S' Et О^ с Źор Сtr ft 7Г 3 i - . 5" / ^:з Ч N S' л' ft Ti » ХЗ j? 3 ĆS" а. о 5J SO N О po 3 N- с ^ О 00 .> г, Й ft з да N SO 3" SO SO ор. ^ 3 STAN KAPLICZEK I FIGUR PRZYDROŻNYCH W WOJEW. POMORSKIM W OKRESIE OD R. 1939 DO STYCZNIA 1947 R. L. p. P o w i a t Ilość zniszczo­ nych przez Niemców w 1. 1 9 3 9 — 1 9 4 5 Kapli­ czek 1. Wrocławek 164 2. Wąbrzeżno 119 3. Lubawa 179 4. Sępolno 32 5. Bydgoszcz 6. Wyrzysk 67 7. Tuchola 140 8. Nieszawa 294 9. Grudziądz 14 10. Szubin 58 11. Świecie 114 12. Chojnice 124 13. Inowrocław 186 14. Toiruń 15 16, 1 Krzyży 195 Ilość ocalałych w czasie okupacji Kapli­ czek 9 Krzyży 1 Ilość nowozbud o w a n y c h od r. 1945 do s t y c z ­ n i a 1947 Stan Kapli­ czek Kapli­ czek 69 Krzyży 185 103 5 118 44 18 68 5 38 64 30 98 10 17- 89 4 47 150 4 8 28 11 5 39 <4 67 187 6 94 Stan na styczeń 1947 r . Kapli­ czek Krzyży 179 72 44 118 119 71 69 131 182 18 89 51 7 62 158 32 8 125 29 50 53 146 192 191 100 7 Brodnica 187 32 83 219 115 Rypin 397 8 334 405 342 2.319 l i l i i ! 757 216 21 1.515 99 483 2.535 135 73 92 R a z e m 77 128 191 66 38 20 304 48 186 108 170 7 Krzyży 78 196 170 74 79 4 1939 32 101 3 r. 1U4 20 152 173 w 1 1 1.731 778 1 504 4^ CO �492 WYKAZ KSIĄŻEK NABYTYCH PRZEZ P. T. L. W DRODZE WYMIANY 1) Abbot С. G., A 27 day period in Washington Precipitation. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 3. Wa­ shington 1944, str. 4. 2) Abbot C. G., Correlations of Solar Variation. With Wa­ shington Weather. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections.. Vol. 104, Nr 13. Washington 1945, str. 10. 3) Abbot C. G., On the 27.0074 day Cycle in Washington Pre­ cipitation. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 9. Washington 1945, str. 2. 4) Abbot C. G., The Quantity of Vaporous Water in the Atmo­ sphere. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol 101, Nr 12. Washington 1942, str. 7. 5) Abbot C. G., The 1914 Tests of the Langley «Aerodrome». W yd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 8. Wa­ shington 1942, str. 8. r 5) Abbot C. G. Weather Predetermined by Solar Variation. W yd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 5. Wa­ shington 1944, str. 44. T 7) Abbot C. G., Hoover W. H., and Clark L. В., A Sensitive Radiometer. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 5. Washington 1944, str. 44. 8) Abbot C. G. and Candlish N. M. Mc, The Weekly Period in Washington Precipitation. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 98, Nr 21. Washington 1939, str. 4. 9) Aldrich L. В., Smithsonian Pyrheliometry and the Andean Volcanic Eruptions of April 1932. Wyd.: Smithsonian Miscella­ neous Collections. Vol. 104, Nr 6. Washington 1944, str. 5. 10) Alister E. D. Mc. and Myers Jack, The Time Course of Photosynthesis and Flourescence Observed Simultaneously. W yd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 6. W a ­ shington 1940, str. 37. T �493 11) Ambros Michał, Bibliografia śląska, jej stan obecny i za­ dania na przyszłość. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 30. 12) Annali Lateranensi, Publicazione Del Pontificio Museo Missionario Etnologico. Vol. X. Wyd.: Citta del Vaticano. Vaticana 1946, str. 219. 13) Anthropological-Papers. Wyd. Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology Bulletin 128. Numbers 13—18. Wa­ shington 1941, str. XII+368. — Bulletin 133. Numbers 19—26. Wa­ shington 1943, str. IX+615. — Bulletin 136. Numbers 27—32. Wa­ shington 1943, str. VIII+375. 14) Anthropological Records. Vol. 4, Nr 1. Culture Element. Distributions: X I I Apache — Pueblo. By Gifford E. W. Wyd.: Uni­ versity of California Press Berkeley. California 1940, str. IV+206. 15) Anthropological Records. Vol. 2, Nr 5. The Social Orga­ nisation of the Haisla of British Columbia by Olson Ronald L. Wyd.: University of California Press Berkeley. California 1940, str. od 169—200. 16) Anthropos. Revue Internationale d'Ethnologie et de L i n guislique. Anthropos. Wyd.: Anthropos-Institut. Freiburg in der Schweiz. Bd. XXXV—VI, H. 1—3. 1940—41, str. 557. 17) Antoniewicz Jerzy, Kultura łużycka w Prusach w oświe­ tleniu nauki polskiej i niemieckiej. Wyd.: Instytut Mazurski w Ol­ sztynie. Komunikat Nr 2. Olsztyn 1947, str. 11. 18) Antonów Michał, Uwagi o losach archiwaliów górno­ śląskich w związku z ostatnią wojną. Wyd.: Instytut Śląski. Ko­ munikat Nr 44. Katowice 1947, str. 4. 19) Arctowski Henryk, On Solar- Constant and Olmospheric Temperature Changes. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 101, Nr 5. Washington 1941, str. V I +62. 20) Atlas, Ziem Odzyskanych. Wydawnictwo Główny Urząd Planowania Przestrzennego. Warszawa 1947, str. 35. 21) BanLsch Paul, A new Shipworm From the Panama Canal. Wydawnictwo Smithsonian Miscellaneuos Collections. Vol. 104, Nr 8. Washington 1944, str. 3 �494 22) Bartsch Paul, A new Shipworan From the Panama. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collection. Vol. 99, Nr 21. Washington 1941, sir. 2, labl. I . 23) Barycz Henryk, Jerzy Samuel Bandtkie (1768—1835). Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 46. Katowice, str. 4. 24) Barycz Henryk, Uniwersytet wrocławski w przeszłości i teraźniejszości. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 32. 25) Beals Ralph L., The contemporary culture of the Ca'hita Indians. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 142. Washington 1945, str. X I I + 244. 26) Beals Ralph L., Carrasco Pedro, and Gorkie Thomas Mc. Houses and House Use of the Sierra Tarascans. Wyd.: Smithso­ nian Institution Institute of Social Anthropology Publication Nr I . Washington 1944, str. 37, abl. 8. 27) Berezowski Cezary, Organizacja Narodów Zjednoczo­ nych. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1946, sir. 31. 28) Biłkowski Leon, Lubelska księga podkomorska piętna­ stego wieku. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1934, sir. X I + 168. 29) Bibliotekarz. Czasopismo poświęcone sprawom biblioteki i czytelnictwa. Wyd.: Związek Bibliotekarzy i Archiwistów Pol­ skich oraz Biblioteka Publiczna m. Warszawy. Rocz. XIV, Nr I i 2. Warszawa 1947, str. 36. — Rocznik XIV, Nr 3 i 4. Warszawa 1947, str. 36—69. 30) Bieniarzówna Janina, W walce o chłopskie prawo. Wyd.: Spółdzielni «Wieś». Kraków 1947, str. 24. 31) Bishop Carl Whiting, Origin of the far Eastern civiliza­ tions: a brief Handbook. Wyd.: Smithsonian Inslitimlion. Washing ton 1942, str. 53. 32) Bishop Cad Whiting, Origin of far Eastern civilisations: a brief Handbook. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Numbers One. Washington 1944, sir. 463—512, tabl. 12. 33) Bishop Carl Whiting, The Beginnings of civilisation in Eastern Asia. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1941, sir. 431—445, tabl. 10. �495 34) Biuletyn. Łużyce. Sytuacja na Łużycach. Wyd.: Polski Związek Zachodni. Wydz. Zagrań. Refer. Luzy око-serbski. Nr I . Poznań 1946, str. 10. — Nr 2. Poznań 1946, str. 6. 35) Biuletyn Metodycznego Ogniska Krajoznawczego w Kra­ kowie. Kraków 1947. Wyd.: Komisja Kół Krajoznawczych Mło­ dzieży Szk. 36) Biuletyn Polskiego Tow. Krajoznawczego. Wyd.: Polskie Tow. Krajoznawcze. Warszawa 1946. Nr 7, str. 5. — Warszawa 1947. Nr 1, str. 4. — Warszawa 1947. Nr 2, str. 4. — Warszawa 1947. Nr 3, str. 4. — Warszawa 1947. Nr 4, str. 4. 37) Biuletyn historii sztuki i kultury. Wyd.: Państwowy Inly tut Historii Sztuki i Inwentaryzacji Zabytków oraz Zakład Architektury Polskiej i Historii Sztuki Politechniki Warszawskiej. R. V I I I . Nr 3—4. Warszawa 1946, str. od 135—256. 38) Bulletin. Unesco Bulletin for libraries. Wyd.: United Na­ tions Educational Scientific ad Cultural Organisation. Paris 1947, str. 43. 39) Blackwelder Eliot, Science and human prospects. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 267—283. 40) Bohucki Jan, Szkoła polska na Maziiirach i Warmii. Wyd.: Instytutu Mazurskiego w Olsztynie. Komunikat Nr 4, 5, 6. Olsztyn 1946, str. 15. 41) Bolewski Andrzej, Osadnictwo na ziemiach odzyskanych w świetle potrzeb kopalnictwa i przemysłu mineralnego. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 3. 42) Borowski Włodzimierz, Znaczenie gospodarcze wykorzy­ stania krów jako siły pociągowej w rolnictwie Ziem Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 3. 43) Bushnell Dawid J., Ewidence of Early Indian. Occupancy Near the Peaks of Otter, Bedford County Virginia. Wyd.: Smithso­ nian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr t5. Washington 1940, str. 14. 44) Bushnell Dawid J., Sketches by Paul Kane in the Indian Country, 1845—1848. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Washington 1940, str. 25. �496 45) Butów, Ordensland- Grenzland. Deutschland- Bildheft, Nr 298. Berlin, Tempelhof, str. 48. 46) Gasopis Narodniho Musea. Wyd.: Matice Ćeske s Podporou Kuratoria Narodniho Musea a Ministerstwa Skolstvi a Narodni Osvety v Koimisi Knihkupectvi Rr. Rivnace. Roćnik CXII, svazak 1 Dpchovedny'. Praha 1938, str. 168. — Roćnik CXII, sva­ zek 2 pfirodovedny. Praha 1938, str. 176. — Roćnik CXII, svazek 3 duchovedny. Praha 1938. str-. od 169—320. — Roćnik CXIII, sva­ zek 1 duchovedny. Praha 1939, str. 80. — Roćnik CXIII, svazek 2 pfiirodovedny. Praha 1939, str. 80. 47) Ćasopis Narodniho Musea. Wyd.: Matice Ćeske s Podporou Kuratoria Narodniho Musea a Ministerstwa Skolstvi a Narodni Osvety v Komisi Knihkupectvi Rr. Rivnace. Roćnik CXIII, svazek 3 Duchovedny. Praha 1939, sir. od 81—160. — Roćnik CXIII, svazek 4 pfirodovedny. Praha 1939, str. od 81—160. — Roćnik CXIV, svazek 1 duchovedny. Praha 1940, str. 124. — Roćnik CXIV, svazek 2 pfirodovedny. Praha 1940, str. 120. Roćnik CXIV, sva­ zek 3 duchovedny-. Praha 1940, str. od 129—240. Roćnik CXIV, sva­ zek 4 pfirodovedny. Praha 1940, sir. od 121—236. Gasopis Vlasteneckeho Spolku Musejniho v Olomouci. Nakła­ dem Vlasteneckcho Spoku Musejniho v Olomouci. Roc, 56. Rok 1947, Sv. I . Olomouc 1947, str. 115. 49) Chaimbliss Charles E., The botany and history of Zizania ac[ualica L. («Wild Rice»). W yd.: Smithsonian Institution. Washington 1941, str. 369—382, tabl. 9. 50) Chase Florence Meier, Increased Stimulation of the Alga Stichococcus Bacillaris by Successive Exposures to Short Wave Lengths of the Ultraviolet. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Col­ lections. Vol. 99, Nr 17. Washington 1941, str. 16, tabl. 2. 51) Chodzidto Teofil, Mieszkanie u Jakutów. Wyd.: Institut Anthropos, Posieux-Froideville. Freiburg, str. 841—862. 52) Cholewa M. Cz., Stroje ludowe ziemi sądeckiej. W yd.: Tow. Ludoznawczego. Lublin 1946, str. 26. 53) Cockered Т. D. A., Bees of the Family Hylaeidae From the Ethiopian Region. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 101, Nr 8. Washington 1942, str. 15. T T �497 54) Compton Arthur H., Science shaping American culture. WydV. Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 175—182. 55) Coon Carleton S., Southern Arabia, a problem for the future. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1945, str. 385—402. 56) Cooper John M., Area! and temporal aspects of aborginal South American culture. Wyd.: Smithsonian Institution. Wa­ shington 1944, str. 429—461, tabl. 4. 57) Cushman Joseph A., Recent foraminifera from old pro­ vidence Island. Collected on the presidential cruise of 193$-^4>Vyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 9. Washington 1941, str. 14, tabl. 2. 58) Czekanowski Jan, Dane o ruchu ludności 20 parafii die­ cezji lubelskiej. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzy­ skanych. Str. 1. 59) Czerwiński Kazimierz, Tajne archiwum niemieckie w Pile, Wyd.: Instytutu Bałtyckiego, Wydziału Pomorzoznawczego. Komunikat Nr 17. Bydgoszcz 1946, str. 4. 60) Deichmann Elisabeth, Coeleterates Collected on the Pre­ sidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Col­ lections. Vol. 99, Nr 10. Washington 1941, str. 17, tabl. 1. 61) Deignan H. G., Burma — Gateway to China. Wyd.: Smithsonian institution. W ar Background Studies Number Sewenteen. Washington 1943, str. IV + 21. 62) Deignan H. G., Siani — land of free men. Wyd.: Smith­ sonian Institution. War Background Studies Number Eight. Wa­ shington 1943, str. 18. 63) Deignan H. G., Two New Races of Passerine Brids From Thailand. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol 99, Nr 18. Washington 1940, sir. 4. 64) Dembiński Henryk, Dyplomacja i dyplomaci w nowo­ czesnym państwie. Wyd. Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1946, str. 28. 65) Densmore Frances, Nootka and Quileute Music. Wyd.: Smithsonian Institution on Bureau of American Ethnology Bulle­ tin 124. Washington 1939, str. XXVI + 358. T Lud, Т. X X X V I I 32 �498 66) Densmore Frances, The study of Indian music. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 527—550, tabl. 6. 67) Dobrowolski К., Recenzja z pracy p. Flizaka pt. «Rozporządzenie mieniem nieruchomym u ludności włościańskiej' na północ od Gorców w I . połowie XIX wieku. Odbitka ze Sprawozdań Polskiej Akademii Umiejętności. Tom X L V I . 68) Dobrowolski Tadeusz, Najstarsze drewniane kościoły ślą­ skie jako znaki zamierzchłej przeszłości. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 20. 69) Dobzhansky Th., Beetles of the Genus Hyperasipis Inha­ biting the United States. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Col­ lections. Vol. 101, Nr 6. Washington 1941, str. 94, tabl. 6. 70) Domosławski Bohdan, Zniszczenia wojenne budynków na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 3. 71) Dorsey Carl Kestcr: The Musculature of the Labrum Labium and Pharyngeal Region of Adult and Immature Coleoptera. Wyd.: Smithsonian Miscellaneoius Collections. Vol. 103, Nr 7. Washington 1943, str. 42, tabl. 24. 72) Droga. Pismo chrześcijańskie dla wszystkich. Wyd.: Ruch Melodystyczny w Polsce. Rok I I , Nr 6—7. Kraków 1947. sir. 20. 73) Drucker Philip, Ceramic sequences at tres Zapotes, Ve­ racruz, Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of Ameri­ can Ethnology Bulletin 141. Washington 1943, str. IX + 155. 74) Drucker Philip, Ceramic stratygraphy at Cerro de las Mesas Veracruz, Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 141. Washington 1943, str. V I I I + 95, tabl. 58. 75) Durkacz Piotr. Spółdzielczość rolnicza na Ziemiach Od­ zyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyska­ nych. Str. 3. 76) Dziewoński Kazimierz, Lokalizacja przemysłu w-Polsce a Ziemie Odzyskane. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzvskanvch. Str. 3. �499 77) Enibree John F., The Japanese. Wyd.: Smithsonian I n ­ stitution. War Background Studies Number Seven. Washington 1943, str. IV + 42. 78) Espinosa Antonio Vazquez. Compendium and description of the West Indies. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 102. Washington 1942, str. X I I + 862. 79) Etnografia. Lud w malarstwie polskim. Tabl. 61. 80) Fenrton William N., Contacts between Iroquois herba­ lism and colonial medicine. Wyd.: Smithsonian Institution. Wa­ shington 1942, str. 503—520, tabl. 5. 81) Fonton William N., Masked medicine societies of the Iroquois. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1941, str. 397—429, tabl. 25. 82) Fischer Adam, Zorian Dołęga Chodakowski. Wyd.: Tow. Ludoznawczego. Lublin 1946, sir. 20. 83) Flesze Francis, War Ceremony and Peace Ceremony of the Osage Indians. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of Ame­ rican Ethnology. Bulletin 101. Washington 1939, str. V I + 280. 84) Frankowski Jan, Zadłużenie gospodarstw rolnych woj. pomorskiego w latach 1932—1936. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1937, str. V I I I + 154. 86) Gazin C, Lewis and Sullivan J. Magruder, A new Titanothere From the Eocene of Mississippi, with Notes on the Corre­ lation Between the Marine Eocene of the Gulf Coastal Plain and Continental Eocene of the Rocky Mounla — in Region. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 101, Nr 13. Washin­ gton 1942, str. 13, tabl. 3. 87) Gerlicz Karol, Znaczenie i możliwości rozwoju przemy­ słu przetwórczego owocowo-warzywnego na Ziemiach Odzyska­ nych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Sir. 2. 88) Gilbert William H., Peoples of India. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Number Lighten. Washington 1944, str. IV + 86. 32* �500 89) Gilmoire Charles W., New Fossil Lizards From the Upper Cretaceous of Utah. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 16. Washington 1940, str. 3. 90) Glueck Nelson, The excavations of Salomon's seaport: Ezion-geber. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 453—478, tabl. 14. 91) Głos wolnych. Organ Stowarzyszenia Myśli Wolnej w Polsce. Rok I I , Nr 5—6. Warszawa 1947, str. 73—112. 92) Głownia J., Czeskie i polskie prawa do Kładzka. Wyd.: Instytut Śląski. Katowice 1946, .str. 4. 93) Golachowski Stefan: Śląsk przez pryzmat socjologii. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 38. Katowice 1947, str. 4. 94) Gorywoda Anzelm, Podstawy rozwojowe rzemiosła na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 4. 95) Gródecki Konstanty, Stan muzealnictwa na Pomorzu Za­ chodnim. Wyd.: Instytutu Bałtyckiego. Bydgoszcz 1947, str. 3, Kom. 1. 96) Gushman Joseph A., Recent Foraminifera From Old Pro­ vidence Island Collected on the Presidentil Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 9. Washington 1941, str. 14, tabl. 2. 97) Halban Leon, Mistyczne podstawy narodowego socja­ lizmu. Wyd.: Tow. Namkowego К. U. L. Lublin 1946, str. 42. 98) Halban Leon, O potrzebie badań etno-soejologicznych nad religijnością. Wyd.: Tow. Ludoznawczego. Lublin 1946, str. 30. 99) Haltsonen Sulo, Finnische linguistische und volkskundliche Bibliographic fiir die Jahre 1937—1938. Helsinki 1940, str. 318—354. 100) Handbook of South American. Vol. 1. Vol. 2. The Andean civilisations. By — Steward Julian H. Wyd.: Smithsonian Institu­ tion Bureau of American Ethnology. Bjulletin 143. Washington 1946, sir. X X X I I I + 1035. �501 101) Helsztyński Stanisław, Północne Mazowsze i Warmia w Bibliotece Ziem Odzyskanych. Wyd.: Instytutu Mazurskiego w Olsztynie. Komunikat Nr 5. Olsztyn 1947, str. 11. 102) Hierowski Zdzisław, Poeta narodowy Śląska Cieszyń­ skiego 1848. Jan Kubisz — 1929. Wyd.: Instytut Śląski. Komu­ nikat Nr 21. Katowice 1946, str. 4. 103) Hrdlićka Aleś., Ritual Ablation of Front Teeth in Sibe­ ria and America. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collection-:. Vol. 99, Nr 3. Washington 1940, str. 32, tabl. 5. 104) Hrdlićka Aleś, The Eskimo child. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 557—562, tabl. 10. 105) Informacje dla uczestników V sesji Rady Naukowej dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Wyd.: Ministerstwo Ziem Odzy­ skanych. Biuro Studiów Osadniczo-przesiedleńczych. Str. 4. 106) Informacje w sprawie referatów wygłaszanych na po­ siedzeniach Rady Naukowej dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Wyd.: Ministerstwo Ziem Odzyskanych. Biuro Studiów Osadnlczoprzesiedleńczych. Kraków 1947, str. 2. 107) Instrukcja wydawnicza dla średniowiecznych źródeł h i ­ storycznych. Wyd.: Polska Akademia Umiejętności. Kraków 1925, str. 40. 108) Instytut. Centralny Instytut Kultury. Str. 4. 109) Izdebski Zygmunt, Marek St. Korowicz, Une experience de droit international. Paris 1946. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat 49. Katowice 1947, str. 4. 110) Jackson Harold Gordon, Check-List of the Terrestial and Fresh-Water Isopoda of Oceani. Wyd.: Smithsonian Miscel­ laneous Collections. Vol. 99, Nr 8. Washington 1941, str. 35. 111) Janika Rudolf, Dotychczasowe wyniki badań wykopa­ liskowych na staropolskiej osadzie we Wrocławiu. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 24. Katowice 1946, str. 4. 112) Janse Olov R. The Peoples of French Indochina. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Number Nine­ teen. Washington 1944, str. IV + 28. 113) Jantar. Przegląd naukowy zagadnień pomorskich i bał­ tyckich.Organ Instytutu Bałtyckiego. Rok IV, zesz. 1. Gdańsk, 7 �502 Bydgoszcz, Szczecin 1946, str. 100. — Rok IV, zesz. 2. Gdańsk, Bydgoszcz, Szczecin 1946, str. 12 + 141. — Rok IV, zesz. 3. Gdańsk, Bydgoszcz, Szczecin 1946, str-. 113. — Rok V, zesz. 1. Gdańsk, Byd­ goszcz, Szczecin 1947, str. 88. — Rok V, zesz. 2. Gdańsk, Byd­ goszcz, Szczecin 1947, str. 176. 114) Jenness Diamont, Prehistorie culture Waves from Asia to America. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1941, sir. 883—396. 115) Jeżowski Krzysztof, Zaplecze gospodarcze Dolnego Ślą­ ska. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 28. Katowice 1946, str. 4. 116) Johnston Earl S. and Weinlraub Robert L., The Deter­ mination of Small Amounts of Chlorophyll-Apparatus and Method. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 98, Nr 19. Wa­ shington 1939, sir. 5, tabl. 2. 117) Jones William, Sinography of the Fox Indians. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulle­ tin 125. Washington 1939, str. IX + 156. 118) Kalendarz dla Mazurów na rok 1947. Wyd.: Instytutu Mazurskiego. Olsztyn, str. 96. 119) Kalendarz dla Warmiaków na rok 1947. Wyd.: Insty­ tutu Mazurskiego w Olsztynie. Olsztyn, str. 96. 120) Kalendarz. Śląski kalendarz historyczny. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V, Komunikat Nr 6, 8, 12, 14, 17, 19, 22, 26, 30. Kato­ wice 1946. , 121) Konafoj.ski Czesław, Zagadnienie motoryzacji w rol­ nictwie Ziem Odzyskanych obecnie i w przyszłości. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 2. 122) Kasprzyk Ludwik, Problemy Służby Zdrowia na Zie­ miach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 1. 123) Katalog druków mazurskich XVI—XX wieku. Wyd.: I n ­ stytutu Mazurskiego w Olsztynie. Olsztyn 1947, str. 116. 124) Katalog wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubel­ skiego. Lublin 1946. �503 125) Katalog I ze szczególnym uwzględnieniem literatury do­ tyczącej polskich Ziem Odzyskanych. Poznań 1946, sir. 23. Wyd.: Instytutu Zachodniego. 126) Kawyn Stefan, Zagadnienie grupy literackiej. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1946, str. 66. 127) Kennedy Raymond, Contours of cultore in Indonesia. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1944, str. 513—522, tabl. 12. 128) Kennedy Raymond, Islands and Peoples of the Indies. Wyd.: Smithsonian Institution. War Background Studies Number Fourteen. Washington 1943, str. IV + 615. 129) Knoche Walter, The Ice Age Problem. Wyd.: Smithso­ nian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 22. Washington 1941, sir. 5. 130) Korowicz M., Ustawa o dwuletnim planie gospodarczym Czechosłowacji. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V I , Komunikat Nr 1. Katowice 1947, str. 6. 131) Koslrzewski Józef, Przyczynek do dawności niektórych wytworów polskiej kultury ludowej. Wyd.: Tow. Ludoznawczego. Lublin 1946, str. 11. 132) Kreysa Mirosław, Metody i wyniki akcji osadniczopr.zesiedleńczej w Czechosłowacji. Wyd.: Rada Naukowa dla Za­ gadnień Ziem Odzyskanych. Str. 28. 133) Kr i eg er Herbert W., Island Peoples of the Western Pa­ cific Micronesia and Melanesia. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Number Sixteen. Washington 1943, str. IV + 104. 134) Krieger Herbert W., Peoples of the Philippines. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Number Four. Washington 1942, str. IV + 86. 135) Krynicki Marian, Charakterystyka statków poniemiec­ kich przyznanych Polsce tytułem reparacji wojennych. Wyd.: I n ­ stytut Bałtycki. Wydział Morski. Bydgoszcz 1947, sir. 2. 136) Krynicki Marian, Przemiany strukturalne polskiej peł­ nomorskiej floty handlowej w latach 1939—1947. Wyd.: Instytut Bałtycki. Wydział Morski. Gdańsk 1947. str. 2. �504 137) Krynicki Marian, żegluga pasażerska na północnym Atlantyku. Wyd.: Instytut Bałtycki, Wydział Morski. Bydgoszcz 1947, str. 3. 138) Krzysik Franciszek, Przemysł leśny na Ziemiach Odzy­ skanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 3. 139) Kucner A. i Golachowski St., Żywioł polski na Opolszczyźiiie. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 29. Katowice 1946, str. 4. 140) Kullmer C. J., A Remarkable Reversal in the Distribu­ tion of Storm Frequency in the United States in Double Hale So­ lar Cycles, of Interest in Long-Range Forecasting. W yd.: Smithso­ nian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 10. Washington 1943, str. 20. 141) Leyding — Mielecki Gustaw, Słownik nazw miejscowych okręgu mazurskiego w Olsztynie. Część I . Olsztyn 1947, str. 215. 142) Ludera Franciszek, Przegląd rezerwatów przyrody na terenie odzyskanych ziem Śląska Opolskiego i Dolnego. Wyd.: I n ­ stytutu Śląskiego. Komunikat Nr 9. Katowice 1946, sir. 4. 143) Łoś Jan Stanisław, Sprawa agrarna w Rzymie II-go i I-go wieku przed Chrystusem. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. J. Lublin 1946, str. 24. 144) Lowmiański Henryk, Dotychczasowy stan badań dzie­ jów dawnych Prusów. Wyd.: Instytut Mazurski w Olsztynie. Ko­ munikat Nr 7—8. Olsztyn 1947, str. 28. 145) Malicki Longin, Oświetlenie u górali śląskich. Odbicie z roczników Tow. Przyjaciół Nauk na Śląsku. Katowice 1938, str. 14, ryc 12. 146) Maringe Witold, Majątki państwowe na Ziemiach Od­ zyskanych jako ośrodki kultury rolnej. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, str. 4. 147) Mazurkówna Stefania, Rola szkoły w procesie zespole­ nia ziem odzyskanych z macierzą. Wyd.: Rada Naukowa dla Za­ gadnień Ziem Odzyskanych, str. 5. 148) Metraux Alfred, Easter Island. Wyd.: Smithsonian Insti­ tution. Washington 1945, str. 435—451, tabl. 4. T �505 149) Miesięcznik ludowy. Wyd.: Ludowy Instytut Kultury. Rok I . Nr 1. Warszawa 1947, str. 36. — Rok I . Nr 2—3. Warszawa 1947, str. 36. — Rok I . Nr 4—5. Warszawa 1947, str. 48. 150) Milewski Tadeusz, Zarys językoznawstwa ogólnego. Część I . Teoria językoznawstwa. Wyd.: Tow. Ludoznawcze w L u ­ blinie. Lublin—Kraków 1947, str. 208. 151) Miśkowiak Jan, Nieznane polonika w Bibliotece Miej­ skiej w Gdańsku. Wyd.: Instytutu Bałtyckiego. Wydział Pomorzoznawczy. Komunikat Nr 3. Bydgoszcz 1947, str. 3. ' 152) Mittleman M. B. and Jopson Harry G. M., A new Sala­ mander of the Genus Gyrinophilus. From the Southern Appala­ chians. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 101, Nr 2. Washington 1941, str. 5, tabl. 1. 153) Morcinek Gustaw, Wróżbita. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 46. 154) Moszyński Kazimierz, Zadania etnografii w związku z zasiedleniem ziem odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Za­ gadnień Ziem Odzyskanych, str. 3. 155) Mróz Lucjan, Zagadnienie zalesienia gleb absolutnie le­ śnych na ziemiach odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Za­ gadnień Ziem Odzyskanych, str. 2. 156) Muzej. Ukrajnśkij Muzej w Prazi. Wyd.: Ukrajnśkiej Muzej w Prazi. Praha 1947, str. 4. 157) Myczka Eugeniusz, Zagadnienie ubezpieczeń społecznych marynarzy. Wyd.: Instytut Bałtycki, Wydział Morski. Gdańsk 1947, str. 1. 158) Mysłowski M., Naukowe podstawy użytkowania morza. Wyd.: Instytut Bałtycki. Wydział Morski. Komunikat Nr 5—6. Bydgoszcz 1947, str. 4. 159) Myśl karaimska. Rocznik naukowo-spoleczny. Wyd.: Ko­ mitet Org. Karaimskiego Związku Religijnego w R. P. W arszawa, Gdańsk, Opole Śl. Tom I . Wrocław 1946, str. 144. T 160) Nahorayska Julia, Uwolnienie miast śląskich w roku 1945. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 39. Katowice 1947, str. 4. �506 161) Nosek Stefan. Znaleziska w Biskupinie a współczesna kultura ludowa Słowian. Wyd.: Tow. Ludoznawcze. Lublin 1946, str. 26. 162) Ocioszyński Tadeusz i Wlerzchucka Hanna, Morska se­ sja Międzynarodowej Organizacji Pracy w Seattle 1946. Wyd.: I n ­ stytut Bałtycki, Wydział Morski. Bydgoszcz 1946, str. 5. 163) Olbrych Tadeusz, Znaczenie hodowli trzody chlewnej na ziemiach odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, sir. 3. 164) Orli Lot. Organ Kól Krajoznawczych Młodzieży. Wyd.: Polskie Tow. Krajoznawcze. Rok XXI, zesz.. Nr 1—2. Warszawa, str. 52. — Rok XXI, zesz. Nr 3—4. Warszawa, str. 64. — Rok XXI, zesz. 5—6. Warszawa, str. 64. 165) Osburn Raymond C, A new Coruncopina (Bryozoa). From the West Indis. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 91, Nr 30. Washington 1940, str. 3, tabl. 2. 166) Oyrzanowski Bronisław, Znaczenie gospodarcze śred­ niego przemysłu na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, str. 6. 167) Parnas Henryk, Losy gmachu Muzeum Śląskiego w Ka­ towicach. Komunikat Nr 45. Katowice 1947, str. 4. 168) Passendorfer Edward, Badania przyrodnicze uniwersy­ tetu toruńskiego w roku 1946. Wyd.: Instytut Bałtycki, Wydział Pomorzoznawczy. Komunikat Nr 2. Bydgoszcz 1947, str. 3. 169) Pazdro Michalina, Jan Nikodem Jaroń, poeta odpowie­ dzialności społecznej. Wyd.: Instytut śląski. Seria V. Komunikat 48. Katowice 1917, str. 1. 170) Pennak Robert W. and Zinn Donald J., Mystacocarida, a new Order of Crustacea From Intertidał Beaches in Massachu­ setts and Connecticut. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 193, Nr 9. Washington 1943, str. 11. 171) Pieńkowski R., Planowanie przestrzenne i jego zadania na Górnym Śląsku. Wyd.: Instytut Śląski. Katowice 1946. str. 4. 172) Pieśni polskie z nutami. Dodatki do kalendarza dla Ma­ zurów na rok 1947. Wyd.: Instytut Mazurski w Olsztynie. Olsztyn, str. 8. �507 173) Pietkiewicz Jan, Handel na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 4. 174) Pigoń Stanisław, Główne problemy literatury ludowej. Wyd.: Ludowy Instytut Oświaty i Kultury. Kraków 1947, str. 21. 175) Pigoń Stanisław, Z Komborni w świat. Wyd.: Spółdziel­ nia «Wieś». Kraków 1947, wyd. I I I , sir. VIII+288. 176) Piwarski Kazimierz, Dzieje Gdańska w zarysie. Wyd.: Tow. Naukowe K. U. L. Gdańsk, Bydgoszcz, Szczecin 1946, str. VIII+308. 177) Piwarski Kazimierz, Tragiczny zgon Mikołaja I I opol­ skiego w r. 1497. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 47. Katowice, str. 6. 178) Planning. Physical Planning and Housing in Poland 1946. Including Polish Reports for the International Federation for Housing and Town Planning in Hastings, October 7-th. to 12-th. 1946. Wyd.: Warsaw 1946 for the Ministry of Reconstruction. War­ szawa 1946, str. 161. 179) Planowanie przestrzenne, Region lubelski 1. Wyd.: M i ­ nisterstwo Odbudowy, Nr 7. Główny Urząd Planowania Prze­ strzennego. Warszawa 1947, str. 168, map 4. 180) Podstawy prawne niemieckiej listy narodowej i likwi­ dacji skutków wpisu na tę listę. Wyd.: Instytut Śląski. Komuni­ kat Nr 11. Katowice 1946, sir. 4. 181) Podział administracyjny województwa śląsko-dąbrow­ skiego wraz ze skorowidzem gmin i gromad. Wyd.: Instytut Śląski. Kalowice-Wroclaw 1947, sir. 68. 182) Poniatowski Stanisław, Metoda badania genezy wytwo­ rów kulturowych w etnologii. Wyd.: Tow. Ludoznawcze. Lublin 1946, str. 27. 188) Popiołek Franciszek, Goteszów, przemysłowa wieś podbeskidzka. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 41. Katowice, sir. 4. 184) Popiołek Franciszek, Huta gliwicka i jej dawna rola w hutnictwie środkowej Europy. Wyd.: Instytut Śląski. Komuni­ kat Nr 20. Katowice 1946, str. 4. �508 185) Popiołek Franciszek, Pięćdziesięciolecie pierwszego gim­ nazjum polskiego w Cieszynie. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 25. Katowice 1946, str. 4. 186) Popiołek Franciszek, 550-lecie kuźnicy w Bogucicach. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 40. Katowice 1947, str. 4. 187) Popiołek Kazimierz, Nauki historyczne w pracy Insty­ tutu Śląskiego. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 36. Katowice 1947, str. 4. 188) Potyrała Aleksander, Tendencje organizacyjne i tech­ niczne międzynarodowego przemysłu okrętowego na tle drugiej wojny światowej. Wyd.: Instytut Bałtycki. Bydgoszcz 1947, str. 4. 189) Problemy. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom wie­ dzy i życia. Wyd.: Spółdzielnia Wydawnicza «Czytelnik». Rok 1946, Nr 9, str. 79. — Rok 1947, Nr 2, str. 73—143. — Rok 1947, Nr 3, str. 145—216. 190) Program. Tymczasowy program V sesji Rady Naukowej dla Zagadnień Ziem Odzyskanych w Krakowie w dniach 24—28 czerwca 1947 r. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Od­ zyskanych, str. 6. 191) Protokół Konferencji Dyrektorów Regionalnych Dyrek­ cji Planowania Przestrzennego, odbytej w Głów nym Urzędzie Pla­ nowania Przestrzennego w dniach 4 i 5 X I 1946, str. 67. 192) Przegląd Socjologiczny. Kwartalnik Instytutu Socjolo­ gicznego. Wyd.: Instytut Socjologiczny U. Ł. w Łodzi. Łódź 1946, str. 239. 193) Reczyński Kazimierz, Biblioteka Kolegiacka w Dobrym Mieście. Wyd.: Instytut Mazurski w Olsztynie. Komunikat Nr 4. Olsztyn 1947, str. 10. 194) Reid Earl D., A new Genus and Species of Eel From the Puerto Rican Deep. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 91, Nr 31. Washington 1940, str. 5. 195) Reinfuss Roman, Pogranicze krakowsko - góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych. Wyd.: Tow-. Ludoznawcze. Lublin 1946, str. 36. 196) Report. Annual report of the Bureau of American Ethno­ logy to the secretary of the Smithsonian. Wyd.: Smithsonian I n 7 �509 stitution. Nr Fifty-sixth 1938—1939. Washington 1930, str. 9. — Nr Fifty-seventh 1939—1940. Washington 1941, str. 10. — Nr Fifty-eight 1940—1941. Washington 1942, str. 13. — Nr Fifty-ninth 1941—1942. Washington 1934, s. 12. — Nr Sixtieth 1942—1943. Wa­ shington 1944, str. 9. 197) Report on the progress and condition of the United Sta­ tes. National Museum for the year endes June 30. Wyd.: Smith­ sonian Institution United States National Museum. I . 1939. Wa­ shington 1939, str. 128. — I I . 1940. Washington 1941, str. 118 — I I I . 1941. Washington 1942, str. 118. — IV. 1942. Washington 1943, str. 118. — V. 1943. Washington 1944, str. 108. 198) Resser Charles E., Faunal Content of the Maryville For­ mation. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 101, Nr 10. Washington 1942, str. 8. 199) Resser Charles E., New Upper Cambrian Trilobites. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 5. Wa­ shington 1942, str. 136, tabl. 21. 200) Roberts Frank H. H., Archeological and Geological I n vesigations in the San Jon District, Eastern New Mexico. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collecitons. Vol. 103, Nr 4. Washington 1942, str. 30, tabl. 9. 201) Roberts Frank H. H., Archeological remains in the Whitewater, District eastern Arizona. Port I I . Artificacts and Bu­ rials With appendix-Skeletal remains from the Whitewater Dis­ trict eastern Arizona by-Stewart T. D. Wyd.: Smithsonian Insti­ tution Bureau of American Ethnology. Bulletin 126. Washington 1940, str. IX+170. 202) Roberts Frank H. H., Egypt and the Suez Canal. W yd.: Smithsonian Institution. War Background Studies Number Eleven. Washington 1943, str. IV+68. 203) Roberts Frank H. H., The Folsom problem in Ame­ rican archeology. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1939, s. 531—546, tabl. 15." 204) Roberts Frank H. H., The New World Paleo-Indian. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1945, str. 403—433, tabl. 12. T �510 205) Roczniki Historyczne. Organ Tow. Miłośników Histom w Poznaniu. Rocznik XV, zesz. 2. Poznań 1939—1946, str. VIII+od 191—337. 206) Roczniki U. M. C. S. w Lublinie. Dział B. Geografia, geo­ logia, mineralogia, petrografia. Wyd.: U. M. C. S. Lublin. Tom I . Lublin 1946, str. 234. 207) Romaniuk Kazimierz, Program spisu ludności a po­ trzeby zaludnienia i zagospodarowania Ziem Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 1. 208) Rospond Stanisław, Badania językoznawcze na Śląsku. W yd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 31. Katowice-Wrocław 1947,, str. 4. 209) Rospond Stanisław, Nysa czy Nisa? Wyd.: Instytut Ślą­ ski. Komunikat Nr 23. Katowice 1946, str. 4. 210) Sbornik. Narodopisny Sbornik. W yd.: Matica slovenska. Roćnik V I I I , Gislo 1. 1947, str. 67, tabl. XVI. 211) Seligman C. G., The Roman orient and the far East. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1939, str. 547—568, tabl. 4. 212) Seweryn Tadeusz, W nauce u zwierząt. Lublin 1946, str. 39. 213) Setzler Frank M. and Jennings Jesse D., Peachtree mound and village site, Cherokee County North Carolina. With appendix: Skelet remains from the peachtree site, North Carolina by Stewart T. D. Wyd.: Smithsonian Institution. Bureau of Ame­ rican Ethnology. Bulletin 131. Washington 1941, str. \ТП-И03. T T 214) Shetrone Henry C, A unique prehistoric irrigation pro­ ject. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1946, str. 379—386. 215) Shoemaker Clarence R., Amphipod Crustaceans Collec­ ted on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Mis­ cellaneous Collections. Vol. 101, Nr 11. Washington 1942, str. 52. 216) Shoemaker Clarence R., Notes on Some American FreshWater Amphipod Crustaceans and Descriptions of a new Genus and two new Species. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 101, Nr 9. Washington 1942, str. 31. �511 217) Skład osobowy i spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Szkoła Główna Handlowa w Warszawie. Warszawa 1946, str. 144. 218) Skład Uniwersytetu i spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa 1946, str. 73. 210) Skorupka Stanisław, Zwroty i wyrażenia przenośne w języku potocznym. W yd.: Tow. Naukowe K. U. L. Lublin 1946, str. 22. 220) Skwarczyński Paweł, Z badań nad przywilejami ziem­ skimi budzińskim i koszyckim. Wyd.: Tow. Naukowe K. U. L . Lublin 1936, str. 60. T 221) Skurpski Hieronim, Uwagi o byłych muzeach na obsza­ rze województwa olsztyńskiego. Wyd.: Instytut Mazurski w Olszty­ nie. Komunikat Nr 1. Olsztyn 1947, str. 10. 222) Słownik. Polski słownik biograficzny. Wyd.: Polska Akademia Umiejętności. Tom. I , zesz 1. Kraków 1935, str. 96. — Tom I , zesz. 2. Kraków 1935, sir. 97—192. — Tom I , zesz 3. Kra­ ków 1935, str. 193—288. — Tom I , zesz. 4. Kraków 1935. sir. 289— 384. — Tom I , zesz. 5. Kraków 1935, str. 385—479 + XVI. — Tom I I , zesz 6. Kraków 1936, str. 96. — Tom I I , zesz. 7. Kraków 1936, str. 97—192. — Tom I I , zesz. 8. Kraków 1936, str. 193—288. — Tam I I , zesz. 9. Kraków 1936, str. 289—384. — Tom I I , zesz. 10. Kraków 1936, str. 385—479. — Tam I I I , zesz, 11. Kraków 1937, str. 96. Tom I I I . zesz. 12. Kraków 1937, str. 97—192. — Tom I I I , zesz. 13 Kraków 1937, str. 193—288. — Tom I I I , zesz. 14. Kraków 1937, str. 289—3)84. — Tom I I I , zesz. 15. Kraków 1937, str. 385—479. — Tom IV, zesz. 10. Kraków 1937, str. 96. — Tom IV, zesz. 17. Kra­ ków 1938, str. 97—192. — Tom IV, zesz 18. Kraków 1938, str. 193— 288. — Tom IV, zesz. 19. Kraków 1938, str. 289—384. — Tom IV. zesz 20. Kraków 1938, str. 385—480. — Tom V, zesz. 21. Kraków 1939, str. 96. — Tom V, zesz. 22. Kraków 1939, str. 97—192. — Tom V, zesz. 23. Kraków 1939, str. 193—288. — Tom V, zesz. 21. Kraków 1939, str. 289—384. — Tom V, zesz. 25. Kraków 1946. str. 385—480. — Tom V, zesz. 26. Kraków 1946, str. 96. �512 223) Smith Hobart M., Further Notes on Mexican Snakes of the Genus Salvadora. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 99, Nr 20. Washington 1941, str. 12. 224) Smith Hobart M., Notes on Mexican Snakes of the Genus Geophis. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 19. Washington 1941, str. 6. 225) Smith J., Russell. Grassland and Farmland as factors in the Cyclical Development of Eurasian history. Wyd.: Smith­ sonian Institution. Washington 1945, s. 357—384, tabl. 1. 226) Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 143. Handbook of South American Indians. Vol. 1. The Marginal Triebs. Washington 1946, str. VII+624. 227) Smulikowski Kazimierz, Badania geologiczne na Śląsku. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 32. Wroclaw-Katowice 1947, str. 6. 228) Snodgrass R. E., The Feding Apparatus of Biting and Sucking. Insects Affecting man and Animals. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 7. Washington 1944, str. 113. 229) Snodgrass R. E., The Male Genitalia of Hymenoptera. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 14. Wa­ shington 1941, str. 86, tabl. 33. 230) Soznam. Wyd.: Malice Slovenskej w Turćiankom Svetom Martine. 1946, str. 97. 231) Speiser E. A., Closing the Gap at Tepe Gawra. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1940, str. 437—445, tabl. 12. 232) Spinden Herbert J., Sun Worship. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1940, str. 447—469, tabl. 6. 233) Spis wykładów Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krako­ wie. Rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uniwersytet Jagielloński w Krakowie. Kraków 1946, str. 126. 234) Spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uni­ wersytet M. C. S. w Lublinie. Lublin 1946, str. 56. 235) Spis wykładów na rok akademicki 1945/46. Wyd.: U. M. C. S. w Lublinie. Lublin 1945, sir. 48. 236) Spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uni­ wersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Toruń 1946, str. 63. 7 7 7 �513 237) Spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uni­ wersytet Poznański. Poznań 1946, str. 144. 238) Spis wykładów w roku akademickim 1946/47. Wyd.: Uni­ wersytetu i Politechniki we Wrocławiu. Wrocław 1947, str. 78. 239) Statut Towarzystwa Przyjaciół Ossolineum. Wrocław 1947, str. 12. 240) Stelmachowska Bożena, Na drodze do teorii sztuki l u ­ dowej. Wyd.: Tow. Ludoznawcze. Lublin 1946, str. 24. 241) Stevens Frank, Stonehage: Today and Vesterday. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1941, str. od 447—478. 242) Steward Julian H., Notes on Hillers Photographs of the Paiule and ute Indians Taken on the Powell Expedition of 1873. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 98, Nr 18. Wa­ shington 1939, str. 23, tabl. 31. 243) Stweart T. D., Skeletal Remains With Cultural Asso­ ciations From the Chicama, Moche, and Viru Valleys, Peru. Wyd.: Smithsonian Institution Proceedings of the United States National Museum. Vol. 98, Nr 31, 60. Washington 1943, str. 153—185, tabl. 18. 244) Stirling M. W., Concepts of the sun among American Indians. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1946, str. 387—400. 245) Stirling M. W., Fifty-ninth annual report of the Bureau of American Ethnology. Wyd.: Smithsonian Institution. Washing­ ton 1943, sir. 12. 246) Stirling M. W.. Origin myth of Acoma and other records. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 135. Washington 1942, str. V I I I + 123, tabl. 17. 247) Stirling M. W., Sixtieth annual report of the Bureau of American Ethnology. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1944, str. 9. 248) Stirling M. W., Snake biles and the Hopi Snake Dance. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 551—555. 249) Stirling M. W., Stone monuments of Southern Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology. Bulletin 188. Washington 1943, sir. VII+84. Lud. T XXXVII 33 �514 250) Stirling M. W., The native Peoples of New Guinea. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies.. Number Nine. Washington 1943, str. IV+25. 251) Stojanowski Karol, Badania antropologiczne na Śląsku. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 33. Katowice-Wroclaw 1947, str. 4. 252) Stolarski Błażej, Sługocice. Wyd.: Centralny Związek Kółek Rolniczych. Warszawa 1925, str. VII+240+7. 253) Strong W. M., Duncan Cross Sections of new W orld Prehistory. A Brief report on the Work of the Institute of Andean Research, 1941—1942. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 104, Nr 2. Washington 1943, str. 5+46, tabl. 33. r 254) Strzeszewski Czesław, Handel zagraniczny Królestwa Kongresowego (1815—1830). Wyd.: Tow. Naukowe К. U. L. L u ­ blin 1937, s. X I I + 160. 255) Strzeszewski Czesław, Kryzys rolniczy na ziemiach Księstwa W arszaw skiego i Królestw a Kongresowego, 1807—1830. Wyd.: Tow. Naukowe K. U. L. Lublin 1934, str. X+242. 256) Strzeszewski Czesław , Rehabilitacja ekonomii. Wyd.: Tow. Naukowe K. U. L. Lublin 1946, str. 19. 257) Stuart Helen C, A New Cephalopod Mollusk Collected on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscella­ neous Collections. Vol. 99, Nr 11. Washington 1941, str. 6. T r ? r 258) Studium planu krajowego. Wyd.: Główny Urząd Plano­ wania Przestrzennego. Warszawa 1947, str. 25. 259) Suboczowa Maria, Prace etnograficzne w działalności Instytutu Śląskiego. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V, Komunikat Nr 37. Katowice 1947, str. 4. ? 260) Suboczow a Maria, Rozmieszczenie ludności na Śląsku w świetle wyniku sumarycznego spisu ludności z 14. I I . 1946 r. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 18. Katowice 1946, str. 4. 261) Sukiennicki Hubert. Prace ekonomiczne i socjalne na Śląsku. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V, Komunikat Nr 35. Kato­ wice 1947, sir. 4. �515 262) Swanton John R., Are wars inevitable? Wyd.: Smith­ sonian Institution War Background Studies. Number Twelve. Wa­ shington 1943, str. 36. 263) Swanton John R., Linguistic material from the tribes of southern Texas and northeastern Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 127. Wa­ shington 1940, str. 145. 264) Swanton John R., Source material on the history and ethnology of the Caddo Indians. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 132. Washington 1942, str. 332. 265) Swanton John R., The evolution of nations. Wyd.: Smithsonian Institution War- Background Studies Number Two. Washington 1942, str. 23. 266) Szewczyk Wilhelm, Józef Lompa. Wyd.: Instytut Ślą­ ski. Komunikat Nr 43. Katowice 1947, str. 4. 267) Szkoła. Nasza Szkolą. Wydano z okazji pięciolecia Pań­ stwowej Szkoły Przysposobienia w Gospodarstwie Rodzinnym I stopnia w Świątnikach Górnych. Świątniki Górne 1945, str. 32. 268) Tannous Afif I . , The Arab village community of the Middle East. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1944, str. 523—543, tabl. 14. 269) Taraba Gustaw, Piotr Feliks. Wspomnienie w piątą rocznicę męczeńskiej śmierci. Wyd.: Instytut Śląski. Katowice 1946, str. 4. 270) Tattersall W. M., Euphausiacea and Mysidacea Collected on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscella­ neous Collections. Vol. 99, Nr 13. Washington 1941, str. 7. 271) Teoplitz Kazimierz, Struktura zawodowa miast na Zie­ miach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, str. 2. 272) Tołpa Stanisław, Paszowiska (łąki i pastwiska) na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 42. Katowice—Wrocław 1947, str. 4. 273) Tomicka Aniela, Co myślą kobiety?... Wyd.: Pop u lam olilerackie. Warszawa 1946. str. 7. 33* �516 274) Vaillant George С., History and stratigraphy in the Vol­ ley of Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1939, str. 521—530, tabl. 13. 275) Valentine J. Manson, On the Preparation and Preser­ vation of Insects, With Particular Reference to Coleoptera. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 6. Washington 1942, str. 16. 276) Yovk Chvedir, Studij z ukraińśkij etnografij ta anfropologij. Praha, str. 354. 277) Washburn S. L., Thinking about race. Wyd.: Smithso­ nian Institution. Washington 1946, str. 363—378. 278) Webb William S. and Jarnette David L., An archeolo­ gical Survey of Pickwick Basin in the adjacent portions of the States of Alabama, Mississippi and Tennesse. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 129. Wa­ shington 1942, str. X I I I + 536, tabl. 316. 279) Weckler J. E., Polynesians explorers of the Pacific. Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Number Six. Washington 1943, s. IV + 77. 280) Wedel Waldo R., Archeological investigations at Buena Vista Lake Kern County, California. With apendix: Skaletal re­ mains from the Buena, Vista Sites, California by — Stewart T. D. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 130. Washington 1941, str. V I I I + 134. 281) Wedel Waldo R., Archeological Remains in Central Kansas and their Possible Bearing on the Location of Quivirna. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 101, Nr 7. Wa­ shington 1942, str. 24, tabl. 10. 282) Wedel Waldo R. and Hill А. Т., Scored Bone Artifacts of the Central Great Plains. Wyd.: Smithsonian Institution Pro­ ceedings of the United States National Museum. Vol. 92, Nr 3141. Washington 1942, str. 91—100. 283) Weiant C. W., An introduction to the ceramics of Tres Zapotes Veracruz, Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 139. Washington 1943, str. XIV + 144, tabl. 78. �517 284) Weintraub Robert L. and Prige Leonard, Ifluence of Various Substances on Sugar Determination by Copper and Ferricyanide reagents. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 10. Washington 1945, str. 17. 285) Weintraub Robert L. and Johnston Earl S., The I n ­ fluence of Light and of Carbon Dioxide on the Respiration of Etio­ lated Barley Seedlings. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­ tions. Vol. 104, Nr 4. Washington 1944, str. 16, tabl. 2. 286) Welch D'alte A., Distribution and Variation of the Ha­ waiian Tree Snail Achatinella Apexfulva Dixon in the Koolau Range Oahu. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 1. Washington 1942, str. 236, tabl. 12. 287) Wetmore Alexander, A systematic classification for the birds of the world. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 7. Washington 1940, str. 11. 288) Wetmore Alexander, В rids From Clipperton Island Col­ lected on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian M i ­ scellaneous Collections. Vol. 98, Nr 22. Washington 1939, str. 6. 289) Węgilńskl Wiktor, Dotychczasowe osiągnięcia i per­ spektywy rozwoju osadnictwa parcelacyjnego i spółdzielczego na Pomorzu Zachodnim. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, str. 6. 290) Wharton G. W., Acarina Collected on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 12. Washington 1941, str. 8. 291) Whorf Benjamin Lee, Decipherment of the linguistic portion of the Maya hieroglyphs. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, sir. 479—502. 292) Wiadomości Statystyczne. Wyd.: Główny Urząd Staty­ styczny. Rok XIX, zesz. 1—20. Warszawa 1946. — Rok XX, zesz. 1—11. Warszawa 1947. 293) Widajewicz Józef, świętopełek Morawski a Bolesław Chrobry. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 22. 294) Wiedza i życie. Wyd.: Tow. Uniwersytetu Robotniczego w Warszawie. Rok XVI, zesz. 1—2. Warszawa 1947, str. 199. — Rok X V I , zesz. 4. Warszawa 1947, str. 299—391. — Rok X V I , �518 zesz, 5. Warszawa 1947, str. 395—493. — Rok X V I , zesz. 6. War­ szawa 1947, str. 499—591. 295) Wierzchucka Halina, Problemy sprzedaży tonażu pro­ dukcji wojennej. Wyd.: Instytut Bałtycki, Wydział Marski. Ko­ munikat Nr 3—4. Bydgoiszcz 1947, str. 4. 296) Wieś. Tygodnik społeczno-polityczny. Wyd.: Zarząd Główny Z w. Samopomocy Chłopskiej. Łódź 1947, str. 8. 297) Wieś tworząca. Dwutygodnik. Wyd.: Ludowy Instytut Kultury. Warszawa 1946, Rok I , Nr 1, str. 24. 298) Wilamowski-Korolowicz Bohdan, Wytyczne długofalo­ wego planu odbudowy i przebudowy gospodarczej województwa olsztyńskiego. Wyd.: Instytut Mazurski w Olsztynie. Komunikat Nr 3. Olsztyn 1947, str. 11. 299) Witwieki Wiktor, Zasadnicze czynniki i warunki roz­ budowy gospodarstwa spółdzielczego na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 4. 300) Wnioski uchwalone jako nagłe przez Radę Naukową dla zagadnień Ziem Odzyskanych na posiedzeniu plenarnym w dniu 28 czerwca 1947. Wyd.: Rada Naukowa dla zagadnień Ziem Od­ zyskanych. Str. 4. 301) Wojna. Druga wojna światowa 1939—1945. Materiał zaczerpnięty ze źródeł wywiadu wojsk departamentu wojny w Wa­ szyngtonie. Wyd.: « Przełom*. Kraków 1947, str. 8. 302) Wrzosek Antoni, Geografia w pracy Instytutu śląskiego. Wyd.: Instytut Śląski. Senia V, Komunikat Nr 34. Katowice 1947. str. 4. 303) Zaranie Śląskie. Wyd.: Instytut Śląski w Katowicach. Rok XVII, zesz. 1—2. Katowice, Wrocław, Cieszyn 1946, str. 76. — Rok XVII, zesz. 3—4. Katowice, Wrocław, Cieszyn 1946, str. 77— 147. — Rok X V I I I , zesz. 1—2. Katowice, Wrocław, Cieszyn 1947, str. 111. — Rok X V I I I , zesz. 3. Katowice, Wrocław, Cieszyn 1947, str. 114—184. T 304) Ziemia. Ilustrowany miesięcznik krajoznawczy. Wyd.: Polskie Tow. Krajoznawcze. Rocz. XXX, Nr 1—2. Warszawa 1946, �519 str. 31. — Rocz. XXX, Nr 3. Warszawa 1946, str. 15. — Rocz. XXX, Nr 4. Warszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 5. W arszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 6. Warszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 7. Warszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 8. Warszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 9. Warszawa 1946, str. 23. Rocz. X X X V I I I , Tom XXVI, Nr 1—2. Warszawa 1947, str. 47. — Rocz. X X X V I I I , Tom XXVI, Nr 3—4. Warszawa 1947, str. 50—95. — Rocz. XXXVIII, Tom XXVI, Nr 5. Warszawa 1947, str. 98—119. 305) Ziemie odzyskane w wydawnictwach Instytutu Ślą­ skiego. Wyd.-. Instytut Śląski. Komunikat Nr 27, Katowice 1946, str. 4. 306) Żakowski Juliusz, Odbudowa miast na Ziemiach Od­ zyskanych. Str. 2. T STATUT POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO § 1. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze działa na całym obszarze Polski i prowadzi badania etnologiczne, etnograficzne i pokrewne nad ludem polskim i innymi, oraz rozpowszechnia wyniki swoich prac i zebrane materiały i wiadomości. Poza pracami badawczo naukowymi, zadaniem Towarzystwa jest także szerzenie zrozumienia kultury ludowej. § 2. Siedzibą Towarzystwa jest miasto Lublin. § 3. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jest osobą prawną i po­ siada zdolność do działań prawnych, a w szczególności może na­ bywać i zbywać zgodnie z obowiązującymi ustawami i niniej­ szym Statutem, wszelki majątek ruchomy i nieruchomy, zarzą­ dzać nim, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywanym. �520 § 4. Środkami do osiągnięcia tego celu są między innymi: 1. Zgromadzenia, odczyty, wykłady i pogadanki, 2. Zbieranie wszelkich wiadomości dotyczących ludu, 3. Rozpowszechnianie zebranych wiadomości w pismach i i n ­ nych wydawnictwach tudzież za pośrednictwem własnego organu i własnych wydawnictw , 4. Wspieranie prac literackich, wydawnictw obrazowych, opisujących lub przedstawiających lud oraz wszelkich i n ­ nych na tym polu przedsięwzięć, 5. Zakładanie księgozbiorów i muzeów, 6. Ustanawianie delegatów do zbierania w danej okolicy po­ trzebnych wiadomości, 7. Zawiązywanie w miastach wojewódzkich i powiatowych oddziałów Towarzystwa, 8. Tworzenie sekcji naukowych w swym łonie. 7 II. Członkowie Towarzystwo składa się z członków: czynnych, założycieli, honorowych i korespondentów. § 6. Członkami Towarzystwa mogą być osoby fizyczne, instytu­ cje i osoby prawne, które zajmują sie badaniami w zakresie pro­ blemów ludoznawczych (etnografia, etnologia, nauki pokrewne i pomocnicze). Członkowie przyjmują zobowiązania statutem nałożone. § 7. Każdy z zajmujących się naukowo ludoznawslwem może być członkiem czynnym, jeżeli go Zarząd Towarzystwa powoła lub przyjmie jego zgłoszenie. �521 § 8. Członkiem założycielem zostaje, kto na cele Towarzystwazłoży jednorazowo kwotę, której wysokość oznacza Walne Zgro­ madzenie. § 9. Członków honorowych mianuje Walne Zgromadzenie na wniosek Zarządu spośród osób, które położyły wybitne zasługi na polu ludoznawstwa. § 10. Członków korespondentów mianuje Zarząd Towarzystwa. I. Nazwa, cel, ś r o d k i , a) Prawa siedziba Członków § 11. Każdemu członkowi przysługuje prawo: 1. Korzystania ze wszystkich urządzeń Towarzystwa, 2. Brania udziału czynnego w Walnym Zgromadzeniu, 3. Wyboru i wybieralności, 4. Wprowadzania gości do lokalu 5. Podawania wniosków na piśmie Zarządowi, 6. Otrzymywania organu Towarzystwa i innych wydawnictw po cenach zniżonych. Członkowie korespondenci korzystają z praw wymienionych w p. 1, 5 i 6. W Walnym Zgromadzeniu biorą udział przez de­ legatów w stosunku 1 delegat na 25 członków. Delegatów tych wy­ biera się na Walnych Zgromadzeniach Oddziałów Towarzystwa. Delegaci członków korespondentów korzystają także z praw wy­ mienionych w punkcie 2, 3 i 4. Członkowie założyciele korzystają z wszelkich praw człon­ ków czynnych. Członkowie honorowi korzystają z wszelkich praw członków czynnych. �522 b) Obowiązki Członków § 12. Każdy członek obowiązany jest do popierania celów Towa­ rzystwa tudzież do przestrzegania postanowień tego Statutu. § 13. Członkowie czynni uiszczają roczną wkładkę w wysokości oznaczonej przez Walne Zgromadzenie. Zarząd ma prawo obniżania wkładek rocznych. Członkowie założyciele, honorowi i korespondenci nie są zo­ bowiązani do wnoszenia wkładek. c) Wystąpienie i wykluczenie członków § 14. Członek, który ma zamiar wystąpić z Towarzystwa, winien pisemnie zawiadomić Zarząd najpóźniej na miesiąc przed koń­ cem roku kalendarzowego. Występujący jest jednak obowiązany do uiszczenia cało­ rocznej wkładki. § 15. Członkowie, którzy zalegają z całoroczną wkładką, mogą być uznani jako występujący z Towarzystwa. Winni są jednak uiścić zaległe wkładki roczne aż do dnia, w którym Zarząd uzna ich za występujących. § 16. Wj-kroczenie plamiące dobre imię członka lub działanie te­ goż na szkodę Towarzystwa wystarcza do wykluczenia go z To­ warzystwa. § 17. O wykluczeniu rozstrzyga Zarząd, wolno jednak wykluczo­ nemu odwołać się do Walnego Zgromadzenia. Aż do czasu uchwały Walnego Zgromadzenia, prawa członka wykluczonego zostają w zawieszeniu. �523 III. M a j ą t e k Towarzystwa § 18. Majątek Towarzystwa powstaje: 1. Z wkładek członków założycieli, 2. Z wpisowego, 3. Z rocznych wkładek członków czynnych, 4. Z rozsprzedaży wydawnictw, 5. Z dochodu z odczytów i innych przedsiębiorstw Towarzy­ stwa, 6. Z darów i zapisów, 7. Z dochodów nadzwyczajnych. § 19. Dochody i fundusze mogą być zużywane tylko na statutem przewidziane cele i administrację Towarzystwa. IV. Władze § 20. Sprawami Towarzystwa zawiaduje i Zarząd. a) Walne Walne Zgromadzenie Zgromadzenie § 21. Walne Zgromadzenia są: zwyczajne i nadzwyczajne. Zwołuje je Zarząd. Zwyczajne odbywają się raz do roku, o ile możności w kwiet­ niu. Nadzwyczajne, jeżeli tego zażąda przynajmniej 1/3 czynnych członków Towarzystwa, połowa Oddziałów lub Zarząd uzna to za potrzebne, § 22. Zarząd zawiadamia członków czynnych i Oddziały pisem­ nie o Walnym Zgromadzeniu i ogłasza je co najmniej w dwu .dziennikach najpóźniej na osiem dni naprzód. �524 § 23. Walnemu Zgromadzeniu przewodniczy prezes lub jego za­ stępca. § 24. Do zakresu działania Walnego Zgromadzenia należy: 1. Wybór prezesa, 2—3 zastępców prezesa, sekretarza gene­ ralnego i przynajmniej 12 członków Zarządu na lat trzy. Nadto Walne Zgromadzenie wybiera Komisję Rewizyjną złożoną przynajmniej z trzech członków i dwóch zastęp­ ców. Komisja Rewizyjna prowadzi wszechstronną kontrolę gospodarczej działalności Zarządu i przedstawia odpowie­ dnie wnioski na Walnym Zgromadzeniu. 2. Mianowanie członków honorowych na wniosek Zarządu. 3. Załatwianie rocznego sprawozdania z czynności Zarządu, oraz uchwalenie budżetu na rok następny. 4. Załatwianie wniosków Zarządu, Komisji Rewizyjnej i członków, o ile te ostatnie podano Zarządowi na piśmie przynajmniej 7 dni przedtem iub jeżeli W alne Zgroma­ dzenie uchwali ich nagłość. 5. Zmiana statutu. T 6. Załatwianie zażaleń członków na Zarząd. 7. Rozwiązanie Towarzystwa. § 25. Do prawomocności uchwał Walnego Zgromadzenia jest po­ trzebna obecność przynajmniej 10% członków czynnych Towarzy­ stwa i delegatów członków korespondentów. Jednak do uchwały rozwiązania Towarzystwa wymaganą jest obecność 2/3 członków i delegatów. Jeżeli w pierwszym terminie W alnego Zgromadzenia nie zbie­ rze się potrzebna ilość członków, Zarząd zwołuje ponowne Walne Zgromadzenie w ciągu najdalej 15 dni, którego uchwały będą prawomocne bez względu na ilość obecnych. T �525 § 26. Uchwały na Walnym Zgromadzeniu zapadają zwykłą więk­ szością głosów, z wyjątkiem uchwał co do zmian Statutu, do któ­ rych prawomocności jest potrzebna większość 2/3 obecnych. W razie równości głosów rozstrzyga przewodniczący. b) Zarząd § 27. Zarząd składa się z prezesa, dwóch do trzech zastępców pre­ zesa, sekretarza generalnego i przynajmniej dwunastu członków Zarządu. Zarząd wybiera ze swego grona zastępcę sekretarza ge­ neralnego, skarbnika, redaktora wydawnictw i w miarę potrzeby innych. § 28. Członkowie Zarządu są wybierani przez Walne Zgromadze­ nie na lat trzy. Jeżeli miejsce członka Zarządu zostanie pomiędzy jednym i drugim Walnym Zgromadzeniem opróżniane, Zarząd może w jego miejsce dokooptować nowego. Kooplacja musi być przedstawiona Walnemu Zgromadzeniu do zatwierdzenia. § 29. Posiedzenia kwartał. Zarządu odbywają się przynajmniej raz na § 30. Zarząd może ustanowić Wydział Wykonawczy i przekazać mu część swoich uprawnień. W skład Wydziału Wykonawczego wchodzą z urzędu przebywający stale w siedzibie Towarzystwa prezes i wiceprezesi, sekretarz generalny i skarbnik, a nadto dwóch do trzech członków wybranych przez Zarząd spośród siebie. § 31. Do zakresu działania Zarządu należy. 1. Wykonanie uchwal Walnego Zgromadzenia, 2. Załatwienie bieżących spraw Towarzystwa, �526 3. Przyjmowanie i wykluczanie członków oraz przygotowa­ nie wniosków w sprawie mianowania członków honoro­ wych, 4. Przyjmowanie darów i zapisów Towarzystwu poczynio­ nych, 5. Stanowienie w sprawie umieszczenia kapitałów, 6. Zawieranie kontraktów i innych umów Towarzystwa, na­ bywanie i zbywanie nieruchomości, 7. Wydawanie regulaminów i instrukcji, 8. Przygotowywanie sprawozdań i wniosków na W alne Zgro­ madzenie, 9. Mianowanie członków korespondentów, 10. Mianowanie przewodniczących sekcji naukowych, 11. Mianow-anie delegatów do czynności przez Zarząd im wskazanych, a objętych niniejszym statutem, 12. Obniżanie wkładek rocznych niektórym członkom, a na­ wet uwalnianie ich od płacenia tychże, 13. Zawiązywanie Oddziałów Towarzystwa, nadzorowanie ich działalności i rozstrzyganie zażaleń przeciwko ich Zarzą­ dom i uchwałom Walnych Zgromadzeń, 14. W ydawanie w szelkich zarządzeń potrzebnych do osiągnię­ cia celów Towarzystwa, 15. Przyjmowanie i zwalnianie płatnych pracowników Towa­ rzystwa określanie ich obowiązków i poborów. T T r § 32. Do ważności uchwał Zarządu potrzebną jest obecność trzech członków, poza wchodzącymi w skład W ydziału Wykonawczego. T § 33. Na posiedzeniach z jego zastępców. Zarządu przewodniczy prezes lub jeden § 34. Uchwały Zarządu zapadają bezwzględną większością głosów. Przewodniczący obradom rozstrzyga w razie równości głosów. �527 с) Prawa i obowiązki, prezesa § 35. Prezes reprezentuje Towarzystwo na zewnątrz. Dokumenty zawierające prawne zobowiązania Towarzystwa podpisuje prezes, jeden członek Zarządu i sekretarz generalny lub jego zastępca. Inne pisma wychodzące z Towarzystwa podpisuje prezes i sekretarz generalny lub jego zastępca. § 36. Prezes czuwa nad wykonaniem Statutu i regulaminów, oraz przewodniczy wszystkim zebraniom Towarzystwa. § 37. W razie (przeszkody lub nieobecności prezesa zastępuje go we wszystkich czynnościach jeden z zastępców prezesa. Sekreta­ rza generalnego zastępuje wybrany przez Zarząd jego zastępca, a w razie przeszkody, wyznaczone na czas jej trwania jeden z członków Zarządu. Wyznaczenia dokonuje prezes (zastępca). V. O d d z i a ł y Towarzystwa § 38. Przewidziane w § 4 p. 7 Oddziały Towarzystwa zawiązuje Zarząd zgodnie z § 31 p. 13 i określa ich siedzibę i okręg dzia­ łalności. Wszyscy członkowie Towarzystwa zamieszkali w okręgu Od­ działu stają się z chwilą zawiązania jego członkami. Członek, który zmieni miejsce zamieszkania, staje się członkiem Oddziału wła­ ściwego dla danej miejscowości. Majątek Oddziału jest majątkiem Towarzystwa. § 39. Członkowie Oddziału wybierają dla kierownictwa sprawami Oddziału spośród siebie na Walnym Zgromadzeniu prezesa, jego zastępcę, sekretarza i dwóch do czterech członków Zarządu. W y - �528 boru dokonuje się na lat trzy. Czynne i bierne prawo wyboru przy­ sługuje na równi wszystkim członkom Oddziału. Postanowienia niniejszego statutu odnoszące się do Walnego Zgromadzenia Towarzystwa,'znajdują analogiczne zastosowanie w Oddziałach. § 40. Uchwały Walnego Zgromadzenia Oddziału muszą być w ciągu dni 14-tu podane do zatwierdzającej wiadomości Zarządu Towa­ rzystwa. Zarząd Towarzystwa może unieważnić uchwałę Walnego Zgromadzenia Oddziału, jeżeli: a) jest niezgodna z niniejszym Statutem, b) grozi poważną szkodą materialną lub moralną. Unie­ ważniona przez Zarząd Towarzystwa uchwała nie może być wy­ konana. Oddziałowi przysługuje jednak prawo odwołania się do naj­ bliższego Walnego Zgromadzenia Towarzystwa. § 41. Do zakresu działania Walnego Zgromadzenia Oddziału na­ leży : 1) Wybór prezesa i jego zastępcy, sekretarza, dwóch do czte­ rech członków Zarządu oraz trzech członków Komisji Re­ wizyjnej. 2) Załatwianie rocznego sprawozdania z czynności Zarządu Oddziału, oraz uchwalanie budżetu na rok następny. 3) Załatwianie wniosków Komisji Rewizyjnej, Zarządu i członków, o ile te ostatnie przynajmniej na trzy dni przedtem podano Zarządowi na piśmie, lub jeżeli Walne Zgromadzenie uchwali nagłość. 4) Wybór delegatów członków korespondentów- na Walne Zgromadzenie Towarzystwa, a to po jednym delegacie na 25 członków korespondentów. O ile w danym Oddziale jest mniej aniżeli 25 członków tej kategorii, wybiera się jed- �529 nego delegata. W wyhorach delegatów członków korespon­ dentów, członkowie czynni nie uczestniczą. 5) Załatwianie spraw przekazanych przez Zarząd Towarzy­ stwa. 6) Załatwianie zażaleń członków na Zarząd Oddziału. 7) Rozwiązanie Oddziału. § 42. Uchwały na Walnym Zgromadzeniu zapadają prostą więk­ szością głosów z wyjątkiem uchwały o rozwiązaniu Oddziału, która wymaga większości 2/3 członków . 7 § 43. W razie niemożności odbycia dorocznego Walnego Zgroma­ dzenia Oddziału lub (unieważnienia wyborów członków Zarządu Oddziału, Zarząd Towarzystwa postanawia, w jaki sposób w mię­ dzyczasie, to znaczy aż do chwili możności odbycia Walnego Zgro­ madzenia agendy Oddziału będą prowadzone. 7 § 44. Zarząd Oddziału składa się z prezesa, jego zastępcy, sekre­ tarza i dwóch do czterech członków Zarządu. Zarząd wybiera spo­ śród siebie skarbnika i w miarę potrzeby innych funkcjonariuszy. 7 § 45. Do zakresu działania Zarządu Oddziału należy: r 1) Wykonywanie zleceń Zarządu Tow arzystwa, 2) Wykonywanie prawomocnych uchwał Walnego Zgroma­ dzenia Oddziału, 3) Przyjmowanie darów i zapisów, o ile nie nakładają one żadnych zobowiązań na Towarzystwo. Jeżeli dary lub zaLud, T. X X X V I I 34 �530 pisy są połączone z warunkami obciążającymi, przyjęcie wymaga formalnej zgody Zarządu Towarzystwa. 4) Zawieranie umów imieniem Oddziału, zgodnie z instruk­ cją Zarządu Towarzystwa. 5) Przygotowywanie sprawozdań i wniosków dla Walnego Zgromadzenia Oddziału, ewentualnie Walnego Zgroma­ dzenia Towarzystwa i Zarządu Towarzystwa. 6) Mianowanie delegatów do czynności przez Zarząd im wskazanych. 7) Przyjmowanie i zwalnianie płatnych pracowników Od­ działu, określanie ich obowiązków i poborów. 8) Wydawanie wszelkich Zarządzeń potrzebnych dla dzia­ łalności Oddziału. § 46. W wykonywaniu swoich czynności Zarząd Oddziału prze­ strzega instrukcji i regulaminów wydawanych przez Zarząd To­ warzystwa. Zwinięcie Oddziału następuje na podstawie uchwały jego Walnego Zgromadzenia, zatwierdzonego przez Zarząd Towarzy­ stwa lub na podstawie uchwały Walnego Zgromadzenia Towa­ rzystwa, powziętego na wniosek Zarządu Towarzystwa, które prze­ prowadza likwidację. VI. Spory § 47. Spory między członkami, wynikające ze stosunków Towarzy­ stwa, rozstrzyga w drodze polubownej bez dalszego odwołania Za­ rząd, spory zaś między członkami a Zarządem — Walne Zgro­ madzenie. Od orzeczenia Zarządu, względnie Walnego Zgromadzenia nie ma odwołania. Spory pomiędzy Towarzystwem a osobami do Towarzystwa nie należącymi, należą do sądów cywilnych. �531 VII. P o s t a n o w i e n i a końcowe § 48. W razie rozwiązania Towarzystwa majątek jego przechodzi, o ile ostatnie Walne Zgromadzenie inaczej nie postanowi, na wła­ sność P. A. U. w Krakowie z przeznaczeniem dla Komisji Etno­ graficznej. Odpis: Na mocy decyzji Wojewody Lubelskiego z dnia 23 maja 1947 r. Nr SP. I I . PP. 1/2/278/47 r. wydanej na podstawie art. 21 prawa o Stowarzyszeniach (Dz. U. R. P. Nr 94, poz. 808) wpisano do rejestru Stowarzyszeń i Związków Urzędu Wojewódz­ kiego Lubelskiego pod Nr 21 Stowarzyszenie pod nazwą: «Polskie Towarzystwo Ludoznawcze*. Lublin, dnia 7 lipca 1947 r. Pie­ częć okrągła: Urząd Wojewódzki Lubelski. Za wojewodę podpis: mgr. A. Wajrak. 34* �532 BI P O L S K I E G O T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO Obroty za L p. 1946 rok Wyszczególnienie 1. Kasa 2. Dotacje 948.000-— 3. Składki 21 586-— 4. Administracja 5. Wydawnictwo koszty 6. 498.831 •— 82,748-- 487.844-50 494-- 545.156-13 647.591-05 Wydatki badań naukowych 43.370-50 5.000-- 7. Ruchomości 39.530-- 8. P. K. 9. 0. 79.452-- 58.205-— Narodowy Bank Polski 918.604-— 590.435-13 10. Dłużnicy i wierzyciele 111.364-- 8.936-- 11. Biblioteka 12. Wydawnictwa gotowe 13. Papier 14. Kapitał 15. Niedobory i nadwyżki 1,470.000 — 465.335-18.701-05 1.495.000-- 2,263.091-62 2,263.091-62 �533 LANS W L U B L I N I E ZA 1946 R O K NA 1. I . 1947. Saldo ks g ł ó w n e j Saldo w / g inwentarza Bilans w y n i k ó w niedobór 1.986-- 1.986-— 948.000-- 948.000-— 21.586-— 21,585- 82.254-- 82.254-— 102.434-92 102.434-92 38.370-50 38.370-50 39.530-— 39.530-— 20.247-— 20.247-- 328.168-87 328.168-87 111.364- - 8.935-- Ш.364-— 1,470.000-— 1,470.000-— 465.335-— 465.000-— 18.701-05 18.701'05 1,495.000-— 8.936-— 1,495.000-— 951.396-42 2,575.956-92 nadwyżka 2,575.956-92 2,455.332-42 951.396-42 2,455.332-42 1,072.020-92 Skarbnik Inż. H. Zamorowski 1,072.020-92 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ba20c7b1a5ec391a6a9b2d8b3981a5d.pdf d7c3bf08ce75166130850f5aace8a826 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5132 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4761 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania/ LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.309-405 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE I SPRAWOZDANIA TADEUSZ MILEWSKI, « Z a r v s językoznawstwa o g ó l n e g o * . Część I . Teoria językoznawstwa. Z przedmową Ta­ deusza Lehra-Spławińskiego. Prace Etnologiczne, tom I . Wydaw­ nictwo Towarzystwa Ludoznawczego. Redaktorzy E. Frankowski i J. Gajek. Lublin—Kraków 1947. Str. YTII+208. Jest to część I wielkiego zamierzenia naukowego, jakie autor przedsięwziął jeszcze 1930 r. podczas swoich studiów w Paryżu, a które stało się potem przez kilkanaście lat głównym i ulubionym przedmiotem jego badań. Chodzi o syntezę nauk lingwistycznych, 0 uporządkowanie problematyki i materiału, jaki przynoszą ję­ zyki całego świata, o zakres i metodę badań językowych, o okre­ ślenie właściwego miejsca lingwistyki wśród nauk humanistycz­ nych i wzajemnego związku poszczególnych dyscyplin lingwi­ stycznych. Zagadnienia celów i metod językoznawstwa były szczegól­ nie w ostatnim dziesiątku lat przed wojną żywo dyskutowane 1 w Europie i w Ameryce, na szerokim tle wachlarza języków ca­ łego świata, w oparciu o nowe zdobycze nauk pokrewnych: psy­ chologii, socjologii i przede wszystkim etnologii. Przyniosło to duże, zasadnicze zmiany poglądów w zakiesie językoznawstwa ogólnego, a także w zakresie różnych działów gramatyki i stylistyki. Dzieło T. Milewskiego składa się z trzech części: obecnie oma­ wiana «część I poświęcona jest teorii językoznawstwa, jego hi- �310 storii i systematyce. Część I I przedstawi klasyfikację genetyczną języków świata oraz ich rozmieszczenie w czasie i przestrzeni. Część I I I wreszcie ma zanalizować zasadnicze typy budowy języ­ ków, ich cechy wspólne i odrębne. Stanowić ma ona syntezę opartą z jednej strony na założeniach teoretycznych przedstawionych w części pierwszej, z drugiej zaś na materiale faktów zestawio­ nych w części drugiej* (Od autora, str. 3). Część pierwszą swego dzieła ujął autor przejrzyście w cztery rozdziały. Rozdział I (str. 5—26) omawia badania językoznawcze po rok 1800. Rozdział I I (str. 27—72) daje charakterystykę języko­ znawstwa XIX wieku od Boppa i Humboldta, głównie młodogramatyków. Rozdział I I I (str. 73—134) przedstawia najnowsze wysiiKi nauki л л wieKu, zapoczątkowanej przez r . cle baussure a rozwiniętej przez fenologów. Rozdział IV (str. 135—200) jest samo­ dzielnie przemyślaną syntezą Milewskiego. Przy tak szeroko zakrojonym planie w ciasnych ramach 200 stronicowej książki nie mógł autor wchodzić w szczegóły w dy­ skusje i w historię badań. Daje zasadniczy zarys teorii języko­ znawstwa, wybiera do omówienia autorów najważniejszych, oryginalnych myślicieli, charakterystycznych dla epoki czy kierunku naukowego, lub stanowiących zwrot zasadniczy w historii badań. Wszystko inne pomija. Nawet w bibliografii dołączanej na końcu każdego rozdziału, aczkolwiek obfitej i tak zwanej ^rozumowa­ nej*, daje tylko wybór rzeczy najważniejszych, które przemilczeć nie sposób. I tak w r o z d z i a l e I omawiając poglądy na język szkoły indyjskiej (str. 7—11) wybiera najlepszą gramatykę Paniniego z IV w. przed Chrystusem, która w cień usunęła wszystkie po­ przednie i stała się wzorem następnych. Tę gramatykę szczegó­ łowo charakteryzuje, podkreślając jej główne zagadnienia: fone­ tykę, słowotwórstwo, alternacje, fleksję. Rozwój językoznawczej myśli greckiej przedstawia kilkoma uwagami o Platonie, Epiku­ rze, Arystotelesie, a bliżej charakteryzuje Dioniziosa Traka (170— 90 przed Chr.) i Apolloniosa Dyskolosa ( I I w. po Chr.), zwraca­ jąc szczególną uwagę na centralne zagadnienie Greków. I j . leorię *i < ф �311 części mowy. W szkole łacińskiej bliżej informuje o poglądach św. Augustyna na język, jako o najlepszym w starożytności ujęciu pod­ staw lingwistyki funkcyjnej. R o z d z i a ł I I omawia językoznawstwo XIX wieku, wyrosłe z odkrycia sanskrytu, które oprócz badań opisowo-normatycznych, uprawianych przed 1800 rokiem ma charakter przede wszystkim porównawczy i to w dwu aspektach: ewolucyjnym i funkcyjnym. Milewski wybiera tu postacie zasadnicze Boppa i Humboldta dla kierunku porównawczo-funkcyjnego, zaś Paska i Grimma dla kie­ runku porównawczo-ewolucyjnego, który stał się podstawą zało­ żeń szkoły młodogramatyków. Teorie i metody tej szkoły, założo­ nej głównie przez Schleichera, Rrugmanna, Delbriicka, Paula J l . f i l j p l 4 """"-b " Ć44ilAnnnl.ifl П Г 7 У 1 ndllJAZV ГП Я t p t ' i Я 1 i S t V P 7 n V ujmuje autor w postaci czterech zasadniczych dla ich badań pro­ blemów: 1) bezwyjątkowość praw głosowych, 2) analogia, 3) skła­ dnia, 4) semantyka. Problem f o n e t y k i historycznej obejmuje przede wszystkim teorię zmian głosowych, sformułowaną najle­ piej przez Grammonta. Chodzi tu o zmiany: a) niezależne, wywo­ łane głównie obcym substratem i b) zmiany zależne — bezpośre­ dnie, tj. asymilacja, dyferencjacja, interwersja i odpowiednie im zmiany zależne pośrednie, tj. dylacja, dysymilacja, metateza. Zmiany te Russelot i Meillet tłumaczą przede wszystkim prawem najmniejszego wysiłku, które jest hamowane przeciwnym pra­ wem: potrzebą jasności, przy czym za główny warunek zmian przyjmują przechodzenie języka z pokolenia na pokolenie. A n al o g i ą tłumaczą młodogramatycy większość odstępstw od praw głosowych, których działanie jest ograniczone w czasie i prze­ strzeni. Są to nowotwory analogiczne typu leksykalnego lub for­ malnego, których warunki powstawania najlepiej zestawił Brćal: zastępowanie typów skomplikowanych lub rzadkich przez proste lub bardziej wyraziste, jaśniejsze i częściej używane. S k ł a d n i ę pojmują młodogramatycy, głównie Delbrućk i Wackernagel, jako naukę o znaczeniu i ewolucji kategorii gramatycznych, które są odziedziczone z epoki kształtowania się języka, jako przejaw od­ powiednich kategorii psychicznych. Ewolucja tych kategorii jest �312 uwarunkowana: 1) dążnością do używania szczegółowych wykła­ dników morfologicznych, stąd np. łać. longior zmieniło się we franc. plus long, także 2) irradiacją, opartą o mechanikę asociacji i 3) absorbeją morfologiczną. S e m a n t y k a u młodogramatyków jest nauką o podstawowym i okazyjnym znaczeniu wyrazów (Paul), przy czym zmiany znaczeniowa, jak: rozszerzenie, zwężenie lub przenoszenie treści zależą (Meillet) od różnych czynników, пр.: zmiana pokoleń, rozbicie grup wyrazowych, zmechanizowanie uży­ cia wyrazu w zdaniach, zmiany kulturalno-cywilizacyjne i spo­ łeczne w życiu narodu, których wynikiem są różne zabarwienia w uczuciowej treści wyrazów. Stanowisko porównawczo-ewolucyjne w badaniach młodo­ gramatyków wyraziło się w dwu symbolicznie ujmowanych teonach: Schleichera Stammbaumtheorie i Johannesa Schmidta Wellentheorie, która jest konsekwencją poglądów H. Schuchardta o mieszanym charakterze języków. Badanie języka jednostek lub małych grup społecznych doprowadziło w wyniku do tzw. geo­ grafii językowej czyli dialektologii, objaśniającej przestrzenny roz­ wój właściwości językowych. R o z d z i a ł I I I książki Milewskiego przedstawia rozwój teo­ rii językoznawczej XX wieku głównie w okresie międzywojennym. O ile szeroko rozbudowane badania lingwistyczne młodogramaty­ ków miały charakter ewolucyjny, przyczynowy, indywidualisty­ czny i przyniosły wielkie zdobycze na polu historii i geografii form językowych, t j . w zakresie fonetyki, morfologii, semantyki i skła­ dni — to myśl językoznawcza XX wieku nawraca znowu do ba­ dań funkcyjnych, celowościowych, społecznych i fenomenologicz­ nych. Jest to do pewnego stopnia nawiązanie do poglądów myśli greckiej (Epikur), św. Augustyna, a przez stosowanie metody po­ równawczej do Boppa i Humboldta. Punktem wyjścia były wy­ siłki powiązania językoznawstwa z etnologią, psychologią i so­ cjologią, co młodogramatycy na ogół ignorowali. I tak Steinthal do­ wodzi, że język jest jednym z przejawów «duszy zbiorowej* spo­ łeczeństwa. Wundt opiera rozwój językowy o ogólną ewolucję psy­ chiki ludzkiej, przy czym przedmiotem jego zainteresowania nie są języki poszczególne, lecz język całej ludzkości, co znów Cassi- �313 rer naświetla w duchu filozofii Kanta, pojmując język jako jedną z form symbolicznych, przez którą duch ludzki uświadamia so­ bie świat i samego siebie. Syntezę etnologiczno-lingwistyczną two­ rzy P. W. Schmidt (1926), dążąc do powiązania rozwoju języków z rozwojem prakultur totemicznych, matriarchalnych i paster­ skich przez podkreślenie wpływu zmian kultury materialnej i spo­ łecznej na przeobrażenia lingwistyczne. Z tych szerokich założeń wyrosła synteza genewskiego l i n ­ gwisty Ferdynanda dc Saussure'a (1857—1913), która siała się pod­ stawą nowej sźkoly i wszystkich wysiłków teoretyczno-językowych okresu międzywojennego. F. de Saussure odróżnia język (la langue) od mówienia (la parole), co razem składa się na mowę (le lanciage). Jezvk iest «cześcia snołeczna mowy, zewnętrzna w stosunku do jednostki, która sama nie może go ani stworzyć ani zmienić», tylko musi się go nauczyć od otoczenia. Jest to «system znaków, których istotę stanowi związek znaczenia z obrazem akustycznym, przy czym obie te części znaku są w równej mierze natury psy­ chicznej*. Natomiast mówienie jest częścią indywidualną i chwi­ lową, przypadkową mowy. Badanie języka może być synchroni­ czne, gdy chodzi o przedstawienie systemu języka na podstawie elementów współczesnych, albo diachroniczne, oświetlające roz­ wój, tj. zmiany i substytucje systemu językowego. Ów system ję­ zykowy de Saussure pojmuje jako wzajemną zależność, przeci­ wieństwa i opozycje poszczególnych elementów języka, tj. fonemów, wyrazów i ich morfemów, a także całych kategorii grama­ tycznych. De Saussure stworzył nową metodologię lingwistyki, co pozwoliło uczniom jego ująć całość zjawisk lingwistycznych w ra­ my sześciu odrębnych dyscyplin: 1) fonetyka jako gałąź lingwistyki mówienia i 2) fonologia jako część lingwistyki języka — obie w zakresie nauki o formie mowy, 3) składnia poświecona mówie­ niu i 4) morfologia badająca stronę językową tej dziedziny — obie w zakresie nauki o treści intelektualnej mowy, 5) stylistyka lite­ racka, poświęcona mówieniu i 6) stylistyka lingwistyczna jako za­ gadnienie języka — obie w zakresie nauki o treści uczuciowej mowy. �314 Bliższe określenie charakteru tych sześciu dyscyplin nauko­ wych stanowi główną treść I I I rozdziału książki Milewskiego. 1) Fonetyka, gorliwie uprawiana przez młodogramatyków, w XX w. dzięki pracom ks. Rousselol i jego uczniów wyspecja­ lizowała swoje metody w osobnych pracowniach eksperymental­ nych; zadaniem jej jest badanie wszystkich właściwości głosek. 2) Fonologia natomiast bada tylko znaczące cechy głosek, tj. takie, które są podstawą opozycji znaczeniowych. Ten dział lingwistyki zapoczątkowany jeszcze przez J. Baudouina de Courtenay w 1870 r. został opracowany główmie przez Trubeckiego i jego współpracowników zgrupowanych w towarzystwo nauko­ we: «Cercie linguistique de Pragę». Trubecki ustala pojęcie fonemu jako 7psnńł reeh z których każda, istnieje, dzięki onozvcii do cechy przeciwnej jakiegoś innego fonemu. Ów zwarty system opozycji akustycznych jest systemem fonologieznym języka. Opozycje fonologiczne mogą być t) jednowymiarowe (p:b), lub wielowymiaro­ we (p:t), 2) proporcjonalne (p:b), lub izolowane (r:), 3) prywa­ ty wne (p:b), gradualne (a:o:u), lub ekwipolentne (p:t), 4) stałe (r:l) i fakultatywne (p:b). Otóż opozycje jednowymiarowe, propor­ cjonalne, prywatywne i fakultatywne tworzą korelacje lub związki korelacyj (p:p' — b:b'). Tak sformułowane cechy fonologiczne gru­ pują się na: 1) cechy konsonanlyczne, 2) wokaliczne, np. donio­ słość, wysokość tonu, rezonans nosowy, 3) cechy prozodyczne. Prócz tego w systemie języka odgrywają rolę pewne sygnały ję­ zykowe, wskazujące granicę między morfemami, wyrazami i zda­ niami, np. akcent wydechowy. Po badaniach systemu fonologicznego języków świata można spodziewać się trwałych wyników wiedzy ogólnojęzykowej także w zakresie ewolucji języka, która u fonologów nie ma charakteru mechanicznego, lecz celowościowy. tełeologiczny. 7 Obok fonologii sformułował Trubecki też zasady morfonologii jako nauki o grupach fonemów zdolnych do wzajemnej wy­ miany w obrębie jednego morfemu. 3) Nowe ujęcie stosunku składni do morfologii dał John Ries, wyróżniając w składni trzy główne zagadnienia: a) badanie grup wyrazowych, b) zdań i c) zespołów zdaniowych. �315 4) Przedmiot i zakres badań morfologii ustalił Ludwik Hjelmslev, jako badanie cząstek wyrazowych: a) semantemów o treści leksykalnej i b) morfemów określających stosunki, z któ­ rych zbudowany jest system językowy. Podstawowe znaczenie ma tu badanie kategorii przypadku i części mowy zarówno w każdym poszczególnym języku (gramatyka idiosynchroniczna), jako też po­ równawczo w zakresie języków świata (gramatyka panchroniczna). 5) Zakres badań stylistyki sprecyzował Bally; chodzi o ję­ zykową ekspresję impulsów emocyjnych i odwrotnie wpływ two­ rów językowych na uczuciowość. Stylistyka lingwistyczna bada «materię ekspresywmą mowy codziennej, tworzącą część integralna systemu języka*, i ten dział głównie interesował Bally jako też Meillet. Stylistyka literacka natomiast analizuje ekspresywność tekstów wybitnych pisarzy. W nowych czasach powstały tu dwie szkoły: a) psychologiczna (Croce, Vosler, Spietzer) badająca od­ rębne cechy autora czy epoki, jako wyraz ich właściwości psychi­ cznych; b) szkoła funkcyjna albo formalna bada strukturę samegodzieła jako całości, określa funkcję ekspresywną poszczególnych jego części, lub elementów językowych, np. wiersza (Winogradów, Żirmunski, Grammont). Osobno omówił autor książkę Btilera: «Sprachtheorie. Die Darstellungsfunktion der Sprache* (1934), opartą zarówno o tra­ dycje szkoły etnopsychologicznej, jak i de Saussure'a, przynoszącą pełną analizę funkcji znaków mowy, jako elementów systemu ję­ zykowego. Prócz samej analizy znaków mowy, Buler duże znacze­ nie przywiązuje do określenia konsytuacji (Zeigfeld) i kontekstu (Symbolfeld) jako tla (Umfeld) znaków mowy, które precyzują znaczenie wyrazów i zdań. R o z d z i a ł IV książki Milewskiego jest samodzielną kon­ strukcją teorii językoznawstwa. Autor porządkuje przedstawione w rozdziałach poprzednich doktryny i przedstawia samodzielną klasyfikację nauk lingwistycznych. Wychodząc z założenia, że lin­ gwistyka jest nauką o znakach mowy, wyróżnia przede wszystkim lingwistykę zewnętrzną «badającą oddzielnie poszczególne ele­ menty 13'ch znaków i na lingwistykę wewnętrzną, która analizuje �316 związek tych elementów ze sobą, związek formy i treści znaków mowy. W lingwistyce zewnętrznej wyróżnia autor trzy główne działy: 1) fonetyka, posługująca się metodami przyrodniczymi i eksperymentem w badaniu, 2) psychologia mowy badająca pro­ cesy psychiczne zachodzące u mówiącego, a w szczególności od­ chylenia od ustalonych norm językowych, 3) socjologia mowy, badająca przemiany językowe uwarunkowane kulturą i warun­ kami społecznymi. O wiele bardziej rozbudowana jest lingwistyka wewnętrzna. Zależnie od różnorodnej funkcji znaków językowych wyróżnia autor w ligwistyce wewnętrznej po pierwsze dwa działy: grama­ tykę i stylistykę. Pierwsza bada konwencjonalną stronę znaków, » » * -— - - —с 1—:',, ,i, ,— JV/*\KU Ч\ \ L I I , U l U g d 1U1 i u i l i \ ^ j u u u i u j a i u . i , kontekstu i konsytuacji. Po drugie ze względu na obiektywną lub subiektywną treść znaków, zarówno gramatyka jak stylistyka może być obiektywna lub subiektywna. Po trzecie w każdym z tych działów wyróżnia dyscypliny formalne i treściowe, którym przy­ pisuje ustalone tradycyjne nazwy. Więc gramatyka formalna to fonologia, — treściowa to morfologia, obie mogą być obiektywne lub subiektywne. Stylistyka formalna obiektywna to onomatopeika, zaś subiektywna to prozodia. Stylistyka treściowa obiekty­ wna to składnia, zaś subiektywna to tropika. Każda z tych dyscy­ plin lingwistyki zewnętrznej — z wyjątkiem chyba stylistyki su­ biektywnej — może w dalszym ciągu być (po czwarte): synchro­ niczna, tj. badać określone systemy, lub diachroniczna, co anali żuje przyczyny wewnętrzne ewolucji systemów. Wreszcie (po piąte) dyscypliny te mogą być szczegółowe, tj. dotyczyć jednego języka, łub ogólne, polegające na porównywaniu faktów z możliwie naj­ większej ilości języków. W ten sposób przez pięciokrotny podział dychotomiczny w dziale lingwistyki wewnętrznej wyróżnił autor razem teoretycznie możliwych 30 dyscyplin szczegółowych. Nie wszystkie jednak są w- dzisiejszym stanie nauki, jako też ze względu na swój materiał, równie daleko naprzód posunięte. Naj­ lepiej rozpracowana jest w nauce gramatyka obiektywna w dziale fonologii synchronicznej i szczegółowej. Słabiej znacznie przed­ stawiają się inne działy nauki. Dla ilustracji autor daje analizę 1J. ^JMClil 11U1111 �317 sonelów polskich z punktu widzenia stylistyki subiektywnej, więc ze stanowiska prozodii i tropiki. Tak wygląda w pobieżnym zestawieniu treść pierwszej czę­ ści książki Milewskiego (teoria językoznawcza). W części drugiej autor zapowiada bliższe rozwinięcie działu socjologii mowy w zagresie lingwistyki zewnętrznej, t j . głównie problemu ekspansji ję­ zyków. Część trzecia znów ma przynieść bliższe rozwinięcie kilku działów lingwistyki wewnętrznej, głównie gramatyki, tj. fonolo­ gii i morfologii, także składni i to z punktu widzenia głównie syn­ chronicznego i ogólnego. Centralnym bowiem problemem lingwi­ styki wewnętrznej, wedle autora, jest ustalenie drogą porównaw­ czą różnych typów systemów językowych. Wysoka wartość książki Milewskiego wynika przede wszyst­ kim stąd, że w sposób przemyślany, ale obiektywny zestawił w ca­ łość harmonijną rozwńj teoretycznej myśli językoznawczej, uła­ twiając czytelnikowi — niespecjaliście w zakresie językoznaw­ stwa ogólnego — zapoznanie się z bogactwem problematyki i me­ todologią tej nauki. Książka ta jest zatem bardzo dobrym podrę­ cznikiem, z którego się można wiele nauczyć. Obiektywizm autora daje gwarancję bezstronności w ocenie faktów omawianych. Książka mimo lo nie jest tylko eklektycznym zestawieniem teorii dotychczasowych, to nie kompilacja, a z drugiej strony autor szczę­ śliwie ustrzegł się ekskluzywnego wartościowania, przeceniania ja­ kiejś jednej wybranej czy modnej teorii. Jest to przemyślane ze­ stawienie dotychczasowych wyników nauki o teorii językoznaw­ czej. Autor wychodzi ze słusznego założenia, że «każda doktryna, która stała się podstawą pewnej szkoły lingwistycznej i w ten spo­ sób wykazała swą produktywność w zakresie konkretnych badań naukowych, nie może być ani odrzucona, ani przemilczana, lecz musi być włączona do systemu dyscyplin bądź lingwistyki, bądź którejś z nauk pokrewnych* (str. 135). Samodzielny wkład naukowy autora polega na uporządko­ waniu i sprecyzowaniu celów i metod poszczególnych dyscyplin, tak bardzo nieraz różniących się między sobą. Trzecią część tekstu �318 książki (rozdz. I V ) poświęcił autor wykładowi własnej konstruk­ cji systemu i definicji poszczególnych gałęzi lingwistycznych. Kla­ syfikacja przedstawiona jest jasno metodą dychotomiczną. Ter­ minologia częściowo tylko nowa, przejrzysta ułatwia orientację w materiale. Wydaje mi się, że ujemną cechą książki jest jej przesadna zwięzłość, co sprawia, że niektóre ujęcia autora trzeba czytać k i l ­ kakrotnie, nie dadzą się już dalej streścić. Ta niewielka ksią­ żeczka wymaga jednak dużo wysiłku od czytelnika. A niektóre punkty dla laika mogą się wydać wprost enigmatyczne. Szkoda пр., że autor nie rozwinął od razu szerzej swoich poglądów na składnię. Nie jest bowiem jasne, dlaczego składnię (jako naukę o stowotworstwie, semantyce i o grupach wyrazowycn; zanczyi całkowicie do działu lingwistyki wewnętrznej, w szczególności do stylistyki obiektywnej. W ogóle większa ilość przykładów ilustru­ jących pewne uogólnienia byłaby bardzo pożądana. Prawdopodob­ nie autor w części I swego dzieła świadomie pewne zagadnienia potraktował krócej, by wrócić do nich osobno w częściach na­ stępnych. Prof. Tadeusz Lehr-Spławiński w przedmowie dał prze­ gląd polskich prac naukowych z tego zakresu. Niewątpliwie książka Milewskiego jest wielkim krokiem naprzód, obejmuje bowiem ca­ łość zagadnienia. Byłoby może jednak pożyteczne, gdyby autor w większej mierze uwzględnił polski dorobek, omawiając poszcze­ gólne problemy, choćby w podobny sposób, jak to zrobił, przed­ stawiając problem dialektologii. Wreszcie szata graficzna książki jest zasadniczo bardzo schlu­ dna. Wydaje mi się. że byłby pożyteczny indeks nazwisk i ter­ minów na końcu, co ułatwiłoby korzystanie. Prócz tego autor w ca­ łej książce nie skorzystał np. z druku rozstrzelonego, nie wprowa­ dza żadnych podkreśleń w tekście, przez co tekst optycznie wy­ gląda dość monotonnie. Korekta druku jest bardzo staranna, spostrzegłem tylko ta­ kie niedopatrzenia. Na str. 83 wiersz 15 od góry: «czlonem utoż­ samiający zaś jest rdzeń» — powinno być «członem odróżniają­ cym*; str. 89 wiersz 7 od dołu: wmówienie jest jego częścią» — za­ miast «jest jej częścią*; str. 108 wiersz 18 od góry: «logicznie r ó - �зш norzędne cech» — zamiast «ró\vnorzędnych cech»; str. 123 wiersz 15/16 od góry: «podczas gdy lingwistyka Шегаска» — zamiast «stylistyka Шегаска»; str. 130 wiersz 10 od dołu: «ich konstytucja* — zamiast «konstytuacja»; str. 170 wiersz 14 od dołu: «musi pole­ ga* — zamiast «polegać». Tych kilka uwag, o ile znajdą uznanie u autora, łatwo mo­ żna wprowadzić przy niewątpliwie rychłym drugim wydaniu pod­ ręcznika. W niczym one nie umniejszają jego wielkiej wartości. Lublin, maj 1947. Władysław Kuraszkiewicz TADEUSZ LEHR-SPLAWINSKI, «О pochodzeniu i p r a o j c z y ź n i e S 1 o w i a n». Prace Instytutu Zachodniego. Nr 2. Poznań. 1946. 8°, str. 237, plansz 7. Książka prof. Lehra-Spławińskiego jest nową próbą rozwią­ zania tak spornego dotąd zagadnienia praojczyzny Słowian i ich pochodzenia. Autor, wybitny slawista, wyszedł w swoich rozważa­ niach od danych językoznawczych i one stanowią główny trzon jego dowodzeń. Zająwszy się naprzód w rozdziale I l - i m stanowi­ skiem języka prasłowiańskiego w indo-europejskiej rodzinie ję­ zykowej, dochodzi do wniosku, że język ten wykazuje o wiele silniejsze powiązania z grupą języków zachodnioindoeuropejskich aniżeli wschodnioindoeuropejskich. Stąd też praojczyzny Słowian szukać należy raczej na zachodzie. W rozdziale następnym I I I - i m zajął się rozpatrzeniem sze­ regu nazw geograficznych na przestrzeni między Łabą i Wołgą a na północ od linii Sudetów, Karpat i wybrzeży Morza Czarnego. Na 112 roztrząsanych nazw (gór, rzek, miejscowości) okazało się 16 indoeuropejskich, których jednak nie dało się zaliczyć do ja­ kiejś bliżej określonej grupy, 11 irańskich, 9 trackich, 17 bał­ tyckich, 14, które autor określa mianem weneckich, 20 słowiań­ skich, 8 germańskich, 16 nieindoeuropejskich, z czego 11 ma na­ wiązania do języków ugrofińskich, 5 zaś prawdopodobnie do ję­ zyka etruskiego. 7 �320 W zakończeniu językoznawczych rozważań nad owymi naz­ wami geograficznymi autor stwierdza, że same one nie dają do­ statecznych podstaw do ścisłego określenia zasięgu, a zwłaszcza chronologii poszczególnych nawarstwień etnicznych, bez czego nie można się obyć w rozwiązywaniu problemu pochodzenia i pra­ ojczyzny Słowian. Pomoc w tym wypadku znaleźć można jedynie w wynikach badań prehistorycznych. To też autor próbuje po­ wiązać fakty językoznawcze z faktami prehistorycznymi, poświę­ cając tym zagadnieniom cały obszerny rozdział IV. Uwagi na marginesie rozdziału ryczno-etniczne, str. 92—115. IV. Perspektywy prehisto- W nawiązaniach orehistoiYCzno-etnicznych cofa się autor aż do młodszej epoki kamiennej. To stanowisko jest niewątpliwie słuszne, gdyż w istocie w tej właśnie epoce poczęły się dokonywać i zarysowywać pierwsze zróżnicowania etniczne, a zatem i ję­ zykowe. Z kultur (w znaczeniu prehistorycznym) młodszej epoki ka­ miennej na terenach dorzeczy Odry i Wisły autor bierze dwie przecie wszystkim pod uwagę: prafińską, zwaną inaczej niezbyt zreszlą słusznie i szczęśliwie kulturą ceramiki grzebykowej, i cykl kullui wstęgowych. Z obiema kulturami wiąże nazwy nieindoeuropejskie, jakie występują na wymienionym obszarze t j . z kul­ turą ceramiki grzebykowej nazwy o nawiązaniach praugrofińskich. z kulturą zaś wstęgową nazwy o charakterze śródziemno­ morskim względnie etruskim. Dwie inne kultury neolityczne czasz lejowatych i amfor ku­ listych uważa autor za drobniejsze, nic odgrywające żadnej wy­ bitniejszej roli i nie pozostawiające trwalszych śladów w pra­ dziejach ziem polskich. Szerzej dopiero zajmuje się kulturą cera­ miki sznurowej, łączącej jej rozprzestrzenianie się z inwazją Indoeurope jeżyków, a jej nawarstwienie się na inne miejscowe kultury z ich indoeuropeizacją. Decydujące znaczenie w rozwoju stosunków etnicznych ma wedle autora nawarstwienie się indoeuropejskiej ceramiki sznu­ rowej na podłoże praugrofińskie (kultura ceramiki grzebykowej) 7 �321 od Odry poprzez dorzecze średniej i dolnej Wisły wzdłuż Bałtyku aż do zatoki Fińskiej i dalej na wschód do łuku Wołgi. To na­ warstwienie miało spowodować wytworzenie się zespołu etnicz­ nego prabaltoslowiańskiego czyli, jak go autor określa, protobałtyckiego, który później uległ rozbiciu na odwie odrębne już grupy prabałtycką i prasłowiańską. Rozbicie zespołu protobałtyckiego dokonało się już w ciągu epoki brązu. Zanim zajmiemy się dalszymi losami Praslowian i powią­ zaniami prehistoryczno-etnicznymi wysuwanymi przez autora, należy naprzód kilka słów poświęcić przedstawionym wyżej wy­ wodom odnoszącym się do młodszej epoki kamiennej na ziemiach w dorzeczu Odry i Wisły. Otóż stwierdzić należy, że stosunki kulturowe młodszej epoki kamiennej na ziemiach polskich zo­ stały przez autora zbyt uproszczone. Jest rzeczą oczywistą, że zaj­ mując się faktami rozgrywającymi się w ogromnej, bo około trzy i pół tysiąca lat liczącej przestrzeni czasu, a przy tym niejako na marginesie zasadniczych wywodów językoznawczych autor zmuszony byl przedstawiać zagadnienia w streszczeniu i dotykać tylko jego zdaniem najważniejszych i zasadniczych momentów. Jednakże uproszczenia te są może trochę za daleko posunięte, wskutek czego ważne i dużą rolę w stosunkach neolitu, a także i późniejszych na ziemiach naszych odgrywające kultury, zostały zaledwie wspomniane, a niektóre nawet zupełnie pominięte. Tak np. nie można uznać za słuszne twierdzenia autora odnoszące się do kultury czasz lejowatych jakoby przedstawiała ona drobniejszą i bez znaczenia ekspansję na ziemie nasze. Wprost przeciwnie kultura la jest przecież jednym z zasadniczych skład­ ników neolitu polskiego. Wykazuje ona dużą prężność, zajmuje cały prawie obszar ziem naszych, wywiera duży wpływ na kul­ tury z cyklu wstęgowych i odwrotnie, a wreszcie rozwija się przez cały prawie czas trwania młodszej epoki kamiennej. Pominą] autor zupełnym milczeniem kulturę pucharów dzwonowatych, która pojawia się u nas pod sam koniec młod­ szej epoki kamiennej i która także wywarła swój wpływ na kształtowanie się i rozwój późniejszych stosunków kulturalnych na ziemiach naszych. A z tą właśnie kulturą może byłoby słuszniej Luil. T. X X X V I I . 21 �322 połączyć owe nazwy nieindoeuropejskie o nawiązaniach nadśródziemnomorskich czy etruskich. Próba bowiem połączenia ich z kulturą ceramiki wstęgowej, jak to czyni autor, jest trudna do przyjęcia z tego choćby względu, że między pojawieniem się Etrusków i ich kultury, a kulturami z cyklu wstęgowych, istnieje gruba różnica chronologiczna, a także centra, na których kultury te się rozwijają, są dość od siebie odległe (Italia i środkowy bieg Dunaju). Co najwyżej możnaby tylko stwierdzić, że tak jedna jak i druga pochodzą gdzieś z dalekiego wschodniośródziemnomorskiego źródła, ale i tu pomijając już różnicę czasową, istnieje jeszcze i inna różnica a mianowicie, że w powstaniu kultury ceramiki wstęgowej zasad­ niczą rolę odegrał raczej pierwiastek miejscowy, zasiedziały, popaleolityczny, otrzymujący tylko silne podniety kulturowe z ja­ kiegoś ośrodka wschodniośródziemnomorskiego, może z jakąć małą przymieszką i ludnościową, gdy kultura Etrusków została w całości przyniesiona z zewnątrz, a później dopiero uległa sil­ nym wpływom greckim z południowej Italii. Natomiast kultura pucharów dzwonowatych wychodzi z pół­ wyspu pirenejskiego, gdzie wytworzyła się pod wpływami tzw. kultury Almeria, która jest tu kulturą obcą, przybyłą, jak pewne dane wskazują, znowu gdzieś z wschodniej części basenu śród­ ziemnomorskiego, skąd przybyli i Etruskowie. Kultura pucharów dzwonowatych występuje zresztą także na terenie Italii i na wy­ spach zachodniej części morza Śródziemnego. Połączenie więc nazw o typie etruskim z tą kulturą wydaje się może bardziej prawdopodobne aniżeli z kulturą ceramiki wstęgowej. Jeśli już mowa o nazwach typu etruskiego, to nasuwa się jeszcze jedna możliwość ich wyjaśnienia. Jest rzeczą zastanawia­ jącą, że prawie wszystkie nazwy tego typu grupują się na wschod­ nim Pomorzu w pobliżu ujścia Wisły, na terenie, który jest ośrod­ kiem powstania kultury pomorskiej we wczesnej epoce żelaza, na terenie, na którym pojawiają się owe zagadkowe popielnice twa­ rzowe. Pojawienie się popielic twarzowych, ze względu na pewne analogie z terenów italskich (kultura Villanova), nasuwa przypu­ szczenie o jakichś bliżej na razie trudnych do uchwycenia sto- I J �323 simkach pomorsko-italskich, które doszły tu może drogą morską. Czy zatem i owe nazwy nie pochodzą przypadkiem z tego samego czasu i źródła i czy nie są one jeszcze jednym świadectwem istnienia ścisłych i żywych kontaktów handlowych (bursztyn) i innych italsko-pomorskich? A teraz przejdźmy do kultury prafińskiej (kultury ceramiki grzebykowej), która w dowodzeniach autora zajmuje miejsce naj­ ważniejsze, najbardziej zasadnicze, na której autor opiera całą swoją konstrukcję. Otóż, jak już wspomniano, nawarstwienie się indoeuropejskiej kultury ceramiki sznurowej na podłoże parafińskie (ceram. grzebykowej) i połączona z tym indoeuropeizacją tego podłoża, miały spowodować powstanie grupy protobałlyckiej czyli 1 л 4-. 1 : ( i_j • Jednakże pogląd o zasadniczej roli kultury prafińskiej nie da się powstrzymać. Trzeba bowiem zdać sobie sprawę z charak­ teru tej kultury i jej śladów materialnych i zastanowić się, cz\ tego typu kullura mogła stanowić zasadnicze podłoże, na którym wytworzyły się i powstały nowe grupy etniczne. Wszak jest to najuboższa, najnędzniejsza, prymitywna kultura rybacko-myśliw ska, której przedstawiciele prowadzili koczowniczy żywot, wę­ drując w niewielkich gromadkach po rozległych borach, wzdłuż rzek i brzegów jezior, zatrzymując się na krótki, chwilowy pobyt w miejscach suchszych, na wydmach. Ślady owych obozowisk to kilka kruchych skorup z naczyń niezgrabnych, źle wypalonych i trochę pogubionych narzędzi krzemiennych. Czyż więc ludność, która tylko takie ślady po sobie zostawiła, można uważać za za­ sadniczy trzon potężnej grupy Słowian i Bałtów? Wydaje się to mocno nieprawdopodobne, zwłaszcza jeśli porównamy ślady ludności parafińskiej ze śladami choćby np. kultury czasz lejowatych, o której autor powiada, że stanowi drobną i bez znaczenia ekspansję nie zostawiającą trwalszych śla­ dów na naszym gruncie. A przecież po kulturze czasz lejowatych pozostały ślady dużych osiedli na lądzie i nawodnych, pozostały resztki osad obronnych, pozostały "liczne cmentarzyska (gdy np. grobu kultury prafińskiej z terenu Polski nie znamy dotąd bodaj ani jednego), pozostały ogromne z wielkim nakładem pracy bu7 21* �324 dowane groby megalityczne (kujawskie) wznoszone widocznie dia wybitniejszych osób (władców, coby świadczyło o istnieniu ja­ kiejś organizacji politycznej). Ludność kultury czasz lejowatych uprawiała rozległy handel, stworzyła ośrodki górnicze (Krze­ mionki w pow. opatowskim) i związane z górnictwem ośrodki przemysłowe, fabrykujące na eksport, miała nawet początki prze­ mysłu metalowego, uprawiała rolnictwo i hodowdę bydła. To samo a nawet jeszcze w większym stopniu stwierdzić trzeba odnośnie kultur z cyklu wstęgowych wożeśniej, aniżeli kultura czasz lejowatych u nas zadomowionych, zasiedziałych, tak bogatych, utrzymujących ciągłe i rozległe stosunki z połud­ niem i zachodem. •U7„i,„_ ł„^,„ —... _ i ,. „,...i.I...U,.... l.i,;.... w,;,,,!,.,, tu i rozwijają się przez cały długi kilkusetletni okres trwania młodszej epoki kamiennej, które tak liczne i bogate ślady po sobie zostawiły, a przyjmować i decydujące znaczenie przypisywać kul­ turze ubogiej, prymitywnej, zajmującej wyłącznie tereny puszcz i tylko z rzadka poza nie wychylającej się, po której pozostały bardzo nikłe i rzadko rozrzucone znaleziska. Wydaje się, że chyba raczej te pierwsze odegrały rolę znaczniejszą, zasadniczą, a nie kultura parafińska. Tezę zatem autora o roli kultury prafińskiej trudno będzie przyjąć i utrzymać. I jeszcze jedna uwaga, aby już skończyć z zagadnieniami młodszej epoki kamiennej. Chodzi tu o rolę kultury amfor kuli­ stych, która także nie jest taka mała i bez większego znaczenia dla naszych stosunków. Ekspansja kultury amfor kulistych, wy­ chodząca z tego samego mniej więcej ośrodka i tylko nieco od niej późniejszej kultury ceramiki sznurowej, sięgnęła dość da­ leko na wschód, w głąb Rosji i wywarła tam jak i gdzie indziej dość znaczny wpływ. Istnieją poważne dane, że kultura amfor kulistych stanowi pierwszą, słabszą falę indoeuropejskiej eks­ pansji, która przygotowała niejako grunt i ułatwiła ekspansję i szybką asymilację fali indoeuropejskiej następnej, wnet po niej następującej i dużo potężniejszej a mianowicie kultun ceramiki sznurowej. W dalszym ciągu swoich rozważań zajmuje się autor za- �325 gadnieniem rozbicia zespołu prolobałtyckiego tzn. wspólnoty prabałlycko-prasłowiańskiej na dwa odrębne zespoły prabałlycki i prasłowiański. Należy Lu zaznaczyć, że zdania prehistoryków zajmujących się tym zagadnieniem były często rozbieżne. Jedni z nich przyjmowali, że podział ów dokonał się w początkach epoki brązu z chwilą wyodrębnienia się tzw. kultury łużyckiej (przy czym kultura łużycka miała być wyrazem wyodrębnionych Prasłowian) inni przypuszczali, że wspólnota Bałto-slowiańska trwała nadal w postaci właśnie kultury łużyckiej i że dopiero we wcze­ snej epoce żelaza dokonanym został podział pierwotnej w spólnocy z chwilą powstania tzw. kultury pomorskiej (daw niej zwanej kul­ turą grobów skrzynkowych z urnami twarz owy mi). Z a ga dn i en i e stawało się jeszcze bardziej sporne i zagmatwane przez upor­ czywe, wbrew oczywistym dowodom, podtrzymywanie przez uczo­ nych niemieckich starej teorii Kossinny o rzekomo illiryjskim po­ chodzeniu kultury łużyckiej. Prof. Lehr-Spławiński usiłując te rozbieżne poglądy uzgodnić, wypracował jeszcze jedno odmienne rozwiązanie tego zagadnie­ nia. Mianowicie opierając się na kilku nazwach z pierwiastkiem wen- występujących na obszarach zajętych w czasach historycz­ nych przez Słowian, Illirów i Celtów przyjmuje, że jest to świa­ dectwem jakiejś wspólnoty trzech tych odłamków indoeuropejskich, której wyrazem materialnym jest początkowo tzw. kultura unietycka i rzekomo dalszy jej ciąg stanowiąca kultura łużycka. Temu dość niejasno przedstawiającemu się zespołowi, mającemu stanowić następną fazę wędrówek indoeuropejskich, wychodzącą z tego samego mniej więcej ośrodka co ekspansja kultury cera miki sznurowej, nadaje autor nazwę weneckiego. Nasunięcie się tej weneckiej fali indouropejskiej na teren protobałtycki miało spowodować rozdwojenie tego zespołu na Prasłowian i Prabałtów. Jak więc wynika z przedstawionych wyżej wywodów autora nie uważa on kultury łużyckiej za prasłowiańską. Idźmy jednak dalej za jego wywodami. We wczesnej epoce żelaznej wyodręb­ niają się z zespołu łużyckiego dwa nowe zespoły kulturowe tj. kultura pomorska i kultura tzw. grobów kloszowych, które autor uważa za twory odrębne. Ze zmieszania się tych dwóch kultur T T 7 �326 wyrosłych na podłożu łużyckim wytwarza się pod koniec środ­ kowego okresu żelaza kultura grobów jamowych, która jest do­ piero kulturą wyodrębnionych i całkowicie wykrystalizowanych Prasłowian. Na tym kończą się zasadnicze dowodzenia autora. Sprawy bowiem dalszego podziału Słowian na grupy wschodnią, zachodnią i południową już nie próbuje wyjaśniać. Przedstawione wyżej wywody nie rozwiązują jednak za­ gadnienia Prasłowiańszczyzny w sposób jasny i uzasadniony w oparciu o fakty prehistoryczne. W wielu bowiem punktach sta­ nowisko autora jest niejasne i bliżej niesprecvzowane. Niejasną jest przede wszystkim sprawa owego zespołu we­ neckiego, który ma sianowie, jakaś bliżej nieokreślona wspólnotę słowiańsko-celtycko-illiryjską. .lak wiadomo kultura łużycka jest potężnym zespołem kulturowym, znanym od środkowej epoki brązu (około 1300 przed Chr.), którego zasadniczy ośrodek roz­ woju leży w dorzeczach Odry i Wisły. W tym ośrodku rozwija się ona nieprzerwanie około 1000 lat. Z tego ośrodka wychodzi jej ekspansja na tereny sąsiednie, a wpływy jej sięgają bardzo daleko. Trudno się jednak zgodzić by z kultury łużyckiej wywo­ dzić było można lak Celtów, jak i Illirów. Owszem kultura łu­ życka lak na tereny celtyckie, jak i illiryjskie wywiera duży wpływ, ale podobne wpływy stwierdzić możemy także na tere­ nach np. germańskich (Dania, Skandynawia), dalej bałtyckich, trackich itd. i na odwrót inne ośrodki kulturowe wywierają rów­ nież swoje wpływy na kulturę łużycką. Także i połączenie kultury łużyckiej z kulturą unietycką, która dla pierwszej ma być rzekomo kulturą macierzystą, wydaje się mocno wątpliwe. Tezę o unietyckim początku kultury łużyc­ kiej ukuł osławiony królewiecki profesor, działający przedtem na Śląsku Bolko v. Richthofen, którą za nim bezkrytycznie pow­ tarzano. Richtholen rozpatrywał genezę kultury łużyckiej na cia­ snym śląskim podwórku na podstawie nikłych znanych mu wów­ czas materiałów. W świetle zaś nowych znalezisk sprawa genezy kultury łużyckiej przedstawiać się zaczyna całkiem inaczej i do­ tychczasowe poglądy będą musiały ulec rewizji. �327 Przeciw hipotezie autora, jakoby kultura łużycka była wy­ razem celtycko-ilłiryjsko-słowiańskiej wspólnoty, przemawia cho­ ciażby fakt, że w czasie rozwoju kultury łużyckiej ośrodki zarówno celtycki, jak i illiryjski są również już najzupełniej wykrystali­ zowane i najzupełniej od kultury łużyckiej różne. Ośrodek celtycki nad górnym Dunajem i górnym Renem już w ciągu starszej epoki żelaznej rozpoczyna przecież swoją ekspansję we wszyst­ kich kierunkach i nacisk plemion celtyckich i ich kultury jest także między innymi jednym_ z powodów- przemian, jakie w kul­ turze łużyckiej zachodzą. Wydaje się rzeczą dość dziwną, dlaczego kultura łużycka, J 1\УПГ7ара щ i łat- m v r a m i p 7Qn;grm Qm: r brort l/nltiiTV\wy т Я b v p W V - razem czegoś lak nieokreślonego, gdy wszystkie sąsiednie ośrodki kulturowe są bez większych wątpliwości identyfikowane z róż­ nymi ludami, jak Germanie, Trakowie, Bałtowie, Illirowie, Cel­ towie itd. Czyż nie nasuwa się tu najprostszy sposób rozwiązania, że są to juiż wyodrębnieni Prasłowianie? Czy nie przemawia bar­ dziej do przekonania wyjaśnienie pewnych łączności językowych słowiańsko-illiryjskich i celtyckich raczej, jako wyraz wzajem­ nych wpływów, będących wynikiem bliskiego sąsiedztwa. Wszak nawet owe nazwy z pierwiastkiem -wen, których nie ma znowu tak dużo, mogą pochodzić jeszcze z okresu praindoeuropejskiej wspólnoty, jak to zresztą wyjaśniał np. Rudnicki. Wskutek lego, że autor powiązał Prasłowian dopiero z kul­ turą tzw. grobów jamowych (nazwa także niezbyt słuszna, bo i tu są obok jamowych groby popielnicowe) nie bardzo wde, co począć z kulturą pomorską i kulturą grobów kloszowych i z kim je powiązać. Streszczając swoje wywody przy końcu pracy, uważa i te kultury za prasłowiańskie, choć jest w tym przecie niekon­ sekwencja. Nie było już jednak możliwości innych powiązań. Należy tu nadmienić, że kulturę grobów kloszowych i pomorską uważa autor za dwie odrębne kultury, choć z jednego podłoża łu­ życkiego wyrosłe. Wiele danych jednak przemawia, że mamy tu do czynienia z jedną tylko kulturą, używającą najrozmaitszych form grobu. Rozstrzygnięcie tego zagadnienia należy zresztą już �328 tylko do piehistoryków i trudno było autorowi językoznawcy te rzeczy wyjaśnić. Jeśli chodzi o kulturę grobów jamowych to również zwrócić należy uwagę na pewne drobne zresztą nieporozumienia. Mówi bowiem autor raz o kulturze grobów jamowych, to znowu o kul­ turze przeworskiej, to wreszcie o grupie oksywskiej. Tymczasem trudno mówić o jakiejś kulturze przeworskiej. Jest to tylko połud­ niowa grupa kultury grobów jamowych, jak grupa oksywska grupą północną tej samej kultury. Może lepiej byłoby nawet uży­ wać takich określeń geograficznych aniżeli odmiejscowyeh, jak przeworska, oksywska, gdyż uniknęłoby się w ten sposób niepo­ rozumień, które i niektórym prchistorykom się przytrafiają. Podniesione wyżej wątpliwości wskazują, ze powiązania autora faktów językowych z faktami prehistorycznymi nie zawsze są szczęśliwe i bezspornie przyjąć się dające. Niemniej jednak próba podjęta przez autora wyjaśnienia całokształtu zjawisk po­ siada dużą wartość tym bardziej, że jeśli chodzi nawet o fakty prehistoryczne została bodaj po raz pierwszy na taką skalę wyko­ nana. A próba to nie łatwa, gdyż stosunki przedhistoryczne na ziemiach polskich są mocno zagmatwane i trudne do wyjaśnie­ nia. W każdym razie książka prof. Lehr-Spławińskiego stanowić będzie mocną i dobrą podstawę do podjęcia dalszych prób tego rodzaju. Wykazanie zaś, że praojczyzny Słowian szukać musimy na zachodzie a nie na wschodzie, jak to próbują dość niefortunnie wykazać uczeni niemieccy i niektórzy, nieliczni słowiańscy, jest bez wątpienia trwałym dorobkiem autora i nauki polskiej. Wresz­ cie należy tu jeszcze na zakończenie podkreślić, że praca prof. Т. Lehra-Splawińskiego stanowi dla piehistoryków, zwolenników tezy autochtonistycznej niemały triumf. Okazuje się bowiem, że i językoznawca doszedł w rozważaniach swoich do tej samej tezy. Różnice zaś w zapatrywaniach na szczegóły nie zmieniają w n i ­ czym ostatecznego wyniku. Stefan Nosek �329 PIGOŃ STANISŁAW, . G ł ó w n e p r o b l e m y l i t e r a ­ t u r y l u d o w e j * . Kraków 1947. Wyd. L. I . O. K. Biblioteka pi­ sarzy ludowych. Т. I , odb., 8°, str. 21. Nie tyle treść, co sam tytuł artykułu St. Pigonia zobowiązuje etnografa do zainteresowania się nim, są to bowiem rozważania z zakresu socjologii i historii literatury, dociekania nad przedmio­ tem i charakterem oraz celami literatury wiejskiej grupy społecz­ nej. Autor walczy o prawo określania jej mianem literatury ludo­ wej, a więc terminem mającym w etnologii zdefiniowane znacze­ nie. Obok terminu «lileratura ludowa* w sensie etnologicznym, ujmującego zespół utworów bezimiennych, h e z r z a s o w y r h . opar­ tych o przekaz ustny, wprowadza autor pojęcie literatury ludowej obejmującej utwory autorów chłopskiego pochodzenia, a więc określone co do miejsca, czasu a także osoby tworzącej. Dla roz­ różnienia proponuje autor wprowadzenie nazwy «literatura ludowa nowsza*, uważając za niecelowe określanie jej mianem «literaturv chłopskiej*, ze względu na wieloznaczność wyrazu «chłopski» w Polsce. W określaniu przedmiotu tak pojętej literatury ludowej wy­ klucza autor jako kryteria: 1) tematykę i wątki ludowe, 2) prze­ znaczenie dzieła, a więc twórczość popularyzatorską wsi, 3) spo­ łeczno-polityczną postawę dzieła. Nowsza literatura ludowa po­ wstaje wedle autora «przez lud, jest wytworem jego własnego wy­ siłku twórczego*, lub leż jest jej budowniczym i podmiotem. Po­ nieważ takie określenie nie jest zupełnie jasne, uzupełnia autor swoje dociekania twierdzeniem, że literaturą ludową jest twór­ czość utalentowanych, autentycznych chłopów, związanych bezpo­ średnio z ziemią-żywicielką. Drugą charakterystyczną cechą wedle autora ma być jej funk­ cja społeczna na wsi, jej rola «sumienia stanu wieśniaczego* opar­ tego o indywidualne władanie ziemią. Jest ona wytworem i wy­ razem tej grupy społecznej, sprawdzianem zaś jej wartości ma być «prawda człowieka wiejskiego*. Ocenę słuszności co do meritum sprawy pozostawiam histo­ rykom i teoretykom literatury, ograniczę się tylko do stwierdzę- �330 nia, że istotnie etnografia i etnologia liczyć się musi z uwielokrotnieniem terminu «literatura ludo\va». Samo zresztą pojęcie «ludu» jest dostatecznie w mowie potocznej bałamutne, raz jest to stan wieśniaczy, w innym wypadku «proletariat» (np. «Na barykady ludu roboczy*), kiedy indziej oznacza cały naród («Rota» Konop­ nickiej), tak że wątpliwy jest zysk w określaniu literatury środo­ wiska wiejskiego mianem literatury ludowej. Na koniec podkreślić muszę, że definicja autora odnosząca się do terminu «literatura ludowa* w sensie etnologicznym, nie we wszystkim oddaje nowoczesne poglądy na tę kwestię, wynika to jednak z drugoplanowości rozważań nad tym zagadnieniem oraz z chara.kte.i4i cale.fio artvkutu. Józef Gajek JÓZEF KOSTRZEWSKI, «K u 11 u r a p r a p o l s k a * . Prace Instytutu Zachodniego, nr t l . Poznań 1947. 8°, str. 605, 261 rycin. Druk. św. Wojciecha. 0 kulturze prapolskiej, tzn. o kulturze plemion, z których w zaraniu dziejów wytworzył się naród polski, w okresie czasu od V wzgl. VI wieku do końca X I wieku wiedziało się do niedawna niewiele. Wszak jeszcze do dziś bez mała w szerokich warstwach panują ogólne pojęcia o stanie kultury prapolskiej takiej mniej więcej, jakie wyrobić sobie można na podstawie «Starej baśni» J. I . Kraszewskiego, gdzie to przodkowie nasi żyją zaszyci w gęstych borach, posługując się w większości kamiennymi jeszcze narzę­ dziami i bronią, a jedynie z rzadka tylko przenika z Zachodu od Niemców znajomość nowych zdobyczy kultury. 1 nie można się dziwić nawet, że podobne pojęcia utrzymy­ wały się tak długo, gdyż i «oficjalna» nauka przez długi czas trak­ towała len okres pradziejów iście po macoszemu. Dopiero w ostat­ nich latach intensywnie prowadzone badania szeregu grodzisk i osad nieobronnyeh prapolskich przyniosły wiele nowych, bar­ dzo obfitych materiałów, stawiających kulturę prapolską w jakże odmiennym świetle, aniżeli to dotąd było nam wiadome. �Wynik tych właśnie ostatnich badań prehistorii, jak też i i n ­ nych nauk, zwłaszcza etnografii i językoznawstwa, przynoszących wydatne uzupełnienia dociekań prehistorycznych, przedstawia książka prof. J. Kostrzewskiego, dająca po raz pierwszy możliwie pełny obraz kultury prapolskiej. Książka składa się z trzech części (działów), na jakie zwykle kulturę dzielimy, t j . I . Kultura materialna (techniczna). I I . Kul­ tura duchowa (umysłowa) i I I I . Kultura społeczna. Dział I , kultura materialna, najobszerniejszy, bo zajmujący przeszło polowe książki, obejmuje 13 rozdziałów , przy czym roz­ działy większe podzielone są jeszcze na szereg mniejszych ustę7 P P " pńw * A 7 n n l-ei'3'Ягч vtTc.bn io j n n nr7air7irctni;ni i j Rn^rl-zioł 1 ~ „TTr-n4 ' —j i ludzie» stanowi niejako wstęp do przedstawienia kultury pra­ polskiej. Dopiero od rozdziału 2 rozpoczyna autor omawianie po­ szczególnych działów kultury materialnej. Rozdział 2 «Gospodarka» jest jednym z najciekawszych i bo­ daj najważniejszych. Zestawione bowiem przez autora wyczerpu­ jąco wyniki badań polskich, a także i niemieckich na prapolskich grodach pozwalają stwierdzić dziś ponad wszelką wątpliwość, że ludność prapolska utrzymywała się wyłącznie z rolnictwa i ho­ dowli bydła, łowiectwo zaś i rybołówstwo stanowiło przeważnie zgoła nieistotny dodatek. Wobec takiego stanu rzeczy, do ostat­ nich czasów utrzymujące się i szeroko popularyzowane poglądy badaczy niemieckich, jakoby ludność prapolska żyła tylko z ry­ bactwa i myśliwstwa, okazały się zwykłą fantazją i zmyśleniem. Po rolnictwie, ogrodnictwie i sadownictwie oraz hodowdi zwierząt domowych omówione jeszcze zostały dalsze działy go­ spodarki jak bartnictwo, rybołówstwo, łowiectwo wreszcie zbie­ ractwo. Dwa następne rozdziały przedstawiają przejawy osadnictwa (Rozdział 3) i związanego z nim budownictwa (Rozdział 4 ) , po­ czym omówiwszy sposoby odżywiania się (Rozdział 5) przechodzi autor z kolei do opisu odzieży (Rozdział 6), ozdób stroju (Roz­ dział 7), wreszcie hygieny (Rozdział 8 ) . Obszerny rozdział 9 dotyczy jednego z najbardziej interesu­ jących w materialnej kulturze prapolskiej działu, a mianowicie �332 rzemiosła. Znowu bowiem nauka niemiecka głosiła powszechnie, że rzemiosło na ziemiach polskich rozpowszechniło się i stanęło na odpowiednim poziomie dopiero po kolonizacji niemieckiej w X I I wieku. Tymczasem ostatnie badania terenowe przyniosły ogromne ilości materiału wykopaliskowego, pozwalającego stwier­ dzić, że rozliczne rzemiosła nie tylko znane były ludności pra­ polskiej, ale stały na bardzo wysokim poziomie, a co więcej, że ze względu na poziom wyrobów, musiały istnieć warstwy specjalistów-rzemieślników, gdyż trudno sobie wyobrazić, by tak dosko­ nałe wyroby wykonywane były przez niespecjalistów. Jeśli chodzi o rzemiosło, to wymienia autor rzemiosła zwią­ zane z obróbką drzewa, j a k ciesiołka, kołodziejstw^, bednarstwo, tokarstwo, wreszcie obróbkę kory i koszykarstwo, dalej obróbkę tkanin i skóry, jak tkactwo, krawiectwo, szewstwo i siodlarstwo,. wreszcie obróbkę kości i rogu, kamieniarstwo, garncarstwo, od­ lewnictwo i kowalstwo oraz zlotnictwo. W ostatnich czterech rozdziałach działu kultury material­ nej omawia autor górnictwo i hutnictwo (Rozdział 10), uzbroje­ nie (Rozdział 11), komunikację (Rozdział 12) i wymianę towarów «handel» (Rozdział 13). Dwa następne działy kultury, tj. kultura duchowa, i kultura społeczna, zostały już potraktowane znacznie krócej i stanowią ra­ czej kompilację danych językowych, etnograficznych i historycz­ nych, co zresztą stwierdza we wstępie sam autor. W tych bowiem działach kultury prehistoria, posługująca się przecież wyłącznie za­ bytkami z trudem tylko i w rzadkich wypadkach pewne zjawiska rekonstruować może i siłą rzeczy musi w znacznie szerszym za­ kresie oprzeć się na wynikach innych nauk. Z zakresu kultury du­ chowej jedynie tylko obrzędy związane z kultem zmarłych i pewne działy sztuki może prehistoryk badać na podstawie swoich ma­ teriałów. Dział I I Kultura duchowa składa się z 7 rozdziałów, w któ­ rych autor zajmuje się po kolei imiennictwem miejscowym (Roz­ dział 14), pogańskimi wierzeniami religijnymi i magią (Roz­ dział 15), początkami chrześcijaństwa (Rozdział 16), lecznictwem (Rozdział 17), kosmografią, kalendarzem, miarami i wagami (Roz- �333 dział 18), zdobnictwem i sztuką (Rozdział 19), wreszcie gędźbą. śpiewem, pląsami, grami i zabawami (Rozdział 20). W dziale I I I (kultura społeczna), najkrótszym, przedstawiono w 5 rozdziałach następujące zagadnienia: rodzina (Rozdział 21), ustrój społeczny i państwowy (Rozdział 24) i stosunki kulturowe z innymi ludami (Rozdział 25). Uzupełnienie treści książki stanowią obfite przypisy i trzy skorowidze: rzeczowy, nazw osobowych i nazwy miejscowych, wy­ konane bardzo starannie przez L. J. Łukę, i ułatwiające znako­ micie korzystanie z przebogatej treści książki. Należy wreszcie pod­ kreślić znakomity dobór obfitych rycin pięknie wykonanych, jak i staranne wydanie książki (dobry papier, duży, wyraźny krój : l i i i. i i • i^; Jak już wspomniano wyżej, najobszerniejszym i najbardziej oryginalnym jest dział I Kultury materialnej, choć i tu autor obfi­ cie korzysta z danych językoznawczych i etnograficznych (te ostat­ nie dostępne są dzisiaj różnego rodzaju badaczom zjawisk kultury dzięki znakomitemu dziełu M. Moszyńskiego «Kultura ludowa Słowian»). Wyzyskuje także wyczerpująco wszelkie dane, jakich dostarczają badania botaniczne i zoologiczne nad zna­ leziskami szczątków roślin i resztek kostnych zwierząt odkrytych w osadach prapolskich. Podając poza tym niemal bez reszty ma­ teriał prehistoryczny, jaki z tego okresu znamy (przy czym sporo tu materiału z własnych badań autora) dal nam autor po raz pierwszy przedstawienie całokształtu kultury materialnej prapol­ skiej tak obszerne i wyczerpujące. Także i przedstawienia kultury duchowej i społecznej mimo tego, że oparte są w przeważającej mierze na wynikach innych nauk, dokonane zostały w len sposób również po raz pierwszy. Z tego też powodu, że wyzyskano w książce i zestawiono tak bogaty materiał z różnych dziedzin wiedzy, korzystać z niej mu­ szą wszyscy interesujący się kulturą polską i lo zarówno prehistoryk i etnograf jak i językoznawca i historyk, nie mówiąc już o historyku kultury czy sztuki, ba nawet zoolog czy botanik. Ka­ żdy w niej znajdzie źródło obfitych informacji i podniet do dal­ szych badań. �Przedstawienie po raz pierwszy całokształtu kultury prapol­ skiej, jej niesłychanie żywych i bogatych przejawów, podanie wielu nowych, dotąd nieznanych materiałów, zebranie rozproszonych po licznych trudno dostępnych czasopismach i publikacjach, uporząd­ kowanie materiałów, jak i podanie wyczerpującej literatury w przypisach nie tylko uczonym, ale i szerokim warstwom społe­ czeństwa przez jasny i nadzwyczaj przystępnie ujęty wykład, — oto największe walory książki prof. J. Koslrzewskicgo, wypełnia­ jącej tak dotąd dotkliwą i przykrą lukę w naszej literaturze nau­ kowej. Stefan Nosek PIGOŃ STANISŁAW, «Z К o m b o m i w ś w i a t». Bibioteka dziejów i kultury wsi. Т. X. Kraków 1948. 8°, str. 288. Pamiętnikarskie wspomnienia młodości St. Pigonia, zrodzone w swym głównym zrębie w czasach wojny, podczas więziennych wieczorów wrocławskich, są nie tylko sięgnięciem pamięcią wstecz, ale i dojrzałym, wnikliwym obrazem ciernistej drogi chłopskiego dziecka do kultury i nauki. Jest rzeczą jasną, że główny lemat tej pełnej uroku książki luźno się wiąże z etnografią, nalomiast na­ kreślone w niej tło i dzieje przemian tradycyjnej kultury ludo­ wej tej części Podkarpacia zawierają wiele cennych materiałów etnograficznych, pokazanych w pełnej dynamice życia. Autorowi zresztą nie są obojętne problemy etnologiczne, co sam potwierdza w słowach: «Był to okres bliższych mych zainteresowań się etno­ logią, do których podnietę miałem także z uniwersytetu; nie na próżno kolegowałem z Franciszkiem Gawełkiem i w Bibliotece Ja­ giellońskiej wertowałem «Lud» lwowski... Chwytałem więc w pa­ mięci i z mojej także wsi obrzędy, a zwłaszcza pieśni ludowe. Ob­ chodziła mnie naturalnie przede wszystkim ich wartość literacka. Niestety nie zdobyłem się na systematyczne zebranie ich i spisa­ nie* (str. 256—7). Niemniej pierwsze dwa rozdziały tej książki, a mianowicie: «Moja wieś» i «Mój скип» wyrównują w części zobowiązania autora �335 wobec kraju lat dziecinnych. Oba rozdziały stanowią wartościową pozycję etnograficzną, która nie będzie mogła być pominięta w przyszłych monografiach Podkarpacia. Rozdział pierwszy zawiera w kolejnym układzie następujące zagadnienia: topografia wsi, zarys historyczno-osadniczy, rabacja, tradycje pańszczyźniane, przemiany kulturowe w ostatnim pół­ wieczu w dziedzinie rolnictwa, stroju, budownictwa, pożywienia. Następnie omawia autor zanikanie zwyczajów, takich jak wspól­ noty pracy, dożynek, rozluźnianie się więzi rodzinno-sąsiedzkiej. przyczyny tego i skutki, a dalej opisuje hierarchię wiejską, rolę emigracji zarobkowej, dworu i plebanii jako czynnika postępu, rolę prądów politycznych, wreszcie rolę szkoły, omawia też stosunki między wsią a miastem, kompleks niższości, typy wiejskie. W rozdziale drugim porusza autor zagadnienie tradycji i sto­ sunków rodzinnych na wsi, okolicznościowo wspomina o przę­ dzalnictwie. Charakteryzując ojca, omawia ciekawe zagadnienie społecznej roli kowali i rzemieślników we wsi oraz szereg zagad­ nień z zakresu kultury społecznej i duchowej komborniańskiego środowiska. Ciekawe również światło rzuca na rolę matki. Opisy faktów podane są przez autora w ciągłej postępowej zmienności: «Kombornia dzisiejsza w porównaniu z tą, jaką pa­ miętam w dzieciństwie, przedstawia stadium rozwojowe daleko posunięte*. W rezultacie zaś tracąc swój kształt staroświecki, two­ rzy powoli nową strukturę, pozbawioną jednak dawnej swoistej odrębności, toteż autor uważa za najbardziej znamienne zjawi­ sko pękanie więzi rodzinno-społecznych i idące za tym zbytnie indywidualistyczne rozproszkowanie, obok zaniku auLorytelów mo­ ralnych wsi. «Rozwoju wsi i przemiany oczywiście nic nie po­ wstrzyma, bo nie powstrzyma postępującego naprzód życia», wy­ raża natomiast autor słuszne wątpliwości, czy rewolucyjna linia rozwojowa zrywająca z dawnymi formami jest dla wsi korzystna, czy raczej wieś powinna być «organieznym rozrostem podnoszą­ cym i bogacącym swoistą kulturę ludu». Słuszna to i trafna dia­ gnoza przełomu w kulturze ludowej, zastrzeżenia autora warto wziąć pod rozwagę. Uczą one i etnografa, jak należy patrzeć na zjawiska kulturowe w chwili przełomu. Józef Gajelc �DR JULIAN ALEKSANDROWICZ, «Z zagadnień w s p ó ł c z e s n e j b i ok 1 i m a t у к i l e k a r s k i e j» («Wszechświat», 1946, I I I ) . Astrologia zdewaluowana do niedawna w nauce, tzw. «morowe powietrze*, przeczucia pogody i ludowe wróżby urodzajów bywają coraz częściej naświetlane przy pomocy nowoczesnego aparatu badawczego, przy czym uczeni dochodzą do interesujących wyników. Doc. dr Julian Aleksandrowicz stwierdza, że poznawa­ nie praw kosmicznych uczy szacunku do «dorobku dawnych po­ koleń, których obserwacja zjawisk przyrodniczych równie była by­ stra, jak nasza, jedynie we współczesnym ujęciu zdaje się być za­ mazana przez rysy odległej epoki. Również nie луо1по n a m j ^ r z u cać mądrości zawartej w tradycjach ludowych, jak i ludowej me­ dycynie, będącej wynikiem doświadczeń wielu pokoleń (wiara w zjawiska przyrodnicze, rokujące przebieg pogody czy urodza­ jów, wiara w złowróżbne komety itp.)». Astrologia, jako próba unormowania wpływu czynników kosmicznych i atmosferycznych na ustrój psychofizyczny człowieka, nie była, jak wykazują naj­ nowsze badania, «w głupstwa wywarzona kuźni* — jakby to po­ wiedział Mickiewicz słowami Śniadeckiego — ale jako nauka oparta na trafnych obserwacjach przyrodniczych, sięgała śmiało po ta­ jemnice, o których wyjaśnienie trudzi się dziś fizjologia i fizyka oraz meteoropatologia, klimatologia i prawnuczka starożytnej astrologii, bioklimatyka. e T Doc. dr Aleksandrowicz w badaniu wpływu makrokosmosu na organizmy żywe opiera się na wynikach prof. Ludomira Kor­ czyńskiego, który dojrzał u niektórych osób wielką wrażliwość na wpływy atmosferyczne (np. halniak) czyli meteorotropie i badał jej przejawy. Powołuje się na spostrzeżenia Rettmanna, który za­ uważył, że depresja psychiczna tych ludzi jest zależna od zmian w naczyńkach włosowatych przed burzą elektryczną. Meteoropa­ tologia liczy się dziś poważnie z tzw. «prawem serii* w zgonach i nagłych schorzeniach, a dr Aleksandrowicz twierdzi, że przyj­ dzie czas, kiedy rady bicklimatologa zasięgać będzie chirurg, «wyczi-kujący sprzyjającej aury dla zabiegu operacyjnego — niby śre- �337 dniowieczny wódz, pytający astrologa o szczęśliwą konstelację dla jego zamierzeń. On ostrzeże kardiologa przed niekorzystną sytua­ cją klimatyczną dla jego chorych, dzięki czemu zastosuje zaradcze środki. On ostrzeże ftizjologa o groźbie krwotoków płucnych. Ta profilaktyczna jego czynność więcej może przynieść nieraz cho­ rym pożytku, niż najbardziej wyszukane leki». Dziś uczeni nie lekceważą przedbakteriologicznych wiar w «morowe powietrze*, a w ślad za angielskim epidemiologiem w. X V I I Sydenhamem, prof. Kostrzewski nawołuje, by «nie lekce­ ważyć epidemiologicznego rozumowania*. Bakteriologia Pasteura i wynalazek mikroskopu elektronowego wykrywają zarazki cho­ robotwórcze, ale nie wyjaśniają epidemicznego nasilenia choroby. r wicz — równolegle z plamami na słońcu, które znów z drugiej strony wywierają wpływ na natężenie opadów, to wszystko czyn­ niki powiązane ze sobą korelacyjnie. W nich szukać należy tego tajemniczego «genius epidemicus* (termin Sydenhama). Wchodzą tu w grę i «promienie ziemne*, czynne nad podziemnymi źródłami i potokami, wywierające podobno ujemny wpływ na żywe ustroje, co eksperymentalnie stwierdzali: Jenny, Oehler, Staufler, Miescher, Schaaf i anatomopatolog Bietzke, posługujący się w swych badaniach pomocą różdżkarza. Ponadto czynniki kosmiczne. Duell dopatruje się zależności nasilenia zgonów w dwóch odległych mia­ stach, Zurychu i Koblencji, w pewnych okresach od eleklroinwazji, od rytmicznego zarzucania naszej planety przez cząstki pro­ mieni Alfa i zmian w ziemskim polu elektromagnetycznym — aż do burz elektromagnetycznych włącznie. Podobnie ma się sprawa ze współrzędnością stanów długo­ trwałej pogody lub słoty, których współzależność od rytmu nasi­ leń plam słonecznych stwierdził na podstawie materiałów z dwóch wieków Bruckner, a Edw. Stenz zaryzykował nawet twierdzenie, że istnieje zależność ruchów rewolucyjnych i wojen od maksymal­ nej plamistości słońca, którą w przeciągu półtora wdeku notowano w r. 1788, 1830, 1848, 1905, 1917, 1939. Doniosłe znaczenie dla ży­ cia posiadają promienie kosmiczne. Dzięki bowiem własnościom jonifikacyjnym wywierają one olbrzymi wpływ na organizmy i ich 1 Luil, Т. X X X V I I 22 �338 ustrój psychofizyczny. Ujemnie zjonizowane powietrze, jak stwier­ dzili to Dessauer i Czyżewski, «zwalnia ruchy oddechowe, obniża ciśnienie krwi, zwalnia tętno, powoduje obniżenie podstawowej przemiany materii, zwiększa zdolność zatrzymywania i odtwarza­ nia wrażeń wzrokowych i słuchowych. U meteoropatów oddycha­ nie ujemnie zjonizowanym powietrzem usuwa migrenę i wpływa dodatnio na samopoczucie*. Rozważania doc. dra J. Aleksandrowicza dotyczą nie tylko nowych horyzontów bioklimatyki lekarskiej. Są one bowiem po­ mocne również w ustalaniu pozytywnych dziedzin kultury ludowej. T. Seweryn ZAJĄCZKOWSKI WŁODZIMIERZ, « P r z y s ł o w i a , po­ w i e d z e n i a i f o r m u ł k i K a r a i m ó w t r o c k i c h . Myśl ka­ raimska. Seria Nowa, tom I I . 1946—1947. Odb. 8", str. 53—65. Krótka rozprawka W. Zajączkowskiego podaje we wstępie wyczerpującą bibliografię odnoszącą się do przysłowi ludów tu­ reckich, z uwzględnieniem zbiorów Karaimów krymskich, łuc­ kich i halickich, po czym autor uzupełnia materiały przyczynkiem własnym, zawierającym 35 przysłowi i 43 powiedzeń Karaimów trockich. Autor dochodzi do wniosku, że przytoczony materiał wiąże się ściśle, tak pod względem treści, jak i formy, z dorob­ kiem ludowej literatury tureckiej; świadczy o tym dwudzielność paralelnie zbudowanych zdań, obecność typowych rymów i aiiteracyj. Zwłaszcza owa dwudzielność zdań jest charakterystyczna dla starszej poezji ludowej tureckiej, co stwierdzają również bada­ nia T. Kowalskiego. Przytoczone w rozprawce przykłady wyka­ zują duże podobieństwa w treści do przysłowi Karaimów krym­ skich, halickich, łuckich i besarabskich Gagauzów, nawiązują równ.eż do przysłowiowych motywów Turków anatolijskich, azerbejdżańskich, turkeslańskich i Tatarów kazańskich. Nie brak też analogij do przysłowi arabskich i perskich. Kilkakrotnie też zestawia autor polskie przysłowia z materiałem Karaimów trockich i do7 �339 palruje się równań w następujących przykładach: karaim.: «Kto daje i odbiera, niech pocałuje psa w tyłek», polsk.: «Kto daje i od­ biera, ten się w piekle poniewiera*. Karaim.: «Każdy drapie swój strup», polsk.: «Każdy ma swego mola, co go gryzie*. Trafniejszą jednak pod względem formalnym analogię przedstawia przysłowie podane przez S. Adałberga w «Księdze przysłów* (str. 106): «Każdy drapie, gdzie go świerzbi*. Obie wersje trudno uznać za pokrewne, wiąże je jedynie wspólna myśl, brak natomiast wiązań formal.nostylistycznych. Warto natomiast zestawić kilka przysłowi o identycznej i n ­ tencji i wspólnych symbolach wyobrażeniowych np. karaim (nr 5): «Ryba od głowy (począwszy) cuchnie, polsk.: «0d głowy ryba ;u^L..:^ , (3. Aduibcig, j j u J ryba, nr o, sir. ivó). Karaim, (nr 19): «Zaproszonemu gościowi dużo trzeba*, polsk.: «Dla proszonego gościa wiele potrzeba*, (S. Adałberg, pod gość, sir. 155, nr 5 ) . Karaim, (nr 20): «Ręki której nie możesz ugryźć, ucałuj ją«. polsk.: «Całuj rękę, której ugryźć nie mo­ żesz* (S. Adałberg, str. 106). Karaim, (nr 23): «Kotka za drzwi, mysz z dziury*, poisk.: «Kot z domu — myszy na pokój (na stół)*, (S. Adałberg, pod kot, str. 232, nr 45). Odpowiedniki tego przysłowia istnieją również w językach łacińskim, francuskim, angielskim i niemieckim, (por. • I . St. Ryslroń, Przysłowia polskie, str. 18, oraz F. Seiler, Deutsche Sprichwórterkunde, str. 87). Karaim, (nr 24): «Dla kotki zabawa, dla myszy śmierć*, polsk.: «Kolowi żart a myszce śmierć* (S. Adałberg, pod kot, sir. 232, nr 37). Karaimsk.: «Rozlane mleko i psu i kotu», polsk, "•Na rozlane mleko pies i świnia lezie*. Dla trzech ostatnich przysłowi nie znalazł autor odpowiedni­ ków tureckich, natomiast przysłowia nr 5 i 20 posiadają swoje od­ powiedniki w literaturze starotureckiej. W pierwszym wypadku możnaby się liczyć z wpływami polskimi, w dwu ostatnich jednak mamy do czynienia z motywami wędrownymi. Rozwiązanie łych problemów w obecnym stanie wiedzy nie jest możliwe, dopóki paremiografia nie upora się z systematyką przysłowi, tak jak to się slalo z innymi gatunkami literatury ludowej opracowanymi 0 9 , �34U przez Antti Aarneo, Stitha Thomsona, a w Polsce przez J. Krzy­ żanowskiego. Na koniec należy podkreślić staranne wydanie tekstów ka­ raimskich w fonetycznej transkrypcji oraz tłumaczeń polskich, które umożliwiają studia porównawcze. Józef Gajek ETNOGRAFIA W PRODUKCJI FILMU POLSKIEGO. W epoce, kiedy ziemie nasze przemierzał z kosturem wę­ drowca w ręku Zorian Dołęga-Chodakowski poszukując «starożytności słowiańskich*, normalną formą utrwalania zebranego ma­ teriału Lyi opis I rysunek. Za czasów KoILcigd, Iiuiitiukkn,gu, czy Udzieli do dyspozycji etnografa stanęła kamera fotograficzna, zrazu ciężka i niezgrabna, która z czasem osiągnęła precyzje i roz­ miary dzisiejszych aparatów małoobrazkowych. Był to duży postęp w zakresie techniki zbierania materia­ łów ludoznawczych, gdyż klisza oraz soczewka fotograficznego obiektywu zastąpiła na zawsze wprawną rękę i oko rysownika. Dziś arsenal środków-, jakim rozporządzać może etnograf, wzbogacił się wydatnie. Nie ulega jednak wątpliwości, że wśród nowoczesnych środków, służących do utrwalania etnograficznych materiałów, na pierwsze miejsce wysuwa się film dźwiękowy. Dzięki niemu mamy możność pokazania nie tylko, jak dane zja­ wisko «wygląda», ale i jaki ma przebieg. Nic dziwnego, że wobec kolosalnych możliwości, jakie ma zastosowanie filmu w dziedzinie wiedzy o kulturze ludowej, oczy etnografa pilnie śledzą w szelkie próby, wiodące do stworzenia naukowego filmu etnograficznego. W Polsce pierwsze kroki w tym zakresie robiono już przed wojną. Jedna z wytwórni kręciła np. film w Łowickim przy udziale prof. E. Frankowskiego. Obecnie zanotować wypada nowe próby. W grudniu ub. r. Film Polski zobowiązał niektórych etnografów polskich do napisania scenariuszy z różnych dziedzin ludowej kul­ tury, które po nakręceniu miały być wyświetlane w ramach serii filmów naukowych. Dotychczas zrealizowane zostały trzy scenar �341 riusze: « Wielkanoc w Łowickim*, «Boże Narodzenie u Górali ślą­ skich* oraz «Zwyczaje rolnicze w Krakowskim*. Dzięki uprzej­ mości Dyrekcji Instytutu Filmowego w Krakowie grono etnogra­ fów krakowskich miało możność obejrzenia «Wielkanocy w Ło­ wickim* oraz «Zwyczajów rolniczych w Krakowskim*. Przed szczegółowym omówieniem obu filmów, należy kilka słów poświęcić rozważaniom na tematy ogólniejsze, związane z filmem etnograficznym. Wychodzimy z założenia, że celem na­ ukowego filmu etnograficznego powinno być pokazanie pewnego szerszego lub węższego wycinka z życia ludu, ilustrującego jego kulturę tradycyjną, gdyż ta właśnie kultura jest przedmiotem ba­ dań etnograficznych. Wiemy, że wieś polska od wybuchu I wojny i o n i u i u :— H t j i UiCgcł i t i i_łcllH\W • i 1UUI VIII 2 . —. : p i A L U U l d/.CillUlll, R I U K » llllCUZy i i l - nymi polegają na zanikaniu treści właściwych tradycyjnej «kulturze ludowej* i uleganiu przemożnym wpływom kultury miej­ skiej. Film etnograficzny jest dziś w dużej mierze filmem histo­ rycznym. Pokazuje nam zwyczaje, które niejednokrotnie są już przez lud zapomniane, narzędzia, które wyszły z użycia i stroje, których się (przynajmniej na codzień) nie nosi. Wobec nauko­ wego filmu etnograficznego musimy stosować te same kryteria, co wobec filmów historycznych. Musi on więc, poza walorami este­ tycznymi, oddawać wiernie ducha epoki, nie może zawierać ana­ chronizmów, musi dawać pełne złudzenie, że oglądamy rzeczywi­ ste życie z czasów, które minęły. Wymaganiom tym musi spro­ stać i scenarzysta, który daje roboczy projekt filmu, i reżyser, który ten projekt realizuje, i aktor, a wreszcie i rekwizytor, któ­ rego zadaniem jest nadanie filmowi właściwej «oprawy». Od scenarzysty wymaga się, żeby opracowywane dla potrzeb filmu zjawisko podane było w formie możliwie najpełniejszej. Musi tam być wiernie zachowana kolejność rozgrywającej się akcji, musi być uwzględniona związana z nią treść obrzędowa i zwyczajowa. Scenariusz musi, niejako na marginesie głównej akcji, dać reżyserowi możność pokazania krajobrazu właściwego danej okolicy, wyglądu wsi, architektury, wnętrza, strojów co­ dziennych i uroczystych, zajęć domowych etc. �342 Rola tła, na jakim rozgrywa sic akcja, stroju, czy jakichś mało zdawać by się mogło, ważnych rekwizytów, w filmie etno­ graficznym nabiera bardzo dużego znaczenia. Chałupa, czy żarna do mielenia zboża powinny w filmie «grać» na równi z aktorem. Niejednokrotnie, niby mimowolne podkreślenie jakiegoś drobnego szczegółu drugoplanowego, np. otwierania zamku drewnianego przy drzwiach, czy założenie siekiery między wystające węgły zrębu, lepiej podkreśla atmosferę właściwą danej wsi, niż, cała akcja filmu z najstaranniej wyreżyserowaną grą aktorów. Dzięki umiejętności operowania w filmie architekturą drewnianą, stro­ jem oraz masą drobnych rekwizytów — osiągnąć mogły swą wy­ soką w artość etnograficzną i estetyczną zarazem filmy takie jak np. «Janosik z frhowej» wyprodukowany przed wojną przez wy­ twórnie czeskie, czy niektóre filmy radzieckie (choćby «Świniarka i pastuch*). Przy pewnej dozie sumienności i wyczucia stworze­ nie odpowiedniej scenerii dla filmowania przewidzianej w scena­ riuszu akcji nie nasuwa większych trudności. Jeszcze w nawpół zurbanizowanych, podmiejskich wsiach polskich przy odrobinie staranności ze strony reżyseia można sfilmować obrazy, dające złudzenie, że rzecz dzieje się w zapadłej wiosce za siedmiu rzeka­ mi. Tam, gdzie osiągnięcie odpowiedniego efektu nie jest przy po­ mocy środków miejscowych możliwe, nie należy się cofać przed ma­ kietą, czy rekonstrukcją pod warunkiem oczywiście, że sporządzona zostanie na odpowiednim poziomie. Zagadnienie, kogo należy an­ gażować do gry w filmach etnograficznych, nie jest łatwe do roz­ strzygnięcia. Najprościej byłoby posłużyć się aktorami zawodo­ wymi. Niestety, aktorzy nasi nie umieją należycie wcielić się w po­ stać chłopa, tak że wszelkie znane mi z ekranu sceny wiejskie kwa­ lifikowały się właściwie do usunięcia. Pozostaje więc autentyczny chłop, który nie potrzebuje «grać», wystarczy, żeby «był sobą». Nie jest to jednak takie proste. Umiejętność swobodnego porusza­ nia się przed okiem obiektywu w obecności obcych ludzi, którzy komenderują, każą na zawołanie wykonać pewne czynności, czy manifestować pewne uczucia nie jest daną każdemu. Na wsi sporo mamy pierwszorzędnych talentów aktorskich, ale chcąc z nich korzystać, trzeba je umieć wyłowić spośród stokrotnie większej 7 �343 ilości ludzi, którzy przed obiektywem aparatu tracą głowę lub po­ ruszają się jak drewniane manekiny. Nad całością obrazu czuwa reżyser. Od jego kultury i su­ mienności zależy, czy film etnograficzny będzie arcydziełem (Ja­ nosik z Trhowej), czy tzw. w języku filmowców «szmirą». Zadaniem reżysera jest filmowa interpretacja scenariusza. Ze scenariusza naukowego filmu etnograficznego nie wolno reży­ serowi niczego istotnego wyrzucić. Obowiązkiem jego jest zgod­ nie z wymaganiami nauki dać całokształt zagadnienia. Może on jednak i powinien w czasie realizacji filmu charakterem zdjęć oraz przemyślanym rozplanowaniem metrażu bardzo wydatnie mo­ delować surowy materiał dostarczony przez scenarzystę. łości charakter bardziej popularny lub ściślej naukowy, może pe­ wne momenty uwypuklić, inne potraktować pobieżniej lub tylko zaznaczyć ich istnienie krótką migawką. Musi on dobrać odpo­ wiedni co do charakteru filmu komentarz słowny i dbać o utrzy­ manie równowagi między komentatorem a stroną muzyczną i efek­ tami dźwiękowymi. W rękach odpowiedniego reżysera tematy z zakresu trady­ cyjnej kultury ludowej stanowią niesłychanie wdzięczne tworzy­ wo. «Naukowy film etnograficzny* mimo swego «dokumentarnego» charakteru nie musi być koniecznie nudny i niestrawny dla prze­ ciętnego widza kinowego. Wprost przeciwnie. W ręku utalento­ wanego reżysera spoczywają nieograniczone wprost zasoby środ­ ków technicznych, ujęć, efektów , czy wręcz tricków, które pozwa­ lają etnograficznie wierny materiał podać widzowi w sposób i n ­ teresujący. Przykładem niech będą chociażby filmy popularno-naukowe z zakresu historii sztuki (film o katedrze w Pradze, czy rzeźbach Michała Anioła), w których rzecz tak na pozór sucha, jak analiza dzielą sztuki, bez akcji, bez udziału aktorów przeprowadzona jest w sposób przykuwający uwagę widza od pierwszej chwili do ostatniej. Odbieganie od prawdy i ścisłości dla rzekomego nadania f i l ­ mowi bardziej popularnego charakteru jest błędem podstawowym, 7 �344 odbierającym takiemu filmowi wszelką wartość naukową i dy­ daktyczną. Droga popularyzacji wiedzy przy pomocy filmu prowadzi tylko poprzez odpowiednie ujęcie, nigdy zaś przez pokazanie «efekcików» stojących w sprzeczności z wymaganiami naukowej pra­ wdy, czy duchem epoki. Naszkicowane tu po krotce wymagania, stawiane dobremu filmowi etnograficznemu, nie są bynajmniej «kajdankami», ma­ jącymi krępować twórczą pracę reżysera. Są to postulaty elemen­ tarne, które podczas produkcji filmów naukowych z innych dzie­ dzin wiedzy są już od dawna bez dyskusji realizowane. Cóż po­ wiedzielibyśmy, gdyby tak np. w filmie przedstawiającym cykl r « ? w f v i o w v tu^Unlta k a r m ^ T t u k a - . - n n l ; n 7 i n n mntvln—wvktnwnirirarm się wprost z jajka, gdyby na przepoczwarczenie «brakło rnetrażu», a gąsienica zajadałaby ze smakiem korzonek marchwi, gdyż w mo­ mencie filmowania nie było pod ręką listka kapusty? Podobne braki w filmie etnograficznym spotykają się z na­ szej strony z życzliwą pobłażliwością. Patrzymy na nie przez palce. Stanowisko takie przynosi w rezultacie dużą szkodę, gdyż dopusz­ cza do utrwalenia się w produkcji filmowej taniej łatwizny, obni­ żającej poziom i wartość naukową filmu etnograficznego. Przechodząc po tym wstępie do omawiania obydwu wyświe­ tlanych w Krakowie filmów, zastrzegam się, że pomijam celowo zagadnienia, tyczące się ich walorów estetycznych i momentów czysto technicznych. Na marginesie niejako pragnę podkreślić, że strona techniczna zdjęć poza paru niewielkimi usterkami jest bez zarzutu, zaś szereg obrazów oglądanych na obydwu filmach pod względem estetycznym stoi na bardzo wysokim poziomie. Nie da się niestety tych pozytywnych ocen utrzymać, gdy pa­ trzymy na filmy od strony czysto etnograficznej. Zacznijmy od analizy treser Zarówno film o zwyczajach wielkanocnych w Łowickim, j a k i o zwyczajach rolniczych w Kra­ kowskim odznaczają się dość przypadkowym doborem sfilmowa­ nych obrazów. W zwyczajach wielkanocnych położono główny na­ cisk na jednakową w całej Polsce, a z punktu etnograficznego �345 mniej ciekawą obrzędowość kościelną Wielkiego Tygodnia, nie pokazano natomiast robienia pisanek, czy papierowych wycina­ nek, którymi przed Wielkanocą zdobi się izby. W zwyczajach rol­ niczych z Krakowskiego darmo szukalibyśmy wiosennego zwy­ czaju obchodzenia pól, przepędzania chmur gradowych przy po­ mocy dzwonków loretańskich, czy też «opalania» zasiewów przy pomocy ognia przeniesionego z płonącego na Zielone Świątki stosu sobótkowego. Z braków tych (których rejestr można by rozsze­ rzyć), trudno jest czynić zarzut scenarzystom. W scenariuszu pun­ kty te były uwzględniane, jedynie w czasie realizacji pominięto te wszystkie momenty, których sfilmowanie nasuwało by nieco większe trudności techniczne lub pociągało za sobą wydatki f i ­ nansowe. Bardzo nierówno w obydwu omawianych filmach wykorzy­ stane zostały elementy, składające się na etnograficzne odrębno­ ści filmowanych regionów. W Łowickim np. szereg scen, zresztą zupełnie niepotrzebnych, nakręcono na tle pozbawionych wszel­ kiego wyrazu domków z przedmieść Łowicza, nie pokazano nato­ miast jedynej w swoim rodzaju chałupy włościańskiej z ciemnym zrębem pomalowanym na święta wapnem w białe kwiaty. W Kra­ kowskim architektura wsi uwzględniona została stosunkowo do­ syć szeroko, ale i tam nie widać świadomego posługiwania się nią w celu uzyskania pewnej zwartej całości kompozycyjnej i wy­ wołania odpowiedniego nastroju. Stosunek realizatorów filmu do ubiorów ludowych w oby­ dwu filmach odznacza się dużą niefrasobliwością. Aktorzy ubrani są raz w stroje ludowe, raz w tzw. «miejską tandetę* lub co gor sza, ani tak ani tak, tylko w jakieś ad hoc skomponowane unifor­ my, przypominające najbardziej ubiory organizacji młodzieżo­ wych (żeńcy w Krakowskim). Wszystkie te ubiory noszone są w dodatku z rażącą niekonsekwencją. Widzimy więc kobiety przy żniwach ubrane w kosztowne gorsety, siewców w błyszczących cholewach, starców ubranych po miejsku, a młodzież w strojach ludowych itp. Miarą ustosunkowania się realizatorów filmu do zagadnienia strojów ludowych w naukowym filmie etnograficz­ nym jest fakt, że nakręcono szereg zwyczajów i obrzędów w Lo- �wickim, w których aktorzy ubrani byli... w mundury'ochotniczej straży pożarnej. W dziedzinie doboru pozostałych rekwizytów nie widać ani próby dążenia do trzymania się w ramach kultury tradycyjnej. Fabryczny żelazny pług, brona, mechaniczny siewnik oraz bla­ szana trąba w dożynkowej kapeli stanowią próbkę, która mówi za całość. Gra aktorów jest bardzo nierówna. Widać, że nikt ich nie selekcjonował, ani poszczególnych scen z nimi należycie nie prze­ pracował. A szkoda. Wspaniała postać starego siewcy (n. b. nie­ potrzebnie wpleciona do filmu o obrzędach wielkanocnych) w Ło­ wickim świadczy najlepiej, jak doskonały materiał aktorski ukry­ wa *'ie У!а V ' i * j — " b^rd?^ Л/,К*а . g r a .mnys>—rerutniflśó—e let v p z n 1 wartość filmu. Z dwu omawianych filmów na ogół lepszą grę aktorską ma­ my w Łowickim. W filmie z Krakowskiego aktorzy grają raczej słabo. Ruszają się nieudolnie, bez przekonania i temperamentu. Nawet w takiej scenie, jak wywracanie dziewek przy sadzeniu ziemniaków, czy przy wiązaniu gospodarza powrósłami, nie ma życia. Słabą grę aktorską uwypukla jeszcze pretensjonalna kom­ pozycja scen zbiorowych, które nie mają w sobie nic naturalno­ ści i konsekwentnie «robione są na żywy obraz». W rezultacie widz zamiast ulegać złudzeniu, że ma przed oczyma wycinek co­ dziennej wiejskiej rzeczywistości, odnosi wrażenie, że przygląda się sztuce teatralnej, w której podają mu obraz chłopa w formie przestylizowanej. W niektórych wypadkach nienaturalnością gry i sztucznością obrazu rywalizować mogą «Zwyezaje rolnicze w Krakowskim* z «Halką» Moniuszki, nakręconą u nas przed wojną z Ladisem Kiepurą w roli głównej. Brak znajomości i wy­ czucia wsi ze strony realizatorów spowodował, że nie powstrzy­ mano się nawet od wkładki baletowej w formie typowego kra­ kowiaka estradowego z figurami wprowadzonego w scenie dożynków. 7 e Ł7 7 7 Gdyby oba omawiane filmy poddać pedantycznej analizie, przytoczoną listę potknięć i błędów można by pomnożyć wielo­ krotnie. Należy stwierdzić, że nie posiadają one charakteru f i l - �347 mów etnograficznych ani w płaszczyźnie ściśle naukowej ani po­ pularyzatorskiej. Filmów tych nie można w żadnym wypadku wprowadzać np. do szkól, gdyż od pomocy szkolnych wymagać musimy naukowego poziomu, którego te filmy nie reprezentują. Czemu tak się stało, nie trudno wyjaśnić. Produkcja filmów naukowych jest dziedziną bardzo specjalną. Pracy na tym polu nie podoła nawet najlepszy reżyser i operator, o ile nie posiadają gruntownej znajomości danej dziedziny wiedzy. Film etnograficzny niesłusznie jest w kołach fachowców f i l ­ mowych bagatelizowany, jako rzecz rzekomo łatwa. Wprost prze­ ciwnie, nierównie łatwiej nakręcić jest poprawny film z zakresu np. mikrobiologii, gdzie wszelkie trudności ograniczają się jedynie ao strony scisle technicznej, niż stworzyć poprawny film etno­ graficzny, który łączyłby walory estetyczne z naukową ścisłością, a równocześnie stanowiłby całość interesującą dla widzów, re­ krutujących się z najszerszych sfer społeczeństwa. Ażeby film taki utrzymał się na poziomie, wymaganym od filmów naukowych, konieczną jest przede wszystkim współpraca fachowych etnogra­ fów, którzy w czasie realizacji filmu mieliby w zakresie swych specjalności glos nie doradczy, ale decydujący. Rola reżysera w naukowym filmie etnograficznym ograniczyć się musi do czu­ wania nad estetyczną i techniczną stroną filmu, zaś strona rze­ czowa spoczywać musi wyłącznie w ręku fachowców . 7 7 Drugi warunek, umożliwiający produkcję filmów naukowych na należytym poziomie, stanowią środki finansowe. Nie można re­ żysera skazywać na posługiwanie się w filmie etnograficznym aktorem bezpłatnym, który ochotniczo zgłosił się «do filmu» lub został przez członków ekipy filmowej zwabiony namową. W ma­ teriale takim nie można dokonać należytego wyboru i nie można stawiać mu poważniejszych wymagań. Dostarczenie środków f i ­ nansowych w należytej ilości położy też kres kaleczeniu scenariu­ szów, podyktowanemu w wielu wypadkach momentami oszczęd­ nościowymi i wpłynie niewątpliwie na podniesienie «wystawy filmu», gdyż umożliwi należyty dobór odpowiedniej ilości kostiu­ mów i innych rekwizytów. T Wydatek poniesiony przez Film Polski na cele produkcji do- �348 brych, naukowych filmów etnograficznych w krótkim czasie przy­ niesie przedsiębiorstwu poważne zyski. Kopie filmów etnograficz­ nych znajdą życzliwe przyjęcie w szerokotaśmowych kinach oświa­ towych, a zredukowane na taśmę szerokości 16 mm wejdą na ekran kin szkolnych i świetlicowych. Ponadto pamiętać należy, że filmy z zakresu folklorystyki stanowią jeden z najbardziej na rynku międzynarodowym po­ szukiwany artykuł wymiany filmowej. Roman Reinfuss «POLISH PEASANTS COSTUMES*. Tuż przed samą wojną w r. 1939 ukazało się luksusowe wy­ dawnictwo, formatu dużego folio pt. «Polish Peasants Costumes*. Publikacja ta wydana przez C. Szwedzickiego w Nicei, jako jedna z tzw. Editions d'Art, następuje po wydanych poprzednio Sioux Indian Painting, Kiowa Indian Art, Pueblo Indian Pottery, — co nie pozostaje bez specjalnej wymowy. Książka, o której mowa, stanowi zbiór plansz robionych na podstawie malowideł i kolorowych rysunków Z o f i i S t r у j e ri­ sk i e j z serii strojów ludowych w Polsce. Zbiór len jest poprze­ dzony przedmową T a d e u s z a S e w e r y n a (przetłumaczoną na język angielski i francuski), wprowadzającą czytelnika po­ krótce w historię grup kostiumowych w Polsce, z podaniem ich ogólnej charakterystyki. Tak więc omawiane są stroje góralskie, krakowskie, śląskie, lubelskie, sieradzkie, łowickie, poleskie, kur­ piowskie, wileńskie, huculskie itd., ilustrowane odpowiednimi planszami. Barwnemu opisowi odpowiadają kolorowe tempery Stryjeńskiej, na których stroje i typy ludowe, wybitnie stylizo­ wane, pełne są rozmachu, niepozbawionego groteski. Znane zre­ sztą wszystkim z oryginałów, nie wymagają specjalnego omó­ wienia. W związku ,z techniczną stroną wydawnictwa, nadmienić trzeba, iż tablice kolorowe wykonane są wzorowo, z ogromnym nakładem pracy i doskonale sharmonizowane kolorystycznie. Za- �349 stosowano bowiem dwa typy plansz, z tym że jedne są wykonane ręcznie, drugie jako zwykłe reprodukcje kolorowe, w których drobne szczegóły też uzupełnione ręcznie. Plansze malowane ręcz­ nie, mają tło robione techniką prószoną (przez rozpylacz), a na tym malowane przez patron figury, z uzupełnieniem szczegółów, wykonanych cienkim pędzelkiem. Dlatego też ogólny nakład wy­ niósł raptem 400 egzemplarzy, stanowiąc przy zastosowaniu tej techniki, wydawnictwo luksusowe. Publikacja powyższa nie pretendując do wartości naukowej, spełnia bardzo dobrze zadanie popularyzacyjne wobec zagranicy, dla której Polska, to jeszcze ciągle kraj ,z pogranicza Siuksów czy innych czerwonoskórych. MICHAŁ JAGŁA, «C h ł o p s к a k u l l u r a — u w a g i n a d k r z e p n ą c ą k u l l u r a w s i » . Poznań 1938. Wielkopolski Zw. Młodzieży Wiejskiej. Stanowisko aulora slreszcza się w zdaniu: «Cały dotychcza­ sowy swój dorobek, oczywiście ten, jaki mu ukazali badacze miej­ scy w tej tzw. «kulturze ludowej*, wziął chłop dzisiaj na szuflę i począł miotać pod wrota postępu i zdrowo pojętej kultury i . . . okazało się, że w tej przez panów odchuchanej «kullurze ludowej* było mnóstwo plew, które poleciały z wiatrem*. Jakież to plewy? Stroje ludowe, «jaśnie panom pokłony wybijające śpiewki — te prymitywne na szkle malowane i z drzewa wyrzynane świątki — te wierzenia, cuchnące ciemnotą, zabobony, gusła — poddańcze zwyczaje i obrzędy, albo zgoła pogańslwa znamię jeszcze noszące*. «Wieś się tego «swojego» dorobku wstydzi — wypiera —• bez żalu go odrzuca*. Gdy w Nietążkowie na uroczystości nadania imienia Kaspro­ wicza Uniwersytetowi Wiejskiemu zespół uczennic tegoż uniwer­ sytetu wykonał inscenizację sobótek, — padły z tłumu uwagi, że młodzież «nawraca się do zabobonu*. �350 Aulor zadaje sobie pytanie, co do dziś pozostało z tej, jak pisze, «kulturki ludowej*. Wylicza więc: mazury, kujawiaki, kra­ kowiaki, obertasy, budownictwo góralskie, wreszcie «zostaną ponie­ które przecudne erotyki tchnące głębią uczucia i ujęciem głębokim, filozoficznym*. Na dowód słuszności swych twierdzeń przytacza jedną z takich pieśni: «Kochanie, kochanie — gorsze nad więzienie, Z więzienia wyjść możesz — z kochania broń Boże*. W tych «uwagach» nad krzepnącą(?) kulturą wsi wygłasza­ nych stylem kaznodziejskim, najwięcej dostało się strojowi ludo­ wemu: «Gdy ktoś zachwyca się pięknością wiejskiego stroju, czy obrzędu, otrzymuje zazwyczaj cierpką odpowiedź: Przecie lo slare — nan sie oe.woie. z r i a s p r z y s z e d ł n a ś m i e w a ć » , Stroi ludowy wcale nie jest piękny: to tylko panowie wmawiają w lud, chytrzesobie obiecując, że gdy lud w to uwierzy, T «Już nie będzie orłem wzlatał w górę, w słońce do w olności — już nie będzie duszy prościł, że się będzie ino stroić barwą oczy pańskie koić*. 7 r Te próbki najoezywistszych bzdur, demagogicznego tupetu i frazesu bez pokrycia dostatecznie charakteryzują autora. T. S'. JAN REYCHMAN, «Z n o w s z e j g r a f i с z ne j s 1 o-w а с к i e j». literatury e l n o- W okresie ubiegłej wojny literatura etnograficzna słowacka wzbogaciła się szeregiem nowych prac, które znacznie posunęły naprzód dorobek etnografii słowackiej. Dotychczas poza kilkoma pracami, jak Czecha Yaclavika czy Rosjanina Bogatyrewa — a więc autorów niesłowackich, choć piszących po słowacku — większość pozycji w etnografii słowackiej obracała się dookoła przyczynków czy też materiałów gromadzonych na sposób zna- �351 mienny dla X I X wieku i ogłaszanych głównie na łamach «Sbornika Slovenskej Muzealnej Spolećnosti». Obecnie tak pod wzglę­ dem melodycznym jak i wydawniczym nastąpił tu znaczny po­ stęp, który etnografię słowacką podniósł do poziomu nowoczesnego. Pozostaje to w związku z utworzeniem przy Maticy Slovenskej Sekcji Etnograficznej i wydawaniem «Narodopisnego Sbornika* pod redakcją fachową Rudolfa Bednafika i Jana Mjartana. «Narodopisny Sbornik» skupił większość ogłaszanych prac etnograficz­ nych. Potrzebom metodologicznym ogólnego rysu o etnografii za­ radzono przez przekład wydanej w r. 1928 pracy uczonego radziec­ kiego E. Kagarowa «Ulohy a metody etnografie* (Zadania i meu/uj minogi dLiij u . i ui uhim a i i c t w « i \ a i w . oiJÓi.» tum V, n i 1. Ogólne studium o antropologii Słowaków (i Bułgarów) dał prof. M. Popów z uniwersytetu w Sofii w tymże zeszycie «Xarod. Sbornika». Dużo studiów poświęcono kulturze materialnej. V. Prażak ogłosił ciekawe studium z zakresu budownictwa ludowego «Problem vzniku jednoposchodoveho domu v G i ć m a n o c h » (Problem po-, wstania jednopiętrowego domu w Cziczmanach). Dobre studium porównawcze typologiczne dal A. Polonec analizując «Detskć koHsky» (Kołyski dziecięce). Z teki pośmiertnej P. Sochania ogło­ szono «Vyroba 1'anu a konopi a ich vlastnosli» (Wyrób lnu i ko­ nopi i ich właściwości). Niemiecki profesor Br. Schier wykłada­ jący w czasie wojny na uniwersytecie w Bratysławie dał studium «U1 ako zdrój narodopisneho vvzkumu», kładąc badanie ula sło­ wackiego na szerokie tlo badań nad kulturą materialną ludów środkowo-europejskich. Wszystkie te cztery ostatnie prace dru­ kowane były w «Narodop. Shorn.» I . I I . Dwie rozprawki o sposobie przędzenia nici u Słowaków ogło­ sił etnograf węgierski Bela Gunda (tom V «Narodop. Shorn.») P. Kuruc opracował w artykule w I . V «Narodop. Sborn.» warze­ nie żywicy i jej użycie w Wyżnich Łapszach na Spiszu, a Fr. Stefunka opisał «Zbożne jamy» (Jamy na zboże na Zachodniej Sło­ wacji). �352 Z zakresu sztuki ludowej V. Prażak opracował «Talianskć ornamenty v slovenskej ludovej vyśivće» (1940) (Włoskie orna­ menty w słowackich wyszyciach ludowych), A. Guntherova-Mayerova, «Slovenska keramika», dała pogląd na słowacką ceramikę, ta sama autorka w opracowaniu zabytków artystycznych Orawy («Dejiny a supis vytvarnych pamiatok Oravy» w Sborniku Slov. Naród. Muzea, XXXVI, V I I , 1943) uwzględniła i pewne zabytki wiążące się ze sztuką ludową. r Z zakresu kultury duchowej wymienić należy obszerne stu­ dium M. Huski «Medzislovenske paralely lenorskeho cyklu», w którym autor zajmuje się motywem zmarłego brata względnie kochanka powracającego z za grobu. Autor analizuje szereg opo­ wiastek i piesm słowackich i kładzie je na szerokie tło ogolnosłowiańskie, uwzględniając przy tym i wpływ tego motywu na podobne wątki rumuńskie i węgierskie. Studium Huski drukowane jest w Narodopisnym Sborniku (1943). W drugim tomie tegoż Narodopisneho Sbornika (1941) A. Melicherćik umieścił fragment swej pracy o funkcji śpiewu wiej­ skiego pt. «Funkcne premeny v dnesnom dedinskom speve». Autor dzieli śpiew wiejski na dwie grupy: do pierwszej zalicza śpiew związany z obrzędami, do drugiej pozostały. Warto przy okazji wspomnieć, że wyszła włoska praca o sło­ wackiej pieśni ludowej, L. Salvini, «Canti popolari slovacchi», Rzym 1942. Analizując słowacką pieśń ludową włoski slawista zwraca uwagę na jej pokrewieństwa z pieśnią czeską, morawską i polską z jednej, a z pieśnią rumuńską (co wykazał już rumuński badacz Densusianu) z drugiej. Poza tymi pracami szereg mniejszych rozpraw z zakresu etnografii ukazało się w rozmaitych periodykach i tak np. w Sbor­ niku Slovenskej Muzealnej Spolećnosti ukazały się m. in. intere­ sujące rozprawy o kobzie, o flisactwie na Orawie i in., ale z po­ wodu rozproszenia po tych pismach, trudniej są one dostępne do ewidencji. W r. 1942 Matica Slovenska ogłosiła konkurs na monografie etnograficzne wsi. Pierwszą nagrodę uzyskał G. Horak za pracę �353 o wsi Pohorela (jest to zresztą pochodzenia polskiego wieś ukryta w Niżnich Tatrach). Nagrodzone prace miały być wydane. Nie mamy jednak wiadomości czy one rzeczywiście ukazały się dru­ kiem. Jan Reychman LITERATURA ETNOGRAFICZNA 1939—1944. WĘGIERSKA Z LAT Literatura etnograficzna węgierska, aczkolwiek mało dotąd u nas znana, posiada duże znaczenie dla całej etnografii słowiań—i—^дл i : 1 a i 1—'.—:—•—i-i—• • '-- - wpływy w kulturze tak materialnej jak i duchowej czy społecz­ nej są b. silne. Szereg zagadnień w zakresie etnografii ludów sło­ wiańskich sąsiadujących z Węgrami nie da się dziś opracować bez uwzględnienia literatury węgierskiej. Nie od rzeczy będzie więc podanie tutaj w krótkim przeglądzie tych dzieł z etnografii wę­ gierskiej z ostatnich lat, to jest z okresu, gdy wzajemna wymiana wydawnictw czy periodyków między Polską a Węgrami prawie nie istniała. W szczególności interesują nas zagadnienia, które wchodzą w zakres etnografii obszaru karpacko-naddunajskiego. Zagadnienia metodologiczne do zbierania przedmiotów z za­ kresu etnografii opracował Wł. Kovacs w wydanej w czasie wojny małej broszurze «A neprajzi gyujtćs modszere» (Metoda zbiorów etnograficznych), Budapeszt b. r. (ok. 1942). Całość etnografii węgierskiej objęło jeszcze przed wojną wy­ dane, ale niedługo przed wojną ukończone i mało u nas znane, ze wszechmiar godne uwagi zbiorowe dzieło pod redakcją E. Czako «Magyarorszag neprajza» (Etnografia Węgier), Budapeszt 1933— 1937. Tom I objął stroje, budownictwo i rzemiosło w opracowa­ niu Batkiego, Gyórffyego i Viskiego, tom I I gospodarstwo, myśliwstwo i sztukę dekoracyjną w opracowaniu Viskiego i Gyórf­ fyego, tom I I I kulturę duchową i poezję ludową w opracowaniu Berse-Nagy, Gyórgy i Horgana, wreszcie tom I V muzykę, tańce i obyczaje opracowane przez Barthę, Gyónyeya i Kodalyego. [.ud, T. X X X V I I 23 �354 W czasie wojny w ramach wielkiego zbiorowego wydawnictwa «A magyar muvelodes tórtenete» (Dzieje kultury węgierskiej) zna­ lazło się i miejsce na kulturę ludową mianowicie w rozdziałach «A magyar neprajza» (Etnografia Węgier) przez I . Gyórffyego «Magyar nepmuveszet>> przez K. Viski i «Magyar nepzene» (Mu­ zyka ludowa węgierska) przez L. Laithę (wszystkie Budapeszt 1940). Ogólny zarys etnografii Węgier dał w krótkim podręczniku J. Ortitay «Kis Magyar neprajz» (Mała etnografia Węgier), Bu­ dapeszt 1940. Cały szereg zagadnień z etnografii, przede wszystkim z kul­ tury materialnej ludu węgierskiego znalazło się w wydanych podГ7ЯЧ w r v i n v d w i V b i A m a c h nAsmiwtftvrh naiwifjfiiypgn <atnn— grafa węgierskiego I . Gyóffyego: «Magyar пёр — magyar fóld» (Budapeszt 1941) i «Magyar falu — magyar haz» (Budapeszt 1943). Jest to cały szereg rozpraw o osadnictwie, budownictwie, strojach, zwyczajach, ugrupowaniach etnicznych ludu węgier­ skiego, o targach, starych drogach, o tzw. «tanya» (osiedlach od­ rębnych na Alfóldzie), formach pasterskich, ze szczególnym uwzględnieniem najbardziej typowego obszaru węgierskiego, lo jest tzw. Alfóldu. Sztuce ludowej węgierskiej poświęcone jest dużo, bogato za­ opatrzone w ilustracje i w obfitą a dla nas cenną bibliografię dzieło J. Ortutaya «Magyar nepmuveszet» (Sztuka ludowa węgier­ ska), 2 tomy, Budapeszt 1942. Szereg zagadnień z zakresu sztuki ludowej, zdobnictwa, form zdobniczych zawiera nieco szeroko po­ myślana praca G, Luko «A magyar lelek formab (Formy ducha węgierskiego), Budapeszt 1942. Tenże Luko opracował dzieje zdob­ nictwa haftowego «A magyar himzomuveszet tórtćnete» (Buda­ peszt 1939) (O zastosowaniu tego wyszycia na kożuchach trak­ tuje ważna ze względu na ewentualne pokrewieństwa z na­ szymi haftami, wyszyciami, parzenicami itd., praca Gyórffyego «A ciffraszur», Budapeszt 1930). O stroju ludowym wyszła popu­ larna broszurka Szentivanyiego «Magyar mosoIy» (1942). O ele­ mentach tureckich w haftach węgierskich jest nowa rozprawa G. Palotay wydana i z tekstem francuskim: «Les elements turco- �355 ottomanes des broderies hongroises» (Budapeszt 1940); autorka stara się wykazać, że większość wzorów kwiatowych ornamen­ tyki haftowej pochodzi z okresu późnego kontaktu Węgrów z Tur­ kami, to jest z czasów panowania Turków na Węgrzech w X V I i X V I I w., uważa je zresztą za zapożyczone od innych ludów, z B i ­ zancjum, Persji, Egiptu, a nie rdzennie osmańsko-tureckie. O meblach ludowych wyszła nowa rozprawka J. Domanovszkyego «Magyar parasztbutor» (Budapeszt b. r. ok. 1942). Instytut Hungarystyczny przy Uniwersytecie budapeszteń­ skim wznowił w r. 1940 stare wydawnictwo zbioru poezji ludo­ wej pod nowym tytułem «Uj Magyar nepkóltćsi gyujtemeny». Bal­ ladę ludową opracowała E. Danos «A magyar nepballada» (Bui l a r u ł s z i .Ш2Ш Onmvimiri l'^m™ z Riiransza / n n l u r l n . Wpprv^ zebrane są przez St. Lano «Baranyai nepmesek», 1941. O pieśni ludowej węgierskiej jest mała nowa przeglądowa rozprawka w ję­ zyku niemieckim J. Petnekiego «Das ungarische Volkslied» (Bu­ dapeszt 1943) zaopatrzona w nuty wielu melodyj ludowych. Z zakresu muzyki ludowej godna uwagi w tym okresie jest rozprawka L. Laithy «Ujra megtalat magyar nepdalstilus» (Od­ naleziony styl węgierskiej pieśni ludowej*) w księdze zbiorowej ku czci Z. Kodalego pod red. B. Bundy «Emlekkónyv Kodaly Zol­ tan hatvanadik sziiletesnapjara», Budapeszt (1943). Materiały do. humoru ludowego zawierają ostatnio wyszłe Ortutaya «Trefaszavu Magyarok» (Budapeszt 1942) i A. Orboka «Erdely mosolya» (1942). Gry i zabawy opracowane zostały przez A. Lajosa «A magyar пёр jatekai* (Gry ludu węgierskiego), Bu­ dapeszt 1940. Zabobonom i lecznictwu ludowemu poświęcił ksią­ żeczkę L. Gyórgy «Nepi babonak ćs gyógymódok» (Budapeszt 1941). Całość znaczenia tradycji ludowej dla kultury narodowej ujęta jest w małej, ale treściwej rozprawce Gyórffyego «A ma­ gyar nephagyomany es a nemzeti muvelodes» (Węgierska trady­ cja ludowa a kultura narodowa), I I I wyd., Budapeszt 1939. Interesujące nas specjalnie związki etnografii węgierskiej ze słowiańską ujął w .małej rozprawce B. Gunda «Magyar szlav neprajzi kapcsolatok» (Związki etnograficzne węgiersko-słowiań­ skie) w zbiorowym dziele pod redakcją G. Szekfii «A magyarsag 23' �356 es a szlavok* (Węgrzy i Słowianie), Budapeszt 1942. Podstawą tych związków były z jednej strony tysiącletnie stosunki Węgrów ze Słowianami, poczynając od czasów gdy jeszcze nad Wołgą sty­ kali się Węgrzy z ludami słowiańskimi aż po współżycie ze sło­ wiańskimi sąsiadami na równinie panońskiej, z drugiej zaś strony ciągłe wędrówki różnych Słowian, ich przenikanie na terytorium rdzennie węgierskie oraz takie same wędrówki rozmaitych innych elementów przenoszących pierwiastki słowiańskie (o tych wędrów­ kach pisze osobno autor w osobnej, bardzo dla nas ciekawej rozpra­ wie « Wanderers of Carpathian Еигора» w wydawanym w języku angielskim kwartalniku Hungarian Quaterly V I , 1940). A więc Słoweńcy z komitatu Zalla nosili płótno na targi do Nagykani7 T S7Q SUnwQrv 7 Crnrnvrh -Wpffi^r p h r u i z i l i rux ^alvfh- Л^РГ^ГУРСЬ- -iakn płóciennicy, druciarze, olejkarze, z Galicji znów przychodzili bojkow ie («pojakok»). Jeśli chodzi o wpływy w zakresie kultury l u ­ dowej to typ pieca kuchennego, spotykanego w południowo-zachodnich W ęgrzech, uważany jest za typ słoweński. W północnych częściach Węgier' spotykamy znów w budownictwie wpływy sło­ wackie i ruskie. Wy stępujące w komitatach Szathmar i Bereg brogi na siano są np. owocem wpływów ruskich. Ze swej strony kul­ tura węgierska wywarła zaś wpływ na kulturę ludową sąsied­ nich Słowian. W Chorwacji wpływy węgierskie sięgają aż po Za­ grzeb. Na północy są pewne wpływy w zakresie .pasterstwa w Kar­ patach (o tych stosunkach mówi stara, ale u nas mało znana roz­ prawa Kniezsy «A tót es lengyel kóltózkódó pasztorkodas magyar kapcsolatai» w piśmie «Ethnographia», 1935). Ozdobne wyszycia z kożuchów wełnianych («ciffraszur») dostały się na Słowację i Podhale («cyfrowane portecki»). Silne wpływy uwidoczniają się w zakresie muzyki i pieśni ludowej ruskiej; motywy węgierskie występują nie tylko wśród Rusinów na południe od Karpat, ale i na północy. Z drugiej znów strony tzw. kołomyjka wywarła wpływ na muzykę ludową węgierską. r T Umyślnie nieco szerzej omówiliśmy rozprawkę Gundy, gdyż jest ona podstawą w dalszych badaniach etnograficznych sło­ wiańsko-węgierskich. Poszczególne fragmenty stosunków między Słowianami a W ę - �357 grami też znalazły swe odbicie: tenże sam autor B. Gunda opra­ cował «Ungarisch-kroatische volkskundliche Verwandschaft* w p i ­ śmie «Donaueuropa», 1943, nr 11. O wpływie południowo-słowiańskim na stroje ludowe w Sarkóz pisał E. Fel w piśmie «Dćlvideki Szemle*, 1943. W artykule «Szlovak nepviselet* w piśmie «Тйког» za maj 1942, J. Manga podkreślił, że badania Gyórffyego w zakresie stroju ludowego stwierdziły istnienie całego szeregu wspólnych pierwiastków między strojem ludu węgierskiego a po­ łudniowo-rosyjskiego; Gyórffy uważa je za pierwiastki bułgarsko-tureckie, które dadzą się zaobserwować i w stroju innych są­ siednich ludów słowiańskich. Okres pobytu wielkiej ilości Polaków jako uchodźców na zaznajomienie się z ludoznawstwem węgierskim. W języku pol­ skim wyszły w przekładzie T. Csorby «Węgierskie bajki ludo­ we* (Budapeszt 1941) oraz «Zbiór węgierskich pieśni ludowych* L. Horvatha-Palocziego, z nutami (Budapeszt 1941). Piszący te słowa na łamach dwóch zeszytów wydawanego dla obozów pol­ skich na Węgrzech powielanego czasopisma «Materiały Świetli­ cowe* (z 1 i 10 sierpnia 1942) omówił «Ludoznawstwo węgier­ skie wraz z ważniejszymi wskazówkami bibliograficznymi. Jan Reychman SPRAWOZDANIE Z ROCZNIKÓW «ANNALES LATERANENSb, ZA LATA 1939—1946. Najpoważniejszym i właściwie jedynie ściśle etnologicznym czasopismem włoskim, o ile się mogłem zorientować, są «Roczniki Lateraneńskie*, założone przez lego samego O. W. Schmidta, który wydaje «Anthropos». Dlatego uważam za pożyteczne dołączyć od siebie treść artykułów poszczególnych tomów «Annali Lat.» z okresu wojny, uwzględniając tylko etnologiczne: 1939: Laydevant P. Fr., «Inicjacja lekarza-czarnoksiężnika w kraju Basuto* (po francusku). �358 Arndt P., «I)ua Nggae, Najwyższa Istota w okręgu Lio — środk. Flores* (po niemiecku). Schumacher P., «System feudalny w Ruandzie» (po nie­ miecku). 1940: «Plastyka tubylców pn.-amerykańskich zbioru Ferd. Pettrich w Muzeum Laleran. z X V I I I w» (opisana po włosku). «Religia Vent rów (Gros Ventres) w Montana (plemion na zach. od Sioux)» (po angielsku) przez J. Cooper. «Przyczynek misjonarza jezuity włoskiego do poznania geo­ grafii i etnologii Ameryki pd. z r. 1693» — przez G. Rosso (po włosku). «Z okazji jednego szczególnego wzoru przemysłu żelaznego u Inkasów» G. Mazzini (po włosku). «Opis sumaryczny zbioru przedmiotów etnograficznych wy­ spy Bougainville* O'Reilly (po francusku). «Religijne wyobrażenia i kultura kilku szczepów pn.-zach. Australii w pięćdziesięciu legendach* Worms E. (po niemiecku). 1941: «Dokoła zagadnienia powstania społeczeństwa ludzkiego* (z punktu socjologii i etnologii) Cavazza F. (po włosku). «Zwyczaje chińskie* przy zaręczynach, małżeństwie, naro­ dzinach i w wychowaniu — Boucherie N. (po francusku). «Ruch Mambu w N. Gwinei, przyczynek do kwestii proroctwa na Melanezji* Hoeltker G. (po niemiecku). «Sło\vnictwo tkackie u Iloko* (Filipiny) Vanoverbergh M. (po angielsku). «Ava, Guayaki, Tobas» (tubylcze plemiona Paragwaju i pro­ wincji pobliskich), Mivaglia L . (po włosku). 1942: «Ponmiki zmarłych u plemion Bhils i innych w środkowych Indiach* Kopper W. (po angielsku). �359 «Uroczystości Goronara w australijskim Kimberley» Worms E. (po niemiecku — mowa o tajemnej instytucji mężczyzn, zwanej Goronara). «Rośliny i etnografia w kraju Basuto» Laydevant P. Fr. (po francusku). «Przyczynek do poznania niektórych punktów Buddyzmu Siamskiego* Schulien M. (po włosku). 1943: «Pojęcia duszy u Navaho» (India pn. Ameryki) Haile B. (po angielsku). «System Parak w wierzeniach i w kulcie u tubylców pn. wy­ brzeża N . Gwinei*" Meyer п . yjo шелиески). «Wakikouyous a wojna» Bugeau Fr. (plemiona wsch. brzegu Aryki, pomiędzy portem Mombasa a jez. Wiktoria) (po franc). «Hisloryczne podania niektórych grup szczepu Acioli» Boccassino (po włosku). 1944: «Refleksy etiopskie w kulturze europejskiej Średniowiecza i Odrodzenia* Lefevre R. (po włosku). «(Plemiona) Luoz Bahr-el-Ghazal» Santandrea St. (po an­ gielsku). «Kult Lionezów» (środk. Flores) Arndt P. (po niemiecku). «Pierwiastki obce w religijnej ideologii starożytnej Romy» Schulien M. (po włosku). 1945: «Rodzina w prawie tradycyjnym Albanii* Valentini Gius. (po włosku). «Małżeństwo u Gouraghes* (Etiopia) Pascal de Luchon (po (francusku). «(Plemiona) Luo z Bahr-el-Ghazal» Santandrea St. (po an­ gielsku). «Etnograficzne szczegóły z N . Gwinei* Hoeltker G. (po nie­ miecku). �360 «Strój głowy i ubranie (szczepu) Koma na pograniczu etiopsko-sudańskim» Grottannelli V. L. (po włosku). «Refleksy etiopskie w kulturze europejskiej Średniowiecza i Odrodzenia* Lefevre R. (po włosku). r 1946: «Zarys doskonałości Aryasura* Ferrari Alfonso (cenny art. ze względu na przytoczony w oryginale tekst sanskrycki — art. (po włosku). «Mistyka muzułmańska a mistyka indyjska* Moreno M. (po włosku). e. Bulanda T. J . T SPRAWOZDANIE Z RUCHU NAUKOW EGO W DZIEDZI­ NIE ANTROPOLOGII, ETNOLOGII I ETNOGRAFII PODCZAS WOJNY WE WŁOSZECH. 1. G r o n o n a u k o w c ó w . Prawie wszyscy antropologowie i etnologowie ocaleli w okresie wojny i większość z nich mogła powrócić, chociaż z pewnymi ograniczeniami, do swego zawodu profesorskiego i do swoich badań naukowych. Na liście ich wid­ nieją następujące nazwiska: P. Barocelli, R. Battaglia, R. Biasutti, G. A. Blanc, А. C. Blanc, R. Boccassino, M. Boldrini, E'. Cerulli, C. Conti Rossini, R. Corso, F. Frassetto, G. E. Genna, E. Graffi Behassi, P. Graziosi, L. Livi, С. Magnino, J. Pastore, R. Pettazzoni, M. Schulien, G. L. Sera, Sergio Sergi, Toschi, C. Tagliavini, X. Turchi, G. Tucci. Brak jeszcze kilku nazwisk innych; przytoczone wyżej wymieniają łych, których czynność naukowa już się zazna­ czyła po wojnie. Do Lej liczby przedwojennych badaczy naukowych doszły nowe nazwiska, jak M. F. Ganella (Uniw. Boloński), V. Grottanelli (Muzeum Pigorini w Rzymie), C. Massari (Un. Florencki), G. Natoli (Un. Messyński), R. Parenti (Un. Florencki), A. Sacchetti (Un. Rzymski), L. Vanicelli (Kat. Uniw. Mediolański). Dwu profesorów zmarło: Luigi Castaldi (Un. Genueński), 12 czerwca 1945 i Ugo Rellini (Un. Rzymski), 15 sierpnia 1943. �361 Trzej profesorowie przeszli w stan spoczynku z powodu wieku: Callegari, Farina i Beguinot. 2. T o w a r z y s t w a . «Włoskie Towarzystwo Antropologiczno-Etnologiczne» (prez. G. E. Genna) i «Włoski Instytut Antropo­ logiczny* (dawniej «Rzymskie Towarzystwo Antropologiczne*) były i są czynne nadal. 3. M u z e a i O d d z i a ł y U n i w e r s y t e c k i e . Włoskie muzea, zbiory i książnice, z małymi wyjątkami, wyszły z wojny nieuszkodzone. Tak przynajmniej wynika ze sprawozdań szcze­ gółowych odnośnie do Rzymu, Florencji i Bolonii. Nie otrzyma­ liśmy żadnych wiadomości co do Turynu i Padwy. Antropologiczny Instytut Uniwersytetu Rzymskiego doznał małych uszkodzeń wsku­ tek bombardowania, lecz w pełni prowadzi dalej swą działalność. Muzeum Etnograficzne Włoskie w Tivoli zostało częściowo znisz­ czone. Antropologiczny Instytut Uri i w. Neapolitańskiego poniósł następujące straty: uszkodzenia w zabudowaniach, wiele przyrzą­ dów zniszczonych lub rozkradzionych, niektóre dzieła zabrane z Biblioteki. 4. P u b l i k a c j e . a) Periodyczne i seryjne. Nie słyszy się o zupełnym zawie­ szeniu jakiegoś ważniejszego czasopisma antropologicznego czy etnologicznego w okresie wojny. W ychodziły zaś następujące: «Annali lateranensi* (Citta del Vaticano), vol. 4. 8, 1940—1945. «Archivio di antropologia criminale* (Milano) 1942. «Archivio per 1'antropologia e la etnologia »(Firenze) vol. 70—75, 1940—45. Via del Proconsolo 12. «Bolletlino di paletnologia italiana* (Roma) anno 7, 1943. «Rivista di antropologia* (Roma) vol. 33—34, 1940— 1943. S. A. S. Bollettino del Comitate internazionale per 1'unificazione dei metodi e per la sinlesi in antropologia, ugenica e bio­ logia* (Bologna) vol. 10—12, 1940—42. r b) Książki. Najobszerniejszym, chociaż pod względem war­ tości naukowej budzącym zastrzeżenia fachowców, dziełem zbio­ rowym z okresu wojny jest «Razze e popoli delia terra* 3 tomy, Turyn (U. Т. E. Т.). 1941—43, przez Renato Biasutti przy współ- �362 pracy Bartoli, Battaglia, Boccassino, Cipriani, Corso, Graziosi, Imbelloni, Muccioli, Puccioni, S. Sergi, Tagliavini i Vidossi. Z in­ nych publikacji to: Alberto С. Blanc, «Etnolisi» (Rivista di an­ tropologia, v. 33, 1940—42) i «Cosmolosi» (ibid. v. 34, 1942—43) — (bez większej wartości). V. L. Grottannelli i Klaudia Massari, «I Baria i Cunama e i Beni Amer» (R. Academia d'ltalia, v. 6. 1943, Roma — praca cenna, podaje wyniki badań przeprowadzo­ nych nad plemionami tzw. odpryskowymi (Splitterstamme) w Afryce pn. pomiędzy Galla a Sudanem). Giuseppe E. Genna, «I Seri e la loro costituzione scheletrica» Roma 1943. (Serowie i ich budowa szkieletowa) — prof. Genna (cieszy się wielką po­ wagą naukową jako antropolog). Sergio Sergi, «Craniometria f rraninorafia del primo naleantrnnn di Яяссппя store* Ricerche. di morfologia, 1944 (Pomiary i opis czaszki pierwszego człowieka paleolitycznego z Saccopastore). O innych dziełach wydanych względnie przygotowanych do druku nie dostarczono nam szczegółowych danych bibliograficz­ nych, jako to: Renato Boccasino o szczepach Acioli w Afryce pn., które autor zbadał; Enrice Cerulli, o religijnych rękopisach sta­ rej Abissynii; Giuseppe Tucci, o historii Tybetu; Luigi Yanicelli: a) o religii Lolo i b) o rodzinie chińskiej, z uwzględnieniem lu­ dów Miao, Tai, Katchin i innych pobliskich. Jak wszędzie, tak i we Włoszech trudności z uzyskaniem papieru są jedną z głównych przeszkód, iż wiele prac przygo­ towanych spoczywać musi w lekach naukowców. P. M. Schulien S. V. D. CARL WHITING BISHOP, . T h e . b e g i n n i n g s o f c i ­ v i l i z a t i o n i n E a s t e r n A s i a». Smithsonian Institut. Wa­ shington 1941, str. 15. Aby zrozumieć początki cywilizacji na Dalekim Wschodzie, należy je rozpatrywać pod kątem widzenia praw rządzących wszę­ dzie postępem kulturalnym, a także zwrócić uwagę na położenie geograficzne i stosunki pomiędzy poszczególnymi krajami. �363 Dwie były główne drogi lądowe pomiędzy Wschodem a Za­ chodem: jedna, łączyła północno-wschodnie Indie przez Burmę ъ zachodnimi Chinami, druga — sławny «korytarz stepowy* — biegła od Karpat i okolic Morza Czarnego poprzez prawie całą Azję. Wszystkie starożytne cywilizacje rozwijały się wzdłuż tych dwóch szlaków i miały bardzo podobne podłoże. Powstały one w północnej, umiarkowanej strefie Starego Świata i oparte były na znajomości brązu i miedzi, jednakowym budownictwie miast, używaniu pojazdów na kołach, hodowli tych samych zwierząt do­ mowych, uprawy pewnych roślin, zwłaszcza pszenicy i na mniej lub więcej rozwiniętym piśmie. W całej tej strefie, lecz nigdzie i n ­ dziej, znajdujemy ten sam podział na: epokę kamienną, brązu i żelo70 _ W okresie neolitu powstało we wschodniej Azji kilka ogól­ nych typów kultury, których ślady dziś jeszcze można dostrzec. Daleki Wschód miał w tych czasach styczność przeważnie z pół­ nocnymi częściami Starego i Nowego Świata. W spólnym narzę­ dziem dla tych stref był kamienny nóż w kształcie półksiężyca łub prostokąta, łuk o podobnej konstrukcji i zimowe mieszkania w do­ łach ziemnych. Podstawą wyżywienia było proso, a pod koniec tego okresu w centralnych Chinach ryż, obie rośliny musiały być przywiezione z Indyj, gdyż w tych okolicach nie znajdują się w sta­ nie dzikim. Jedynymi domowymi zwierzętami były świnie i psy, później owce i woły. Posługiwano się prymitywnymi, glinianymi naczynami. Religia była animistyczna, odbywały się orgie nawet z ludzkimi ofiarami, społeczność miała chaiakter matriarchalny. T W ostatnich wiekach trzeciego tysiąclecia przed Chrystusem pojawiają się chińskie wazy gliniane z kolorowymi ozdobami, oraz drobne przedmioty z miedzi i brązu. W północno-wschodnich Chinach po okresie naczyń malowanych, z późnej epoki neolitycz­ nej, znajdujemy naczynia czarne, bardzo delikatne w wyrobie i or­ namencie. Wtedy też powstawały małe miasta otoczone ziemnym wałem. Po krótkim, niezbadanym dotąd okresie znajdujemy się nagle w epoce brązu o dość wysokim poziomie kultury, którego główną siedzibą było dorzecze żółtej Rzeki w pierwszej połowie drugiego tysiąclecia przed Chrystusem. Pojawiają się tam po raz �364 pierwszy rzeczy znane już na Bliskim Wschodzie, jak пр.: uży­ wanie brązu dla celów wojennych, obrzędowych i zbytku, uprawa pszenicy, używanie wozu ciągnionego przez dwa konie w jarz­ mach, nowa architektura i dobrze wyrobiony system pisania. W tej epoce z dynastią Shang rozpoczyna się historyczne istnienie Chin. Królowie-kapłani czczą przodków i bóstwa, miasta stanowią jed­ nostki administracyjne, organizacja społeczeństwa jest patriarchalna. Pod koniec drugiego tysiąclecia dynastia Shang uległa na­ jazdowi ludów z Zachodu, zwanych Chou. Wódz ich ogłosił się królem północnych Chin, gdzie zaprowadził ustrój feodalny, siedmio-dniowy tydzień i eunuchów. Zaczęto wtedy budować wielkie groby dla znakomitych zmarłych. W V I I I wieku przed Chr. w y ­ cofali się do północnych centralnych Chin pod naporem Jungów, utracone zostało wtedy znaczenie polityczne, lecz na 500 lat po­ zostało kapłańskie. We wschodniej Azji epoka brązu trwała dłużej i była mniej rozwinięta niż na zachodzie. W pierwszej połowie pierwszego ty­ siąclecia powstało pasterskie koczownictwo. Przodkowie ludów za­ mieszkujących teraz środkową Azję nie używali zwierząt pociągo­ wych, chodzili piechotą, nie przyjęli od sąsiednich Chińczyków zaprzęgów konnych, prawdopodobnie z powodu zbyt niskiego stop­ nia kultury. Na Zachodzie żelazo zajęło miejsce brązu o wiele wcześniej niż w Chinach. Pol koniec panowania dynastii Chou upada feodalizm, dzięki powstaniu konnego wojska zaopatrzonego w luki na wzór północ­ nych nomadów; w tym samym czasie zostaje zaprowadzona gospo­ darka pieniężna, która wyparła niewolnictwo. Powstają państewka prowadzące pomiędzy sobą wojny, pomimo koniecznej potrzeby konsolidacji władz dla spraw inżynierii wodnej (opanowania po­ wodzi i nawadniania pól). Okres ten politycznie niestały przyczy­ nił się do rozwoju chińskiej cywilizacji, zwłaszcza w dziedzinie myśli. W ciągu I I I wieku przed Chr. powstał w północno-wschod­ nich Chinach wielki zdobywca i organizator Shih Huang T i . On to zjednoczył wszystkie chińskie państwa w jedno wielkie biuro- �365 kratyczne cesarstwo, którego sam był absolutnym władcą. Podobne systemy rządzenia powstały nie wiele wcześniej w Persji i I n ­ diach. Z założeniem cesarstwa cywilizacja Chin, która z czasem stała się cywilizacją całej wschodniej Azji, weszła na drogę swego wielkiego historycznego rozwoju. Broszura jest zaopatrzona w liczne fotografie i mapy. J. D. ALEŚ HRDLIĆKA, «T h e E s k i m o c h i l d». Smithsonian Institution, Washington 1942, stron 15. Eskimosi kochają swoje dzieci na równi z białymi, chociaż mniej to okazują, faktycznie jednak matka więcej musi im się poświęcać, gdyż w ciężkich warunkach życia na dalekiej Północy, mężczyźni są bardziej zajęci i cały obowiązek wychowania po­ tomstwa spada na matkę. Jak długo dziecko eskimoskie jest zdrowe, sprawia mało kłopotu. Każda Eskimoska lubi mieć jak najwięcej dzieci, toteż rodziny są bardzo liczne. Najwięcej Eski­ mosów czystej krwi jest w okolicach rzeki Kuskokwim, jest ich tam około 4 tysięcy; przeciętnie na każdą kobietę wypada 6,2 dzieci żywo urodzonych. Z wprowadzeniem europejskiej pomocy me­ dycznej ludność rozrasta się, pomimo periodycznych okresów śmiertelnych epidemii influenzy, gruźlicy i innych chorób przy­ wleczonych przez białych. U Eskimosów dziecko rodzi się zazwyczaj bez fachowej po­ mocy. Zachowało się w iele starych obyczajów w odniesieniu do matki i dziecka przy urodzeniu. Eskimosi mają jednak dużo zdro­ wego rozsądku i nauczyli się wiele w tej dziedzinie tak od Ro­ sjan, jak i od Amerykanów. Dzieci są zazwyczaj pucułowate i zdrowe, przeważnie trochę cierpliwsze i spokojniejsze od na­ szych. Gdyby nie mniej lub więcej brązow a cera i charaktery­ styczna zmarszczka przy wewnętrznym rogu oka (epicanthus), mało by się różniły od białych niemowląt. Matka nosi je ze sobą w szędzie w kapturze swojej «рагка», a w domu leżą one na skó7 7 7 7 7 7 r �366 rach lub kocach. Gdy są chore, reagują bardzo dobrze, tak samo jak matki, na tran i inne lekarstwa. Dawniej, gdy tylko dziecko* miało kilka ząbków dawano mu do gryzienia kawałeczki mięsa, teraz udzielają w szkołach fachowych wskazówek co do karmie­ nia, wobec czego śmiertelność ulega zmniejszeniu. Wykształcenie zaczyna się wcześnie; matka lub babka uczą dziewczynki obowiązków domowych, ojciec lub wuj zaprawiają chłopców do wioślarstwa, polowania i zakładania sideł. Nie umieją oni pływać, gdyż woda jest za zimna, natomiast świetnie obcho­ dzą się ze wszelkiego rodzaju łodziami, wyrabianymi przeważnie ze skóry, rzucają oszczepem i harpunem, gdyż strzelanie z łuku jest rzadko używane i to tylko na lądzie. Dzieci rzadko bywają karane, nie nadużywają bowiem nigdy dużej wolności i swo­ body, a poza tym istnieje także dyscyplina grupowa. Od 3 czy 4 lal zaczynają już być pomocą w domu, mimo to jednak nie są przepracowane i mają wiele czasu na wesołe zabawy. Strojenie dzieci ogranicza się tylko do dziewczynek, polega ono przeważnie na paciorkach noszonych na szyi lub wplatanych we włosy, szczy­ tem elegancji jest tzw. «рагка» (suknia) z białej skóry renów ze wspaniałym futrzanym kapturem. Dzieci lubią bawić się z psami zwłaszcza ze szczeniętami i nie boją się tych groźnych zwierząt, bywają one jednak nawet i dla nich niebezpieczne, gdy np. dziecko wśród nich upadnie, a nie nadejdzie szybko pomoc. Potrafią rozedrzeć je w kawałki, zupełnie jak wilki. Młodzież rozwija się jak u nas i wiek dojrzewania jest mniej więcej ten sam, wtedy kończą się zabawy i zaczyna się pracowite życie. Okres ten obchodzono dawniej wybijaniem jednego lub wię­ cej przednich zębów, -zwyczaj ten jednak zaginął już prawie na Alasce. Młodzi chłopcy są przystojni, odważni, ruchliwi, dziew­ częta często bardzo ładne, skromne, nieśmiałe. Często wychodzą za mąż za białych, a dobrze wychowane i wykształcone np. w Mo­ rawskim Sierocińcu nad rzeką Kuskowim, są bardzo poszuki­ wane jako żony, nieraz zdarza się, że wielu konkurentów czeka aż panna szkolę ukończy. Zdrowe eskimoskie dzieci są szczęśliwe i miłe, łatwo przy­ wiązują się do nauczyciela, nie są bynajmniej głupie ani tępe, �367 gdy opanują pierwsze trudności językowe, robią duże postępy w naukach. Śmierć starszego i zdrowego dziecka jest szczerze opła­ kiwana, lecz nie wylewnie; gdy matka nie może mieć już więcej dzieci, bierze sierotę na wychowanie, aby tym sposobem zapełnić puste miejsce w domu. Wiele jest ciekawych szczegółów życia i specjalnych oby­ czajów u Eskimosów, które należałoby zebrać, tym bardziej że ulegają one szybko wpływom cywilizacji i nabierają coraz wię­ cej nowoczesnych form życia. Broszurka jest ilustrowana ładnymi fotografiami dzieci eski­ moskich w różnym wieku. n • C a n a d a ' s I n d i a n p r o b l e m s * by Diamond Jennes, Chief, Division of Antropology, Natonal Museum of Canada. From the Smithsonian Report for 1942, pages 367—380 (with 4 plates). United States, Government Printing Office, Washington 1943. Na wstępie dzieli autor Kanadę na 4 rejony: 1) Kanadę wschodnią Wielkich Jezior, 2) prerie, 3) zbocza gór ku Pacyfi­ kowi i 4) daleką północ. Każdy z tych rejonów ma inny klimat, florę i faunę i różnice te odbiły się wydatnie na indiańskich mie­ szkańcach Kanady: różnią się oni między sobą trybem życia, orga­ nizacją społeczną i wierzeniami, a także ustosunkowaniem do cy­ wilizacji europejskiej. Europejczycy zastali na wschodzie Kanady: 1) wędrownych Algonkinów nad morzem i na wyżynach między Quebec i Ontario, oraz 2) na wpół osiadłych lwlniczych Irokezów na południu On­ tario i wzdłuż rzeki św. Wawrzyńca. Irokezi przybyli tu na 3—4 stuleci przed podróżą J. Cartiera (1535) w górę rzeki św. Waw­ rzyńca prawdopodobnie z południa Pensylwanii lub dorzecza Ohio, gdzie od południowych sąsiadów nauczyli się uprawy zboża, gro­ chu, dyni i tytoniu. Uprawą roli zajmowały się kobiety, męż­ czyźni zaś polowali i łowili ryby w pobliżu swych lepianek. Ko­ czowniczy Algonkini, zajmujący się polowaniem i traperstwem, 7 �368 stronili od Irokezów, choć często wymieniali u nich futra na zboże i tytoń. — W X V I w. przybywają tu brelońscy, baskijscy i portugalscy rybacy i handlarze skór. Przynoszą ze sobą na­ rzędzia żelazne i broń, czym przyczyniają się do zmiany gospo­ darki plemiennej Indian. Na tle rywalizacji w handlu skórami między Algonkinami a Irokezami wybuchają raz po raz wojny, które sprawiają, że Irokezi z doliny rzeki św. Wawrzyńca stają się śmiertelnymi wrogami Irokezów .z Ontario i Algonkinów. W czasie wojen kolonialnych Irokezi zdobyli się szybko na zor­ ganizowany w nich współudział, co dało im po skończeniu tych wojen nowe uprawne tereny i częściową autonomię. Algonkinom brak było zdolności zjednoczenia się, nie odegrali więc w tych wojnach większej roli. Jeśli chodzi o postęp knltiirqlnv TnHian wschodniej Kanady, to w najlepszej sytuacji znaleźli się Algonkini. Pierwsi biali osadnicy na tych terenach, Francuzi, niewiele różniący się trybem życia od Indian jeszcze w X V I I w., odsepa­ rowani od Starego Świata i nie zamierzający doń powrócić, wcho­ dzili w .związki małżeńskie z Indiankami zwłaszcza kształconymi w szkołach misyjnych. Zarówno mieszańcy z tych małżeństw, jak i Indianie wzięli udział w budowaniu kolonii. Niektórym grupom indiańskim oczywiście nie podobała się praca na fermach, woleli uprawiać dawny koczowniczo-myśliwski tryb życia. Ich to potom­ kowie zajmują dziś rezerwaty i włóczą się po północnym Ontario i Quebec'u. Na preriach zastał młody Kelsey w r. 1690 tylko Blackfoolow i Gros Ventre'ow. Blackfoot'owie na początku X V I I I w. dostają konie z pd.-zach. Stanów Zjednoczonych oraz strzelby z nad Za­ toki Hudsona. Polowanie na bawoły, będące podstawą ekono­ miczną plemienia, jest udogodnione. Ъ tej racji sąsiednie plemiona Sarcee. Cree i Assiniboine wnikają w terytorium Blackfoofów i żą­ dają od nich większych udziałów w polowaniach na bawoły. Pre­ rie stają się terenem walk. Plemiona organizują się na sposób woj­ skowy, zmieniają obyczaje, odzież, nawet religię. W jednakowych warunkach geograficznych i ekonomicznych plemiona zaczynają prowadzić jednakowy tryb życia (wspólny zwyczaj «tańca słońca», cenne lekarstwa każde z odmiennym rytuałem). Europejczycy �369 wchodzą w głąb prerii, stada bawołów niszczeją (ok. r. 1879). Na­ stępuje w życiu Indian zwrot: polowania na bawoły, z miłym po nich próżnowaniem ustają, Indianie biorą się do pogardzanej pracy na fermach. Liczebność ich maleje. Taki spadek liczebności zaznacza się wszędzie, gdzie niecywilizowane ludy zetkną się nagle z cywilizacją europejską; brak ze strony Europejczyków ustalenia podstaw ekonomicznych tych ludów , obniżenie ich spo­ łecznego stanowiska i niedostateczne pożywienie powodują znisz­ czenie poczucia godności, obniżenie moralności, brak celu życia i ambicji życiowych. Jest to wina europejskich władców, którzy najczęściej eksploatując, niczego w zamian nie dają. — Blackfoot'owie przetrzymali lepiej wstrząs gospodarczy tale samo, jak inne plemiona wyżynne, które dziś wvkazuia odoorność na cho­ roby i stały wzrost populacji mimo, że warunki ekonomiczne "w rezerwatach są jeszcze dalekie od zadowalających. Autor stwierdza, że, jak wszędzie tak i w Kanadzie pod euro­ pejskimi rządami, powodzi się ludom rolniczym lepiej, niż koczu­ jącym. Ważną również jest rzeczą umiejętna administracja, której celem powinno być danie rządzonym ludom przywódców, którzy by potrafili zdobyć wśród rodaków zaufanie i prowadzić ich ku lepszej przyszłości. Rolniczy Irokezi lepiej się mieli, niż koczu­ jący Algonkinowie. Mądrzy przywódcy-ideaiiśei, jak Józef Brani u Irokezów i Crowfoot u Blackfoofów, potrafili uchronić swoje na­ rody od zagłady. «Siła odrodzenia czy podnoszenie się ludzi leży w nich samych, a nie poza nimi». Wybrzeże Pacyfiku ma łagodny klimal i bardziej niż inne części Kanady urozmaiconą florę i faunę. Ludy, które tu przy­ były przeważnie г południowej Alaski, zdołały rozwinąć stosun­ kowo wysoką kulturę. Już przed przybyciem Europejczyków mieli tu Indianie oryginalne drewniane budownictwo. Domy niezwy­ kłych nieraz rozmiarów, ozdobione olbrzymimi rzeźbionymi fila­ rami (słupy «totem») jeszcze dziś się tu spotyka. Obfitość żywno­ ści, zwłaszcza łososi, czyniła życie łatwym. Rozwinęły się takie sztuki, jak malarstwo, rzeźba w drzewie, muzyka, dramat. W y ­ soko siało tkactwo. Ludność dzieliła się na szlachtę, gmin i nie­ wolników (jeńcy wojenni i ich potomkowie). Przybycie Europej7 Lilil. T. N X X V I 1 24 �370 czyków spowodowało całkowity przewrót w życiu Indian. Lekce­ ważenie społecznych rang przez białych, zniesienie niewolnictwa^ ograniczenia w rybołówstwie, sprowadzenie metalowych narzędzi i naczyń, w końcu rozwój mechaniki w w. XIX postawił Indian w zupełnie innych warunkach życiowych. Czerwoni wynajmują się do pracy u Europejczyków. Dawny podział społeczny zostaje zastąpiony innym: sięgający zamierzchłych czasów zwyczaj urzą­ dzania wspaniałych uczt (potlatches), będący przywilejem szlachty, staje się teraz środkiem do uzyskania szlachectwa. Ludzie ciężko pracują po to tylko, by zyskać popularność i uznanie przez urzą­ dzanie przyjęć na 3—4 tysięcy ludzi na przeciąg 7—8 dni! Rząd zakazał tych potlatches i od razu tempo życia Indian opadło. Za­ brakło ambicvi życiowych, przerwano tradycjonalny postęp. Cześć Indian zabrała się do uprawy roli, inni od zbierania owoców i chmielu, do rybactwa lub do robót w portach, tartakach i do innych zajęć. Zetkniecie się ludzi, tkwiących jeszcze w epoce ka­ mienia, z cywilizacją europejską było zbyt nagle. Choroby euro­ pejskie dziesiątkowały Indian, liczebność ich malała przerażająco. Rozrzuceni w terenie, różniący się między sobą nawet językiem, bez jakiegokolwiek bodźca, bez przywódcy, niezjednoczeni — giną. Gdyby byli rolnikami w czasie zetknięcia się z cywilizacją euro­ pejską, los ich byłby zupełnie inny. Dorzecza Mackenzie i Yukonu oraz północne Ontario i Que­ bec mają surowy klimat. Podstawą życia tamtejszej ludności był jeleń wędrujący pojedynczo po leśnych przestrzeniach, dający nie tylko pożywienie i odzież, ale i material na namioty. Polowanie na niego było trudne, rybołówstwo także niełatwe, Indianie więc głodowali. Niebyło lu jednak wojen. Spokój ten .zniweczyło przy­ bycie handlarzy futer w X V I I i X V I I I w. Plemiona Cree i Chipewyan, dążąc do zmonopolizowania handlu futrami, prowadzą mordercze wojny z Żółtymi Nożami, Logribami i Indianami z gór­ nego biegu Mackenzie, przerwane w X V I I I w. epidemią czarnej ospy. W pierwszej połowie X I X w. walki znowu się wzmogły. Obecnie od stu lat panuje spokój, istnieją instytucje handlowe i misje, komunikacja powietrzna i wodna ułatwia dostęp do tych terenów, ale stopa życiowa Indian się nie podnosi. Są niedożywieni �371 i podatni na choroby, zwłaszcza gruźlicę. Przed rządem stoi za­ danie podniesienia moralności tych Indian i danie im odpo­ wiedniego dla ich zdolności zatrudnienia, by umożliwić ich re­ generację. Wybrzeże arktyczne Kanady zajmują Eskimosi, różniący się mocno od innych autochtonów Ameryki. Gęstość zaludnienia tych terenów jest słaba: od wschodniej Syberii po Grenlandię — 38.000 Eskimosów. Ciężkie warunki bytowania wpływają na ich wielką śmiertelność. Uzbrojone załogi statków wiclorybniczych, przybywających do Zatoki Hudsona i północnej Alaski od dru­ giej polowy XIX w. przyczyniły, się wydatnie do zmniejszenia populacji, ale nie wpłynęły na zmianę trybu życia tubylców. Więk­ szy wpływ wywarli handlarze futer: dzięki nim Eskimos zmienił ubiór ze skóry jelenia na wełniany i bawełniany, zaczął jadać po­ trawy mączne. Brak higieny i niewystarczające odżywianie wpływa ujemnie na liczebność Eskimosów, prawdopodobnie bardziej na dalszej północy. Wyłoniły się i są dyskutowane dwa systemy rządzenia l u ­ dami stojącymi na niskim stopniu cywilizacyjnym: system pole­ gający na odosobnieniu administrowanej jednostki etnicznej i sy­ stem «drzwi otwartych* dążący do jej zasymilowania. I jeden i drugi może znaleźć skuteczne zastosowanie, ale skuteczność ta zależna jest od rozmaitych warunków. Duńczycy na przykład rządzą Grenlandią w myśl zasady «Grenlandia dla Grenlandczyków», dając jej oficjalny eskimoski język w urzędzie i szkole, — i populacja jej stale wzrasta (dziś jest lam pizes.zlo 17.000 Eskimosów). Japonia odosobniła u siebie Ajnów, Wielka Brytania swoich Naga w Assam, Belgia Pigmejów w Kongo, Południowa Afryka Buszmenów i częściowo Bantów", a Australia rozważa możliwości segregacji swoich czarnych. Odo­ sobnienie bvwa niekiedy aktem humanitaryzmu ze strony białych, czasem jest stosowane ze względów ekonomicznych. Rezultaty ta­ kiego odosobnienia nie zawsze są dodatnie. Jeśli chodzi o zamknięcie Indian w rezerwatach, to nie dąży się tu do zniszczenia ich kultury. Chodzi tylko o to, by usunąć z form ich życia te cechy, które przeszkadzają im w postępie kul7 24* �.372 luralnym. Popiera się ich dążenia do podniesienia poziomu eko­ nomicznego i wzmaga się ich aktywność kulturalną. Co do Eskimosów kanadyjskich, to są oni w innych warun­ kach, niż Eskimosi w Grenlandii. Są przede wszystkim mniej liczni, mają częstszy kontakt z cywilizowanym światem, dlatego segregacja ich czy odosobnienie jest niemożliwe. «Muszą oni uto­ nąć czy rozpłynąć się w lali cywilizacji*, muszą się zmieszać z białymi i w przyszłości dzięki temperamentowi Eskimosów, na który tak mało sie zwraca uwagi, amerykańska Arktvda będzie zamieszkana przez «dzielnych pionierów noszących w swych ży­ łach krew eskimoską, lecz mówiących po europejsku*. Tadeusz Brajerskl FRANCES DENSMORE, «T h e s t u d y of I n d i a n s i c». Smithsonian Institution Washington, 1942, str. 27. m u- Autor poświęcił kilka lat studiowaniu muzyki Indian. Na Aystępie opisuje, kto i w jaki sposób te badania przed nim pro­ wadził, począwszy od r. 1880, gdy trzeba było ze słuchu zapi­ sywać melodie. Dopiero z wynalazkiem fonografu i możności na­ grania melodii i utrwalenia jej na płytach rozpoczęła się nowa era w tej dziedzinie. Densmore Fr. opisuje aparaty wszelkich typów i różne metody ich używania, następnie jak się przedsiawia praca w ierenie, do której niezbędny jest dobry tłumacz, który by poza doskonałą znajomością narzeczy Indian władał także po­ prawnie językiem angielskim, aby móc jak najdokładniej oddać w tłumaczeniu myśl i słowa pieśni. Trzeba także znaleźć odpo­ wiednich śpiewaków i zyskać ich zaufanie, co nie zawsze jest łatwe, a nieraz pociąga za sobą niemiłe konsekwencje. Autor opi­ suje, że sam miał kiedyś w Washingtonie odczyt o muzyce Indian i udało mu się nakłonić kilku śpiewaków, aby przy tej sposob­ ności odtworzyli pieśni używane celem uzdrawiania chorych pod­ czas ceremonii tzw. Wielkiego Leczenia. Skutek był laki, że przy­ godny szef tej grupy po powrocie do domu został wykluczony z rady starszych, a gdy zaraz polem stracił żonę, wspólplemieńcy �373 uznali, że jest lo kara za odtwarzanie narodowej ceremonii reli­ gijnej dla przyjemności białych. Wobec takiego stanowiska zdo­ bycie niektórych materiałów związanych z pewnymi zabobonami lub wierzeniami napotyka na wielkie trudności, zwłaszcza jeżeli się nie chce sprawić przykrości swoim czerwonoskórym przyja­ ciołom. Bardzo ważną jest sprawa urządzenia odpowiedniego «studio», gdyż poza warunkami akustycznymi chodzi także o to, aby śpiewak czul się dobrze i swobodnie. Np. pewien stary śpiewak zgodził się śpiewać tylko w rzadkim lasku, gdzie widok był otwarty, aby mieć pewaiość, że go nikt nie podsłuchuje. Muszą się oni także nauczyć odpowiedniego modulowania głosu (nie wy­ dawania chara к I eryl vc.zn v r h okrzyków Y uzvwania akompania­ mentu bębna czy grzechotki, aby odbiór był jak najlepszy i utrwalił tylko melodię, nie zagłuszoną akompaniamentem. Dużą trudno­ ścią zazwyczaj jest sprawa wynagrodzenia, niektórzy śpiewacy bardzo się' drożą; raz w czasie wielkiej suszy, jeden z nich żądał 50 dolarów za odśpiewanie pieśni, która bezsprzecznie sprowadzi deszcz, nie dostał ich jednak i susza trwała dalej. Autorowi chodziło głównie o zebranie pieśni starych nie b ę ­ dących teraz w użyciu. Są to przeważnie takie, które za pomocą czarów usuwają choroby, znają je już tylko staruszkowie o bar­ dzo nieraz słabych głosach, co znowu pracę utrudnia. Rzadko tra­ fiają się kobiety śpiewaczki, czasami tylko biorą udział w chó­ rach, siedząc w tyle i śpiewając o oktawę wyżej. Popularne są kołysanki i piosenki miłosne, pierwszymi mężczyźni gardzą, są one zresztą bardzo proste i monotonne. Piosenki miłosne śpie­ wano dawniej, używając przy tym czarów , aby dopomóc intrydze miłosnej. W ogóle jednak wszystkie szczepy twierdzą, że okazy­ wanie swoich uczuć miłosnych za pomocą pieśni zostało wpro­ wadzone przez białych, wobec tego pieśni lego rodzaju są źle widziane przez starsze pokolenie. Słowa nowoczesnych pieśni za­ zwyczaj wykazują brak uszanowania dla kobiet, w przeciwień­ stwie do dawnych. Objaw len wynika z ogólnej zmiany zwy­ czajów i rozpoczął się z chwilą, gdy młodzież przestała szanować autorytet starszych w sprawach miłosnych. 7 7 7 �374 W dawnych czasach wierzono, że pieśni powstają w snach, wobec tego pochodzą ze źródeł nadprzyrodzonych i odśpiewywa­ nie ich było związane z czynnościami o mocy nadprzyrodzonej. Pieśni taneczne są późniejsze i mają mniejsze znaczenie. Zdrowie, żywność i bezpieczeństwo były najważniejszymi sprawami dla dawnych Indian, a śpiew był uważany za najlepszy sposób za­ pewnienia ich sobie, toteż wszelkie obrzędy odnosiły się prze­ ważnie do dwóch pierwszych. Jest do dziś wielu tzw. «kkarzy» wśród mężczyzn, oraz wśród kobiet, którzy chętnie pozwalali na­ grywać swoje pieśni, «aby, jak mówią, Indianie mogli być lepiej zrozumiani przez białych». Jeden z nich Sydny Wesley, zwany «Zabija Sam» w znaczeniu, że nie daje się przez nikogo zastąpić w żadnej trudnej sprawie, odtworzył pieśń w której była mowa o nienawiści do «Folanche i Hispano», co jest godne uwagi, ze względu na to, że stosunki plemienia Choctaw (z którego pocho­ dził) z Francuzami skończyły się w r. 17G3 a z Hiszpanami jeszcze dawniej. Sam nie rozumiał ani słów ani treści, odśpiewywał tylko rytmicznie sylaby, tak jak go nauczono. Najpopularniejsze pieśni, które sprowadzają deszcz lub proszą o dobry zbiór cukru. Ple­ miona żyjące w dolinach proszą o powodzenie w łowach na ba­ woły. Wszystkie szczepy mają też swoje pieśni wojenne. Pieśni danego plemienia dają przekrój jego kultury, tak więc najwięcej pieśni obrzędowych znajdujemy wśród plemion, gdzie wszystkie ceremonie stoją na wysokim poziomie, wśród plemion żyjących w okolicach obfitujących w roślinność, a co za tym idzie, w zioła lecznicze (najwięcej jest pieśni leczniczych). Tam gdzie jest dużo zwierzyny, pieśni są przeważnie związane z łowami. Pieśni Indian tracą na wartości, gdy są oderwane od ich życia, toteż muzyka ich jest ważnym przedmiotem badań etnologicznych. Indianie mają ogromną skalę głosu, mężczyźni dochodzą do e wielkiego, często też się zdarza, że kobieta wyśpiewa e trój kreślne. W dalszym ciągu autor opisuje techniczną stronę utrwalania nagranych pieśni na płytach i związane z tym trudności, aby jak najdokładniej oddać wszystkie tony i półtony. �375 Instrumenty muzyczne służą przeważnie do akompaniowa­ nia śpiewu, z wyjątkiem fletu, na którym młodzi ludzie czasami grywają wieczorami, lub gwizdka używanego przy niektórych ce­ remoniach lub przy leczeniu chorych. Cztery są rodzaje indiań­ skich instrumentów muzycznych: bębny lub tym podobne, grze­ chotki, flety i gwizdki, każdy ,z nich ma jednak kilka odmian, a wykonane są z materiałów dostępnych w danej okolicy. W Mu­ zeum Narodowym Stanów Zjednoczonych znajduje się piękny zbiór instrumentów. Zw\kłe bębny wyrabiane są przez szczepy, dla których skóra sarn lub jeleni jest dostępna. Papagowie uży­ wają płaskiego kosza odwróconego dnem do góry, uderzając weń dłonią. W stanie Washington używano w tym samym celu dłu­ giego pudła, na kir-пути с'ягЫп kilku mpżrzyyn kopiąc, bosymi piętami i uderzając pięściami. Często zwykła deska wzniesiona trochę ponad ziemię, klaskanie w dłonie lub tupanie nogami za­ stępują z powodzeniem odgłos bębna. Grzechotki mogą być w for­ mie woreczków napełnionych kamyczkami lub grudkami gliny lub też np. skorup żółwi lub różnych gadów związanych razem i przymocowanych do kolana tancerza. Flety są podobne do euro­ pejskich, średniowiecznych fletów, najbardziej typowy jest flet wykonany z miękkiego drzewa o równych słojach z dowolną ilo­ ścią otworów, w tym celu używana także bywa trzcina, a w ostat­ nich czasach lufy od strzelb lub rury metalowe. Gwizdki są wy­ rabiane ze skrzydłowych kości ptaków lub z drzewa, bywają prze­ ważnie krótkie. W ostatnim rozdziale autor wylicza szczepy i plemiona, z których udało mu się zebrać charakterystyczne pieśni. Z paru tysięcy nagranych pieśni w lalach 1907—1941 ogólna liczba 2.632 została utrwalona na płytach. W zakończeniu autor przedstawia swój system analizy pie­ śni pod względem muzycznym, podkreślając, że celem jego pracy było zachować przeszłość, utrwalić teraźniejszość i przygotować drogę dla przyszłości. J. D. �376 P. H. BUCK — HIROA TE RANGI, . A n to P o l y n e s i a n A n t h r o p o l o g y * . Introduction Każdy etnolog przeczyta z niezwykłym zadowoleniem książkę Hiroa Te Rangi (Piotr H. Buck) «An Introducton to Polynesian Anthropology*, wydaną na Hawaii w przysłowiowym u nas Ho­ nolulu w r. 1945. Autor, z pochodzenia" Hawajczyk, z europejskim wykształceniem, podpisujący się dla Europejczyków jako Piotr Buck, jest dyrektorem sławnego już dzisiaj w świecie naukowym «Bishop Museum* w Honolulu. We wstępie swego niedużego zresztą, lecz bardzo cennego dzieła, podaje jego genezę. Zajęcie Mikronezji i innych wysp Pa­ cyfiku przez U. S. A. po pokonaniu Japonii otwarło amerykańskim towarzystwom naukowym pole do szerokich badań. 11 sierpnia 1944 r. trzy towarzystwa naukowe — National Research Council, The Social Research Council, American Council of Learned Societes utworzyły komitet, celem ocenienia pracy naukowej czte­ rech dziedzin, mianowicie przyrodniczej, biologicznej, socjologicz­ nej i humanistycznej odnośnie do Polinezji, Melanezji, Mikro­ nezji, Filipin i w miarę możliwości Indonezji. Co do Polinezji ustalił przewodnik komitetu Herbert E. Gre­ gory następujące zagadnienia do opracowania: «Studia funkcjo­ nalne i psychologiczne na Polinezji*, «Zagadnienie przyległości kultur (acculturation) na Polinezji* i «Wychowanie na Poli­ nezji*. Te trzy kwestie mają się składać na tom, oceniający etno­ logię Polinezji. Do pracy tej zaproszono cenionego Te Rangi H i ­ roa. Odpowiedział na zaproszenie, wydając dzieło pod wspom­ nianym wyżej tytułem, które stanowi wprowadzenie do zamie­ rzonego tomu o polinezyjskiej etnologii. Schemat dzieła Hiroa jest następujący: podaje najpierw uwagi ogólne o Polinezji i ludzie polinezyjskim na podstawie spra­ wozdań badaczy Pacyfiku, dzieł innych pisarzy o Polinezji i ba­ dań «Bishop Museum*. Bibliografie dzieli zatem na trzy grupy: literatura o pierwszych podróżach i wyprawach ułożona chronolo­ gicznie, poczynając od wyprawy Mendańa w r. 1595 do wypraw pierwszej połowy wieku XIX; następuje lista dziel innych pisa- �377 rzy, omawiających już to w całości już to w części Polinezję i wreszcie przytacza prace wydane przez «Bishop Museum*. W dalszej części swego dzieła omawia indywidualne grupy lub wyspy Polinezji, zaczynając od wschodnich, poprzez północne do południowych. Uwagi ogólne o danej grupie wysp i ich miesz­ kańcach poprzedzają listę bibliograficzną, podawaną według wy­ żej ułożonego schematu co do ogólnej literatury o Polinezji, za­ tem sprawozdania pierwszych podróżników, dzieła innych pisa­ rzy i publikacje «Bishop Museum*. Załącza także sprawozdania o wyspach poza Polinezją, któ­ rych mieszkańcy mówią językiem polinezyjskim. Podział szczegółowy dzieła tak się przedstawia: ' •)-• - . ' l ' "_'~Г JO-H-l^i > W Podział wysp. 2) Polinezyjczycy: Dawny mieszkaniec Polinezji — Szlak wiodący na Polinezję — Kultura Polinezyjska. 3) Badacze europejscy Pacyfiku: Magelan, Loyase, Saavedra, Gaelano i inni; Meńdana. 4) Europejskie odkrycia na Polinezji: przez Mendańa, Quiros, Boenechea, Maurelle le Maire i Schollten, Tasman, Roggeveen, John Byron, Wallis, Carteret, Bougainville, Cook; późniejsze od­ krycia. 5) Późniejsi pisarze: pierwsi koloniści, misjonarze, kupcy, urzędnicy, inni pisarze, rodzimi informatorzy, rodzime tubylców rękopisy, tłumaczenia i objaśnienia, opublikowane teksty rodzime, towarzystwa etnologiczne na Polinezji. 6) Bishop Museum: jego powstanie: «Bernice Pauahi Bishop Museum* na Hawai w Honolulu jest pamiątką po księżnej Pauahi (1831—1884), ostatniej z rodziny Kamehameka, naczelników Ha­ waii. Założone przez jej męża, Karola Reed Bishop (1822—1915), który przez blisko lat 50 odgrywał dużą rolę w życiu publicznym tychże wysp. Muzeum to jest poświęcone starożytnościom Poli­ nezji i jej pokrewnym wyspom, etnologii i naukom przyrodni­ czym. Zbiory obejmują głównie Polinezję (z N. Zelandią i Melanezję, N. Gwineę i Australię). 1 �378 Dwa okresy posiada w swej historii dotychczasowej «Bishop Museum*. I . Od 1889—1919, który jest czasem organizowania muzeum i gromadzenia materiałów. I I . Następny okres przynosi tej instytucji sławę międzyna­ rodową. W tym okresie zostaje ono afiliowane do Uniwersytetu w Yale. Organizuje wyprawy na statku «Tanager» w 1923 — na okręcie «Whipporwill» 1924, na statku «Kaimiloa» w dalszych la­ lach. W r. 1926 fundacja Rockefellera wzbogaca materialne zasoby Muzeum. Wyprawy podjęte ze subsydiów Bishop Museum zbadały wyspy «Society», Samoa, Cook, Tuamotu, Mangarevan, Mikro­ nezji, Chatham, Niue, Manua, Wschodnie. W r. 1920 nawiązuje Bishop M. współpracę z Amerykańskim Muzeum Przyrodniczym. Ustanawia stypendium dla studenta-etnologa, który jako asystent Muzeum zostaje wysyłany dla badań a r c h e o l o g i c z n y c h na jedną z wysp Hawaii. Od r. 1920 Bishop Museum pracuje wraz z Uniwersytetem Hawaii. Przy poparciu tegoż Muzeum wydano następne cenne dzieła: «Hawaiin Dictionary* (1921) — «Ancient Hawaiian Music* (1923— 1924) — «The Canoes of Oceania* (1936). Bishop Museum podjęło zwiedzenie muzeów etnologicznych w Europie i Ameryce, i sporządziło katalog zdjęć z tychże muzeów. Publikacje Bishop Museum: do г. 1945, do 31. V I I I . wydało 12 tomów pamiętników, 186 biuletynów, 18 tomów prac okoliczno­ ściowych, 36 specjalnych publikacyj. 7) Literatura o Polinezji: a) dawne sprawozdania z podróży, b) ogólne dzieła o Polinezji (67 pozycyj od r. 1803—1943), c) publikacje Bishop M. (9 pozycyj od r. 1900—1944). 8) Wschodnie wyspy: a) wstępne uwagi, b) dawni podróżnicy, c) inni pisarze (14 pozycyj od r. 1866—1935), �379 •d) Bishop M. publikacje (3 pozycje od r. 1935—1940). Mangarevan: podobnie jak wyżej schemat a), b), c) inni p i ­ sarze (10 pozycyj, od r. 1835—1938); d) publikacje Bishop M. (2 pozycje r. 19138 i 1939). Pitcairnt: a), b), c) 9 pozycyj, od 1817—1936; d) В. M. 1 po­ zycja 1929. Tuamotus: a), b), c) 7 pozycji od 1874—1940; d) 10 poz. od 1933—1937. Marquesas: a), b), c) 18 poz. od 1843—1938; d) 8 poz. od 1923—1925. Wyspy Australijskie i Rapa: a), b), c) 8 poz. od 1829—1933; d) 5 poz. w 1930 i w rękopisach. Wy^m^-«Snnipi-у». o) M , n) \Я ?d ISJO—1^44; d) 8 poz. od 1927—1932. Cook W. Grupa niższa: a), b), c) 21 poz. od 1866—1940; d) 5 poz. 1924—1944. Cook W. Północne: a), b), c) 6 poz. od 1867—1941; d) 7 poz. od 1932—1938. Wyspy Kkwatorial: a), b), c) 4 poz. od 1896—1927; d) 3 poz. od 1925—1934. Samoa: a), b), c) 17 poz. od 1866—1938; d) 6 poz. od 1921-1941. Tonga: a), b), c) 11 poz. od 1810—1941; d) 12 poz. od 1922—1940. Niue: a), b), c) 5 poz. od 1902—1924; d) 1 poz. w 1926. Tokelau: a), b), c) 4 poz. od 1846—1923; d) 1 poz. w 1937. Futuna i Alofi: a), b), c) 7 poz. od 1838—1915; d) 2 poz. w 1936 i 1945. Uvea: a), b), c) 6 poz. od 1838—1932; d) 2 poz. 1937 i 1945. Wyspy Ellice: a), b), c) 9 poz. od 1871—1931. Hawaii: a), b), c) 65 poz. od 1816—1944; d) 49 naz. od 1899—1943. Wyspy Chatham: a), b), c) 3 poz. od 1893—1942; d) 2 poz. w 1923 i 1928. Nowa Zelandia: a), bV c) 112 poz. od 1835—1943. �380 Wpływy Polinezji na Wyspach Melanezji: a), b), ć) 26 poz. od 1891—1943. 9) W n i o s k i : o kullurze materialnej — o organizacji spo­ łecznej — o religii — o antropologii fizycznej — o muzyce — o wpływach polinezyjskich na zewnątrz — o metodzie historycz­ nej — o metodzie funkcjonalnej i psychologicznej — o przyległościach kulturalnych — studia topiczne. Warto zapoznać się z oceną etnologa wybitnego, tym cen­ niejszą, że przystępuje on do badania krajów egzotycznych be/ zakładania okularów Europejczyka czy Amerykanina, ale bezpo­ średnio oczyma tubylca patrzy i osądza kulturę swoich stron ro­ dzimych. IT D 7 Л ' Г 1 E. Bulanda 1. J. ALFRED METRAUX, « E a s t e r I s l a n d , From the Smith­ sonian Report for 1944 with 4 plates. Washington 1945. Bezdrzewna, wulkaniczna skała, zaledwie 13 mil ang. długa, a 7 szeroka, pomału pożerana przez fale i zagubiona w wielkich pustkowiach Oceanu Spokojnego — odległa o 2 tys. mil do wy­ brzeży Chile i 1500 mil od najbliższego archipelagu Polinezji — to jest Wyspa Wielkanocna, najbardziej osamotnione miejsce kie­ dykolwiek zamieszkałe przez człowieka. Dziś żyje na niej garstka tubylców (450 ludzi), przeważnie metysów, w większości trędowa tych, pod rządami Chile. Są to jedyni potomkowie ludu, który po­ zostawił po sobie ślady jednej z najbardziej oryginalnych cywili­ zacji świata. Wyspa została odkryta w r. 1722 w niedzielę Wielkanocną przez Holendrów, którzy roznieśli po świecie tajemnicze opowie­ ści o opuszczonej wyspie, strzeżonej przez olbrzymie posągi ka­ mienne, zbyt ciężkie i wielkie, aby mogły być wykonane garstką żyjących tam tubylców. Wszystkich następnych badaczy uderzał tak samo kontrast pomiędzy starożytną wspaniałością a nędzą i opuszczeniem teraźniejszym. W pierwszej połowie XIX w. przed­ siębiorczy łowcy wielorybów uprowadzili z wyspy część mieszkań- �381 с ów, со na długie lata utrudniło białym dostęp do niej, ale przy­ wieźli także ciekawe okazy sztuki, które znajdują się w muzeach w Cambridge i Salem. Poza różnymi rzeźbami w drzewie i ka­ mieniu są dwie postacie wykonane z kory wypchanej trzciną, po­ kryte malowanymi wzorami, bardzo pięknie i precyzyjnie wyko­ nanymi, które przedstawiają tatuowanie używane jeszcze sto lat temu. Są to zabytki skądinąd nie znane, a mogące się równać je­ dynie ze sztuką Markezańczyków. W r. 1859 Peruwiańczycy napadli na wyspę, porwali króla, wielu kapłanów i wiele setek członków wyższych i niższych klas, których wywieźli jako niewolników na wyspy peruwiańskie. Więk­ szość z nich w krótkim czasie wymarła, a pięciu pozostałych przy życiu, wróciło na francuskim statku, przywiozło ze sobą zarazki ospy i gruźlicy, które w krótkim czasie zdziesiątkowały mieszkań­ ców tak, że łączność pomiędzy dawnymi i nowszymi czasami zo­ stała zupełnie zerwana. Tajemnica Wyspy Wielkanocnej pogłębiła się jeszcze gdy w r. 1864 dotarli tam pierwsi francuscy katoliccy misjonarze. Na pytania o pochodzeniu tajemniczych posągów dostawali tylko nie­ jasne odpowiedzi, świadczące o bardzo słabej tradycji wiążącej ich z przeszłością. Obecna nędza i nieświadomość tubylców pod­ kreśliła jeszcze zagadkę minionej cywilizacji, której niemymi świadkami zostały tylko olbrzymie posągi, mauzolea i inne piękne zabytki. W tedy ludzie nauki rozpoczęli badania. Ale jak dotąd nie znaleziono odpowiedzi na pytanie, kto i kiedy stworzył te zabytki, jaki potężny lud zamieszkiwał dawniej wyspę i co lak nagle prze­ rwało prace zakrojone na lak wielką skałę? Symbolem tajemnicy są posągi i one to uczyniły wyspę sła­ wną na całym świecie. Lecz może jeszcze bardziej zagadkowe są drewniane tabliczki, pokryte drobnymi wycinanymi znakami, zna­ lezione u tubylców w polowie zeszłego wieku. Powstaje pytanie czy są to hieroglify, które zawierają opisy przeszłości? Wszystkie próby rozszyfrowania tych znaków zawodzą. Parę lat temu węgierski ję­ zykoznawca odkrył pewne podobieńslwo pomiędzy tymi znakami a nieodczytanymi jeszcze hieroglifami, pochodzącymi z doliny Indu 7 7 T �382 sprzed 5 tysięcy lat. Gdyby rzeczywiście oba pisma były spokre­ wnione, nowe światło padłoby na mroczną przeszłość Pacyfiku. Rządy francuski i belgijski zorganizowały ekspedycję nau­ kową na Wyspę Wielkanocną i po śmierci pierwszego jej kierow­ nika autor zajął to stanowisko. Opisuje on swoje pierwsze wraże­ nia gdy statek zarzucił kotwicę w stolicy wyspy, która przypom­ niała mu żywo rybackie wioski na wybrzeżach Bałtyku. Z waha­ niem używa słowa «tubylcy*, gdyż od pierwszego wejrzenia nie miał wątpliwości, że w ich żyłach płynie krew Europejczyków. Je­ dni wyglądali na Francuzów, inni na mieszkańców Hamburga lub Londynu, lecz zarazem było coś egzotycznego w tych postaciach 0 czarnych, kędzierzawych włosach, żywych oczach i wysokich czołach. Późniejsze badania wykazały, że tylko jedna trzecia obec­ nych mieszkańców może się р« г.сл\ cić polinezyjskim pochodze­ niem i to nie zawsze stwierdzonym. Należy stanowczo, według autora, rozwiać teorię, jakoby obecni mieszkańcy byli zdegenerowani i nie mieli nic wspólnego z ludem, który rzeźbił posągi i rytowal tabliczki, — przeciwnie są oni nawet pod pewnym wzglę­ dem zdolni. W ciągu 6 miesięcy spędzonych na wyspie autor po­ dziwiał ich niezwykłe zdolności asymilowania i polem dostoso­ wywania zdobytych wiadomości do zmiennego trybu życia, jest to jeden z czynników, dla których stara kultura szybko zanika. Cho­ ciaż są oni najbardziej odosobnionymi ludźmi na świecie, miesz­ kańcy Wyspy Wielkanocnej wciąż poszukują nowych pojęć, no­ wych zwyczajów, ale także i nowych występków. Gdy tylko się spo­ strzegli, że cudzoziemcy interesują się małymi, rzeźbionymi w drzewie figurkami, które dowodzą wielkiego artyzmu przodków, 1 płacą za nie mydłem lub ubraniem, zaczęli podrabiać je setkami bardzo niedbale, twierdząc, że to zupełnie wystarcza, gdyż i tak otrzymają swoją zapłatę, a o to tylko im chodzi. Ten instynkt han­ dlowy przyczynił się do utrzymania przy życiu kilku starożytnych przemysłów. Poza tym są oni nadzwyczaj sprytnymi złodziejami, tak na mniejszą jak na większą skale. Rząd angielski, który wy­ dzierżawi! od Chile wyspę dla hodowli owiec, ma z tym złodziej­ stwem nieustanne kłopoty, a taka jest solidarność rodowa, że o wykryciu złodzieja nie ma mowy. Obok lego jest to lud spokojny, Э �383' żyjący z płodów ziemi bujnie rosnących na żyznej wulkanicznej glebie. Nie mogą jedynie wyprodukować ani mydła, ani ubrania. Chociaż nie można zdobyć żadnych danych co do przeszłości tego ludu, folklor jest tu bogaty. Legendy i opowieści wspominają tu o ludożerstwie. Nie odkryto jednakże nic, co by świadczyło o kul­ turze wcześniejszej niż polinezyjska, język jest czysto polinezyj­ ski, bez żadnych domieszek. Zwalczając teorię, że wyspa jest pozostałością jakiegoś za­ ginionego kontynentu, autor stwierdza, że ma ona wyraźne pocho­ dzenie wulkaniczne i to nie zbyt dawne. Co prawda, wybrzeża jej są stale zmywane falami oceanu i nawet w ostatnich dziesiątkach lat, dzięki temu podmywaniu kilka posągów, które stały na wy­ sokiej skale, wpadły do .mnr.ia . },ąci-gdyby ten napór był rzeczy­ wiście tak silny, to świątynie wzniesione na samym wybrzeżu nie byłyby się doczekały czasów dzisiejszych. Utrzymywała się też le­ genda o triumfalnej drodze, wiodącej w ocean, do, być może, ukry­ tych tam wspaniałych zamków (Atlantyda), przy bliższym bada­ niu okazało się jednak, że jest to szeroka struga lawy, która wpły­ nęła do morza. Te wszystkie legendy nie znalazły naukowego* potwierdzenia. Tajemniczym pozostaje nadal fakt, że tak ma­ leńka wysepka jest pokryta wielkimi posągami, z których nie­ jedne mają 30 do 40 stóp wysokości i ważą po kilka ton. Mimo całego swego sceptycyzmu autor przyznaje, że gdy je po raz pierw­ szy zobaczy], opanowało go uczucie bezbrzeżnego zachwytu i zdzi­ wienia. Mało jest widoków na świecie, mówi, robiących większe wrażenie niż widok, można by powiedzieć, kamieniołomu posą­ gów na stokach wulkanu Ranoraraku. Miejsce o nastroju złowro­ gim. Na poły skruszały wulkan, olbrzymie skały wznoszące się wprost z morza, ponad nimi śliczne zielone pastwiska, a blisko wulkanu, jakby strzegąca kamieniołomu cała armia olbrzymich kamiennych posągów, rozrzuconych w malowniczym nieładzie. Większość ich stoi dumnie, inne są częściowo za'sypane usuwa­ jącym się gruntem. Widoczne są tylko głowy jakby jakiegoś prze­ klętego ludu, żywcem zakopanego przez lotne piaski. Za rzędami stojących posągów, na stokach wulkanu jest 150 posągów niewy­ kończonych. Gdziekolwiek rzucić okiem, wszędzie wzrok spoczywa �384 na niewykończonych rzeźbach. Górskim wyniosłościom nadano ludzkie kształty. Otworzono jaskinie, w których spoczywają po­ sągi, jak średniowieczne sarkofagi w kryptach katedralnych. Dłuto artystów w gorączce wykorzystania miękkiego, górskiego «tufu» nie oszczędziło prawie żadnego miejsca. Jest coś niesamowitego w tym opuszczonym warsztacie pracy z rozrzuconymi nieżywymi olbrzy­ mami. Na każdym kroku przechodzień potyka się o zniszczone ka­ mienne młoty. Wydaje się, że robotnicy opuścili kamieniołomy na święto tylko, jakby mieli jutro powrócić do pracy. Zdaniem autora najbardziej zagadkowym jest problem nagłego przerwania tak gi­ gantycznej pracy. Nasuwa się natychmiast myśl jakiejś nieprze­ widzianej katastrofy, jakiegoś nadzwyczajnego zdarzenia, które nagle zburzyło pracowite życie mieszkańców. W umysłach tubyl­ ców utrzymuje się przekonanie, że przyczyną tego były czary. Istnieją legendy na ten temat. Autor wątpi w możliwość rozświe­ tlenia kiedykolwiek tej tajemnicy. Niewykończone posągi są ol­ brzymie, jeden ma 60 stóp wysokości. Niektóre umieszczone były w takich miejscach, skąd niemożliwością było je wydobyć. A może te olbrzymy miały na zawsze pozostać w swych grobach? Dwa są rodzaje posągów: jedne, które jeszcze stoją przy kra­ terze lub u stóp wulkanu Ranoraraku, i te, które wznosiły się na «ahu» czyli cmentarzu. Chociaż jedne i drugie są wykonane z tego samego kamienia i mają ten sam typ, warto jednakże podkreślić pewne różnice. Cmentarzyska znajdowały się w określonych od­ stępach wzdłuż wybrzeży, okalając wyspę. Były to olbrzymie bu­ dowle o dziwnym planie. Niekształtne w zasadzie kupy kamieni tych wielkich mauzoleów nabrały pewnych form przez okalający je mur, zwrócony zawsze frontem do morza, zbudowany z regu­ larnych bloków skalnych, starannie dopasowanych i pięknie wy­ gładzonych. Za tymi murami jest równa przestrzeń i skłon zasy­ pany rumowiskiem. Na centralnej części fasady stały rzędy po­ sągów, zwrócone twarzami do wewnątrz, a na skłonie grzebano zmarłych. Posągi te przedstawiają olbrzymie popiersia o nieproporcjonalnie wielkich głowach w stosunku do reszty ciała. Tyl głowy jest zupełnie plaski, co z pionową linią uszu nadaje głowie plaski kształt. Brwi wyraźnie zaznaczone sterczą ponad owalnymi �385 oczodołami. Nos długi, koniec lekko zadarty, szerokie nozdrza, wą­ skie wargi wydęte jakby w pogardliwym uśmiechu, ramiona lekko zgięte, ręce przylegają do piersi, a poniżej brzucha posąg jest ucięty. Tamte posągi, w głębi wyspy, mają te same rysy, lecz bez oczo­ dołów, jak w nowoczesnych rzeźbach, na których jest tylko zarys brwi i spłaszczone policzki. Te posągi są zakończone olbrzymimi kołkami, które były wpuszczane w ziemię. Na innych wyspach Polinezji znajdują się podobne posągi i mauzolea, lecz Wyspy Wielkanocne należy postawić na pierw­ szym miejscu co do ilości jak i wielkości. Na wyspie znajdują się posągi wszędzie, nawet w miejscach prawie niedostępnych. Nie znaleziono odpowiedzi na pytanie, w iaki O L <nn«óh Ш7^лги;7ппп X to—П1ЬГ7ЛПП1Й . c i ę ż a r y J ^ J 7 iprltipi J strnny O wyspy na drugą, zważywszy że «tuf», z którego są wykonane, jest stosunkowo miękki, więc łatwo było je uszkodzić lub nawet po­ łamać. Wydaje się to tym bardziej skomplikowane, że wyspa jest zupełnie pozbawiona drzewa i wszelkiego materiału do robienia sznurów. Toteż na te pytania tubylcy odpowiadają: «Król Tuu-koihu, wielki czarownik, poruszał je słowem ust swoich». Jaki jest wiek tych posągów? Niektórzy autorowie twierdzą, że istniały już 1000 lat przed Chrystusem, inni, że 10 tysięcy. Autor jednak, biorąc pod uwagę miękkość kamienia i częste gwałtowne deszcze z jednej strony, a z drugiej ostrość rysów i widoczne jesz­ cze znaki uderzenia młotów uważa, że nie mogą one mieć więcej jak 500 do 600 lat. Niemniej od posągów interesujące są drewniane tabli­ czki, o których była mowa powyżej. Ponieważ wyspa jest bezdrzewna, wykonane one były jedynie z drzewa naniesionego przez fale. Tak zwane «hieroglify» wycinane na nich zębem rekina, są to realistyczne rysunki ludzi, zwierząt itp. i figury geometryczne, wykonane bardzo artystycznie i delikatnie, prawdziwe prymitywne arcydzieła. Pismo biegnie z góry na dół i z dołu do góry, lecz trzeba tabliczkę za każdym razem odwrócić. Niestety teraźniejsi mieszkańcy Wyspy nic o nich powiedzieć nie mogą, tym mniej od­ czytać znaki, twierdzą tylko, że tabliczki są zaczarowane i powo­ dują śmierć. Wszelkie próby odczytania pisma dotychczas zaw'Oi.uii. т. xxxvir 25 �dziły. Autor zbija twierdzenia jakoby te fzw. hieroglify miały j a ­ kikolwiek związek z pismem z doliny Indu i wysuwa nową teorię: tubylcy nazywają tabliczki «kochau rongorongo*, co znaczy «batuta mówcy», wobec tego były one prawdopodobnie jedynie trzy­ mane w reku przez mówcę w czasie jego przemowy; może daw­ niej miały one znaczenie mnemotechniczne, lecz z biegiem czasu zatraciły je, a znaki stały się jedynie ozdobą. Na zakończenie autor dochodzi do następujących wniosków. Wyspa została odkryta przez mieszkańców Polinezji pomiędzy po­ łową X I I a końcem X I I I wieku po Chr. Można to w przybliżeniu ustalić według listy królów, których było 25—30, zaczynając od Hotu-matua, który założył dynastię, i o przybyciu którego zacho­ wały sie dość dokładne i zgodne onowieści 7. ipon « т » : м-;*»™; X t' J <- ił czasu pochodzi kultura innych wysp Polinezji, której tło jest po­ dobne do kultury W yspy Wielkanocnej. Skądże więc pochodzą mieszkańcy Wyspy Wielkanocnej? Wiele jest podobieństwa między nimi, a innymi ludami Polinezji, o których wiadomo tylko bez wątpienia, że pochodzą z Azji. Mo­ żliwe, że Hotu-matua, odkrywca Wyspy Wielkanocnej, był kró­ lem jakiegoś niezwyciężonego ludu, który na odludnej wyspie zna­ lazł schronienie wraz z resztką swoich poddanych. Te zagadkowe zabytki są świadectwem piękna i wielkości cy­ wilizacji, nie mającej sobie podobnej, a wykazują zarazem żywot­ ność i zuchwałość ludu, który opanował te, jakby się zdawało, najszczęśliwsze kiedyś wyspy świata. T HERBERT W. KRIEGER, «P e o p 1 e s of t h e P h i l i p p i ­ nes*. Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 80. Filipińczyk ze swoją drobną budową, niskim wzrostem, zgrab­ nym ciałem i brązową skórą jest członkiem szeroko rozpowszech­ nionej rasy wschodnio-azjalvckiej, zamieszkującej południowe Chiny, półwysep Malajski, Sumatrę, Jawę, Borneo i całą Indo­ nezję. �387 Hiszpanie wkrótce po zdobyciu Filipin podzielili ich ludność na: Negrito (pygmei), Indios i Moros. Indios, lud spokojny, rol­ niczy, pogański, zamieszkiwał wybrzeże i doliny wyspy Luzon i wyspy Yisayan, został wkrótce nawrócony na chrześcijaństwo. Moros, mahometanie, piraci, polujący na niewolników, agresywni, koczownicy, zajęli wyspy Jolo, Mindanao, wybrzeże wyspy Mindoro, Lubang i zatoki Manilskiej. Malajczycy, osobny lud, są bar­ dzo nieliczni na Filipinach, Morowie przyjęli od nich sposób ży­ cia, religię i arabski alfabet. Hiszpanie w roku 1565 nazwali część wysp Indonezyjskich Filipinami, na cześć Filipa I I . Wysp tych jest ogółem 7.083, naj­ większe z nich są Luzon i Mindanao, ogólna liczba mieszkańców wynosi 16,350.000. W roku 1896 wybuchło powstanie przeciwko Hiszpanom i Filipiny przeszły pod panowanie Stanów Zjedno­ czonych, a w r. 1935 Manuel Quezon został naznaczony pierw­ szym prezydentem Filipin; po 10 latach Stany Zjednoczone miały opuścić bazy wojskowe. Filipiny są piątym na świecie producentem złota, eksportują cukier, tytoń, orzechy kokosowe, konopie manilskie, a importują ryż i żywność w ogóle. Rozwijają się ogromnie pod względem eko­ nomicznym, drogi, mosty, porty i środki transportowe są zupeł­ nie zmodernizowane. Flora i fauna Filipin jest zbliżona do azja­ tyckiej, a brak wielkich ssaków , znajdujących się np. na Borneo, dowodzi, że wyspy te nie były połączone z lądem stałym. Ludność zachodnich Filipin, za wyjątkiem Negritos, jest bezsprzecznie mongoloidalna, o brązowej skórze i prostych włosach, na wschodzie zaś są czarni, o szerokich nosach i krętych włosach. Filipiny są jakby podzielone na zachodnie i wschodnie przez góry ciągnące się z północy na południe; góry pochodzenia wulkanicznego, po­ siadające około 20 mniej lub więcej czynnych wulkanów, częste są trzęsienia ziemi. Tajfuny zdarzają się na północnych i central­ nych wyspach, klimat jest podzwrotnikowy, chociaż w górach pół­ nocnego Luzonu mrozy nie należą do rzadkości. Gęstość zaludnie­ nia jest różna: lam gdzie ryż może być uprawiany tylko na te­ renach sztucznie nawadnianych, ludność jest bardzo gęsta, gdyż system nawadniania wymaga współpracy wiełu ludzi, natomiast 7 �w wyżej położonych okolicach ludność jest rzadsza. W ostatnich dziesiątkach lat warunki sanitarne uległy dużej poprawie, znikły prawie zupełnie cholera, ospa i trąd, tak samo śmiertelność dzieci zmniejszyła się z 80% do 60%. Największa z wysp Luzon z wielkim ruchliwym portem Ma­ nilla (623.326 mieszkańców) ma najbardziej mieszaną ludność z powodu dużej ilości cudzoziemców: Chińczyków, Japończyków i Amerykanów. Kolonia hiszpańska jest liczna i zwarta. W typie fizycznym tubylców można odróżnić dużą domieszkę krwi hisz­ pańskiej. Magellan dotarł do wschodnich Filipin w r. 1521, zastał tam już rozwinięty handel, czego dowodem było posiadanie wag, odważników i miar. Za jego pobytu 800 Filipinos przyjęło chrzest. Od tego czasu Manilla stała się centrum handlów уш did Dalekiego Wschodu, tam zawijało wiele statków chińskich i japońskich, przy­ wożąc towary. Dzieło chińskiego autora z r. 1205 zawiera opis Ne­ gritos: «ludzie mali o krętych włosach, którzy budują sobie gnia­ zda na drzewach, z gęstwiny strzelają do przechodniów, wobec czego są niebezpieczni*. Japończycy przyjeżdżali tu głównie szu­ kając starych chińskich waz glinianych. Wpływ religii i kultury mahonietańskiej nie był głęboki, zaznaczył się tylko w udoskona­ leniu broni. Silne natomiast były wpływy pochodzące z Indyj: w języku znajduje się dużo słów mających swe źródło w sanskrycie, system pisania jest podobny do hinduskiego, tak samo sztuka obrabiania metalu, motywy dekoracyjne oparte na kwiecie lotosu i inne zjawiska kulturalne są bezsprzecznie oznakami wpływów hinduskich sprzed 2000 lat. Droga ich może nie była bezpośred­ nia, lecz przeszła przez Borneo i Jawę, gdzie były kolonie hindu­ skich i mahometańskich Malajów. Malajczycy, których należy odróżnić od tzw. rasy malajskiej, pochodzą ze wschodniej Sumatry, założyli oni w r. 1160 miasto Singapore. Wybrzeża cieśniny Malakka są kolebką Malajczyków, stąd rozeszli się na północ, wschód i południe, przyczyną tego było z jednej strony pojawienie się Islamu w XIV wieku, którego misjo­ narzami stali się Malajczycy, z drugiej ścisły ich kontakt z Por­ tugalczykami, którym służyli za tłumaczy. Mowa Malajczyków jest mieszana, znajdują się w niej pierwiastki sanskryckie, arabskie, �389 perskie, hinduskie, portugalskie, holenderskie, angielskie, hiszpań­ skie i chińskie. Jest około 5 mil. Malajczyków, żyjących w Indiach Wschodnich. Filipińczycy, z wyjątkiem odłamu Moros, żyjących na wyspach Sulu, są rasowo i geograficznie Indonezyjczykami, nie zaś Malajczykami. Nazwa Moros pochodzi od Hiszpanów, którzy walcząc z wpły­ wami mahometańskimi w Hiszpanii i Marokku spotkali się z tymi samymi przeciwnikami na wyspach Filipińskich i nadali im to samo miano. Historia i narodow ość Moros pochodzi od czasów Abu Hakr, mahometanina, urodzonego w Mecce w V w. Założył on now e królestwo, budował meczety, zaprowadził Koran, język arabski i mahampianiłm borHgn—y/czcśni^ posiadali oni prawo, rząd, alfabet i system wykształcenia. Z zawodu rybacy, równie sprawni na lądzie jak na morzu, budowali łodzie, którymi w dalekie strony wywozili perły, zamieniając je na inne towary. Dzięki tym podró­ żom zdobyli rozległą wiedzę, którą wykorzystali do budowania fortec i sporządzania broni palnej, podbijając pogańskich sąsia­ dów. Nie tylko mosiężna armata, ale i proch były dumą zawsze gotowych do walki wojowników, toteż piraci zostali wytępieni do­ piero w polowie XIX wieku. r ? Negritos uchodzą za najdawniejszych mieszkańców Filipin, wliczając do nich wszystkie grupy posiadające przymieszkę ich krwi, liczba ich nie przekracza 30 tys. Charakteryzuje ich mały wzrost (przeciętnie poniżej 145 cm), kręte włosy, czarna skóra i n i ­ ski stopień kultury. Z ludami Melanezji łączy ich czarna skóra, gdyż posiadają szerokie głowy w przeciwieństwie do Negritos afry­ kańskich. Zamieszkują oni zalesione górskie tereny, rozrzucone i niedostępne, najliczniejsi są oni na wyspie Luzon, gdzie też k u l ­ turalnie stoją najwyżej. Żyją przeważnie w stałych, samowystar­ czalnych grupach spokrewnionych rodzin, dzieląc czas pomiędzy polowanie, uprawę kukurydzy, tytoniu i jarzyn, zbierając płody leśne, które im służą jako towar wymienny z ludami wybrzeży. Język ich jest mieszany, posiada zawsze domieszkę sąsiedniego. Najniżej stojące grupy żywią się bananami, orzechami kokoso­ wymi, wężami i krokodylami. Rzadko kiedy potrafią coś porząd­ nie uprawiać, gdyż będąc ludem wędrownym nie chcą się na jea- �ш nvm miejscu doczekiwać zbiorów. Poza psami nie hodują żadnych zwierzą! domowych. Domy ich są to budowle wzniesione na pa­ lach, na których ułożone są gałęzie i rodzaj strzechy, ścian bocz­ nych nie ma, maty służą za posłania. Utrzymują ogniska dla cie­ pła i ochrony przed owadami, często śpią w gorącym popiele tych ognisk; stąd noszą na sobie ślady oparzeń. Do krzesania ognia uży­ wają rodzaju piły wykonanej z bambusu. Gotują jedzenie w wy­ drążonych łodygach bambusu, które w ogóle służą jako wszelkiego rodzaju naczynia. Nędzne odzienie wyrabiają z wewnętrznej czę­ ści kory palmowej. Jedyną słabą oznaką sztuki są skromne ozdoby na naczyniach. Ciała zdobią bliznami powstałymi od na­ cięć skórv bambusowymi nożami, na nogach noszą obrączki z ple­ cionej świńskiej sierści. Ostrzą sobie zęby. Bronią są łuki i za­ trute strzały, a także siekiery do odrąbywania, głów ludzkich, któ­ rych poszukują. Wielożeńslwo jak i rozwody nie istnieją wśród nich zupełnie. Religijnych ceremonii podobno nie posiadają, jak też nie wierzą w czary, można powiedzieć, że są realistami. Bam­ bus jest używany do wszelkiego rodzaju wyrobów, począwszy od mostów aż do instrumentów muzycznych, tak samo łyko palmy «rartan» służy do wszelkich wiązań i zastępuje gwoździe. Typo­ wym dla Filipińczyków jest dom budowany na palach mający tylko dach, służy on jednej lub kilku rodzinom, czasami całej wsi. Igoroci z okolic górskich żyją w gęsto zabudowanych miastach lub wsiach. Niezbędnymi budynkami wtedy są: 1. kamienny dziedzi­ niec, gdzie odbywają się narady starszych, 2. niski, długi budy­ nek, którego jedna część służy jako sala narad w porze deszczo­ wej, druga do narad tajnych i jako cmentarz dla głów ludzkich zdobytych na wojnach; 3. niski, długi budynek, gdzie dziewczęta muszą zawsze nocować i 4. taki sam budynek dla chłopców, nie­ żonatych mężczyzn i wdowców. Wszystkie te zabudowania są oto­ czone częstokołem, na którego pale przy odpowiedniej ceremonii wbijają głowy swych ofiar, na czas dłuższy lub krótszy zależnie od stanowiska tak ofiary jak i zabójcy. Broń ich jest bardzo pry­ mitywna. Najbardziej rozpowszechniony jest łuk i zatrute strzały, których koniec odpada i pozostaje w ranie, powodując szybką śmierć. Najsilniejszą trucizną jest sok z drzewa «upas», używane �391 są także sfermentowane liście ananasu i jad niektórych zwierząt. Poza tym posługują się bronią rzutową, oraz wszelkiego rodzaju bumerangami i dzidami. Znają także wiatrówki sporządzone z bambusu, z których strzały są wyrzucane za pomocą silnego dmuchnięcia; do obrony używają drewnianych tarcz. Filipińczycy odżywiają się przeważnie ryżem, kukurydzą i słodkimi ziemniakami, uprawiają też trzcinę cukrową, tytoń, ba­ nany i jarzyny. Wiele bardzo jest drzew o jadalnych owocach, lecz niektóre z nich, jak np. doskonałe «mango» jest tak delikatne, że nie nadaje się zupełnie na eksport. Łowy dostarczają im zwie­ rzyny, chociaż mięsa jedzą mało, więcej natomiast ryb. Mleko «carabao» bardzo tłuste używane jest tylko dla dzieci i jako lekar­ stwo. Wyrabiają winu ż. »Окц"раГш, racząc się nim tylko w czasie jakichś uroczystości i to umiarkowanie. Bardzo zajmujący jest problem językowy, gdyż na wyspach Filipińskich istnieje 87 różnych narzeczy, z których każdy posiada własne słownictwo i mniej lub więcej bogatą literaturę. Niewąt­ pliwie niedostępność okolic górskich i brak komunikacji przyczy­ niły się do rozwoju zupełnie odmiennych narzeczy. Pomimo ze­ wnętrznych pozorów okazało się, że są one gramatycznie podobne nie tylko pomiędzy sobą, ale i do narzeczy używanych na Borneo, Celebes i w ogóle w Indonezji, mają więc to samo źródło języ­ kowe. Gdy Hiszpanie przybyli na Filipiny, zastali tam już pismo «syllabary», obecnie nawet do pisania w narzeczach używany jest alfabet arabski. Literaturę stanowią wiersze, pieśni, genealogie i opisy czynów przodków. Większość wykształconych Filipińczy­ ków zna język hiszpański i własne narzecze, chociaż angielski jest językiem oficjalnym i szkolnym, hiszpański jest popularniejszy. W prymitywnym filipińskim społeczeństwie najmniejszą jed­ nostką administracyjną jest wieś «barrio», składa się ona z 10 do 1.000 domów. Jedna wieś jest zwykle oddzielona od drugiej po­ lami ryżowymi. Mieszkańcy sąsiedniej wsi są uważani za cudzo­ ziemców i często stan wojenny pomiędzy nimi jest nieustanny. .Za krzywdę wyrządzoną jednostce mści się cała wieś. «I)ato» — szef bania jest wybierany na podstawie osobistych zalet lub ma­ jątku. Organizacja jest feodalna; społeczeństwo dzieli się na cztery �klasy: dato — najwyższy stopień, do drugiej należą ci, co nie płacą; dato podatków, lecz służą jako wioślarze lub wojownicy; trzecia klasa składa się z wyzwolonych niewolników, którzy muszą speł­ niać cięższe prace niż wolno-urodzenj i ostatni wreszcie, niewol­ nicy. Ci pochodzili z jeńców wojennych, którym darowano życie, lub dostawali się do niewoli na skutek długów, np. umierająca z głodu rodzina dostawała trochę niełuskanego ryżu jako pożyczkę od bogatego sąsiada, nie mogąc długu spłacić z powodu narasta­ jących procentów stawała się niewolnikami, co przechodziło na dzieci. Obchodzono się jednak dobrze z tymi niewolnikami, zali­ czając ich ostatecznie do członków rodziny. Jednym z powodów nieustannych wojen jest cześć, jaką by­ wają utoczeni ci, klóizy mieli powodzenie w bilwach, nazywano ich «mangani» i mieli oni prawo do noszenia specjalnego stroju, którego kolor i okazałość zależne były od ilości zdobytych głów ludzkich. Gdy chodziło więc o zdobycie głowy, nie robiono żad­ nej różnicy pomiędzy wojownikiem a dzieckiem lub starcem. W niektórych okolicach Luzonu przy budowie nowego domu ko­ nieczne były głowy ludzkie, aby zakopywać je pod słupami na szczęście. Obecnie głowy te zastępuje się czerwonymi szmatami. U niektórych szczepów nie można było szczęśliwie rozpocząć sa­ dzenia ryżu bez poprzedniego zdobycia kilku ludzkich głów. Cza­ sami jednak wystarczyło obcięcie uszu ofiary, czasem pęk włosów, którego używano do ozdób. Obecnie jednak zdobycze te zostają za­ stąpione odpowiednią sumą pieniężną. Ludność Filipin jest mniej więcej w 95% chrześcijańska, z nowoczesnymi poglądami na świat, w przeciwieństwie do ho­ lenderskich Indii Wschodnich, gdzie 95% ludności jest wyznania mahometańskiego. Mieszkańcy centralnego Luzonu, wybrzeża i miasta Manilla pierwsi przyjęli katolicyzm. Pomimo jednak 300-letniego wpływu religii i kultury zachodniej zachowało się wiele dawnych wierzeń, jak np. cześć dla duchów przodków, no­ szenie amuletów i czary. Istnieją też legendy odnoszące się do stworzenia świata i człowieka. Wiara w duszę nieśmiertelną jest bardzo dawna, i co za tym idzie, wiara w nagrodę i karę wieczną. Książka wydana w 1942 r. jest bogato ilustrowana fotogra- �393 fiami i zaopatrzona w cztery map*. wykazujące: 1. rozmieszcze­ nie szczepów na wyspach Filipińskich, 2. gęstość zaludnienia w r. 1939, 3. okręgi etniczne na południowo-zachodnim Pacyfiku i 4. mapę językową. 7 n JOHANNES MARINGER, «M e n s с h e n o p f e r i m B e s t a t u n g s b r a u c h A l t e e u r o p a s » . Anthropos 1942—1945, str. 1—113. , \\ Johannes Maringer w swojej ciekawej i bardzo potrzebnej pracy pt. «Menschenopter im bestattungsbrauch Alteeuropas» (An­ thropos, rok 1942—45, str. 1—113) podjął się przedstawienia cało­ kształtu wiadomości, które jak dotychczas przeważnie były oma­ wiane i dyskutowane w najrozmaitszym związku. Uwzględniając wyniki prehistorii, wiadomości przekazane nam przez historyków starożytnych, dawne legendy (przede wszystkim starogermańskie) ild. zobrazował autor właściwie cały problem z podkreślenia godną na ogół wstrzemięźliwością w wy­ ciąganiu wniosków niedostatecznie opartych na znanym w tej chwili materiale źródłowym. Wiadomości dotyczące krajów pozaeuropejskich czy to h i ­ storyczne czy zaczerpnięte z współczesnej etnografii, którymi po­ sługuje się bardzo ostrożnie, służą jako dodatkowe, możliwe do przyjęcia wyjaśnienia w tych wszystkich, dość zresztą licznych wypadkach, dla których nie wystarczają źródła europejskie. Jak wiadomo, niejednokrotnie dyskutowano nad pytaniem, czy jest rzeczą metodycznie właściwą posługiwanie się materia­ łami współczesnej etnografii i wynikami etnologii, zwłaszcza kra­ jów geograficznie odległych, dla wyjaśnienia np. przed - i wczesno historycznych zagadnień europejskich? Tak np. Hans Schreuer opowiada się przeciwko temu w swo­ jej tak nader ciekawej i cennej rozprawie pt. «Das Recht der Toten. Eine germanitische Untersuchung». Rozprawa ta została ogło­ szoną w r. 1916 w Zeitschrift f. vergleichende Rechtswissenschaft 7 7 4 �i posiada bardzo duże znaczenie zarówno dla historyków prawa, kultury, jak i etnologów i socjologów. Wręcz przeciwnego zdania bronił nie mniej poważny badacz Fryderyk Schwenn w pracy «Die Menschenopfer bei den Griechen und Rómern» ogłoszonej w r. 1915 (Religionsgeschichtl. Versuche шгс! Yorarbeilen. Tom 15, Giessen). Uzasadniając swoje odmienne w tym względzie zapatrywa­ nia z Scheuerem powołuje się H. Maringer na zdanie autora ob­ szernej dwutomowej «Nordische Altertumskunde» Sofusa Mullera, która w przekładzie niemieckim ukazała się już w lalach 1897—98. Bez wątpienia mimo całego postępu nauki i dzisiaj jeszcze pozostaje zawsze aktualne zdanie Mullera: «Próba wytłumaczenia jest jedną z głównych dróg archeologii przedhistorycznej. Musimy się często do niej uciekać, gdyż na razie materiał jest pełen luk. Nieodzowną jesl zatem dla wyjaśnienia nieznanych odległych cza­ sów pomoc, jaką może nam dać porównanie z historycznymi i egzotycznymi ludami*. Jak w tylu innych- wypadkach zreszlą i tułaj pytanie nie powinno brzmieć «czy», ale «jak» należy się posługiwać analo­ giami i porównaniami. Za tym opowiedział się także stanowczo, jak się od H. Maringera dowiadujemy, uzasadniając obszernie swoje zdanie ostat­ nio i W. Schmidt w pracy pt. «Vólkerkunde und Urgeschichle in gemeinsamer Arbeit an der Aul'liellung allester Menschheitsgeschichte». Niestety praca ta nie jesl mi dotychczas znaną, ponie­ waż została ogłoszoną w latach 1941 i 1942 w Mitteilungen der Nalurforschenden Gesellschaft w Bernie. Jak wynika z tego, co Maringer przytacza. Schmidt uważa za właściwy następujący sposób postępowania: «Najpierw każda z obu nauk winna ustalić stan faktyczny na swoim własnym gruncie, swoimi środkami i metodami*, następnie zaś: «Każda z nich jeżeli posługuje się materiałem drugiej nauki, powinna zwracać uwagę na oznaczenie jego wieku przez nią ustalonego*. Tych wskazówek p. Maringer siara się przestrzegać w całej swojej pracy. �395 Tytuł pracy «Menschenopfer im Bestattungsbrauch» jak i konsekwentne używanie pierwszego terminu w dalszym ciągu, rodzi jednak pewne wątpliwości. Autor zresztą w tym względzie sam przypomina (sir. 13, n. 14): «Wobec ogólnej niepewności w ustaleniu pojęcia ofiary proponuje Schwenn, by na razie za­ miast o ofiarach z ludzi (Menschenopfer) mówić raczej o rytual­ nym zabójstwie (riluelle Menschenlótung)». Zapewne samego pojęcia ofiary nie można ostatecznie zde­ finiować, chociaż zgodność jest tu znacznie większa, aniżeli np. gdy chodzi o pojęcie religii. Nie możemy w tej chwili naturalnie omawiać tutaj całej problematyki pojęcia ofiary, którą tak obszernie z natury rzeczy zajmuje się historia porównawcza religii. W każdym razie, jeżeli chodzi o ofiary z ludzi, określane jako «Menschenopfer», «sacrifice humaim», «human sacrifice*, to od dość -dawna zacieśnia -się używanie tego terminu. Okazało się to słusznym nic tylko ze względu na potrzeby religioznav>stwa, ale i historii porównawczej prawa. I lak np. Wiktor Calhrein w tak bardzo obszernym dziele pl. «Die Einheit des sittlichen Bewusstseins der Menschheit, eine ethnographische Unlersuchung* (3 tomy, Fryburg w Br. 1914) od­ różnia bardzo dokładnie miedzy «Menschenopfer», a «T6tung von Menschen, die den Yerstorbenen ins Jenseits begleiten sollen». Podobnie ujmuje tę sprawę M. G. Foucart w swojej bardzo ciekawej «Histoire des religions et methode comparative* (2 wyd. Paryż 1912, sir. 376 п.). Groby przedhistoryczne i wczesnohisloryczne nie mogą nam ujawnić motywów tak bardzo ważnych dla ujęcia rzeczywistego znaczenia tych zagadnień ze stanowiska badacza kultury i religii. Również zgoła nie wystarczające są pod tym względem przekazy historyczne autorów starożytnych. Trzeba, jak wiadomo, przyj­ mować bardzo ostrożnie podawane przez nich tłumaczenia tych zjawisk nie tylko, gdy mówią o współczesnych im ludach «barbarzyńskich*, ale i własnej, zwłaszcza odleglejszej przeszłości. Je­ żeli zaś chodzi o najstarsze pomniki literackie, lo wobec licz­ nych przeróbek, jakie one przechodziły przed ostatecznym utrwa- �leniem w piśmie, to nastręczają się innego rodzaju trudności. Nie­ raz jest wątpliwe, a może nawet niemożliwe ustalenie, jakiej epoce należy przypisać zachowane, a interesujące nas szczegóły.. Z reguły trudno się zorientować, czy pewne zwyczaje i praktyki były powszechne, czy też właściwe tylko pewnym kołom społecz­ nym lub stanowiły rzadkie wyjątki. Trzeba przyznać, że autor bierze to wszystko pod rozwagę, wskazując nieraz na nastręczające się badaczowi trudności i wąt­ pliwości, które ostatecznie są niemożliwe do rozwiązania. Ta wspomniana już na wstępie ostrożność w wydawaniu sądów sta­ nowi nietylko bardzo dodatni rys całej pracy, ale budzi równo­ cześnie w czytelniku duże zaufanie do wywodów autora. PizejizysLy ukiad pracy stanowi dalszą bardzo dodatnią jej cechę. Po krótkim, ale pełnym treści wstępie, w którym poruszono ogólnie zagadnienie ofiar z ludzi w starożytności europejskiej, a następnie zagadnienie ofiar w zwyczajach pogrzebowych, oraz po pewnych uwagach natury melodycznej przechodzi autor (sir. 13) do właściwgo tematu. Rozpoczyna od zapoznania nas ze wspólnym pochówkiem mężczyzny z kobietą. Obszernie w tym rozdziale omawia przede wszystkim ofia­ rowanie wdowy. Rozważa cały problem opierając się zrazu wy­ łącznie na prahistorii, a to od młodszej epoki żelaznej począwszy, przechodząc następnie do czasów wczesno-historycznych. Kolejno zapoznajemy się z tym zwyczajem u Słowian, Bałtów, Germa­ nów i in. Nie wiadomo tylko dlaczego cofa nas od str. 27 wstecz i zapoznaje z dawniejszą (przedrzymską) epoką żela.zną (Trako­ wie i Scyci, Grecy i Rzymianie itd.), pniem z epoką brązową, a wreszcie kamienną. Wszystko to doprowadza autora do następujących wniosków (str. 25 i п.): «Zjawisko ofiarowywania wdowy stanowi nieza­ przeczalny fakl w Europie wczesno i przedhistorycznej. W prze­ ciągu półtora tysiąca lat od około r. 1000 przed narodzeniem Chry­ stusa, aż do roku 500 po narodzeniu Chrystusa ten krwawy zwy­ czaj odzwierciedla się w źródłach historycznych, a to: opisach podróży, kronikach, opracowaniach historii, w pieśniach i poda- �397 niach. Znaleziska grobowcowe łych czasów potwierdzają często te świadectwa literackie. Przy tym wykopaliska mogły nam po­ twierdzić istnienie tego zwyczaju w starej Europie poprzez czasy przedrzymskiej epoki żelaznej i brązowej aż do późniejszej młod­ szej epoki kamiennej (spate Jungsteinzeit), a więc w każdym ra­ zie do około 3000 przed narodzeniem Chrystusa. Seria wykopalisk następnie się urywa. Nieliczne podejrzane (co do swojej istoty) znaleziska ze starszej epoki kamiennej mogłyby być zwiastunami późniejszego zwyczaju. Napewno jednak nie pozostają z nim w .związku historycznym*. Na podstawie zarówno materiału wykopaliskowego, jak i przekazów literackich p. Maringer przypuszcza, że zwyczaj zgła­ dzania wdów: «nie był nigdy właściwym zwyczajem ludowym, lecz stanowił zawsze specjalność szlachty, szczególne prawo pew­ nych rodów, lub panów warstwy wojowników (herrische Kriegerschicht)* (str. 56 i str. 109). Niewątpliwie mogło tak być, ale trzeba zaznaczyć, że przed­ stawiony przez autora materiał w tym wypadku nie upoważnia do takiej pewności. Bardzo natomiast słuszną jest uwaga (str. 58): «Jest bez­ względnie błędnym łączenie zabijania wdów — jak i w ogóle ofiary z ludzi — z ludami najniższego rozwoju kulturalnego. Z materiału wypływa raczej jasno, że pojawia się to wszystko dopiero na wyższym stopniu rozwoju kulturalnego. Przełamanie tego zwyczaju następuje później przez potęgę wyższego stopnia uobyczajnienia, ale może bardziej przez zmianę wiary odnoszą­ cej się do śmierci. Musimy przyjąć, że niektóre ludy zwłaszcza klasyczni Grecy i Rzymianie doszli do tego już wcześnie o własnych siłach. Jest jednak wiadome, że dopiero przez potęgę chrześcijań­ stwa zwyczaj ten został przełamany u północnych Germanów, Sło­ wian i Bałtów*. W ustępie następnym (str. 65 do 75) mamy przedstawione ciekawe zagadnienie zaślubin z umarłym. Jak wiadomo np. w Chi­ nach, co prawda w formie niekrwawej, .zwyczaj ten utrzymał się bardzo długo. �398 Pomijając mniej ciekawe opisy (str. 75 do 82) przechodzimy do rozważań na temat mordowania jeńców (Gefangenenopfer). Obszernie zajmuje się nim także H. Pinard de la Boullaye w drugim tomie swego podstawowego dla religioznawstwa dziele pt. «L'elude comparee des Religions» (4 wyd. Paryż 1929). I tak np. (str. 60—61) czytamy: «Jeżeli się chce, to nic łat­ wiejszego, jak sporządzenie obszernej syntezy ofiar z ludzi w ciągu wieków. Ale czyż można tolerować przedstawianie wszelkiego za­ bójstwa człowieka, jako ofiarę z człowieka? Można zabijać swoich bliźnich z powodu apetytu na ludzkie mięso: jest to .kanibalizm, ale nie religia. Można ich zgładzać, jak np. starvch rodziców, zachowując przy tym różne formy, czy to żeby ich uwolnić od niedomagań i cierpień, albo by oswobodzić szczep od zbytecznych gąb: będziemy mieli do czynienia tutaj ze współczuciem, egoizmem albo poli­ tyką. Można ich zabijać celem zapewnienia sobie środka przez straszną, a zatem skuteczniejszą procedurę — przewidywania przy­ szłości, albo zmienienia losu: będą to praktyki wróżbiarskie albo czarodziejskie. Mogłoby to być także religią, gdyby starano się uprzedzić gniew jakiegoś boga, wydzielając mu dobrowolnie jego część. Można zgładzać z powodu żałoby. Jednak lego rodzaju zwy­ czaj obejmuje kilka motywów. Może nim być przesądna obawa celem ułagodzenia cienia .zmarłego, albo także przywiązanie, pra • gnienie zapewnienia mu w przyszłym życiu możliwości prowadze­ nia porządnego życia, wreszcie i dzika zazdrość pragnąca zapobiec, by jego wdowa lub kobiety nic wstąpiły w inne związki. Można także mordować bez wyboru jeńców wojennych, już to z powodu brutalnego uczucia zemsty lub przezorności politycz­ nej, wreszcie z bardzo różnych motywów religijnych. Także i religia może — a ten wypadek szczególnie rzuca się w oczy w starym Meksyku — organizować periodyczne ofiarowa­ nie jeńców, niewolników i dzieci z równoczesnym celem: adoracji, ubłagania, ekspiacji i dziękczynienia. r �399 Czyż naprawdę nie istniałaby jak tylko jedna etykieta dla tak różnych praktyk, które rozpościerają się od rytuału kulinar­ nego, aż do aktu ściśle religijnego? Autor zresztą to wszystko wie, czego dowodem nie tylko wspomniany już cytat zdania Schwenna, ale i niejedna uwaga w dalszym ciągu pracy. Tak np. (str. 58): «Pozostaje jeszcze py­ tanie o ile zgładzanie wdów wolno nam określać, jako ofiarę z l u ­ dzi. Jeżeli la praktyka wypływa z troskliwości o nieboszczyka, bez wątpienia nie należy ona do zakresu religii, lecz do opieki nad zmarłymi, do zwyczajów. Z drugiej strony niejedno wskazuje przy tym na ofiarę. Z pewnością oznacza ona pozbycie się prawdziwej wartości a nawet najwyższej ziemskiej wartości, to jest życia, które •7Asi5«ip »«i«»ezoiie dł-a. bsgcś innego .-Nic jest przecież koniecznym zacieśnianie przy ofierze jej pojęcia do boskiej istoty ze względu na przyjmującego. Sądzę przeciwnie, że można je rozciągać na wszelką islolę ponadludzką. Często zaś nieboszczyk, zwłaszcza bu­ dzący grozę, wydawał się żyjącym, jako istota ponadludzką. Po­ dobnie w czasach brutalnego, despotycznego ducha musiał męż­ czyzna stać ponad kobietą, jako pewnego rodzaju wyższa istota, której cały cel bytu rozpływał się w jej małżonku, jej panu i władcy, jakoby w jej bogu. Wolno nam zatem przy starszej brutalniejszej formie mówić o ofiarowaniu wdowy. Ten charakter ofiarny podkreśla analogia do ofiar zwierzęcych, które występują lakże niekiedy w znalezi­ skach. Zapewne w późniejszej, dobrowolnej formie występują na czoło bardziej osobiste motywy, jako to: pragnienie szczęścia, cza­ sem bohaterska miłość i wierność, ale także pożądanie sławy i ko­ bieca próżność. Mimo to jest faktem niewątpliwym, że w gruncie rzeczy kobieta zostaje poświęconą pożądliwości mężczyzny. Jej samoofiarowanie i jej pędzenie ku śmierci podobne jesl przecież do religijnego obłędu*. Musze powiedzieć, że powyższe tłumaczenie trudno uznać za całkowicie przekonywujące. Materiał najdawniejszy np. jaki nam p. Maringer przedstawia nie uzasadnia podług mego wraże­ nia dostatecznie poglądu, jakoby śmierć wdowy początkowo z re­ guły była przymusowa, a później z reguły dobrowolną. Zresztą �400 nie to jest przecież rzeczą zasadniczą, gdyż w ustalonym pojęciu, ofiara może być zarówno dobrowolną, jak i niedobrowolną. O isto­ cie rzeczy sianowi komu zostaje złożoną. Motyw wierzeniowy sam przez się, do którego należy bezprzecznie dzielenie z nieboszczy­ kiem i pozagrobowego losu nie wystarcza. Naturalnie zdaję sobie sprawę, że ze względu na posiadany materiał postępowanie podług wspomnianych wskazówek Pinarda nastręczałoby wiele i niezwykłych trudności. Naturalnie różne mogą być tego powody, ale szczególnie ze stanowiska wierzeniowego ważnym jest dosyć rozpowszechnione przekonanie, że pomordowani jeńcy będą w życiu pozagrobowym niewolnikami zwycięzców . Taka wiara utrzymuje się bardzo 7 ^AAW^W, ±*)j. u. uv.iiuanuv> puinuLiiv tu. .liitui^ 11111 \1111 lj. .иаил»,^. nam przypomina (str. 83): «Bizantyjczyk Leon Diakon potwierdza to wyraźnie odnośnie Normanów w państwie Wschodnio Rzym­ skim. Ci zwykli podług zwyczaju ojczystego najczęściej zarzynać jeńców wojennych i spalać razem ze swymi zmarłymi. Sami na­ tomiast nie dopuszczali, żeby ich brano do niewoli. Jeżeli nie było już widoków ocalenia, popełniali samobójstwa, gdyż inaczej mu­ sieliby służyć w Hadesie zwycięzcom*. 7 7 Jak już zresztą dawniej wykazał L. Malten w ogłoszonym w r. 1924 Leichenspiel und Totenkult, rzymskie walki gladiato­ rów pozostają długo w związku z obrzędami pogrzebowymi. Bardzo krótko omówiono (str. 86 do 88) zwyczaj składania zbrodniarzy w ofierze. 7 Na podstawie pracy V. Amiry, «Die germanischen Todesstrafen» przypomina autor: «że podług prawa slarofryzyjskiego i dolnosaskiego morderca powinien był zostać pogrzebany pod swoją ofiarą». Dodaje przy tym: «jest rzeczą ciekawą, że takie samo po­ stanowienie znajduje się także w jednym prawie starochińskim». Zupełnie przekonywującym jest zapatrywanie p. Maringera (str. 86—88): «ale bez wątpienia w tym rodzaju kary tkwi jeszcze głębszy sens wierzeniowy. Nie wystarczało samo przez się, że morderca płacił życiem za życie, lecz równocześnie miał przez pochowanie ze swoją ofiarą stać się jej niewolnikiem w życiu �401 przyszłym. Ten los oznacza sam przez się najgorszą karę, ponie­ waż wydawał mordercę nieuniknionej zemście swej ofiary*/ Sądzę, że tym bardziej taki pogląd możemy przyjąć, ponie­ waż sakralny charakter kary śmierci nie ulega już dzisiaj wątpli­ wości, co zresztą łączy się z sakralnym charakterem prawa starogermańskiego. Odnośnie tej communis opinio, o której autor nie wspo­ mina, posiadającej obszerną literaturę, czytamy np. u SchróderaKunssberga, «Lehrbuch der Deutschen Rechtsgeschichte* (Berlin— Lipsk 1932), str. 826: «Zbrodniarz przekonany i znajdujący się w ręku sędziego, stawał się co do swego życia łupem bogów i był przeznaczony na śmierć ofiarną z ręki kapłana lub przez wydanie —~ i .1JAU11A AAclllAA _ T~.l V. 1 UCLiiitAlY •• , W 1, VAUAV 4. LŁAAY ЛЛ U l U ^ U \ 1— lAA^, I l l U ^ l ~ł„.i I I J l i u V I L l ł v. nany, dopóki bóstwo zapytane o swoją wolę nie oświadczyło, że ofiara jest mu miłą». Dosyć długo nie umiano sobie w ogóle wyobrazić kary śmierci o' charakterze niesakralnym. Świadczy o tym np. prawo nordyckie epoki frankońskiej w przeciwieństwie zresztą do po­ łudniowo germańskiego. Ponieważ dawna forma wykonywania wyroków przez skła­ danie zbrodniarza bóstwu na ofiarę, nie była po przyjęciu chrze­ ścijaństwa do utrzymania, porzucono w ogóle karę śmierci, zastę­ pując ją niedającym się odkupić wyjęciem z pod ochrony prawnej. W bardzo jasny i wyczerpujący sposób (str. 107 do 112) poprzedzony krótkim zestawieniem równoległych zwyczajów poza europejskich (sir. 102 do 107), streszcza i ujmuje p. Maringer wy­ niki swej pracy. Sam zwyczaj określa jako globalny (sir. 102), chociaż bynajmniej nie powszechny. Poza Europą, w której jest on szeroko przyjęty, istnieje i w innych częściach świata. U niektórych ludów, jak np. Greków i Rzymian (np. zgładzanie wdów) zanika on bardzo wcześnie, u innych ludów europejskich trwa dłużej, a nawet bardzo długo, ho aż do wieku XIV. W Chinach istnieje ten zwyczaj do końca X V I I wieku, jeszcze dłużej w Korei, Indiach, Japonii itd. Przy­ pominam harakiri marszałka Nogi na grobie cesarza Mutsuhhy. W Mezopotamii starożytne wykopaliska w summeryjskim Lud. T. X X X V I I 2) �402 Ur i Kisz ujawniły nam, jak liczne rzesze (do 74 osób) towarzy­ szyły niekiedy królom w zaświaty, zabezpieczając im tam na­ leżny tryb życia. Najstarszy z tych grobów pochodzi z około roku 3300 przed narodzeniem Chrystusa. Z opanowaniem kraju przez Semitów zwyczaj ten nagle ustaje. Babilończycy i Asyryjczycy nie znają go, chociaż poza tym szalują niekiedy bardzo szczodrze ofiarami z ludzi na cześć bogów. Wreszcie silnie podkreśla autor ponow nie (str. 109), że po­ czątku tego zwyczaju nie należy szukać na niższych stopniach roz­ woju kulturalnego, lecz przeciwnie, na wyższych. Jego zaś za­ nik zależy przede wszystkim od zmiany pojęć o życiu pozagrobo­ wym, które, możemy jeszcze dodać, pociąga za sobą i zmianę pojęć ? Kończąc moje uwagi nad pracą p. Maringera muszę jeszcze raz podkreślić bogactwo jej materiału informacyjnego, ostrożność w formułowaniu sądu i jasność wykładu. Posiada ona poważną w artość nie tylko dla etnologów, ale i dla historyków religii i prawa. •. г u IŁ r Leon Hawan «D i e S a m m 1 u n g В a r b i i t a 1 i e n i s с li e г V o 1 к sl i e d e r » . Von Vittorio Santoli, Florenz. Zeitschrift fur Volkskunde, 48 Jhrg., 1939, Neue Folgę, Bd. X. Berlin 1939—40. Autor, który od 1927 r. współpracuje z Barbim nad przygo­ towaniem wydania «Zbioru pieśni ludowwch M. Barbiego», po­ daje historię powstania tego zbioru, jego zawartość, osiągnięte re­ zultaty i problemy, które przy układaniu zbioru się wyłoniły lub silnie zarysowały. Początki tego zbioru pieśni, który dziś stanowi zasadniczą część włoskiego skarbca poezji ludowej, sięgają swymi początkami r. 1887. Urodzony w Sambuco, w górach Pistojezji, gdzie bardzo żywa jest wymiana między półn. Włochami i Toskaną, położył Barbi przede w'szystkim nacisk na badanie tych okolic. Już w roku 1895 mógł dać nie tylko krytyczny opis ludowej poezji tego terenu, �403 ale także poruszyć szereg podstawowych zagadnień odnoszących się do historii poezji ludowej we Włoszech. Przekonany o koniecz­ ności zbierania jak najliczniejszych wersji, rozszerza teren zbie­ ractwa daleko poza Toskanę, chociaż zbiór swój nazywa stale «zbiorem pistojezyjskich pieśni, nawet jeszcze w rozprawie «О h i ­ storii poezji ludowej we W łoszech», w której porusza w orygi­ nalny sposób główne zagadnienia poezji ludowej, jakie nasunęły się krytycznemu oku badacza w 30 lat po ukazaniu się prac N i ­ gry i D. Ancony. Jakkolwiek Zbiór Barbiego jest rezultatem 50letniej pracy zbierackiej w Toskanie, zawiera on także cenny ma­ teriał z wielu innych okolic, szczególnie z Friaulu i Emilii. Jest od­ biciem nie tylko toskańskiej, ale także — jakkolwiek mniej wy­ raźnym — tradycyj większej części Włoch. T Fakt, ze w Zbiorze Uarmego i oskana jest najsiiniej repre­ zentowana, jest raczej dodatnim momentem, gdyż w ludowej l i ­ teraturze Toskana zajmuje centralne miejsce. Różne rodzaje poe­ zji, jak np. tzw. «Rispotto» powstały tamże i dopiero stamtąd roz­ powszechniły się w środkowych, północnych, a także południowych Włoszech. Tu też jest bardzo żywe «stornello», najkrótsza i naj­ młodsza forma jednostrofowej pieśni lirycznej. W Toskanie zbie­ gają się inne, poważne formy poezji, jak: epiczno-liryczne pieśni typu francuskiego, powtarzające się pieśni (iteratywne) i «vilotta». Toskana jest kolebką «cantari», których zależność od ustnej tradycji z jednej, a wpływ na ustną tradycję z drugiej strony, pozostawia jeszcze temat do badań. Gdy w r. 1927 Barbi zdecydował się przy pomocy Santoliego rozpocząć publikowanie swego zbioru i podjął przerwaną przez wojnę działalność zbieracką, rezultaty były bardzo pokaźne. To dowodzi, że zawsze jeszcze można dużo zebrać, jeśli się metody­ cznie i wytrwale postępuje. Jednym z najważniejszych rezultatów, do których doszedł Barbi, jest stwierdzenie, że owe liryczno-epiczne pieśni, które do­ tychczas uważano za wyłącznie albo prawie wyłącznie właściwe dla północnych terenów, występują także i w Toskanie. Tym sa­ mym upadła granica południowego rozprzestrzenienia epiczno-lirycznej pieśni typu francuskiego, przeprowadzona analogicznie do 26* �404 granicy między gallo-italskimi a toskańskimi narzeczami. Tym sposobem poezja ludowa została uwolniona z ciasnego kręgu za­ leżności od narzeczy. Jej zasięgi wybiegają poza granice językowe i etniczne. Zbiór Barbiego zawiera pieśni opowiadające, których naj­ bardziej tradycyjną formą, a zarazem najpiękniejszą, jest pieśń epiczno-liryczna pochodzenia francuskiego. Należy przyjąć jako pewnik, że powstała ona nie wcześniej, jak w XV w. Dotychczas wiązano ją z północnymi Włochami, w rzeczywistości jednak za­ domowiła się ona od przeszło 4-ch wieków w Toskanie i tam jest również rozpowszechniona — jakkolwiek w znacznie mniejszej mierze, — na południu i na wyspach. Przeprowadzane badania nad formami metrycznymi różnych rodzajów tej pieśni wyjaśnią zagadnienie jej migracji. Przeprowadza się drogą starannej ana­ lizy bogatego materiału badania nad genezą, rozprzestrzenieniem i żywotnością innych pieśni oraz nad formą lirycznego strombotto. Trzecią grupą prawdziwie tradycyjnego rodzaju są pieśni wy­ liczające i powtarzające się (iteratywne). Dziś często fragmenta­ ryczne i na najniższy stopień zesunięte, tak, że służą dzieciom do zabaw, były one w zasadzie przez zbieraczy zapoznane i szerego­ wane między rymy dziecięce, pieśni liryczne lub opowiadające. Jest zasługą Barbiego. że podniósł znaczenie tego rodzaju pieśni i poświęcił im uwagę, na jaką zasługują. Pieśni te mają odległą tradycję. Np. spór między matką a córką o wybór męża sięga nie­ przerwaną tradycją w średniowiecze. Największą i najcenniejszą część Zbioru Barbiego stanowią epiczno-liryczne pieśni, rispetti i stornelli oraz pieśni wyliczające i iteratywne. Obok nich. jako u ludu najwięcej rozpowszechnione, należy postawić rymy łańcuszkowe, rodzaj, który oprócz dowcipnych i żartobliwych zszeregowań słów dla dorosłych, stanowi większą część właściwych pieśni dziecięcych. I tutaj zebrał Barbi teksty, sięgające również kilku stuleci wstecz. Wystarczy wspomnieć «uno, duo, tres», pieśni występujące już w w. XV, których Barbi zebrał 64 wersje. Niemniej uwagi, jak tym trzem wielkim grupom śpiewanej poezji i rymom łańcuszkowym, poświęcił Barbi nawpół ludowej �405 poezji, czyli lz\v. poezji mieszanej tradycji (tj. ustnej, rękopiśmien­ nej i drukowanej). Oprócz materiałów przekazywanych ustnie, zebrano tu teksty pisane i drukowane w dawnych i nowszych cza­ sach. Ze względu na małą troskę, jaką poświęcano przechowy­ waniu ludowych książeczek i ulotek, niewiele się z nich docho­ wało. Materiał ten jest bardzo ciekawy także dla filologów. Nie­ które przykłady z tej grupy wchodzą również w dziedzinę zwy­ czajów i obyczajów. Zbiór Barbiego zawiera wreszcie liczne zagadki i przysło­ wia. Badania porównawcze nad przysłowiami mogą rzucić światło na niektóre dziedziny kultury duchowej. Zagadki, które dzisiaj cip w ł a t n n ć p i t i rtvipri а кшЛук bvlv ro/rvvvka ctprczvph 7 я - slugują jako małe, ale ciekawe świadectwa historyczne na szczegółowsze badania, niż dotychczasowe. Gdy zbiór Barbiego zostanie w całości opublikowany, da ja­ sny obraz historii wielkich prądów poezji ludowej we Włoszech i tradycji poszczególnych pieśni, dla badaczy zaś w innych kra­ jach będzie niewątpliwie cennym przyczynkiem dla studiów po­ równawczych. „ G. rrenklowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8b022e84071ecaee4a1bf9476138161.pdf bf8a189ded14c74386c96ff7711001fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4717 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4379 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2; s.101 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N za okres I-III. I A 1964 Wystawa podlaskich dywanów zjazdy dwuosnowowych, zorganizowana W lutym odbył się w Skoczowie przez Muzeum w Białymstoku ze zjazd t w ó r c ó w ludowych regionu zbiorów w ł a s n y c h , czynna była w cieszyńskiego, zorganizowany przez styczniu w Łodzi. miejscowy Klub Propozycji i Sko­ * czowskie Zakłady Filcowe. Uczest­ niczyło w nim ponad 80 t w ó r c ó w oraz wielu działaczy regionalnych. Muzeum Wojewódzkie w L u b l i ­ nie zorganizowało z okazji 20-lecia Polski Ludowej i Roku Ziemi L u ­ Wystawy belskiej objazdową w y s t a w ę sztuki Na terenie woj. łódzkiego zor­ ludowej, przeznaczoną dla Ziem ganizowany został z inicjatywy Zachodnich. Wystawa zawiera WRN wielki konkurs sztuki ludo­ przeszło 300 eksponatów z dziedzi­ wej z okazji 20-lecia Polski Ludo­ ny tkactwa, s t r o j ó w ludowych, wej. W konkursie, przeprowadzo­ zdobnictwa wnętrza, rzeźby i cera­ nym w poszczególnych powiatach miki. Pierwsza ekspozycja wysta­ przez prezydia P R N i muzea tere­ wy odbyła się w lutym w Racibo­ nowe, uczestniczyli twórcy ze rzu. wszystkich r e g i o n ó w znajdujących * się na terenie w o j e w ó d z t w a . Ter­ min nadsyłania e k s p o n a t ó w upłynął C P L i A urządziła w lutym wy­ z końcem marca. Eksponaty w y r ó ż ­ s t a w ę swych w y r o b ó w w katowic­ nione na konkursach powiatowych kim Pałacu Młodzieży. Przeważają­ zakwalifikowane zostaną na wy­ cą ilość eksponatów stanowiły wy­ stawę wojewódzką. roby artystów i rzemieślników l u ­ dowych, pochodzące z różnych re­ * gionów. W y s t a w ę rzeźb Zygmunta S k r ę * towicza (ze wsi Worowo, pow. Ł o ­ bez, woj. Szczecin) zorganizowały Wystawa prac tkaczki i hafciarki w styczniu Towarzystwo Przyjaciół warmińskiej Józefy Izdebskiej Sztuk Pięknych i C P L i A w war­ otwarta była w P D K w Elblągu w szawskim salonie wystawowym marcu. Wśród eksponatów wysta­ Towarzystwa. Katalog wystawy wy zwracał u w a g ę kobiecy strój wydany przez C P L i A , w formie warmiński oraz dekoracyjne maty składanki z wkładką, zawiera krót­ ze s ł o m y i trzciny. Po objeździe kie noty — biograficzną oraz i n ­ Powiśla i Wybrzeża wystawa ma formującą o charakterze t w ó r c z o ś ­ być przeniesiona do domu Izdeb­ ci Skrętowicza i 2 fotografie. skiej w Jodłowniku, gdzie C P L i A projektuje urządzenie stałej wysta­ * wy żuławskiej sztuki ludowej. Z końcem ubiegłego i w począt­ ku br. Muzeum w Łęczycy zorgani­ * zowało objazdową w y s t a w ę sztuki ludowej ze zbiorów własnych. Po­ Staraniem Klubu Przyjaciół kazano eksponaty z dziedzin cha­ Związku Podhalan w Stanach Zjed­ rakterystycznych dla twórczości l u ­ noczonych, w Domu Podhalańskim dowej regionu łęczyckiego: rzeźbę, w Chicago zorganizowana została tkaninę, wyroby z wikliny. Wysta­ wystawa sztuki podhalańskiej. Po­ wa eksponowana była kolejno w kazano stroje ludowe oraz wyroby kilku wsiach. Kierowniczka Mu­ drewniane, zdobione snycerką. Wy­ zeum, Jadwiga Grodzka, w y g ł a s z a ­ stawa połączona była z kierma­ ła na wystawie prelekcje p o ś w i ę c o ­ szem. ne sztuce ludowej. W m i e j s c o w o ś ­ * ciach, gdzie mieszka wielu t w ó r ­ ców ludowych (np. w Świdnicach), W Rochester w stanie New York prelekcje łączone były ze spotka­ niami, w czasie których opowiadali (USA) otwarto w styczniu, stara­ oni o swej twórczości. Wszystkie niem Polskiego Towarzystwa Nau­ te imprezy b y ł y wykorzystywane kowego, w y s t a w ę polskiej sztuki przez nauczycieli na lekcjach wy­ ludowej. Na w y s t a w ę złożyły się chowania plastycznego. Niektóre tkaniny, stroje ludowe, wycinanki, wypowiedzi zostały nagrane na taś­ ceramika i drzeworyty. m ę magnetofonową dla celów dy­ * daktycznych. * W Muzeum im. Wyczółkowskie­ _ Pokonkursowa wystawa wyro­ go w Bydgoszczy otwarta była w bów kowalstwa ludowego Kielec­ marcu wystawa białoruskiej sztu­ czyzny, eksponowana z końcem ub. ki użytkowej, na której pokazano roku w Kielcach, pokazana była w m. in. ludowe tkaniny dekoracyjne, styczniu br. w Radomiu (por. „Kro­ wyroby ceramiczne i snycerkę w nika", nr 1/1964). drzewie. Konferencje, K Różne Trzy spośród czterech nagród przyznanych przez W R N w Łodzi w dziedzinie upowszechnienia k u l ­ tury za rok 1963 przypadły w udziale artystom ludowym. Otrzy­ mali je: Józefa Chaładaj — tkaczka ze wsi Monice, pow. Sieradz, wycinankarka Franciszka Burzyńska ze wsi Błędów, pow. Łowicz, oraz regionalny Zespół Pieśni i Tańca z Dobronia. * Dr Wacław Korabiewicz prze­ kazał Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie kolekcję eksponatów tradycyjnej murzyń­ skiej sztuki ludowej, zebraną w czasie wyprawy do Ghany. W ko­ lekcji znajdują się rzeźby, ozdoby stroju, amulety, instrumenty mu­ zyczne i sprzęty. * Muzea etnograficzne z Nowego Jorku i Brukseli z a m ó w i ł y ostatnio w C P L i A kopie sprzętów ludowych, składających się na urządzenie izb chłopskich z różnych regionów Polski, w krakowskim Muzeum Etnograficznym. Będą one wykorzy­ stane do ekspozycji w z a m a w i a j ą ­ cych muzeach. * W Piotrkowie Trybunalskim C P L i A urządziła pawilon z ludo­ wymi wyrobami regionalnymi. Przeważają tkaniny łowickie, opo­ czyńskie i świętokrzyskie, wycinan­ ki łowickie, iłżecka ceramika. Sprzedawane są tam r ó w n i e ż w y ­ roby ludowe z innych regionów. Kilkakrotnie już cytowaliśmy w „Kronice" szczególnie jaskrawe błędy i nieścisłości informacji o sztuce ludowej, ukazujących się w prasie. W ostatnim kwartale, obok powtarzających się często b ł ę d ó w w podawaniu nazwisk i nazw miejscowości, znalazły się infor­ macje, dowodzące, iż autorzy ich nie zadają sobie trudu weryfiko­ wania materiałów: „Zielony Sztan­ dar" z dn. 4.III. w artykule: Dobre dni polskiej sztuki ludowej jako najstarszego pracującego wycinankarza wymienia Jana Dobrzyńskie­ go z Grabowa, zmarłego przed dwo­ ma laty, zaś „Trybuna Mazowiec­ ka" z dn. 20.111. w artykule: Kur­ piowska sztuka znana na kontynen­ tach świata wymienia „wydmuszki o kształtach przypominających l u ­ dzi i zwierzęta" — w rzeczywistości nie w y s t ę p u j ą c e przecież nie tylko na Kurpiach, ale w ż a d n y m innym regionie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a38cc2b63a6e4e5f92c93586d3ff465.pdf 34e8c4d4b3860c5b15291e28f9282dcb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3641 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3418 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.80 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S OF J a r o s ł a w K r a w c z y k " T H E H E A D UPON W H I C H A L L T H E ENDS O F T H E W O R L D A R E C O M E " This article is an attempted analysts of the famous description of Leonardo's "Mona Lisa" by Walter Pater (1839 1894), the most known representative of the English "aesthetic movement". In his "purple passage" (1869), to use the British expression, the image of the Florentine burgher's wife changes into a symbol of mysteriously smiling womanhood, which continues to rule our imagination. The majority of heretofore interpretations deduces the "purple passage" from nineteenth-century French literature and connects it with the Romantic femme fatale who emerges from the texts of Gauthier and Flaubert. Krawczyk does not question the aptness of this procedure but tries to widen the horizon of the interpretation and to discover new points of reference, disclosing the whole gamut of intellectual inspirations of English aesthetic thought. In the firsi place, he draws attention to a fact, previously ignored by literature on the subject, that Pater's text is strongly enrooted in the description of the Gioconda proposed by Giorgio Vasari. The author demonstrates the manner in which Vasari's dry notes were transformed by the poetic imagination of Pater into a vision of secretively smiling womanhood, making it possible to characterize the key narrative mechanisms of "aesthetic critique". By following the trail of various "cryptoquotations". which Pater skillfully concealed in the rhythm of the "purple passage", Krawczyk maintains that the final shape of the description of the Gioconda was decided by two rather astonishing narrative tricks. The first was an attempt at applying in contemporary art critique figures borrowed from ancient rhetorics, primarily that of interprctatio. which consists of collec­ ting synonymous expressins. The second trick was to try to base a descrip­ tion of a work of art on the narrative pattern of a mythological legend, in this concrete case the archaic model of the "Homeric Hymn to Demeter" (sixth-seventh century B.C.) whose fragmentary translation was presented by Pater in his essay entitled "Demeter and Persephone" (1875). According to this interpretation, the "purple passage" should be regarded as a totally conscious and extremely effective attempt at creating an artistic myth. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i e / ON T H E " E P I T A P H A N D S E V E N SPACES" A N I N T E R V I E W WITH J A C E K SEMPOLIŃSKI One of Poland's greatest contemporary painters discusses his part in the unusual exhibition organized by Janusz Bogucki and Nina Smolarz and entitled "Epitaph and Seven Spaces" (held in the "Zachęta" showroom and the State Ethnographic Museum in Warsaw in 1991). Sempoliński stresses the fact that the display testified to a new anthropological approach to the artwork and creativity as such. The interview concentrates on problems of creativity, the tasks of the artist, the concept of the work of art and the relation between art and the sacrum. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z EMMAUS TOOMUCHORTOO L I T T L E F R E E D O M ? A N I N T E R V I E W WITH J A N U S Z B O G U C K I AND NINA S M O L A R Z Janusz Bogucki and Nina Smolarz arc the authors of several celebrated exhibitions which were frequently held in special interiors, for example, in churches, and which even if they look place in museums, were characterized by an a ttempt at transcending museum space and the notion of a work of art (exhibit) as "a thing to be displayed". Their purpose was always to present certai n supreme values of an anthropological nature (in the wide meaning of the word, which includes religious merits). The authors speak about the premises of their successive exhibition, held in the Benedictine Emmaus monastery in Prague (The symbolic meaning of this name refers to the meeting on the road to Emmaus, described in the Scriptures). It is devised as an encounter of East and Central European artists in the newly emergen! reality, and was to be accompanied by inter-disciplinary meetings (for financial reasons, the whole undertaking will probably not lake place). Referring to their earlier exhibitions, the authors point to the constant motif of the labirynth (nota bene, this was the title of one of their exhibits in 1989), since their intention is more to initiate and awaken a new perception and experience than merely to show a certain reality. As a result of the sometimes encountered charges of manipulating wiih works of art. the interview also deals with the problem of the artist's freedom. The authors claim that within their projects, connected with the premises of the exhibitions, the artists are always granted unhampered expression. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i V A R I A T I O N S ON AN I M A G E A N D T H E A T R I C A L S P A C E BY A N D R Z E J M A J E W S K I The text discusses an exhibition which was held in the Wielki Theatre in Warsaw in 1992, and which featured the works of A. Majewski, a stage designer connected with this theatre for the past thirty years. The exhibition is an example of the obliteration of boundaries between particular realms and means of expression (stage design, plastic work, theatre without actors, installations), encountered increasingly frequently. In a presentation of the exhibition, shown against a wider background of Majewski's accomplish­ ments, the author distinctly accents its personal character, which is the outcome of the artist's personality and imagination. 80 ARTICLES R o c h S u l i m a ON D Y I N G SYR I N A (MERMAIDS) J RIBUTION T O T H E SEMIOTICS O F DEATH ' Syrena (mermaid) (the mythical figure of a mermaid is dispfi coats of arms of Warsaw) is the name of the first automobile i produced in Poland. The original models were handmade in 19 production was inaugurated in 1958. One could say that the si the vehicle was more symbolic than technological and incompi other car. In the 1960s and 1970s a Syrena was the sign of so (i.a. from the village to the town). It became one of the few \qM private properlv and provided a sphere for i apacious nietitTjjll myths (numerous local jokes were based on a play on words). T}%M of this make abandoned on the streets of various towns were pulled apart in a search for spare parts. In 1991 an American of Polish descent bought such an al Syrena. He decorated it with colourful graffiti and an inscription^™ the side read "Time Capsule 1991-2016"; the signatures addcjiM included that of the mayor of Gdańsk. Finally, the car found n J » Gilmore Car Museum. The idea of a time capsule was imitateclH other Polish towns. The symbolic dimension of the uulomoSfl testified by its "deaths". Several cases of "ritual" destruction in |".J noted. The article is supplemented by texts by Michat LuboraddS Syrena: Dates, Events, Comments", which presents technical dataj commentaries and press cuttings concerning the "new boitfM "Sidewalk-Parking Lol Compositions", a report from [he exhibafl a brief list of descriptions of Syrenas abandoned in dilTereiu csM \\ arsav. frSf s J a c e k O l ę d z k i I N S U L A T O R S (ON T U R N I N G T H E B R l J F U T U R E INTO ASHES) Anatol Karoń executes original sculptures from matches. Them^Ł these compositions is poor since the artist is interested onlyL potential, the possibility of making something out of nothings! nothing hence his choice of matches. Karoń regards his sculpM closely allied with statues despite their fragility and tempotST maintains (hat they express the idea of statuesqueness. Their n p B refer to other works (philosophical, htcray or paintings). In ( S i opinion, an artist's independence is expressed in his ability BP convincingly about the fascination of his milieu, generation Smt with the application of unconventional means. T a d e u s z C h r z a n o w s k i A B O O K L E T F R O M T H E EAg TERRITORIES This is a presentation of "The Bell of St. Peter" (BaranowicafJ a bibliophilic rarity written by Father Karol Żurawski at the timcBa held the post of vicar in (he parish of Baranowicze. The reasotj interest in the booklet are primarily the wooduets made by its i l l illustrations or the legend. Naivete and a certain degree of sterMBa combined with an independent imagination which (ranslaled the^J plot into an equally romantic vision. M i c h a ł G ł o w a c k i S E V E N T E E N VISITS WITH S K I R l H Wacław Sk irzyński (1912-1991) was oneofthe most renow ned aB the so-called Sierpce centre of folk sculpture and one of the mospfl contemporary sculptors in Poland. He came from a poor farrnjafl selT-taught. Skirzyński worked in wood and produced predonłj images of the Holy Virgin, Christ and the saints ("persons") ( f j figures of kings, rejecting all deviations from iconographif "Seventeen Visits" is an extremely honest description of the COSH subsequently, a sui generis friendship established between <J collector fascinated with Skirzynski's works, and the withdrawajH Icam much about the later's psyche as well as the complicated motlB of the former. The text is completed with reminiscences by \W Dowlaszewicz. K o n s t a n t y L e l i w a S l o t w i r i s k i "THE CATEC'HISlajH LIC1AN SUBJECTS: Concerning Their Rights and Obligation*] 1 the Government. Manor and Themselves" (I932) The published fragments of the "Catechism" comprise a doctffj original as was its author. K. Slotwihski resigned from pursuing* the Austrian administration because he wanted to sport a bushy n* forbidden to Austrian civil servants. He was a wellread man, a paBjj a devoted social worker. The outcome of the latter passion "Catechism" in which he tried to make, as simply as possible. thepJJ aware of the fact that they remained under the special caflf™ authorities. Particular chapters contain quotations from the BiblM intention was to indicate the natural quality of such phenomena asfl taxes, military service and other duties towards the manor aitf] Writing a work which was supposed to prevent evil in the rutin! Slotwiriski unconsciously produced a terrifying book, in place^ grotesque, and an involuntary but even more eloquent satin* prevalent social relations. A n t o n i K r o h is the editor of the^| the author of an appendix. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27412eb1a0f831ab32075fc83a5aa26f.pdf 60999e5b9b7988a173c33167073fbd8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3636 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3413 Title A name given to the resource Wspomnienie: Wacław Skirzyński 31.05.1912-14.01.1991 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dowlaszewicz, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wacław Skirzyński 1 : 31.05.1912-14.01.1991 WSPOMNIENIE Zmarł jeden z najznakomitszych rzeźbiarzy ludowych w Polsce, który jednak nigdy nie stał się tak znany, jak na to zasługuje. Był typem samotnika, człowiekiem o wielkim poczuciu honoru i dużej wrażliwości, filozoficznego usposo­ bienia. W odniesieniu do obcych skryty i nieufny, trzymający się trochę na uboczu w stosunku do swojego, nierozumiejącego jego sztuki, wiejskiego środowiska, życzliwy dla tych, których polubił, nigdy jednak nie otwarty do końca. Urodził się w zapadłej, mazowieckiej wioszczynie - Rzeszotarach Chwałach (których nigdy nie opuścił), w ubogiej, chłopskiej rodzinie. Piaszczysta ziemia nie mogła wyżywić licznej rodziny, stąd też od młodych lat imał się różnych zajęć - krył dachy, trudnił się stolarstwem i traczką. Wraz z żoną, z wielkim trudem zdobył fundusze na powiększenie gos­ podarstwa. Ziemia stanowiła dla niego największą wartość, ale bogatsze, ciekawsze życie zawdzięczał rzeźbieniu. Już w wieku szkolnym ujawnił zdolności plastyczne - ktoś poprosił go o dorobienie brakującego elementu do figurki, ktoś inny przyniósł ,,do odrobienia" glinianą figurkę. Z cza­ sem ambitny chłopiec zaczął rzeźbić „sam z siebie", a jego prace-niewielkie krucyfiksy czy figurki o tematyce sakralnej rozchodziły się wśród znajomych. W latach pięćdziesiątych figurką Matki Boskiej, którą wykonał na grób matki, zainteresował się kolekcjoner sztuki mazowieckiej - Marian Przedpełski i zachęcił go do dalszej pracy. W 1958 r. nastąpiło „odkrycie" rzeźbiarzy z okolic Sierpca. Byl to czas wzmożonego, opiekuńczego zaintereso­ wania władz i działaczy kulturalnych Sierpca, rozwijającą się na ich terenie twórczością ludową. Organizowano spotkania rzeźbiarzy, pokazy i wystawy ich prac, artyści ludowi sprzedawali swoje wyroby na kiermaszach i do Cepelii. Uczestniczył w tym także Wacław Skirzyński, zawsze jednak z pewnym dystansem do tego typu działań. Nigdy też specjalnie nie interesowały go dokonania innych twórców, skupiony był głównie na tym, co i jak sam ma rzeźbić. Rzeźbił mozolnie i powoli, a do swoich prac miał bardzo osobisty stosunek - nie były to bowiem rzeźby czy figurki, lecz „osoby" lub „osóbki", przedstawiające głównie znane mu święte postacie. Najchętniej wykonywał różnorodne wizerunki Matki Boskiej, pasje oraz popularnych na wsi świętych patronów. Przy przedstawianiu tematów sakral­ nych nie uznawał żadnych udziwnień, stylizacje i odstępstwaod wzorców ikonograficznych uważał za obrazoburcze. Drugi nurt tematyczny w jego twórczości to postacie królów, narodowych bohaterów i wybitnych Polaków, których starał się odtworzyć możliwie wiernie. Spracowane i tak często okaleczone ręce nie były w stanie wszystkiego wyrobić, a poza tym, wychowany w ludowej estetyce posiadał typ wrażliwości, który uwidaczniał się w intuicyjnym stosowaniu uproszczeń, charakterystycznych dla tradycyjnej rzeźby. Nigdy nie rzeźbił wiele, a w ostatnich latach zaledwie pojedyncze prace, głównie z przeznaczeniem do muzeum w Płocku i w Sierpcu. Z wielkim niepokojem, nieumiejętnie skrywanym za maską obojętności, obserwował naszą reakcję na swoje prace. Dla nas były one źródłem radości wynikają­ cej z kontaktu z czymś szczerym i prawdziwie wartościowym. Będzie nam, pracownikom Muzeum Mazowieckiego w Płocku, brakowało spotkań z tym wybitnym artystą i przyjaznym nam, niezwyczajnym człowiekiem, który ze swoimi zasadami etycznymi, poglądami na świat i życie, był głęboko osadzony w tradycyjnej kulturze chłopskiej. Jedno­ cześnie z żalem uświadamiamy sobie, że Jego śmierć za­ mknęła okres autentycznej, wywodzącej się z tradycji twór­ czości rzeźbiarskiej na Mazowszu. Wanda Dowlaszewicz 49 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cda0fc2bd8847ff0816984347897153f.pdf 987e4b0335627b7bd7137afed77b1a5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4712 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4374 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2 - strony tytułowe Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text • f ; SZTUKI P O L &Kł E J AKADEMII •••• N AÔK • ' • • ' • ' ¡ 1 9 64 RO rar 4 ä ^ % i 2 P M ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ • .- i Jagte* P-'ï^éfl u , ml* liuiniii i i # ., ..I'm • ; • lira'P' ^^•PSg i *^ * »- ..... si^^^^^^^cS ^ IMP'"'"'*!! • V ; ; ; • : . .' • •'• : : :; NR 2 �T R E S C Franciszek Pabich Madonna w filigranach pomorskich Anna Damrosz Artystyczne tkactwo ludowe z Porządzia (Puszcza Biała) 87 Wawrzyniec Makuch — świątkarz z Mikluszowic 95 WSPOMNIENIE . 59 Chałupa tkacka z okolic Krosna Przyborowski . . Czajkowski Józef . . Jerzy 79 POŚMIERTNE Dr Tadeusz Delimat (1920—1964) 100 KRONIKA 101 SUMMARY O F A R T I C L E S 102 PE3KJME 103 Na okładce: Znak wodny z Madonną na rękopisie z 1693 r. Papiernia Lipusz. Fot. Jan Swiderski. Na stronie tytułowej: Koziołki, kute w żelazie, wym. 6,5 X 14 cm. Wł. Muz. Jelenia Góra. Fot. Jan Swiderski. �u, KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK R O K XVIII 1964 NR 2 polska sztuka ludowa tlliillM w. �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Ksawery Piwocki, prof. dr Roman Reinfuss, prof. dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, z a ­ stępca redaktora naczelne­ go: prof. dr Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunezyńska, mgr Wacław Sułkowski, redak­ tor techniczny: Maria K l u kowska, układ graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. Tłumacze: D. Ronowicz (ang.), N. Stasińska (ros.). Red.: Instytut Sztuki P A N , Warszawa, ul. Długa 26. Wyd. i adminisitr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, nil. Krak. Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2d753dc1dbcea8fdbecce853d7786bf.pdf e8b4ac90645b6be6c31cae393e61fabe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5379 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4999 Title A name given to the resource Seks i wladza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.142-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpakowska, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z wiązek tytułowych sfer rzeczywistości wydaje się MAŁGORZATA oczywisty. Wskazywano na niego często. Ozna­ czać może jednak nader różne zjawiska. O d ubo­ SZPAKOWSKA lewania p a n i Peachum n a d głupotą M a c k i e M a j c h r a , który przez słabość do dziwek i "seksualną powolność" dał się w b u r d e l u pochwycić p o l i c j i - po władzę seksu "zdyskursyfizo-wanego", którą opisywał M i c h e l Seks i władza Fo­ ucault. I o d prób rozciągnięcia k o n t r o l i n a d ludzką seksualnością, w czym celują systemy totalitarne - po czarodziejski napój, który w y p i l i Tristan z Izoldą i któ­ ry miał zdecydować o całym i c h życiu. Już na podsta¬ wie t y c h k i l k u pierwszych z brzegu przykładów można stwierdzić, że każdy z n i c h , opisując powiązanie seksu z władzą, mówi z całą pewnością o czymś i n n y m . t a m wszechobecną p o n o ć figurę "żelaznego w o j o w n i ­ C h c ę zaproponować p e w i e n sposób uporządkowa¬ ka", prawdziwego mężczyzny konstruowanego w ostrej nia tej p r o b l e m a t y k i . Potrzeba takiego uporządkowa¬ opozycji do kobiety i do kobiecości. nia narodziła się w t o k u seminarium, które prowadzę o d k i l k u lat. N o s i ono tytuł Natura Uczucia w o j o w n i k a koncentrują się na ojczyźnie, Antro­ narodzie, m u n d u r z e , towarzyszach b r o n i , walce, ko­ pologia ciała i płci i seksualność człowieka jest t a m jed¬ niach, b r o n i i i d e i - w i c h imię w i n i e n się wyrzec m i ­ w kulturze. n y m z oczywistych wątków p o d s t a w o w y c h . N o , a jak łości i małżeństwa. W o j o w n i k a otaczają agresywne ko¬ seks, to i władza. N a podstawie naszych l e k t u r udało biety, przeważnie rozwiązłe bolszewiczki, bo k o m u n i z m się, j a k dotąd, wyodrębnić cztery najważniejsze pozio¬ to atak na męskie genitalia; agresywność napastniczek my, na których sytuuje się o m a w i a n a t u relacja. usprawiedliwia gwałty i morderstwa na tle seksual¬ Poziom pierwszy określić by można jako politycz- n y m . " D o b r e k o b i e t y " zaś pozostają bezpłciowe - są to no-ideologiczny, różnicując j e d n a k wyraźnie pojawia¬ zwykle m a t k i i sanitariuszki. Ekstazę w o j o w n i k a wy¬ jące się t u działania na propagandowe i represyjne. Po¬ wołuje karabin maszynowy, jego rytmiczne drganie ziom drugi, chyba najszerzej opisywany, wiązałby się i t e r k o t . Przekaz jest myzogyniczny i homofobiczny za­ z czymś, co o d czasu książki Kate M i l l e t przyjęto nazy¬ razem; jeden ze studentów sprowadził go do prostego wać "polityką płciową" i co oczywiście wiąże się raczej hasła: u m a c n i a j m y w walce męskość - baby zostawmy z pojęciem płci k u l t u r o w e j niż z pojęciem seksualno¬ pedałom! ści. Poziom trzeci - to rozproszona władza dyskursu U r o d a , sprawność i mięśnie to także elementy pro¬ seksualnego, według przywołanego t u już Foucaulta. pagandy socjalistycznej - wystarczy wspomnieć znaną Poziom czwarty wreszcie - to dialektyczna gra miłości wszystkim postać barczystego r o b o t n i k a z kołem stero¬ i władzy, którą opisuje na przykład Slavoj Zizek. w y m . Analizą tego rodzaju przekazów zajął się bardziej szczegółowo W o j c i e c h Tomasik w swoich studiach na temat l i t e r a t u r y socrealizmu. Wskazał na różne sposo¬ 1. Poziom polityczno-ideologiczny. by apelowania do libido, t u również często biseksualnego. A to przez ewokowanie zbiorowych męskich snów, na przykład snów o N o w e j H u c i e . A to przez Jak zapowiedziałam, należy wyraźnie odróżnić dwa wyraźnie falliczny charakter pejzaży przemysłowych sposoby odwoływania się do seksu w dyskursie stricte ( k o m i n y fabryczne!) l u b waginalne skojarzenia związa¬ politycznym. Czym i n n y m b o w i e m jest posługiwanie się ne z k o p a l n i a m i . A to przez eksponowanie par przyja¬ symboliką seksualną dla wzmocnienia skuteczności ciół - przekazu przez jakieś pobudzenie libido (mechanizm, który w najbardziej znanej formie wykorzystywany jest ną głową i gorącym sercem dla dzieci - świetnie się w reklamie), czym i n n y m zaś - k o n t r o l a n a d życiem nadawał na symbol męskości, seksualnym obywateli jako wstęp (albo warunek) roz¬ zarazem aseksualny [dzieci, rewolucja] i biseksualny [męskie przyjaźnie]). ciągnięcia k o n t r o l i n a d wszelką aktywnością człowieka. Różne sposoby apelowania do libido towarzyszy w a l k i : o d M a r x a z Engelsem po Dzierżyńskiego z Rosołem (Dzierżyński zresztą - z zim¬ Element seksualny tkwił także w braterstwie b r o n i najłatwiej (i analogicznym braterstwie pracy) oraz w różnych wskazać w propagandzie krajów t o t a l i t a r n y c h . W pro¬ wątkach nietzscheańskich (jak poskramianie przyrody pagandzie nazistowskiej sygnały seksualne widoczne i ruszanie z posad). są, można powiedzieć, gołym o k i e m . M u s k u l a r n i pół¬ Jawnie erotyczne nadzy młodzi mężczyźni na plakatach; eksponowany figury pojawiały się wreszcie w tekstach, w których fabryka czy sprawa stawała się p e w i e n charakterystyczny rodzaj urody; imponująca rywalem/rywalką w miłości. Nieokreśloność płciowa muskulatura. Słowem: uroda, sprawność i mięśnie. owego rywala jest t u ważna. W Pamiątce Szczegółowa analizę tego przekazu zawiera książka z Celulozy, pi¬ sze Tomasik, bohater rywalizował z "Julianem" - czyli Klausa T h e w e l e i t a o " M ę s k i c h fantazjach" . Z nie¬ 1 maszyną z nielegalnej mieckiej l i t e r a t u r y międzywojennej autor wydobywa 117 drukarni, nazwaną męskim �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE i m i e n i e m dla konspiracji. Z k o l e i kopalnię traktowała nie seksualności może doprowadzić co najwyżej do jako Ścibora-Rylskiego, p r o s t y t u c j i i n a r k o m a n i i . D r o g a zatem prowadzi nie o d rywalkę bohaterka Węgla a hutę - żona Plewy w powieści Bogdana Hamery. Ro­ wyzwolenia seksualnego do wyzwolenia człowieka, ale le kobiece i męskie były w y m i e n n e , obie mogła łączyć przeciwnie - o d wyzwolenia człowieka do wyzwolenia w sobie maszyna czy fabryka - "żelazna androgyne". seksualnego. "Żelazną androgyne" podsuwano człowiekowi przy­ 2. Poziom "polityki płciowej" szłości, który sam także w i n i e n przekroczyć barierę płci. Jego libido w i n n o się b o w i e m skoncentrować przede wszystkim na walce i pracy. 2 A u t o r k a pojęcia " p o l i t y k i płciowej", Kate M i l l e t Tyle o propagandzie. A teraz o represji. Władzę (1970), przez "politykę" rozumie ogół strategii zmie¬ n a d seksem jako drogę do władzy n a d ludźmi wskazy­ rzających do podtrzymania systemu - oczywiście, sys¬ w a l i chętnie krytycy Kościoła katolickiego; ale t y m te¬ t e m u patriarchalnego. m a t e m nie chcę się t u zajmować. W analogiczny spo¬ ły. Funkcjonuje za pośrednictwem odpowiedniej so¬ dobne wątki, j a k w i a d o m o , występują również u O r ­ cjalizacji mężczyzn i kobiet; " M ę s k a supremacja wella, a wcześniej u Z a m i a t i n a i H u x l e y a . M n i e j zna¬ wartości" (str. 63). M e t o d y tej socjalizacji - czyli wła¬ Trzeciej Rzeszy. Pozwolę sobie przytoczyć najbardziej dza p a t r i a r c h a t u - skrajną. roku m n i e ć , że za najsilniejszy i n s t r u m e n t socjalizacji i t u tyka, jednego z w i e l u z b u n t o w a n y c h uczniów Freuda. także uznana zostaje rodzina, a zatem socjalizacja pro¬ się wadzona jest o d najmłodszych lat. Jej rezultatem jest w dziejach ludzkości równolegle z prywatną własno¬ wpojone w dziewczynki poczucie niższości i i n n e ce¬ ścią p r o d u k c j i i rodziną patriarchalną. Zakazy te, sto¬ chy, które utrudniają i m późniejszą walkę o swoje pra¬ sowane o d dzieciństwa, są skutecznym środkiem zmu­ w a . M a to konsekwencje w życiu zawodowym (depre¬ szania ludzi do posłuszeństwa wobec wszelkich autory¬ cjacja zawodów kobiecych, j a k nauczycielskie czy - tetów; "zakaz myślenia o seksualności powoduje ogól¬ u nas - medycyna), na r y n k u pracy (niższe pensje ko¬ ne zahamowanie myślenia i niezdolność do k r y t y k i " (str. 671). biet niż mężczyzn), w dostępie do stanowisk politycz¬ U c i s k ekonomiczny l u b polityczny sam n y c h etc. M a to także konsekwencje w postaci ograni¬ w sobie może doprowadzić do b u n t u ; lecz ucisk seksu¬ czenia prawa kobiety do własnego ciała ( k u l t dziewic¬ alny okalecza osobowość i czyni człowieka n i e z d o l n y m twa, zakaz aborcji, przyzwolenie społeczne na przemoc do o p o r u . Co gorsza, stłumione potrzeby seksualne do¬ w rodzinie i gwałt). M a to wreszcie konsekwencje psy¬ magają się zaspokojenia zastępczego. T a k i m zaś zaspo¬ chologiczne: infantylizuje kobiety i rozwija w n i c h k o j e n i e m może być agresja i sadyzm, może być k u l t skłonność do neurotycznego przywiązywania się do h o n o r u i m u n d u r u - a może być członkostwo w p a r t i i partnerów. nazistowskiej. Ogólnie biorąc, państwo i organizacje D l a Kate M i l l e t seks jest kategorią wyłącznie kul¬ autorytarne rządzą za pośrednictwem a u t o r y t a r n y c h turową, "gender". W społeczeństwie p a t r i a r c h a l n y m ojców, z którymi utożsamiają się równie a u t o r y t a r n i tożsamość płciowa wyznacza człowiekowi synowie. Ostatecznie więc, zdaniem Reicha, drogą do nosi ciężary z urodzenia, niezależnie o d swej w o l i , władzy a u t o r y t a r n y c h rodzin, wyzwolenie seksualne a nawet świadomości. D l a Kate M i l l e t władza oznacza i powszechny orgazm (czemu poświęcił odrębną książ¬ po p r o s t u władzę mężczyzny. Ludzkie zróżnicowanie orgazmu z 1942 r o k u ) . Czyli tak, jak nie­ gdyś śpiewano w Maracie/Sadzie seksualne jest tej władzy f u n d a m e n t e m . Petera Weissa: "Re­ wolucja nie ma racji / bez powszechnej k o p u l a c j i " . Inaczej to w i d z i psychoanalityczka miejsce w systemie władzy; korzysta o n z przywilejów l u b po¬ wyzwolenia politycznego jest wyrwanie dzieci spod kę, Funkcję Kate ne i nie w a r t o i c h t u omawiać. Wystarczy przypo¬ 3 zakazy seksualne pojawiają zostały przez następczynie M i l l e t bardzo dokładnie i na wszystkie sposoby opisa¬ przez W i l h e l m a R e i c h a , marksizujacego psychoanali­ Reicha, [...] zasadza się [...] na zaakceptowaniu pewnego systemu ne, j a k sądzę, są tego rodzaju eksplikacje dotyczące Zdaniem W ł a d z a tego systemu, c h o ć wysoce opresyjna, nie jest sprawowana przy użyciu si¬ sób tłumaczono pruderię obyczajową stalinizmu; po¬ Została ona sformułowana jeszcze w 1933 5 3. Rozproszona władza dyskursu seksualnego szwajcarska, A l i c e M i l l e r , autorka hipotezy, w myśl której ruchy 4 faszystowskie i w szczególności hitleryzm są o w o c a m i Koncepcja władzy rozpro-szonej M i c h e l a Foucaul- "czarnej pedagogiki" rozpowszechnionej w całej Euro­ t a jest znana, przytoczę więc tylko jej najważniejsze 6 pie, a już szczególnie w N i e m c z e c h X I X w i e k u . Jej zda¬ rysy. Rządzi nią, po pierwsze, reguła i m m a n e n c j i : doty¬ n i e m , krótko mówiąc, na tyranów i zbrodniarzy wyra¬ czy ona nie czegoś, co istnieje o b i e k t y w n i e , lecz cze¬ stają osoby bite w dzieciństwie. A l i c e M i l l e r zwraca goś, co wytwarza się między ludźmi, na przykład mię¬ uwagę, że postulowane przez Reicha powszechne wy¬ dzy s p o w i e d n i k i e m a p e n i t e n t e m czy między wycho¬ zwolenie seksualne nie załatwia sprawy. Jeśli dziecko wawcą a w y c h o w a n k i e m . Rządzi nią, po drugie, regu¬ nie zdołało wytworzyć w sobie szacunku do siebie sa¬ ła n i e u s t a n n y c h zmian: władza taka przechodzi z rąk mego - a bite wytworzyć go nie mogło - to wyzwole- 118 �• NEKROKRACJA Ewa Domańska do rąk, raz ją mają lekarze, raz księża, raz kobiety ( t y m dokonuję samounicestwienia przez pełną eksternaliza- przede wszystkim różni się o d władzy p a t r i a r c h a t u cję. Prawdziwa przemoc, z jaką t u m a m do czynienia, u Kate M i l l e t , również rozproszonej, ale przynależnej w ogóle nie jest przeze m n i e uświadamiana jako prze¬ tylko jednej płci - mężczyznom). Rządzi nią, po trze­ moc. cie, reguła mnogiego u w a r u n k o w a n i a : można podle­ W miłości nie istnieje wzajemność, zawsze ktoś gać różnym jej ośrodkom, rodzinie, państwu i Kościo¬ n a d kimś ma władzę, " s t o s u n k i seksualne nie mogą łowi, z których każdy nakazuje co innego. Odznacza być przetransponowane w symetryczne stosunki mię¬ się wreszcie, po czwarte, "taktyczną poliwalencją dys­ dzy czystymi p o d m i o t a m i " (str. 109). W epoce truba¬ kursów": dyskurs o seksie jest pokawałkowany, nie¬ durów uwielbienie D a m y było u w i e l b i e n i e m osoby spójny, nie jest uporządkowaną ideologią. całkowicie niedostępnej, ktore dzięki poezji i rytuałom Władza rozproszona nie m a żadnej centrali, ośrod¬ uzyskało charakter i n s t y t u c j i . Z perspektywy dzisiej¬ ka dowodzącego; a jeśli budzi opór - t e n opór również szego p r o m i s k u i t y z m u to uwielbienie t r a k t u j e m y jako jest rozproszony. Władza taka wytwarza się między na¬ idealizację i sublimację. A tymczasem chodziło przede m i - m y sami podporządkowujemy się jej k o n t r o l i . wszystkim o niedostępność. O d d a j e m y się we władzę medycyny, która narzuca D a m a nie miała być partnerką; była radykalną I n ­ n a m poglad na t o , co jest zdrowe, a co szkodliwe, co nością, była O b c y m , z którym nie da się wejść w rela¬ naturalne, a co perwersyjne (za przykład n i e c h wystar¬ cję empatyczną. To nie była namiętność, lecz etykieta: czy k i l k u s e t l e t n i a w o j n a lekarzy i higienistów z onani¬ D a m a była nicością, Lacanowską dziurą w bycie, w o ­ zmem). W p o d o b n y sposób władzę n a d naszą seksual¬ kół której mogło stukturalizować się pragnienie. Feno­ nością sprawuje rodzina, ale również na przykład bu¬ m e n t e n w wersji ironicznej znamy z filmów Bunuela: d o w n i c t w o (przez oddzielenie p o k o j u dzieci o d sypial­ w Mrocznym n i rodziców), państwo (przez urlopy macierzyńskie, związku odsuwa się w nieskończoność, w Aniele zagla¬ prawo aborcyjne) i oczywiście Kościoły. dy nie można przejść na drugą stronę salonu, c h o ć nie przedmiocie pożądania skonsumowanie istnieje żadna przeszkoda; w Dyskretnym Seksualność istnieje przede wszystkim w dyskursie uroku burżu- azji dwa małżeństwa nie sa w stanie zjeść razem kola¬ - pisze Foucault. Nasza k u l t u r a jest kulturą wyznania, które zrodziło się ze spowiedzi; jest to cały rytuał dys- cji. Rycerz wobec D a m y był tak samo nieskuteczny jak kursywny. N i g d y nie byliśmy " w i k t o r i a n a m i " , którzy bohaterowie tych filmów, a ona stawała się t y m bar¬ nie rozmawiają o seksie; dyskurs na t e m a t seksu trwał dziej cenna jako p r z e d m i o t upodobania bezinteresow¬ zawsze, c h o ć przybierał różne f o r m y i posługiwał sie nego. Jak p r z e d m i o t estetyczny u K a n t a . Można więc różną terminologią. Europejska ars erotica polega na powiedzieć, że D a m a stanowiła uosobienie zachodniej gadaniu. O s t a t n i o - na gadaniu n a u k o w y m , głównie pasji metafizycznej. psychoanalitycznym, na n a z y w a n i u , a n a l i z o w a n i u Ta matryca, stworzona w X I I I w i e k u , okazuje się i o p o w i a d a n i u oraz k o m e n t o w a n i u . C h o d z i o "zwielo¬ niezwykła trwała. Z n a m y ją z dużo późniejszej literatu¬ k r o t n i e n i e i intensyfikację rozkoszy zwiazanych z pro¬ ry: w Niebezpiecznych dukcją prawdy o seksie" (69). wierności markizie de M e r t e u i l , niszcząc swą miłość związkach do prezydentowej; w Cyranie A l e rozkosz, jakiej dostarcza mówienie o seksie, ma V a l m o n t dowodzi de Bergerac bohater wy¬ swoją c e n ę : powiększa władzę dyskursu n a d n a m i . To sługuje się kobiecie, która o t y m nie wie i nie m a wie¬ tak samo, j a k z wyłanianiem się podmiotowości: Fo¬ dzieć, w Dzikości u c a u l t opisuje t e n proces k a l a m b u r e m : "uJArzmianie rezygnuje z gwałtu, gdy bohaterka przestaje sie bronić, w sercu L y n c h a szczerbaty napastnik ciała". Ustanawiając "ja" przez dyskurs, d o k o n u j e m y bo w istocie nie pożądał jej samej, tylko jej symbolicz¬ cięcia, okaleczenia. A l e z k o l e i z drugiej strony dyskurs nego upokorzenia. W Nocy amerykańskiej zwiększa obszar naszych doświadczeń. N a przykład twa zgoda b o h a t e r k i na seks jest z kolei dla kochanka Truffauta ła¬ pragnienia kazirodcze znajdują legitymizację, kiedy zo- obelgą. I tak dalej. Za każdym razem kochający w i d z i stana określone w dyskursie f r e u d o w s k i m jako do¬ w osobie kochanej coś, czym ona nie jest, i chce o d świadczenia edypalne. U plebsu, który nie umie o n i c h niej czegoś, czego ona nie posiada. U k ł a d jest nieule¬ opowiadać, t e n rodzaj pragnień prowadzi do krymina¬ czalnie asymetryczny, tyle że z biegiem czasu przestaje łu; u w y m o w n y c h natomiast medykalizacja zastępuje być przywilejem jednej płci. penalizację. A jednocześnie tego, co nie jest nazwane W X I I I w i e k u , pisze Zizek, rzeczywista sytuacja ko¬ - po p r o s t u nie możemy doświadczać. N i e da się. biety była fatalna. Obraz mężczyzny na usługach Da¬ m y stanowił wówczas pewną rekompensatą, dostarczał 4. Gra miłości i władzy kobiecie dodatkowej tożsamości jako o b i e k t u czyichś pragnień. A dlaczego ta matryca w całkowicie zmie¬ n i o n y c h w a r u n k a c h t r w a do dziś? Ponieważ przetrwa¬ U Slavoja Zizka władza jest tak samo rozproszona 7 ła asymetria. Osoby kochająca i kochana nie są i nie j a k u Foucaulta. Władza rzeczywista - powiada Zizek mogą być p a r t n e r a m i , miłość nie daje się sformułować - nie wymaga Władcy. Tak właśnie panuje n a d n a m i w postaci k o n t r a k t u między równymi. K o n t r a k t moż¬ psychoanaliza: psychoanalityk występuje wobec m n i e na zawrzeć w małżeństwie z rozsądku albo z prostytut- nie jako osoba, lecz jako ktoś, wobec kogo j a - p o d m i o t 119 �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE ką. Wszędzie indziej p o j a w i a się m a t r y c a miłości dwor¬ skiej. Pojawia się pożądanie czegoś nieosiagalnego - czyli cudzej podmiotowości. * Tę listę można by oczywiście wydłużyć. Rozważyć n a przykład, ile jest pragnienia władzy w miłości neu¬ rotycznej z opisu K a r e n H o r n e y ; albo zastanowić się n a d władzą, j a k ą p o d o b n o n a d n a m i m a " s a m o l u b n y g e n " zmuszający nas do seksu w celu samoreplikacji. Myślę j e d n a k , że wskazane już możliwości pokazują z grubsza c a ł o ś ć p r o b l e m u : zwiazki seksu z polityką sensu s t r i c t o ; kwestię władzy jednej płci n a d drugą; władzę dyskursu seksualnego n a d n a m i wszystkimi i wreszcie pożądanie celów nieosiagalnych. A każde z t y c h zjawisk m a niewątpliwy związek zarówno z sek¬ sem, j a k z władzą. Przypisy: 1 Klaus Theweleit Männerphantasien, 1973-1977; por. Beata Ko­ zak "Męskie fantazje" Klausa Theweleita", w: "Od kobiety do męż­ czyzny i z powrotem" pod red. Jolanty Brach-Czainy, Trans-Humana, Białystok 1997. 2 Wojciech Tomasik Harmonia ludzi i maszyn. O socrealistycznych obrazach "nowego" człowieka, w: Inżynieria dusz. Literatura reali­ zmu socjalistycznego w planie "propagandy monumentalnej", Fun­ dacja na rzecz Nauki Polskiej, Wrocław 1999. 3 Psychologia masowa faszyzmu, przełożył Roman Werfel. w tomie Faszyzmy europejskie (1922-1945), pod red. Jerzego W. Borejszy, Czytelnik, Warszawa 1979. 4 A l i c e Miller Zniewolone dzieciństwo. Ukryte źródła tyranii (1980), przełożyła Barbara Przybyłowska. Media rodzina, Po­ znań b.d. 5 Kate Millet Teoria polityki płciowej, w tomie: Nikt nie rodzi się ko­ bietą w przekładzie i pod red. Teresy Hołówki, Czytelnik, War­ szawa 1982. 6 Michel Foucault Historia seksualności (1976), przełożyli Bogdan Banasiak i Krzysztof Matuszewski, Czytelnik, Warszawa 1995. 7 Slavoj Ziżek Taking Sides. A Self-Interview, Courtly Love, or Wo­ man as Thing, w: The Metastases of Enjoyment. Six Essays on Wo­ man and Causality, wyd. Verso, London-New York 1995 (cop. 1994). 120 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4f09aa8f6da4591f413daee2c4c5770.pdf 4a766d5e59f08c18f4b11704a3b49fcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5374 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4994 Title A name given to the resource Butoh- taniec życia i śmierci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.122-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rożalski, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MACIEJ Butoh - nazywany przez niektórych tańcem śmierci albo mrocznym tańcem. Wydaje się jednak, że jest to krzywdzące uproszczenie. Są w nim brzy­ dota, zło i strach, ale także oczyszczenie i afirmacja własnego miejsca we wszechświecie. Jest tam po trochu wszystkiego. Dziwny, pokręcony perfor¬ mance ruchowy nie przypomina niczego, co zwykło się tradycyjnie rozumieć pod pojęciem tańca. Nie ma w nim tradycyjnie rozumianych podstawowych technik ruchowych, bazy, na której tworzy się dają¬ ce się określić, spójne zjawisko. Jest natomiast in¬ tensywne przeżywanie każdego momentu, maksy¬ malne skupienie na każdym najdrobniejszym ru¬ chu, "totalna obecność", która ma określać i umiejscawiać tancerza w otaczającej go rzeczywi¬ stości. Najważniejsze dla Butoh jest wyrażenie po¬ przez ruch silnego odczucia własnej egzystencji człowieka nieustannie balansującego na krawędzi życia i śmierci. W tym tańcu da się odczuć gwał¬ towną potrzebę wyzwolenia, odnalezienia czegoś, co zostało utracone. RÓŻALSKI BUTOH - N a z y w a m się A t s u s h i T a k e n o u c h i . Urodziłem się w mieście Matsuzaka, w Japonii. Tańczę B u t o h , później B u t o h " J i n i e n " o d dwudziestu lat. Razem z H i r o k o K o m i y a , która tworzy muzykę w trakcie m o ­ i c h performance'ów, jeździmy po świecie prowadząc warsztaty pokazujące t o , co u m i e m , co wierzę, że jest ważne. B u t o h jest nowoczesną formą t a ń c a powsta¬ łego w Japonii. Zaistniało jako wyraz alienacji k u l t u ¬ rowej w rzeczywistości p o w o j e n n e j mojego k r a j u zdo¬ m i n o w a n e g o wówczas przez styl narzucany przez amerykańskich zwycięzców drugiej w o j n y światowej. Poniższy tekst jest zapisem f r a g m e n t u spektaklu W o b e c b r a k u wzorców i j a k i e g o k o l w i e k p u n k t u mo¬ kończącego tygodniowe warsztaty t a ń c a B u t o h , które ralnego, czy k u l t u r o w e g o odniesienia zaistniała po¬ odbyły się w Warszawie na przełomie września i paź­ trzeba ekspresji nagromadzonego bólu i alienacji, ale dziernika w M a z o w i e c k i m C e n t r u m Kultury. Warszta­ także w i e l u e m o c j i , p r a w d i przeżyć, które t r u d n o by­ ty te są częścią cyklicznego p r o j e k t u p t . " W stronę ło wyrazić za p o m o c ą p r o s t y c h słów. Powstało więc o r i e n t u " , zorganizowanego i prowadzonego przez pa­ B u t o h , t e c h n i k a czerpiąca ze staro-japońskiego tań¬ nią Sylwię Stępniak, a technicznie przygotowanego ca B u y o , k o n c e p c j i nowoczesnego t e a t r u t a ń c a , ale przez panią Magdalenę Chabros. Relacja przerywana przede wszystkim b ę d ą c a sposobem wyrazu głębokich jest f r a g m e n t a m i w y w i a d u przeprowadzonym w trak¬ impresji dotyczących k o n d y c j i świata i człowieka. Po¬ cie warsztatów z mistrzem B u t o h , A t s u s h i Takeno- nieważ jest o n bezpośrednim przełożeniem za pomo¬ uchim. cą t a ń c a naszych wewnętrznych przeżyć pełen jest przeciwieństw, ścierających się w ciele sprzecznych Butoh-taniec życia i śmierci. wrażeń, odczuć i pragnień. B u t o h n a c e c h o w a n y jest Tak wiele pasji i wysiłku włożonych w jeden drobny ruch, jedno drgnięcie, które ma wyrazić wszechświat. Niski drobny mężczyzna w czarnym stroju bardzo powo­ li wstaje. Wygląda tak jak gdyby wcale nie używał mię­ śni. Jakby jego ciało jak kawałek truchła było podciąga­ ne na niewidzialnej lince do góry. Byle tylko wstać, byle tylko wykonać następny ruch, jakikolwiek gest, który po¬ zwoli dotrzeć o krok dalej. Lecz nagle delikatnym ciałem wstrząsa gwałtowna konwulsja. Człowiek zostaje ciśnięty jak słomiana laleczka z powrotem na ziemię. Przycho¬ dzi następny spazm, jakby przeciwstawne sobie siły pró¬ bowały rozerwać ciało od środka. Seria wstrząsów, wgniata wijącą się postać jeszcze mocniej w podłogę. Mężczyzna na chwilę nieruchomieje, kuli się w miejscu, w którym upadł. Po chwili jednak znowu próbuje się pod¬ nieść i podążać w kierunku tylko sobie znanego punktu w przestrzeni. Jego twarz wyraża jednak niepokój prze¬ chodzący miejscami w przerażenie. Całym sobą pokazu¬ je, że coś ogranicza go w jego rozpaczliwej próbie dotar¬ cia do upragnionego celu. w procesie t a ń c a . N i e m a j e d n a k określonych zasad, dużą ekspresją, właściwie każdy mięsień bierze udział 99 lub t e c h n i k , bazy n a której się opiera. W zależności o d przedstawianej właśnie treści może wyglądać róż¬ nie, tancerz o d ruchów zbliżonych do T a i C h i prze¬ chodzi często w p r o s t do gwałtownej ekspresji czło¬ w i e k a opanowanego szałem. Każdy z nas m a zakodo¬ w a n y w sobie swój taniec, będący wyrazem jego naj¬ głębszego ja. B u t o h jest procesem o d k r y w a n i a tego "wewnętrznego" t a ń c a , przedstawiana ekspresja za każdym razem będzie więc wyglądać inaczej Dlaczego ja tańczę, i czym jest moje Butoh? W i e l e rzeczy spotyka się we m n i e . Przyroda, cywilizacja, ro¬ dzina, przyjaciele, miłość, wszystko to stwarza m n i e , powoduje, że jestem k i m jestem. Odwdzięczam się za te wszystkie dary tańcząc moją duszą i ciałem. Próbu¬ ję wyrazić to, co jest we m n i e , jak odbieram świat i przekazywać to i n n y m . B u t o h nie jest jakąś specjal¬ ną, dostępną tylko dla wybrańców skomplikowaną techniką teatralną. Jest to po prostu wyraz najgłęb¬ szych, najbardziej p i e r w o t n y c h aktywności ludzkiej �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE duszy. Sztuką jest właśnie odnalezienie i c h w sobie cja, w której wszyscy się znajdujemy u k i e r u n k o w a n a i wyrażenie za p o m o c ą tańca. jest tylko na odbiór, na pojedyncze w c h ł o n i ę c i e . Uwa¬ Jakaś obca energia nadchodzi i nie pozwala ciału na brnięcie w jego zwykłym materialnym rytmie. Nagle czło­ wiek tężeje, w jego umyśle zaczyna konkretyzować się niezwykle powoli przerażająca świadomość niemocy i wroga, który z każdym kolejnym krokiem tę niemoc po­ tęguje. Wysiłek staje się coraz cięższy, graniczy z ludzką wytrzymałością. I kiedy każdy, najmniejszy ruch zaczyna powodować niewypowiedziane cierpienie, kiedy trudno jest mu nawet podnieść głowę, aby dostrzec upragniony cel beznadziejnej wyprawy, pojawia się wreszcie wyja¬ śnienie dla nieokreślonego, potęgującego się bólu. To śmierć. To ona stoi na ludzkiej drodze do punktu spełnie¬ nia, to ona z każdym krokiem nieuchronnie zbliża się, wy¬ ciągając łapczywie szpony, aby zaspokoić głód kolejną porcją odchodzącego życia. Mężczyzna z przerażeniem zrywa się. Teraz, kiedy już wie, nie ma czasu na dalszą drogę, pozostaje tylko uciekać jak najdalej od przerażającego potwora własnej śmiertel¬ ności. żam jednak, że każdy m o m e n t , każda sytuacja rozgry¬ w a się na dwóch płaszczyznach, tej związanej z ży¬ ciem, ale i tej, w której przewodnią rolę odgrywa śmierć. O n e obydwie, równoprawnie kształtują ludz­ ką rzeczywistość. Jeżeli zostaje położony nacisk na jedną, a p o m i j a n a jest druga, d o c h o d z i do p a t o l o g i i , skrzywienia. B u t o h powstało w Japonii, na początku l a t 60- t y c h jako kontrpropozycja wobec dominującej Japonię k u l t u r y euro-amerykańskiej. Jest to natural¬ na f o r m a aktywności, w której wyraża się p r a w d a 0 porządku wszechświata i nas samych. Jeżeli B u t o h jest mroczne, jest " t a ń c e m śmierci", j a k określają to niektórzy, to dlatego, że rzeczywistość taką się stała, a ta f o r m a t y l k o pozwala realizować się n a t u r a l n e j ludzkiej potrzebie wyrażania swojej k o n d y c j i ducho¬ w e j . O d kiedy t e n taniec powstał w powojennej Japo¬ n i i , ewoluował tworząc wiele różnych o d m i a n . Wła¬ ściwie każdy tancerz, tworzy swój własny performan¬ ce ruchowy. Dzieje się tak ponieważ każdy człowiek - Człowiek jest nieraz w stanie zrobić wszystko, aby posiada uwięziony w sobie swój taniec. Jest o n niepo¬ oddalić o d siebie n i e u c h r o n n y m o m e n t stoczenia się wtarzalny i jedyny ponieważ jest wyrazem najgłęb¬ w niebyt. Targany niewypowiedzianym strachem tak szych i n d y w i d u a l n y c h przeżyć i jakości, które kształ¬ na prawdę tylko na wpół żyje, kuląc się ciągle w na­ tują coś w rodzaju rdzenia naszej osobowości. Ludzie dziei, że to u c h r o n i go przed śmiercią. Najważniejsze na różne sposoby postrzegają i wyrażają uniwersalne dla mojego tańca jest silne poczucie istnienia. Czas prawdy. Sztuką jest nauczyć się wyzwalać swój taniec pomiędzy życiem i śmiercią może być bardzo piękny, 1 samookreślać się dzięki n i e m u . zresztą t a k jak piękne mogą być same te sfery. Fascy¬ Istnieją obecnie różne n u r t y B u t o h . Niektórzy pró¬ nuje m n i e sytuacja graniczna, pole przecięcia dwóch bują leczyć, traktując t e n taniec wręcz jako terapię, dziedzin kształtujących naszą egzystencję. Znamionu¬ i n n i z k o l e i zgłębiają jego mroczne je je prawdziwy dramat, pewnie najstraszliwszy z na¬ w ciemne zakamarki swojej natury, nie potrafią wrócić ścieżki. Brną szych l u d z k i c h dramatów, świadomość współistnienia i popadają w chorobę psychiczną. W samym tańcu za¬ t y c h dwóch sfer w każdym p u n k c i e naszej czasoprze¬ wsze jednak występują p u n k t y wspólne. C h o d z i o ży¬ strzeni. Głęboki tragizm płynący z prostego f a k t u , wy¬ cie, które jest wieczną cyrkulacją. O n o przychodzi musza pełne uświadomienie sobie swojej egzystencji. i umiera, kolejne etapy następują po sobie, tworząc To jest przestrzeń, w której rodzi się B u t o h . spójną całość. N i c nie jest ważniejsze albo mniej waż¬ Pojawia się wszechobecne przerażenie, smród strachu spowija całą postać skulonego człowieka, każe mu odejść, odpełznąć od celu i skryć się czym prędzej z powrotem w czeluści niewiedzy. Rozpoczyna się na powrót grotesko¬ we, okupione nadludzkim wysiłkiem, brnięcie. Tym razem jednak jest inaczej, proces nie jest już dążeniem lecz ucieczką. Świadomość śmierci przybliża ją nieuchronnie. Jej obecność jest zgubna dla sfery życia, toteż wysysa wszelkie siły, wszelką energię. Człowiek wygląda teraz jak sucha gałąź targana wiatrem. Ruchy są powolne i pozba¬ wione siły, ale zarazem widoczne jest potężne napięcie. Próbuje uciec, lecz każda próba przybliża go do zatrace¬ nia. Jak ryba w sieci, im bardziej się szamoce, tym głębiej wpada w sieć swojego najbardziej pierwotnego lęku. Przy¬ wołuje demona śmierci, która panoszy się bezlitośnie, moszcząc się wygodnie w jego skrajnym przerażeniu. ne, elementy kreacji i u p a d k u splatają się ze sobą, - K w i a t jest bardzo piękny ze s w o i m zapachem i b a r w a m i . Ważny j e d n a k jest nie t y l k o m o m e n t , kie¬ dy pochłaniamy jego urodę, ale także to, że rodzi się, wzrasta, więdnie i gnije. Cała jego historia. Cywiliza- 100 a tancerz B u t o h wyraża prawdy, w które wierzy i które czuje, bez pominięć i wartościowania. Próba skulenia się, przyjęcia pozycji embrionalnej, przy¬ nosi na chwilę ukojenie, stawia barierę dla uciekającego ży¬ cia. Jest już jednak za późno, zaczyna się umieranie. M꿬 czyzna ciągle wyrywa się, walczy z nieuniknioną zagładą, ale ma już coraz mniej siły. Im dalej się cofa, im usilniej trzyyma się cienkiej nitki życia, tym bardziej wabi śmierć i odda¬ je jej kolejne partie siebie. Ruchy stają się coraz bardziej po¬ wolne, ustaje jakikolwiek gest, czy mimika. Przez niekoń¬ czącą się chwilę wszystko słabnie, cichnie. Człowiek staje się punktem zawieszonym na cieniutkiej żyłce. Cała reszta po¬ zostałej energii skupiona jest na ostatnim geście, niewyraź¬ nym bełkotliwym słowie: kocham cię, nie chcę, dlaczego. Ten z pozoru pusty, bo pompatyczny, znak rzucony w prze¬ strzeń nabiera w tej jednej chwili niesłychanego autenty¬ zmu, łączy się z innymi śmiertelnymi westchnieniami całego świata i rozbrzmiewa jako nieubłagana pieśń śmierci. Jaka jest istota śmierci i życia? Rodzą się nieubłagane pytania. �Ewa Domańska • NEKROKRACJA Brak odpowiedzi. Każda próba wyrażenia tych dwóch ba¬ zowych i najbardziej pierwotnych dla struktury rzeczywisto¬ ści sił staje się banałem gdy rościmy sobie prawo do wyraża¬ nia sądów mających określić, rozjaśnić te dwie ścierające się w nas rzeczywistości. Tylko wyjście poza umówioną struk¬ turę naukowości i teorii, stanięcie na progu szaleństwa ze¬ zwala nam na wejrzenie w zakazane strefy życia i uczynie¬ nie naszego poznawania autentycznym. Wiedział o tym po¬ padający w obłęd, genialny Nietsche, wiedział o tym poszu¬ kiwacz mądrości Odyseusz, każąc przywiązać się do masz¬ tu aby tylko usłyszeć niosący mądrość i szaleństwo śpiew sy¬ ren. Wie o tym także drobny człowiek leżący w konwulsjach na ziemi, tancerz Butoh, którego wędrówka po prawdę pro¬ wadzi aż na krawędź śmierci. Jego rysy tężeją ostatni raz, cienka linia życia zrywa się nagle, ciało staje się bezdusznym kawałkiem mięsa. - znajduje się między życiem i śmiercią. Porusza się po drodze, której nic nie jest w stanie zakłócić, nie ma wcześniejszego strachu bo nie ma śmierci, ale nie ma też życia, które tak jak śmierć przejmuje człowieka lękiem. Tak jakby dusza uwolniona z ciała udawała się w długą podróż. Nie mają już znaczenia wcześniejsza nadzieja, walka, przerażenie, jest tylko droga i beznamiętny, po¬ wolny chód. - Znaleźć się na granicy życia i śmierci, oddać tak po prostu prawdę; to że te dwie sfery stykają się ze so¬ bą i właściwie są tożsame. To jest cel B u t o h , tańca, który wyraża n a t u r a l n y porządek wszechświata. Zycie toczy się wokół nas, i w nas, po czym umiera, przeista¬ cza się w coś innego. Rzeczywistość składa się z cykli, sekwencji, rolą t a ń c a jest oddać i c h n a t u r a l n y porzą¬ dek, r o z k w i t i upadek, będące ze sobą w nierozerwal¬ n y m związku Zycie przychodzi i umiera, odwieczne kreacja i upadek okazują się właściwie t y m samym, każda chwi¬ la przepojona jest gniciem i odradzaniem się. To praw¬ da, że niektórzy tancerze B u t o h nie wracają ze swoich podróży, nie dają rady sprostać temu, czego doświad¬ czają. Najważniejsze to wyrażać sobą harmonijną ca¬ łość, nie skupiać się tylko na ciemnej stronie. Próbuję oddać w m y m tańcu n a t u r a l n y r y t m wszechświata, na który składają się drgnięcia żywiołów natury, które nie¬ zmienne o d wieków kształtują rzeczywistość; cywiliza­ cja i ludzkie żywoty, które kształtują teraźniejszość. Wszystko to przemawia p r a w d a m i obowiązującymi o d zawsze i na zawsze. Sztuka jest wyrażaniem, powtarza¬ n i e m czegoś większego i nieogarnialnego. Za pomocą przedmiotu sztuki, w t y m w y p a d k u ciała przetwarzam otaczające mnie żywioły i energie. W i e l e z n i c h , wiele l i n i i czasowych i poszczególnych zdarzeń spotyka się w każdym z nas, współtworząc ludzkie i n d y w i d u u m . Czytam świat jak książkę, w której n a t u r a i jej żywioły, cywilizacja, społeczeństwo, zło i dobro przemawiają do m n i e . M o i m życiem i sztuką próbuję je wyrazić, zrozu¬ mieć prawdę. "Taniec jest pochwałą życia", nauczyłem się tego w mojej podróży przez sfery natury, nazywam to "Jinen". Jem wiele rzeczy, tańcząc dziękuję za to wszyst¬ ko, co dostałem i co ciągle dostaję. Nieruchome ciało drga nagle. Daje się dostrzec, z po¬ czątku ledwo widoczny, potem jednostajnie narastający ruch. Postać zaczyna się podnosić z ziemi, bardzo powoli, najpierw sam ruch rąk potem stopy, kolana, cały tułów. Wszystko powoli podciąga się do góry. Zmiana jednak jest szokująca. Nie widać już wcześniejszego przerażenia, zniknął gdzieś strach i konwulsje. Nie widać jednak także wcześniejszego życia, walki o przetrwanie. Ciało, z pozo¬ ru to samo, nie wyraża zupełnie nic, jest teraz tylko cie¬ niem, pustą maską, skorupą, która rozpoczyna swój marsz bez udziału świadomości i woli. Cała postać mężczyzny nie wyraża zupełnie nic, mimika twarzy i mięśnie zostały wyrwane ze swojej naturalnej biologii. Powolny marsz, wyzuty z jakiejkolwiek wcześniejszej emocjonalnej tragedii, "ruch zero". To podróż bez uczuć. Postać zatopiona w opróżnionej z emocji strefie, 101 Człowiek idzie powolnym krokiem. Wygląda to tak, jakby lekutki jak piórko stąpał ostrożnie, próbując utrzy¬ mać swój chód. Właściwie tylko to jest ważne, bo wszystko inne przestało mieć już dawno znaczenie. Kroki mężczyzny kierują się znowu w stronę, w którą próbował podążać od¬ nosząc porażkę. Tym razem nie ma przerażenia i walki. Wszystko otacza totalny spokój i nieprzerywalna cisza. To co się dzieje nie rozgrywa się do końca na planie teraźniej¬ szości. Widać co prawda formy i kształty, kroczącą samot¬ nie postać. Natomiast jest tak jakby unosiła się ona na po¬ graniczu dwóch sfer: tutaj cieleśnie, a zarazem w próżni, odcięta od zewnętrzności. Tak idzie, straszna dla świata, bo zupełnie mu nie podległa, nie czuła na odwieczny porządek wiążącej biologii. Wyrwana z naturalnego biegu rzeczy, za¬ przeczając odwiecznym prawom pokonała śmierć i życie. Tylko w tym stanie człowiek jest zdolny przebyć wcześniej nieprzerywalną barierę, granicę na której śmierć pokonuje go, ale zarazem traci swoją jedyną broń, strach. Teraz nie ma już żadnej przeszkody, żadnego wysiłku, nie ma też nadziei, bo nie istnieje żadna potrzeba, ani możliwość porażki. Pozostało tylko kroczyć, znowu w pierwotny punkt docelowy. Ale teraz człowiek uzbro¬ jony jest w całkowite oczyszczenie, w spokój obojętności. W końcu gdzieś, bardzo powoli na poziomie zero, w zobojętniałej ludzkiej powłoce zaczyna odradzać się ener¬ gia. Im dłużej stawiane są kroki, im bliżej do upragnionej wcześniej strefy zbawienia i spełnienia, tym więcej sił wi¬ talnych przybywa z powrotem do wydawało by się ob¬ umarłego organizmu. Dążąc od strefy zero, do miejsca absolutnej energii i spełnienia ciało w widoczny sposób wypełnia się siłą życiową. Niczym rozpędzająca się ma¬ china. Zaczynają wracać na twarz barwy, ciało nabiera płynności, członki współgrają ze sobą. Energia ciągle się podnosi. Proces zaczyna gwałtownie i namacalnie przy¬ śpieszać. W końcu energia przekracza skalę, staje się nie¬ malże widoczna. Postać nie przypomina w niczym wcze¬ śniejszej skorupy. Jest teraz kwintesencją siły, centrum wszechświata, która potężna, reprezentuje teraz maksi¬ mum ludzkiej potęgi. Zaczyna szukać w najwyższym punkcie uniesienia formy absolutnej, kwintesencji stanu �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE tej najwyższe jedności z otaczającym ją wszechświatem. W końcu mężczyzna zastyga po raz ostatni z rękoma wy¬ rzuconymi w niebo, stojąc twardo na ziemi, spowity w otaczające go żywioły, doskonały wyraz wiecznego spełnienia. 102 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4aa844d78c003587b3181c90411d3377.pdf a7dd5bf34b1f28274bf2af12f37ed72a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5377 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource miłość - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4997 Title A name given to the resource Co w sercu to na języku? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.135-137 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W roku akademickim 1974-1975 w paryskiej École pratique des hautes études rozpoczę­ ło się seminarium poświęcone dyskursowi miłosnemu. Prowadzący owe zajęcia Roland Barthes jako ich nadrzędny temat wskazał język miłości-namiętności ("l'amour-passion"). I jakkolwiek najważ­ niejszym omawianym dziełem były Cierpienia młodego Wertera Johanna Wolfganga Goethego, a powstały w rezultacie komentarz - zatytułowany Fragmenty dys­ kursu miłosnego - sprzedano później w zawrotnej licz¬ bie stu tysięcy egzemplarzy, a nawet wystawiono na deskach Théâtre Marie-Stuart, nie chodziło w tym wszystkim wyłącznie o literaturę. Otóż podczas semi¬ narium odnoszono się do całej sfery kulturowej pamię¬ ci i wiedzy, zmagano się z problemem stereotypów ję¬ zykowych, które odciskały swoje dosadne piętno na ję¬ zyku miłości. Pragnienie bowiem, twierdził Barthes z istoty swej niewysławialne, zaprzecza raczej możliwo¬ ści uprawiania miłości słowami. Nazwać można jedy¬ nie prostą potrzebę materialną, jakiś rodzaj chcenia, ale nie prawdziwe (i rozumiane po Lacanowsku) pra­ gnienie. Cóż z tego jednak, kiedy - wbrew temu - po¬ toczna symboliczność nieustannie mówi o miłości, skoro wbrew temu posługujemy się konkretnymi ko¬ dami, figurami i topiką, skoro kreślimy "mapy czuło­ ści" i układamy hasła w "encyklopedii kultury uczuć". Kolizja pomiędzy narzucającym się, związanym z wyobraźnią pragnieniem a podobnie zewnętrznym, ale empirycznym dyskursem jest nie do uniknięcia. Wniosek, jaki wywiódł z tej okoliczności Barthes, za¬ warty jest w znanym cytacie. Przytoczmy jego treść: "dyskurs miłosny jest dzisiaj nadzwyczaj samotny. Mó­ wią nim może i tysiące podmiotów (któż to wie?), ale nikt go nie wspiera; został całkiem porzucony przez ję¬ zyki okoliczne lub też zignorowany, poniżony czy wy¬ kpiony, odcięty nie tylko od władzy, lecz także od jej mechanizmów (nauk, wiedzy, sztuki)". To kategoryczne, i smutne, stwierdzenie nie w ca¬ łości wszelako wydaje się potwierdzać. Trudno miano¬ wicie zaprzeczyć temu, iż miłość jest jednym z podsta¬ wowych pokarmów współczesnych przedstawień i tek¬ stów, ulubionym żerem popularnych mediów, że zaj¬ mują się nią zastępy specjalistów (od psychoanality¬ ków i ginekologów po producentów afrodyzjaków i przepowiadaczy przyszłości), że namiętność trafiła do serwisów informacyjnych, na posiedzenia parlamen¬ tów, do sal wykładowych i lekcyjnych. Miłość to nie¬ zwykle atrakcyjny towar w świecie, w którym wszystko chyba zostało już roztajemniczone; przyciąga więc wi¬ dzów i pieniądze. Można by na tej podstawie sformu¬ łować tezę, wedle której wszystko jest dziś w kulturze dyskursem miłosnym lub - w wersji łagodniejszej dyskursem tyczącym erotycznej namiętności. Samonarzucającym się spostrzeżeniem jest tutaj to, że teraź¬ niejszość oferuje wielką gamę języków i terminów opi¬ sujących miłość, utrzymuje i powołuje do istnienia otwarte galerie, których bohaterami są postacie ko- 109 WALDEMAR KULIGOWSKI Co w sercu, to na języku? Fragmenty dyskursów miłosnych chanków, tworzy wzorce osobowe oparte na wierze w niezbywalność tego uczucia. Czyżby zatem istniała potrzeba weryfikacji Barthesowskiego twierdzenia 0 samotności dyskursu miłosnego? Poszukując odpo­ wiedzi na to pytanie, chciałbym podjąć próbę przed­ stawienia wybranych dyskursów miłości-namiętności, jakie na różnych poziomach obecne są w dzisiejszej kulturze. Zacznijmy od dyskursów naukowych (bądź do naukowości aspirujących). Dobrym, jak sądzę, wprowadzeniem w generalne problemy pojawiające się w mówieniu o miłości są ele¬ menty filozofii Ludwiga Wittgensteina. W swoich do¬ ciekaniach pytał on, czy rzeczywiście potrafimy odczuć to, co przydarzyło się innej osobie, czy jesteśmy w sta¬ nie doświadczyć jej radości, zwątpienia, boleści? Skąd bowiem dowiadujemy się o czyimś bólu - oczywiście "z języka". Tym samym więc ból nie jest wyrażany, ale jedynie zastępowany słowem 'boli'. Nasza znajomość tego pojęcia wynika zaś nie tyle z aktualnego odczuwa¬ nia bólu, co raczej z faktu przyswojenia sobie języka 1 jego reguł znaczeniotwórczych. Zamiast zjawiska ma¬ my w rezultacie pojęcie, zamiast współodczuwania (współkochania) pozostaje technologia języka, istotę uczucia imituje bezduszna gramatyka. Ten tok myślenia doprowadził Wittgensteina do wniosku o "urzeczeniu językiem", któremu powszech¬ nie ulegliśmy, filozof dostrzegał też wyraźne guzy, jakie nabija sobie rozum, próbując przebić głową granice ję¬ zyka. Ale nie tylko w ciężkiej materii figur językowych doszukiwano się przyczyn zaburzeń, które utrudniają (a może wręcz czynią niemożliwym) komunikowanie uczuć. Oto Jacques Lacan przekonuje, że nasza pod¬ miotowość ufundowana jest na unikalnym doświad¬ czeniu: wynika z tego, że staję się podmiotem tylko i wyłącznie z tego powodu, że nikt nie może odebrać mi sposobu, w jaki postrzegam i odczuwam. Mało te¬ go, jako podmiot pozbawiony jestem najbardziej in¬ tymnego, subiektywnego wejrzenia w siebie, w to, jak rzeczy naprawdę m i się wydają. Moja nieświadomość jest fenomenem zamkniętym i niedostępnym. Tym, co charakteryzuje podmiotowość nie są bynajmniej, jak podpowiada stereotyp, oznaki "życia wewnętrznego". �Jadwiga Rodowicz 'WIZJA W LUSTRZE Podmiot nie jest obiektywnym mechanizmem regulu­ jącym ludzkie zachowanie: dla mnie samego, powiada Lacan, jest on pusty. Lektura Wittgensteina i Lacana pokazuje wyraź­ nie, że nie tylko język separuje mnie od uczuć innych, nie tylko mowa odbiera mojej miłości istotowość; sa­ ma natura podmiotowości sprawia, że pozostajemy wzajemnie nieprzenikalni, osobni, zamknięci w swojej prywatności. Skoro zatem język nie może być wiary¬ godnym świadectwem, sięgnąć należy do innego ro¬ dzaju dowodów na miłość. Tym razem nie chodzi już o skomplikowane wywo­ dy filozofów, lecz o zjawiska obserwowalne gołym okiem. Miłość można bowiem zobaczyć - przynaj¬ mniej wtedy, gdy jest się socjobiologiem. Przedstawi¬ ciele tej dyscypliny wiedzy utrzymują, że ludzkie za¬ chowania zdeterminowane są przez ewolucję i naszą biologiczność. Z tego punktu widzenia, dla każdego gatunku, także dla homo sapiens, zadaniem najwyższej wagi jest zachowanie własnego trwania, a dokładniej swoich najlepszych cech genetycznych. Uczucia wpi¬ sane są w konkretne strategie przetrwania i walki: owulacja na przykład skrywana jest dlatego, że m꿬 czyzna mógłby zaniedbywać partnerkę w okresach nie¬ płodności; Robin Dunbar spekuluje, że pochodzenie mowy może być związane z tym, iż pierwotny mąż znie¬ chęcał pierwotną żonę do potajemnych romansów, dając jej do zrozumienia, że na bieżąco śledzi wszelkie plotki; poezja miłosna z kolei jest domeną Hiszpanów, a nie Szwedów, gdyż w niższych temperaturach gorzej odbiera się feromony, a grube ubrania ograniczają bodźce wzrokowe. Słynna wizja "wojny plemników" roztoczona przez Robina Bakera objaśnia z kolei sekret kobiecego orgazmu - otóż szczytująca kobieta zatrzy¬ muje w sobie większość nasienia, w innym wypadku duża część spermy po prostu z niej wycieka. Funkcją orgazmu jest więc zasysanie ejakulatu i ta forma pre¬ miowania wybranych partnerów jest odpowiedzialna za miłosne uniesienia, masturbacje, marzenia senne, seksualne fantazje, za kształt kultury w ogóle. W tym więc kontekście, miłość jest swego rodzaju 'bonusem' od natury, ekstrawagancją w mozolnym i precyzyjnym procesie doboru naturalnego. "Różnice w strategiach płciowych kobiet i m꿬 czyzn widać już na poziomie komórek rozrodczych przekonywał rodzimy fachowiec Bogusław Pawłowski w jednym z wywiadów - Podczas gdy z męskiej linii produkcyjnej schodzą miliony plemników dziennie, żeński zakładzik opuszcza jedno jajo na miesiąc. Od początku ona inwestuje w jakość, a on w ilość. A to, że plemniki są aktywne, a komórki jajowe bierne Dar¬ win skomentował słowami: 'Świat tak już jest urządzo¬ ny, że samce zdobywają, a samice są zdobywane'". Nie wszyscy jednak uważają te kategoryczne sądy za prawdziwe. Oto na przykład Emily Martin zaprzecza stereotypowi, wedle którego kobiece jajo jest wielkie, pasywne i wyłącznie przesuwane, a plemnik jako mały, sprawny i poruszający się samodzielnie penetruje jego obrzeża i zyskuje tytuł zdobywcy. Najnowsze ustalenia pokazują, że pojedynczy plemnik posiada bardzo małą energię, a zapłodnienie jest raczej efektem aktywnej roli jaja, co podważa nie tylko dotychczasową wiedzę biologiczną, ale także wyobrażenia dotyczące 'natural­ nych' ról płciowych. Bo też o symbole tu idzie, o pew­ ne figury myślenia, o relacje między mężczyzną-plemnikiem a kobietą-jajem. Skoro więc to one są najwyż­ szą stawką, tedy wystarczy w tym miejscu powiedzieć o socjobiologii za Cliffordem Geertzem, że jest to "oso­ bliwa mieszanka zdrowego rozsądku i zdrowej bzdury", a przedstawiana przez nią wiedza oraz jej interpretacje to po prostu efekt określonych gier społecznych. "Obiektywne fakty biologiczne stają się subiektywny¬ mi kategoriami kulturowymi", dopowiada jeszcze traf¬ nie Kirsten Hastrup, pozwalając na odejście od kwestii wielkości jąder czy gęstości ejakulatu. Kolejny dyskurs miłosny, który wydaje się być oczy¬ wistą konsekwencją dotychczasowego wywodu, jest dyskursem feministycznym. Rozpocznijmy od Adrienne Rich i jej głośnej książki Of Woman Born. Pisarka prezentuje w niej pogląd, wedle którego kobietom od¬ mawia się ich własnej seksualności, narzucając im sek¬ sualność męską. Stąd bierze się powszechne przekona¬ nie o wrodzonym kobiecie pociągu do mężczyzn, któ¬ re jest w sposób oczywisty fałszywe. Ze względu na matkowanie dzieciom, objaśnia sprawę Rich, u dzieci obu płci występuje jeden pierwotny kierunek miłości: jest to miłość do kobiet. I wyłącznie przy użyciu posia­ danej władzy mężczyźni zmuszają kobiety do heteroseksualizmu! Mężczyzn zatem w rzeczywistości się nie kocha, a jedynie naturalną tendencją namiętności jest lesbianizm. Lesbijska egzystencja to ponadto forma oporu, jawny atak na męskie prawo dostępu do kobiet. Wniosek przedstawia się jasno, podsumowuje Rich, wszystkie stosunki z mężczyznami mają charakter opresyjny. Równie radykalne stanowisko zaprezentowała Ma¬ ry Dale, filozof i teolog, pisząc, w pracy Beyond God the Father, o kontrkulturowym "stawaniu się kobietą", o potrzebie wyjścia z seksistowskiego świata, w którym kobiety pozbawione są własnego języka i własnego wi¬ dzenia. Należy tu wykroczyć poza "patriarchalnego Boga", gdyż Bóg to mężczyzna, bóg-tylko-mężczyzn. Ten "Arcyfallus" (Supremę Phallus) "kastruje i będzie kastrował kobiety, dopóki pozwoli mu się żyć w ludz¬ kiej wyobraźni". Logika opowieści o zniewoleniu, ukazująca ko¬ chanków zachodniego świata w kategoriach oportunistycznych ofiar systemu, nieubłaganie prowadzi do pewnych wniosków. Otóż w świetle dyskursu femini¬ stycznego (a raczej jego przywołanego tutaj fragmen¬ tu) wszystkie idee miłości - platoński eros, chrześci­ jańska agape, dworny kodeks trubadurów i namięt¬ ność romantyczna - są rezultatem polityki płci, która nosi miano fallogocentrycznej. Kobieta jest w każdym �Ewa Domańska • NEKROKRACJA z tych wypadków obiektem uwielbienia, pożądania, adoracji, a jednocześnie pionkiem w męskiej grze 0 dominację. Najbardziej bodaj paradoksalne okazuje się jednak to, że ogromna część odpowiedzialności za podtrzymywanie patriarchatu spada na postacie ma¬ tek: one nie tylko matkują swoim córkom, ale także matkują przysposabianiu ich do życia w świecie rzą¬ dzonym przez mężczyzn. Symboliczna (a czasem również jak najbardziej cie¬ lesna) przemoc nie ma rzecz jasna swojego jedynego źródła w fallogocentryzmie - zwróćmy się teraz ku spe¬ cjalistom od sztuki masowego uwodzenia. Pewnego poniedziałkowego poranka, na ruchliwym skrzyżowa¬ niu w amerykańskim Buffalo, pojawił się nowy billbo¬ ard. Wielkie czerwone litery przekazywały osobistą wiadomość: "Aniele w Czerwieni. Widziałem Cię w Garcia's Irish Pub. Chciałbym się z Tobą spotkać. William". Tysiące ludzi z rosnącym zainteresowaniem śledziło ów osobliwy uliczny telegram, z którego przez dziewięć kolejnych tygodni wyczytywano nowe wyzna¬ nia zdesperowanego kochanka. Tajemnicza historia znalazła się wkrótce na ustach całego miasta, kobiety wydzwaniały do agencji reklamowej, próbując wydo¬ być adres romantycznego Williama, mężczyźni nato¬ miast oblegali Garcia's Irish Pub w nadziei ujrzenia Anioła w Czerwieni. Wreszcie na billboardzie pojawi¬ ła się upragniona wiadomość: "Drogi Williamie. Chy¬ ba oszalałam. Do zobaczenia w Garcia's. Piątek 20.30. Anioł". Pub nie przeżył jeszcze takiego oblężenia, jak w ten piątkowy wieczór: chętnych do ujrzenia pary zakocha¬ nych było tak wielu, że nie mieścili się we wnętrzach. Co najważniejsze - podobno nikt, z pracownikami wspomnianego pubu włącznie, nie zorientował się, że miasto pochłonięte romantyczną historią uległo w rze¬ czywistości zręcznej manipulacji. Postacie Williama 1 Anioła w Czerwieni oraz rodzącego się między nimi uczucia były elementami strategii reklamowej, odegra¬ nymi w ostatni wieczór przez wynajętych modeli. Na¬ miętność okazała się świetnym towarem marketingo¬ wym, a promowany przezeń towar dobrem pożądanym przez tysiące. Przykład powyższy uzasadnionym czyni pytanie 0 autentyczność kolejnego dyskursu miłosnego, wyra¬ żonego tym razem w kontrowersyjnym języku nowej dramaturgii brytyjskiej. Jej czołową - i bodaj najgło¬ śniejszą - przedstawicielką jest Sarah Kane i jej "flago¬ wy" dramat "4. 48 Psychosis". Główna osoba tego przedstawienia woła rozpaczliwie "Miłości moja, cze¬ mu mnie opuściłaś?", a potem wielokrotnie powtarza, niczym zaklęcie, niczym mantrę, słowa: "Zobacz mnie. Dotknij mnie. Kochaj mnie. Uwolnij mnie". Występu¬ jąca na deskach poznańskiego Teatru Polskiego Mag¬ dalena Cielecka, wykrzykując te kwestie, bije całym, półnagim ciałem o ścianę, krew zalewa jej twarz, ręce 1 piersi. Chwilę później umiera. Zestawienie brutalizmu wtopionego w "4.48 Psy111 chosis" z niewinną przecież, żartobliwą reklamą pubu może wydawać się ryzykowne, ale łączy je to samo py¬ tanie o status i autentyczność, ta sama wątpliwość ty¬ cząca realnego istnienia (i mówienia) o miłości. Czy Sarah Kane naprawdę łaknie bliskości, naprawdę wzy¬ wa miłość? Kto lub co ją opuściło, jakiego pragnęła wyzwolenia - czy takiego, jakie wybrała w momencie samobójczej śmierci? Powróćmy w tym miejscu do przywołanej na po¬ czątku tezy Barthesa mówiącej o samotności miłosne¬ go dyskursu. Założenie słynnego semiologa wymaga bowiem korekty - najpierw na poziomie liczebników. Otóż miłość jest obecnie, jak starałem się to pokazć, tematem nie jednego, ale bardzo wielu dyskursów. Ich mnogość nie oznacza jednak, że wykreśleniu ulega ce¬ cha samotności; przecież krążące w kulturze dyskursy nie wspierają się, ale walczą o wyłączność i dominację. Jak zatem rozumieć dzisiaj sens popularnego porzeka¬ dła mówiącego, że "co w sercu, to na języku"? Wszak współczesna namiętność przez jednych uważana jest za rzecz nie do wypowiedzenia; inni widzą w niej jedy¬ nie proste strategie doboru partnerów z możliwie do¬ skonałym łańcuchem D N A ; kolejne głosy mówią o tym, że związek mężczyzny i kobiety jest rezultatem patriarchalnej tyranii; ikona miłości bywa też wykorzy¬ stywana jako środek do uwodzenia klientów i pomna¬ żania kapitału; w idiomie nowej dramaturgii przemie¬ nia się zaś w ciągi brutalnych, często obscenicznych obrazów, które ranią nawet teatromanów nawykłych do jatek urządzanych przez Szekspira. Co począć z ta¬ kimi elementami układanki, i czy wzorem, jaki winien się ułożyć, będzie jeszcze miłość? Czy maski, jakie na¬ kłada nań współczesna kultura nie skrywają aby pust¬ ki? Co stanie się, gdyby odwrócić tytułowe pytanie te¬ go tekstu i nadać mu postać "co w sercu, to na języ¬ ku"? Mam nieodparte wrażenie, że odpowiedź na nie byłaby jednak zbyt przygnębiająca, by warto było to czynić: lepsze już samotne dyskursy, niźli przeraźliwie samotni ludzie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7f37fa4d91cb74f5cb5798e0271c01d.pdf da0fbdb27305b6038314e4dde8f699dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5376 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource miłość - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4996 Title A name given to the resource Antropologia, miłośc, badanie kultury, zapomniane związki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.133-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S WALDEMAR ahsa W e i t m a n (1998) jest a u t o r e m bardzo inte­ resującego, systematycznego KULIGOWSKI opisu współcze­ snych zachowań erotycznych, które towarzyszą miłości. Wedle niego składają się n a ń starannie wybra¬ Antropologia, miłość, badanie kultury: zapomniane związki ne interwały czasowe (wieczór, noc, weekend, waka¬ cje), rozważnie dobrana przestrzeń (dom, sypialnia, ho­ tel, samotna plaża, tylne siedzenie samochodu), rozluź­ niające używki (alkohol, niektóre n a r k o t y k i , wspólnie wypalany papieros po kolejnych "finałach"), a także odpowiednia sceneria (spuszczone zasłony, stłumione światło, ogień w k o m i n k u , seksowna bielizna), której szczególnym elementem może być nastrojowa muzyka. na, "gry językowe" W i t t g e n s t e i n a , " r a m y " Goffmana T r u d n o zaprzeczyć, iżby t e n b u c h a l t e r y j n y i n w e n ­ czy też "systemy k u l t u r o w e " Geertza. Czym zatem róż­ tarz - obdarzony przez autora m i a n e m "socjoerotyki" n i się o d i n n y c h przedmiotów zainteresowań badaczy - nie odwoływał się do potocznego wyobrażenia ro­ kultury? - o d sfery religijności, moralności, ideologii, mantycznej miłości. N i e inaczej przecież zachowują się mitotwórstwa, systemów pokrewieństwa etc. k o c h a n k o w i e w k i n o w y c h romansach, nie inaczej Różni się nastawieniem doń badaczy. Miłość funk¬ układa się fabuła p o p u l a r n y c h telenowel, wyjątkiem cjonuje bowiem najczęściej jako temat "godny" literatu¬ nie są w tej m a t e r i i teksty muzycznych przebojów, ry pięknej i wzniosłej poezji, Rodinowskich pocałunków okładki k o l e j n y c h tomów " H a r l e q u i n " , fotoreportaże i Vermeerowskich cieni. Kudy zaś do n i c h poważnym ż życia burgeois, ale również konfesyjne opowieści przy¬ analitykom, w dodatku mężczyznom! Wystarczać miały jaciół, a może i nasze własne doświadczenia. Niezbicie w t y m względzie stricte etnograficzne dywagacje o miło¬ w y n i k a z powyższego, że miłość romantyczna jest sce¬ ści ludowej, co wybucha w kalinowym gaju, a k a r m i się nariuszem o ograniczonej jeśli obrazami koników u studzienki, koszenia młodej łączki Zrozumiałym jest, iż nie każdego musi przekonać ten pionierski M a l i n o w s k i ze swoją pracą poświęconą temu, rodzaj argumentacji, w i e l u z nas (pewnie niegdyś ro¬ jak się "te rzeczy" mają u krajowców z Trobriandów (po¬ mantycznie zakochanych) nie zechce uwierzyć w to, iż mijam przy t y m wielce zawiłe relacje między miłością liczbie wariantów: chcesz k o c h a ć , musisz przestrzegać jego reguł. czy sprawnego wywijania smykiem. Wystarczać miał naturalność emocji towarzysząca miłości autentycznej a erotyką; mogą to wszak być dziedziny autonomiczne może tak bardzo szablonowo - by nie rzec, banalnie, ki¬ względem siebie, mogą również zawierać się w sobie). czowato - się wyrażać. Każda miłość (czyż nie?) chce Próżno szukać w indeksach antropologicznych książek przecież być pierwsza, pragnie sama stwarzać swój in¬ hasła 'miłość', chociaż znajdziemy w n i c h inne, najbar¬ t y m n y wszechświat, ustalać swoje prawa, szyfry i rytmy. dziej nawet nieprawdopodobne terminy, nazwy i imiona. Te piękne złudzenia rozwiewa niestety nie tylko wywo¬ Miłość nie obiecywała, jak sądzono, znaczących prze¬ łany W e i t m a n . O t o socjolog Ewa Illouz (1997) w poło­ wag, nie widziano w niej odpowiedzi na najbardziej nur¬ wie lat 90. przeprowadziła rozmowy z amerykańskimi tujące pytania i wątpliwości. Czy słusznie? 9 i 10-latkami. Badaczka skonstatowała, że niemal Można, jestem tego nieomal pewny, analizować wszystkie dzieci doskonale wiedziały, jak wygląda ideal¬ miłość na podobieństwo na randka pary zakochanych. Jej akcja, w i c h mniema¬ w sztuce, f o r m a c j i dyskursywnych, d o k t r y n politycz¬ określonych idei, stylów n i u , w i n n a rozgrywać się we francuskiej restauracji, przy n y c h . Można, jak sądzę, traktować poszczególne, kon¬ stole ogrzewanym blaskiem świec i w ogólnej "roman¬ kretne idee miłości w charakterze bardzo interesują¬ tycznej" atmosferze. W b r e w temu, trzeźwo puentuje I l - cych "wzierników" w historię k u l t u r y . Przedmiotem louz, że większość Amerykanów opisuje miłość w kate¬ antropologicznych i n t e r p r e t a c j i byłyby wówczas kul¬ goriach samozatracenia i szaleństwa, m a to samozatra- turowe obrazy i społeczne wyobrażenia, "publiczne cenie bardzo rozsądny i przewidywalny charakter, a je¬ symbole" miłości, a najogólniej, stawką byłoby okre¬ go reguły znane są powszechnie o d najmłodszych lat. ślenie i badanie symbolicznego u n i w e r s u m miłości. W e i t m a n o w s k a socjoerotyka i ustalenia Illouz - U n i w e r s u m to bezsprzecznie współtworzy najważniej¬ n i e c h te d w a nazwiska posłużą tutaj jako przykładowe sze w y m i a r y rzeczywistości ludzkiej. To jest t e n w y m i a r pars pro toto badaczy promujących podobne ujęcia - naszej jednostkowej i współludzkiej egzystencji, t e n pokazują wyraźnie rzecz najzupełniej kluczową. Otóż rodzaj relacji, wobec którego staje każdy (czasem mi¬ miłość jest złożoną konstrukcją kulturową, wyznacza¬ m o w o l n i e ) . Miłość - w m o i m najgłębszym przekona¬ ną przez względnie stały zbiór reguł, która wykazuje n i u - jest t y m , co arcyludzkie (Kuligowski 2002). p o n a d t o prawidłowości pozwalające na jej badanie. Taka perspektywa nie wygląda a n i na wtórną a n i ja¬ Pojmowana w t e n sposób nie m a ona c h a r a k t e r u na¬ łową poznawczo. Można dzięki niej pytać o postęp turalnego a n i spontanicznego, lecz przypomina raczej w miłości (czy k o c h a m y coraz lepiej, i co to w ogóle - odwołajmy się do znanych w humanistyce i d e i - znaczy lepiej?). W naszej m a l u t k i e j części ludzkiego "światy życia" Husserla, "realności" Bergera i L u c k m a - świata na szali położyć wypada ideę miłości pedera- 107 �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE stycznej, którą P l a t o n nazwał erosem; wzór uwielbienia może następnym k o l e j n y m , koniecznym do w y k o n a n i a Boga przez człowieka, co ojcowie Kościoła ochrzcili k r o k i e m " z w r o t u językowego" w humanistyce okaże się m i a n e m agape; pieśni trubadurów z O k c y t a n i i , którzy pytanie o to, jak pisać o miłościach, o cudzych miło­ opiewali swoje w y b r a n k i w stylu m i n n e ; wreszcie ko­ ściach, u l o k o w a n y c h w głowach i n n y c h i potwierdzają­ chanie romantyczne, które legło u źródeł zachodniej cych własną autentyczność jedynie za pośrednictwem nowoczesności, pojęć t a k i c h jak intymność czy i n d y w i ­ świadectw pośrednich, t y c h r u t y n o w y c h śladów swojej dualizm (teraźniejszość zbyt jest rozkrystalizowana, by obecności, które kryją się w zbiorowych symbolach już dziś zdecydować się na wybór między "seryjną m o - i międzyludzkich interakcjach. nogamią", "fast date", "cyber-miłością", "kondycją sin­ Przyznajmy, że tak zarysowana p r o b l e m a t y k a przy¬ gla" i t p . ) . Dalej - zapytywać można o relacje między p o m i n a dojrzewający ser, który n i e u c h r o n n i e przyrasta przestrzenią publiczną a prywatną, jednostkowością w miarę naszej c h ę c i jego pochłonięcia. Czy można za¬ a wspólnotą, czyli uczuciem a tradycją, rodziną, religią, t e m wyobrazić sobie wdzięczniejszy temat dla zorgani¬ etnicznością (Bourdieu podsuwa n a m t e r m i n amor fa- zowania naukowego sympozjonu? Pomysłu i pierw¬ ti). Pisanie o miłości jest także włączeniem się w obszar szych słów nie dzieliło t y m razem o d czynu wiele cza¬ kulturowej k o m u n i k a c j i , gdzie jako niezwykle ważne su - w d n i a c h 16-18 maja 2002 r o k u w Lubaszu p o d jawią się kwestie konwencjonalizacji, "symbolicznego C z a r n k o w e m odbyła się ogólnopolska konferencja (co k o d u , który i n f o r m u j e , jak można się komunikować zawdzięczamy p o m o c y I n s t y t u t u E t n o l o g i i i A n t r o p o ­ nawet w przypadkach, gdy wydaje się to nieprawdopo¬ logii K u l t u r o w e j U A M , M u z e u m Z i e m i Czarnkowskiej dobne" ( L u h m a n n 2003: 7). W n o w y m świetle zoba­ w Czarnkowie oraz h o j n y m mecenasom, wśród któ¬ czyć można całość nazywaną Zachodem, de Rouge- r y c h na najczulszą pamięć zasługuje Browar w Czarn­ m o n t (1995: 48-51) utrzymywał wszak, że jej cechami kowie) zatytułowana " A n t r o p o l o g i a miłości". Tytuł to d y s t y n k t y w n y m i są rewolucja oraz miłość-namiętność. zapewne nazbyt szumny, za to k o m f o r t o w o pojemny: Rozpoznawanie idei miłości pozwala przy t y m na refi- dzięki n i e m u udało się zaprosić na to spotkanie przed¬ gurację naszych dotychczasowych wyobrażeń o kluczo¬ stawicieli r o z m a i t y c h profesji n a u k o w y c h z najbardziej w y c h przełomach w dziejach tej części świata (kodeks liczących się ośrodków a k a d e m i c k i c h w k r a j u . dworski na przykład konstytuował bardzo współczesne urage k o n f e r e n c j i - klasycystyczny d w o r e k zatopiony rozumienie "ja", które miało się konstytuować poprzez w parkowej zieleni plus zapierające d e c h w piersi wie¬ Ento­ obecność " t y " ) . Niezmiernie kuszące, j a k k o l w i e k i kar¬ czorne trele słowików - w y b i t n i e sprzyjały w y m i a n o m kołomne wydają się studia porównawcze: dotychczaso¬ o p i n i i . A n t r o p o l o g o m towarzyszyli w t y m dziele histo¬ we próby t a k o w y c h przekonują, że miłość romantyczna rycy sztuki, literaturoznawcy, teatrolodzy, filozofowie. nie jest bynajmniej ekskluzywnym wynalazkiem ludzi " M o c n y anioł" miłości pięknie czuwał n a d wszystkimi, Zachodu, ale wcale często funkcjonuje poza naszym a część zaprezentowanych wystąpień możecie Państwo kręgiem k u l t u r o w y m , choćby tylko jako fikcjonalna znaleźć na gościnnych łamach "Kontekstów". Przed możliwość (Jankowiak, Fischer 1992; L i n d h o l m 1998). lekturą t y c h fragmentów należy się wszelako czytelni¬ I nie koniec na t y m . W y z w a n i e m staje się oto roz¬ k o w i jedno ostrzeżenie, sformułowane przez N i k l a s a ważenie statusu naszej wiedzy o intymności, skoro wia¬ L u h m a n n a (2003: 84) "Powiedzieć o miłości coś okre¬ d o m o , że przytłaczająca większość dostępnych n a m ślonego, to zaprzeczyć jej d u c h o w i " . źródeł została napisana przez mężczyzn, z perspektywy mężczyzn i zwykle dla mężczyzn (stąd słyszalne w dys¬ kursach feministycznych hasła o t y m , że miłość hetero¬ LITERATURA: seksualna jest u k o c h a n y m dzieckiem k u l t u r y patriarchalnej). Intrygująco przedstawiają się w kontekście M . Cesara, 1982, Reflections of a Woman Anthropologists: No Hiding domniemanego uniwersalnego charakteru idei miłości Place, New York. pytania o definicję n a t u r y ludzkiej (opisywana przez etologów Bestia Humana E. Illouz, 1997, Consuming the Romantic Utopia: Love and k o n t r a kondycja humani¬ Cultural Contradictions of Capitalism, Los Angeles. styczna); ale także kwestie oceny w i e l k i c h projektów W. Jankowiak, E. Fischer, 1992, Romantic Love: A Cross filozoficznych i antropologicznych - z założycielskim Perspective, "Ethnology", vol X X X I , no 2. dla Z a c h o d u przykazaniem miłości na czele - z których W. Kuligowski, 2002, Siedem szkiców do antropologii miłości, Poznań. Ch. Lindholm, 1998, Love and Structure, "Theory, Culture & Socie­ ostatni stawia nas wobec opozycji "cywilizacja miłości" ty", vol. 15, no 3-4. versus "cywilizacja śmierci" (najpełniej przedstawiona w encyklice Dives in Misericordia). Cultural N . Luhmann, 2003, Semantyka miłości. O kodowaniu D l a gildii etnolo- intymności, przeł. J. Łoziński, Warszawa. gicznej pouczające mogą okazać się analizy dekonstru- D. de Rougemont, 1995, List otwarty do Europejczyków, przeł. ujące postać badacza terenowego jako p o d m i o t u asek- A . Olędzka-Frybesowa, wstęp M . Król, Warszawa. sualnego. Pierwszy k r o k w tej m a t e r i i uczyniła M a n d a S. Weitman, 1998, On the Elementary Forms of the Socioerotic Life, Cesara ujawniając własne doświadczenia "Theory, Culture & Society", vol. 15, no 3-4. erotyczne w terenie, które zmieniły ją "z dziewczyny, s t u d e n t k i antropologii w kobietę i badaczkę" (1982, s. V I I ) . Być 108 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26fb419451222432f7c4a998eb7be0c2.pdf 83305e550b79b86ae501adf341ee00c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5372 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4992 Title A name given to the resource Wizja w lustrze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.108-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rodowicz, Jadwiga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JADWIGA RODOWICZ W j e d n y m z najstarszych zabytków l i t e r a t u r y i hi¬ storii j a p o ń s k i e j Nihongi1 opowiedziana jest historia związana z pochodzeniem sztuki widowiskowej, a własciwie pewien m i t , w k t ó r y m szczególne miejsce zaj¬ Wizja w lustrze muje obraz widziany w tafli wody, obrazu "z odbicia". H i s t o r i a jest p i ę k n a , oddaje m a g i ę morza, w ę d r ó w k i po oceanie, miłości, ale też zwodzi n i e j e d n ą z a g a d k ą , w i ę c m i m o , że d ł u g a , w a r t o j ą p o z n a ć w całości. Przed¬ stawiona jest w księdze I I zabytku, w k i l k u nieznacznie różniących się o d siebie wersjach, i n t e r e s u j ą c y nas jed¬ n a k element "widzenia w o d b i c i u " powtarza się w każ¬ dej z n i c h . P Rzecz dotyczy najstarszych warstw p o d a ń o pocho¬ atrzenie w lśniącą zwierciadło, symbolizowany dzeniu najważniejszych r o d ó w w starożytnej Japonii. przez B y l i dwaj bracia, boscy bliźniacy: H o n o Susori urodzo¬ tarczę blask poznania, jest i s t o t n y m , oczywistym, ale nie zawsze wyraźnym n y "na granicy d y m u " z podpalonej przez m a t k ę , ksi꿬 tropem niczkę K o n o h a n a przed porodem, izby p o ł o ż n e j , oraz w j a p o ń s k i e j kulturze. To element tak w niej subtelnie H i k o H o h o d e m i , który przyszedł na świat w miejscu, obecny, a przy t y m organicznie z n i ą zrośnięty, jak d o k ą d r o d z ą c a K o n o h a n a uciekła przed ogniem. H o n o z c i a ł e m oddech. Wydaje się, że po raz pierwszy ze zna­ czeniem lustra dla j a p o ń s k i e j kultury, zapoznał Susori p o s i a d a ł "dar morza" - czyli rybacki hak, d a j ą c y Za­ m u władzę p o ł o w u , a H i k o H o h o d e m i "dar g ó r " czyli c h ó d N i t o b e Inazo, pisząc w pierwszym rozdziale " B u - łuk i strzały, p o z w a l a j ą c e m u p o l o w a ć na zwierzynę. shido-duszy Japonii" o lustrze w świątyni shintoistyczn e j . Powiedział wówczas, że zwierciadło Pewnego dnia w y m i e n i l i się narzędziami, aby wzajem¬ symbolizuje nie s p r ó b o w a ć u m i e j ę t n o ś c i p o ł o w u i myślistwa. Młod¬ ludzkie serce, które z kolei, z n a t u r y czyste, jest wize¬ szy brat, niestety, zgubił powierzony m u hak. Starszy r u n k i e m B ó s t w a . S t o j ą c y przed shintoistyczną świąty¬ d o m a g a ł się zwrotu i nie przyjął sporządzonych przez n i ą człowiek w i d z i umieszczone w głębi lustro, a w n i m H i k o H o h o d e m i e g o m n ó s t w a n o w y c h haczyków, na¬ - swoje w ł a s n e odbicie. I wówczas istotą a k t u czci re¬ kazał m u szukać właściwego do skutku. M ł o d s z y udał ligijnej jest to samo d o ś w i a d c z e n i e , o które w o ł a napis się n a d brzeg morza i t a m n a p o t k a ł Shihotsutsu n o O j i w greckiej świątyni w Delfach: "Poznaj samego siebie". shintoistycznych - Starca Prądów. Starzec, wysłuchawszy skarg H i k o lustro to prosta błyszcząca tarcza umieszczona na ro¬ H o h o d e m i na brata, zaproponował pomoc. Sporządził W e w s p ó ł c z e s n y c h świątyniach dzaju drewnianego stojaka, często o kształcie chmur. kosz, a może łódź (katama) Powoduje to natychmiastowe i jednoznaczne skojarze¬ w i a 2 , do k t ó r e g o przywiązał H i k o H o h o d e m i i puścił go nie z tarczą s ł o ń c a . N i e zawsze świątynne lustro tak z p r ą d e m oceanu. H i k o H o h o d e m i płynął przez jakiś w y g l ą d a ł o , ale do tego p o w r ó c i m y w dalszej części. czas (a może n u r k o w a ł ) , aż wypłynął na piękny piasz¬ czysty brzeg w nieznanym k r a j u i w d a l i l ą d u ujrzał S ł o w e m " z w i e r c i a d ł o " kagami nazywa się w litera­ turze j a p o ń s k i e j gatunek b l i s k i kronice (np. gami), p l e c i o n ą szczelnie z sito- zdobny w wieżyczki p a ł a c . U d a ł się p o d jego mury. Masuka- W a w pismach teoretycznych no rodzaj t r a k t a t u m u r a c h była brama, przed b r a m ą studnia. Nad p r z e d s t a w i a j ą c e g o t a j n i k i rzemiosła. Jeden z g ł ó w n y c h s t u d n i ą rosło szeroko rozgałęzione drzewo kasji. S t a n ą ł t r a k t a t ó w Zeamiego nosi nazwę Zwierciadło Kwiatu p o d drzewem (w innej wersji - wszedł na drzewo) i cze¬ spojrzenie kał. Po jakimś czasie z bramy wyszła przepiękna kobie¬ kobiety w lustro w o d y ukryte w głębi s t u d n i wieńczy ta z dzbanem w r ę c e . C h c i a ł a n a b r a ć wody, pochyliła cały dramat: c a ł a akcja kończy się n a d taflą ukrytą na się n a d studnią, ale w lustrze wody ujrzała dnie studni, a to co się o d b i ł o w wodzie, uśmiechniętej twarzy nieznajomego mężczyzny i prze¬ (Kakyó). W sztuce " C e m b r o w i n a " (Izutsu) stanowi straszyła się. Wróciwszy do p a ł a c u , opowiedziała Królo¬ 0 znaczeniu całej sztuki. M o m e n t t e n kończy d ł u g ą p o d r ó ż obojga b o h a t e r ó w : podróżującego odbicie w i Morza, co ujrzała. Król zawołał przybysza i go ugo¬ mnicha ścił. H i k o H o h o d e m i zwierzył się K r ó l o w i ze swoich 1 spotkanej przy s t u d n i kobiety; jedno p o d r ó ż u j e po zmartwień i powiedział, że poszukuje zaginionego ry¬ k r a j u , drugie po z a ś w i a t a c h . backiego haka. Król Morza wydał rozkazy sługom. Od¬ Spojrzenie w lustro jest m i t o l o g e m e m . Jest rucho¬ m ą , n i e z m i e n n ą c z ą s t k ą m i t u o d n a j d y w a n ą w różnych naleziono szybko haczyk w ustach jednej ze służących wydarzeniach i relacjach. W t y m w y p a d k u owa " r u ¬ - c h o m a c z ą s t k a " , j a k fraza m u z y k i , m ó w i że wizja w lu¬ K r ó l a , Toyotamahime (Księżniczka K l e j n o t u Bogac¬ Kobiety-Karmazyna. Tymczasem przepiękna córka strze jest k w i n t e s e n c j ą poznania; świat będzie pozna¬ t w a ) , k t ó r a usłyszała o d służącej o odwiedzinach obce­ n y dopiero w ó w c z a s , gdy p o j a w i się jego o d b i t y wize¬ go przybysza, (w jednej z wersji to ona sama idzie do r u n e k . W a r t o przez chwile przyjrzeć się t e m u potrój¬ studni z dzbanem) p o z n a ł a go i z a k o c h a ł a się w n i m . Po nemu j a k i m ś czasie została jego żoną. H i k o H o h o d e m i za¬ u k ł a d o w i : człowiekowi, l ś n i ą c e j powierzchni mieszkał na dłużej w p a ł a c u K r ó l a Morza. Po k i l k u la- i odbiciu. 88 �Ewa Domańska • NEKROKRACJA tach wrócił jednak do ojczyzny wraz z żoną. K r ó l M o ­ wywabił j ą rytuał odprawiony w o b e c n o ś c i specyficz¬ rza n a p o ż e g n a n i e dał zięciowi dwa skarby: "skarb przy­ nego świętego akcesorium. Jak m ó w i przekaz, bogowie pływu" i "skarb odpływu", dzięki k t ó r y m H i k o H o h o - użyli w ó w c z a s p r z e d m i o t u s p o r z ą d z o n e g o z gałęzi drze¬ d e m i miał uzyskać władzę n a d starszym bratem, j a k wa sakaki, ozdobionego skrawkami tkaniny, klejnota¬ również nauczył go magicznej formuły m i w kształcie kła lub łzy z toczonego kamienia i lustra przeklinania. H i k o H o h o d e m i , o d d a j ą c b r a t u haczyk, miał koniecz¬ yatakagami. nie powiedzieć: " O t o h a k biedy i nędzy, p o c z ą t e k gło­ to za przedmiot? dowania, p o c z ą t e k nieszczęścia". H i k o H o h o d e m i od¬ K o t a ń s k i nazywa je " o ś m i o g r a n n y m " . Co W k r a c z a m y t u na głębokie w o d y najwcześniejszej dał zagubiony h a k bratu, w y p o w i a d a j ą c zgodnie z na¬ japońskiej historii, w dziedzinę pochodzenia japońskiej uką K r ó l a M ó r z m a g i c z n ą formułę przeklinania. H o h o - p a ń s t w o w o ś c i , k u l t u r y i wierzeń. Brązowe lustra przy¬ -no Susori przyjął hak, zachowywał się jednak w spo­ były do Japonii niewątpliwie z k o n t y n e n t u , lecz nie jest sób przykry. I wówczas młodszy użył "skarbu przypły¬ pewne, kiedy najwcześniej. W C h i n a c h brązowe lustra, w u " , p o w o d u j ą c zalanie ziem w k r a j u . H o h o - n o Susori należące do najważniejszych artefaktów cywilizacyj¬ uciekł w góry i prosił o wybaczenie, o b i e c u j ą c służyć nych, wytwarzane były o d p o c z ą t k u epoki brązowej m ł o d s z e m u po w i e k i . Wówczas młodszy użył skarbu od­ i wraz pływu i wody ustąpiły. Pokonany H o h o - n o Susori wy¬ w epoce W a l c z ą c y c h Królestw (ok. 403-221 p.n.e.) z udoskonaleniem t e c h n i k metalurgicznych k o n a ł wówczas p a m i ę t n e przedstawienie. Obnażył się, uzyskały wielką p o p u l a r n o ś ć i r o z m a i t o ś ć form, a także p o s m a r o w a ł czerwoną gliną i zaczął tańczyć, k o p i ą c bardzo poszerzył się zakres i c h zastosowania. O p r ó c z nogami i b r o d z ą c i n a ś l a d u j ą c swoją walkę z w o d ą . zwykłego przedmiotu w domowej toalecie były używa¬ " K i e d y w o d a p o d e s z ł a p o d stopy, unosił stopy lub szu¬ ne w celach religijnych i - j a k się ostatnio dowiaduje¬ rał n i m i , gdy w o d a sięgała kolan, krążył w kółko, gdy m y - również d o skomplikowanych gier umysłowych. doszła m u do szyi, unosił r ę c e , m a c h a j ą c W t y m akcie H o h o - n o dłońmi. Dzisiaj kolekcjonerzy Susori stał się przodkiem wszystkich aktorów (wazaogi) brązowych luster, z c a ł e g o świata zbierają okazy zwłaszcza z e p o k i H a n ó w (206 i założycielem strażni­ p.n.e - 220 n.e.) i T a n g ó w (618 - 907), jako najlepsze ków p a ł a c o w y c h - r o d u Hayato - pisze k r o n i k a . D l a trofea w kolekcjach antyków chińskich. Brązowe lustra badacza historii j a p o ń s k i e g o teatru jest t o m i t bardzo stały się wcześnie popularne i na Półwyspie Koreań¬ ważny. skim, gdzie i c h używano jako e m b l e m a t ó w Oczywiście c a ł a historia wyprawy morskiej władzy i prestiżu, prawdopodobnie również w celach religijny- Hiko H o h o d e m i i targów z b r a t e m jest f a s c y n u j ą c a , ale c h 4 i stąd przyszły d o Japonii w okresie, w którym ja¬ chwila, w której kobieta z dzbanem w i d z i w lustrze wo¬ p o ń s k a p a ń s t w o w o ś ć p o w s t a w a ł a w w a r u n k a c h nie¬ dy twarz przyprowadzonego przez los mężczyzny ko¬ zwykle intensywnej w y m i a n y z k o n t y n e n t e m azjatyc¬ chanka i męża, m a w sobie j a k ą ś dziwną, b a j k o w ą k i m , w wiekach I I I - V I I I i później. Archeologowie i h i ¬ moc. K r o n i k a podaje k i l k a wersji tej świetnej sceny, storycy sztuki sklasyfikowali odnalezione do tej pory ale niezmienne s ą te czyste i n i e m a l geometrycznie w Japonii, głównie w kopcach pogrzebowych kofun, l u ­ oszczędne figury i l i n i a r u c h u b o h a t e r ó w : z morza d o stra 5 i w n i o s k i , które sformułowali d a j ą się przedstawić p a ł a c u , do bramy, do s t u d n i ; pojedyncze drzewo, m꿬 n a s t ę p u j ą c o . Zwierciadła z brązu (po j a p o ń s k u nazywa­ czyzna u k r y t y w drzewie, kobieta z dzbanem, odbicie ne dókyó) przywożono na teren A r c h i p e l a g u głównie w wodzie, rysowane s ą j a k w b e z b ł ę d n y m f i l m o w y m w wiekach I I I - V I I n.e. i używano i c h prawdopodobnie m o n t a ż u . Podróż mężczyzny przez głębię w ó d czy i c h w t a k i sam s p o s ó b , j a k w przypadku c h i ń s k i c h luster przestwór aż n a d ukrytą w ziemi taflę wody, k r ó t k a z epoki H a n , to znaczy w dużej mierze jako przedmio¬ droga kobiety zza bramy n a d s t u d n i ę , gdzie n a s t ą p i tów religijnych i o z n a c z a j ą c y c h prestiż władzy. Znawcy spotkanie w zwierciadle w o d y d w ó c h spojrzeń: kobie¬ dzielą j a p o ń s k i e brązowe zwierciadła w zależności o d ty i mężczyzny, a n a k o ń c u w i e ń c z ą c a wszystko wspól¬ wzoru na rewersie. N a Półwyspie K o r e a ń s k i m , podob¬ na p o d r ó ż m a ł ż o n k ó w d o starej ojczyzny H i k o H o h o - nie j a k w Japonii, lustro w k o m b i n a c j i z mieczem i klej¬ demi, t o czysto n a k r e ś l o n a g ł ó w n a l i n i a starego m i t u 3 . n o t e m oszlifowanym n a kształt przecinka czy łzy (Kotański nazywa je "krzywulcami") używane było jako Tak się m a sprawa najstarszego zapisu w literaturze "odbicia w lustrze", nawet jeśli jest t o lustro wody. element insygnium władzy. Przekazanie lustra jako ce¬ C z y t a j ą c tę historię, odnosi się wrażenie, że studnia remonialnego podarku, wespół z mieczem i k l e j n o t a m i , i tafla w o d y " d z i a ł a j ą " - j a k swat i p o ś r e d n i k , że zaświadczone jest w Nihongi, we fragmencie, poświęco¬ wszystko zaczęło się przy studni. Wszystko zaczęło się nym przy studni. książę A m a - n o H i h o k o przybył z Silla (księstwa n a Pół¬ wyspie K o r e a ń s k i m ) , przywożąc z s o b ą w sumie siedem A l e lustro to w h i s t o r i i Japonii przede wszystkim przedmiotów, a w t y m trzy cenne kamienie: z Habuto, ważny przedmiot kultowy. W Kojiki czyli kronice dawnych panowaniu cesarza Suinina, gdzie m ó w i się, iż wydarzeń z Ashidaki zapisana i z Ukaki; jeden miecz i j e d n ą dzidę z Izushi jest historia t a ń c a o b n a ż o n e j b o g i n i U z u m e przed ja¬ (być może kamienne); Zwierciadło S ł o ń c a ( A s t o n pi¬ skinią w której ukryła się zaszokowana skalaniem sze sun mirror) świętej t k a l n i największa bogini, A m a t e r a s u . Z ukrycia rodzaj świętego ogrodzenia dla przestrzeni sacrum. 89 i tzw. kuma himorogi - prawdopodobnie �Jadwiga Rodowicz • WIZJA W LUSTRZE B r ą z o w e lustra w k ł a d a n o do t r u m i e n zewnętrz¬ nanizanych na rodzaj fartucha, haftowane buty, koń¬ n y c h i k o m n a t pogrzebowych w grobowcach. W Chi¬ ską uprząż. Wszystkie odnalezione przedmioty świad¬ nach, i za wzorem C h i n w Japonii, u k ł a d a n o je blisko czą o k o n t y n e n t a l n y m pochodzeniu ciała zmarłego. W i e r z o n o , że nie tylko o d b i j a j ą , ale arystokraty - k o r e a ń s k i m . również e m a n u j ą blask, a z n i m wieczne światło życia. pogrzebanego Ernest F. Fenollosa, w niedościgłej książce Epochs U r o k i c h i w a r t o ś ć tworzyły jednak głównie wzory na of Chinese rewersie. W ł a ś n i e wzory i napisy znajdowane na " l u ¬ ponii) strach H a n ó w " stoją w c e n t r u m uwagi dziewiczej w głąb h i s t o r i i j a p o ń s k i e j k u l t u r y material¬ historyków and Japanese Art (Epoki w sztuce Chin i Ja­ z 1912 r o k u opisuje swoje wrażenia z podróży sztuki i filozofii c h i ń s k i e j . Intrygujące są tzw. lustra nej: wizyty w w i e l k i m skarbcu cesarskim S h ó s ó i n i e z wzorem L T V , czyli umieszczonymi symetrycznie l i ­ w Narze, gdzie wszedł jako prawdopodobnie pierwszy n i a m i o kształcie liter L, T i V wokół rysunku kwadra¬ cudzoziemiec. Fenollosa pisze, że czuł się, jakby nagle t u i opisanego na n i m k o ł a , czasami z rysunkami czte¬ s t a n ą ł w przywróconym do życia Rzymie; w mieście rech m i t y c z n y c h zwierząt: b ł ę k i t n e g o smoka, b i a ł e g o w i e l k i m stosownie do skali k o n t y n e n t u A z j i , i oto tygrysa, czerwonego feniksa i czarnego wu - na wpół przekonywał sie na w ł a s n e oczy, że " w w i e k u V I I i V I I I żółwia i węża, nazywanego też czasem " w o j o w n i k i e m " , c a ł a Azja, B a b i l o n i Persja S a s s a n i d ó w , Indie i Gan- symbolizujących cztery k i e r u n k i świata i cztery żywio¬ dhara, A n n a m i A m u r , C h i n y i Korea wylały swoje bo¬ ły, z umieszczonym centralnie guzem. W z ó r k o ł a opi¬ gactwa na kolana Narze". Specjalnie j e d n a k Fenollo- sanego na kwadracie jest znanym c h i ń s k i m symbolem sa urzeczony był uroda wielkiej liczny brązowych lu¬ wszechświata: symbol ster. Wyraził w ó w c z a s przypuszczenie, że większość T ma prawdopodobnie znaczenie filara podtrzymują¬ z n i c h nie p o c h o d z i ł a z C h i n , ale została na wzorach cego niebo, L jest " z w o r n i k i e m " między niebem i zie¬ c h i ń s k i c h wytworzona w Japonii. nieba s t o j ą c e g o n a d ziemią, m i ą , C e n t r a l n y guz oznacza fizyczną ziemię, "wybrzu¬ Historycy sztuki w Japonii p o d k r e ś l a j ą wielkie szenie" ziemi, " w i e l k ą g r u d ę " , a inaczej jeszcze - sym¬ p i ę k n o czystych i r ó w n o k r e ś l o n y c h bol wzorów, s k ł a d a j ą c y c h się z łuków, p ó ł k o l i prostych na G ó r y Ś w i a t a - M e r u lub Sumeru. Co do wspo¬ m n i a n y c h wcześniej gier u m y s ł o w y c h uprawianych p e w n y m typie lustra. przy p o m o c y tarczy zwierciadła, u w a ż a się też, że zdo¬ geometrycznych Specyficzny s p o s ó b kreślenia t y c h l i n i i , proporcje, precyzyjne odległości, każą wnio¬ bionej p o w i e r z c h n i używano jako planszy do nieznanej s k o w a ć o bardzo starannym użyciu cyrkla i l i n i i prostej bliżej antycznej gry liubo, czyli " s z e ś ć p a ł e c z e k " . Gemo- i n a s u w a j ą na myśl wzory l i n i i k r e ś l o n y c h na ziemi dla etryczne wzory z tyłu lustra stanowiły przedstawienie konstrukcji monumentalnych schematyczne wszechświata, po k t ó r y m poruszały się p o w s t a j ą c y c h również w tamtej epoce. Wydaje się, że piony, k t ó r y c h r u c h z k o l e i wyznaczano przez kombi¬ nie o d rzeczy byłoby p o r ó w n a n i e t y c h l i n i i - sylwetek nację grobowcowych trzech pałeczek trzymanych przez każdego z d w ó c h u c z e s t n i c z ą c y c h zawodników (stąd sześć pa¬ kopców - pagórków grobowych z precyzyjnym rysunkiem choreografii w t a ń c u n ó . I t a m i t u p i ź k n o f o r m y w du¬ łeczek razem), a r u c h y te odzwierciedlały prawa astro¬ żej mierze polega na bardzo czystym kreśleniu l i n i i n o m i i . Gra w liubo m i a ł a s t a n o w i ć rodzaj higieny du¬ prostej i łuku, także p ó ł k o l a . Połączenie prostej i łuku cha, była dyscypliną elit i n t e l e k t u a l n y c h i służyła kul¬ lub p ó ł k o l a jest charakterystyczne zarówno dla zdob¬ tywacji "prawdziwej n a t u r y c z ł o w i e k a " 6 . Łączyła ona n i c t w a luster p r o d u k o w a n y c h w Japonii, k u r h a n ó w element wróżby ze z n a j o m o ś c i ą geomancji, strategii, kofun współzawodnictwa i miała być jednym z praprzodków W istocie n i c nie w i e m y o pochodzeniu l i n i i w chore¬ gry w szachy. ografii n o i n i c się nie da z p e w n o ś c i ą p o w i e d z i e ć o cza¬ (słynny kształt d z i u r k i o d klucza) i t a ń c a w n ó . W Japonii z kolei, umieszczane na rewersie luster sie powstania pierwszych choreografii w tej formie. napisy, to często lakoniczne s f o r m u ł o w a n i a m ó w i ą c e Prawdopodobnie w y w o d z i się ona z w i d o w i s k konty¬ o znaczeniu i poznaniu światła. N a przykład jeden nentalnych z n a p i s ó w na lustrach znalezionych w C h i n a c h b r z m i i w c z e ś n i e j . A k t o r z y n o i badacze prawdopodobnie za¬ (nawet z obszaru Persji), z V I wieku "Ujrzyj światło i żyj w wiecznej r a d o ś c i " . I n n y z kolei, kwestionowaliby z a s a d n o ś ć tego p o r ó w n a n i a , powołu¬ na j e d n y m z luster znalezionych w Japonii m ó w i " W i ¬ j ą c się na ogół na t e c h n i k i wojenne i ludowe formy ta¬ dzieć wielkie światło s ł o ń c a , widzieć światło świata", neczne. Wszakże r z u c a j ą c e się w oczy p o d o b i e ń s t w o a na i n n y m : " W i d z i e ć światło s ł o ń c a - to z a p o m n i e ć kształtu, m ó w i samo za siebie. N i e p o w i n n o się wnio¬ rysy starej m a t k i " . s k o w a ć zbyt pochopnie, ale przecież myśl nasuwa siź W j e d n y m z w i e l u g r o b o w c ó w o d k r y t y c h w Ikoma- sama, że precyzyjna l i n i a w r u c h u w n ó , podobnie j a k g u n k o ł o świątyni H o r y u j i w Narze, wyjątkowo dobrze d o k ł a d n a l i n i a t a ń c a w starszym jeszcze o d n o bugaku, zachowanym, odnaleziono w wewnętrznej kamiennej p o w s t a ł y m w t y m samym czasie co grobowce i brązo¬ t r u m n i e szczątki d w ó c h o s ó b , przy czym w o k ó ł głowy we lustra, m o g ą b y ć prostym dziedzictwem najstarsze¬ jednej z n i c h - z p e w n o ś c i ą osoby ważniejszej - ułożo¬ go trzonu cywilizacji j a p o ń s k i e j . O ile b o w i e m r y s u n k i ne były trzy brązowe lustra wokół głowy, a po o b u stro¬ z X I I - X I I I w i e k u p r z e d s t a w i a j ą c e aktorów, p o k a z u j ą n a c h dwa miecze. O p r ó c z tego w t r u m n i e znaleziono i c h jako postaci nisko osadzone, na ugiętych nogach, świetną srebrna k o r o n ę , 2000 szklanych to j e d n a k znacznie wcześniejsze f i g u r k i gliniane hani- paciorków 90 �Ewa wa Domańska odnajdywane w grobowcach z V I - V I I I • NEKROKRACJA wieku umieszczony jest o b o k elementu o z n a c z a j ą c e g o scho¬ p r z e d s t a w i a j ą sylwetki t a ń c z ą c y c h jako wyprostowane, dy lub d r a b i n ę p r o w a d z ą c ą do nieba, n a d e l e m e n t e m 0 zdyscyplinowanej l i n i i ugiętej ręki i geometrycznej o z n a c z a j ą c y m podest. 8 Prawdopodobnie jakiś okrągły czystości sylwetki. P o w t ó r z e n i e m czystości sylwetki przedmiot o d b i j a j ą c y światło umieszczano na podwyż¬ haniwa, czystości architektonicznej kofun, w ruchu szeniu w rodzaju ołtarza, w pobliżu s c h o d ó w lub drabi¬ m o g ł a b y ć czysta i geometryczna l i n i a choreografii n o . ny p r o w a d z ą c e j do nieba. S t a m t ą d , z góry, schodził S z t u k ą wizualną określonej epoki rządzi zasada podo¬ B ó g i spływał na przedmiot w postaci blasku. Umiesz¬ b i e ń s t w a formy, albo inaczej w elemencie sztuki moż¬ czenie Boga na niewidocznym szczycie s c h o d ó w lub na dostrzec pewne szersze jej cechy. To t r o c h ę tak, drabiny w najstarszej kulturze chińskiej bywa ł ą c z o n e jakby w b a d a n i u sztuki o k r e ś l o n e j epoki z a s t o s o w a ć z cechami cywilizacji M e z o p o t a m i i , czy nawet Azte¬ prawo fraktali. Jeśli u k ł a d ciała j a w i się jako bardzo ków. W każdym razie t e n najjaśniejszy blask miał cha¬ wyważony i h a r m o n i j n y , wzory na b r ą z o w y c h lustrach rakter o k r e ś l a n y p o t e m jako yang - dodatnia energia są czyste, geometryczne i niezwykle światła. Shirakawie wydaje się, że w d a w n y c h rytu¬ proporcjonalne, jeśli również l i n i a konstrukcyjna grobowca z tej samej a ł a c h c h i ń s k i c h prawdopodobnie używano epoki opiera się na zasadzie łączenia regularnego łuku, błyszczącego, o k r ą g ł e g o przedmiotu, k o ł a i l i n i i prostej, to wielce prawdopodobne wydaje na podwyższeniu, a czasami zaczepionego na rodzaju się, jakiegoś umieszczanego że choreografia ó w c z e s n y c h t a ń c ó w m o g ł a b y ć drzewca lub na ramie, k t ó r a to rama z k o l e i ozdabiana oparta na podobnej zasadzie. Zwłaszcza, że p r a w e m fi¬ była splotami n i c i czy wstęg. Przedmiot t e n umieszcza¬ gur geometrycznych i symetrii rządzą się zachowane ny był na rodzaju podestu, ołtarzu, i stanowił przed¬ do dzisiaj linie t a ń c ó w d w o r s k i c h bugaku. A l e w r ó ć m y m i o t k u l t u . N a j p e w n i e j był przedstawieniem s ł o ń c a , do k w e s t i i lustra. c h o ć m o ż e szerzej - światła. Przy okazji, chiński znak Co do wielkości zwierciadeł odnajdywanych w Ja¬ na jang, energię cienia i u j e m n ą , miał p o w s t a ć przez p o n i i , przede wszystkim w p ó ł n o c n e j części K i u s i u , dodanie oznakowania daszka lub zasłony n a d elemen¬ większość z n i c h ma rozmiar k i l k u n a s t u , o d 12 do 20 t e m o z n a c z a j ą c y m j a s n o ś ć . Wstawienie centymetrów, p r z e d m i o t u p o d dach wywoływało efekt podobny choę Fenollosa pisze, że widział w S h o s o i n i e lustra wielkości nawet 60 c m ("dwóch yata-no do zgaszenia światła, s t ą d " c i e m n o ś ć " . s t ó p " ) . Ś w i ę t e lustro A m a t e r a s u , jedno z trzech rega­ liów r o d u cesarskiego nazywane jest yata-kagami błyszczącego Nihongi przedstawiają różne warianty konstrukcyj¬ lub ne lustrzanej " m o n s t r a n c j i " , a m o ż e swoistego "drzewa kagami, co K o t a ń s k i oddaje jako " o ś m i o g r a n - życia". K i l k a razy m ó w i się o przedmiocie bardzo du¬ ne". W istocie, n i e k t ó r e z odnalezionych w Japonii lu¬ żym: jego szkielet stanowi święte drzewo sakaki o "500 ster m a j ą na brzegu sześć czy osiem o k r ą g ł y c h wypu¬ gałęziach", wykopane z ziemi. N a n i m zostają zawieszo¬ stek, w i ę c te w y p u s t k i m o ż n a t r a k t o w a ć jako " r o g i " - ne k l e j n o t y w kształcie przecinka, lustro i wstążki, cza¬ s t ą d " o ś m i o g r a n n e " . Z k o l e i w C h i n a c h w epoce Tan- sami miecze. Ten przedmiot używany jest jako najważ¬ gów z p e w n o ś c i ą p o w s t a w a ł y również lustra o kształcie niejsze akcesorium ważnych ceremonii i rytuałów, ale o ś m i o k ą t a . Jeden z w y b i t n y c h j a p o n i s t ó w minionego także jako rodzaj talizmanu w p o d r ó ż a c h statkiem w i e k u , W . G. A s t o n 7 , oddaje znaczenie yata - "osiem i wówczas umieszczony jest na dziobie i rufie. Tak się r ą k " jako " r a m i o n a znaku właśnie stało, gdy Itote powitał cesarza C h u a i w porcie osiem" w y g l ą d a j ą c e g o j a k / \, co m i a ł o b y p r o w a d z i ć do rozpostarte na kształt H i k e j i m a , przygotowując opisywane akcesorium z drze¬ i n t e r p r e t a c j i " w i e l k i e tak j a k szeroko p o k a z u j ę ręka¬ wa sakaki, m i " , ale p o n i e w a ż ż a d n e ze znalezionych luster nie jest i mieczy, i , jak podaje cytowana k r o n i k a 9 , wyjaśnił zna¬ znowu t a k duże, to interpretacja nazwy yata-no powieszonych k l e j n o t ó w yasaka, lustra kaga- czenie k o l e j n y c h e l e m e n t ó w : k l e j n o t y miały o z n a c z a ć mi, pisanego znakami "lustro o ś m i u r ą k " , jako "nie¬ bogactwo ziemi, lustro czystość w ó d i mórz, które ogar¬ zwykle w i e l k i e g o " jest m a ł o p r z e k o n y w u j ą c a . Gdyby nie cesarskie spojrzenie, a miecz służyć miał zapewnie¬ istniało tak wielkie jak rozpostarte ramiona lustro, to n i u p o k o j u . Oczywiście nie trzeba do k o ń c a wierzyć tej m u s i a ł b y po n i m p o z o s t a ć jako ślad, c h o ć b y w zapi¬ mitologicznej eksplikacji, ale w a r t o o d n o t o w a ć , że lu¬ skach historycznych. N i e m o g ł o b y zginąć. S w i ę t e g o stro jest w niej kojarzone z morzem, a nie ze s ł o ń c e m . lustra z Ise n i k t nie widział, p o d o b n o nie m o ż e na nie Przy w y w a b i a n i u A m a t e r a s u z jaskini kapłani p a t r z e ć nawet cesarz, p e ł n i ą c y obowiązki najwyższego prawdopodobnie posłużyli się tak właśnie k a p ł a n a , ale w P a ł a c u Cesarskim w Tokio istnieje jego o w a n y m przedmiotem k u l t o w y m - "drzewem kopia, i c h o ć również nie ma d o s t ę p u i do tej k o p i i , to N a różnych ilustracjach obrzędów shinto, i na przy¬ p o d o b n o ma ono średnicę o k . 49 c m . skonstru¬ życia". k ł a d w m a t e r i a ł a c h o p u b l i k o w a n y c h przez j e d n ą z naj¬ ważniejszą w h i e r a r c h i i j a p o ń s k i c h świątyń - c e s a r s k ą Niezwykle ciekawe rezultaty daje badanie h i s t o r i i rozwoju formy znaków c h i ń s k i c h ( i d e o g r a m ó w ) zwią¬ Ise, zanych ze znaczeniami t a k i m i , j a k "światło s ł o ń c a " przedmiot podobny do katolickiej monstrancji, tyle że 1 " k l e j n o t " , "jasny i prosty". W znaku "światło s ł o ń c a " lżejszy, ozdobiony o f i a r n y m i w s t ą ż k a m i z papieru. lub też jang w rozróżnieniu e l e m e n t ó w na yin i jang podstawowych przedstawia się o b r z ę d o w e święte lustro jako Ciekawa jest jedna z wersji epizodu ukrycia się element o z n a c z a j ą c y s ł o n e c z n ą tarczę A m a t e r a s u w jaskini, podana w Nihongi, 91 ponieważ �Jadwiga Rodowicz • WIZJA W LUSTRZE m o w a jest w niej o skazie n a świętym lustrze. O t ó ż to b i o r ą c do łożnicy lustro, bierze o n d o łożnicy bogi¬ w tej wersji zwierciadło ustawione było nie przed jaski¬ nię s ł o ń c a i dokonuje boskich zaślubin hierosgamos. nią, ale potoczyło się do jej wnętrza, przy czym uderzy¬ S t ą d już droga d o ś ć prosta do lustra wody, jako miej¬ ło o w r o t a (?) i t a k p o w s t a ł a n a n i m rysa, k t ó r a "pozo¬ sca właściwych zaślubin Kobiety przy Cembrowinie. staje n a n i m do dnia dzisiejszego". N i e jest jasne, czy Co ciekawe, w okresie p r z e ś l a d o w a n i a w X V I I wie¬ ta rysa p o w s t a ł ą n a błyszczącej powierzchni, czy też n a k u i p ó ź n i e j , chrześcijanie w Japonii posługiwali się tylnej ś c i a n i e . Jeśli n a błyszczącej powierzchni, t o zwierciadłami jako przedmiotami k u l t o w y m i . Były t o oznacza, że najświętsze lustro k u l t u s h i n t ó m a c e c h ę tak zwane sukashi-kagami, " d o s k o n a ł o ś c i n i e p e ł n e j " . To jeden z ciekawszych ele¬ "znak w o d n y " , n a k t ó r y c h p o w i e r z c h n i u k r y t y był m e n t ó w legendy o świętym lustrze. Przy okazji w a r t o wzór Chrystusa n a krzyżu. Obraz t e n p o j a w i a ł się n a czyli zwierciadła z czymś j a k d o d a ć , że istnieje n i e z a ś w i a d c z o n a żadnymi rzetelnymi ścianie, n a k t ó r ą p a d a ł blask o d b i t y o d powierzchni. b a d a n i a m i n a u k o w y m i , ale oparta o powtarzane ust¬ Nazywano je również " l u s t r a m i magicznymi" czy też nie w i a d o m o ś c i hipoteza, że napis na cesarskim lustrze " l u s t r a m i chrześcijan". Zwierciadła te m o ż n a podzi¬ jest w języku aramejskim. M o g ł o b y t a k być, gdyby po¬ w i a ć w K i o t o , w a r c h i w u m i m . Elisabeth Sander (po¬ chodziło o n o pierwotnie o d grupy o s ó b , które c h o ć ś w i ę c o n y m zabytkom c h r z e ś c i j a ń s k i m ) . przybyły do Japonii z Półwyspu K o r e a ń s k i e g o , t o jed¬ n a k wcześniej p o c h o d z i ł y z t e r e n ó w A z j i R ó w n i e ż w teatrze n o zwierciadło odgrywa pierw¬ Centralnej szorzędną rolę. W sensie praktycznym stanowi nie¬ i wyznawały chrześcijaństwo, l u b też judaizm, co nie zbędny i niesłychanie ważny element w y p o s a ż e n i a po¬ jest wykluczone. Taka grupa m o g ł a przybyć wraz z jed¬ mieszczenia do grania. Umieszczone jest w tzw. kaga- n ą z największych fal imigracyjnych w V I w i e k u , okre¬ mi-no ma czyli pokoju lustrzanym; ślanej m i a n e m k l a n u H a t a . H a t o w i e przybyli d o Japo¬ w ł a s n e odbicie, dokonuje " u t o ż s a m i e n i a " z przedsta¬ n i i w k i l k u falach, w V I i V I I w i e k u i - wedle wszel¬ w i a n ą p o s t a c i ą . Ponadto - i t e n fakt pozostaje niezna¬ k i c h danych - przywieźli do Japonii chrześcijaństwo ny - p o c z ą t k i najstarszego r o d u n ó , K o m p a r u , (kościoła syryjskiego) zwane z c h i ń s k a "nauczaniem związek z najświętszym lustrem j a p o ń s k i m yata-no ka- S w i a t ł a " (jap. keikyó). W b r e w b o w i e m powszechnym gami. W e d ł u g p e w n y c h przekazów n a p i ś m i e 1 2 , szkoła t a m aktor, s t u d i u j ą c mają s ą d o m , chrześcijaństwo w Japonii p o j a w i ł o się nie Komparu, wraz z misjonarzami europejskimi w w i e k u X V I , ale man'i (Studnia p e ł n i ) , założona została przez H a t a - n o znacznie w c z e ś n i e j . Pisząca te słowa m a ś w i a d o m o ś ć , Kawakatsu, przybysza z k o n t y n e n t u w składzie wcze¬ że p ó k i nie m a się w ręce ż a d n e g o d o w o d u , a d o w ó d śniej wspomnianej grupy emigracyjnej, p o s t a ć enigma¬ t a k i nie zaistnieje p ó k i nie zostanie z ł a m a n e tabu nie¬ tyczną i k l u c z o w ą dla rozwiązania k w e s t i i pochodzenia d o s t ę p n o ś c i sacrum ze świątyni teatru w Japonii, p o s t a ć . Kata-no Kawakatsu miał j ą w Ise, ani też jego k o p i i przechowywanej w cesarskim założyć w p o ł o w i e V I I I w i e k u w b u d y n k u sąsiadują¬ cesarskiego lustra której pierwotna nazwa b r z m i a ł a E n - p a ł a c u w T o k i o , n i c się nie da p o w i e d z i e ć n a t e m a t cym z j e d n y m z najważniejszych i najstarszych shinto- skazy na lustrze, a n i też umieszczonych n a rewersie istycznych przybytków r e l i g i j n y c h w Japonii, Kasuga n a p i s ó w 1 0 . W a ż n e j e d n a k wydaje się to, że wyobraźnia Taisha ( W i e l k a Ś w i ą t y n i a Kasuga). W samej Kasuga symboliczna k a ż e n a zwierciadle umieścić skazę, Taisha złożone było wówczas święte lustro yata-no ka- wszystko jedno po jakiej stronie. Ta rysa n a powierzch¬ gami i określenie " p e ł n i a " w nazwie t r u p y E n m a n (i) n i , t o z a ć m i e n i e , ta uległość p r z e d m i o t u wobec ataku m i a ł o się o d n o s i ć d o okrągłej tarczy boskiego zwiercia¬ rzeczywistości, t o z a ł a m a n i e d o s k o n a ł o ś c i stanowi bar¬ d ł a A m a t e r a s u . I n n y m i słowy, nazwa pierwszego ze¬ dzo ważne spostrzeżenie, ustala p e w i e n precedens. s p o ł u teatralnego w Japonii znaczyłaby Zespół przy S t u d n i Pełni. Jest t o bardzo ciekawe. K o m p a r u Zen- N a j w a ż n i e j s z y jednak chyba, z p u n k t u widzenia ro¬ l i zwierciadła w c e r e m o n i a ł a c h shinto, a także rytu¬ c h i k u U j i n o b u (1405-1470?), zięć Zeamiego, napisał a ł a c h związanych z cesarzem jako instytucją religijna, dla użytku w e w n ę t r z n e g o zespołu ważny t r a k t a t Roku- jest opis w Nihongi rin Ichiro (Sześć kręgów i Kropla Rosy), w k t ó r y m przed¬ świątyni ( himorogi) ustanowienia pierwszej wielkiej A m a t e r a s u . A m a t e r a s u m i a ł a wręczyć j e d n e m u swych stawia teorię wtajemniczenia w Ise, i lustra substytutem b o g i n i potomków, Ame-no Oshihomi-no aktorskiego w sześciu etapach, " k r ę g a c h " i etap najwyższy przedstawiony jest ze jako p e ł n a tarcza lub okrąg. Mikoto zwierciadło, m ó w i ą c : " N i e c h będzie t a k , że kiedy n a nie spojrzysz, t o tak jakbyś patrzył n a m n i e . I n i e c h bę¬ Przypisy: dzie z t o b ą w t w o i m łożu, w twojej izbie i n i e c h będzie dla ciebie ś w i ę t e " . 11 Jest t o niesłychanie ważny frag¬ 1 m e n t , p o n i e w a ż p o raz pierwszy spotykamy się z zasto¬ Nihongi l u b Nihonshoki czyli Kroniki Japońskie, najstarsza zacho­ w a n a ( w c z e ś n i e j i s t n i e j ą c a l i t e r a t u r a h i s t o r y c z n a zniszczona zo­ sowaniem lustra w sytuacji bardzo i n t y m n e j , nie jako akcesorium władzy i zwierzchnictwa (jak t o jest w ze¬ stawie trzech r e g a l i ó w ) , ale w nieznanej n a m czynno¬ s t a ł a podczas zamieszek p o l i t y c z n y c h w V I w i e k u ) o f i c j a l n a k r o ­ n i k a j a p o ń s k a , p r z e d s t a w i a j ą c a dzieje p o w s t a n i a p a ń s t w a j a p o ń ­ skiego o d c z a s ó w m i t y c z n y c h p o okres p a n o w a n i a cesarzowej ści religijnej o charakterze i n t y m n y m . Jeśli lustro jest J i t ó ( 6 8 6 - 6 9 7 r . ) . K r o n i k i były k o m p i l o w a n e przez pisarzy j a p o ń ­ substytutem s ł o ń c a , k t ó r e g o A m a t e r a s u jest b o g i n i ą , s k i c h i c h i ń s k i c h p r a w d o p o d o b n i e w okresie o d 6 8 1 r. - 7 2 0 r. 92 �Ewa Domańska • NEKROKRACJA n a p o t r z e b y r o d u cesarskiego, d l a l e g i t y m i z a c j i w ł a d z y p a n u j ą ­ cej r o d z i n y . P o w s t a ł y w j ę z y k u c h i ń s k i m i l i c z ą 3 0 z w o j ó w , za­ wierają kilka obszernych c y t a t ó w historycznych pism c h i ń s k i c h i koreańskich. Jest t o j e d e n z p o w o d ó w d o p r z y p u s z c z e ń , że w czasach p r z e d h i ­ s t o r y c z n y c h c z ę ś ć m i g r a c j i n a a r c h i p e l a g d o k o n a ł a się z morza, za p o m o c ą z n a n y c h p o dziś d z i e ń p l e c i o n y c h łodzi ( w e d ł u g R o b e r t a Blusta, j ę z y k o z n a w c y z U n i w e r s y t e t u w H o n o l u l u l u d y t e pier­ w o t n i e w y w ę d r o w a ł y z T a j w a n u , b y o p a n o w a ć trasy m o r s k i e n a terenie o d M a d a g a s k a r u p o N o w ą Z e l a n d i e i W y s p y W i e l k a n o c ­ n e ) . Jest t o t e o r i a n a w i g a c j i austronezyjskiej n a ł o d z i a c h k a t a m a r a n o w y c h ( d o u b l e - h u l l e d canoe) w r e g i o n i e A z j i i Pacyfiku. H i s t o r i a o d w i e d z i n u K r ó l a M ó r z i l o s ó w Księżniczki T o y o t a m a h i me m a swoja w e r s j ę n o w d r a m a c i e UnohaI dr. K i m Y o n g d u k , On Bronze Japan, Mirrors, ("Pióra k o r m o r a n a " ) . Relating Paekche and Wae R o y a l A s i a t i c S o c i e t y - K o r e a B r a n c h , July 2 0 0 0 , a r t y k u ł dostępny w internecie. N a podstawie K u m a n o M a s a o , H o r i k o s h i M a s a y u k i Kokogaku ji- ten ( S ł o w n i k wiedzy archeologicznej), T o k y o d o 1998, s. 244- 254 T a k ą i n t e r p r e t a c j ę p r z e d s t a w i a L a n - y i n g T s e n g w a r t y k u l e Re­ presentation China, and Appropriation: Rethinking the LTV Mirror in Han w m a t e r i a ł a c h University o f California Los Angeles, Center o f Eastern Studies, publikacja d o s t ę p n a w internecie. Nihongi Chronicles translated from of Japan the original from the Earliest Chinese C. M. G, with an introduction Times and Japanese to A. D. 697 by W. G. Aston, to the new edition by Terence Bar­ row, C h a r l e s E. T u t t l e C o m p a n y , R u t l a n d , V e r m o n t & T o k y o , Japan, s. 44 B a d a n i e t a k i e p r z e p r o w a d z a S h i r a k a w a S h i z u k a w Kanji-no kai (Swiat pisma chińskiego), se- H e i b o n h a , T o k y o 2 0 0 0 , s. 108 o p . c i t . S. 2 2 1 Por. R a b b i Tokayer W . Japan and the Ten Lost Tribes of Israel, d a n i e j a p o ń s k i e Nihon-Yudaya zapieczętowana historia fuin-no antyczna), kodaishi wy­ (Japonia-Żydzi, Tokuma Shobo, T o k y o , 2001 Za A s t o n e m , o p . C c t . S. 8 1 , p r z e k ł a d w ł a s n y . W w e r s j i j a p o ń ¬ skiej " ł o ż e " t o " t o k o " - c z y l i w ł a ś c i w i e ł o ż n i c a , miejsce, gdzie się u k ł a d a p o ś c i e l . A s t o n pisze " t h y c o u c h " . N a p o d s t a w i e O w a I , Hata-shi-no Hata), kenkyu (Badania nad rodem O w a S h o b o , T o k y o , 1 9 9 3 , s. 4 7 3 93 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4f0416223589566d2b69ebf3499ffbf7.pdf 1a8e53a1d7724513b20d5632b02c8f77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2410 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2238 Title A name given to the resource O kapliczkach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.201-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdziewicz, Anna Beata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kapliczki Anna В. Bohdziewicz П. 1. Noakowskiego 10 II. 2. Noakowskiego 12 201 �П. 3, 4. Sobieskiego przy Idzikowskiego. Matka Boska ubrana na zimę i na deszcz II. 5. Marszałkowska 62 il. 6. Noakowskiego 14 �7. Wilcza 25 II. 8. Elektoralna 12 a 11. 9. Stalowa 11 II. 10. Z ą b k o w s k a 54 �II. 11. Sobieskiego przy Idzikowskiego II. 12. Mokotowska 56 Fotografuję warszawskie kapliczki od 1980 roku. Początkowo zafas­ cynowała mnie ich specyficzna uroda - figury dostojnych świętych pokryte liszajami odpadającej farby, bądź też błyszczące od lakieru i ostrych kolorów świeżych farb; małe domeczki wypełnione figurkami i niezliczoną ilością obrazków, przystrojone lampkami, żaróweczkami, koronkami i plastikowymi, bądź też żywymi kwiatami, stojącymi w kubeczkach po kefirze czy w słoikach po kompocie; w końcu stojące gdzieś na skrzyżowaniach ulic, wśród drzew, lub też na rozstajach podmiejskich - krzyże. Znajdując coraz to nowe kapliczki i dziwiąc się jednocześnie, że jest ich tak dużo, spostrzegłam w jakim otoczeniu one się znajdują. Są to najczęściej stare podwórka-studnie, obdrapane, często jeszcze noszące ślady wojny, ciemne i ponure. N a takim podwórku odkrycie kapliczki jest w pierwszym momencie zaskoczeniem. Jest to często jedyne palące się w ciemności podwórza światełko. tusa i Matki Boskiej. Figurze Chrystusa towarzyszą obrazki z Matką Boską i odwrotnie. Obrazki też się powtarzają. Jednym słowem mógłby to być bardzo wdzięczny temat analizy etnograficznej. Można powie­ dzieć, że dokonałam jej częściowo poprzez sposób, w jaki fotografowa­ łam kapliczki warszawskie. Zaczynałam zawsze od planu ogólnego, pokazując otoczenie, w jakim się znajdują. Po czym poprzez stopniowe zbliżenia dochodziłam aż do ich wnętrza i do zbliżenia twarzy figur. I co ciekawe często okazywało się, że standardowe, identyczne figury mają bardzo różne twarze, noszące indywidualne rysy, jakby ślady swego specyficznego losu. Zagłębiając się w temat spostrzegłam, że obowiązują tu pewne kanony. Jest kilka typów domeczków i postumentów, kilka typów figur Chrys- Mimo że najczęściej są stare i zniszczone, kapliczki warszawskie są wyraźnie zadbane. Ktoś ustawia kubeczki z kwiatami, ktoś zapala wieczorem nad nimi lampkę, ktoś czasami nawet odmaluje figurę czy domeczek. Ktoś dba o te małe, anonimowe - nie boję się tego powiedzieć dzieła sztuki sakralnej, będące odbiciem żywej wiary ludu, ukryte w głębi warszawskich podwórek. II. 13. P o z n a ń s k a 11. 14. Radzymińska róg Śnieżnej 204 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c0d91cdec4509dbfb6f09eb9430bafe.pdf e7038287ccd73002d8754528c10588a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2403 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2231 Title A name given to the resource Przeżyć fikcję / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.157-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przeżyć fikcję Aleksander Jackowski Taki miałem dom, że nim jeszcze nauczyłem się czytać i pisać widziałem już jak się składa i drukuje gazetę a kulisy teatru poznałem niemal w tym samym czasie, w jakim zacząłem chodzić na przedstawienia. A zacząłem wcześnie. Zwłaszcza wyraziście utrwaliła się w mojej pamięci próba Dziadów prowadzona przez Leona Schillera, jego mocowa­ nie się z oporną materią maszyn i ludzi w scenie walki Anioła z Diabłem o duszę Konrada. Przeżyłem ją nawet mocniej, niż widzianą już w spektaklu. Ale film wciąż był tylko filmem, tajemniczą magią celuloi­ dowej taśmy. „Od środka" zobaczyłem go po raz pierwszy w kilka lat po wojnie. Miałem jakąś sprawę do załatwienia z Aleksandrem Fordem, pojechałem więc do Łodzi. Wszę­ dzie jednak słyszałem: właśnie wyszedł, może przyjdzie, chyba jest obok. Ale obok go nie było. Wówczas Staszek Wohl poradził mi, żebym przyszedł wieczorem „na plan". Kręcono wówczas Ulicę Graniczną. Stare dzielnice Łodzi udawały przedwojenną Warszawę, getto, okolice Twardej, Żelaznej, Krochmalnej. Lśnił, po deszczu, mokry bruk. Ekipa powoli zabierała się do zdjęć. Reflektory omiatały martwe mury domów z wypalonymi oczodołami okien, operator ustawiał kamerę. Ktoś (Wohl? Forbert?) tłumaczył mi zasadę zajęć trickowych, kiedy to bliski plan filmowano z natury, dalszy zaś zastępowała podwieszona plansza z widokiem dachów i nieba. Nie zauważysz, gdzie się łączą ze sobą — zapewniał. Akurat! — pomyślałem. Na pewno zobaczę. Obok mnie zgromadził się już tłumek gapiów, przypadkowi przechodnie, chłopcy z pobliskich podwórek, statyści. Cierpliwie czekali aż charakteryzator uzna, że już dostatecznie upiększył młodziutką Majkę Broniewską, asys­ tenci ustawią sytuację i w akcję wkroczy sam wielki Ford. Wielki, oczywiście, dzięki sławie, którą zawdzięczał kręcone­ mu przed wojną Legionowi ulicy i pozycji w środowisku partyjnym. W bramie, pod parasolami, pojawili się aktorzy, widomy znak, że zaraz się zacznie. Obok nich dwa psy, z którymi sprzeczał się ich opiekun, treser. Zdziwiłem się, psy wysmarowano brązoworudą farbą. Po co? W czarno-białym filmie? Stojący obok mnie kamerzysta roześmiał się, zadowolony z mojej naiwności, mogę być spokojny, zapewniał, na ekranie wilczury będą tak czarne, jakby je dopiero co spuścił ze smyczy gestapowiec. Ale po co dwa? Przecież w scenopisie występuje tylko jeden, czy na wypadek nagłego zastępstwa, złamania łapy przez głównego wykonawcę? Ach, nie, odpowiedział, każdy wykonuje inną część roli. Bodajże jeden właził po murze, a drugi umiał chodzić do tyłu. Oba były wyraźnie podniecone i, w przeciw­ ieństwie do aktorów, zdawały się palić do pracy. Tak to już z psami jest, jak się wyuczą jakiejś sztuczki wciąż by się chciały nią popisywać, jak dzieci. Wreszcie pojawił się Ford, tak zaaferowany, że mowy nie było o załatwieniu z nim żadnej sprawy. Badał ustawienie kamery, na jego znak zapalały się reflektory, co chwila z głośnym pyknięciem któryś gasł, co kwitowano niewybred­ nym komentarzem. Asystenci kręcili się, aktorzy markowali sytuację. My, widzowie, staliśmy potulnie, dystans, rzekłbym społe­ czny, rósł między obu grupami z minuty na minutę. Oni, nawet statyści, demonstrowali swą wyższość, świadczyły 0 niej także szczegóły ubioru. Mieli swoją, środowiskową modę, tak jak architekci czy kolejarze. Poruszali się z wy­ studiowaną niedbałością, nonszalancją na pokaz. Wiedzieli, co robić, a my tylko próbowaliśmy sobie wyjaśnić, ich zachowanie. Przestawiono reflektory, blendy, reżyser dyry­ gował — obiektyw bardziej w lewo, w prawo, zaglądał przez wziernik, wreszcie dał znak — cisza! wszyscy zamarli w bez­ ruchu — zaterkotała kamera! Ujęcie trwało dwie, może trzy minuty, i znów wszyscy się ożywili, my też, żywo je komentując. Widownia przypomina­ ła gapiów, gromadzących się na ulicy wokół człowieka przejechanego przez tramwaj, czy ładowanego do karetki pogotowia. Wymieniano uwagi, próbując zrekonstruować przebieg sceny, z której widzieliśmy tylko fragment. Kiedy po wielu miesiącach (kręcono długo) film ukazał się na ekranie, czekałem niecierpliwie na tę zapamiętaną przeze mnie sekwencję. Była ulica, lśniący od deszczu bruk, dom wypalony od środka, był pies, Stefan Środka i Majka Broniewska, ale ujęcia, które przy mnie kręcono, zabrakło. Poczułem się jak oszukany, okradziony. Dziesiątki, a może i setki tysięcy ludzi przyglądają się kręceniu filmów. Ekscytuje podglądanie, każdy pewnie już od dziecka chciałby wiedzieć w jaki sposób magik wyciąga królika z cylindra, jak tresuje się słonia, by stał na jednej nodze. No i jak się kręci film. To kręcenie stanowi szczególny rodzaj ulicznego widowiska, nic więc dziwnego, że i ono stało się jednym z wątków, wykorzystywanych przez producen­ tów. Zwłaszcza efektownie demonstrował kulisy zdjęć film Kaskader z przypadku. Zaczynał się od budzącej grozę sceny, kiedy to Belmondo z narażeniem życia wspinał się po stromej ścianie domu na sam jego szczyt. Dech zapierało w piersi. Po strasznie długiej półminucie kamera odjeżdżała, pokazując daleki plan. Ściana domu leżała płasko na ziemi, aktor pełzał na czworakach, imitując ogromny wysiłek, operator zaś kręcił scenę z takiego kąta, że dreszcz zgrozy przenikać miał widza. Tego przyszłego widza, na sali kinowej, bowiem w miarę poszerzania się planu można było zobaczyć za barierką, obok leżącego domu, tłumek gapiów. Cały film realizowany był w podobnej poetyce. Zwłaszcza zapadła mi w pamięć sekwencja wojenna, masakry na plaży. Najpierw widziało się słupy dymu, ognia, wybuchy pocisków, rannych 1 zabitych, urwane nogi i ręce — a gdy już nasyciliśmy oczy okrucieństwem — kamera przesuwała się w prawo, pokazu­ jąc tłum widzów, przyglądających się z mostu widowisku. Kilka razy stałem się przypadkowo świadkiem kręcenia filmów. Stare samochody, słupy z ogłoszeniami, powozy, stroje — wywoływały, jak Proustowskie magdalenki, wspo­ mnienia młodości, kiedyś nawet zostałem wplątany w akcję. Przechodziłem późnym wieczorem przez paryski Pigalle, kiedy niespodzianie zalśniło zielonkawe światło, usłyszałem wystrzały, kilku drabów przebiegało potrącając mnie, za nimi pędzili policjanci z rewolwerami wyciągniętymi przed siebie, jak w serialach telewizyjnych. Poświata trochę uspo­ kajała, pewnie film, pomyślałem, ale napięcie zostało. Wplą­ tałem się, mnie wplątano w jakąś aferę. Moja prywatność, 157 �i n t y m n o ś ć z o s t a ł a bezkarnie p o g w a ł c o n a przez sam fakt uczestnictwa, przez przestrach. A zresztą — film m ó g ł d o t r z e ć i do nas, znajomi, k t ó r z y by go obejrzeli, mieli prawo z r o b i ć wielkie oczy — patrz, przecież to Jackowski! Zdarza się, że kręcenie filmu n a r a ż a na szok. T o więcej niż naruszenie p r y w a t n o ś c i , sceneria i akcja — wbrew naszej woli — może uruchamiać pokłady pamięci, przywoływać zdarzenia, o k t ó r y c h nie chce się p a m i ę t a ć . Jest b o w i e m czas p a m i ę t a n i a i czas zapominania. Nie przypadkiem ten czas p a m i ę t a n i a obwarowany jest c e r e m o n i a l n ą o t o c z k ą , f o r m ą , k t ó r a p o z w a l a j ą c na p a m i ę ć , zarazem o s ł a b i a d r a s t y c z n o ś ć przeżycia. C h o d z i m y na groby bliskich w d z i e ń Święta Z m a r ł y c h , czcimy z b i o r o w o i oficjalnie p a m i ę ć ofiar Po­ wstania Warszawskiego, uczestniczymy w apelu poległych, s k ł a d a m y wieńce, palimy znicze. Są to wszystko sytuacje zaprogramowane, obudowane r y t u a ł e m , na k t ó r e godzimy się ze ś w i a d o m o ś c i ą tego, co nas czeka. Bywa jednak i tak, że nie m y r z ą d z i m y sytuacją, lecz ona nami. K r ę c o n o właśnie w Warszawie film a m e r y k a ń s k i Noc generałów. M a ł o k t o o t y m wiedział, po prostu „ w y n a j ę t o " П. I , 2. F r a g m e n t y s c e n o g r a f i i z f i l m u W . H a s a 158 Sanatorium Pod Klepsydrą �na ileś t a m godzin nocnych plac Trzech K r z y ż y i p o b l i s k ą część Alej Ujazdowskich. Była to typowa u s ł u g a za p i e n i ą d z e . N i k o m u jednak nie przyszło na myśl, by p o w i a d o m i ć o t y m m i e s z k a ń c ó w pobliskich d o m ó w . M o ż e nawet u k a z a ł a się j a k a ś notatka w „ Ż y c i u Warszawy" czy „ E x p r e s s i e " , ale przecież nie wszyscy czytają d o k ł a d n i e gazety. T a k oto, gdy niczego nie p o d e j r z e w a j ą c , wyszli rano na ulicę, zobaczyli scenerię d o k ł a d n i e p r z y p o m i n a j ą c ą okres okupacji. N a o k r ą g ł y c h s ł u p a c h w i d n i a ł y takie same, j a k w ó w c z a s , afisze zawiada­ miające w d w ó c h j ę z y k a c h — p o l s k i m i niemieckim, o pole­ ceniach w ł a d z , z a k ł a d n i k a c h i w y k o n a n y c h w y r o k a c h śmie­ rci. N a r o g u Alej stał p a t r o l w niemieckim mundurze, w po­ wietrzu u n o s i ł się zapach d y m u z petard, u ż y t y c h w czasie zdjęć. K i l k a starszych kobiet, k t ó r e p a m i ę t a ł y w o j n ę , do­ z n a ł o szoku. J u ż nie tylko c h o d z i ł o o p a m i ę ć w y d a r z e ń brutalnie przypominanych, ale i o n i e p e w n o ś ć — prawda t o , czy fikcja. R z e c z y w i s t o ś ć , czy f i l m . Znajomy psychiatra ze szpitala przy u l . Sobieskiego p o w i e d z i a ł m i , że tego dnia przyjęli przeszło dwa razy więcej p a c j e n t ó w niż normalnie. N a Nowowiejskiej podobnie. Fikcja dla wielu ludzi stała się rzeczywistością. Granica uległa zatarciu. O wielu takich sytuacjach o p o w i a d a ł m i Jan R y b k o w s k i . Kręcił w Lipcach Reymontowskich Chłopów i we wsi dosko­ nale wiedziano, że to film, aktorzy... A przecież, gdy po paru latach k i l k u z nich p r z y j e c h a ł o na j a k ą ś u r o c z y s t o ś ć do wsi, przyjęto ich j a k najbardziej serio. Pytano o t o , j a k żyją, oczywiście w s k ó r z e p o w i e ś c i o w y c h postaci. K l ę k a n o przed Pieczką, całując go po r ę k a c h , a on, zupełnie cywilny, bez k o l o r a t k i — bezradnie b r o n i ł się przed oznakami szacunku, j a k i m i darzono księdza, k t ó r e g o grał w filmie. P r ó b o w a ł wyjaśniać, że jest „ t y l k o " aktorem, ale fikcja tak j u ż silnie splotła się z rzeczywistością, że nie d a ł o się jednej oddzielić od drugiej. Powiecie — głupie, wiejskie, stare baby. Ż e b y . . . sam w i d z i a ł e m w archiwach Polskiego Radia oficjalne listy od miejscowych w ł a d z , w k t ó r y c h reagowano na wydarzenia opisywane w serialach, Matysiakach, W Jezioranach. W i l ­ helm Szewczyk p o k a z a ł m i pismo z powiatowej K o m e n d y M i l i c j i , opatrzone pieczęcią, w k t ó r y m k o m u n i k o w a n o o wszczęciu śledztwa czy p o s z u k i w a ń w sprawie, poruszonej przez b o h a t e r ó w serialu, emitowanego w latach sześćdziesią­ tych przez r o z g ł o ś n i ę k a t o w i c k ą . N i e p r z e ś c i g n i o n y m , wręcz klasycznym p r z y k ł a d e m zatar­ cia granic fikcji w ś w i a d o m o ś c i odbiorcy stało się, nadane k r ó t k o przed w o j n ą w Stanach Zjednoczonych, s ł u c h o w i s k o Orsona Wellesa Wojna światów. N a d ź w i ę k syren, p e ł n e g o napięcia głosu spikera, w z y w a j ą c e g o do opuszczenia miasta, n a s t ą p i ł o istotne pandemonium. T o , co m o ż l i w e , p r z y j ę t o za istniejące, rzeczywiste. G o t ó w jestem przyjąć, że wina radia była ewidentna. K t o nie usłyszał zapowiedzi s ł u c h o w i s k a , m i a ł prawo przestra­ szyć się, uwierzyć w p r a w d z i w o ś ć k o m u n i k a t ó w i r o z k a z ó w . W kinie, na t a ś m i e filmowej, b y ł y b y one odebrane j a k o fikcja. Sprawa jednak wcale nie jest taka jednoznaczna. Zdarza się, że wierzymy w c o ś , co jest w oczywisty s p o s ó b w y m y ś l o n e , przedstawione, zagrane. M o ż e nie tyle wierzy­ my, co chcemy przeżyć sytuację emocjonalnie. Chcemy z a p o m n i e ć , że to t y l k o widowisko. Nieistotne przy t y m , czy jest n i m kręcenie filmów, czy też parada w historycznych kostiumach. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy w g r ę w c h o d z ą uczucia patriotyczne, emocje wyzwolone p o d n i e t ą widowiska, ulicznego, teatralnego. W y s t ę p u j ą przy t y m r ó ż n e formy z a c h o w a ń , od u t o ż ­ samienia się z sytuacją, bohaterem, po przeżycie w y d a r z e ń , p o b u d z a j ą c y c h patriotyczne ( b ą d ź inne) reakcje: U t o ż s a m i e - I I . 3. J e r z y S k a r ż y ń s k i , s z k i c jednej z w e r s j i d e k o r a c j i 159 �nie m o ż n a oczywiście u z n a ć za zachowanie skrajne, w y n i k ł e z n a i w n o ś c i widza, jego nieobycia z k o n w e n c j ą w i d o w i s k a , ale w istocie k a ż d y z nas jest potencjalnie zdolny do takiego poddania się emocjom. Popatrzmy na zachowanie publicz­ ności w czasie w a l k bokserskich na ringu, zwłaszcza, gdy k t o ś w y r a ź n i e kibicuje jednemu z z a w o d n i k ó w . O k r z y k i , ciosy wymierzone w powietrze, u n i k i , pouczenia - tak go! sierpem! lewym! — poparte ruchem ciała, gestykulacją. P r z y p o m n i j m y sobie ostatnie mecze d r u ż y n y trenera G ó r s ­ kiego. Czy u m i e l i ś m y p o w s t r z y m a ć się o d chwil u t o ż s a m i e ­ nia z napastnikiem strzelającym d o b r a m k i przeciwnika, o d mrowienia i n a p i ę c i a mięśni, gdy to nasz bramkarz r a t o w a ł p a r a d ą d r u ż y n ę o d gola. Jeszcze w y r a ź n i e j dostrzec m o ż n a przeżycie fikcji u dzieci. O t o malec w n a p i ę c i u p r o w a d z i w y ś c i g o w y w ó z , inny r o z k ł a d a r ą c z k i , warczy — jest i p i l o ­ tem, i samolotem, szybuje w y s o k o nad miastem. Bach! Zrzuca b o m b y . Oczywiście z dzieciństwa się wyrasta, ale przecież n i e z u p e ł n i e . Pewne reakcje, siła w y o b r a ź n i pozos­ tają, nie zabite do k o ń c a „ d o r o s ł o ś c i ą " . G o m b r o w i c z u k u ł termin „ p o d s z y t y dzieckiem". A l e ż tak! jeśli nie z a t ł u k l i ś m y d o s z c z ę t n i e swej wrażliwości, w i e d z ą c co „ w y p a d a " , a czego „ n i e w y p a d a " r o b i ć , bo nie licuje to z p o w a g ą stanowiska czy wieku, jeśli odnajdujemy w sobie p a m i ę ć dziecka, świeżość d o z n a ń , b y ć m o ż e i w swoim d o ś w i a d c z e n i u widza do­ strzeżemy z a a n g a ż o w a n i e w akcję, p s y c h i k ę postaci. Zaan­ g a ż o w a n i e , k t ó r e g o s k r a j n ą f o r m ą m o ż e się s t a ć u t o ż s a m i e ­ nie. Reakcja emocjonalna bywa niekiedy zaostrzona i p o b u ­ dzona do granic histerii. Dzieje się tak, kiedy otacza nas t ł u m , kiedy nasza dyspozycja zostaje g w a ł t o w n i e p r z e k s z t a ł ­ cona w zachowanie w r ę c z ekstremalne. T ł u m m o ż e b y ć straszny, właśnie przez p o d a t n o ś ć na b o d ź c e . W s p a n i a ł y , gdy o g a r n i ę t y t y m samym uczuciem szczęścia świętuje na ulicach koniec wojny. G r o ź n y i d u m n y , gdy ż ą d a ; straszny, kiedy doprowadza do lynchu, p a r o k s y z m ó w nienawiści. W i d o w i s k o , k t ó r e o d w o ł u j e się do zbiorowej reakcji p u b l i c z n o ś c i , nabiera nieoczekiwanej siły, t o j u ż nie „ m a g ­ dalenka", p o z w a l a j ą c a p r z y w o ł a ć moje, twoje wspomnienia, ale żagiew. T ł u m żyje t ą s a m ą m y ś l ą , podniecony, g o t ó w entuzjazmem o d p o w i e d z i e ć na s ł o w a p a d a j ą c e ze sceny. Marsylianka z b u r z y ł a Bastylię. Po ostatnim spektaklu D e j m k o w s k i c h Dziadów, k t ó r y stał się widowiskiem nie t y l k o artystycznym, ale i politycznym, m ł o d z i e ż p o s z ł a demonst­ rując p o d p o m n i k Mickiewicza. P ó ź n i e j były marcowe spektakle nienawiści sztucznie podniecanej, a r a n ż o w a n e g ł u p i o (np. h a s ł o na transparencie w Sali Kongresowej, widoczne w czasie transmisji telewizyjnej „Syjoniści do Syjamu"). Jeśli p r z y p o m i n a m te fakty, to w t y m celu, by z w r ó c i ć u w a g ę na ponadczasowy mechanizm z a c h o w a ń i siłę w i d o ­ wisk, dziejących się w t ł u m i e : teatru, parad, defilad, scen k r ę c e n i a filmów. F i l m sam, c h o ć m o ż e p o b u d z a ć nastroje (np. Człowiek z marmuru) ma ograniczony p u ł a p ekscytacji w i d o w n i . Podobnie j a k świetny, celny felieton w gazecie ( „ N a s z premier — wasz prezydent"). Jednak ani film, ani felieton nie w y p r o w a d z ą nas na ulicę. O t y m z a ś , j a k d z i a ł a w i d o w i s k o teatralne ś w i a d c z y c h o ć b y opis reakcji p u b l i c z n o ś c i na premierze ś p i e w o g r y Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale. T a k pisze o t y m wydarzeniu Zbigniew Raszewski w m o n o ­ grafii B o g u s ł a w s k i e g o : „ W r e s z c i e aktorzy u m i l k l i . Z a t o na w i d o w n i r o z p ę t a ł a się burza. Fora! — k r z y c z a ł a p u b l i c z n o ś ć j e d n y m g ł o s e m klasz­ c z ą c i t u p i ą c — «cały parter, loże, galeria, paradyz h u c z a ł y 160 z o k l a s k ó w , trzęsły się o d t u p a n i a » . Wedle Trembeckiego a ż cztery razy aktorzy musieli p o w t a r z a ć finał i k ł a n i a ć się p u b l i c z n o ś c i , k t ó r a nie d o w i e r z a ł a w ł a s n e m u szczęściu. « O p e r e t k a ta — pisze K a r p i ń s k i — b y ł a p o c z ą t k i e m i r o z g r z a ł a u m y s ł y do przyszłej rewolucji, b y ł a o s n o w ą r o z m ó w p o domach i czyniono sobie nadzieje szczęścia, k t ó r e z d a w a ł a się o b e c y w a ć ta sztuka t e a t r a l n a » . " Nie trzeba z a b o r ó w , by p o d o b n ą reakcję e m o c j o n a l n ą dostrzec w bardzo niedawnej przeszłości. O t o w siedem­ dziesiątych latach k r a k o w s k a Piwnica p o d Baranami co pewien czas, przy okazji rocznic, inicjowała w i d o w i s k a uliczne. Jedno, z okazji 100-lecia śmierci Najjaśniejszego Cesarza Franciszka Józefa, m i a ł o czysto w i d o w i s k o w y cha­ rakter. Ż a r t o b l i w i e , z n u t k ą sentymentu za czasami, k t ó r e w r ó c i ć nie m o g ł y , a n g a ż o w a ł o w z a b a w ę nawet miejscowe w ł a d z e . P o d k r e ś l a m — miejscowe, krakowskie, b o w i e m w stolicy podobna impreza b y ł a b y nie do p o m y ś l e n i a . Z r e s z t ą w Poznaniu i K a t o w i c a c h t a k ż e nie. Z a p o w a ż n e t o miasta. Tymczasem K r a k ó w to i Wesele; i tradycja Zielone­ go Balonika, i Piotr Skrzynecki, m ę d r z e c - p r z e ś m i e w c a na szczególnych (bo przecież nie wariackich) papierach. P i o t r i Piwnica. T y l k o w K r a k o w i e m o ż l i w a b y ł a uroczysta parada „ k u czci", w k t ó r e j p o d w i e l k i m portretem Cesarza jechali w d o r o ż c e pierwszy sekretarz K o m i t e t u W o j e w ó d z k i e g o P Z P R J ó z e f Klasa oraz prezydent miasta. Z a n i m i w d o r o ż ­ kach muzycy F i l h a r m o n i i grali h y m n a u s t r o - w ę g i e r s k i , ze wzruszeniem przyjęty przez; starszych k r a k o w i a n . ( N b . K l a s ę p r ę d k o w y s ł a n o na p l a c ó w k ę , daleko, d o M e k s y k u ) . I n n a impreza Piwnicy t a k ż e m i a ł a w zamierzeniu zabawo­ w y charakter. W j a z d księcia Józefa Poniatowskiego d o K r a k o w a p o w i n i e n był b u d z i ć ż y w ą reakcję w i d z ó w , barw­ nością, sięgnięciem do historii, nutą patriotyczn o - s e n t y m e n t a l n ą , a t a k ż e u d z i a ł e m w imprezie Daniela Olbrychskiego, k t ó r y na k o n i u wspaniale w y g l ą d a ł j a k o książę Józef. Tymczasem reakcja w i d z ó w przeszła wszelkie oczekiwania. P o d k o p y t a r u m a k a kobiety rzucały kwiaty, kupione przecież za w ł a s n e p i e n i ą d z e , łzy mieszały się z u ś m i e c h a m i . Olbrychski — j a k potem m ó w i ł — p o c z u ł , że t o c o ś więcej niż gra, odtwarzanie jakiejś postaci. Stał się t y m ludziom potrzebny j a k o katalizator narodowych p r a g n i e ń . W i ę c i o n się wzruszył, zaskoczony entuzjazmem t ł u m u . C o na to w p ł y n ę ł o ? C o s p r a w i ł o , że w i t a n o go n a p r a w d ę j a k księcia Józefa. O d p o w i e d ź nie jest trudna. W y g l ą d a ł świet­ nie, uroczy, d u m n y i zarazem bliski, nasz. A co ważniejsze, w tych latach szarych, nie z a b o r ó w przecież, ale t ł u m i ą c y c h tradycje patriotyczne — u ł a ń s k i e czaka, konie, m u n d u r y d a w a ł y upust t ł u m i o n y m emocjom, s t a w a ł y się znakami p o l s k o ś c i , prawdziwej w o l n o ś c i . A książę J ó z e f j a k się o k a z a ł o , b u d z i ł większe sympatie, niż m o ż n a b y ł o sądzić. Dzielny, niepokorny, dobry i d o b i t k i i do w y p i t k i , uwodzi­ ciel kobiet — a przy t y m , j a k legenda k a ż e — n i e z ł o m n y o b r o ń c a h o n o r u polskiego ż o ł n i e r z a , g o t ó w w jego imię z g i n ą ć w nurtach Elstery. Jak silne są w pewnych sytuacjach reakcje w i d z ó w prze­ k o n a ł e m się o t y m w Warszawie, w czasie k r ę c e n i a filmu Kawalerowicza Śmierć Prezydenta. J e c h a ł e m autobusem na plac K r a s i ń s k i c h . Nagle — na K r a k o w s k i m P r z e d m i e ś c i u — widoczne poruszenie, patrzcie! patrzcie! Ludzie przylgnęli do szyb. N a latarniach w i d n i a ł y u k o ś n i e b i e g n ą c e o d d o ł u do g ó r y b i a ł o - a m a r a n t o w e szarfy. U g ó r y wieńczyły je czarne, ż a ł o b n e k o k a r d y . W y s i a d ł e m , a wraz ze m n ą wielu p a s a ż e ­ r ó w . U l i c a też w y d a ł a m i się j a k b y inna, o d M i o d o w e j wjeżdżał o d d z i a ł kawalerii. Nasi! nasi! - w o ł a n o . Niesamo­ wite w r a ż e n i e , ci ludzie nigdy nie widzieli przedwojennych �u ł a n ó w , do tego j a d ą c y mieli m u n d u r y z p o c z ą t k u lat dwudziestych, k t ó r y c h i j a j u ż nie z n a ł e m , a przecież lance z p r o p o r c z y k a m i b i a ł o - c z e r w o n y m i , wypustki na k o ł n i e r z u m u n d u r ó w , czapki — wszystko to z d a ł o się j a k b y odzyskane, nasze, bez w ą t p i e n i a nasze, przedpeerelowskie. G ł u p i , wzru­ szyłem się. Ż e b y m t y l k o ja! Z a s z e d ł e m do pobliskiego b u d y n k u , w Centralnej Poradni Amatorskiego R u c h u A r t y s ­ tycznego podniecenie. Koledzy śpiewali legionowe piosenki. Z d z i w i ł e m się, przecież mieli nie więcej niż d w a d z i e ś c i a k i l k a lat. Z n a l i . P a m i ę t a l i . J e d n ą po drugiej, wzruszenie. Czym? Polskie Wojsko! — wszędzie to m ó w i o n o . T r w a ł o tak przez trzy, a m o ż e i cztery d n i . W ł a ś n i e wtedy, w dzień k r ę c e n i a pogrzebu zamordowanego Prezydenta, siedziałem pisząc c o ś w k a w i a r n i „ U j a z d o w s k i e j " , blisko placu Trzech K r z y ż y . D o c h o d z i ł a jedenasta, gdy z oddali usłyszałem Marsz żałob­ ny Chopina, grany przez d ę t ą o r k i e s t r ę . Natychmiast p o m y ś ­ lałem — pogrzeb Narutowicza. M u s z ę d o d a ć , że m o r d p o p e ł n i o n y na n i m s t a n o w i ł najsilniejszy szok w latach mej m ł o d o ś c i . N i e znano przecież telewizji, k t ó r a przyzwyczaja znosić spokojnie o k r u c i e ń s t w a . M ó j świat w y d a w a ł się d o t ą d idylliczny — i nagle ta straszna zbrodnia. W s t r z ą s n ę ł a m n ą , z o s t a w i ł a ślad po dzień dzisiejszy. Nie n a m y ś l a ł e m się ani c h w i l i , w y b i e g ł e m na ulicę. Z dala w i d n i a ł o czoło ż a ł o b n e g o pochodu, szybko d o g o n i ł e m go, o k r ą ż a j ą c Wiejską, tak by znaleźć się na jego tyle, w ś r ó d tysięcy u c z e s t n i k ó w . Szedłem g ł ę b o k o przejęty. Ból kiedyś doznany wrócił chyba jeszcze bardziej d o t k l i w y , wzmoc­ niony scenerią, ż a ł o b n y m t ł u m e m , w i d o k i e m t r u m n y wiezio­ nej na lawecie, a zwłaszcza przejmującymi d ź w i ę k a m i mar­ sza. Szedłem, o d d a j ą c h o ł d N a r u t o w i c z o w i , przecież wie­ d z ą c , że to wszystko udawane, na niby, do filmu, ale wzruszony i przejęty n a p r a w d ę . Jestem p r z e ś w i a d c z o n y , że tak samo, wcale nie silniej, r e a g o w a ł b y m na rzeczywisty pogrzeb. M a m y w t y m przypadku do czynienia j a k b y z d r u g ą , nie z a p r o g r a m o w a n ą rolą filmu. Oczywiście takie wzruszenia j a k przy Śmierci Prezydenta nie są j u ż prawdopodobne, c h o ć życie m o ż e niespodzianie p r z y d a ć a k t u a l n o ś c i k r ę c o n y m ujęciom, m i m o t o sama scenografia filmu b y w a niekiedy warta specjalnego wyeksponowania. N i c z y m Disneyland. Z r o z m y s ł e m p o w o ł u j ę się na ten kiczowaty cud X X wieku. W Disneylandach (jest ich j u ż k i l k a ) widz o g l ą d a sztucznie odtworzone (i po części zmistyfikowane) miasta, miasteczka i osady Dzkiego Zachodu, dziwy przyrody, kaskady, prerie i puszcze nieprzebyte. Są to t r ó j w y m i a r o w e scenografie, t r ó j w y m i a r o w e w t y m sensie, że d o m w y g l ą d a j a k d o m , i nawet jeśli nie stoi na solidnym fundamencie, to w i d a ć przez okna, że w ś r o d k u m a ściany, pokoje, a w nich meble, firanki, ż y r a n d o l e . Disneyland jest z tej samej rodziny co Barbie. Płaci się za z ł u d z e n i a , iluzję, o k t ó r e j wiemy, że n i ą jest. Inaczej s t a r c z y ł o b y obejrzeć kilkanaście filmów d o k u ­ mentalnych, w y p o ż y c z e n i e ich w y n i o s ł o b y nawet taniej, niż bilet do disneyowskiego p a ń s t w a . Dekoracje do filmów zawsze b u d z i ł y moje zainteresowa­ nie. I podziw. Przecież z d a w a ł e m sobie s p r a w ę z tego, że są z d y k t y , że to udawane, ż a d e n k a m i e ń — a nie u m i a ł e m się p o w s t r z y m a ć od s t u k n i ę c i a w niego palcem. Święty Tomasz, niedowiarek, siedzi pewnie w wielu z nas. Ż a l m i zawsze, gdy się dekoracje rozbiera, w o l a ł b y m by zostały tak d ł u g o , j a k m o ż n a . J a k a ś karczma przy u l . Grodzkiej w Lublinie, stylowe domy na warszawskiej S t a r ó w c e , k o ł o placu Z a ­ mkowego. Skoro i tak cała S t a r ó w k a niewiele ma w s p ó l n e g o z zabytkiem, w d o s ł o w n y m znaczeniu tego pojęcia, czemu nie dodano tego pysznego d o m k u — ż a ł o w a ł e m . W i e m , b y ł niezgodny z przekazem Canaletta, nietrwały, ale przecież b u d z i ł powszechne zainteresowanie. Nie tak dawno temu zburzono dekoracje l o n d y ń s k i e j Baker Street, sąsiadujące z b u d y n k i e m T V na Woronicza. P o w s t a ł y za c z a s ó w S z c z e p a ń s k i e g o , k t ó r e g o z sentymentem w s p o m i n a j ą w telewizji, zburzono zaś je za Drawicza. S ą d z ę , że tysiące w a r s z a w i a k ó w c h c i a ł o b y je obejrzeć, nawet p ł a c ą c za bilet w s t ę p u . Oczywiście, dekoracje t y m się r ó ż n i ą od Disneylandu, że są martwe, bez ludzi, p r z e b i e r a ń c ó w , sztucznych I n d i a n czy k o w b o j ó w , ale m i m o wszystko działają na w y o b r a ź n i ę . Przepraszam za nietaktowny p r z y k ł a d , ale nasuwa m i się obraz M a j d a n k a . P a m i ę t a m o b ó z rzeczywisty, b y ł e m t a m d o s ł o w n i e w p ó ł godziny po wyzwoleniu go przez wojsko, dziś jest to scenografia, nawet deski, belki, drzwi i prycze trzeba b y ł o po t y l u latach w y m i e n i ć . Jest to więc j u ż nie dokument, lecz pewnego rodzaju p o m n i k . Scenografia t a k ż e wtedy wchodzi w k o n t a k t z rzeczywis­ tością, gdy filmowcy a d a p t u j ą do swych potrzeb zabytkowe obiekty, a nawet w swoisty, zupełnie szczególny s p o s ó b p o d e j m u j ą się „ p r a c konserwatorskich". K a ż d y m o ż e zoba­ czyć efekt takiego współżycia filmu z zabytkiem w sali balowej z a m k u w K s i ą ż u . B u d o w l a eklektyczna, ale wspa­ niała, bajecznie usytuowana, t u ż pod W a ł b r z y c h e m . Szabrowano j ą wiele razy. Najpierw żołnierze A r m i i Czerwonej wywieźli, co uznali za cenne, później nasi, a jednak z o s t a ł y rzeźby, sztukaterie, nawet gdzieniegdzie posadzki. O t ó ż w sali balowej postanowiono kręcić, j u ż nie p o m n ę , Trędo­ watą czy Hrabinę Cosel. Szybko doprowadzono w n ę t r z e do takiego stanu, że m o g ł o u c h o d z i ć za autentyczne. Oczywiście t y l k o na filmie, b o w i e m ze w z g l ę d u na koszty i p e ł n ą d e z y n w o l t u r ę kierownictwa produkcji zrekonstruowano uszkodzone rzeźby... jedynie z tych p r o f i l i , k t ó r e m i a ł y b y ć widoczne w obiektywie kamery. Tandetne paski a l u m i n i u m zastąpiły inkrustacje srebrem. S ł o w e m z sali p a ł a c o w e j zrobiono zabawny p o m n i k filmowego chamstwa i niechlujst­ wa. A jednak z e t k n ą ł e m się ze z n a k o m i t y m dziełem sceno­ graficznego kunsztu, t a k i m k t ó r e w y w a r ł o na mnie wielkie w r a ż e n i e . N i e p o m y s ł e m , fantazją, u r o d ą kolorystycznej kompozycji, lecz nastrojem. P r z e ż y w a ł e m je, m a j ą c j u ż w p a m i ę c i przeżycie w y w o ł a n e w i d z i a n ą przed laty w P a r y ż u w y s t a w ą Kienholza, jednego z najciekawszych t w ó r c ó w w s p ó ł c z e s n y c h . T e ż znalazły się t a m sceny o d w o ł u j ą c e się do nastroju, w y o b r a ź n i . Salon, z k t ó r e g o w y p a r o w a ł o życie i zostały t y l k o meble, firany, a w w i k t o r i a ń s k i m fotelu zetlałe szczątki starej kobiety owiniętej c z y m ś , co niegdyś b y ł o k o r o n k ą . P a n o w a ł n a s t r ó j śmierci, wręcz intensywnie c z u ł o się czas miniony, j a k w n i e k t ó r y c h scenach z filmów Bunuela. Szczególnie p o r u s z y ł mnie Bar. W c h o d z i ł o się do niego po stopniach, w e w n ą t r z lśniły p r z y ć m i o n e d y m e m papiero­ sowym szyldy, reklamy, akcesoria typowe dla tego rodzaju l o k a l i . Z a w i e l k i m kontuarem, po prawej stronie, w i d n i a ł y p ó ł k i z butelkami w i n , w ó d e k i k o n i a k ó w na ladzie, j a k b y dopiero postawiony, kufel piwa, o p a d a ł a z niego piana, t w o r z ą c d o k o ł a m o k r ą p l a m ę . Czas s t a n ą ł . D o s ł o w n i e . W s k a z ó w k i zegara z a m a r ł y w p ó ł drogi m i ę d z y j e d n ą a d r u g ą s e k u n d ą . Ludzie, tłoczący się w lokalu i przy b a r k u znieru­ chomieli, j a k b y p o r a ż e n i , zastygli w u ł a m k u sekundy. O b o k mnie żarzył się papieros w d ł o n i m ę ż c z y z n y . A l e i o n stał bez ruchu. Nagle, w t y m m a r t w y m t ł u m i e , k t o ś się p o r u s z y ł . D o p i e r o to b y ł o niesamowite. Jakby w muzeum figru woskowych Churchill w y c i ą g n ą ł do ciebie r ę k ę . A l e t a m figury k o m p o n o w a ł y się w żywe obrazy, natomiast w Barze 161 �d o m i n o w a ł n a s t r ó j . Widzowie, tacy j a k j a , poruszali się w ś r ó d m a n e k i n ó w , do z ł u d z e n i a n a ś l a d u j ą c y c h ludzi. Par­ don! p r z e p r a s z a ł e m , p o t r ą c i w s z y k o g o ś . Ż y w e g o ? M a n e k i n a z tego theatrum? Wszystko s u g e r o w a ł o , iż przed chwilą w u ł a m k u sekundy stało się c o ś strasznego i życie wyparowa­ ło, tak szybko, iż nawet ziemskie p o w ł o k i ludzi nie zdążyły o s u n ą ć się na p o d ł o g ę . Lada chwila to, co jeszcze z o s t a ł o , m o g ł o się w p o p i ó ł zamienić. J u ż k ą t e m oka d o s t r z e g ł e m j a k przyprusza część cyferblatu, blat stolika. T r u d n o b y ł o o p r z e ć się nastrojowi, j a k i w y w o ł y w a ł ten przekaz artysty. Memento mori, z d a w a ł się m ó w i ć , a dodam, że d z i a ł o się to w latach, kiedy prasa d u ż o pisała o zaletach wodorowej bomby, k t ó r a zabija „ t y l k o " żywe istoty, p o z o s t a w i a j ą c dobytek material­ ny nietknięty. Szykujący w o j n ę , najgłośniej przeciw niej w y s t ę p o w a l i . A l e to tylko p o t ę g o w a ł o , zwłaszcza na Za­ chodzie, ś w i a d o m o ś ć niebezpieczeństwa. N a s t r ó j , klimat życia, k t ó r e w y p a r o w a ł o o d n a l a z ł e m też w dekoracji zbudowanej do filmu Wojciecha J. Hasa Sanato­ rium Pod Klepsydrą. Z o b a c z y ł e m j ą p r z y p a d k o w o , dzień przed r o z b i ó r k ą , i to dzięki kategorycznemu poleceniu Andrzeja Majewskiego. Z a ł a t w i a ł e m j a k i e ś sprawy w K r a k o w i e i przed p o w r o t e m do Warszawy z a s z e d ł e m do niego. Czy widziałeś dekoracje? - z a p y t a ł . N i e . T o musisz je z o b a c z y ć . K i e d y w s p a n i a ł y , m ą d r y artysta tak m ó w i , trzeba m u wierzyć. O d ł o ż y ł e m wyjazd, z ł a p a ł e m t a k s ó w k ę , p o j e c h a ł e m nawet niedaleko, t u ż za miasto, gdzie w szczerym p o l u w i d n i a ł a sylweta miasteczka, rysująca się ostro na tle nieba. Szedłem kilkaset m e t r ó w po wertepach, za m n ą t a k s ó w k a r z , k t ó r y zain­ trygowany scenerią, t a k ż e chciał j ą obejrzeć z bliska. D e k o ­ racja była, j a k na nasze w a r u n k i , i m p o n u j ą c a . Z b u d o w a n o miasto, ściślej rynek i przylegające do niego pierzeje. Stary, taki niby przedwojenny D r o h o b y c z . M o ż e t y l k o bardziej intensywny niż na zdjęciach z a p a m i ę t a n y c h przeze mnie. Oczywiście d o m y m i a ł y „ p r a w d z i w e " tylko fasady, z tyłu p o d p i e r a ł a je misterna siatka r u s z t o w a ń . Jednak, gdy wesz­ liśmy na rynek i otoczyły nas kramy, do z ł u d z e n i a imitujące rzeczywiste, o g a r n ę ł o nas dziwne uczucie. T o tak, j a k znaleźć się nagle w u m a r ł y m mieście, dopiero co opuszczonym przez m i e s z k a ń c ó w . P r z e r a ż a ł a cisza, z a b r a k ł o ludzi, p s ó w , k o t ó w , w r ó b l i czy gołębi. T y l k o na b r u k u w i d n i a ł y ślady k o ń s k i c h e k s k r e m e n t ó w , słomy, szmat, życia nagle przerwanego. C h o d z i ł e m o s t r o ż n i e , j a k po cmentarzu. U d e r z y ł a mnie w i e r n o ś ć , w k a ż d y m szczególe. Rynek z o s t a ł w całości zrekonstruowany, m i m o iż kamera nie wszystko m o g ł a u c h w y c i ć . O d n i o s ł e m w r a ż e n i e , że artysta, k t ó r y stworzył tę 162 m a k i e t ę , sam uległ sugestii tworzonego przez siebie dzieła. T o był w swej istocie p o m n i k . I o n , sądzę, o t y m wiedział. W kramach jeszcze tkwiły przybite do ścianek wywieszki, u szewca d o s t r z e g ł e m a u t e n t y c z n ą b l a s z a n ą p o d k ó w k ę z re­ k l a m ą pasty D o b r o l i n , z g ł ó w k ą k o z i o ł k a w kole. S t u k n ą ł e m pięścią w z m u r s z a ł y m u r d o m u , aby s p r a w d z i ć , czy na pewno jest to tylko makieta, c h o c i a ż doskonale to przecież wiedzia­ łem. W r a c a l i ś m y milcząc. Ja — sentymentalny inteligent, to z r o z u m i a ł e , ale t a k s ó w k a r z ? Był n o r m a l n y m , t r z e ź w y m człowiekiem, a przecież i o n p o d d a ł się nastrojowi. M i m o w o l i p o m y ś l a ł e m o K i e n h o l z u , o r ó ż n i c y j a k a dzieli u o g ó l ­ nienie od k o n k r e t u . K i e n h o l z ujął istotę rzeczy, n a d a ł f o r m ę zjawisku, wpisując je w k r ą g d o ś w i a d c z e ń artystycznych k o ń c a lat sześćdziesiątych, natomiast efekt dekoracji — r y n ­ k u w D r o h o b y c z u — p o g ł ę b i o n y z o s t a ł w naszym przeżyciu podtekstem, j a k i m b y ł a z a g ł a d a m i l i o n ó w Ż y d ó w , t r a g e d i ą Holocaustu. T a k to, w s p o s ó b nie zamierzony przez i n s c e n i z a t o r ó w , dekoracja u z y s k a ł a samoistne życie, dzieło ( o b o j ę t n e j a k je nazwiemy, rzemieślnicze czy artystyczne) zyskało kontekst, k t ó r y w ś w i a d o m o ś c i odbiorcy z a w a ż y ł na sposobie jego przeżycia. T u , w Polsce, przez ludzi dla k t ó r y c h wojna, okupacja, obozy, krematoria, getto były jeszcze d o ś w i a d ­ czeniem pokolenia. P ó ź n i e j , gdy o g l ą d a ł e m w kinie Sanatorium Pod Klepsydrą, czas, z d a w a ł o się, z o s t a ł o d w r ó c o n y . Po śmierci w r a c a ł o życie, rynek tętnił gwarem, kłębiły się na n i m setki postaci, c h ł o p i , ale przede wszystkim Ż y d z i , biedota, chasydzi w lisiurkach na głowie, handlarze i k u p u j ą c y . A j a o g l ą d a j ą film, m i a ł e m w oczach pusty, m a r t w y rynek. A p o k a l i p s ę , k t ó r a , j a k wykazuje d o ś w i a d c z e n i e naszego czasu, nie jest gromem z nieba, lecz p r z e r a ż a j ą c ą rzeczywistością, d o ś w i a d c z a j ą c ą kraje, narody, p o s z c z e g ó l n y c h ludzi. O p o w i a d a ł e m potem o w r a ż e n i u , jakie w y w o ł y w a ł a deko­ racja do filmu Hasa, i m o i znajomi w y r a ż a l i żal, że nie m o g ą jej z o b a c z y ć . M y ś l ę więc, że skoro istnieją i p r o s p e r u j ą Disneylandy, m o ż n a by t a k ż e z tej perspektywy spojrzeć na dekoracje do filmów. Oczywiście n i e k t ó r y c h . Dostrzec w nich a t r a k c j ę , z d o l n ą nie tylko z a i n t e r e s o w a ć w g l ą d e m w kulisy, ale i przynieść doznania emocjonalne. T a k m o g ł o i p o w i n n o się b y ł o stać z m a k i e t ą Drohobycza, z a b r a k ł o jed­ nak w y o b r a ź n i , żyłki handlowej, a sądzę, że i n i k o m u z ó w ­ czesnych d y r y g e n t ó w życia kulturalnego nie zależało na t y m , by w s k r z e s z a ć emocje niezgodne z linią p o l i t y c z n ą w ł a d z y . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/964a94c358ed85adc71ecba80c6351e2.pdf 88e6d54247d08dd1fc412f283ad71a36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2409 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2237 Title A name given to the resource Kreacja i dokument. Filmy Andrzeja Różyckiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.194-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Andrzej Różycki i Zofia Rydet Kreacja i dokument Filmy Andrzeja Różyckiego Aleksander Jackowski Andrzej R ó ż y c k i , bo o n i m m o w a , s t u d i o w a ł na Wydziale Sztuk P i ę k n y c h Uniwersytetu M i k o ł a j a K o p e r n i k a w T o r u ­ niu. D o b r a to uczelnia, znam wielu a r t y s t ó w , k t ó r z y twier­ d z ą , że właśnie ona p o s z e r z y ł a ich horyzonty poznawcze i d a ł a impuls d z i a ł a n i o m t w ó r c z y m . R ó ż y c k i z n a l a z ł się w k r ę g u ludzi p o s z u k u j ą c y c h , podobnie j a k on, takich s p o s o b ó w wypowiedzi, w k t ó r y c h o p e r u j ą c nowoczesnymi ś r o d k a m i mogliby nie t y l k o świat o p i s a ć , ale i głębiej p o j ą ć . N a l e ż a ł , o b o k Józefa Robakowskiego, do szczególnie ak­ tywnych u c z e s t n i k ó w grupy ,,Zero-61". Nazwa o k r e ś l a ł a z a r ó w n o p u n k t , j a k i czas r o z p o c z ę c i a ich p o s z u k i w a ń . Zaczęli w 1961 r. ze ś w i a d o m o ś c i ą , że nie c h c ą iść niczyim ś l a d e m , w i ą z a ć się z ż a d n y m kierunkiem w sztuce. M ó w i o n o o nich - neoawangarda. Szokowali. I c h pierwsza wystawa, w 1966 r. r ó ż n i ł a się od tego, co d o t ą d m o ż n a b y ł o z o b a c z y ć w salonach wystawowych. Z n a l a z ł a się na niej praca Andrzeja R ó ż y c k i e g o . T a k j ą opisuje W . H u d o n : , , W stertę piachu w e t k n i ę t a wielkich r o z m i a r ó w fotografia spychacza, c h ł o p s k a twarz na foto­ grafii, zestawiona z prawdziwym, drewnianym p ł o t e m (...) skontrastowany, graficzny obraz liścia, ustawiony nisko pod drzewem. Była w t y m demonstracja z w i ą z k u z n a t u r ą . Demonstracja wiary w m o ż l i w o ś c i kreacyjne fotografii. N a w i ą z a n i a do s y m b o l i z m u . " Opis wskazuje na cechy m y ś l e n i a i w y o b r a ź n i artystycznej R ó ż y c k i e g o . Jego a w a n g a r d o w o ś ć w y r a ż a ł a się nie tylko 1 194 w wynajdywaniu nowych ś r o d k ó w wyrazu, nie t y l k o w po­ szukiwaniu oryginalnych technik, lecz przede wszystkim - w redukcji ś r o d k ó w na rzecz sensu, w docieraniu do tej warstwy znaczeniowej, k t ó r a była j a k b y u k r y t a p o d powierz­ c h n i ą . Fotografia tak p o j ę t a , ma d z i a ł a ć na w y o b r a ź n i ę przez zestawienia, kontaminacje, ujawnienie z n a c z e ń symbolicz­ nych. Nie wiem na ile był to p r o g r a m jasny od p o c z ą t k u . Ś w i a d o m o ś ć w sztuce, tak j a k i w nauce jest poprzedzana intuicją. T o ona podsuwa lektury, argumenty, k t ó r e poja­ wiają się w późniejszej dojrzałej fazie t w ó r c z o ś c i . D l a R ó ż y c k i e g o t a k i m potwierdzeniem intuicji stało się z e t k n i ę ­ cie z m y ś l ą e t n o l o g i c z n ą . Po latach powie: „ D l a mnie najowocniejszymi d o ś w i a d c z e n i a m i i wskazaniami ukierun­ k o w u j ą c y m i programy pracy w sztuce, stały się myśli et­ nologa, antropologa k u l t u r y i historyka religii Mircea Elia­ de." Ten kierunek p o s z u k i w a ń widoczny jest w wyborze tema­ t ó w późniejszych wystaw artysty. Z a c y t u j ę p r z y k ł a d o w o k i l k a ich t y t u ł ó w : Koszulki Panny Marii, Moje prywatne Kalwarie, Drzewo poznania, Raj tracony, Chusta Weroniki. R ó ż y c k i p o s ł u g u j e się t e c h n i k ą k o l a ż u , n a k ł a d a na siebie klisze, stosuje r ó ż n e zabiegi m a j ą c e na celu z w r ó c e n i e naszej uwagi na podteksty symboliczne, na duchowy, sakralny w y m i a r kultury, na jej j e d n o ś ć z n a t u r ą . Wprowadzenie elementu z n a c z ą c e g o , j a k np. w y o b r a ż e n i a U k r z y ż o w a n e g o 2 �I w przedstawienie drzew, poszerza pole naszej percepcji, pobudza refleksję, w y d o b y w a p r z e n i k a j ą c y n a t u r ę pierwias­ tek d u c h o w o ś c i . „ F o t o g r a f i a dawno j u ż p r z e k r o c z y ł a skalę w z r o k u ludz­ k i e g o " z a u w a ż a R ó ż y c k i . O b i e k t y w aparatu i technika p r z e t w o r z e ń obrazu służą m u w realizacji z a m i e r z e ń tyle filozoficznych, co i poetyckich. P o n i e w a ż , gdyby znaleźć literacki odpowiednik jego t w ó r c z o ś c i , b y ł b y to u t w ó r poetycki. Świat widziany manifestuje w sztuce R ó ż y c k i e g o swe religijno-metafizyczne p o d ł o ż e . S w ą s y m b o l i k ę . N a t u r a , k u l t , o b r z ę d , magia zdają się p r z e n i k a ć wzajemnie, t w o r z ą c j e d n o r o d n ą całość. W s p o m n i a ł e m , iż R ó ż y c k i s t u d i o w a ł w T o r u n i u . Konser­ wację. Tamte lata nie były stracone, m i m o iż k o n s e r w a c j ą zajmuje się t y l k o na u ż y t e k w ł a s n y , r e p e r u j ą c od czasu do czasu ludowe rzeźby i obrazy z bogatej kolekcji, k t ó r ą z g r o m a d z i ł w czasie w ę d r ó w e k po wsiach. Studia poszerzyły jego ś w i a d o m o ś ć , ale nie uczyniły z Andrzeja konserwatora. W y b r a ł inne n a r z ę d z i e pracy - obiektyw. Najpierw, o czym w s p o m n i a ł e m , fotograficzny, później - rozszerzający obszar jego penetracji - kamery filmowej. W 1969 r. dostaje się do łódzkiej Szkoły Filmowej na w y d z i a ł reżyserski. Z n ó w styka się z Józefem R o b a k o w s k i m , eksperymentuje w Warsztacie F o r m F i l m o w y c h . S ł o w o eksperymentuje nie jest m o ż e dobre, zwykle w i ą ż e m y je z szukaniem czegoś nowego, bogaceniem formy. Tymcza­ sem, j a k sam m ó w i o sobie: „ W a r s z t a t b y ł dla mnie d o ś w i a d c z e n i e m n e g l i ż o w a n i a techniki, jej w z g l ę d n o ś c i , ma­ nifestacją skrajnej prostoty. P r z e ł a m y w a l i ś m y w ten s p o s ó b myślenie filmowe, narzucane przez szkołę. A l e j u ż w m o i c h etiudach pojawił się, t r o c h ę na p r z e k ó r , inny w ą t e k : j a c y ś 'szajbusi', artyści z marginesu. Oczywiście g ł ó w n ą a m b i c j ą był film fabularny. N i e m y ś l a ł e m wtedy jeszcze o etnografii i gdyby nie zablokowano m i paru t e m a t ó w , k t o wie, j a k p o t o c z y ł a b y się moja praca." 3 W i ę c przypadek? Kiedy się ma talent i u p ó r , a R ó ż y c k i e m u go nie brakuje (na szczęście!), pozostaje się s o b ą , nawet w t a k i m zakresie, j a k i podsuwa życie. F i l m y , k t ó r e zrealizo­ w a ł ś w i a d c z ą o t y m najlepiej. U k a z u j ą d r o g ę od d o k u m e n t u do kreacji. N a p o c z ą t k u swej działalności, w W y t w ó r n i F i l m ó w O ś w i a t o w y c h (z k t ó r ą jest z w i ą z a n y do dziś), zaczął od typowego d o k u m e n t u . N a k r ę c i ł film o g i n ą c y c h c h a ł u p a c h , karczmach, m ł y n a c h (Chałupy drewniane Polski Północnej, 1978). Chyba nie przypadkiem ten właśnie temat p o d s u n ą ł m u dyrektor W y t w ó r n i . R ó ż y c k i j u ż nie t y l k o sporo wiedział o kulturze c h ł o p s k i e j , ale też m i a ł do niej żywy, serdeczny stosunek, c h o c i a ż sam nie p o c h o d z i ł ze wsi. Zainteresowanie wsią z a w d z i ę c z a ojcu. M ó w i o n i m z o g r o m n ą serdecznością. Przed w o j n ą ojciec pojechał do Baranowicz, „ k o l o n i z o w a ć " wschodnie r u b i e ż e . Ożenił się z B i a ł o r u s i n k ą . T a m w 1942 r. u r o d z i ł się Andrzej. Rodzinie szczęśliwie u d a ł o się u n i k n ą ć deportacji, więzienia. M o ż e dlatego - zastanawia się - że ojciec przyjaźnił się z B i a ł o ­ rusinami i Ż y d a m i , więc go nie wydali? Po wojnie wrócili w strony rodzinne do Ż y c h l i n a . Ojciec uczył tam w liceum - m ó w i R ó ż y c k i . " A mnie woził ze s o b ą na wieś, gdzie były jeszcze lampy naftowe, klepisko w kuchni, piec chlebowy w sieni. K u p o w a ł m i zabawki na targu. P a m i ę t a m takiego tracza z drewna. W t e d y jeszcze k a ż d a zabawka b y ł a inna, niepowtarzalna. P o z o s t a ł o m i z tych c z a s ó w rozumienie wsi. Ż e wypiek chleba - to jest magia. Ż e ubijanie m a s ł a - to nie t y l k o c z y n n o ś ć , ale cały s p o s ó b ż y c i a . " Oczywiście przy t a k i m widzeniu wsi, zwłaszcza intrygują­ cych go ludzi, a r t y s t ó w , samo rejestrowanie ginących zabyt­ k ó w , zwyczajów i rzemiosł nie m o g ł o z a s p o k o i ć ambicji m ł o d e g o reżysera. C h c i a ł , od p o c z ą t k u , r e a l i z o w a ć filmy, w k t ó r y c h by m ó g ł p o k a z a ć szerszy w y m i a r ludowej k u l t u r y , jej p o d ł o ż e duchowe, z w i ą z e k ludzi z n a t u r ą . Rola dokumentalisty-etnografa w y d a ł a m u się nazbyt ograniczona. D o k u m e n t - tak. Konieczny. A l e za szczegól­ nie w a ż n e u w a ż a ł spojrzenie szersze, dzięki k t ó r e m u widz, nawet za sto lat, będzie m ó g ł z r o z u m i e ć sens ludowej k u l t u r y , o b r z ę d ó w , zwyczajów, sztuki, istotę t w ó r c z o ś c i c h ł o p s k i e j , jej ścisłe p o w i ą z a n i e z życiem codziennym i treściami ducho­ wymi. Przypadek sprawił, że z o s t a ł „ t y l k o " d o k u m e n t a l i s t ą , że 4 II. 2. Kręcenu- 111 mu „M.iskj, c/yli swul I K ! początku" 195 �4 196 �П. 5, 6. Krystyna Adamczyk w filmie „Ulecieć' �nazwisko jego w i ą z a n o z tematem wiejskim, ale u p ó r i pew­ n o ś ć , że są to sprawy w a ż n e dla naszej k u l t u r y sprawiły, iż przez lata uporczywie walczył o m o ż l i w o ś ć realizowania t e m a t ó w , k t ó r e u z n a ł na potrzebne i m o ż l i w o ś ć pokazania ich p u b l i c z n o ś c i . N i e b y ł o to ł a t w e . T r u d n o w to uwierzyć, ale w p a ń s t w i e nazwanym " l u d o ­ w y m " o dominacji m i e s z k a ń c ó w wsi, reżyser nie z n a l a z ł o d d ź w i ę k u dla swych inicjatyw. Powojenna elita nie i n ­ t e r e s o w a ł a się s z t u k ą " p r y m i t y w n ą " . T a k i to j u ż los naszej prowincji, że zapatrzona w to, co dzieje się w ś w i a t o w y c h o ś r o d k a c h sztuki i m o d y , z p o b ł a ż l i w o ś c i ą , by nie rzec p o g a r d ą , patrzy na dorobek k u l t u r y chłopskiej swego naro­ du. Owszem, instytucje do tego p o w o ł a n e o t a c z a ł y o p i e k ą Cepelię, zespoły amatorskie, organizowano konkursy i prze­ glądy, ale t r a k t u j ą c je w y r a ź n i e j a k o drugi, gorszy obieg. W i a d o m o b y ł o , że „ t a k trzeba", więc opieka nad s z t u k ą l u d o w ą , folklorem istniała, była nawet d o ś ć sprawna, tyle że na pokaz. W telewizji zainteresowanie k u l t u r ą l u d o w ą było znikome, wiele filmów n a k r ę c o n y c h w W y t w ó r n i F i l m ó w O ś w i a t o w y c h nigdy nie z o s t a ł o pokazanych, a jeśli, to w p ó ź n y c h godzinach wieczornych, z reguły bez wcześniej­ szej zapowiedzi w prasie. R ó ż y c k i , z natury prawy, prostolinijny i pewny swych racji, nie chciał godzić się z t ą sytuacją. Z a b i e g a ł o to, by dano m u m o ż l i w o ś ć utrwalenia zjawisk i ludzi, k t ó r z y g i n ą nieuchronnie. W W y t w ó r n i z n a j d o w a ł życzliwe poparcie, ale to, że n a k r ę c i ł j a k i ś temat nie z n a c z y ł o jeszcze, że m ó g ł go p o k a z a ć szerszej p u b l i c z n o ś c i . Nawet na festiwale k r ó t k i e g o m e t r a ż u t r u d n o m u b y ł o się d o s t a ć . W systemie p a ń s t w o ­ w y c h dotacji W y t w ó r n i a m i a ł a poczucie s p e ł n i o n e g o obo­ w i ą z k u - realizując filmy zgodnie z planem. Dystrybucja ich nie w p ł y w a ł a na k o n d y c j ę f i n a n s o w ą p r z e d s i ę b i o r s t w a . R ó ż y c k i czym ambitniejsze tworzył filmy, nie t y l k o reje­ strujące dzieło l u d z k i c h r ą k , lecz i jego kontekst społeczny, duchowy, psychologiczny, t y m mniejsze zrozumienie znaj­ d o w a ł w ś r ó d e t n o g r a f ó w . P r z e k r a c z a ł k o n w e n c j ę suchego dokumentu - obiektywnej rejestracji. „ R o b i ł e m filmy o garn­ carzach - powie po latach - o plecionkach, o z n i k a j ą c y c h formach i z n i k a j ą c y c h ludziach. Z a c z ą ł e m w c h o d z i ć w d u ­ c h o w o ś ć człowieka wiejskiego. I n t e r e s o w a ł o mnie wszystko, co w o k ó ł t w ó r c z o ś c i . Jej sens." Pierwszymi f i l m a m i , w k t ó r y c h p o k a z a ł nie t y l k o „ j a k to się r o b i " , ale i „ d l a c z e g o " , w j a k i m k o n t e k ś c i e s p o ł e c z n y m i k u l t u r o w y m - były zrealizowane w „ S e m a f o r z e " : Zabawki spod strzechy (1978) i Na koniku malowanym (1979). W swej macierzystej W y t w ó r n i rejestrował ginące o b r z ę d y , zwyczaje i r z e m i o s ł a . Z szopką w Szczawnej (1980), Beskidzkie palmy wielkanocne (1983), Niesiemy wam wieniec ze samego złota (1985), wspomniane j u ż Plecionki (1984) i Kto garnki lepi? (1982), w k t ó r y c h p o k a z a ł p r a c ę garncarzy z U r z ę d o w a , Czarnej Białostockiej, R ę d o c i n a i Ł ą ż k a Ordynackiego. 5 Kadry z filmów: il. 7, 8. „Plecionki"; il. 9. „Stanisław Reykowski"; il. 10. „Kalwaria Marii Wnęk"; il. 11. Andrzej Różycki podczas kręcenia filmu „Zabawki spod strzechy"; il. 12. Zofia Rydet podczas kręcenia filmu „Nieskończoność dalekich dróg" 198 K o n t a k t z l u d o w y m i artystami z a o w o c o w a ł serią k r ę c o ­ nych o nich d o k u m e n t ó w . Pierwszy - Filmowe muzeum pamięci Szczepana Muchy (1984) zrealizował we w s p ó ł p r a c y z M a r i e l l ą N i t o s ł a w s k ą , o p e r a t o r k ą w jego wcześniejszych filmach (Beskidzkie palmy,.., Kto garnki lepi?). C e n i ę tę impresję o r z e ź b i a r z u spod Sieradza. Świetnie jest w niej wprowadzony dźwięk, szmery, p o ś w i s t w i a t r u . Potęguje to n a s t r ó j , pomaga z a r y s o w a ć sylwetkę człowieka skrzywdzo­ nego, rzeźbiącego z nienawiści do swych w r o g ó w , figury bliższe naszemu w y o b r a ż e n i u o Afryce niż rodzimej tradycji świątkarskiej. J u ż w t y m filmie R ó ż y c k i odchodzi od konwencjonalnych o p o w i e ś c i o r z e ź b i a r z u l u d o w y m , pokazuje nie to, j a k struga klocek drewna, nie dziełka jego r ą k - ale o s o b o w o ś ć artysty, w y j ą t k o w ą , niezwykłą. �N a s t ę p n y film Bracia, n a k r ę c o n y w t y m samym r o k u , jest j u ż t y l k o impresją, szkicem do p o r t r e t u . N i e pada w n i m ani jedno słowo czy to artysty, czy komentarza. N i e są potrzeb­ ne. Patrzymy na o b u braci. Jeden jest „ t y l k o " gospodarzem, c h o ć p r ó b u j e t a k ż e n a ś l a d o w a ć rzeźby brata, drugi a r t y s t ą dużej klasy, oryginalnym, o ciekawej, fascynującej osobowo­ ści. O W ł a d y s ł a w i e Chajcu pisano wiele, t a k ż e w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " , reżyser nie powtarza jednak f a k t ó w , wybiera pozornie n i e z n a c z ą c e , ale tak, że zarysowuje portret c h ł o p s k i e g o myśliciela, m ę d r c a i r z e ź b i a r z a . W i d z i m y go, j a k siedzi skulony na zboczu i przez l o r n e t k ę obserwuje świat. R ó ż y c k i pokazuje d ł u g o twarz, oczy, s p o s ó b i tempo p o r u ­ szania się, izbę, w której mieszka. D o k u m e n t trwa 8 m i n u t , cały czas o g l ą d a ł e m go w napięciu. W t y m miejscu m u s z ę d o d a ć , że znam wszystkich bohate­ r ó w filmów Andrzeja. P i s a ł e m o nich, o ich twórczości, z a s t a n a w i a ł e m się nad z w i ą z k i e m m i ę d z y t y m , j a k rzeźbią czy m a l u j ą , a ich usposobieniem, w a r u n k a m i w j a k i c h żyją. O t ó ż m o g ę z a ś w i a d c z y ć , że w filmach R ó ż y c k i e g o są oni pokazani nie tylko ciekawie, ale i prawdziwie. O g l ą d a j ą c portret rysowany przez R ó ż y c k i e g o w pierwszej chwili dziwiłem się, że tyle uwagi zwraca na j a k ą ś c z y n n o ś ć , że filmuje na p r z y k ł a d ostrze siekiery wbite w pień, ale o k a z y w a ł o się, że właśnie ten kadr zapada w p a m i ę ć . Z w ł a s z c z a w k o n t e k ś c i e m ł o d e j , ładnej dziewczyny rzeź­ biącej z a s k a k u j ą c o p i ę k n e p t a k i . K a ż d y z nas m ó w i i n n y m j ę z y k i e m , ale to właśnie jest w s p a n i a ł e . Z n a m K r y s t y n ę Adamczyk, ale po fjlmie A n d ­ rzeja znam j ą lepiej. M o ż e nie tyle znam, co odczuwam. Ulecieć (1985) jest p i ę k n y m i gorzkim filmem. O czystości serca, o trudzie życia, o przyrodzie, ptakach, muzyce i samo­ tności. T a k a m a ł a , 18-minutowa impresja poetycka, a za­ c h o w a ł e m j ą w p a m i ę c i j a k długi f i l m . Jak p o r u s z a j ą c e mnie nowele Czechowa. R ó ż y c k i komponuje portret artysty. Wprowadza, np. J a r o s ł a w a F u r g a ł ę do kościoła i k a ż e m u słuchać organowej m u z y k i . D l a mnie F u r g a ł a jest a k t y w n y m człowiekiem, 0 temperamencie d z i a ł a c z a - s p o ł e c z n i k a , w r a ż l i w y m , m ą d ­ r y m , bardzo z d o l n y m , i j a k to bywa z nieprofesjonalnymi artystami, g o t o w y m p o d j ą ć d o s ł o w n i e k a ż d e zadanie artys­ tyczne. Niewiedza dodaje odwagi (za to ś w i a d o m o ś ć parali­ żuje). Niespodziewanie z o b a c z y ł e m w filmie Andrzeja Jaro­ sława Furgaly modlitwa w drewnie (1986) tego „ m o j e g o " F u r g a ł ę , ale j a k p i ę k n i e pokazanego. Kontekst k o ś c i o ł a 1 m u z y k i o d k r y w a bogactwo życia w e w n ę t r z n e g o , w r a ż ­ liwość artysty. D u ż ą w a g ę p r z y w i ą z u j ę do Kalwarii Marii Wnęk (1988), przejmującej opowieści o natchnionej malarce, ukazanej 10 11 w stanach modlitewnej egzaltacji, tak iż gdy po raz pierwszy o g l ą d a ł e m film, nie m o g ł e m się o p r z e ć w r a ż e n i u , iż z o s t a ł a j u ż w n i m naruszona granica i n t y m n o ś c i portretowanej osoby. A l e ta d r a s t y c z n o ś ć służy zrozumieniu psychiki nawiedzonej m a l a r k i . Ś w i e t n e są k a d r y , p o k a z u j ą c e j ą przy pracy, w czasie pisania „ l i s t u " do M a t k i Boskiej. Z n a m M a r i ę W n ę k o w ą , u w a ż a m za j e d n ą z najwspanial­ szych w świecie malarek n u r t u „ a r t b r u t " , ale po t y m filmie j a k b y m d o s t r z e g ł j ą na nowo, lepiej, p i ę k n i e j . Z cyklu p o r t r e t ó w c h c i a ł b y m w s p o m n i e ć jeszcze o d w ó c h . Jeden przedstawia Krzysztofa O k o n i a , krakowskiego muzy­ ka, wirtuoza i pedagoga, c z ł o n k a „ T r i a K r a k o w s k i e g o " , ale przede wszystkim t w ó r c ę o b r a z ó w na szkle. R ó ż y c k i poka­ zuje go, j a k gra / Suitę wiolonczelową Bacha, a kamera przechodzi z wolna na obrazy i r z e ź b y w pracowni artysty. Byłem ś w i a d k i e m tego, j a k R ó ż y c k i wrażliwie w ę d r u j e k a m e r ą po obrazach, j a k w y d o b y w a sekwencje tematyczne i kolorystyczne. T o nie t y l k o sprawa w y b o r u obiektu, k a d r u , lecz i ś w i a d o m e g o konstruowania p r z e ż y c i a widza. W filmie Nieskończoność dalekich dróg. Podpatrzona i pod­ słuchana Zofia Rydet anno domini 1989, reżyser usuwa się w cień. Pozornie. T w o r z y b o w i e m sytuacje, w k t ó r y c h pozwala s ł u c h a ć i o b s e r w o w a ć Zofię Rydet, c z a r u j ą c ą , bardzo j u ż s t a r s z ą p a n i ą , k t ó r a przez lata w ę d r o w a ł a po wsiach, t w o r z ą c jedyny w swoim rodzaju dokument - portret fotograficzny ludzi we w n ę t r z u . P i s a ł e m o niej w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " . Podczas gdy w Braciach nie pada ani jedno s ł o w o , wszystko dzieje się w obrazie, t u t w o r z y o n t y l k o t ł o dla wartkiej, niecierpliwej o p o w i e ś c i , zdaje się, nie przerwanej 6 12 199 �ani przez chwilę. F i l m z o s t a ł n a k r ę c o n y j a k o c z a r n o - b i a ł y , operuje bowiem d u ż ą ilością fotografii Z o f i i Rydet. A l e ma to też uzasadnienie artystyczne, bowiem u k r y t y m prze­ słaniem filmu jest - z d ą ż y ć przed śmiercią, ocalić p a m i ę ć tego, co ginie. N i e u c h r o n n o ś ć czasu i w a l k a z jego destruk­ cyjną r o l ą , zdają się m o t o r e m d z i a ł a n i a Z o f i i Rydet. T r u d n o z a p o m n i e ć scenę, gdy w n a d c h o d z ą c y m m r o k u malarka w ę d r u j e po szosie, j u ż z trudem p o r u s z a j ą c się, z aparatem g o t o w y m do zdjęć. P i ę k n y film. Nagrodzony, czemu się nie dziwię w 1990 r. na festiwalu w K r a k o w i e , a ostatnio w dziedzinie filmu k r ó t k o m e t r a ż o w e g o , w p a r y s k i m Centre Pompidou. Tadeusz Sobolewski, w artykule Początek świata z a u w a ż a : „ R ó ż y c k i opowiada o rzeczywistości symbolicznej, do k t ó r e j m a j ą d o s t ę p ludzie ze wsi, artyści i nawiedzeni (Kalwaria Marii Wnęk). G d y się o g l ą d a te filmy w j e d n y m ciągu, okazuje się, że filmowanie jest dla R ó ż y c k i e g o aktem włączenia się w tę u ś w i ę c o n ą rzeczywistość. Jego k i n o wyrasta z powszechnej nostalgii za sacrum, za utraconym p o r z ą d k i e m , rajem, k t ó r y - j a k m ó w i tytuł jednej z jego wystaw fotograficznych - nie t y l k o raz u t r a c i l i ś m y , wciąż go tracimy, na n o w o . " Ten w y m i a r sacrum, p r z e n i k a j ą c y świat przyrody i ludzi, dostrzec m o ż n a przede wszystkim w d w ó c h filmach: Drzewa i Maska, czyli świat od początku. Maska to film w pełni, c h c i a ł o b y się rzec, etnologiczny. Są w n i m dwie warstwy pozornie niezależne, a wzajemnie się d o p e ł n i a j ą c e - wizualna i komentarz do p o j a w i a j ą c y c h się masek, k o l ę d n i k ó w , o b r z ę d ó w o symbolice wegetacyjnej, z a p e w n i a j ą c y c h ś w i a t u r ó w n o w a g ę , odradzanie się przyro­ dy. T o , co urzeka bogactwem barw, ruchu, w komentarzu Ewy N o w i n y - S r o c z y ń s k i e j wyjawia swój sens symboliczny, 7 swój duchowy w y m i a r . „ J e d y n i e w perspektywie religijnej kosmos występuje j a k o 'szyfr' - cytuje Andrzej swego mistrza. - D l a człowieka religijnego rytmy wegetacji o d ­ słaniają zarazem misterium życia i a k t u stworzenia, a t a k ż e odnowy, m ł o d o ś c i i n i e ś m i e r t e l n o ś c i . " 8 Drzewa to w istocie poemat filozoficzny, w k t ó r y m czas - drzewa - ludzie t w o r z ą rzeczywistość sacrum, zakorzenio­ n ą w tradycji lokalnej-rodzinnej, przekazywanej z pokolenia na pokolenie. W i a r a w świętość drzew, zwłaszcza wielkich, p a m i ę t a j ą c y c h pradawne czasy, wciąż zdaje się b y ć żywa. W filmie przewijają się obrazy drzew mocarnych, c z y n i ą c y c h cudy, u r z e k a j ą c y c h s w ą u r o d ą . Świat natury i l u d z k i splecio­ ne są t u ze s o b ą , drzewa s t a n o w i ą p u n k t oparcia w ciężkiej d o l i , p o d n i m i gromadzono się w chwilach grozy, one d a w a ł y siłę i p r z y w r a c a ł y zdrowie. R ó ż y c k i pokazuje siłę wiary w święte drzewa, wiary, k t ó r a p r z e t r w a ł a wieki. T o nic, że K o ś c i ó ł starł się o d w i e ś ć od niej, wieszając na odwiecznych drzewach dewocyjne wizerunki, b u d u j ą c kościoły i kapliczki tam, gdzie n i e g d y ś były święte gaje - wciąż żywe s ą stare wierzenia, wciąż obszar sacrum r o z c i ą g a się nie t y l k o na życie ludzi, ale i na świat natury. M ó w i R ó ż y c k i : „ W kulturze ludowej jest naturalny po­ r z ą d e k , w y n i k a j ą c y z r y t m u przyrody i r y t m u świąt, z o ż y w a ­ nia i zamierania. Jest to świat u p o r z ą d k o w a n y , w k t ó r y m nie ma dysonansu, w k t ó r y m odbija się p o r z ą d e k kosmiczny. Oferta dzisiejszego świata, jego w y o b r a ż e n i e , idee - wszystko to jest c a ł k o w i t y m zaprzeczeniem tamtej wizji. A l e to, co nazywamy n o w o c z e s n o ś c i ą , j u ż się w y c z e r p a ł o . Jeśli mamy p r z e t r w a ć , dawny model musi się o d r o d z i ć . C h c i a ł b y m swoimi filmami do tego się p r z y c z y n i ć . " 9 PRZYPISY 1 C y t . za: T . Sobolewski, Porządek świata. Spotkanie z Andrzejem Różyc­ kim, „ K i n o " 1991, nr 5 A . R ó ż y c k i , Drzewo poznania ( w s t ę p do katalogu wystawy), Galeria F F , Ł ó d z k i D o m Kultury, marzec 1990 2 3 4 T . Sobolewski, op. cit. Tamże. 5 6 Tamże. A . Jackowski, Portrety nr 3 7 8 Q T . Sobolewski, op. cit. A . R ó ż y c k i , op. cit. T . Sobolewski, op. cit. II. 13. K a d r 7. filmu „Plecionki" 200 ludzkiego losu, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " 1990, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9af689b8638789ac715a81f5930a850.pdf 52e20c2051c3e053312968c775dcd1b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2407 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2235 Title A name given to the resource Wolny człowiek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.178-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Niezabitowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wolny człowiek Małgorzata Niezabitowska Jedyna na świecie jednoosobowa wytwórnia filmów fabular­ nych mieści się w chłopskim gospodarstwie na skraju wsi Boj­ szowa w południowej Polsce. Tutaj co niedziela pomiędzy psią budą a gnojowiskiem powstaje miasteczko z Dzikiego Zachodu. Stajnia zamienia się w bank, obora w urząd szeryfa, a żółte drzwi saloonu prowadzą wprost do stodoły. Na obszernym podwórzu tłoczno od dyliżansów i armat, wozów pionierskich i wojskowych, które - jak głosi napis - należą do 58 regimentu armii Stanów Zjednoczonych. Oderwane od pługa, ciężkie, robocze konie nerwowo kręcą się pod siodłem, a stateczni mieszkańcy wioski przybyli prosto z kościoła po niedzielnej mszy zrzucają pospiesznie świąteczne ubrania i przeobrażają się w barw­ ne postacie z XIX-wiecznego Teksasu. Józef Kłyk, reżyser i producent, kamerzysta i scenograf, roz­ dziela role. Wódz Apaczów, Bufflo Bill, szuler, traper i przywódca K u - K l u x - K l a n u sprawnie wyławiają odpowiednie kostiumy z wielkich waliz wypełnionych skłębioną masą ubrań, butów, kapeluszy i peruk. Przebieranie odbywa się publicznie, koło szopy na narzędzia, tak jak charakteryzacja, w której aktorzy pomagają sobie nawzajem. Tylko wąsy, rekwizyt cenny i delikatny, przykleja Józef osobiście. A potem mężczyźni z namaszczeniem wybierają broń z obfitego arsenału, walka jest bowiem głównym motywem akcji. Indianie walczą z białymi. Konfederaci z żołnierzami Unii, zgłodniali ziem nowi osadnicy z kowbojami broniącymi potężnych rancherów. Bandyci napadają na bank, poszukiwacze złota zabija­ ją się w bójce o podział łupu, a wszystko kończy samotny pojedynek szeryfa z groźnym rewolwerowcem, który terroryzuje okolicę. Przez kilka zaledwie godzin rozgrywa się cały wielki dramat westernu, wszystkie klasyczne wątki tej męskiej przygody. I chociaż leje się krew sztuczna, ciosy są prawdziwe, aktorzy uważają bowiem, że "jak bić to bić". " D o s t a ć w pysk otwartą ręką - to właśnie lubię - mówi Kłyk, który w swoich filmach gra zawsze głównego bohatera. - Kung Fu, karate czy gwiezdne wojny to raczej balet i tricki, można się w tym zagubić, a mnie pociąga prostota i romantyzm... Niech mężczyzna będzie mężczyzną, a dobro zwycięży zło." W ciągu 25 lat Józef nakręcił 68 filmów, w tym siedem pełnometrażowych. Ogromna większość to westerny. Wszystkie powstały w obrębie jednej wsi. „Kiedy opowiadam o tym, co robię - mówi Józek - to ludzie m i nie wierzą, a kiedy pokazuję filmy, to nie wierzą mi tym bardziej. Skąd wziąłeś kaskaderów, kostiumy, dekoracje, kto dał ci pienią­ dze, pytają. Jeden zawodowy reżyser wyliczył, że na mój ostatni film musiałem wydać piętnaście milionów, a on to by go i za trzydzieści nie zrobił. Tłumaczę więc, że jako robotnik budowlany zarabiam na miesiąc 60 tysięcy, więc milionów nie mam, kostiumy i dekoracje robię sam, a grają amatorzy, kumple ze wsi za pół litra. No i wtedy to mi już całkiem nie wierzą." Józek śmieje się i dodaje po chwili: "Ja im się nawet nie dziwię, bo trzeba być naprawdę upartym wariatem, aby życie temu poświęcić." Józek urodził się w Bojszowej 39 lat temu jako najmłodszy z czworga dzieci niezamożnego chłopa. "Zaczynałem od zera - wspomina - nie wiedziałem nic. Kina uczyłem się tak, jak kiedyś świat się uczył." Jego pierwszą miłością był Charlie Chaplin, a pierwszą kamerą prymitywna "ósemka produkcji radzieckiej z mechanizmem na czterowoltową baterię. Chaplina poznał w objazdowym kinie, które raz w tygodniu przyjeżdżało do wioski. Projekcje odbywały się w starej karczmie, zamienionej po wojnie na "ośrodek kul­ tury". Był tu patefon na korbkę i stare płyty, stylowe stroje, meloniki i pawie pióra, a także przedwojenny album o Hollywood. Trzynastoletni chłopak uruchomił patefon, przebrał się za Chap­ lina i zaczął odgrywać przed kolegami podpatrzone w albumie scenki. Wtedy właśnie przysiągł sobie, że będzie robić filmy. Kamerę zdobył rok później. Był już uczniem szkoły budowlanej 178 w pobliskim mieście Tychy. Pragnął iść do liceum, marzył 0 studiach filmowych, ale „w życiu - jak surowo pouczył go ojciec - liczy się solidny zawód, który szybko przynosi pieniądze." Józek ugiął się przed rodziną, lecz oszczędzał każdy grosz ze szkolnego stypendium, aż zebrał majątek - siedemset złotych. Tyle kosz­ towała najtańsza kamera. Była tak mała, że kiedy ją wreszcie wziął do ręki, nie mógł uwierzyć, iż jest prawdziwa i upewniał się u zdumionej sprzedawczyni, czy to aby nie zabawka. Wypróbował j ą tegoż popołudnia. Założył czarno-białą taśmę 1 w stodole przeobraził się w Chaplina. On grał, kolega kręcił, a potem razem otworzyli kamerę myśląc, że tam będzie od razu gotowy film. I wszystko się prześwietliło. Józek wpadł w rozpacz, bo uznał, że kamera jest zepsuta. Po namyśle postanowił jednak ponowić próbę. Tym razem chcąc przewinąć taśmę po ciemku zamknął się w szafie. Przechodząca obok matka usłyszawszy szelest z okrzykiem "Mysz!" otworzyła drzwi i Józek znów miał w ręku mlecznobiałą kliszę. "Byłem jak dziecko we mgle - wspomina - nie było literatury fachowej ani nikogo, kto mógłby mnie nauczyć, sam więc musiałem dojść do wszystkiego." Pomiar robił na oko, a filmy oglądał pod lampą, kamera nie miała bowiem światłomierza, a on projektora. Dopiero kiedy go wreszcie kupił, rodzina, koledzy i on sam patrząc na fikającego kozły Chaplina uwierzyli, że się udało. Projektor był używany, silnik zacierał się co chwilę, ale oglądanie własnych filmów sprawiało taką radość, że Józek kręcił je nieomal codziennie. Ukochany Charlie przeżywał moc przygód. Potem dołączył do niego Buster Keaton odgrywany przez Józka w chlewiku, bo "wyżarty amoniakiem przypominał Bronx". Były to parominutowe historyjki grane jak w teatrze zgodnie z przebiegiem akcji i nakręcane od jednego podejścia, aby uniknąć cięć taśmy i prymitywnych sklejek, które rwały się podczas projekcji. Ta produkcja pochłaniała czas i pieniądze. Józek rzucił szkołę i po krótkim przeszkoleniu zaczął pracować w kinie. Teraz on objeżdżał wioski i wyświetlał ludziom westerny i melodramaty. To były jego studia filmowe. Każdy tytuł oglądał co najmniej pięćdziesiąt razy i analizował scena po scenie. Tak uczył się warsztatu, przerysowywał stroje i dekoracje, podpatrywał tricki. Jego pierwszą próbą w kolorze byli Trzej muszkieterowie. Kulminacyjną scenę, nocny pojedynek D'Artagnana, nakręcał w świetle potężnych lamp. Żar był straszliwy, jasno niczym w kościele, ale na wywołanej kliszy widoczny był zaledwie zarys postaci. I powtarzało się to tak długo, aż Józek zrozumiał, że do filmu trzeba używać innego światła, niż to, którym oświetla się mieszkanie. Muszkieterzy byli filmem kostiumowym, a więc Józek nauczył się także szyć. W tajemnicy przed matką rozpruł stare ubranie i po kawałku obrysował na gazecie. Potem według tego modelu kroił pstrokate, tanie materiały, zszywał je ręcznie i sam na sobie mierzył. Używane podczas letnich prac w polu słomiane kapelusze przybrał gęsimi piórami, a do krótkich butów przymocował wysokie, wywijane cholewy, które uszył z grubego sukna. Szable wymodelował z listewek i pomalował na srebrno, uchwyty do nich zrobił z miedzianej blaszki a pasy z kilku wstążek. Kiedy wszystko było gotowe, ośmiu wspaniale wystrojonych aktorów udało się na ojcowską łąkę. Tam gwardia kardynała Richelieu napadła na muszkieterów z taką furią, że po chwili wszyscy, łącznie z Józkiem, zapomnieli o filmie i bili się całkiem na serio. Szable się połamały, mundury porwały w strzępy, a kame­ rzysta trząsł się ze śmiechu tak, że scena wyszła jakby w konwuls­ jach. Była to świetna, kolorowa komedia i Józek już na zawsze porzucił Chaplina oraz czarno-białą taśmę. Na poddaszu rodzinnego domu urządził "małe Hollywood". Było tam atelier z mnóstwem rekwizytów, które zbierał po całej wsi. Stare zegary, meble, instrumenty, które inni z pogardą nazywali "gratami" i wyrzucali na śmietnik, jemu służyły świetnie �do urządzania planu. Tam też malował dekoracje, szył kostiumy i pokazywał swoje filmiki zaledwie kilku zaufanym, bo koledzy i sąsiedzi wyśmiewali się z niego, a rodzina narzekała. Ojciec nie mógł darować Józkowi, że podczas gdy jego rówieśnicy już pracują w kopalni i powoli zaczynają się dorabiać, on gania po polach z szabelką. Matka zaś, kiedy ksiądz chodził po kolędzie, schowała kamerę pod pierzynę, bo "to taki wstyd". Przełom nastąpił niespodziewanie, a jego sprawcą był Tomasz Rogulski, zamożny gospodarz i chłop z wielką fantazją. Dosko­ nały woźnica, który wszystkich we wsi woził do ślubu, lubił wprowadzać swoje konie schodami do knajpy i jeszcze zamawiał dla nich po kieliszku wódki. Dla nowożeńców miał specjalną, malowniczą bryczkę i właśnie ten pojazd upatrzył sobie Józek jako dyliżans do swojego pierwszego westernu. Bał się do tego przyznać, więc kiedy prosił o pożyczenie bryczki, bąkał coś o wyprawie na ryby. Wymodelowane przez siebie - A « 1 w drzewie strzelby miał nawet pochowane w futerały niczym wędki. Tomek nie dał się jednak nabrać i wydusiwszy z Józka, że chodzi o film, zamiast odmówić, zaproponował samego siebie do roli poczmistrza. Gębę miał zresztą świetną, jednocześnie mroczną i zawadiacką, zarośniętą i ogorzałą. W kowbojskim stroju wy­ glądał niczym jeden z "siedmiu wspaniałych", grał też niewiele gorzej i Józkowi zamiast planowanej komedii wyszedł pierwszy poważny film. W tej opowieści o napadzie na dyliżans wszystko było wedle klasycznych wzorów: zła banda, pogoń, rabunek i dzielny rewol­ werowiec - grany oczywiście przez Józka. Bohater ów w brawuro­ wy sposób rozprawił się ze złoczyńcami, poszkodowanym oddał zrabowane skarby a szeryfowi schwytanych przestępców. Pędzący dyliżans Józek filmował z jadącego równolegle motocykla. Polna droga była tak pełna wertepów i wybojów, że Józek mocno przywiązany pasami do kierowcy z ledwością utrzymywał w rę- j-fi 179 �kach kamerę. " O mało żeśmy się nie pozabijali - wspomina - szczególnie, że Tomek poganiał konie jak szalony, ale scena wyszła bardzo dramatycznie." Premiera filmu odbyła się w domu Tomka. Był to wielki sukces. Dotąd wieś uważała filmiki za głupią zabawę dzieciaków, mimo że Józek w międzyczasie dorósł do lat osiemnastu. Teraz jednak po raz pierwszy razem z młokosami wystąpił dorosły, dwa razy starszy mężczyzna i wcale się tym nie ośmieszył. Józek wędrował z projektorem od chałupy do chałupy, wszędzie zbierając po­ chwały, a młodzi i starzy z nagłym entuzjazmem garnęli się do nowego filmu. Józek obiecywał "prawdziwy western". Tytuł: Dyliżans do Kansas. Akcja miała się rozgrywać dwa kilometry za wsią, w opusz­ czonej piaskowni, po środku której stał mały domek. Józek uruchomił super produkcję. Szył kostiumy, malował szyldy, wytwarzał colty i winchestery, strzały i łuki. Domek przekształcił w stację pocztową. Oczyma wyobraźni widział wyruszający stąd dyliżans pełen kobiet i dzieci, potem ścigających go Indian, zapierającą dech pogoń, straszliwą walkę, ścielące się trupy i niespodziewaną odsiecz. Pierwszy raz w życiu mógł działać z rozmachem, miał bryczkę, konie, aktorów i doskonałą scenerię przypominającą pustynne bezdroża Teksasu. Wszystko jednak wyszło na odwrót. Ciągnąca dyliżans czwórka koni, mimo wysiłków Tomka, nie chciała iść po piachu tylko po normalnej drodze między polami. Konie Indian zamiast ścigać dyliżans zawróciły w stronę wsi i nie zważając na protesty jeźdźców galopem powróciły do stajni. Dla kilku Indian w ogóle zabrakło koni. Ci wprawdzie gonili dyliżans, ale na piechotę, więc żeby sobie ułatwić jeden z Komanczów wsiadł na rower, a reszta wybrała się na skróty przez kartofliska. Zamiast trzymającego w napięciu dramatu, wyszła taka komedia, że widzowie płakali ze śmiechu. Józek nie zniechęcił się jednak, bo dzięki tym dwóm filmom odkrył wielką pasję swego życia - robienie westernów, a zarazem zrozumiał, że nie może mechanicznie naśladować wzorów z Hol­ lywood. Wtedy właśnie postanowił połączyć Śląsk z Teksasem i wymyślił Józka Złotko, chłopa z Bojszowej, który w połowie X I X wieku w poszukiwaniu pracy jedzie do Ameryki. Odtąd Złotko, zawsze grany przez Józka, który ginie i zmartwychwstaje w kolej­ nych filmach, staje się postacią łączącą wszystkie historie. Był Emigrantem i Człowiekiem znikąd, ponieważ dla Ameryka­ nów Polska to kraj nieznany, a Śląsk to "już zupełnie nic". Przemienił się w Obcego, gdyż nie zna języka, obyczajów ani kultury, ale jednocześnie współtworzył legendę Dzikiego Za­ chodu, którą "pisali przecież obok sławnych rewolwerowców także prości ludzie". Złotko przeżywał w Ameryce niezliczone przygody, zawsze jednak według pewnego schematu - najpierw pokonany na końcu zwycięża, ponieważ jest mężczyzną zaciętym i odważnym, obrońcą słabych i p o d p o r ą prawa. Korzeniami Złotko tkwi w ojczystej ziemi, co pozwala Józkowi na wykorzystanie wielu autentycznych, śląskich elementów, które albo pojawiają się we wspomnieniach bohatera, albo w jego snach, nieraz zabawnie splatane z realiami Dzikiego Zachodu. Westerny Józka nie są jednak komediami ani inną mieszanką gatunków. Nigdy nie lubił on filmów demaskujących Dziki Zachód, gdzie jak u Sama Peckinpaha - wszystko jest biedne, szare, byle jakie i bezmyślnie okrutne. "Jeśli nawet ci wspaniali mężczyźni mają pod spodem brudne overalle - mówi Józek - to my nie musimy o tym wiedzieć. Mnie - na odwrót - w kinie pociągają właśnie mit i legenda, dlatego też wolę western piękny w kolorach i klasyczny niczym mądra bajka. I taki próbuję robić. Powielam pewne archetypy gatunku świado­ mie zapożyczając z najsławniejszych filmów. Rekonstruuję znane sceny bawiąc się nimi, ale jest to gra na serio." Namiętność Józka do robienia filmów, jak każde wielkie uczucie, nie wolna była od kryzysów. "Nie raz wydawało mi się, że ten cały piekielny wysiłek pozbawiony jest sensu i wyznaczyłem sobie datę, kiedy z tym wszystkim skończę. Pierwszą taką granicą miało być wojsko, ale kiedy po dwóch latach służby wróciłem do domu, byłem taki szczęśliwy, że od razu nakręciłem Wolnego Człowieka." Miał ogoloną głowę, więc film zaczynał się od ucieczki z więzienia. Wtedy też prezes gminnej spółdzielni w Bojszowej zapropono­ wał, że kupi Józkowi nowy sprzęt w zamian za filmową obsługę różnych wydarzeń i uroczystości. Dzięki szczodrości prezesa Józek 180 stał się właścicielem kamery ze światłomierzem i teleobiektywem, a także magnetofonu, synchronizatora oraz nowego, lepszego projektora. Była to prawdziwa rewolucja techniczna - koniec epoki niemego kina. Dotąd wszystkie historie były naiwne i nie trwały dłużej niż piętnaście minut, tak aby każdy potrafił je zrozumieć. Teraz Józek mógł wreszcie porzucić krótki metraż i zająć się robieniem tego, 0 czym od dawna marzył - filmów długich o skomplikowanej akcji. Od tej chwili towarzyszyły i m muzyka i narracja, ale nigdy dialog, bo "żeby Indianin czy szeryf po polsku mówili, to po prostu niemożliwe. W westernie nie uznaję żadnego dubbingu. T u dialog musi być amerykański, a każda wstawka włoska, polska czy szwedzka to jak zgrzyt szkłem po metalu. Raz słyszałem Johna Wayna przemawiającego po niemiecku i ta wersja Rio Bravo męczyła mnie później przez wiele nocy jako senny koszmar." Spółka filmowa działała doskonale. Józek dokumentował ze­ brania spółdzielni albo organizowane przez nią "akcje żniwne" 1 bale w remizie. Prezes miał co prezentować władzom zwierzch­ nim i otrzymywał liczne nagrody za wydajną pracę. Z wielkim zapałem grywał także w filmach Józka - zawsze wielkiego przemysłowca. Najpierw był teksańskim milionerem, właścicielem pól naftowych, kiedy zaś w Bojszowej nastała zima i akcja westernu musiała przenieść się na północ, prezes splajtował na południu i błyskawicznie dorobił się majątku na handlu skórami wśród śnieżnych pól Alaski. Z magazynów swej spółdzielni dostarczał również rekwizyty, które uwiarygodniały grane przez niego postacie - wielkie beczki z ropą do rafinerii oraz wyprawione skórki nutrii, które udawały lisy i wilki. Idylla z prezesem skończyła się, kiedy przybyła niespodziewanie na plan filmowy żona przydybała go w scenie miłosnej z panienką z saloonu. Dziewczyna była znacznie młodsza i ładniejsza od prezesowej, która też i nie dała sobie wytłumaczyć, że to tylko gra i po gwałtownej awanturze zakończyła filmową karierę męża. Kobiety były zawsze problemem dla Józka. Przede wszystkim od samego początku brakowało mu aktorek. Dziewczyny niby garną się do filmu, marzą o zostaniu gwiazdą, ale jak przychodziło co do czego, to wstydziły się, albo też bały, że je ludzie we wsi wezmą na języki. Co gorsza nie tylko same nie chciały grać, ale jeszcze swoich chłopów odciągały od filmu. Najpierw jako narze­ czone, bo podczas randki zamiast siedzieć biernie na planie i nudzić się, wolały pójść do prawdziwego kina albo do dyskoteki. Potem jako żony, ponieważ uważały, że miejsce mężów jest w domu. W dzień powszedni zawsze się tam jakaś robota znajdzie, niedzielę zaś trzeba zgodnie z bożym przykazaniem święcić, a nie wygłupiać się w indiańskim pióropuszu na głowie. Drugim punktem niezgody był alkohol. Kobiety nie lubią, kiedy mężczyźni piją, i z tym akurat Józek, który sam jest abstynentem, gotów był się zgodzić, ale gdyby nie postawił piwa czy pół litra, nikt by mu grać nie przyszedł. Zaczęło się jeszcze od Tomka, który chętnie dawał konie, bryczkę i własną osobę pod jednym warun­ kiem jednak, że " m i tu zaraz synki butelkę przyniesiecie". I tak już zostało. To, co aktorzy piją na planie, jest zawsze prawdziwe, dlatego też najbardziej lubiane są sceny w saloonie. A kiedy scenariusz ich nie przewiduje, urządza się bar w komórce. Józek dostarcza tam alkohol w rozsądnych dawkach, ale trudno mu upilnować, aby inni nie dołożyli czegoś od siebie. Nauczony doświadczeniem Józek, nie zostawia już teraz scen walki na koniec dnia zdjęciowego, bo zdarzało się, że rozochoceni aktorzy nie potrafili rozróżnić prawdy od fikcji i zamiast zastrzelić się elegancko, łapali za cepy i tłukli do nieprzytomności. Nic dziwnego więc, że czasem kobiety mają pretensje. Sam Józek swoją przyszłą żonę poznał w kinie. T o był dobry omen i sprawdziło się. Są już ze sobą szesnaście lat. Początkowo pomagała mu przy robieniu filmów, potem znudziła się, a narodzi­ ny dziecka stały się dobrym pretekstem, żeby przestać. Nigdy mu jednak nie przeszkadzała, nie miała pretensji, że na filmy wydaje pieniądze, że niszczy zdrowie, traci czas. W niedzielę, gdy Józek kręci, żona z synkiem urządzają piknik nad rzeką, idą do lasu na grzyby albo odwiedzają krewnych we wsi. Kiedy pobrali się w 1976 roku, Józek przeniósł się do Pszczyny, miasta odległego o 20 kilometrów, gdzie zamieszkał u rodziców żony. W Pszczynie zaczął też pracować jako robotnik w brygadzie remontowej, jednak wszystkie wolne chwile spędzał nadal w ro­ dzinnej wsi. Jeśli pogoda pozwalała, kręcił westerny w gospodarst­ wie Tomka, który raz na zawsze użyczył mu swego podwórza. �W zimne i deszczowe popołudnia natomiast wyświetlał swoje filmy krążąc od domu do domu. To było jego prywatne objazdowe kino. Po ukończeniu nowego filmu pierwsze pokazy urządzał w świet­ licy lub remizie. Schodziły się tłumy - dwieście,trzysta osób na jeden raz i dopiero wtedy Józek przeżywał katusze, bo "filmować to nic, ale pokazywać to jest egzamin. Tłok, upał, każdy komen­ tuje, pyta, przerywa, a do tego sprzęt prymitywny, więc cały czas drżę, żeby synchronizator nie zawiódł, bo jeśli najpierw z armaty leci dym, a strzał słychać później, to natychmiast z dramatu robi się farsa." Na własne mieszkanie czekali trzy lata. O trzy za długo, bo kiedy się ożenił, ojciec kazał mu zlikwidować "Małe Hollywood", które przez lata rozrosło się do trzech pokaźnych pomieszczeń. Był tam wytworny saloon z barem i pianinem, urząd szeryfa, w którym mieścił się skład wszelkiej broni oraz areszt, gdzie za solidnymi kratami stały prycze więźniów. Eksmisja była tym boleśniejsza, że Józek nie miał co zrobić z meblami i rekwizytami. Co się dało, poupychał w piwnicy, a rzecz najcenniejszą, pianino, kolega obiecał przechować w swoim domu. Kiedy jednak Józek przywiózł tam na drabiniastym wozie ogromny instrument, powiedziano mu, że jedyne wolne miejsce znajduje się w chlewie. Skutki tego okazały się tragiczne. Przez zimę myszy i szczury rozprawiły się z pozostawionymi w piwnicach rzeczami, zjadły nawet zrobione ze sznurka peruki, a co oszczędziły, zgniło. Natomiast wyciągnięte z chlewika pianino nadawało się tylko na śmietnik. Zrozpaczony Józek postanowił urządzić mu godny pogrzeb. D o filmowej sceny, w której przejęci słusznym gniewem mieszkańcy miasteczka Woodortd wieszali koniokrada, dorobił efektowny koniec. Stojącego już pod stryczkiem złoczyńcę uwal­ nia banda podobnych mu opryszków. Podczas walki, która się potem rozpętała, nie posiadający broni koniokrad schował się w pianino, w zamieszaniu jednak jeden z jego kumpli rzucił w instrument laskę dynamitu. Amunicja była prawdziwa, pianino wyleciało więc w powietrze z ogłuszającym hukiem, a okaleczałe struny dźwięczały, grały i rzęziły tak przeraźliwie, że zbiegła się cała wieś w przekonaniu, iż pod lasem rozbił się samolot. Kiedy z żoną i synkiem otrzymali wreszcie swój własny pokój z kuchnią, Józek od razu przekształcił go w magazyn rekwizytów i pracownię, gdzie z powodu braku miejsca półleżąc na podłodze cierpliwie, kawałek po kawałku, malował dekoracje. Powoli odtworzył to, co zostało zniszczone i kręcił kolejny pełnomet­ rażowy western Ful śmierci. Skończył go niedługo przed swoimi trzydziestymi urodzinami, datą graniczną, która każdego męż­ czyznę skłania do rozrachunku z samym sobą. Właśnie wtedy Józek uznał, że zaczyna się powtarzać i że czas skończyć tę wspaniałą przygodę, lecz trzeba to zrobić z roz­ machem, "tak, aby coś po nas pozostało". Tym pożegnaniem miał być western zrobiony bardziej profesjonalnie, w nowej technice, który byłby syntezą tego, co dotychczas stworzył łącząc w sobie najlepsze wątki, sceny i postacie z jego filmów. Z ogłoszenia kupił rosyjską kamerę, "szesnastkę" z trzema obiektywami. Model przestarzały, sprężynowy, ze skomplikowaną zmianą taśmy w trzech małych kasetach, był jednak prawdziwą rewolucją, ostatecznym przejściem od prymitywnego amatorstwa do tech­ niki, którą posługiwali się zawodowcy. Film zaczął w sierpniu 1980 roku, gdy cała Polska ogarnięta już była strajkami, a w gdańskiej stoczni rodziła się "Solidarność". Moment był dramatyczny, ludzie bali się występować, patrole kontrolowały wszystkie drogi i kilka razy Józek przeżywał gorące emocje, kiedy na oczach milicjantów musiał otwierać bagażnik pożyczonego samochodu wypełniony bronią, dolarami i amery­ kańskimi sztandarami. "Sam siebie wtedy kiąłem, że tak dobrze umiem podrabiać, bo w pierwszej chwili brali mnie za terrorystę, a potem długo musiałem się tłumaczyć i udowadniać, że to wszystko lipa." Praca nad Człowiekiem znikąd trwała z przerwami do roku 1983. Józek wykorzystał wszystkie swoje doświadczenia, zrealizo­ wał najbardziej szalone pomysły. Sfilmował nawet bizony - żubry w znajdującym się nieopodal Pszczyny parku narodowym. Te ogromne i niebezpieczne zwierzęta oglądać można tylko z daleka na specjalnym wybiegu, a wstęp do puszczy, gdzie chodzą na wolności, jest surowo wzbroniony. Józek dostał się tam przez płot. Ponieważ nie miał dobrego transfokatora, musiał podchodzić do żubrów bardzo blisko. Na głównego bohatera wybrał wspaniałego samca, który stał po środku stada. Z nozdrzy buchała mu para i był tak zdumiony, że ktoś odważył się doń zbliżyć, iż początkowo w ogóle nie reagował na intruza. Kiedy wreszcie ruszył do ataku, Józek który ledwo zdążył uruchomić kamerę, rzucił się do ucieczki i nieomal w biegu przeskoczył parkan. Ta sytuacja powtarzała się, aż Józek wpadł na pomysł, aby schować się w żłobie stojącego na rozległej polanie karmnika. Stamtąd filmował skubiące trawę olbrzymy modląc się, by żadnemu z nich nie przyszła ochota na siano. Scena wyszła znakomicie i lepsza od niej była tylko ta, w której brały udział świnie. Prawie sto macior i prosiaków stłoczono na podwórzu w pobliżu saloonu. T u właśnie rozegrał się finał dramatu - rozprawa szeryfa Złotko z bandą, która urządziła nań zasadzkę. Bandyci mieli znaczną przewagę, lecz Złotko znakomi­ cie strzelając spod płaszcza zabił wszystkich. Zalani krwią padli w błoto, a przerażone hukiem wystrzałów świnie deptały po ich martwych ciałach. Wówczas Złotko odpiął i rzucił na ziemię swoją gwiazdę szeryfa. Podczas gdy także ją tratowały zwierzęta, zwycięzca samotnie odjeżdżał w dal. Swoje ostatnie dzieło Józek postanowił udźwiękowić. Dyrektor wytwórni filmowej w Katowicach zgodził się za sporą opłatą udostępnić sprzęt. Józek szukał sponsora, każdy jednak usłyszaw­ szy, że zrobił western, tylko się w czoło pukał. Udało mu się wreszcie namówić D o m Kultury w Pszczynie. Za astronomiczną wówczas sumę pół miliona złotych Człowiek znikąd ożył. Znako­ mity dźwiękowiec Zygmunt Nowak oczarowany filmem po mist­ rzowsku podłożył wszystkie efekty. Narratorem był Józek, bo "każdy aktor brzmiałby sztucznie, a jestem prosty i prymitywny jak ci na ekranie". Muzykę - na bębnach i gitarach - nagrała orkiestra z Bojszowej, a dźwięki towarzyszącej i m fisharmonii z 1905 roku były "równie dychawiczne i rzężące jak pokazany na filmie świat, który też odchodzi, umiera". Potem zdarzył się cud. Gotowy już film zobaczył przypadkiem w wytwórni pochodzący także ze Śląska Kazimierz Kutz, jeden z najlepszych polskich reżyserów, i uznał go za rewelację. "Jeśli Amerykanie kiedykolwiek wymyślą Oskara dla a m a t o r ó w - oświadczył speszonemu Józkowi - to Człowiek znikąd dostanie go na pewno." Póki co jednak zaprosił Józka na festiwal Filmów Amatorskich, gdzie początkowo inni twórcy, demonstrujący swoje parominutowe dzieła, przyjęli go nieufnie. Pełnometrażowy western zrobiony poza wszelkimi strukturami - to nie mieściło się w głowach. Dopiero w czasie projekcji rozbawili się i zachwycili. Skończyło się wśród powszechnego entuzjazmu, chociaż bez nagrody, bo film pokazano poza konkursem. Nagrodę otrzymał Józek niedługo potem od Śląskiego Towa­ rzystwa Filmowego. Największym tryumfem jednak był pokaz w Bojszowej. Spełniły się wieloletnie marzenia Józka, jego film został pokazany w prawdziwym kinie, na wielkim ekranie, tym samym na którym on zobaczył po raz pierwszy Chaplina, a potem podziwiał wszystkich swoich mistrzów. Na trwające przez całą niedzielę projekcje stawili się wszyscy mieszkańcy wsi. Rodzina Józka płakała ze wzruszenia, a aktorów rozpierała duma. D o tej pory mogli oglądać siebie wśród trzasków i szumów na małym skrawku płótna, teraz poczuli się po raz pierwszy uczestnikami wielkiego filmowego misterium. I oczywiście wszyscy - widzowie i twórcy - domagali się dalszego ciągu. Tak oto, to co miało być końcem, stało się początkiem. Poprzeczka poszła wyżej i ludzie z Bojszowej dostali ostróg. Chcieli robić więcej i lepiej, deklarowali swój udział i pomoc. Józka nie trzeba było namawiać. Sam w głębi serca nigdy nie wierzył, że naprawdę porzuci film. W następnych latach powstał więc drugi pełnometrażowy western, który czeka na udźwiękowienie, a obec­ nie Józek pracuje nad następnym, będącym trzecią częścią sagi 0 losach Ślązaka Złotko na Dzikim Zachodzie. W międzyczasie Józek przeniósł się do małego domku, jednego z wielu bliźniaczych klocków tworzących przedmieście Pszczyny. Z szarej, pozbawionej jakiegokolwiek wyrazu ulicy wchodzi się tu wprost w świat fantazji, zapełniony dziesiątkami przedmiotów, mebli i obrazów, które zdają się być przeniesione w czasie 1 przestrzeni z XIX-wiecznej Ameryki, a w rzeczywistości są dziełem Józka. W piwnicy znajduje się saloon z obszernym barem, a każde z pomieszczeń mieszkalnych jest jednocześnie malowniczą rekwizytornią. Obróbka techniczna filmu odbywa się w jadalni, gdzie całą nieomal podłogę przykrywa sfatygowany dywan, który po do­ kładnym odkurzeniu zmienia się w stół montażowy. Każdą scenę 181 �Józek najpierw ogląda na projektorze tak długo, aż zapamięta we wszystkich szczegółach, co chce wyciąć. Potem w białych rękawi­ czkach zdejmuje taśmę i oglądając ją pod światło tnie na małe kawałeczki. Część ścinków idzie do kosza, a reszta zostaje ułożona na dywanie i precyzyjnie sklejona. Jest to robota bardzo żmudna, ale skuteczna. I właśnie w tym, że może sam pracować nad taśmą, widzi Józek wielką przewagę techniki filmowej nad video. Tu ma w ręku konkret, tam oglądałby wszystko na ekranie, a do montażu potrzebny byłby sprzęt profesjonalny, który kosztuje fortunę. Ta ukochana taśma jest jednocześnie jego zmorą. W sklepach nie ma jej od lat. Kręci więc na tym, co uda mu się akurat zdobyć. Do tego samego filmu używa Agfę i Orwo, Kodaka i Fuji, taśmy różnej czułości, często przeterminowane. Kiedy nie ma kolorowej, to nawet czarno-białą, którą kopiuje na sepię. Zdarza się, że rano są zdjęcia, a w nocy jeszcze jeździ i szuka czegoś, na czym mógłby je zrobić. I często musi korzystać z nielegalnych źródeł. "Wszystko jest przestępstwem wokół tego filmu - śmieje się Józek - tak że najpierw powinny być kajdanki, a potem pytania. Gdybym chciał się trzymać prawa, to nic bym nie zdziałał i nie dlatego, że tak lubię, tylko dlatego, że inaczej nie można. Brak jest nieomal wszystkiego. Amunicję wynoszą mi więc z pobliskiej fabryki, a taśmę z różnych instytucji, gdzie ją potem dla mnie na lewo wywołują. Tak od lat działam na pograniczu prawa i bez­ prawia zupełnie jak bohaterowie moich westernów." Józek ma także w domu małe laboratorium, w którym obok barwników do skór i kleju do wąsów, wytwarza - z saletry, cukru pudru i opiłków - proch do armat, a z tuszu, mąki i farby emulsyjnej - krew. Potrzebuje jej dużo, lecz mimo licznych eksperymentów, nie udało mu się wyprodukować substancji o idealnej gęstości i barwie. Kiedyś z ogromnym wysiłkiem zdobył puszkę krwi produkcji Max Factora używanej przez zawodowców i cały dzień zdjęciowy zaplanował jako serię efektownych bójek i pojedynków. Rozlał krew do prezerwatyw, które jako jedyne nadają się do tego celu, pierwsze porcje rozdał aktorom, a resztę schował do pojemnika. Kiedy przyszło do kręcenia, okazało się jednak, że cała krew znikła. Krótkie śledztwo wykazało, że była ona słodka niczym cukierki, więc aktorzy zjedli ją błyskawicznie i potem tylko gęby mieli w środku czerwone. Zdjęcia wyk. 182 "Praca z amatorami to zawsze wielka niespodzianka - mówi Józek. - Ja mogę sobie wszystko wyobrazić, przygotować w każ­ dym szczególe, a potem i tak będzie na odwrót. Dlatego cały scenariusz do mojego filmu mieści się na jednej kartce z zeszytu, a plan dnia zdjęciowego to zaledwie parę punktów. Zresztą nawet do nich nie przywiązuję się za bardzo, żeby oszczędzać nerwy." - Dlaczego to robisz? - pytam. - Podporządkowałeś życie jednej idei, która nie przyniosła ci ani sławy ani pieniędzy. Na początku, rozumiem, była przygoda, zabawa, ale to już przecież ćwierć wieku ogromnego wysiłku i poświęcenia. Czy to ma sens? - Sam się nieraz nad tym zastanawiam. Zdrowie straciłem, bo doktorzy mówią, że astmy nabawiłem się właśnie przy filmach. Na urlopy nie jeżdżę, żadnej niedzieli nie odpoczywam, a jeszcze w tych filmach utopiłem majątek. Kiedy jednak patrzę wokół, myślę sobie, Boże, jakie to życie może być monotonne. Ludzie ciężko harują, aby dużo zarobić i kupić samochód, meble, video, a gdy wszystko mają, to już tylko tak w kółko - jedzą, patrzą w ekran i chodzą do fabryki. Ja bym oszalał. Mnie przynajmniej udało się przedłużyć młodość, utrwalić ludzi i miejsca, które już przeminęły, bo tak naprawdę to ja te filmy kręcę przecież o nas, mimo że one rozgrywają się w Teksasie. - A czy ważną przyczyną nie jest także chęć, by na chwilę stać się bohaterem, zwycięzcą? - Oczywiście. To jest właśnie cudowne w filmie, że z chabety można zrobić ogiera, a z takiego cherlaka jak ja herosa. Myślę zresztą, że każdy mężczyzna chciałby się sprawdzić, pokazać, że umie strzelać, ujeżdżać konie, zwyciężać zło. Dlatego westerny są takie popularne, lecz oglądanie ich w kinie to jak lizanie cukru przez szybę. Dopiero gdy przemieniam się w Józka Złotko, następuje prawdziwe spełnienie. I mam przy tym taki wewnętrzny luksus, bo oto czytam w gazecie, że Kirk Douglas czy Robert Redford grają w westernach, ponieważ kochają ten gatunek. Oni jednak muszą być tym i robić to, co im karzą producenci i reżyser, ja natomiast zamykam gazetę i wiem, że jutro będę filmować, co tylko wymyślę - będę rewolwerowcem albo szeryfem, zwyciężę lub zginę. I wtedy czuję, że jestem wolnym człowiekiem. styczeń 1989 Małgorzata Niezabitowska © iasz Tomaszewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6da54d0c449ba360cef5f1071b2ceb8.pdf 84e6059d5c4aef67d9b0bf0a4e9706c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5616 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5220 Title A name given to the resource Widać, kto wesoło zamieszkuje świat/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.3-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Dudek, Karolina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Widać, kto wesoło zamieszkuje Z Andrzejem rozmawiają Kramarzem Karolina Sławomir Sikora: Skąd się wziął pomysł na projekt dotyczący domu, tego, ja\ człowiek buduje wokół siebie rzeczywistość? Czy od razu zrodził się jako ta­ kie duże przedsięwzięcie? Is\ąd pomysł, żeby tam nie było człowieka; on jest, ale fizycznie go nie ma. świat i Weroniką Dudek Lodzińską i Sławomir Sikora W L : Podeszliśmy do niego nieco przekornie: byliśmy ciekawi domu tych, którzy go de facto nie mają. Pierwszym skojarzeniem byli bezdomni. Znaleźliśmy takie miej sce. Jak się okazało, oni mają dom, i to mocny. To była pierwsza odsłona nasze­ go projektu. l,62m oznacza dokładnie przestrzeń, którą zajmuje łóżko... 2 Andrzej Kramarz: Sam pomysł powstał przy okazji projektu realizowanego przez Martę Miskowiec i Monikę Kozień-Świcę Domowa atmosfera w 2004 roku. Można było nadsyłać różne materiały: zdjęcia, impresje, wiersze, cokolwiek... A.K.: I wtedy zrodził się pomysł na cykl l,62m domu. Chodziło o to, żebyśmy odwrócili tę sytuację... A.K.: Sam projekt był fascynujący. Zaczęliśmy odkrywać, że nawet jeżeli człowiek nie posiada domu, to i tak ma potrzebę organizowania go. Te łóżka były dobrym początkiem. Mieliśmy dużo szczęścia, że na nie trafiliśmy, bo to tu jest wejście do domu... To jest tak osobiste, tak intymne, dlatego że wchodząc tam ze światłomierzem (używaliśmy sztucznych świateł), jest się naprawdę w domu, ale też w czyimś łóżku. Wywiad przeprowadzony dla „Rocznika Muzeum Etnograficz­ nego im. Seweryna Udzieli w Krakowie" (t. XVI), który ukaże się na początku 2010 roku. W numerze znajdą się m.in. teksty o nowych formach działalności muzeum: • projektach badawczych .Wesele 21" i „dzielo-dzialka", • • • • • Weronika Łodzińska: Otwierać domy... 2 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA festiwalu etnodizajnu, studium obiektu, archiwum Romana Reinfussa, nowych zasobach, a także interpretacje kolekcji oraz recenzje z ostatnich wystaw. �Wywiad 4 W.Ł.: W takim bardzo prywatnym domu... A.K.: Jedni mają mnóstwo rzeczy, inni nie mają nic - na przykład tylko jakieś napisy, notatki. WŁ.: Andrzej Kramarz Wycinki z gazet... sztuki, grafiki i fotografii na krakowskiej Akademii A.K.: To są bardzo osobiste rzeczy. Tak napraw­ dę oni organizują sobie ten dom całymi latami, bo w noclegowni w zasadzie można mieszkać bez ograniczeń, trzeba tylko stosować się do kilku zasad: współpracować z pracownikiem socjalnym i opusz­ czać noclegownię w ciągu dnia, jeśli, oczywiście, jest się zdrowym. Najdłużej przebywający lokator, którego spotkaliśmy w noclegowni, mieszkał w niej trzynaście czy czternaście lat, nie pamiętam dokład­ nie. W tej noclegowni nikt nie ma szaf! Tylko jeden człowiek, który był krawcem, miał szafę, ponieważ szył dla tego „domu" różne rzeczy Jedyną własną przestrzenia iest wiec przestrzeń zaimowana przez łóżko Z,ma nocleeownie zamieszkuie wiecei osób nawet trzysta. Ponieważ me ma tyle łóżek oodłoea pod nimi tez jest zamieszkana" Jest tam mnóstwo rzeczv które daia do mvslenia Bvlo na przvklad zu pelme „mezamieszkane" łóżko, p o p i s a ć na boku. 7anvtaliśmv kto t u mieszka? A o n i m ó w i ą Nie Sztuk P i ę k n y c h , U n i v e r s i t é de la S o r b o n ę oraz wiemv Uniwersytecie Jagiellońskim. Kurator galerii sztuki To ze L e sfe z k i m ś n r z e z t r z v m i e s i ą c e w ieH ' w s p ó t c z e s n e j Camelot. Organizatorka s p o t k a ń n v m n o k ! i nie zna 1 artystycznych. W s p ó t z a t o ż y c i e l k a Fundacji Imago wstrząsające... Fotograf, absolwent Instytutu Kreatywnej Fotografii w Opawie (Czechy). Laureat wielu n a g r ó d fotograficznych. W s p ó ł t w ó r c a Fundacji Imago Mundi, cztonek Kolektywu FotografowVisavis.pl. W latach 2006-2008 wicedyrektor artystyczny Miesiąca Fotografii w Krakowie. Stypendysta Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Prowadzi zajęcia w Akademii Fotografii w Krakowie. Opublikowat m.in. album Rzeczy (MEK, 2009) oraz z i l u s t r o w a ł z b i ó r e s e j ó w Odessa Transfer. Nachrichten vom Schwarzen Meer (Suhrkamp Verlag, 2009). Weronika Ł o d z i ń s k a - D u d a Fotograf, dokumentalistka. Absolwentka historii - l a k i ś nrzvhłeda trzv m i e s i ą c e t u mieszka" n a w e t L o i m i e n i a iesr Mundi. W s p ó l n i e z Andrzejem Kramarzem stworzyta obszerny projekt Dom. Jej indywidualne realizacje to m.in. cykl Sale balowe, Wnętrza oraz Pokoje panieńskie prezentowane w Galerii Z a c h ę t a w ramach wystawy Dokumentalista. S.S.: Czy łatwo było wejść do tego świata? A.K.: Łatwo. Bardzo łatwo. Rozmawialiśmy naj­ pierw z dyrektorem i administracją. Wyrazili zgodę, ale mieszkańców noclegowni nie było, gdy robiliśmy zdjęcia. Dopiero Wojtek Kocołowski rozmawiał z nimi, kiedy pisał tekst. Tu akurat było łatwo. S.S.: Czyłi zdjęcia były robione pod ich nieobecność? A.K.: Tak, nie mogli być w ciągu dnia, ale wiedzieli, że będziemy fotografować ich łóżka. Kiedy pracowa- BARBARZVÑCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek 5 liśmy, byli tam różni ludzie, na przykład tak zwany Parowóz, który był chory. On nam pomagał i dużo opowiadał. S.S.: Czy to ten pierwotny „bral? sprawił, ze potem cały projekt był pozbawiony łudzi? A.K.: Nie, to nie tak. Mogliśmy zaaranżować to inaczej, ich nieobecność była zamierzona. Chcieli­ śmy, żeby ci ludzie byli opisywani poprzez przed­ mioty, poprzez dom. Twarz jest na zdjęciu szalenie mocnym elementem. Jeśli mamy portretowaną oso­ bę, to siłą rzeczy skupiamy się na niej. A jeśli jej nie ma, za każdym razem pojawia się właśnie pańskie pytanie: dlaczego nie ma ludzi? I wtedy zaczynamy sobie budować ich obraz poprzez przedmioty, który­ mi się otaczają. To było od początku założone. S ł a w o m i r Sikora Adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Jego zainteresowania badawcze k o n c e n t r u j ą sie na w i z u a l n o ś c i w kulturze. O p r ó c z tego interesuje się a n t r o p o l o g i ą ś m i e r c i i tzw. a n t r o p o l o g i ą refleksyjną. W s p ó ł p r a c o w a ł z redakcją „ K o n t e k s t ó w " , „ K w a r t a l n i k a filmowego" (wydawanego przy Instytucie Sztuki PAN), P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Jest c z ł o n k i e m Nordic Anthropological Film Association. Jego ostatnim p r z e d s i ę w z i ę c i e m był film Zeby to byto ciekawe. Film o mediatyzacji obrzędów S.S.: Potwierdził pan moje spostrzeżenie z oglądania fotografii rozmaitych wnętrz: gdy jest tam osoba, to ona mocno koncentruje naszą uwagę. weselnych zrealizowany wraz z Karoliną Dudek. Karolina Dudek A.K.: Tak jest. Zanim z a i n t e r e s o w a ł a się a n t r o p o l o g i ą k u l t u r o w ą , W.Ł.: To, że nie zastaliśmy tych ludzi, miało bardzo ważne konsekwencje. Zgromadzone przez nich przedmioty zaczęły do nas „gadać". To była kwintesencja tego, co posiadają, kwintesencja pora­ żająco mocna: na przykład ikonostasy, które tworzą, przeplatając święte obrazki fotografiami nagich ko­ biet. Ich wymowa była tak silna, że byliśmy bardzo ciekawi tych ludzi. Oni są tu niezwykle mocno obec­ ni. I to też była myśl, którą postanowiliśmy później rozwijać. Ilekroć oglądaliśmy te zdjęcia, odkrywali­ śmy rzeczy, których nie zauważyliśmy podczas sesji, przykład to, co mają zawieszone „suficie" czyli spodzie łóżka osoby, która mieszka wyżej. Intvmności z którvmi danv człowiek zasvpia i sie budź, To biło bardzo intymne iakbv przekroczenie pewne, granicy - przynajmniej dla mnie... A.K.: Pojawia się momentalnie ciekawość - bo jesteśmy w czyimś domu i . . . ojejku! O Boże! Nie- 3 - 3 ( I G - l l ) 3DD3 BARBARZYŃCA s t u d i o w a ł a kulturoznawstwo Europy Zachodniej na UW, finanse i b a n k o w o ś ć w SGH, z a r z ą d z a n i e i marketing, a t a k ż e stosunki m i ę d z y n a r o d o w e . Tematem jej pracy magisterskiej była p r z e s t r z e ń biur. U c z e s t n i c z y ł a w Laboratorium etnograficznym ,Wizualność w kulturze" prowadzonym przez S ł a w o m i r a Sikorę, w ramach k t ó r e g o z r e a l i z o w a ł a film etnograficzny Nixongate (2008) d o t y c z ą c y fenomenu bram weselnych. Obecnie uczestniczy w projekcie filmowym „Analiza roli filmowca i znaczenie filmu weselnego w e w s p ó ł c z e s n e j kulturze typu ludowego". �Wywiad 6 których rzeczy aż nie sposób dotknąć, nie można przykładowo zapalić lampki - to takie tłuste! Od razu uruchamia się wyobraźnia. Człowiek próbuje sobie wizualizować tę postać, w której domu jest... W L : Zgadywaliśmy, kto jest kim. Jeden czło­ wiek miał na przykład mnóstwo pluszowych mi­ siów, sądziłam więc, że to ktoś młody, może nieco infantylny. Okazało się, że to był starszy pan, który znalazł te maskotki. A.K.: Pracował w PCK i mówił: „Piękne były, to sobie zabrałem". W L : Tak. A jednocześnie jego ubranie złożone pedantycznie w kostkę, przy tych miśkach, wiele mówiło, opisywało charakter osoby. Niekiedy wi­ dzieliśmy rzeczy szokujące. Czasem niesamowicie zaaranżowane kolory, zestawiali je zupełnie pod­ świadomie: na przykład poduszki dopasowane do ręczników, bądź też ręczniki do materaca. Widać było przejmującą wrażliwość i nieobojętność. Nie­ raz byli to ludzie wykształceni. Los lub zbieg oko­ liczności sprawiły, że znaleźli się na ulicy. nego. Zapytaliśmy, czy nie ma innej fotografii syna. Okazało się, że nie miał. Ten człowiek nie miał nic. A to, co miał najcenniejsze, to była ta najbardziej mocna i drastyczna kwintesencja. Wszystkie te opisy wynikają z takiej właśnie syntetyczności. Wiąże się ona z tym, że wszystko, co mają ci ludzie, jest taką pigułką. A.K.: Rozmawiamy o wystawie, ale chcemy też zrobić z tego książkę - wtedy tych historii będzie więcej. W innych cyklach, jak na przykład w Emi­ grantach, jest tylko krótki wstęp i w opisie nie ma nic więcej poza tym, czyje to mieszkanie i od ilu lat ta osoba mieszka na osiedlu Le Haut du Lièvre. W przypadku wystawy musimy myśleć o tym, żeby nie zamęczyć widza, stąd lakoniczność opisów. Jeśli chodzi o „łóżka", myślę, że jest wystarczająco dużo powiedziane o ich właścicielach, bo my też znaliśmy ich krótko. To są najważniejsze informacje, jakie dostaliśmy. Natomiast przypadku cyrkowców chcielibyśmy bardziej rozbudować wstęp. Karolina Dudek: A wjaki sposób pojawiały cykle? Czy to było przypadkowe? się kolejne S.S.: Najczęściej zdjęcia opatrzone są syntetycznym A.K.: Nie, właściwie żaden cykl nie powstał - choć wiele mówiącym - opisem. Jak do tego doszli­ przypadkiem; „łóżka" wiązały się z procesem szuka­ ście? Dlaczego na przykład nie rozbudować bardziej nia. Interesuje nas to, na co nie mamy odpowiedzi. To właśnie jest fascynujące, kiedy odkrywamy jakiś tego opisu, historii człowieka? temat - nie znamy odpowiedzi i idziemy to foto­ WL.: Opis jako historia? Muszę opowiedzieć grafować. Po „łóżkach", po bezdomnych pojawiła pewną historię. Zrobiliśmy zdjęcie: dość charakte­ się biała izba, czyli taka izba „ponad stan". To nie rystyczne łóżko z wielkim zegarem, nie było tam jest impuls na zasadzie: zróbmy białe izby, bo to jest prawie nic prócz wielkiej marynarki. To bardzo jakieś „odpalone". Pomysły przychodzą zazwyczaj plastyczne zdjęcie, które pokazujemy na początku z różnych stron. Kiedy rozmawia się z kimś na Za­ wystawy. Miejsce to należało do mężczyzny, który chodzie i mówi mu się, że w niektórych domach bardzo się jąkał, był rozbity i rozchwiany, po prostu istnieje taki pokój, i że j est on naj ładniej szy, są w nim nerwowo chory, i poprosił, żebyśmy podeszli, bo naiiainieisze rzeczy a nie można w nim mieszkać to chce nam pokazać coś drogocennego, naprawdę bar­ dla młodego Europejczyka jest to niewyobrażalne. dzo drogiego. Nerwowo przewracał kartki papieru, wyciągnął fotografię i powiedział- Proszę państwa S.S.: A jak wybieraliście „ obiekty " do zdjęć? Czy -jak to jest mój syn. Zamordowali mi go". Było to zdjęcie w przypadku trzystu łóżek - °d razu następuje proces chłopca tuż po sekcji zwłok, ledwie co pozszywa— daleko posuniętej selekcji, a potem jest tylko wybór BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek 7 stricte wystawowy; wiadomo, że na wystawie może A.K.: I to też jest bardzo fajne. Wrócę do tego, być pięć, dziesięć zdjęć Ja\ wygląda proces decyzyj­ 0 co pan pytał. Musimy dokonywać selekcji zdjęć ny, jakie rzeczy są według was ciekawe? Rozumiem, do projektu. W tym projekcie nie chodzi o to, by że nie jest to masowa dokumentacja... udokumentować wszystkie łóżka bezdomnych na świecie albo wszelkie białe izby. Chodzi o podanie idei, uruchomienie wyobraźni. Bardzo się staramy, W L : Muszę pana zmartwić, w przypadku żeby to było różnorodne. Mamy na przykład tylko białych izb trochę tak jest, bo niełatwo je znaleźć. jedno zdjęcie, w którym fachowe oko etnografa A.K.: W ciągu ponad półtora roku znaleźliśmy dostrzegłoby prawdopodobnie „rasową" białą izbę. Istota tkwi w tej żerdzi. Reszta to, z etnograficznego siedemnaście izb. punktu widzenia, w ogóle nie są białe izby. Jednym z ważniej szych trofeów był dla dom, W L : Zapytać gospodarzy w drzwiach, czy mają w którym biała izba w jej tradycyjnym rozumieniu białą izbę, a potem powiedzieć: ,Wiecie państwo, nie istnieie. Mieszkał w nim człowiek z pięciorgiem ona nam się trochę nie podoba" - tego nie możemy dzieci i żoną w jednej kuchni i jednym pokoju, zrobić, bo to zawód dla tych ludzi, a pokonaliśmy długą drogę, żeby w ogóle dostać się do środka. Zawsze jesteśmy dziwnie entuzjastyczni. Gdy wchodzimy do wnętrza, naprawdę się nim cieszymy. Za każdym razem, każda biała izba wiązała się z taką radością. Cieszyło nas to, że mogliśmy do niej wejść. Rzeczywiście, zrobiliśmy ich dużo, może ze trzydzieści. 1 jak to zwykle bywa, kiedy nie ma się wystarcza­ jąco dużo pieniędzy, był jeszcze w trakcie budowy reszty domu. Przez parę lat cała rodzina mieszkała w dwóch pomieszczeniach, a umowna biała izba była zamknięta na klucz. Stała tam wersalka ude­ korowana góralskimi gaciami i kapeluszem. I to jest dla nas istotne: pokazujemy, że tak też ludzie w głowach mają. A.K.: Nie, dwadzieścia parę... W L : Na wystawie pokazujemy dwanaście - to j est kwintesencj a, tyle ma być w cyklu. Zawsze doko­ nujemy wyboru. Selekcja jest zdecydowana, ale nie robimy jej przed wykonaniem zdjęcia. Bo może się zdarzyć niespodzianka. Coś w pierwszej chwili nie wydaje się ciekawe, a potem okazuje się, że powstaje z tego świetny obraz. K.D.: A co jest ważniejsze: oryginalność przestrzeni? plastyczność zdjęcia czy A.K.: Myślę, że obie te rzeczy są bardzo ważne. Powiedziałbym, że Weronika ma silnie wizualne, a ja socjalne nastawienie. To trochę tak działa. Nie masz takiego wrażenia? WL: wizjer. Tak, każde z nas, co innego widzi przez 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA S.S.: Jak to się dzieje, że ludzie odkrywają przed wami swoje sekrety? Czy to wasz entuzjazm otwiera drzwi? WŁ.: My jesteśmy paskudni, ponieważ widzimy dużo rzeczy. Więcej niż ludzie, którzy nas goszczą. Na przykład otwiera nam przemiła młoda kobieta, wchodzimy do białej izby i wiemy, że ona jest jesz­ cze panną, bo wskazują na to wszystkie znajdujące się tam przedmioty. O tym, że nie wyszła za mąż, świadczy liczba poduch, które wyszyła jej mama. To była bardzo tradycyjna rodzina. Ona była taka smutna, a te poduchy były gwoździem do trumny: „Kochana, koniec! Nigdy więcej nie wychodzimy z domu!". W białej izbie widzimy też losy całej ro­ dziny: pojawiają się dość charakterystyczne plasti­ kowe serwetki z kwiatami przywożone z Ameryki trzydzieści lat temu podobnie iak lalki ze straszna ilością' wyblakłych juz falban sztuczne kok,-tresk. �8 w siatkach z koralików i makatki przedstawiające Matkę Boską, produkowane na Tajwanie, ukazu­ jące ją jako kobietę ze skośnymi oczami. A.K.: Języki ognia zamiast promieni. I oni tego nie widzą! W L : A kolory były tak mocne, tak infantylne, tak słodkie, że w pewnym sensie od razu zobaczy­ liśmy obraz gospodarzy. S.S.: A czy próbowaliście o tym rozmawiać, dlaczego właśnie tak to wygląda, czy tylko robiliście fotogra­ fie? Rozmawialiście o tych intymnościach, znacze­ niach, o których pani wspomniała? Wywiad A.K.: W przypadku białych izb, poduch - tak, rozmawialiśmy. Jeśli chodzi o skośne oczy, to nie. Były też na przykład lalki - pytaliśmy: „Co one tu robią?", a gaździna mówi, że przywiozła z Ame­ ryki dwie i ściszonym głosem dodaje: ,Wstydzę i trochę, tej nigdy dziecku nie daliśmy, bo była do białej izby". Zdarzały się takie rozmowy. Nie mamy narzędzi etnograficznych do pytania o to wszystko, ale rozmawialiśmy. Nas oczywiście najbardziej inte­ resuje idea domu w kontekście całego projektu i ona też się później rozwija. W przypadku emigrantów pytania są już trochę inne dojrzalsze zahaczają o coś innego, rozmawiamy z nimi, ale to nie jest istota naszej pracy. Często też tak bywa jak na. przy— kład w białe izbie żeiest cholernie zimno-musi być zimno bo tam trzeba nieboszczyka położyć. s ? FOT. ANDRZE �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek S.S.: To jest lodówka. A.K.: No i oczywiście buty trzeba zdjąć, bo nie wypada wejść w butach, to normalne. I dwie godzi­ ny w tym zimnie, w skarpetkach, ustawiamy aparat, robimy zdjęcie. Potem jeszcze chwilkę w kuchni i uciekamy. W L : Każda z białych izb jest inna i coś innego nas w niej intryguje. Jedna była wesoła i kolorowa, było tam wiele dywaników, dywaniki na dywani­ kach, jedna makatka przedstawiała lwa, a na jego głowie wisiał obraz Matki Boskiej. To nawarstwie­ nie było aż piękne. Okazało się, że mieszka tam szalenie radosna kobieta. Wręcz promieniała. Była bardzo otwarta i opowiedziała nam różne smaczki ;j KRAMARZ I WERONIKA ŁODZIŃSKĄ. ORYGINALNE ZDJĘCIE JEST KOLOROWE 9 dotyczące białej izby. Dowiedzieliśmy się, że czasem biała izba była takim miejscem, żeby się, cytuję, „popróbować". A.K.: Zdradziła nam, że matka dała jej się po­ próbować w tej izbie. Potem pytaliśmy o tę kwestię w innych domach. Chcieliśmy sprowokować gospo­ dynie do wyznań, ale one były oburzone, mówiły, że to nieprawda... W L : Przedmioty zdradzały, że było tam za wesoło! [śmiech] S.S.: A czy moglibyście powiedzieć cos więcej wła­ śnie o przedmiotach? O obcowaniu z rzeczami, które mogą nastrajać. Pan mówił o zmysłowości doświad- �Wywiad 10 czenia, szczególnie w odniesieniu do łóżek ' gowmach, o tej gęstości. Zamknięta, mala przestrzeń staje się bardzo znacząca i nasycona inną osobą. A.K.: A film się właśnie naświetla, mamy 30 sekund, a przecież wiadomo, że mysz powoduje jakieś drgania - i co tu zrobić?! [śmiech] W Ł : Tak, odczuwamy to całymi sobą, od począt­ ku do końca. Wspomnę tu o dwóch projektach. Nasz ostatni projekt, który robiliśmy w Waranasi, w In­ diach, nazywa się Dom tymczasowy. To miejsce, do którego ludzie przyjeżdżają, żeby umrzeć. Na pew­ nym etapie życia kończy się energia do wykonywania codziennych czynności. Ludzie przyjeżdżają i chcą w skupieniu oddać się modlitwie, oczekiwać przejścia na drugą stronę. Wej ście do poszczególnych cel - to są chłodne, betonowe cele - jest za każdym razem prze­ życiem. Z reguły mieszkają w nich samotne kobiety, rzadko kiedy małżeństwa jeszcze w pełni sił. WŁ.: Ten projekt był naprawdę mocnym obcowaniem z człowiekiem. Ostatnie zdjęcie zrobiliśmy w celi starszego mężczyzny, który nie miał sił. Kucając, przygotowywał swoją pudżę. Mimo że szykował się do modlitwy, był tak miły, że wyszedł i zostawił nas, żebyśmy mogli zrobić zdjęcie. Było to szczególne przeżycie, bo znaleźliśmy się z aparatami i statywem w środku jego wieczerzy i jednocześnie modlitwy. Musieliśmy uważać na jedzenie na ziemi świętą wodę, w n o c l e S.S.: Wymagało to indywidualnej zgody? WŁ.: Docieraliśmy indywidualnie do każdej z tych osób. Często byli to ludzie bardzo chorzy, wchodząc do pomieszczenia, czuło się, że ich dzień może się zbliżać. Mam na przykład na myśli człowie­ ka, który już tylko leżał. Mieliśmy wrażenie, że jego życie dobiega końca. Weszliśmy jednak do tego po­ mieszczenia. On wstał i pozwolił nam zrobić zdjęcie. Pozostało łóżko: wgnieciona poduszka, która miała intensywny zapach; zostało to coś, co wisi w powie­ trzu, coś gęstego i ciężkiego. Ta fotografia n3 zawsze pozostała dla mnie ni o c u yni spotkaniem z tym czło­ wiekiem. Tak samo było z Gitą, która mieszkała tuż obok. Była straszną bałaganiarą i miała niesamowite ilości ciuchów. Masę! Robiąc zdjęcie, musimy wykonywać akrobacje. I akurat Gity mieliśmy ograniczone pole manewru bo iei cela była napraw de niewielka Chcąc uzyskać iak naiwiekszy dystans musieliśmy oprzeć s,e o orzerażaiacy stos iei fatałasz' ków, wręcz zapaść się w nich. Trudno było naświe¬ tlać klisze na bezdechu 7 tona \y\c\\7W^j nam iłowie Fotografuje inne pomieszczenie również wstrzymywaliśmy oddech i nade zohaczyliśmy iak na statvwwdrannia sie mvszv to iest takie mocne yw P ją ? y y ) którą i tak niechcący rozlałam. Ten projekt kojarzy mi się z takimi mocnymi wejściami. Kolejnym byli Emigranci - podróż dookoła świata w pigułce, bowiem w tych ogromnych blokach Nancy wybudowanych w latach sześćdziesiątych nie mieszkał, już Francuzi lecz ludzie z pięćdziesięciu dwóch krajów świata Chodziliśmy i pukaliśmy od drzwi do drzwi — to była iedyna metoda żeby nas wpuścili Wiązało sie to z konfrontacja Doszliśmy d.takie! nerfekni ze doskonale uo LdKiej pencKcji, uosKoiiaie wiedzieliśmv wieuzieiismy, kto KIO otworzy CVv to hedzie C h i ń r z v k rzv ktos zGwatemali,czyzJamajki... A.K.: I zapach, i drzwi, i wycieraczki, czasem mała naklejka - takie drobne elementy sprawia­ ły, że w zdecydowanej większości przypadków wyczuwaliśmy, czy to będzie Afryka, czy Azja. To nieprawdopodobne! WŁ.: I brud, który temu towarzyszył. A.K.: Budynekzzewnątrzjestzwielkiej płyty.To wygląda podobnie jak u nas, tylko że te bloki mają po pięćset metrów długości i trzynaście pięter wyso­ kości, więc nawet kiedy na zewnątrz idzie pięć osób, to wydaje się, że nikogo tam nie ma. Byliśmy tam w ramach programu Residence i żadna z instytucji, które nam pomagały, nie załatwiła nam wejścia do ani jednego mieszkania. Wjeżdżaliśmy na trzynaste BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek piętro i schodząc, pukaliśmy do kolejnych drzwi. S.S.: A ja\ często spotykaliście się z odmową? A.K.: Trudno jednoznacznie odpowiedzieć. Mieszkaliśmy na miejscu i prowadziliśmy warsztaty z niepełnosprawnymi dziećmi. Ja miałem tam rów­ nież wystawę mojego dawnego projektu, ale dzien­ nikarze nie zjawili się, bo bali się przebywać w tej okolicy wieczorem. Kiedy przyjechaliśmy, w Nancy były jeszcze ślady po spalonych samochodach. Miesz­ kaliśmy tam, chodziliśmy z torbami i statywami, a miejscowi patrzyli na nas trochę jak na kosmitów, ale też z aprobatą, widząc, że w ogóle się nie boimy. Po­ nieważ prowadziliśmy warsztaty z dziećmi, zdjęcia robiliśmy często w przerwach, kiedy tylko mogliśmy. W południe większość mężczyzn pracowała. W dżinach pochodzących z Maroka czv Algierii ieśli bvłv ortodoksvine kobiety me mogły nas wpuścić do domów Czasem mówiły Proszę orzyiśc iutro za pytam meza" Nieraz ktoś'sie nie zgadzał bo chciał mieć święty spokÓ! Ale dv udało nam sie porozma wiaćztymiludźm'często wyrażali z,ode Mieszkało ram tez nare rodzin f L c u s k i c h i to one odmówiły F Rvć m o ż e emiaranri mieli n o r z n r i e więzi braterskie^ v L m i - \ n i . L w i , nn f J n m , t n a wLik, m ówi z nam, ja nie mowię po trancusJm Weronika mowi, a^e akcentem, jest rozpoznawalna więc byliśmy WŁ.: Mogliśmy razem ponarzekać na Francuzów. A.K.: No właśnie. Wracając do pańskiego pytania o rzeczy, po „łóżkach", po doświadczeniach z nocle­ gownią i białym izbami pojawili się hobbyści, ludzie mający potrzebę świadomego kolekcjonowania. WŁ.: Które nie jest kontrolowane. A.K.: Zazwyczaj żony strasznie narzekają. Mówią: „Mój mąż jest stuknięty!". Kiedy żonie hodowcy kanarków pokazaliśmy zdjęcie pokoju kolekcjonera rzeźby naiwnej, stwierdziła, że tamten ma lepiej, [śmiech] Czasem jest tak, że gdy patrzymy 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA 11 na zdjęcia, trudno sobie wyobrazić, że mielibyśmy tam mieszkać, że moglibyśmy tam spędzić jedną noc. Oni nie wyobrażają sobie z kolei mieszkania gdzie indziej. To jest potrzeba kolekcjonowania, otaczania się przedmiotami, teoretycznie świadomego, choć niekiedy to się wymyka spod kontroli. Czasem są absolutnie zniewoleni, jak na przykład myśliwy, który wykopuje z żoną czterodniową sarenkę, pochowaną przez dzieci. Niesamowita historia! Świetni ludzie! To zdjęcie z plakatu wystawy. [Jest też na TV stronie okładki - przyp. red.]. Uroczy ludzie, mówią, że kochają zwierzęta. Ponieważ to, co widzimy, nie bardzo nam się z tą miłością zgadza, pytam wprost: Ale iak kochacie?" A oni na to że gdy przychodzi 'sobota czy niedziela' rob,a sob,e kawe i siadaia on na przykład przed willdem ona przed niedźwiedziem i medytuia myślą o tych zwierzętach I wszystko było OK dopóki nie zobaczyliśmy małd kilkudniowa sarenki Weronika snvfała o nia i okazało sie ze w czasie ż n i w u rodziny sarenka została przecięta ale zvła 7anvtali rzvadvhvta sarenka umarła modihvła zabrać- Nie 'hole nia dzieri onieknła" Po t v L I in nrwnJki.n,' n r v v t h ! l i t i n dni, J L h ł , i przypadJoemprzyjecnaliasarenKategodniazdecnJa, najmtods, zrobiu pogrzeb. do nocy az a poszły spacwykopahją, wyszorował,, wypchał,, mają w kolekcji. WŁ.: To jedyny przypadek, gdy żona absolutnie podziela pasję męża. Jest księgową w klubie łowiec­ kim, nie ma nic przeciwko jego pasji i sama też zbiera, uwielbia to. Zazwyczaj żony odcinają się od kolekcjonerskich zapędów swoich mężów... S.S.: A jak wyszukujecie kolekcjonerów? A.K.: Pocztą pantoflową. To często trzyma się w sekrecie. Nie podajemy nazwisk, możemy za­ mieszczać jedynie lakoniczne opisy, ponieważ oni się boj ą. Zachowanie taj emnicy j est j edynym warun­ kiem, który musimy spełnić. Na przykład scenograf - mieszka w jednym pokoiku na parterze, za oknem stoją prostytutki, a tu kolekcja, Maria Callas z głośni­ ków i on w atłasowym szlafroku. Fenomen! �Wywiad 12 K.D.: Czy poszukiwaliście kolekcji konkretnych przedmiotów, czy po prostu ludzi, którzy cos z pasją zbierają? A.K.: Muszą to być kolekcje widoczne, a nie ukryte w szafach. Nie jest istotne, czy ktoś zbiera kapsle czy wypchane zwierzęta, ale to, że ma taką potrzebę. Chcieliśmy pokazać różne przykłady. Mamy między innymi kolekcję afrykańskich masek księdza. W L : Wbrew pozorom nie jest łatwo znaleźć ta­ kie osoby. Są różne kolekcje: jeśli ktoś zbiera kartki pocztowe, to dla nas jest to trudne. U pewnego pana w serwantce było bardzo dużo malutkich orzełków i patriotycznych symboli. Może to rzeczywiście była jakaś ważna i cenna kolekcja, ale zajmowała jedną serwantkę. A.K.: W Dębicy pewien człowiek miał cały zbiór w garażu - nam jednak chodzi o to, żeby to było mieszkanie. wody i wolna przestrzeń na szerokość drzwi, a na końcu krzesełko. On ma drugi pokój, który dzieli z żoną, i to wszystko. U myśliwego zaanektowany został cały dom z wyjątkiem kuchni, w której nie byliśmy. Więc bywa różnie. WL.: W przypadku hobbystów fotografowaliśmy kolekcje. AK.: Ale to są centralne miejsca, w których spędzają najwięcej czasu. Dla nich istotne j est, by móc pochwalić się kolekcją, więc są to pokoje reprezentacyjne. WL.: W przypadku emigrantów kluczem był salon - tu zbierały się rodziny, to było miejsce naj­ bardziej tętniące życiem. Kiedy byliśmy u rodzin muzułmańskich, zawsze wszyscy siedzieli w salo­ nie, parzyli herbatę i częstowali nas daktylami. Pełno dzieci, kobiety w chustach i te charakterystyczne dla ich kultury meble, które sobie przywozili z Algierii i Maroka. Salon był duszą. K.D.: Z filmu Andrzeja Różyckiego o Zofii Rydet S.S.: A czy we wszystkich tych projektach pojawiają pamiętam najbardziej jej „wejścia" wchodziła, mówiąc: „Żadnego sprzątania i układania", i robiła się łóżka? zdjęcie. Czy wy zezwalaliście, żeby przestrzeń była A.K.: Nie, nie. Ale jest to pokój reprezentacyjny, świątecznie przystosowana? gdzie ono się zazwyczaj znajduje. Choć u emigran­ tów częściej był telewizor niż łóżko. A.K.: Pukaliśmy, wchodziliśmy i nie było takiej szansy. Poza jednym przypadkiem w Nancy, kiedy kobieta właśnie wybiegała z dzieckiem i powiedzia­ W L : Obsesja telewizora. ła, żeby przyjść następnego dnia, oni nie wiedzieli, że przychodzimy. To fascynujące, bo mamy zdjęcie K.D.: W jaki sposób wybieraliście pokój, w którym mieszkania Algierki, pozostawionej przez męża robiliście zdjęcie? Znowu: historia, czy estetyka? z dwójką dzieci, a na szklanym stoliku nie ma grama kurzu. To samo z białymi izbami. A.K.: Może podamy kilka przykładów, a pani oceni. Pokój scenografa wygląda jak muzeum. On ma jeden jedyny pokój i kuchnię. To po prostu WL.: Ci ludzie nie wpuszczą nas już drugi raz. niewyobrażalne, tam wszystko jest jak w muzeum, Wchodzimy na gorąco, skaczemy na głęboką wodę. nietknięte. I on tam też śpi. Ale w przypadku akwa­ Umawianie się jest ryzykowne. rysty, który mieszka na trzecim czy czwartym piętrze w bloku, w wąskim pokoju po obu stronach są akwa­ S.S.: A pomysł na zakonników? To są w końcu tak ria. Na fulll Pod sam sufit! Węże, rybki, kilka ton różne przestrzenie. BARBARZYŃCA 3 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek A.K.: Dla nas w idei domu mieści się jego róż­ norodność. Weronika nie mogła wej ść do cel zakon­ ników, mimo moich starań. Dlatego zrobiła Pokoje panieńskie w Kairze. W przypadku cel bardzo interesowało mnie to, że ci ludzie, w przeciwieństwie do większości, nie „myślą o domu". W pewnym wieku każdy czło­ wiek zastanawia się, czy chce mieć dom - na wsi, z basenem - czy też nie, ale pojawia się myślenie, by osiąść, natomiast niektórzy ludzie wybierają zakon. Ważna jest dla nich strona duchowa. Albo chce uprawiać rolę, albo być naukowcem - szalenie istotna jest klauzula zakonu. Zakonnicy nie mają 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 13 wyboru, dostają cztery ściany pomalowane na biało i zaczynają zamieszkiwać. W sposób niekoniecznie uświadomiony zagospodarowują ten dom, który jest dla nich absolutnie drugorzędną sprawą. Z tymi celami jest trochę tak jak z pokojami studenckimi. Gdy mieszkamy w takim pomieszczeniu, próbuje­ my zorganizować przestrzeń tak, aby dzieliła się na przestrzeń do pracy, przestrzeń prywatną i tak dalej. W większości cel część pokoju zasłonięta jest jakąś szafą. Część oficjalna jest bardzo elegancka, a dopie¬ ro za. szafą stoi łóżko, wiszą prywatne zdjęcia. Ten podział jest bardzo widoczny. Zakonnicy nie mają własnej kuchni, bo mają wspólną stołówkę. Poka- �Wywiad 14 żuję różnych ludzi, różne zakony i różne osobowo­ ści, na przykład jezuitę, do którego należy kolekcja sześciuset dywanów. A może ją mieć, bo jest już na emeryturze, zajmuje dobrą pozycję w zakonie. Gdyby był na początku swej drogi, pewno nie mógł­ by jej mieć, a już na pewno nie mógłby poświęcić pokoju czterem religiom - on sobie aranżuje takie kąciki. Inny zakonnik żyje w kompletnym bałaga­ nie, jak student. A z kolei cela księgowego to dla mnie jakieś bardzo nieludzkie pomieszczenie - jak pokój hotelowy - stoi tam jakiś regał, szafa, łóżko, rowerek i to wszystko. Pokój księgowego zrobiłem za.ra.z pQ jezuicie i to było przerażające. Każde pomieszczenie jest lepsze ja po prostu nie widzę tego człowieka A.K.: Niektóre są cierpkie. I oczywiście pojawia się pytanie: czy mamy prawo mówić o tych ludziach, że są cierpcy, choć właściwie nie mówimy tego. S.S.: A co znaczy „cierpcy"? A.K.: Że są takie niezamieszkane. S.S.: Sterylne? A.K.: Nie, nie sterylne. Zaniedbane, ale jak się powie, że zaniedbane, to zaraz będzie, że brudne czy coś takiego. W L : Takie nieautorskie, przypadkowe, i . . . pobieżne. Choć niekiedy te kabiny są wyraziste! K.D.: Włamie: „widzę czlowie\a". W waszych wypo­ Żony kierowców szyją im czasem niesłychanie oka­ wiedziach pojawia się motywfantazjowania na temat załe buduarowe zasłony, j ak do łóżka Ludwika XVI. łudzi w zależności od tego, czym się otaczają. Czy rze­ Więc nasze wyobrażenie, że jest tam straszna masa czy faktycznie dobrze „opowiadają człowieka"? Czy nagich kobiet na zdjęciach i taka męska sztama, one mówią prawdę? Mówią, jakjest, mówią mocno, w ogóle się nie sprawdza. Często jest to właśnie mówią w taki sposób, który daje się łatwo wyczytać, gotujący się makaron i święte obrazki. A mówiąc o tych cierpkich... czy tojednaktyłkopozór? A.K.: Przede wszystkim nie nazwałbym tego fantazjowaniem. To tylko nasze myślenie. Nato­ miast ja bym odwrócił pytanie: czy kiedy ludzie opowiadają nam o swoich przedmiotach, są świa­ domi tego, że opowiadają nam o sobie? Często jest tak, że po obejrzeniu zdjęć wiedzą, że drugi raz nie pozwoliliby nam fotografować, bo są całkowicie obnażeni. „Czy tak wygląda mój dom?" - zdarzyło się parę razy, że ktoś dziwił się, że tak wygląda jego pomieszczenie. S.S.: A jakie są komentarze do waszych zdjęć? A.K.: O „łóżkach" ludzie mówią: „Tak... Ale to smutne...". Mam jednak wrażenie, że izba biała kolorowa jest zawsze wesoło odbierana. Podobnie z TIR-ami. Niektóre są takie buduarowe. W L : A niektóre cierpkie. A.K.: I dużych maskotkach w kształcie penisa... pluszowych. W L . : To są właśnie ci cierpcy, tacy bez korzeni... A.K.: Tak. Kupi sobie taki fun, postawi, i to jest to, co widać na pierwszy rzut oka, a cała reszta to zwykła kabina. WL.: To jest dom na kółkach, dlatego chcieliśmy to sfotografować. Oni tam śpią, mieszkają, to dom w pełnym wymiarze. I jest tam zupełnie wygodnie. A.K.: Zdjęcia robiliśmy na wschodniej granicy. Prawo drogowe nie jest jeszcze restrykcyjne w przy­ padku Rosjan, Ukraińców, Kazachów i oni mogą mieć różne rzeczy. U nas to już jest zabronione, bo stanowi zagrożenie na drodze. Te wszystkie maskot- BARBARZVNCA 3 - 3 ( 1 G - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek ki, które dawniej było widać, kiedy się jeszcze jeź­ dziło stopem - to jest już dziś zabronione w Polsce i w Unii Europejskiej. Tapetować można, ale nie wolno mieć maskotek i proporczyków. Oni kiedyś lubili wieszać mnóstwo tych pamiątek. 15 A.K.: Rzeczywiście, coś takiego, co byśmy po­ wiedzieli o meblach z Ikei. Nie na takiej zasadzie, że kopiujemy kogoś, ale że to jest taki schemat. Przy­ wozimy pufy, które zajmują dwie ściany. One mogą mieć obicie bordowe lub beżowe, ale to zawsze ten sam styl, ten sam wzór. K.D.: W waszych opowieściach uderza mnie to, ze sposób, wjakj zakorzeniamy się w przestrzeni, w świe­ WL.: „Imitacja" poj awia się też w białych izbach cie, wcale nie zależy od możliwości finansowych. - może to kwestia tego samego gustu, a może wszy­ To jest coś całkiem duchowego i wewnętrznego. scy mieli rodziny w Ameryce, które przysyłały każ­ demu identyczne rzeczy - te same kwiaty, obrusiki, A.K.: Zdecydowanie tak. Widać to wyraźnie makatki, te same lalki, i każdy miał taki sam pomysł u emigrantów, dlatego ten cykl jest taki fajny. Z jed­ na ich ustawienie. nej strony na zewnątrz wielka płyta, a z drugiej ci ludzie... Można by o tym rozmawiać godzinami. A.K.: Obraz Świętej Rodziny z Józefem cieślą Tam istnieje problem na poziomie rodziny; młodzi z siekierą, który pojawił się w kilkunastu miejscach chcą się asymilować, ale nie mogą, ponieważ starzy - toporny, odręcznie malowany, widać, że chyba mieszkają od trzydziestu lat we Francji i pieniądze tą samą ręką. wciąż wysyłają do Maroka czy Algierii, bo - jak mówią - oni tam wrócą. I jak się asymilujesz, to nie WL.: Nieco podobnie było w domu dla bez­ jesteś nasz. Francuzi naprawdę mają problem z tymi domnych. Wszędzie wisiały zdjęcia nagich kobiet, ludźmi. Oni nawet jeżdżą po meble do swoich to wynikało z rywalizacji, który będzie miał lepsze, krajów. Pamiętasz to mieszkanie z Armenii? Tam fajniejsze. Takie nagromadzenie, niekompletnie niczeeo nie było oni w oeóle nie mieli pieniędzy szczere, jakby wypadało to mieć. tylko t d e n dywan z Matka Boska brązowy zimny smutny... Oni byl, strasznie smutni. Co ktoś wysta S.S.: Rywalizacja? wił to oni wstawili do siebie Segregowanie rzeczy, które przynosi sie do domu też zależy od naszego WL.: Tak. I proszę mi wierzyć, pamiętam czasy poczucia estetyki, prawda? walki o plakaty z „Bravo" - wiadomo było, które są W L : To jest takie zostawianie śladu. Mój ślad, mój odcisk. Pieczątka danego człowieka. To nas bardzo interesowało. S.S.: A czy w którymś z projektów dostrzegliście proces imitacji? Często się mówi, że ludzie naśladują sąsiadów. WL.: Tak. Imitacja pojawiła się w trzech przy­ padkach. W Nancy emigranci przywozili absolutnie takie same kanapy, absolutnie w tym samym stylu i tak samo je ustawiali. Co więcej, zawsze wisiało nad nimi zdjęcie czy obrazek przedstawiający Mekkę. To było wręcz nagminne... 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA lepsze, które nieco gorsze, kupowane na giełdzie po jednym. S.S.: A czy kiedy robiliście rozmowy? zdjęcia, towarzyszyły temu A.K.: To jest trudne ze względów technicznych. Rozstawiamy sprzęt i rozmawiamy o tym, zawsze jest zaproszenie na herbatę, pogawędkę - wtedy rozmowa schodzi na różne tory, ale kiedy pracujemy, ludzie zazwyczaj nie chcą nam przeszkadzać. WL.: A my nie chcemy przeszkadzać im. �Wywiad 16 A.K.: Mówimy o wyborze kadru, o tym, co wi­ dzimy, o fotografowanym mieszkaniu, o tym, co do nas dociera, co nas uderza. Zazwyczaj stoimy blisko ściany, żeby objąć to, co nas interesuje, więc gospo­ darze widzą, że nie ma miejsca i nie chcą przeszka­ dzać. To tylko z tego wynika, nie z jakiejś niechęci. Potem zawsze rozmawiamy. Z cyrkowcami też tak było, chcieli, żebyśmy z nimi zostali. W L : Ale jedna pani zadbała o nas szczegól­ nie, robiąc spektakl. Musisz przyznać, to już twoja działka. Przede wszystkim musimy wejść. Potem scenariusz pisany jest spontanicznie, za każdym razem inny. Ten pamiętam, bo był zaskakujący, pokrótce opowiem, bo byłoby trudno na coś ta­ kiego wpaść, gdyby się pisało scenariusz fdmowy. WNancy, kiedy fotografowaliśmy emigrantów, pu­ kaliśmy od drzwi do drzwi i otworzyła nam kobieta, która chyba słabo rozumiała francuski. Muzułmanka starsza już pani może około siedemdzie¬ sięciopięcioletnia. Miała' dość charakterystyczny, bladoniebieski peniuar i grube okulary z jednym szkłem rozbitym. Wpuściła nas do siebie. Był tam ieszczeiei svn earbaty i kulawv którvchodził wko ło nerwowo. Pracowało się nam niekomfortowo. Kobieta usiadła naprzeciwko nas nie rozumiała że chcemy zrobić zdjęcie bez nie!.' A iei svn cho¬ dził bardzo nerwowo po pokoi u i 'czeeoś' szukał po czvm otworzvł kanapę i znalazł kotal Ten kot hvł wielkim nrzerośnierlm zwierzęciem Okron nv ohrzvHliwv w kolorze mlerzneł kawv PnHał t • h ł H • ł go matce, ona się rozebrała oo pasa zaczęła go karmie piersią. Kot ssał, ona miała mleko... A.K.: Byliśmy przerażeni, nie chcieliśmy tej fo­ tografii. Jest to strasznie niesmaczne, wstrząsające. Stara kobieta karmiąca kota. A ona czeka. W L : To była wiedźma... A.K.: Żeby nie urazić tej pani, zrobiliśmy jej dwa zdjęcia, mimo że przy tak długich czasach naświe­ tlania filmu (trzydzieści sekund, czasem minuta) wiadomo, że osoba na fotografii będzie w ruchu, nieostra. W L : To jest ciąg dalszy opowieści o intymności, w którą wchodzi się, przekraczając próg czyjegoś domu. Bo są zwyczaje, których nie możemy prze­ widzieć. Można oglądać rzeczy, które nam coś pod­ powiedzą, ale potem zdarzają się sytuacje, które są fascynujące i przerastają wszystko. S.S.: Ona zapewne myślała, ze tego oczekujecie. Może to była znana historia, ktoś przychodzi, żeby to zobaczyć. WL.: Może to było coś normalnego, normalna domowa idylla. A.K.: A my o niczym nie wiedzieliśmy. Zazwy­ czaj robiliśmy tak, że Weronika mówiła szybko, żeby nie znudzić, ale wyraźnie, a ja z tyłu pokazywałem nasze zdjęcia, bo one zawsze nam pomagają. Ale przecież fotograf nie przychodzi tam co pięć mi­ nut. S.S.: Historia jak z Felliniego... A.K.: A innym razem taka historia. Pukamy. Drzwi otwiera olbrzymia czarnoskóra kobieta, We­ ronika zaczyna mówić, ja pokazuję zdjęcia. Ona nic, ani słowa. Nie wiadomo, czy przerwać, czy ją to interesuje, czy nie... Za chwilę przychodzi facet i staje za nią, Weronika dalej mówi i nagle za tymi uchylonymi drzwiami jest już ściana ludzi. Wero­ nika skończyła, nie wiadomo, co dalej. A kobieta mówi: „Om, i tyle. Wchodzimy do środka, jesteśmy w salonie. To jest to zdjęcie całe w różach, kapach: sztuczne kwiaty, wszystko sztuczne, niesamowi­ te... Oni po prawej stronie siedzą i jedzą obiad. My wszystko rozstawiamy przepra.sza.my mierzymy światła dzienne., sztuczne doświetlamy coś a oni iedza. iedza. Weronika mów, ze mv już kończymy a oni nic iedza Zrobiliśmy zdjęcie dziękujemy on ' „Dz.ękujemy", wyszliśmy. Takbeź słowa. Cały czas BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek próbowaliśmy zagaić - a oni nic, po prostu jedli i pa­ trzyli w telewizor... S.S.: Marsjanie... A.K.: Tak, ja zawsze mówię, że kosmici przyjeż­ dżają z torbami, statywami, pukają do drzwi i pytają, czy mogą w salonie zrobić zdjęcie... Z rozmowami bywa różnie, to jest bardzo indywidualna sprawa. 17 S.S.: Tojeden z wyjątków. Ale przecież w celi ubóstwo byłoby na miejscu. Takijest stereotyp związany z tym pomieszczeniem. Tu raczej zaskakują wszystkie inne pomysły, na przykład sześćset dywanów. A.K.: Widzi pan, wypunktował pan coś, co ja uznałem za nienaturalne, a co powinno być natu­ ralne. Kiedy zaczynałem ten temat, sądziłem, że nie będzie wielkich różnic. Myślałem, że krzyż będzie bardziej w lewo albo w prawo, drewniany albo me­ talowy, i tyle. S.S.:Aczy ludzie „tłumaczą"swoje mieszkania? Czy wyjaśniają, dlaczego jest ta\ a nie inaczej? Czy czują się waszą obecnością wywołani do odpowiedzi? S.S.: Odwiedził pan wiele cel i wybrał te, czy... A.K.: Nie, zupełnie nie. Nawet w przypadku tego dominikanina, który ma bałagan jak w studenc­ kim pokoju. Zadzwoniłem do niego po raz pierwszy, kiedy on akurat wyjeżdżał, więc skontaktowałem się ponownie. ,Właśnie wróciłem, jutro wyjeżdżam i jeśli pan myśli, że posprzątam, to nie, jak pan chce zrobić tak jak jest, to OK". „Dobra, wpadnę". Go­ dzinę później byłem u niego i zrobiłem to zdjęcie. Kiedy mówił przez telefon, że nie będzie sprzątał, od razu pomyślałem, że zacznie sprzątać i układać. Przede wszystkim nie wyobrażałem sobie, że to bę­ dzie tak: tu zdejmuje spodnie, tam pantofle, i to sobie tak leży... A.K.: Nie. Mam niewiele więcej. To jest wielki problem. Oni niemalże chcieliby, żebym do pa­ pieża szedł po pozwolenie. Cudownie się stało, że zacząłem od dominikanów, którzy są najbar­ dziej otwarci. Do jezuitów usiłowałem dotrzeć chyba z pół roku. Nie mam pojęcia, skąd bio­ rą się te straszne obawy. Więc przyznaję, nie mam więcej zdjęć. Chciałbym, ale to jest bar­ dzo trudne. Kiedy zadzwoniłem do karmeli­ ty, powiedział: „Nie. Może pan sfotografować pokój gościnny" - a docierałem do niego przez rekomendacje. Mówię, że nie o to mi chodzi, że chodzi mi człowieka który tam mieszka. S.S.: A czy poza takimi sytuacjami ja\z tą panią zda­ K.D.: Tym, co do mnie wraca po wystawie, jest rzają się rzeczy zaskakujące na szeroko rozumianym zdjęcie z mieszkania filozofa. /Znajduje się też na I stronie okładki - przyp. red./. Ale nie książki mnie poziomie estetycznym czy też wizualnym? tam niepokoją, lecz plakat, który wisi na ścianie. Na tym plakacie są wy drapane oczy. W fotografowanych W L : Tylko hobbyści. przez was przestrzeniach pojawiają się takie wła­ A.K.: Dla mnie zaskakujący jest na przykład śnie zupełnie nieoczywiste, a przez to niepokojące karmelita. Wydaje mi się, że gdybym miał zrobić elementy. te zdjęcia dziesięć lat temu, wyszedłbym, bo bym uznał, że nie ma tam niczego interesującego. Intry­ A.K.: Myślimy o tym, dokonując wyboru zdjęć guje mnie, że ktoś może gdzieś mieszkać parę lat na wystawę. Każda fotografia ma dla nas jakieś ko­ i wszystko, co widać, to: rowerek treningowy, zega­ notacje, każda ma jakieś cechy charakterystyczne. rek i święty obrazek, który równie dobrze mógłby Wydrapane oczy to mocna symbolika, od tego po powiesić ktoś inny. Zadziwia mnie, że człowiek prostu nie da się uciec. Są takie rzeczy, jak w przy­ może nie zamieszkiwać swojego miejsca. padku noclegowni, gdzie naprawdę wiemy, że ta 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Wywiad 18 lampka była obrzydliwie brudna, klejąca się, bo to nawet nie jest brud. Możemy sobie mówić, że je­ steśmy świetnymi fotografami, wchodzimy wszę­ dzie. Ale na pewne odruchy nie mamy wpływu, to jest o wiele mocniejsze, myślę więc, że wszyst­ kie te zdjęcia mają jakąś cechę indywidualną. W przypadku jezuity, do którego należą te wszyst­ kie dywany i złota kula - nie oceniam tego, to nie moja sprawa - chcę tylko pokazać, że jezuita ma sześćset dywanów na środku, i złotą kulę, i kamie­ nie. Fascynacja fascynacją, ale skąd się to u niego bierze? BARBARZYŃCA 9 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek 19 S.S.: Porządkowanie duszy... W zamyśle Rolanda WŁ.: Widzimy każdy obrazek, bo każdy może Bartheśa, punctum to cos, czego fotograf nie może za­ nam zepsuć zdjęcie, gdy źle odbije światło. projektować, przewidzieć. Oglądając później te zdjęcia, dostrzegacie w nich więcej Jak często w fotografiach S.S.: A czy mogliby państwo opowiedzieć o technicz­ jużpostfactum pojawia się cos niesłychanego, cos, czego nych aspektach robienia zdjęć? wcześniej nie było widać? Rzeczy, które frapują, zasta­ nawiają, przykuwają uwagę, nie dają spokoju. WŁ.: Muszę zacząć od tego, że mamy prze­ dziwną zgodność, aż jestem sama zdziwiona, co W L : Niestety muszę powiedzieć, że robiąc do wyboru kadru. Wchodząc do jakiejś przestrzeni, zdjęcie, widzimy naprawdę wszystko. Przykro mi, wiemy, że to będzie ten kadr. Może dwa razy na że pana rozczarowuję. Potem, kiedy oglądamy kilkadziesiąt zdjęć zdarzyło się inaczej. fotografię jest: wowl To też, ale tylko jeśli chodzi 0 efekt, który powstał. Natomiast robienie zdjęcia AK.: Zgadza się, i wtedy było: to zróbmy tak i tak. nie jest dla nas mechaniczną czynnością. Poświę­ Potem oglądamy i już nie mamy żadnej wątpliwości... camy temu niezwykle dużo skupienia i uwagi. Wi­ dzimy każdy detal, bo musimy odpowiednio usta­ WŁ.: ... które będą lepsze. Jest w nas straszna wić aparat. Czasami coś jest przysłonięte, w cieniu łapczywość przedmiotów - żeby każdy był widocz­ 1 musimy zwrócić uwagę, aby ten fragment znalazł ny - i mamy absolutną zgodność, że powinien być się na fotografii. Zanim zrobimy zdjęcie, Andrzej sto taki kadr, a nie inny. Potem zaczyna się ustawianie razy patrzy przez wizjer i pyta, co ja o tym myślę, i ja aparatu, które czasami trwa pół godziny, bo tu czai też patrzę sto razy. Takie sto razy z zatrzymaniem się mnóstwo pułapek. Ponieważ obiektyw jest szero­ oddechu - niestety dostrzegamy wszystko, od roz­ kokątny, pewne elementy mogą być zdeformowane, lanej kropli wody do czegoś, co jest na suficie. Tym mogą za bardzo wychodzić. Czasem trzeba zdecy­ bardziej, że kiedy mierzymy światło, widzimy każdy dować, że utniemy coś i nie będziemy tego żałować. ciemny i każdy jasny punkt. Jeśli jest ciemno, patrzę A najgorsze, kiedy się okazuje, że ściany są lekko w wizjer, Andrzej mierzy światło i pyta mnie, czy krzywe. To jesttakmatematyczne i wnikliwe patrze­ widzę tę czerwoną miskę, czy ona wchodzi w kadr. nie że iesteśnw w stanie określić czy budowniczy Musimy tak zmierzyć światło, żeby miska była me' skienścł" akieeoś kata bo coś nam sie edzieś łamie I rzeczywiście okazu! e sie ze skienścił" bo widoczna. Jesteśmy świadomi tego, co robimy. coś spada" a mv to widzimy orlez wizier Niedai AK.: Pojawiają się czasem odkrycia w rodzaju Boże za oóźno sie zorientować bo ootem zdiecie zobaczenia tytułu jakiejś książki. Nawet kiedy fo­ iest zensute I kiedy iuż mozolnie ustawiliśmy kadr tografuję swoje mieszkanie, mogę się zdziwić. Ale każde z nas zagląda sto tysięcy razy, widzi co innegdy fotografuję swoje mieszkanie, nie muszę się tak pr> bo ten nochvł nie został dobrze oceniony nrzez koncentrować jak na wyjeździe, bo wiem, że zawsze mogę do zdjęcia wrócić. W większości realizowane przez nas cykle były doświetlane sztucznym świa­ tłem, później robiliśmy czasem zdjęcia w świetle zastanym. Przy białych izbach była straszna jazda, te wszystkie szafy są wypolerowane na błysk, więc trzeba było w drzwi wkładać jakieś papierki, żeby odwrócić refleks, bo jeśli używamy softboksu, to szafa przyjmuje białe odbicia światła. I Matki Boskie... 3 - 3 ( I G - l l ) 3DD3 BARBARZYŃCA fedno d r u L nonrawia i szukamy pomostu ahy L ł o nałlenL L i i anarat Ł i A L Ł L r J u A iest l i i ź l e n o L w i o n v \e'I\ ^erJrean jest jakkolwiek przechyl, wal, się zdjęcie, lego me widac w wizjerze, ale widac w wersj, końcowej. Natomiast my wychodzimy z zalozema, ze me mo­ żemy pozmej kadrować , obcinać czegoś w kom­ puterze Po prostu tego me robimy Kiedy mamy od początku do końca zbudowany kadr, zaczynamy mierzyć światła. �Wywiad 20 A.K.: A światła są różne. Bardzo często myślimy o pewnym nastroju. Kiedy pojechaliśmy do Indii, chcieliśmy opowiedzieć o nich w pewnym klimacie, a nie w takim, powiedziałbym, niemieckim stylu fotografowania - wszędzie jasno i wszystko wi­ dać - nie używaliśmy więc sztucznych świateł. Ale przy hobbystach stosowaliśmy absolutnie wszystkie rodzaje: światło zastane, światło sztuczne. Kiedy fotografowaliśmy rzeźby, była żarówka i piękny ży­ randol - nie chcieliśmy tego stracić, więc musieliśmy go zapalić. Mierzymy światło wpadające przez okno, światło sztuczne i jedno z nas trzyma softboks,gdy drueie fotoerafuie W przypadku TIR-ów korzysta¬ liśmy z takieeo światła iak w lamp,e błyskowa tyle tylko ze na kablu Ta toie z aparatem Weronika za mna trzymaiacs e uchwytów przy drzwiach- ia tak naprawdę lezę na Weronice żeby me wypaść Kiedy i u z stabilnie stoimy Weronika wpycha flesz' zeby doświetlić i f a k w i s i l 7a k a ż d y m razem iesr nieco i n a c z n W p r z y p a d k u ł ó ż e k " h y ł y dwa soft hoksv Ale J i e l i ś L I n o r o czasu i m o i ś m v sobie p o z w o l i ć na n s t a w L l - hvło c i e m n o - n i e LmknW, v k ^ d . sa m i , l i h v L v tvlkn zamknięte Każde, strony, więc mielibyśmy tylko wierzcnmą warstwę iozka, byłoby tego, giębiej, więc tam doswietlalismy. W L : Czasami staramy się robić zdjęcia na zmia­ nę, żeby zabić jakąkolwiek zazdrość, jaka mogłaby się pojawić. A.K.: Nie, to się wzięło stąd, że na początku dziennikarze mieli straszny problem z tym, kto na­ ciska spust migawki. W L : A my już nie wiemy kto. W przypadku TIR-ów wiemy... A.K.: Nigdy tego nie rozumiałem, bo to nie jest „decydujący moment", nie ma znaczenia, czy ja zrobię zdjęcie za pięć minut, czy za dziesięć. To w ogóle nie jest ważne, kto naciska przycisk, więc robimy na zmianę, żeby nikt nigdy nie doszedł, czyje to zdjęcie. K.D.: A ja\ wygląda praca nad projektem w sensie przygotowania merytorycznego? WL.: Kiedy chcemy zrobić jakiś projekt, musi­ my pobyć, pomieszkać w miejscu, którego będzie dotyczył. I tak na przykład w Waranasi upłynęło wiele czasu, zanim zaczęliśmy zdjęcia. Stworzy­ liśmy codzienny rytuał: chcąc dotrzeć do tych lu­ dzi, musieliśmy jakoś zaskarbić sobie ich sympatię. W związku z tym jechaliśmy codziennie rykszą do cukierni i tam panowie pakowali dla nas egzotycz­ ne, śmieszne ciasteczka; z tymi pudłami przyjeż­ dżaliśmy i następował rytuał oddawania czegoś, co było od nas z serca Ale zwyczaj jazdy rykszą rano też wspominam iako nieodłączna cześć proiektu Podobnie edy pracowaliśmy nad TIR-ami mase czasu spędzaliśmy na parkingach W ten 'sposób zobaczyliśmy kiedy eranica zaczyna zyć Niełatwo siefotoLfuie kiedy iest tam ruch Zdiecia sie robi kiedy oni ledwie sie budzą My sterczymy od piąte/ a oni wstaia około woół do dziesiąta Czekamy na nich Nieraz nukamy w szyby Panie czy może sie naniuzohudzić?" T kiedy sa lekko zaspani noka L a nam swo^e wnętrze To sa przedziwne J L v _ które mają swoją siłę. A.K.: Jeszcze jedno. Odkryliśmy, że kiedy się wyjeżdża do jakiegoś miasta, do Nancy czy gdzie­ kolwiek indziej, to przez cały czas jest ono nieco obce, nawet gdy się chodzi po ulicach i spędza się tam miesiąc. Ale wystarczy wejść do jednego domu, poświęcić mu trochę uwagi, zrobić zdjęcia i wycho­ dzi się stamtąd jakby już do swojego miasta - to nieprawdopodobne. Oczywiście to uczucie jest po­ zornym odbiorem tego miejsca, ale jest coś takie­ go, że wychodząc z domu na ulicę, jakby bardziej należymy do tego miasta. Nasze widzenie jest już bardziej od wewnątrz i to jest niesamowite. WL.: Bezsprzecznie. Fotografowałam pokoje panieńskie w Kairze, ale tylko dlatego, że znalazłam się tam przypadkiem w dzielnicy koptyjskiej, która j est miej scem wyklętym. To jedno wielkie wysypisko BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek śmieci. Wszystko się tam pali, a mieszkańcy siedzą i segregują śmieci. Czasami są to drastyczne sceny na granicy życia i śmierci, bo dzieci chodzą gołymi stopkami po igłach - odpadach szpitalnych. Tak­ sówkarze odmawiają wjazdu: „OK, jak pani chce, to niech pani tam idzie, ja się stąd wycofuję, mnie tutaj nie ma". To miej sce budzi odrazę i przerażenie. Tym bardziej, że przyjeżdżają tam opętani ludzie, dziw­ nie szczekający jak psy. Jeden z ojców duchownych jest egzorcystą. Co czwartek wypędza złe duchy z ich dusz. W momencie, gdy zaczęłam wchodzić do tych domów i szukać pokoi panieńskich, wszyst­ ko zaczęło się diametralnie zmieniać. Zobaczyłam cudowne kolorowe rodzinv darzące sie wielka mi łośca Te dziewczęta sa szalenie radosne a Dok e panieńskie sa takimi nakami róz na wysypisku Ten L a t iest niedosteon"zamknięty Aby dostać sie do ich mieszkań trzeba' pokonać stertę śmieci, którą 01 zararniaia do środka Iest też notworna masa szczu rów My lałam ze ró sa o s w L n e świnki morskie ale nie T mieszkała tam nanrawde świetni ludzie' dlC 111C 1 1111C oZjt\.a.J ej Ldlll l l d J J l cl W 3 W1 CLIII 1 L I L I Z j I C ^ harriyo rienli w srorllcn r7iir wielka pnercne Polcoie < a k n l ™ 'nr^dni, m ,lnwniL T n L ^ J n 21 S.S.: Właśnie takie doświadczenie miałem na myśli, pytając o to zobaczenie post factum. Czy znając foto­ grafowaną rzeczywistość, patrząc na zdjęcie, zmysło­ wo obcujecie z tym światem? W L : Niestety, cały czas tak. S.S.: Nie można się odseparować i spojrzeć na to ja\ na ładny, estetyczny produkt... A.K.: Dla mnie to w ogóle tak nie funkcjonuje. Dopytywał pan o późniejsze znajdowanie w tych fotografiach jakichś relacji, konotacji - przyznam, że często po przemyśleniach pojawiają się pomy­ sły na kolejne cykle. Może nie biorą się bezpo­ średnio z jakiegoś przedmiotu, ale taka refleksja pojawia się po zakończonych zdjęciach. Robimy coś, widzimy, ale naprawdę nie ma czasu na to, by się tym delektować, mieć poczucie namacalności tych wszystkich przedmiotów. Potem rozmyśla­ my o tym... To jest niesamowite. Coś dostajemy z tych fotografii. S.S.: Wydaje mi się, że wszystkie wasze projekty skła­ są kolorowe, przesadnie malownicze, lo wszystko dają się na taki dom, który jest domem na granicy, zapada w pamięc. upal, nieprawdopodobny za­ w tym znaczeniu, że i ta „mieszkalnia", i Waranasi, pach, którego me można zmyc, da s,ę go jedynie i Kair, i emigranci - to są domy, ale też marginesy wywietrzyć najwcześniej po tygodniu. Zmiema s,ę szeroko rozumianego społeczeństwa. ogląd miasta; ta dzielnica stała s,ę moją ulubioną, bo wiem, jaka ona jest podskórnie. S.S.: Z tego, co powiedzieliście, wynika, żefotografia A.K.: Tak, to jest dom graniczny. jest sposobem poznawania rzeczywisto/a. S.S.: Czy planujecie kontynuować ten projekt? A.K.: Moim zdaniem tak... A.K.: Zdecydowanie tak. Zofia Rydet zrobiła swój cykl przepięknie, ale zupełnie inaczej, akcent W L : Bezwzględnie, to jest tak, jakby zobaczyć jakiś ostry film albo przeczytać niejedną książkę i jest był położony na coś zupełnie innego. Te rzeczy to podparte obrazem, zdjęciem, w którym dopiero póź­ się nie wykluczają, ale raczej uzupełniają. Nie ma niej odnajdujemy absurdalną rzeczywistość. Często żadnego porównania. Chcemy zrobić jeszcze kilka bawią nas pewne fragmenty, na przykład wypchany cykli, żeby pokazać, j ak one mogą być różne. Za tym lis, który ma w pysku kuropatwę. Po co on ma w pysku stoją konkretni ludzie. tego ptaka? To nas zastanawia i jednocześnie bawi. W chwili robienia zdjęcia widzimy wprawdzie kuro­ S.S.: A Waranasi był projektem wymyślonym czy patwę w pysku lisa, ale traktujemy to normalnie. znalezionym? 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Wywiad 22 A.K.: Nie, to wcześniej wymyślony projekt. Ale nie znaliśmy konkretnego miej sca i poszukiwaliśmy już w Indiach. W L : To było zabawne, bo zamieszkaliśmy nie­ spełna czterysta metrów od miejsca, którego szu­ kaliśmy. A.K.: Znowu cudowna historia. Znaleźliśmy człowieka, który wiedział, gdzie jest miejsce, o które pytamy. Był akurat przewodnikiem w hotelu, w któ­ rym zatrzymała się Weronika. W L : W ciągu trzydziestu sekund spotkaliśmy osobę, która wiedziała, gdzie to jest, gdzie jest miej­ sce, do którego przyjeżdżają ludzie, aby umrzeć... A.K.: . . . i załatwił nam wejście. A w ogóle, gdy jechaliśmy do Indii, zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że takich miejsc nie ma zbyt wiele, tak ra­ dykalnie posuniętych, w których ludzie mieszkają aż do śmierci. K.D.: Przepraszam, chciałbym jeszcze wrócić do pewnej sprawy. „Człowiek {tory załatwił nam wej­ ście. ..". Często spotykaliście takich -jak się mówi w etnografii - gatekeeperów, łudzi, którzy ułatwiają wejście do jakiegoś konkretnego świata? A.K.: Tylko w Indiach. To był tak naprawdę czło­ wiek z ulicy. Bo Weronika zapytała o przewodnika, który będzie mówił po francusku, i powiedziała mu, o co chodzi. WL.: „Tak, tak, wiem, to tu jest takie miejsce". A.K.: Tak, ale myśmy nie uwierzyli w to, że on wie, bo wysiadamy z taksówki, prosto z lotniska, pytamy i to jest właśnie człowiek, którego potrzebu­ jemy. A on rzeczywiście zaprowadził nas tam, gdzie chcieliśmy i wszystko załatwił. WL.: To było dla nas tak absurdalne, zadaliśmy pytanie, a on mówi: „No tak". „Ale czy pan dobrze zrozumiał?" „No tak, to tutaj, czterysta metrów stąd". To było nie do wiary! Przejechaliśmy pół świata, sądząc, że szukanie zajmie nam dużo cza­ su. Mieliśmy szczęście. Im bardziej coś wydaje się niemożliwe i abstrakcyjne, tym trzeba być bardziej upartym, i wtedy to się udaje. Nawet z noclegownią - była wówczas paskudna zima. Zanim tam przyje­ chaliśmy, dzieliłam się pomysłem z różnymi ludźmi. Mówili: „Ale po co? Jaki to w ogóle ma sens?" I im bardziej coś zdawało się nie mieć sensu, tym szybciej wyłaniał się przed nami kawał jakiejś niesamowite, historii. Podobnie było z zamieszkaniem w Nancy na. osiedlu emigrantów To też trąciło absurdem. Po pierwsze bvło to mieisce Drzerażaiace dla kogoś Lewnatrz-n,eDrzvchvlnesDoirzeniamrukl,wość a w de zamieszki i zła fama osiedla. Francuz, je omiiali A mv chcemv w nim zamieszkać na nółtora mie iara i ma bvć suner Nie bvło tam nrzyiemnie kiedy pojechaliśmy samochodem ale mu ieliśmy się przemóc , wysiąść. I tak było zakażdym razem K.D.: Pozwolę sobie drugi raz złapać za słowa. W jednej z odpowiedzi wspomniał pan, że nie macie etnograficznych narzędzi, w związku z tym to, co robicie, jest trochę inne. Czy poszukiwaliście jakichś etnograficznych inspiracji, czy to, co robiliście, było raczej intuicyjne? A.K.: Chyba każde z nas odpowie inaczej. Będąc dzieckiem, takim jeszcze gówniarzem, marzyłem, żeby zostać archeologiem. To nie jest to samo, d z i ś to wiem, ale cieszę się, że mogę łączyć ze sobą po­ dróżowanie i zgłębianie. To mnie fascynuje w foto­ grafii. A mówiąc, że nie mam narzędzi, po prostu przypominam, że nie jestem fachowcem, nie wy­ kształciłem się w tym kierunku... Choć etnografia, antropologia czy etnologia są mi bliskie, sporo na ten temat czytam nigdy bym nie p o w i e d z i a ł że jestem fachowcem. A ty? WL.: Etnografią może się to kiedyś stanie, nie chciałabym, ale może się tak zdarzyć. Dla mnie jest BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Sławomir Sikora i Karolina Dudek to zbliżone do antropologii. Taka wnikliwość i opo­ wieść o człowieku, głęboko i coraz głębiej. S.S.: Czy można zatem powiedzieć, ze tym, co was prowadzi w tym projekcie, jest poszukiwa­ nie pewnej prawdy o człowieku w ogóle, zwizualizowanym przez szczególne rzecz, jaką jest „wnętrze", przestrzeń, która pozwala na wejście w człowieka, przestrzeń, która jest mu w gruncie rzeczy najbliższa... A.K.: Ja bym się chyba nigdy nie odważył po­ wiedzieć, że mówię jakąś prawdę o człowieku... S.S.: Pojedynczym, może duże C. nie o człowieku przez A.K.: Właśnie nie. Dla mnie to nie jest praw­ da o człowieku, raczej zachwyt nad człowie­ kiem. Cały czas jest to próba zrozumienia, co to za człowiek, kim on jest. To jest przedstawienie. I jest ono dla mnie fascynujące. Oczywiście, za­ wiera się w tym jakaś prawda. Jednak nie czuję takiej mocy, aby twierdzić, że mówię prawdę o człowieku. Bardziej przypomina to obcowa­ nie czy też przebywanie z... I trzeba pamiętać, że przecież jest to także moje odczuwanie prze­ strzeni. WŁ.: To chyba jest wielość prawd o człowie­ ku. Wszystkie te wątki „prawd" przeplatają się. Widzimy, jak ktoś w chorobliwy sposób deko­ ruje ściany, bo obawia się pustej przestrzeni. Te motywy pojawiają się na przykład w białych izbach, gdzie nawarstwienie i dekorowanie oto­ czenia odbywa się w sposób przesadny, wręcz nerwowy, a jednak rozbrajająco pierwotny przez to, że rzeczy układane są symetrycznie. To zdra­ dza kogoś nieporadnego, to sekretna prawda o tym człowieku. Ten wątek jest rzeczywisty. Takie prawdy można odkrywać w nieskończo­ ność. A.K.: Tu pojawia się problem tego, jak ro­ zumiemy prawdę. Nie mam wrażenia zafałszo­ wywania, ale myślę, że jest w tym duża doza interpretacji. S.S.: W zamyśle moje pytanie miało odpowiedź, czy istniejejakaś prawda o którą niełatwo zwerbalizować W.Ł.: BARBARZYŃCA przynieść człowieku, Tak, rzeczywiście... S.S.: I oglądając te zdjęcia, możemy mieć prze­ świadczenie, że poznajemy człowieka, natomiast gdybyśmy chcieli przełożyć to na papier i napisać krótki tekst, moglibyśmy zacząć się mylić. A jed­ nocześnie te doświadczenia gdzieś się kumulują i coś nam dają. A.K.: Zdecydowanie tak. Zresztą poszedłbym dalej i powiedział, że może dlatego mam taki problem z pisaniem. To mój kompleks. Potra­ fię myśleć o swoich projektach, natomiast nie umiem swych przemyśleń ująć w słowa. Kiedyś ktoś mnie ładnie wybronił: gdyby dało się opi­ sać, co zdjęcie przedstawia, nie byłoby potrzeby robienia zdjęcia. I to jest rzeczywiście piękne to są dwa zupełnie różne języki. S.S.: W tym znaczeniu fotografia może być nieschematy żująca. K.D.: To ja mam jeszcze puentę z Heideggera. Ujęło mnie, co powiedział a propos zamieszki­ wania świata: odwrócił porządek g°> zwykłe się mówi. Zazwyczaj rozumujemy ta\: najpierw budujemy, a potem zamieszkujemy to, co jest już wybudowane. Heidegger powiedział: o nie, nie -jest dokładnie odwrotnie. Najpierw zamieszku­ jemy świat i w zależności od tego,ja\go zamiesz­ kujemy, jak istniejemy w świecie, tak zaczynamy wokół siebie budować. te W.Ł.: 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 23 To jest prawda. c o �Wywiad 24 K.D.: I wydaje mi się, że to na tej wystawie wy­ raźnie widać. Ona mówi to równie mocno ja\ ten tekst. W zależności od tego, jak ci ludzie żyją, jak istnieją w świecie i jak go tworzą wokół siebie, taka staje się przestrzeń wokół nich. Wydaje mi się, że chociaż czasami brakuje nam kodów, by czy­ tać te fotografie jak tekst-szczególnie, kiedy mamy do czynienia z innymi kulturami - mówią nam one prostą prawdę o człowieku: że buduje on rzeczywistość w taki sposób, w jaki zamieszkuje świat. łego smutku, jaki nosiły w sobie. One zamieszkiwały świat w sposób radosny, i to było takie fajne. Zapyta­ liśmy jedną z nich, jakie nosi sari. Z reguły wdowy noszą białe, a ona odpowiedziała: „Żółte, bo to kolor Kriszny". Widać, kto wesoło zamieszkuje świat. S.S.: Dziękujemy bardzo za rozmowę. Opracował Sławomir Sikora W L : Tak, zgadza się. Wrócę do Indii. Były tam kobiety, które miały wesołe mieszkania, pomimo ca­ o o BARBARZYŃCA 3 - 1 (1G-11) 0003 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fe38fecf76cf81ac8d30caa20f5d145.pdf 72fd9545002586d413268e0aaaeb026c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5617 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5221 Title A name given to the resource Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.25-35 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hajda, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agata Hajda Studentka filologii polskiej, absolwentka kulturoznawstwa i doktorantka literaturoznawstwa na Uniwersytecie Śląskim. Zgodnie z profesją i aspiracjami pracuje z młodzieżą. W ś r ó d jej inspiracji szczególne miejsce zajmuje historia materialna i duchowa Indian Amer/ki Północnej, ponadto interesuje się dziejami o b y c z a j ó w i życia codziennego w Polsce oraz poezją modernistyczną. Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka Droga, p o d r ó ż i wartościowanie przestrzeni ieustanny bądź wciąż odnawiany pro­ ces przemieszczania się stanowi nie tyle charakterystyczny, co naczelny punkt c odniesienia do problemu egzystencji włóczęgów, wagabundów, „ludzi luźnych". Stąd potrzeba refleksji nad pojęciami takimi jak „droga" i „po­ dróż", ewokującymi olbrzymią ilość sensów, a tym samym współtworzącymi, już od stuleci, dyskurs filozofii, teologii, epistemologii; konstruując figu­ ry semantyczne wykorzystywane z powodzeniem w sztuce jakrównież na pozaartystycznych płasz­ czyznach porozumiewania się. I \l Anna Wieczorkiewicz pisze o drodze w sposób następujący: 1 A Wieczorkiewicz, Wędrowcy fikcyjnych światów. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA W podstawowym tego słowa rozumieniu „dro­ ga" ma dwa znaczenia. Po pierwsze, może ozna­ czać proces, w wyniku którego pewien podmiot zmienia miej sce w przestrzeni; po drugie - szlak, trasę tego przemieszczania się (rzeczywistego lub potencjalnego) . 1 I nieco dalej: Szlak wędrówki istnieje ze względu na czło­ wieka, na uczestnika drogi (niekoniecznie rze­ czywistego - także potencjalnego). Kluczowym elementem antropologicznego sensu „drogi" jest wzajemne odniesienie do siebie człowieka i przestrzeni. Wędrowiec jako „uczestnik drogi" charakteryzuje się pewnego rodzaju aktywnością -wszak pokonuje przestrzeń. Istniejący w prze- Pielgrzym, rycerz i włóczęga, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1996, s. 12. �Agata Hajda 26 strzeni szlak zostaje zaktualizowania jednocze­ śnie wprowadzony w kontekst indywidualnego bytu ludzkiego . 2 włóczęgostwo. Chodzi o przeciwstawienie pere­ grinan (podróży mającej na celu naukę, proces samodoskonalenia) i vagan (próżne włóczęgo­ stwo) . Podobny podział, jak zauważa badaczka, funkcjonuje w kulturze europejskiej od dawna, odnaleźć go można na przykład wśród koncepcji wypracowanych przez Jana Jakuba Rousseau. Filozof stwierdza bowiem: 5 Przywołane sensy wyznaczają także ramy dla sytuacji faktycznego wędrowania. W literackim opracowaniu kondycji wagabundy owo „pokony­ wanie przestrzeni" czasem zyskiwało nadbudowę pozwalającą interpretować trudny los outsidera jako poszukiwanie szansy na lepszą, a przynaj­ mniej ciekawszą egzystencję. Zwykle droga jawi się jako obszar niezwy­ kłości i potencjalnych niebezpieczeństw. Anna Zadrożyńska odnotowuje: Szczególną kategorię przestrzeni stanowiły drogi. Nie należały do nikogo (...) Zawierały możliwości groźby dla ludzkiego życia, chociaż za dnia uważano je za niewiele znaczące. Ich złowroga potencja uaktywniała się natomiast nocą (...) Podczas dnia drogi przemierzali róż­ ni ludzie, dobrzy i źli, mogący człowiekowi nie szkodzić, ale również mogący przynosić mu nieszczęście . Podróżować dla samej podróży - to słaniać się bez celu, uprawiać włóczęgę! Podróżować, aby się uczyć, to także coś niejasnego: nauka bez określonego celu i przedmiotu jest niczym . 6 Ta radykalna ocena stanowiła konsekwencję sądu o podróżach, które Rousseau zgodnie z ów­ czesnymi koncepcjami pedagogicznymi, trakto­ wał jak ważny czynnik kształtujący człowieka: Podróże wpływają na dalszy rozwój wrodzo­ nych skłonności i ostatecznie czynią człowieka dobrym lub złym. Wracając z dalekiego świata, człowiek jest tym, czym będzie całe życie. A że wraca częściej zły niż dobry, to już nie wina po­ dróży, tylko skutek tego, że więcej wyrusza ludzi ze złymi skłonnościami niż z dobrymi . 3 Nieco inaczej jest z pojęciem podróży, czyn­ ności obdarzonej również wielością odmiennych sensów . Nie jest ona raczej łączona znaczenio­ wo z włóczęgostwem, częstokroć nawet bywa mu w zdecydowany sposób przeciwstawiana. W jednej ze swych książek Wieczorkiewicz przy­ pomina o historycznym definiowaniu podróży jako zjawiska o zupełnie innych konotacjach niż 4 2 3 Współczesny socjolog, Krzysztof Podemski także wskazuje różnice między włóczęgami i podróżnikami: Włóczędzy nie mają bowiem domu lub, jak kto woli, ich domem jest droga. Z faktu, że są per- Ibid. Naukowe UAM, Poznań 2005, s. 11). Wyczerpującej A. Zadrożyńska, Homofaber, homo ludens, PWN, wykładni symbolicznej podróży dostarcza J. Tresidder Warszawa 1983, s. 78. 4 7 {idem, SłownĄ Odwołując się do wariantów metafory, Krzysztof symboli, tłum. B. Stokłosa, RM, Warszawa 2001, s. 168). Podemski wymienia podróż jako odzwierciedlenie 5 ludzkiego losu; niecodziennych doświadczeń; zmiany świata świadomości pod wpływem środków halucynogennych 6 oraz efekt „marzeń na jawie", czyli podróży mentalnej F. Wnorowski, Ossolineum, Wrocław 1955, s. 365. (K. Podemski, Socjologia podróży, 7 Wydawnictwo A. Wieczorkiewicz, Apetyt turysty: o w podróży, doświadczaniu Universitas, Kraków 2008, s. 98. J.J. Rousseau, Emil czyli o wychowaniu, t. I I , tłum. Ibid. BARBARZVÑCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka manentnie w ruchu, wynikaj ą przy tym rozmaite ważne konsekwencje, na przykład w wypadku włóczęgów czas podróży nie jest przeciwstawio­ ny czasowi rutynowemu, nie mają oni swojskie­ go środowiska, chyba że jest nim świat zajazdów, hoteli, dworców i innych wagabundów. Włóczę­ ga nie jest obcy tam, jest obcy wszędzie. Nie jest obcy czasowo, jest obcy trwale . 8 Pozycja włóczęgi zostaje dobrze wyodrębnio­ na w następującym wykresie: Dobrowolne opuszczenie „domu" („swojego" miejsca) Znalezienie innego „domu" 27 Można oczywiście kwestionować opinię, że oznaczenie punktu wyjścia, a więc opuszcze­ nia miejsca dotychczasowego pobytu, w każdym przypadku określamy jako dobrowolne (podob­ nie zresztą jak migrację), jednakże interesujące jest tu przede wszystkim samo mocne wydziele­ nie zjawiska. Włóczęgostwo i podróżowanie są paralelnymi wariantami, które rozpoczyna sytu­ acja „wyjścia", ponadto zaś włóczęga pod pcwnymi względami bliższa jest migracji. Podróż zakłada możliwość bądź konieczność powrotu do początku drogi, dwa kolejne przypadki mają zna­ leźć zwieńczenie w wyborze noweeo własneeo" mieisca Mimo stwierdzanych iuż różnic miedzy włóczęgostwem a podróżą obydwa te warianty bycia w drodze" mogą ulegać nawet daleko idą cym upodobnieniom względem siebie 9 Stwierdzenie, że wszelka wędrówka realizo­ wana jest w czasie i przestrzeni to oczywiście truizm, ale głębsza refleksja nad ową przestrze­ nią, zwłaszcza różnymi jej rodzajami, może być owocna. Warto zastanowić się, czy wśród wyod­ rębnionych przez badaczy rodzajów przestrzeni istnieją te szczególnie predysponowane do łącze­ nia ich z włóczęgostwem. W zachodnim świecie przestrzeń jawi się jako symbol wolności, lecz także i zagrożenie. Jeśli sacrum zdefiniujemy jako to, co transgresywne, ambiwalentne, a nie tylko dobre, jeśli do sfery sacrum zaliczymy istoty diabelskie, niebezpiecz­ ne, zdolne omamić i zniszczyć człowieka, doj­ dziemy do wniosku, że wagabundzi (podobnie jak chorzy, starcy i dzieci) postrzegani musieli być jako istoty szczególne. 10 inne formy podróży formuła „otwarta", jedynie zakup jednostkowych usług: noclegu, transportu włóczęga nowym domem „droga" turystyka w wąskim rozumieniu formuła „zamknięta", podróż „kupiona", wycieczka.całościowy standardowy pakiet usług migracja nowy „dom" w „obcym" miejscu Nieco inaczej rysuje się problem opozycji centrum - peryferia. Peryferia potocznie uzna- 8 K. Podemski, op. cit., s. 8. Słodczyk, Florian Znaniecki, Yi-Fu Tuan. (J. Słodczyk, 9 W przypadku włóczęgostwa ma to być jednak „droga", Percepcja przestrzeni w badaniach geograficznych, [w:] zatem nie ma j u ż mowy o faktycznym „zakotwiczeniu" Wędrować, w przestrzeni. w dyskursach kultury, P. Kowalski [red.], Wydawnictwo 10 Zagadnienia i podziały przestrzeni stały się tematem rozważań wielu badaczy, temat podjęli m. in. Janusz 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA pielgrzymować, być turystą. Podróż Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2003; F. Znaniecki, Socjologiczne podstawy ekologii ludzkiej, Poznań 1938, z . l , �Agata Hajda 28 wane są za obszar mniej ważny, częstokroć wy­ ludniony, uboższy, czasem niebezpieczny. Takie miejsce oddane zostaje w nieformalne posiadanie ludziom „luźnym", albo raczej: jest to ten frag­ ment przestrzeni, który najlepiej definiuje ich status. Kiedy wykraczają oni poza „swój" teren, by zbliżyć się do „centrum", dochodzi do nie­ uniknionej konfrontacji i to na wielu poziomach. Potrzeba stworzenia i pielęgnowania własnego centrum była wszak przez wieki gwarantem bez­ pieczeństwa i tożsamości dla różnorakich grup. Warto pamiętać, że przestrzenią marginesu każda społeczność moda nazywać to co znajdowało sie poza jej eranicami albo tez to co mieściło miedzy" tym co oswojone a tym co ostatecznie obce, „zaświatowe". Ten sam obszar, w zależno¬ ści od osób które eo definiowały bvwał określany iako centrum badź peryferia To dnirie noiecie miało status swoistei ambiwalencii wiec w nrak tyce nosiadało zazwwzai wydźwięk neLatvwnv co zmieniło sie w dobie J v dom na neryferiach miasta zaczai nrzywndźfć na mvśl nnralninne sielskie ustronie. Inne ujęcie przestrzeni w odmiennym dys­ kursie naukowym przynosi podział, którego do­ konał Humphry Osmond . Wyróżnił on obszary odspołecznione i dospołecznione. Te pierwsze skłaniają ludzi do utrzymywania dystansu wzglę­ dem siebie, te drugie sprawiają, że trzymają się oni razem. Gościniec, który przemierzali „luź­ ni", cechowała dwoistość . Jako przestrzeń przy¬ padkowych spotkań i kontaktów funkcjonował on jako przestrzeń dospołeczniona. Z drugiej jednak strony strach i nieufność były w stanie skutecznie paraliżować próby kontaktu. Można założyć że próby dospołeczniania zachodziły łatwiej wewnątrz środowiska wagabundów niż 12 13 [w:] D . Niczyporuk Czas i przestrzeń mieszkańców w światopoglądzie wsi, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2002; Yi-Fu Tuan, Ciało, relacje międzyludzkie i wartości przestrzenne, [w:] Antropologia kultury. Zagadnienia i wybór tekstów, G. Godlewski, A. Mencwel [red.], między człowiekiem gościńca a podróżnym, który wyruszył w drogę celem załatwienia konkretnych interesów. Temu drugiemu pierwszy j awił się j ako potencjalne zagrożenie, zaburzał oswojoną prze­ strzeń, bo wprowadzał do niej chaos. Dla siebie samego włóczęga był tym, który wchodzi na ob­ szary nieoswojone, aby na własnej skórze przeko­ nać się, czy uda mu się pomyślnie je oswoić. Wagabunda sprzed w i e k ó w Rozpatrując działanie kulturowe, jakim jest włóczęgostwo, warto w sposób bardziej szcze­ gółowy podjąć wątki, które ogniskują się wokół niegdysiejszych wędrowców, ich sposobu życia, problemów i niedogodności dnia codzienne­ go, a także motywacji względem ewentualnych zmian swojego statusu. Kategoria wędrowców jest bardzo szeroka i , jak postaram się pokazać, należą do niej nie tylko osoby włóczące się bez celu. Nie mniej cechy przypisywane ludziom gościńca często były wspólne wszystkim tym gru­ pom. Chciałabym przywołać źródła historyczne, zaznaczając równocześnie że ilość materiałów do których sie odniosę ma wyłącznie charakter podadowy. Mym celem me jest chronologiczne odtworzenie wydarzeń minionych stuleci lecz raczei nakreślenie płaszczyzny badawczei 'która pozwoli na wyodrębnienie obiegowych opinii na temat wędrowców i włóczerów oraz wervfikacia niektórych spośród tych tez Kiedy siedemnastowieczny historyk francuski, Henri Sauvai, zgodnie z ówczesnymi wyobraże­ niami społecznymi, charakteryzował specyfikę włóczęgowskiego żywota, za symptomatyczne uznał: Wydawnictwo UW, Warszawa 2001). 12 E.T. Hall, Ukryty wymiar, [w:] Antropologia kultury..., s. 167. 13 O ontologicznej dwoistości drogi w kulturze magicznej zob. E Kowalski, hasło „droga", [w:] idem, Leksykon znaki BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka - próżniactwo; -braktroski o przyszłość; - rozpustę; - niewiarę w Boga . Zapoznając się z tekstami źródłowymi do­ tyczącymi wagabundów oraz ich naukowymi analizami, z łatwością można zauważyć, że wy­ mienione powyżej cechy pojawiają się w nich niezwykle często. Aby uporządkować te opinie, a zarazem pokusić się o potwierdzenie bądź zanegowanie ich, dokonam zestawienia charak­ terystyki Sauvala z informacjami, które kryją się w źródłach historycznych. Przez pojęcie próżniactwa rozumiano dez­ aprobatę wobec etosu pracy, niechęć do podjęcia wysiłku i pragnienie łatwego życia, najczęściej cudzym kosztem. Takie próżnowanie kłopotli­ wej mniejszości mogło okazać się zgubne, g d y ż pozbawiony pracy człowiek miał możliwość spędzania swojego czasu na dwuznacznych moralnie rozrywkach. Mógł też wejść w kon­ flikt z prawem, co z a ś było r ó w n o z n a c z n e ze wzrostem zagrożenia napadami i rabun­ kami dokonywanymi na okolicznej ludności. Stad wciąż pobrzmiewaiace nawoływanie aby dyscyplinować zdrowych bezrobotnych którzy nie kwapią się do podjęcia zatrudnienia i za¬ miast teeo wybieraia na przykład żebractwo badź występu a przeciw prawu - w takich sy maciach ucieczka przed wymiarem sprawie dliwośri stawała sie przyczyna do rozpoczęcia włóczeni- ponadto należy z a u w a ż y ć ze fakt s t a ł e ™ p r z e m i e s z c z a n i a sie złoczyńcy „trud niał H ofiarom nróhy wyrównania rachnn ków Zapewne zdarzah się włóczędzy którzy 14 29 usiłowali utrzymać się z oszustw i wyłudzeń, niemniej był szereg osób, które zajmowały się dorywczymi pracami. Analizując życie „luźnych" osiemnastowiecz­ nego Krakowa, Mirosław Francie stwierdza: 15 _ swiata. Omen -przesąd - znaczenie, P W N , Wrocław - Warszawa 1998. 14 Podstawą utrzymania luźnych była często zmien­ na praca naj emna lub wyrobek. W czasie zmiany pracy następowały nierzadko dłuższe lub krótsze okresy, w trakcie których osobnik szukał wspar­ cia lub żył z oszczędności . 16 Dokonując przeglądu typów zatrudnień, które podejmowali „luźni", autor zauważa: Bliższe spojrzenie na rodzaje zatrudnień, jakich imali się ludzie luźni w gospodarstwach szla­ checkich, wskazuje, że starali się oni omijać pra­ cę na folwarku zdecydowanie preferując służbę domową (...) z drugiej strony można sądzić, że nie zawsze dwór był zainteresowany w zatrud­ nianiu luźnych jako parobków . 17 Następnie dodaje, że nielicznym dane było pracować u duchownych, w klasztorach oraz dla plebanów, natomiast zatrudnienie przez mieszczan równało się najczęściej z wejściem w poczet służby domowej, rzadziej m o ż n a było zostać pracownikiem pomocniczym. Jan Kracik i Michał Rożek, pisząc o tym, czym cza¬ S O W O trudnili się ludzie wędrowni, wspominają o wykonywaniu w obrębie gospodarstwa takich czynności, jak rąbanie drewna, pomoc przy sia­ nokosach, żniwach, czy służba domowa. M o ż ­ na było także trudnić się zajęciami realizowa- 15 Mam na myśli głównie opinie forsowane przez prawodawców i orędowników restrykcyjnie pojmowanej Na dorobek Sauvala powołuje się w swoich moralności. rozważaniach Bronisław Geremek (B. Geremek, Świat 16 „opery żebraczej": Krakowie, PWN, Wrocław 1967, s. 10. obraz włóczęgów w literaturach europejskich XV-XVII i nędzarzy wieku, PIW, Warszawa 1989). 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 17 M . Francie, Ludzie luźni w osiemnastowiecznym Ibid., s. 97. �Agata Hajda 30 nymi na większych przestrzeniach, na przykład pędzeniem bydła . Odmienny model pracy niosła z sobą próba rozpoczęcia własnej działalności, a co za tym idzie uniezależnienia się od osób bądź instytu­ cji, które miały ochotę czy obowiązek zatrudnić włóczęgę. Mógł on spróbować swojego szczęścia między innymi w handlu, kramarzeniu, wyrobnictwie czy rzemiośle . Dodatnią stroną takiego zatrudnienia była możliwość zarobkowania pod¬ czas ciągłej wędrówki, czasem stanowiło to na¬ wet główny jego atut, gdyż jednokrotny kontakt przybyszów z daną społecznością bardzo utrud­ niał schwytanie nieuczciwych usługodawców, zaś w przypadku wędrownych kuglarzy, muzy¬ kantów czv niedźwiedników przemieszczanie sie było lekarstwem na zmienne eusta publiczności która szybko nudziła sie dotychczasowym coka' zem i żądała zaprezentowania czegoś nowego. Tradvcia wędrownych komediantów żaków kan torów i śpiewaków kościelnych sie średniówie cza tworzy i propaeuie staropolska humorvstvke ludową . 18 19 ra 20 O takich właśnie „sowizdrzałach" pisał we wstępie do Antologii literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku Stanisław Grzeszczuk: Łączył ich negatywny stosunek do świata feudal­ nego, jego obyczajów i przywilejów, jego moral­ ności i praw, a także brak perspektyw na zmianę sytuacji życiowej i społecznej w dobie narastają­ cego kryzysu Rzeczypospolitej . 21 18 J. Kracik, M . Rożek, Hultaje, złoczyńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie: o marginesie społecznym XVI-XVIII w., Wydawnictwo Literackie, Kraków 1986, s. 79. Stąd stale akcentowana konieczność wędrów­ ki w poszukiwaniu pracy, która mogła zapewnić wystarczające warunki do życia . Wielu różnorodnych przykładów profesji wę­ drowców dostarczają Ludzie gościńca. W Dziejach obyczajów w dawnej Polsce Jan Stanisław Bystroń wspomina o wędrownych han­ dlarzach zwanych Szkotami, ponadto pojawiają się również Słowacy, określani mianem Węgrów. Nie byli to włóczędzy, ale życie w drodze było ich cechą wspólną. Podobnie było w przypadku nie­ których druciarzy i garncarzy . Kultura ludowa przydaje do tego szeregu także wędrownych piel­ grzymów, sędziwych żołnierzy, flisaków i sprze¬ dawców dewocjonaliów . Można było natknąć się także na grajków, którzy nie stronili od mniej lub bardziej drobnych oszustw mających pomóc i m w p o m n a ż a n i u zysków. Pojawia się rów­ nież cała plejada postaci z oruntu nieuczciwvcii takich iak fałszywi pątnicy złodzieie rzekomi wywłaszczeni książęta, czy nawet handlarze ludźmi Przez dłuei czas sporym prestiżem cieszyli sie znachorzy którzy naicześciei wedro wali PO wsiach lecząc wed W zasad medycyny ludowej . J e ś h z a ś chodzi o usługi, jakie ofero¬ 22 23 24 25 26 wali swoim klientom Pvcranie należy wymienić nrzede wszystkim wróżenie które n L r L w a ł n domena k l i e t iednakze mnzna hvłn iak za znaczą mranowski, liczyć tez na pomoc przy naprawie drobnego sprzętu « ° g ° ; ^ s ł r a z e r wspomina ponadto o handlu końmi, obrobce metali, znachorstwie, a także muzykowao m 23 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów XVI-XVIII, 24 w dawnej Polsce, wiek 1.1, PIW, Warszawa 1994, s. 273. Idem, Kultura ludowa, Trzaska, Evert i Michalski, 19 M . Francie, op. cit., s. 103-104. Warszawa 1947, s. 108, 115, 118, 120. 20 St. Grzeszczuk (red.), Antologia literatury 25 sowizdrzalskiej XVI i XVII 1985, s. V I I . wieku, Ossolineum, Wrocław w e B. Baranowski, Ludzie gościńca w XVII-XVIII w., Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1986. 2 6 Z. Libera, Znachor w tradycjach ludowych i popularnych 21 Ibid., s. V I I I . XIX-XX 22 Ibid., s. X I . Wrocław 2003. wieku, Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, BARBARZYŃCA 3 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka niu. Innymi sposobami pozyskiwania dóbr były żebractwo i złodziejstwo . Stosunek ludności osiadłej do wędrownych usługodawców był z pewnością ambiwalentny z jednej strony oferowane produkty czy działania okazywały się potrzebne, z drugiej pozostawała nieufność względem zamiarów nieznajomych oraz faktycznej jakości oferowanych przedmio­ tów i usług. Obawy takie często były uzasadnione, często widoczna była jawna antypatia do przyby­ szów. Wystarczy wspomnieć, datowaną od śre­ dniowiecza, niechęć do wędrownych trup teatral­ nych żonglerów śpiewaków i m u z y k ó w choć równocześnie potrafiono docenić ich rolę w róż­ nego rodzaju tajnych misiach byli wszak obyci zręczni a nierzadko także nieźle•wykształceni *' Z bieeiem czasu sytuacia meosiadłych artystów poprawiła sie w dobie panowania Elzb ety I do niedawna wyieci spod prawa aktorzy zyskali uznanie szacunek i bardzo dobre zarobki". dzień jak zwierzęta, wędrując z kraju do kraju; powracają co kilka lat w te same strony, dzieląc się jednak na mniejsze grupy, tak by ci sami lu­ dzie nigdy nie powrócili do miejsca, w którym byli wcześniej . 27 2 29 Inną grupą, dla której charakterystyczne było przemieszczanie się, byli Cyganie. Często zarzu­ cano im niechęć do pracy, czego potwierdzenie odnaleźć można w analizie relacji złożonej przez kronikarza Alberta Krantza. Jak opisuje Angus Fraser: Krantzius podkreśla u Cyganów ciemną barwę skóry i dziwaczne stroje. Nazywa ich utrapie­ niem chłopów i pomstuje na złodziejstwo, które uważa za zajęcie kobiet. Mówią oni wieloma językami, lecz nie mają prawdziwej ojczyzny, ponieważ urodzili się podczas wędrówki; histo­ ria o pokucie jest zmyślona i w rzeczywistości nie praktykują oni żadnej religii. Żyją z dnia na 2 7 A. Fraser, Dzieje Cyganów, tłum. E. Klekot, PIW, Warszawa 2001, s. 106. 28 M . Berthold, Historia teatru, tłum. D . Żmij-Zielińska, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1980, s. 239. 2 9 Można przyjąć, że z większą niechęcią spotykały się aktorki, które utożsamiano z kobietami lekkich obyczajów; pokłosie takich poglądów dotyka nawet aktorki 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 31 31 Reasumując, trudno byłoby upierać się przy twierdzeniu, jakoby wzmiankowane „próżniac­ two" było stałą cechą ludzi gościńca. Chęć prze­ życia wymuszała na włóczęgach podejmowa­ nie chociażby okresowej aktywności, a zerwanie z dotychczas uprawianą profesją bywało częściej wynikiem zaznania w niej niesprawiedliwego traktowania niż manifestacją własnej niezależno­ ści. Dla innych wędrowców i bycie w drodze były od siebie wręcz zależne. Sądy oceniające „ludzi luźnych" jako niechęt­ nych pracy mogły umacniać się podczas przygod­ nej obserwacji wagabundów, którzy chętnie prze­ bywali w karczmach i w przydrożnych zajazdach. Przybytki te cechowała raczej zła sława: W dużych miastach cechy posiadały specjalne gospody dla pochodzących z innych miejscowo­ ści rzemieślników i przybywających na naukę czeladników. Karczmy i zajazdy miały specyficz­ ny koloryt i często cieszyły się złą opinią. Odwie­ dzali je liczni tzw. ludzie gościńca: przestępcy, włóczędzy i prostytutki . 32 Pobyt w karczmie sprzyjał n a w i ą z y w a n i u krótkotrwałych stosunków między włóczęgami, na skutek wdawania się z przygodnymi towa­ rzyszami w konwersację. Niewykluczone, że, połączeni chęcią zysku zdobytego w ewentualnej fdmowe u początku X X wieku. 30 Ibid., s. 314. 31 A. Fraser, op. cit., s. 105. 32 M . Ferenc, Czasy nowożytne, [w:] A. Chwalba (red.), Obyczaje w Polsce. Od średniowiecza współczesnych, do P W N , Warszawa 2005, s. 127. czasów �Agata Hajda 32 pracy lub drogą rabunku, wchodzili ze sobą w komitywę. Zazwyczaj nie trwała ona długo. Spo­ ra doza nieufności, także wobec podobnego sobie człowieka, utrudniała pogłębienie kontaktów z nowo poznanym i ograniczała je do wspólnych działań w celu osiągnięcia wymiernej korzyści. Kolejnym aspektem do przeanalizowania jest brak troski o przyszłość, czyli kwestia lekko­ myślności, którą często zarzucano „luźnym". Przejawiać się ona miała w hołdowaniu zasadzie życia chwilą, odrzucenia obawy o jutro, unika­ nia odpowiedzialności zarówno za siebie, jak i za innych. Na taki sposób postrzegania włóczę­ gów wpływał przede wszystkim ich wędrowny tryb życia, proces przemieszczania się można rozumieć jako ucieczkę od zobowiązań i czasem tak właśnie było. Różnie motywowana była tak­ że wspomniana j u ż kwestia porzucania przez waeabundów Czasem podejmowane przez włóczece zaiecie miało wybitnie krótkotrwały sezonowy charakter zatem po ieeo zakończe­ niu zwykła koleia rzeczy było wyruszenie w dal sza drole Inaczei w y j a d a ł a kwestia meuczci wvch pracodawców od których nowo zatrudniony decydował sie ucięć- bywały tez oczywiście svti, arie odwrotne kiedy to zatnidniaiacy nadał ofiara złodzieia włóczeni a ten nasiennie salwował sie ucieczka PnmiiaTać wałe.ałace l handy nrvesten cze Wrort z ™ L v c h w z l d ó t d z i a l e w Z T ^ Z ^ Z ^ ^ Z ^ Z n ^ T Z T ^ i madzie, wędrowcy bardzo często przemierza i drogi i gościńce w pojedynkę bądz decydowali się na jednego towarzysza czy towarzyszkę. Wagabunda nie tylko rzadko rozpoczynał nowe życie rodzinne, lecz i kończył, przynajmniej tizycznie, z dotychczasowym, podejmując decyzję o opuszczemu swoich stron i życiu w drodze: osobnikiem. W wyniku tego najczęściej jego sytuacja życiowa i zawodowa była inna od po­ łożenia rodziców zarówno w sensie statusu spo­ łecznego, rodzaju wykonywanej pracy (...), jej trwałości oraz faktu posiadania lub nie stałego miejsca zamieszkania . 33 Kiedy ktoś j u ż raz rozpoczął wędrówkę, pod­ czas której, mimo niedogodności, jakoś zapewniał sobie utrzymanie, trudno mu było całkowicie po­ rzucić ten tryb egzystencji. Stąd też: Koleje życia i pracy poszczególnych osobników cechowała duża ruchliwość społeczna. Przybie­ rała ona postać bądź ruchliwości przestrzennej przy wykonywaniu zaj ęć podobnych, bądź zmia­ ny wykonywanych zajęć, bądź też i jednego, i drugiego . 34 Wśród niegdysiejszych wędrowców dawnej Polski Bystroń wymienia przede wszystkim dziada-żebraka, człowieka nie zawsze starego i nieko­ niecznie skrajnie ubogiego. Bywało, iż taki ktoś wzbudzał wśród ludzi, do których zawitał, szacu­ nek i ciekawość. Był przybyszem, wiedział więcej od innych i warto było go posłuchać. Ponadto na drogach pojawiali się wykolejeńcy, gospodarze, którzy oddali majątki dzieciom i wyruszyli na tu­ łaczkę, a także bigoci, mistycy, niezrównoważeni marzyciele, psychopaci oraz kalecy . 35 Obok takich wędrowców zdarzali się tak­ że wyspecjalizowani, o czym badacz informuje w dalszej części swojego wywodu: Bywali też, zwłaszcza na ziemiach wschodnich, zawodowi wędrowcy, tworzący zresztą korpora­ cję, cieszącą się znacznym uznaniem, do której dostęp otwierało jedynie pochodzenie z dzia­ dowskiej, lirniczej rodziny . Nastąpiło rozluźnienie lub zerwanie więzi po­ między gospodarstwem rodzinnym a danym 36 M . Francie, op. cit., s. 10. 3 5 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów. Ibid. 36 Ibid., s. 271. BARBARZYŃCA ..,op. cit., s. 270-271. 3 - 3 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka Wśród tego zróżnicowanego tłumu nie bra­ kowało ludzi wykształconych, czasem przebie­ głych. Uzdolniony artystycznie dziad często łączył w swojej osobie kilka profesji, mógł być lekarzem i czarownikiem, a nawet pośrednikiem czy agentem wywiadu . 0 długiej tradycji wędrówek sezonowych na ziemiach polskich, a zatem o ludziach uprawia­ jących swego rodzaju „półwłóczęgostwo" wspo­ minał z kolei Grodziski: Na temat „koczowniczych Cyganów" wypo­ wiedział się również Bystroń: Jest to lud, którego kolebką są Indie Przedgangesowe i który do dziś dnia mówi językiem nale­ żącym do grupy indyjskiej; zjawia się on na zie­ miach polskich począwszy do XV wieku, ciągnąc od Bałkanów szlakiem kolonizacji wołoskiej. Element tradycyjny, uporczywie wędrowny, nie podlegający asymilacji, prowadzi do dziś dnia bardzo pierwotny tryb życia, zapewne niewiele odbiegający od życia ich przodków przed kilku wiekami . 37 Jedną z zasadniczych cech charakterystycznych dla trybu życia ludzi luźnych w Polsce były wędrówki sezonowe. Było to zjawisko masowe 1 stosunkowo wczesne, gdyż zanim stało się ono przedmiotem zainteresowania polskiego usta­ wodawcy, notowały je źródła krzyżackie z pierw­ szej połowy XV wieku . 38 Odmiennego rodzaju była tułaczka niegdy­ siejszych społeczności romskich, o których ba­ dacz pisze, iż stanowili oni wyłącznie wędrowną kategorię ludności. Fakt tej ustawicznej włóczęgi ludność osiadła usiłowała tłumaczyć sobie na róż­ ne sposoby, na przykład poprzez legendy: Naród ten [Cyganie - przyp. A.H.] musi usta­ wicznie wędrować, gdyż jest to pokuta za grze­ chy popełnione przez ich przodków. Niekiedy powody te ujmowano dość fantastycznie, a więc np. jako karę za ograbienie prarodzica Adama, zdarcie szmat, którymi Chrystus był okryty na krzyżu. Według innej wersji wędrować mieli przez pewną określoną liczbę lat z polecenia pa­ pieża, miała to być pokuta za bliżej nieokreślone przewinienia itp. 40 Należy oczywiście pamiętać, że już w drugiej połowie X X wieku w niektórych państwach Eu­ ropy wędrowny tryb życia Romów zaczął gwał­ townie zamierać, obecnie w Polsce bardzo trud­ no jest zatem mówić o ich „pierwotnym trybie życia", choć oczywiście wiele elementów własnej tradycji jest przez cygańską społeczność wciąż kultywowanych, a stosunki rodzinno-towarzyskie obejmują przeważnie hermetyczny krąg oddzia­ ływań. Na podstawie wszystkich przytoczonych faktów można sądzić, że niestabilna forma życia wymuszała egzystencje która traktowana była jak „wieczna teraźniejszość". Dowodem na to, iż także od tej reguły bywały wyjątki, jest, obok wspomnianej wyżej korpora­ cji wędrowców, przykład Rusi, gdzie opłacalny zawód dziada-obieżyświata uzyskiwany był po odbyciu przeszkolenia: Na Rusi, gdzie organizacja dziadowska była bardzo silna i gdzie socjalne stanowisko lirnika czy kobziarza było jeszcze bardziej ugruntowa­ ne, istniały szkoły dla adeptów tego intratnego 39 37 Ibid., s. 272. 3 8 S. Grodziski, Ludzie luźni. Studium z historii 3 9 państwa i prawa polskiego, nakł. Uniwersytetu lagiellońskiego, Kraków 1961, s. 52. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 33 B. Baranowski, op. cit., s. 231. 4 0 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów. 41 Ibid., s. 272. ..,op. cit., s. 94. �Agata Hajda 34 zawodu; młody kandydat przechodził kilkuletni termin u lirnika, któremu posługiwał i pomagał, ucząc się przy sposobności rozmaitych wiado­ mości z drzewa dobrego i złego, aby następnie zostać formalnie wyzwolonym i mieć prawo sa­ modzielnej praktyki . 41 Problem przypisywanej ludziom „luźnym" rozwiązłości seksualnej można rozpatrywać na kilku płaszczyznach. Ważnym aspektem tego zja­ wiska była z pewnością prostytucja, którą trudniło się wiele wędrownych kobiet. Nie należy zapomi­ nać, że pośród włóczęgów, abstrahując od miejsca i czasu, w których przyszło im żyć, kobiety stano­ wiły jednak mniejszość. W wypadku wielu kobiet nagłe zerwanie związ­ ków ze środowiskiem przybierające postać gwał­ townych ucieczek spowodowane było przez uwiedzenie i zajście w ciążę. Obawa przed po­ tępieniem społecznym stawała się wówczas sil­ niej sza niż nieuświadomione niebezpieczeństwo życiowego szlaku człowieka luźnego. Do liczby tych dołączyły się niewiasty porzucone przez mężów, snujące w swych zeznaniach niewesołe opowieści należące do dziejów obyczajowości lub żołnierki wędrujące razem z regimentami swych mężów . 42 Kiedy samotna kobieta decydowała się na roz­ poczęcie wędrówki, często była skazana na han­ dlowanie własnym ciałem, najczęściej trudniła się także żebractwem . J.S. Bystroń wspomina o „babach wędrownych", które oferowały usługi magiczne oraz mogły pełnić funkcję położnych . Kobiety, które nie łączyły wędrownego życia z prostytucją, jak działo się chociażby w przy­ padku wspomnianych członkiń trup teatralnych, mimo wszystko były postrzegane jako niewiasty lekkich obyczajów i bardzo często spotykały się z potępieniem. Kolejny przykład rozpatrywanej „rozwią­ złości" stanowiły dla niegdysiejszej opinii związki partnerskie, w jakich często żyli włó­ czędzy: Surowe przepisy o moralności obce były ludziom luźnym. W środowisku ludzi wciąż zmieniają­ cych miejsce pobytu panowała dość duża swobo­ da seksualna. „Życie na wiarę" było na porządku dziennym . 45 Badacz wspomina także o często popełnia­ nych bigamiach, w razie ich wykrycia osobom pozostającym w nieprawej komitywie groziły surowe kary . Na wędrówkę decydowały się czę­ stokroć również prostytutki, które zazwyczaj po­ dążały śladem armii . Dedukując, iż możliwość zarobku będzie wzrastać wprost proporcjonalnie do napływu mas ludzkich, chętnie pojawiały się w miejscach tłumnie obleganych uroczystości, takich jak koronacje i odpusty, a także na piel­ grzymkach . 46 47 48 Przeciw zastanym normom porządku spo­ łecznego występowali często ludzie młodzi. Jak zaznacza Jean-Louis Goglin: Synod w Salzburgu (koniec X I I I wieku) po­ tępia stronnictwo wędrownych żaków, którzy mają przykry zwyczaj przechadzania się pu­ blicznie nago i odwiedzają gospody, domy gry i kurtyzany . 43 44 49 42 M . Francić, op. cit., s. 78. 43 B. Baranowski, op. cit., s. 226. Margot Berthold wspomina o grupach ciągnących 44 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów. 45 B. Baranowski, op. cit., s. 66. 48 J. Kracik M . Rożek, op. cit., s. 159. 46 W niektórych przypadkach nawet pozbawienie życia. 4 9 J.-L. Goglin, Nędzarze 47 Podobnie postępowali także wędrowni komedianci, Z. Podgórska-Klawe, Bellona, Warszawa 1998, s. 113. za żołnierzami walczącymi w wojnie trzydziestoletniej ..,op. cit., s. 272. (M. Berthold, op. cit., s. 374). w średniowiecznej BARBARZYŃCA Europie, tłum. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Włóczęgostwo jako specyficzna kondycja człowieka Pozostaje jeszcze problem oskarżeń o nie­ wiarę w Boga. Posiłkując się materiałami, które stanowią wspomniane wyżej prace historycznoobyczajowe , trudno stwierdzić, żeby niewiara, w rozumieniu zanegowania istnienia Stworzycie­ la, była rzeczywiście charakterystyczna dla ludzi „luźnych". W ich przypadku można mówić raczej o niedopełnianiu wymogów związanych z obliga­ toryjnym uczestnictwem w sakramentach oraz, wynikającym głównie z wędrownego sposobu życia zaniechaniu czynnego i systematycznego uczestnictwa w życiu Kościoła. 50 Bystroń odnotowuje analogiczną sytuację w społecznościach cygańskich; zdarzało się, że niektórzy bywali ochrzczeni, jednakże stosunek do wiary pozostawał obojętny . Częstokroć cało­ kształt włóczęgowskiego losu postrzegany bywał przez otoczenie jako zasłużona kara za grzechy: 51 Zjawisko marginesu społecznego widziano w niewielkim kręgu przyczyn, które sprowa­ dzały się przeważnie do siedmiu grzechów głównych ulokowanych w jednostce . 35 Złamanie norm etyki i obyczajowości znaczy­ ło wówczas wystawienie się na osąd Boga i przy­ jęcie zasłużonych konsekwencji . Powyższe zestawienie stereotypowych sądów o włóczęgach z przykładami kwestionującymi zakładaną prawdziwość powszechnych opinii, nie ma na celu dowodzenia całkowitej ich nie­ słuszności. Zasadność tych tez była w wielu przy­ padkach udowadniana, co przyczyniło się do nadania im statusu aksjomatu. Przedstawione w sposób wybiórczy przykłady negujące zakła­ daną adekwatność pejoratywnych osądów na te­ mat „luźnych" z trudem, jeśli w ogóle, zyskałyby powszechną akceptację. 53 Mają one raczej ujawnić jednowymiarowość w dawnych przedstawianiach i ocenach włóczę­ gów, często bezrefleksyjnie uznawanych zawsze za element groźny, destabilizujący życie społecz­ ne oraz wymagający szybkiego i skutecznego represjonowania. 52 Vagrancy as a Peculiar Human Condition In the first part of the article author shows how the idea of vagrancy influenced the views about traveling and changed perception of road and space. Appearance of the roving way of life made possible new evaluations of these views and allowed for new interpretations. In the second part author quotes four most popular opinions about vagabonds (accusations of idleness, recklessness, atheism and debauchery) created in 17 century by French historian Henri Sauval. In a very similiar form these stereotypes functioned independently in times and places where problem of "loose people" was particularly apparent. Historic sources show that "loose people" were often victims of stereotypes stressing their negative features, while in fact their situation within settled communities was very complex. th 5 0 Mam tu na myśli zwłaszcza Bohdana Baranowskiego oraz lana Kracika i Michała Rożka. 51 J.S. Bystroń, Dzieje obyczajów. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 ..,op. cit., s. 96. BARBARZVÑCA 5 2 5 3 J. Kracik M . Rożek, op. cit., s. 38. Ibid. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5d912d16dc4c4c7def409ab14f199b3.pdf 9394ae65b0536d506adf1edbdf31af40 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5618 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5222 Title A name given to the resource Tom&Gerry ale bez Toma/Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.36-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Filip I U n w 1 9 8 5r o k a Student V roku etnologii na Uniwersytecie Jagiellońskim. W r ó b l e w s k i Tom & Gerry, ale bez Toma Nadinterpretacje ziwić może przywołanie filmu animo­ wanego Williama Hanny i Josepha Bar¬ bery zrealizowanego dla wytwórni Mertro-Goldwyn-Mayer. m-OnU Tom & Jerry to nagrodzona siedmioma Oscarami historia przygód zawzię­ tych wrogów: szarego kota - Toma i brązowej myszki - Jerry'ego. To opowieść o dwójce anta­ gonistów, o swoistej niemożności przekroczenia własnej kondycji, przezwyciężenia przypadłości losu, o konieczności prowadzenia bezustannej walki, wreszcie opowieść archetypiczna osnuta wokół cyklicznej koncepcji cza.su odzwiercie­ dlanej narracyjną repetycją. Warto dodać, że nie jest to odosobniona fabuła. Poszukując tylko wśród animowanych bajek tworzonych z myślą o dzieciach nie można zapomnieć o Króliku Buksie i zawziętym Elmerze Fuddzie Strusiu P ę d z i w i a t r a i wiecznie głodnym kojocie, FreFOT. (C) CUTEK FILM dzie i Barneyu z Flintstonów, Dexterze i jego siostrze Dee Dee z Laboratorium Dextera, ty­ tułowym bohaterze bajki Mi/Yogi bezustannie tropionym przez Strażnika Smitha. Gdyby się postarać, lista przykładów mogłaby być znacz­ nie dłuższa. Zasadą naczelną, wspólną dla opisanych po­ wyżej narracji, byłaby coincidentia oppositorum bohaterów, tak j ak j ą rozumiał na przykład Mircea Eliade . Jednakże owa biegunowość dwóch po­ staci wydaje się niewystarczająca, aby wytłuma­ czyć złożoność różnorakich, często diametralnie odbiegających od siebie narracji. Bynajmniej nie chodzi tu o przejawianie się mitycznego modelu bóstwa, ale o jego niewyraźne, zatarte echo roz­ łożone na wzajemną konkurencję. Schematyczue powtarzalne a przez to przewidywalne dzia­ łania odsłaniają zakonserwowaną niedojrzałość 1 �Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje bohaterów kulturowych, niezdolność podjęcia z pełną odpowiedzialnością codziennych ról i obowiązków zwykłych ludzi, tak w porządku społecznym, jak i odpowiadającym mu uwzorowaniom mitologicznym. Pojawia się zatem pytanie: czy bezpłodna aktywność prezentowana w przywołanych fabułach obecna jest w innych tekstach kultury? Czy ten jałowy witalizm moż­ na odnaleźć w Gerrym Gusa Van Santa? Anonimowa notka z programu telewizyjnego dość trafnie, ale nie bezbłędnie streszcza fabułę fdmu: 37 prowiantu i mapy, za to z pełnym przekonaniem, że otaczająca ich przestrzeń to coś w rodzaju równo przystrzyżonego trawnika w miejskim parku. Takie podejście nie jest pozbawione ra­ cji, traktuje bowiem przedstawioną historię w sposób nominalny. Otwarta struktura dzieła za­ chęca do wszelakich interpretacji, także ze stro­ ny odbiorców zdystansowanych i sceptycznych. W końcu po lekturze tak specyficznego tekstu, jakim jest Gerry, nie sposób się dziwić komen­ tarzowi internauty: „Z pewnością pokochają ten obraz wszyscy fanatycy doszukiwania się czegoś wielkiego w wielkim nic " Można po¬ dejrzewać że za podobna choć o wiele bardziej dosadna omnia krvie sie ta sama osoba uznająca Gerrv'eloza Wielkie Nic Pseudoeksoervmen talne-dziełko" w dodatku'zupełnie nieszczere skierowane dla wszelkiej maści Nadinterpretatorów" 7atem iak ieszcze można rozumieć ten film ? Jakie „nadinterpretacje" sa możliwe? 3 Przyjaciele o tym samym imieniu - Gerry (Ca­ sey Afleck, Matt Damon) - jadą samochodem pustą drogą. Po pewnym czasie zatrzymują się i zaczynają przemierzać prerię pieszo. Spędzają noce pod gołym niebem, a w ciągu dnia wędru­ ją. Wreszcie uświadamiają sobie, że zabłądzili. Nie są w stanie dotrzeć do auta. Zmęczenie, głód i pragnienie coraz bardziej im dokucza­ ją. Gus Van Sant po sukcesach w Hollywood wrócił dzięki tej produkcji do swoich korzeni, impresyjnego kina niezależnego . 2 4 Jak sugeruje jeden z bywalców kina, jest to opowieść egzystencjalna, cokolwiek miał­ by oznaczać ten wyraz. „Egzystencjalny - to słowo, które najczęściej pada z ust ludzi, wy­ chodzących z kina po obejrzeniu Gerry'ego" . Czy chodzi o dramat egzystencji ludzkiej, doj­ mującą pustkę i osamotnienie - nie wiadomo. Dlaczego akurat to słowo? Istnieje podejrzenie, że pojawia się ono jako uzasadnienie, kategoria zrozumiała dla każdego, a przez to pozbawiona znaczenia. Jednym przymiotnikiem usiłuje się załatwić wszystko, jednocześnie wyjaśnić ta­ jemnicę i zakryć jej niezrozumienie. Jak wielu bywalców multipleksów zaczytuje się w Sartrze, 5 Po pierwsze, nie wiadomo do końca, jakie relacje łączą tych ludzi. Po drugie, nie jest to pre­ ria, lecz pustynia, o czym dokładniej w dalszej części tekstu. Po trzecie, Gus Van Sant nie miał do czego wracać, bowiem fdmy, jakie tworzył, zawsze były niezależne. M o ż n a by się z d e c y d o w a ć na dosadne stwierdzenie, że jest to produkcja opowiadająca o dwójce kretynów, którzy zeszli ze szlaku bez 1 M . Eliade, Meftstofeles iAndrogyn, tłum. B. Kupis, KR, będzie jednak równoznaczne ze zignorowaniem subtelności Warszawa 2009, s. 89-149. W tym miejscu można by się każdego z powyższych stanowisk też odwołać do strukturyzujących narrację bajki funkcji 2 określonych działań czy zdarzeń zaproponowanych przez 3 Władimira Proppa (idem, Morfologia bajki, tłum. W Wojtyga- Pustynne+Wielkie + Nic.html, 29.09.2006. Zagórski, Książka i Wiedza, Warszawa 1976) albo koncepcji 4 „bohatera" losepha Campbella (idem, Bohater o tysiącu twarzy, php3?fID=103, 20.09.2006. tłum. A. lankowski, Zysk i S-ka, Poznań 1997). Użycie takie 5 Gerry, „Teleświat" 7.03-13.03.2008, s. 63. Za: http://www.filmweb.pl/topic/124101/ Za: http://www.innastrona.pl/kult_filmy_show E. Szabłowska, Gerry, http://www.europaeuropa.pl/rc/ rc_0304171.php, 29.09.2006. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA �Filip Wróblewski 38 Camusie, Marcelu czy Kierkegaardzie? Niepo­ dobna odgadnąć. Egzystencjalny - być może. Jaki jeszcze? Materiały dystrybutora podpowiadają, że z portretu dwóch przyjaciół na bezludnej ame­ rykańskiej pustyni twórcy wywodzą refleksję nad ludzką potrzebą poszukiwania nieznanego i przekraczania własnych możliwości. Gerry to eksperyment, fascynująca opowieść otwierająca się na to, co w kinie niespodziewane, niemożli­ we i zaskakujące. To film o inicjacji . 6 ści jest pozorna łatwość tego aktu. Tym samym nietrudno pomylić pielgrzymowanie z włóczę­ gą, z błąkaniem się. Bohaterowie filmu zabłą­ dzili, zaś doraźnym celem, a raczej punktem orientacyjnym, jest dla nich upragniony samo­ chód. Idą przed siebie nie dlatego, że pragną iść, lecz dlatego, że zostali do tego zmuszeni. To zasadnicza różnica. Jan Olszewski w napisa­ nej dla „Kina" recenzji z a u w a ż a , że o ile Gerry stanowi metaforę „filozofii drogi", o tyle jego przesłanie z a m k n ą ć m o ż n a stwierdzeniem, że „człowiek powinien dążyć wyżej i wyżej, taka droga prowadzi na zatracenie" . Gorzka to refleksja. 8 I rzeczywiście, w jakimś stopniu jest to film o inicjacji. O doświadczeniu granic i umiera­ niu. Lecz użyte słowo sugerowałoby coś więcej, istnienie pewnego społecznego porządku, ja­ sno zdefiniowanej sytuacji, szeregu rytualnych działań i właściwej im sceny, co najważniejsze jednak, treści symbolicznych i wtajemniczonych organizatorów rytuału sprawujących pieczę nad inicj antami. Choć powyższych elementów nie sposób odnaleźć to myśl o inicjacji jest wielce pożyteczna, przyjdzie do niej jeszcze wrócić. Inni widzą w Gerrym film drogi na mia­ rę epoki kontestacji. Opowieść o beznadziei, o konieczności przezwyciężenia własnego losu, równie fatalną jak ta z Sutry słonecznikowej Allena Ginsberga. Nie chodzi tu o bunt w czystej postaci, chyba że jest nim wyruszenie w wędrów­ kę, ale o samo podjęcie wyzwania. Bohaterowie zdają się ucieleśniać średniowieczną ideę życia jako pielgrzymowania. Każdy z nich stanowi inkarnację homo viator. Jeden z komentatorów stwierdza wręcz i „Celem ich wędrówki jest cel. (...) postacie porzuciły świat, w którym my tkwimv Donicw^z to co on w sobie zawiera jest tak naprawdę nieważne Widzimy piekrzymów"? Problemem współczesnego oglądu rzeczywisto­ 6 Materiały dystrybutora, www.gutekfilm.com.pl/gerry, 20.09.2006. 7 M . Surowiecka, Gerry, http://www.stopklatka.pl/film/film. Nieco inaczej widzi sprawę Tadeusz Sobo­ lewski, dla którego „trudność odbioru polega nie na komplikacji, ale na zwodniczej prostocie filmu" . Struktura dzieła, jak też sam sposób realizacji zmuszają widza do niebywałego wy­ siłku, bezustannej uwagi - tu bowiem liczy się każdy szczegół. Nieznośna statyczność, by nie powiedzieć drętwota filmu pozostaje na granicy oczywistości. To, co Van Sant pokazuje, męczy monotonią, jałowością kadru, przytłumiona ko­ lorystyka kłuje w oczy Widz ma. wrażenie że gdzieś to j u ż było. Ciągle powracające sceny, obsesyjne wręcz kadry zachodzącego słońca nocne rozmowy przy oenisku uiecia szczytów rórskich i Drzeslizeuiacvch sie pomiędzy nimi ławic chmur. To wszystko gdzieś było. Tylko gdzie? 9 Sugestię powtarzalności, ciągłego chodzenia w kółko na wzór ekranowych postaci, potęguje pozwalająca wybrzmieć ciszy minimalistyczna muzyka skomponowana przez Arvo Pärta. Dwa utwory, którymi posłużył się reżyser - Für Ałina i Spigeł im Spigeł - pojawiają się w momentach najistotniejszych dla filmowej fabuły i są klamrą spinającą początkowe i końcowe kadry. asp?fi=10605&sekcja = recenzja&ri = 1096, 20.09.2006. 8 J. Olszewski, Śmierć zbawia od miłości, http://film.onet. pl/9269,21500,recenzje.html, 3.10.2006. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje Można pokusić się o wskazanie jeszcze jednej płaszczyzny, w oparciu o którą Van Sant konstru­ uje misterną, w swej efemeryczności strukturę rozpoznawalnego. Chodzi mianowicie o obraz stanowiący jednocześnie medium komunika­ cji, jak i pewnego rodzaju sposób postrzegania świata. Świata - jak pisał o tym Edgar Morin nie tyle odznaczającego się rzeczywistością, co swoistą materialnością, tak daleką od opartych na mimetyzmie powszechnych przeświadczeń i przyzwyczajeń . Jak przyznaje sam reżyser, „bezpośrednią inspiracją przy Gerrym, bardziej niż współcześni artyści wizualni byli Tdla mniel niektórzy wschodnioeuropejscy'filmowcy tacy jak Bela Tarr lansco czy może najbardziej Tarkowski" . Nabyte kompetencje kulturowe widza oozwalaia wskazać ieszcze kilka innvch nawiązań wizualnych, bo wyłącznie o filmowycłi mowy być tu rue może 10 11 Gus Van Sant u m i e j ę t n i e bowiem łączy oszczędny język filmowy Dereka Jarmana, su­ rowość i eksperymentalizm choćby Blue - na co mogą wskazywać błękitne kadry na począt­ ku i końcu - z ocierającymi się o prozaiczność nagraniami Warhola. Lecz nie koniec na tym. Pierwsza scena filmu, przedstawiająca długo­ trwałą przejażdżkę samochodem przez jałową krainę, jako żywo przywodzi na myśl podobne kadry z Lśnienia Stanleya Kubricka. Ujęcia su­ nących przez górskie szczyty chmur transplantowano wprost z Kovaanisaatsi Geofreya Reggio Kolejnym nawiązaniem jeśli nie dosłownym cy­ tatem filmowym sa powtarzające sietrzykrotnie sceny rozmów przy nocnym ognisku orzemesio ne zMojego własnego Idaho. Zarówno droga jak T. Sobolewski, Niezwykły film Gusa van Santa, „Gazeta 9 Wyborcza" 22.04.2003, http://www.gazeta wyborcza. pl/l,75475,1438291.html, 3.05.2008. 10 E. Morin, Kino i wyobraźnia, tłum. K. Ebenhardt, PIW, Warszawa 1975, s. 199 i n. 11 Mówi ognisko, jeśli potraktować je emblematycznie, mogłyby posłużyć za przykład autorskiego języ­ ka, rodzaj piętna, które reżyser wyciska na swoim dziele, komunikując się za jego pośrednictwem raczej z sobą samym n i ż kimkolwiek innym. Jak j u ż powiedziano, na filmie nie wolno poprzestać. Czar srebrnego ekranu, który z cza­ sem nabrał rumieńców, zdaniem Morina oparty został na ruchu, za pomocą którego możliwy staje się realizm emocjonalny . Ruch w filmie jest złudzeniem oka, to odpowiednia ilość klatek wyświetlanych dostatecznie szybko, aby oszu­ kać patrzącego. Van Sant robi coś nowatorskie­ go w swej prostocie: nie wstrzymuje on filmu, jak czynił to Jarman, każąc zamierać posta­ ciom na kształt płócien Caravaggia, czy Pasolini w swojej części RoGoPaGa , naśladując Zdjęcie z krzyża Reżyser Gerry'ego robi dokładnie na odwrót. Jego aktorzy pozwalają ożyć malarskim scenom w surrealnym krajobrazie matenalizuie sie szalony galop\ Płonących W Salvadora Dali zaś myśliciel z Wrót liekieł Augusta Ro dina'odzianv w T-shirt zasiada na szczycie rórv i ciężko wzdycha - nad światem a może nad 12 soba Ponadto w omawianym filmie nietrudOV7L7CJ. 1_ V 7 1 1 d . V J . L V 7 W V7111C1W l u l i J 111 1111111V., lllV^Ll asp?fi=10605&sekcja=3, 20.09.2006. BARBARZVÑCA LlvJ. no dostrzec nawiązania do malarstwa Casnara 11V7 V I V / M 1 / - V V. l i d W LC^ZjClllLCl Vlv7 1 1 1 C 1 1 C l i O L V V <X V_J O.J ^Ja.L (X Davida Friedricha W^ iednei z knncnwvch scen film,, iean Mnirh n„d hrrroim mnrtkl z 1810 r. wędruje samotnie przez słone dno wyscniego jeziora jako który Cerrych, wcześniej, na podobieństwo ° P g ° na granicy zywior low z t o l o n e i światów Wędrowca posrod morza chmur Gerry grany przez Matta Damona przygląda się beznadziejnie rozciągniętemu po horyzont bezkresowi nieprzekraczalnych gor. 12 Morin w odniesieniu do sztuki filmowej, czy raczej „technik filmowych", stosuje diadę projekcje-identyfikacje (idem, op. cit., s. 123, 133, 138, 199), którą przemianowano tutaj na „realizm emocjonalny" (por. J. Storey, Studia kulturowe Gus Van Sant, http://www.stopklatka.pl/film/film. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 39 i badania kultury popularnej. Teorie i metody, tłum. I. Barański, WUJ, Kraków 2003, s. 24-30). �Filip Wróblewski 40 Zwodnicza prostota, o której pisze Sobolew­ ski, jest jeszcze czymś więcej niż formą, w której okrzepła ekspresja reżysera. Składa się na nią narracja, w swej nieokreśloności wymykająca się najprostszym, narzucającym się interpretacjom. Zdaniem krytyka piszącego dla „Gazety Wy­ borczej" pokazana przez Van Santa „wycieczka staje się alegorią tego związku. (...) to, co miało być wędrówką z wyboru, zamienia się w przy¬ mus. Co miało być bliskością, staje się obcością, bowiem szukając drogi, mężczyźni ra.z po raz rozdzielaia sie" Tym samym uiawniony zostaie podtekst ceiowski" filmu zdiaenozowany w po'staci umiarkowana Dziennikarz utrzymuie jednocześnie, ze nietrudno go odczytać w końcu 13 13 14 T. Sobolewski, op. cit.. film można traktować jako „gejowską tragedię, alegorię romantycznego poszukiwania wolno­ ści na bezdrożach, poza społecznymi regułami, poza prawem naturalnym. Jednak zepchnięcie tego filmu do jakiegoś mniejszościowego getta odbiera mu moc" . Rozumienie takie wydaje się kolejnym uproszczeniem czy wręcz krzywdzą¬ cym skategoryzowaniem, wciśnięciem Gerry'ego w negowana, co prawda, ale jednak orbitę pre¬ tensjonalności „gejowskiej tragedii". 14 Choć Gerry to film drogi, mówi o czymś więcej n i ż o „alegorii romantycznego poszuki­ wania wolności na bezdrożach, poza społecz­ nymi regułami, poza prawem naturalnym" . To jakże umiarkowane stanowisko Sobolew15 15 Ibid. Ibid. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje 41 JÊ skiego nie daje zadość zawłaszczającym dzieło radykalnym roszczeniom wysuwanym przez bojowników „własnej racji", utrzymującym, że Gerry to „symboliczne odniesienie do egzystencji homoseksualnej" . Internauta o symptomatycz­ nym pseudonimie Querelle na łamach gejow­ skiego portalu społecznościowego z dużą dozą pewności odrzucającą alternatywne odczytania mówi wręcz o „naszych bohaterach", „naszych outsiderach"; „naszych", to znaczy homosek­ sualnych, będących inkarnacją, „kwintesencją NASZEJ natury", która pozostaje niezrozumia­ ła . Dodatkowo internauta ten wprowadza para.— boliczna wykładnie faz filmowei akcii wzdedem eezystericU homoseksualna" naznaczona ko­ leino euforia rozooznania zagubieniem a w finalne niedostosowaniem SDołecznvm To ko leina iaskrawa nadinternretacia Czy ostatnia z możliwych? Z całą pewnością nie 16 17 Ideolog kampu, a jednocześnie postać przej­ ściowa - jak określiła Oscara Wildea Susan Sontag - pisze w przedmowie do jednej ze swo­ ich powieści, którą uznać należy za manifest artystyczny: „Sztuka jest zarazem powierzchnią i symbolem. Kto sięga po powierzchnię, czyni to na własną odpowiedzialność. Kto odczytuje symbol, czyni to na własną odpowiedzialność. W rzeczywistości sztuka odzwierciedla widza, nie życie" . Zaraz potem całkiem poważnie, choć z właściwą sobie dozą przewrotności, doda­ je, że „każda sztuka jest bezużyteczna" . 18 19 20 Cóż zatem zobaczy w Gerrym ofiara antropo­ logicznej tresury? Odpowiedź nasunie się sama. Wystarczy zaryzykować. 16 Za: http://www.innastrona.pl/kult_filmy_show. php3?fID = 103, 2.10.2006. 17 18 Przyglądając się strukturze filmu, nie sposób oprzeć się pokusie przywołania koncepcji kozła ofiarnego, sformułowanej przez René Girarda. Analogia do odmalowanego w Księdze kapłań­ skiej obrazu kozła wypędzanego na pustynię nasuwa się sama, on to „zabierze ze sobą wszyst­ kie ich winy do ziemi jałowej" . Bohaterowie a może bohater, skoro obaj noszą to samo imię - filmu wychodzą na pustynię niczym banici 21 22 i Nowego Testamentu. Opracował z inicjatywy Benedyktynów Ibid. zespół biblistów polskich Tynieckich, wyd. I I I , Wydawnictwo Pallottinum, Poznań - Warszawa 1980, s. 123. S. Sontag, Notatki o kampie, dum. W Wartenstein, „Literatura na świecie" 9 1979, s. 321. 22 „'Gerry' znaczy mniej więcej tyle co 'zlamas'. Często mówimy: » H e j , chodź no tu, złamasie«, albo »Popatrz O. Wilde, Portret Doriana Graya, Kraków 2001, s. 3-4. na tego złamasa«. Bohaterowie filmu nie mają imion. Są 20 Ibid. właśnie takimi złamasami. To jedno ze słów, takich jak 21 Księga 19 kapłańska 16,22 [w:] Pismo Święte 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 Starego BARBARZVMCA 'facet' albo 'koleś', z tym że znaczy coś więcej. (...) To �Filip Wróblewski 42 wygnani przez „cywilizację", odrzuceni przez wspólnotę, która ich napiętnowała. W ich roz­ mowach i podejmowanych działaniach ujawnia się pragnienie powrotu na łono ekumeny, porzu­ cenia złowrogiego locus horridus, w którym po­ byt dla jednego z bohaterów kończy się śmiercią. Girard mówi jasno, że „znaleźć kozła ofiarnego, to nie wiedzieć, że się go ma" . Pojawia się za­ tem pytanie: czy sam kozioł musi być świadom roli, jaką przyjdzie mu spełnić? Czy bohaterowie wiedzą, jakiego mechanizmu stali się częścią i co ich czeka? Nie sposób tego odgadnąć. po drugie, na odwołanie do wprowadzonej przez Mirceę Eliadego kategorii illud tempus, w którym uobecnia się to, co u początku. Sformułowanie „dwa tysiące lat temu" nie jest niewinne, stanowi figurę przywołującą chrześcijański praczas za­ łożycielskiej ofiary Chrystusa i jej zbawcze zna­ czenie. Sformułowanie to ujawnia jednocześnie bezwiedność, intuicyjność właśnie, a z intuicyjnością najchętniej wiąże się mit. Jego istnienie w pozornie odczarowanym świecie możliwe jest poprzez mariaż z tym co oczywiste a zatem po¬ zostające poza kręgiem wszelkich podejrzeń Wykorzystanie na potrzeby niniejszej inter­ pretacji nasuwającego się odwołania do koncep­ cji kozła ofiarnego Girarda to nazbyt prozaiczne wytłumaczenie. Poszczególne elementy fabuły wymagają o wiele wnikliwszej analizy, która ujawni rozmytą i zakamuflowaną, ale jednak możliwą inkarnację mitu. Mitu - należy do­ dać - ewangelicznego, transformującego epizod z życia Jezusa, którym było kuszenie na pustyni, w serię luźno powiązanych i na pierwszy rzut oka niemających z sobą związku scen. Zanim przyjdzie rozpatrzyć analogie mię­ dzy filmową fabułą a przywołanym wzorcem zaczerpniętym z porządku mitycznego, należy poświęcić nieco uwagi scenerii, w której mają miejsce filmowe i ewangeliczne zdarzenia. Miejscem „akcji" jest w omawianym przypadku pustynia. Co znaczące, w filmie Van Santa jest to słona pustynia, gdzie za pośrednictwem sym­ boliki soli uwypuklony zostaje aspekt śmierci. Dorothea Forstner z a u w a ż a , że pustynia nie tylko budzi lęk w człowieku, ale równocześnie go fascynuje. „Jest krainą złego ducha, demo­ nów i smoków ełodu i pragnienia. Na pusty­ nię wypędza się zło. (...) Człowiek nie może osiedlić może ja tylko z trudem 23 Przywołana kategoria mitu ujawnia się nie tyle w samym filmie, ile w wypowiedziach reży­ sera pragnącego w jakiś możliwie konstruktywny sposób umotywować podjęty wysiłek twórczy. Z rozbrajającą szczerością oznajmia on: „Nie wiem właściwie, dlaczego kręcę takie filmy, ja­ kie kręcę. Robię to, co u w a ż a m w danej chwili za słuszne, to raczej kwestia intuicji n i ż intelek­ tu" . Co ciekawe, „Gerry równie dobrze mógłby opowiadać historię dwóch facetów, którzy się tam zgubili dwa tysiące lat temu" . Powyższe stwierdzenia wskazują, po pierwsze, cjonalne uaktywnienie s i ę - i n k a r n a c j ę - mitu24 25 przejść w nadziel ze dotrze znowu do urodzaj­ nych okolic Pobvt na oustvni iest wiec czasem pokusy i prób" , na które składają się oczekiwa¬ 26 nie nokuta a w szczególności nost Widomym znakiem ostatniego jest drastyczne zawieszenie hiolocriczności ustanie codziennei aktywności czy wręcz nnw.trzvmanie ,ie od I d z e n i a Tak z a L w n i a L t r K r L k k i takie n L e n n w a n i e słowo jest określeniem różnego rodzaju nieudaczników czy onet.pl/F,9269,1121548,l,596,artykul.html, 29.09.2006. bezużytecznych rzeczy". Mówi Gus Van Sant, http://www. 25 stopklatka.pl/film/film.asp?fi = 10605&sekcja=3, 20.09.2006. asp?fi=10605&sekcja=3, 20.09.2006. 23 R. Girard, Początki kultury, tłum. M . Romanek Znak Kraków 2006, s. 90. 24 Stach Szabłowski, Kiedy się zgubisz, robi się bardzo, 26 Mówi Gus Van Sant, http://www.stopklatka.pl/film/film. D . Forstner, Świat symboliki chrześcijańskiej. Leksykon, tłum. W. Zakrzewska, P. Pachciarek, R. Turzyński, PAX, Warszawa 2001, s. 82-83. bardzo cicho. Rozmowa z Gusem van Santem, http://film. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje działań, stanowić ma metonimic śmierci . Pu­ stynia jest zatem nie tylko miejscem przerażenia, ale i najwyższego, poprzedzonego przygotowa­ niem doświadczenia Boga. Czym jest pustynia w swej istocie, najle­ piej chyba ukażą pieczołowite notatki Henryka Sienkiewicza stanowiące owoc dwuletniego po­ bytu w Stanach Zjednoczonych, zwłaszcza na Wschodnim Wybrzeżu. Drukowane na łamach „Gazety polskiej" wiatach 1876-1878 Listy z po­ dróży zawierają literacki zapis pewnej ekspedycji krajoznawczej: stynia i wielka woda, a za wodą znowu pustynia, która nie ma już końca . 27 - Co „blada twarz" chce robić na Mohave? spytał po chwili. - Chcę ją widzieć - odrzekłem. - Mohave bardzo zła. Tam nie ma nic. - I tu nie ma nic. - Tu są wiewiórki. „Blada twarz" może zabić wiewiórkę i zjeść ją. Na Mohave trzeba umrzeć z głodu. - Czy Pero był tam już wiele razy? - Pero bywał przewodnikiem białych przez tę część, która jest na drodze między wielki­ mi miastami, ale w stronie, od której słońce wschodzi, Pero nie był nigdy, bo tam pustynia nie ma końca. - Skądże więc Pero wie, że pustynia nie ma na wschodzie końca, jeśli tam nie był nigdy? - Pero słyszał to od bardzo starych ludzi, któ­ rzy opowiadali mu, że za „umarłym lasem" są w stronie, w której słońce wschodzi, wielkie góry, Pero był nawet w nich, ale w innym miej­ scu. Są to bardzo złe góry, bo nie ma w nich trawy ani zwierząt. Za górami jest też sama pu­ 2 7 P. Kowalski, Leksykon. Znaki świata. Omeny, symbole, znaczenia, PWN, Wrocław - Warszawa 1998, s. 551. 28 H . Sienkiewicz, Listy z podróiy do Ameryki, PIW, Warszawa 1989, s. 270. 2 9 28 Pustynia jest zatem „ekstatyczną formą zani­ kania", miejscem mitycznym, zakazanym, nie­ gościnnym i niedostępnym. Ujawnia ona z całą mocą znikomość ludzkiego żywota, który zostaje przez nią przełamany. Na dwa aspekty pustyni zwraca uwagę Jean-Paul Roux. Po pierwsze, jest to obszar geograficzny, „gdzie nic nie rośnie, gdzie nie ma żadnego życia". O wiele donioślej­ szy jest aspekt drugi, psychologiczny, bowiem „jest to zarazem pustka serca wyjałowionego z uczuć" . Pustka, wobec której możliwa jest tylko i wyłącznie bezwarunkowa kapitulacja. 29 Pustynia jest zatem miejscem najdogodniej­ szym dla wypróbowania człowieka w warunkach granicznych. Współczesny francuski myśliciel Jean Baudrillard zwraca uwagę, że ona „jest pułapką przestrzeni i pozorów. W tę pułapkę wpadają wszystkie wartości i kategorie umysłu i automatycznie się zacierają" . W konfronta­ cji z tym miejscem, z jego wszechogarniającym ogromem, ciszą, która „jest także wizualna. Buduje ją zasięg spojrzenia, które nigdzie nie znajduje punktu od którego mogłoby sie od30 I I BARBARZVMCA F •> & & 1 V bić" uiawnia sie w sposób dramatyczny i to¬ talny'kruchość istoty ludzkiei iei ograniczenia i znikomość Zaś wszystko co poza pustynia ulara zawieszeniu ze względu na iei doimuiacà i bezacelacvina obecność Dobro zło staia sie nieistotne, prawda i fałsz obojętne Człowiek umiera iest sam ze swoim ciemieniem I udz kiee pożądania konaia w lezusie można odnieść wrażenie iz nodohnie dzie,e siè z Gerrvm ara nvm przez Caseya Aflecka 31 3 0 J. Baudrillard, Przed końcem. Rozmawia Philippe Patit, tłum. R. Lis, Sic!, Warszawa 2001, s. 108. 31 J. Baudrillard, Ameryka, tłum. R. Lis, Sic!, Warszawa 2001, s. 13. J.-E Roux, Jezus, tłum. J. Fenychowa, Znak Kraków, s. 150. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 43 �Filip Wróblewski 44 Jezus kona w oderwaniu od ludzi, aby naro­ dzić się jako Chrystus. Towarzyszą mu jedynie zwierzęta i Szatan . Umieraniem jest dla niego j u ż sama walka. Jean-Paul Roux, pisząc o boskoludzkiej naturze Jezusa, zauważa, że „w kondy­ cję ludzką wpisane jest pragnienie jej przezwy­ ciężenia" . Pustynia staje się zatem miejscem ucieczki umożliwiającym spotkanie z tym, co wykracza poza tu i teraz, poza dojmującą rze­ czywistość. Walka wewnętrzna otwiera dostęp do sfery przekraczającej człowieka i jego moż­ liwości poznawania, wymaga innej wrażliwości i otwarcia sie na to co pozazmysłowe Zmysłv właśnie stanowią mdymentarna Przeszkodę w oddzieleniu się od świata. Najdobitniej świadczv o tvm historia oiców pustyni eremitów którzy Dorzucili dotychczasowy tryb życia D O ' świecaiac sie nieustannei adoracii Bopa Święty Antonii Wielki „powiedział, ze człowiek, który mieszka na nustvni i trwa w skunieniu wolnv ,est od nntrńinri walki - o słuch o mowę i'o snoi rżenie. Musi jedynie walczyć o' serce" 32 33 34 Walka o serce stanowi najdonioślejszy mo­ ment próby, od niej zależy, czy pozostanie się wiernym przekonaniom i przeznaczeniu, czy pozostanie się sobą. Synoptyczne Ewangelie Mateusza i Łukasza ukazują trzy etapy kusze­ nia Jezusa. W Ewangelii Marka znaleźć można jedynie dwuzdaniową w z m i a n k ę o tym fakcie, z kolei Ewangelia Jana pomija milczeniem całe zdarzenie. Dramat możliwości zwątpienia roz­ grywa się między dwiema postaciami, między kuszonym a kuszącym. Ewangelie przedsta­ wiają heroiczny obraz Jezusa, pewnego i zde­ cydowanego nie moga wsnominać o wahaniu czy wątpliwościach Tym samym nie ma w tak przedstawionym wizerunku lezusa merwiast ka ludzkiego typowei dla niego niepewności rozchwiania Nie ma mowy o przezwyciężeniu samego siebie. Nie ma sugestii dotyczącej zma­ gania się z sobą, z głodem. Widzimy za to nie­ zachwiane zdecydowanie, wypowiadane słowa utwierdzają stanowisko i autorytet. Nieco inaczej rzecz ma się z Gerrym. Jeśliby potraktować wprowadzenie dwójki postaci o tym samym imieniu do fabuły filmu jako zabieg ma­ jący na celu artykulację walki wewnętrznej jed­ nostki, rozpisaniu jej z monologu wewnętrznego na teatralny dialog, to zasadna staje się analogia Jezusa z Gerrym. Język filmowy ze względu na swą specyfikę wymaga takiego zabiegu, bowiem - jak twierdzi przywołany j u ż wcześniej Edgar Morin - „każdy film kinowy (...) jest katedrą w której celebruje się kult ruchu" . Gerry wyzuty z tego aspektu stałby się jeszcze bardziej niezno­ śny, nie do oglądania. M i ę d z y filmem Van Santa a przekazem ewangelicznym istnieje wyraźna paralela doty­ cząca poszczególnych scen i przejawów kusze­ nia. Tak w pierwszym, jak i w drugim przypadku przedstawione zostaje pragnienie zaspokojenia podstawowych ludzkich potrzeb. Jezus sam po­ zbawia się możliwości spożycia chleba. Postacie w filmie gorączkowo poszukują źródła, którego jednak nigdzie nie ma. Jezus - idąc zgodnie z kolejnością zdarzeń przedstawioną w Ewan­ gelii Mateusza - staje w narożniku świątyni. Gerry grany przez Caseya Aflecka skacze z samotnei skały zaś iego towarzysz stara sie aby tamten nie uraził stopy o kamień. Jezus staje na górze i spogląda na wszystkie królestwa świata Aktorzy Van Santa również przygladai a sie - dla o d m i a n y - n i e g o ś c i n n e i krainie rozciagaiacei sie az po horyzont. Joseph Ratzinger wskazuje, że trzecia pokusa jest najważniejsza, bowiem dotyczy tego, czego „musi dokonać Zbawca świata"; to pokusa prze­ zwyciężenia „ziemskiej bezsilności" nie poprzez 35 32 Por. M k 1,13. M . Borkowska, Wydawnictwo M , Kraków 1992, s. 38. 33 J.-P. Roux, op. cit., s. 154. 3 5 34 Pierwsza Księga starców. E. Morin, op. cit., s. 123. Gerontikpn, dum. BARBARZYŃCA 3 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje ofiarną cierpliwość i posłuszeństwo, lecz za pośrednictwem przemocy . Patrząc na wyraz twarzy postaci filmowych spoglądających na niekończące się łańcuchy gór, można przypusz­ czać, że ich myśli dalekie są od chrystusowego opanowania i stateczności. Utwierdza w tym załamujący się, płaczliwy ton głosu, jakim z sobą rozmawiają. To, co im towarzyszy, to dezorien­ tacja, ból i rozczarowanie rodzące gniew, usilne pragnienie zmiany własnego położenia. Później jest j u ż dłużąca się niemal w nieskończoność tak dla bohaterów, jak i widzów - próba OpUSZ¬ czenia pustyni. 36 W przypadku Jezusa staje się ona punktem wyjścia, stanowi bowiem pomost między ży­ ciem ukrytym a otwartą działalnością. Tekst bi­ blijny, posługujący się właściwym sobie kodem alegorycznym, za pomocą liczby czterdzieści zrównuje okres próby opisany w ewangeliach z wędrówką ludu wybranego z Egiptu do ziemi obiecanej. Tamta tułaczka przez pustynię miała służyć wytraceniu starego pokolenia, a zatem jego przewin. R ó w n i e ż dla Jezusa pustynia jako przeciwstawienie ogrodu staje sie miej¬ scem pojednania i uzdrowienia" miejscem oczyszczenia Jego misja staje sie możliwa do realizacji gdyż udało mu sie wejść w dramat ludzkie egzystencji przemierzyć i a az do sa niegodna" * 37 3 Co się dzieje z bohaterami filmu? Czy ten niegościnny teren pozwolił im wzrosnąć, stać się doskonalszymi, zrozumieć sens ich wędrówki? Jeśliby zinterpretować ciąg scen finalnych w Gerrym za pomocą odwołania do wzorca mitycz­ nego - którego obecność wykazano - okazuje się, że to, co niezrozumiałe czy wręcz szokujące 3 6 J. RMzinger, Jezus z Nazaretu. Cz. 1. Od Chrztu 45 dla większości widzów, ma głęboki umykający współczesnemu myśleniu sens. Uogólniając, myśl współczesna przeczuwa jedynie związek z mitem, ponieważ - jak stwierdził w jednym z wywiadów Mircea Eliade - „sacrum jest za­ kamuflowane w profanum" . Nie dziwi zatem konsternacja wobec sceny, w której jeden z boha­ terów obejmuje drugiego, dopiero po chwili oka­ zuje się, że to co wydawało się być pocałunkiem, było jedynie morderczym uściskiem. i9 Pomocą w zrozumieniu związku tej sceny z przygodami Jezusa na pustyni niech będzie wypracowana przez Georgesa Bataillea teoria dotycząca erotyzmu. W swoich pismach sta­ rał się on wykazać głęboką jedność pozornych antagonizmów, jakimi są narodziny i śmierć. W obydwu omawianych przypadkach chodzi o uśmiercenie - w pierwszym działanie to do­ tyczy pożądliwości w sobie, w drugim jej per¬ sonifikacji. W przypadku Jezusa przybrało ono formę trzech dobitnych deklaracji, u Gerryego przyoblekło się w wy 111 () w 11 y dramatyczny akt. Bataille podpowiada że sposobem na przekro­ czenie zakazu - a tym objęte zostało zabójstwo - jest transgresja. Tworzy ona „wraz z zakazem jedną całość, określając życie społeczne. (...) transgresja jest jego oczekiwanym dopełnieniem - jak rozkurcz przywołany skurczem pulsują­ cego serca. Skurcz nie poddaje się bynajmniej rozkurczowi, lecz się go domaga" . Dodać na­ leży, że mechanizm transgresji daje „możliwość przeżywania (...) tego wszystkiego, czego sami nie mielibyśmy odwagi p r z e ż y w a ć " . Z ko­ nieczności upraszczając jego rozumienie, moż­ na przypisać mu funkcję organizowania fabuły w tekstach kultury. 40 41 Rocąuetem, tłum. K. Środa, KR, Warszawa 1992, s. 149. G. Bataille, Erotyzm, tłum. M. Ochab, słowo/obraz w Jordanie do Przemienienia, tłum. W Szymona, 4 0 Wydawnictwo M , Kraków 2007, s. 46-48. terytoria Gdańsk 2007, s. 69. G. Bataille, Historia erotyzmu, tłum. I . Kania, 37 Ibid., s. 37. 41 38 Ibid., s. 36. Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2008, s. 139. 3 9 M. Eliade, Próba labiryntu. Rozmowy z Chude-Henri 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA �Filip Wróblewski 46 Teraz dopiero staje się zrozumiały czyn Gerry'ego granego przez Matta Damona. Aby doko­ nała się przemiana, a tym samym możliwe stało się opuszczenie pustyni, winien on zabić. To, że w chwilę po tym, jak to zrobił - z perspektywy widza - dostrzega poszukiwaną przez cały czas drogę, która znajdowała się nieopodal, mogło­ by świadczyć o ironiczności przesłania fdmu lub wręcz braku takowego. Tak jednak nie jest. U w a ż n a analiza tego, co reżyser pokazuje po scenie śmierci wskazuje że drugi Gerry można by powiedzieć Gerry prawdziwy, doświadczył wizi i Chmurv przesuwaj ace sie z wielka szybkościa nad jego głowa wskazują na długotrwałość tego stanu Ponieważ pozostał jedynym żywym bohaterem można mniemać ze to co pojawia sie na ekranie i est tym co widzi ocalały Gerry W maiakn tym bohater 7 perspektywy kierowcy pędzącego samochodu widzi długą krętą drogę, na końcu którei stoi on sam O tvm że bvła to tylko w i , a unewnia ciało kolein które n L u ca zmierlaiac w stronę iadacvch samochodów dnstr.e.nnwh wkrótce no tvm iak n d . v s k a î 7 L'A ŁJ y Lvy A A A A AVJ JV^• Odczytanie tej sceny wydaje się kluczowe dla zrozumienia całości dzieła, jak też jego związku z przekazem Ewangelii. Popełniony czyn nosi znamiona transgresyjnego, bo miał miejsce poza ekumeną, w szczególnej przestrzeni naznaczo­ nej sacrum. Zdaniem Bataille'a świętość i święto są źródłem transgresji wykraczającej poza to, co zakazane. Mord staje się zatem możliwy i zo­ staje popełniony. W tym momencie najpełniej ujawnia się mityczny wzorzec, bowiem bohater doznaje oświecenia, prawda zostaje przed nim odkryta - choćby miał jej nie rozumieć. W tej także chwili dopełnia się jego przeznaczenie, ma iść dalej, jego misją jest życie. Jakie ono będzie - nie wiadomo. To, czy film Van Santa z całą mocą pokazuje „milczenie Boga", swoistą niemożność doświad­ czenia transcendencj i lub odwrotnie, niemożność zrozumienia niemego, nie-ludzkiego języka, ja­ kim Bóg się posługuje, nie ma najmniejszego znaczenia. Istotna jest za to paralela z postacią Chrystusa i próbą, jakiej został poddany na pu­ styni. W Gerrym przemiana wewnętrzna zostaje pokazana przez zjednoczenie przeciwieństw - jeśliby w taki sposób scharakteryzować posta­ cie. To, czy się ona w pełni dokonała, pozostaje kwestią otwartą. Przemawiałoby jednak za tym wprowadzenie postaci dziecka jako metafory niewinności i odrodzenia. Odrodzenia, którego, tak jak Jezus, dostępuje bohater. Rozstrzygnięcie tego, na ile zaprezentowana nadinterpretacja Gerry'ego jest słuszna, pozosta­ je w gestii czytelnika. Na pewno nie jest to ani jedyna, ani najpewniejsza interpretacja, bowiem kluczy pośród koczowniczych obozowisk sensu, niedoścignionych i dzikich, podobnych nie­ okiełznanym hordom nomadów z dalekich ste­ pów Azji, widzianych dawno temu i trwających jedynie w bliżej nieokreślonej, zacierającej się legendzie, w wątpliwych zakamarkach pamięci. Na odchodnym można spytać, czy to jeszcze antropologia? A jeżeli nie, to co by nią było? Co byłoby ta jedyna najwłaściwsza nadinterpreta¬ cją, naddatkiem w próbie rozumienia? Tom & Gerry, But Without Tom The article presents some possible interpretations of the movie Gerry directed by Gus Van Sant. In the first part author goes through "overinterpretations" which appeared in newspapers and internet portals. I n the second part author's own anthropological "overinterpretation" is presented, in which mythological layers of the movie are explored. Most of them concern repeating evangelical myth of Christ. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fef980bf87859f0ef5cd69e34f9ac6a7.pdf 1d7fa7884bc35b60f6a525ea2be1d140 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5619 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5223 Title A name given to the resource Swaggie on the road, czyli o figurze noamdy w literaturze XIX-wiecznej Australii/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rzońca, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna n / Ur. w I 982 roku. W 2005 roku ukończyła studia na kierunkach stosunki etniczne i migracje m i ę d z y n a r o d o w e oraz filmoznawstwo. Obecnie jest doktorantką (nauki humanistyczne, specjalność nauki o sztuce) na Wydziale Zarządzania i Komunikacji Społecznej UJ, a także nauczycielką wiedzy o kulturze w IV LO w Krakowie. Zakochana w Australii i Kanadzie, roztrząsa p r o b l e m a t y k ę kulturowej tożsamości w tych wieloetnicznych społeczeństwach oraz to, w jaki sposób zagadnienia t o ż s a m o ś c i o w e przedstawiane są w sztuce owych k r a j ó w - malarstwie, literaturze i filmie. Swaggie on the road czyli o figurze nomady w literaturze XIX-wiecznej Australii Zamiast w s t ę p u ustralia to kontynent bezkresnych prze­ strzeni i jako taki stanowił dla chcące­ g o go przemierzyć człowieka ogromne wyzwanie, co nie zmieniło się zresztą do dziś. wwwan Australijski outbac\ nie bez podstaw kojarzy się z wolnością i swobodą, ale z drugiej strony czę­ sto bywał dla rzucających mu wyzwanie śmiał­ ków przeciwnikiem nie do pokonania. Obecnie ponad osiemdziesiąt procent Australijczyków mieszka w d u ż y c h miastach ciągnących się wzdłuż wybrzeży kontynentu . I choć ludzie ci nie mają na co dzień nic wspólnego z interiorem środkowych części kraju, to jednak outboc\ był i jest nadal esencją australijskości, która jednoczy dwudziestomilionowy naród. Przeciętny Austra­ lijczyk pielęgnuje w sobie sprzeczność: wiedzie wygodne życie mieszczucha, który na oczy nie widział odludzi wewnątrz kraju oraz niewiele wie o jego bogatej przyrodzie, a jednocześnie czuje się potomkiem postaci z XIX-wiecznych ballad narodowego wieszcza Australii A.B. „Ban­ jo" Patersona , który wykreował w swej twórczo­ ści postaci małomównych, zahartowanych przez naturę włóczykijów. Podróże marzeń. Australia, red. A. Willman, A.M. Thor, red. wyd. pol. J. Zaborowska, Biblioteka Gazety Wyborczej, Warszawa 2005. Zob. G.B. Davey, G. Seal,/! Guide to Australian Folklore. From NedKelly to Aeroplane Jelly, Kangaroo Press, Sydney 2003, s. 207, a takze: J. Lencznarowicz,,4«*a&, TRIO, Warszawa 2005, s. 44,84. Ai 1 1 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA 2 2 �Joanna Rzońca 48 Trudny klimat kontynentu sprawił, że j u ż pierwsi mieszkańcy tych ziem praktycznie nie wiedli osiadłego trybu życia, a polując i zbierając nadającą się do spożycia roślinność, przemiesz­ czali się z miejsca na miejsce. Aborygeni mieli bardzo specyficzne podejście do ziemi i kwestii zamieszkiwania jej. Czuli, że to nie ona należy do nich, ale oni do niej. Takie osobliwe formy własności ziemi były wplecione w opowieści o wydarzeniach Okresu Snu (Dreamtime), cza­ sów tworzenia się świata z wiecznie wszechobec­ nej przeszłości, która wciąż przeplata się z teraźnieiszościa i przyszłością Osia konfliktu białych z Aborygenami od chwili zetknięcia sie tych grup w 1788 roku była właśnie ziemia. Własność prywatna w tym własność ziemi w rozumieniu Andosasów wiązała sie z katastrami aktami no tarialnymi lub nrzynaLniei z wykonywaniem 3 h i h l i i n L nakazu by zasiedlać z.emie i czynić ia sonie noddana Przvbvwaiac do Australii Rrv t w z y c y uznali kontynent za ziemie n i c z y j " - /J l L w « c - i nokoiowo ia anektowali* Nie hvłn wiec n f i r i a l n J L n nv i wvnikaiareao ż niei Krótko mówiąc, biali kolonizatorzy uznali Australię za teren wcześniej nie zamieszkały, a sami zaczęli kolonizować ją w bardzo nieco­ dzienny sposób, tworząc z niej ogromne bry­ tyjskie więzienie. To właśnie zsyłki skazańców stanowiły pierwszą falę migracji, będącą zarazem falą najbardziej charakterystyczną i odciskającą znaczące piętno na historii Australii oraz świa­ domości jej mieszkańców. Wielu współczesnych jej obywateli ma swoje kryminalne lub nadzor­ cze korzenie. U źródeł australijskiej kultury leży przestępcza subkultura i antyautorytaryzm wrogość do instytucii maiacych zhierarchizowa­ ną strukturę i radykalny egalitaryzm kulturowy, 3 ] . Rickard, Australia. Historia kultury, Ossolineum, W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w 1994, s. 12-26; por. także: który manifestuje się przez twierdzenie: wszyscy jesteśmy równi . Australia u zarania swej państwowości była więc postrzegana jako przejściowy dom dla tych, którzy w Wielkiej Brytanii na lokum bynajmniej nie zasługiwali; jako miejsce, do którego wysyła się wszelkiej maści wyrzutków i rzezimieszków. Z czasem przybywać do niej zaczęli - j u ż z wła­ snej woli - poszukiwacze przygód, włóczykije, pechowcy chcący zacząć tu wszystko od nowa. Przemierzali oni australijski interior w poszuki­ waniu miejsca dla siebie. Jedni osiedlali się, bu­ dując domy i wybierając żywot farmerski, innym nigdzie nie udawało się zagrzać na dłużej miej­ sca i do końca swych dni oddawali się nieustan­ nej wędrówce przez australijskie przestrzenie. 5 Ta druga kategoria jest najbardziej popu­ larnym motywem XIX-wiecznej literatury Australii, która otoczyła owych włóczykijów aurą romantyczności, czyniąc z nich naro­ dowych bohaterów. Pisarze i poeci tworzący w drugiej połowie X I X stulecia przemycali czę­ sto w swoich dziełach motyw niepoprawnego łazika-marzyciela zaczerpnięty z ludowych opo¬ wieści. Swą twórczość nierzadko stylizowali na proste, rytmiczne ballady popularne wśród australijskiej klasy pracującej. Wyciągali jednak z rodzącego się wówczas folkloru australijskie­ go tylko niektóre elementy ludowego przekate najbardziej atrakcyjne i nośne by za ich pomocą wspierać podnoszony przez'polityków postulat ustanowienia państwowości austrahi skiei W tym sensie wiec działanie ówczesnych literatów z tamte™ kontynentu wnisać by nale zało w ziawisko folkloryzmu rozumianego iako wydobywanie z rradwii ludowe, historyczne, h,h aktiialnei takich ty ko elementów które J interesni^re y r^rii ich ^tr^krvinei fnrmv r y v emocjonalnej treści; prezentowanie ich tteśd 2004, s. 7-9. 4 J. Lencznarowicz, op.cit., s. 25-30. M. Clark, Historia Australii, Bellona, Warszawa - Gdańsk BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Swaggle on the road, czyli o figurze nomady w literaturze XlX-wiecznej Australii 49 odbiorcom mniej lub więcej autentycznej, lub przeważnie - przetworzonej, skomplikowanej, skróconej lub rozszerzonej" . W każdym razie to na oczach australijskich twórców końca X I X wieku i z ich niemałym udziałem, kształtował się na Antypodach białego świata nowy naród, w którym uprzywilejowane miejsce zajmował etos przemierzającego bezkre­ sny interior, zahartowanego przez trudy podróży poszukiwacza przygód i wolności. tą ochrzczono hodowców owiec z prostej przy­ czyny: początkowo większość z nich była ubo­ gimi emigrantami lub byłymi więźniami, którzy, by się dorobić, prowadzili nie zalegalizowaną hodowlę na ziemiach formalnie należących do Korony Brytyjskiej. Jednak stopniowo squatting nabrał pozytywnego znaczenia. W roku 1847 przyznano ludziom parającym się squattingiem prawo do pierwokupu zajmowanych ziem oraz korzystne dzierżawy . W Australii wyrosła w ten sposób tak zwana squatokracja. Owczy interes-wyzwanie australijskiego interioru Osadnicy kolonizujący australijski outback budzili zazwyczaj pozytywne emocje w społe­ czeństwie, a nastroje te podsycane były rodzącą się w X I X wieku australijską mitologią narodo­ wą, w której kolonizatorzy zajmowali szczegól­ ne miejsce. Sylwetka osadnika jest o tyle ważna, że z tej kategorii wyrastają inne, nie mniej ważne dla kulturowego krajobrazu Australii, męskie wizerunki bohaterów. Jednak to nie ona wycisnęła na folklorze au­ stralijskim tak znaczące piętno, by być obecną w piosenkach i wierszach, a uczyniła to inna grupa związana z tym samym „owczym intere­ sem". Byli to wędrowni postrzygacze. Ludzie ci strzygli owce, wędrując od jednej stacji hodow­ lanej do drugiej. Z tych wędrownych rolnych robotników i postrzygaczy narodził się wielki australijski etos człowieka interioru - włóczy­ kija naznaczonego pijaństwem i samotnością, a jednocześnie zahartowanego i bezwzględnie lojalnego dla współtowarzyszy pracy Osadnik bowiem to termin ogólny, którym określano nowo przybyłych, wolnych (choć nierzadko z bogatą przeszłością) ludzi, którzy w Australii chcieli „zacząć wszystko od nowa". Jedną z możliwości było dołączenie do gru­ py wielkich posiadaczy ziemskich parających się hodowlą zwierząt będących podstawą au­ stralijskiej gospodarki rolnej, czyli owiec. Gru­ pa ta znana jest w historii jako squatters. J u ż na początku X I X wieku owce, a szczególnie sprowadzona przez Johna Macarthura odmia­ na merynosów stały się motorem australijskiej gospodarki. Słowo sauatting oznacza samo— wolne przejecie jakiegoś miejsca czy obszaru i nielegalne (lub nie do końca legalne) objecie go w posiadanie przywłaszczenie go? Nazwą Środowisko wędrownych postrzygaczy owiec prezentuje powieść Napad z bronią w ręku au­ stralijskiego pisarza o brytyjskich korzeniach, Rolfa Boldrewooda. Zaczął on pracę nad Napadem... w 1880 roku. Powieść ta, ukazują­ ca się w odcinkach, a ukończona w 1888 roku, szybko przyniosła mu rozgłos, stała się najwar­ tościowszą pozycją w jego literackim dorobku i na stałe weszła do kanonu australijskiej klasyki. Jest to przede wszystkim książka przygodowa, jej treść świetnie charakteryzuje podtytuł: Opo­ wieść o życiu i przygodach w buszu i na polach złotodajnych Australii. Oprócz cech typowo roz­ rywkowych tekst zawiera także głębsza refleksie stanowiącą cenną analizę kulturowo-społeczną Australii drugiej połowy X I X wieku. Duza po- 6 5 J.Rickard,o/>.ttt.,s. 26-32. 6 Slowni\ etnologiczny. Terminy ogólne, 7 red. Z. Staszczak, P W N , W a r s z a w a - P o z n a ń 1987, s. 131, hasło: folkloryzm. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 8 BARBARZYŃCA Obecnie pojęć squatting i squatters używa się na przykład wobec ludzi, którzy nielegalnie („na dziko") zamieszkują pustostany. Zob. s. 91 „Barbarzyńcy". �Joanna Rzońca 50 pularność książki sprawiła, że wielokrotnie się­ gali po nią twórcy filmowi, pierwsi j u ż w 1907 roku! Najnowszą jej adaptacją jest Napad z bro­ nię w ręku zrealizowany po upływie ponad stu lat od ukazania się powieści (1985 rok) w reżyserii Donalda Crombiea i Kena Hannama z udzia­ łem Sama Neilla i Tommyego Lewisa. W powieści o d n a l e ź ć m o ż n a wszystkie najważniejsze dla kultury australijskiej tropy i symbole tworzące narodową mitologię Australii - mitologię, która stała się podstawą tożsamo­ ści kulturowej współczesnych Australijczyków. Zesłańcy, „buszrangerzy", wędrowni postrzygacze owiec, sąuattersi, „kopacze" - to pojęcia odgrywające kluczową rolę w kształtowaniu się australijskiej tożsamości narodowej. Właśnie w postrzygaczy wcielają się na jakiś czas pracujący u pana Falklanda bracia Marstonowie, główni bohaterzy powieści. „Zostaliśmy z Jimem w Boree, póki nie ostrzyżono wszyst­ kich owiec. To się opłaca jeśli pogoda jest niezła, i czasem bywa dość wesoło, kiedy się zejdzie dwudziestu lub trzydziestu chłopa w chacie po­ strzygaczy" . Jednak zajęcie to, mimo że dobrze płatne i uczciwe, rządzi się własnymi, bezwzględnymi prawami. Przede wszystkim nie jest stałe i ska­ zuje tym samym parających się nim młodych mężczyzn na nomadyzm i włóczęgę, która nie zawsze ma dobre skutki. „Po skończeniu strzy­ żenia wszystkim nam zapłacono, postrzygaczom, ludziom, którzy myli owce, różnym popychadłom, kucharzom i pastuchom. Kto tylko był, oprócz pana M'Intyre i pana Falklanda, każdy otrzymał czek, 2L zarażeni świadectwo odejścia. Odeszli niby chłopcy puszczeni ze szkoły i CZC" sto równie nierozsądnie" . 9 Kto zatańczy ze m n ą Walca Matyldy? Postrzygacze tak n a p r a w d ę mieli pracę od przypadku do przypadku - czasem brak zajęcia i głód powodował, że najmowali się oni do wszelkich prac, nie tylko przy owcach. Nie­ kiedy zaś te same powody spychały ich na drogę przestępczą: dokonywali w ó w c z a s drobnych rabunków i wdawali się w bójki. Taki samotnik przemierzający australijski interior, wciąż ba­ lansujący na granicy prawa znany jest w Austra­ lii jako stva^77ici7i^ zwany również zdrobniale swaggie. Sylwetka swagmana jest bardzo popu¬ larna w australijskiej kulturze ale należy pamietać ze podobnie ak poprzednie opisywane kategorie także ta ma swój historyczny kontekst Wędrowni wygłodzeni robotnicy pojawili sie w Australii DO raz pierwszy podczas kryzysu go soodarcze.ro w latach dziewięćdziesiątych X I X wieku a nowrócili wraz z koleinym kryzysem na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku Waltzing Matilda Och! Kiedyś łazik w Billabong biwakował Pod drzewem Coolabah w cieniu skryty I patrząc na kipiący kociołek, tak śpiewał „Kto ze mną zatańczy walca Matyldy?" Kto zacznie walca Matyldy, kochana Kto ze mną zacznie walca Matyldy? Tańcząc Matyldę wiodąc wody torbę Kto ze mną zacznie walca Matyldy? Dołem baranek szedł napić się w sadzawce, Łazik podskoczył, chwycił go z góry 10 8 J. Lencznarowicz, op.cit., s. 21. 9 R. Boldrewood, Napad z bronią 12 można by przetłumaczyć jako tobołek, ^<>b. G.B. Davey, w ręku, Iskry, Warszawa 1988, s. 46. 10 Ibid., s. 53. 11 Swagman to słowo pochodzące od pojęcia swag, które G. Seal, op.cit., s. 244. 12 Wszystkie cytowane ballady Patersona (w całości lub we fragmentach) podaję w tłumaczeniu J.K. Piaseckiego [w:] Wiersze wybrane; A.B. („Banjo") Paterson, 14 wierszy i ballad, Księgarnia Akademicka, Kraków 1998. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Swaggle on We mad, czyli o figurze nomady w literaturze XlX-wiecznej Australii I rad zaśpiewał gdy go do torby pakował „Ty ze mną zaczniesz walca Matyldy". Dołem przejechał rządca na swym wierzchowcu I policjanci: jeden, dwa, trzy. „Czy jest baranek schowany do twej torby? Ty z nami zaczniesz walca Matyldy". Ale łazik podskoczył i wpadł do sadzawki Topiąc się obok drzewa Coolabah A jego ducha słychać jak śpiewa w Billabong „Kto ze mną zatańczy walca Matyldy ?" Ta przytoczona w całości pieśń jest chy­ ba najbardziej z n a n ą australijską balladą i nieoficjalnym hymnem Australii. Piosenkę o wygłodzonym wędrownym robotniku, czyli 51 właśnie swagmanie, który przyłapany na kra­ dzieży owieczki woli śmierć niż utratę wolności, znają zarówno farmerzy pracujący wewnątrz kontynentu, jak i miastowi ockerzy. Jej autorem jest Andrew Barton Paterson, bardziej znany pod literackim pseudonimem „Banjo". Paterson urodził się w 1864 roku na far­ mie owiec w Narrambla koło Orange, w Nowej Południowej Walii, skąd jako dziesięciolatek został wysłany do babci, do Sydney, by zdobyć wykształcenie i uniknąć losu ciężko pracujące­ go i źle opłacanego parobka wiejskiego. Karierę zaczynał jako radca prawny w mieszczącej się w Sydney kancelarii prawnej „Street & Paterson", jednak drzemała w nim potrzeba romantycznej przygody, chciał mieć barwne wspomnienia, 13 FOT. ROBERT BURRESS, HTTP://SXC.HU �Joanna Rzońca 52 do których mógłby na starość wracać pamięcią. W związku z tym zaczął pisywać do poczytnego tygodnika „Bulletin" pod pseudonimem „Ban­ jo" (który zapożyczył od wyścigowego konia): „Wyszedłszy z biura puszczał wodze fantazji i jako Banjo wędrował w wyobraźni po od­ ludziach i spisywał wyimaginowane wyczyny wędrownych parobków i poganiaczy bydła, za­ zdroszcząc im jakimś fragmentem duszy, żałując trochę, że nie ośmielił się pójść w ich ślady" . Takie „podwójne życie" Paterson prowadził przez dziesięć lat. ClancyzOverflow Napisałem list do niego i z braku adresu jego Do Lachlan ten list wysłałem, gdzie go przed laty spotkałem; On strzygł owce gdym znał go i ten list posła­ łem doń, Tak w niepewne, z tym adresem: „Clancy z kraju Overflow". 14 Wszystko zaczęło się w 1889 roku, kiedy to w gwiazdkowym numerze „Bulletinu" ukazał się wiersz „Banjo" Patersona Clancy z Overflow, który z miejsca stał się przebojem. Inspiracją do napisania utworu była prawdziwa historia, z którą Paterson zetknął się osobiście, pracując w kancelarii. Chodziło o sprawę niesolidnego dłużnika, kowboja z Nowej Południowej Walii, który napożyczał pieniędzy i zniknął, a wierzy­ ciele zwrócili się o pomoc właśnie do Patersona. Młody radca zajął się poszukiwaniem niejakiego Clancy'ego. Wysłał utrzymane w surowym tonie wezwanie do dłużnika z nakazem uregulowa­ nia należności. Jednak człowiek bezmiarze australijskiego outbacku stawał sie nieuchwyt­ ny - wysłany list wrócił do kancelarii z nagry zmolonym-na ukos zdaniem Clancy pognał bvdlo na Oueensland i niewierny pxlzie on sa" Oczywiście wierzyciele nie byli zadowoleni ale dla Patersona bvł to świetny temat na ballade która w kilkudziesięciu wersach opiewała h i stnrie hładzacecrn nn interiorze listu i włóczące an s,e adzieś nn bezkresach Australii vArrtr* - 15 wiodącego proste, swobodne życie poganiacza, Które autor przeciwstawił swojej miejsKiej, nie- 13 R. Smith, Australia wieszcza z Antypodów, I odpowiedź szybko przyszła nieoczekiwanym pismem (Myślę, że była pisana paznokciem kciuka macza­ nym w smole), Inny strzygacz ją napisał, dosłownie ją zacytuję: „Clancy poszedł paść do Queensland i nie wiemy gdzie on są". (...) I w buszu przyjaciół ma Clancy, tam miłe go głosy witają Mruczeniem lekkiego wiatru i szumem rzeki na progach I widzi wspaniały obraz skąpanej w słońcu równiny A w nocy cudowną glorię gwiazd wiecznie jaśniejących. W mym biurze małym, obskurnym siedzę, kiedy promień Słońca nieporadnie walczy aby wejść pomię­ dzy domy wielkie W zapylonym, brudnym mieście cuchnące powietrze z piaskiem Wpada przez otwarte okno, rozsiewając to diabelstwo wszędzie. I jakoś myślę, że chciałbym bardzo zamienić się z Clancym, Przyłączyć się do pasterzy gdy przyjdzie sezon, wyruszyć „National Geographic. Polska" 9 (60) 2004, s. 48-69. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Swaggle on We mad, czyli o figurze nomady w literaturze XlX-wiecznej Australii Gdy on zostanie na zawsze z książką czekową, z dziennikiem Lecz bardzo wątpię, czy zniósłby biuro, on, Clancy z Overflow. Wiersz pierwszorzędnie wpisał się w ówcze­ sne nastroje społeczne - rok przed jego publikacją obchodzono stulecie osiedlenia się na kontynen­ cie, a równocześnie trwały rozmowy dotyczące zjednoczenia australijskich kolonii, co ostatecz­ nie nastąpiło w roku 1901. Clancy z Overflow to początek literackiej kariery Patersona, który przez następne dziesięć lat stworzył cykl ballad opiewających australijską przyrodę i krajobraz oraz ludzi zamieszkujących wnętrze kontynen­ tu, którym nadał rys mityczny. Australię Paterso­ na przemierzali romantyczni poganiacze w stylu Clancy'ego świetni ieźdźcy znad Śnieżnei Rzeki czy tez mihiiacy wolność włóczykiie - wszyscy szorstcy małomówni ale o głębokich bezkre¬ snych niczym ich kontynent duszach. ' 53 czas jednego z pikników nad stawem Combo Waterhole opowiedziano Patersonowi historię postrzygacza owiec, który poprzedniej wiosny, podczas strajku postrzygaczy, popełnił w tym stawie samobójstwo. Ta opowieść rozbudziła wyobraźnię pisarza i postanowił ułożyć na jej podstawie balladę. W kilku strofach opisał biednego wędrownego swagmana, których pełno było wówczas w kra­ ju (lata dziewięćdziesiąte X I X wieku to czas pierwszego wielkiego kryzysu gospodarczego w Australii). Wędrowiec ten z głodu kradnie i zabija owcę, ale zostaje przyłapany przez boga­ tego właściciela i policjantów. W obliczu utraty wolności, którą ceni bardziej niż życie, postana­ wia popełnić samobójstwo w pobliskim stawie. Tytuł Walzing Matilda pochodzi od gwarowego wyrażenia, którym określa się pieszą wędrówkę nrzez outback ze zwiniętym w rulon posłaniem zwanym właśnie „Matyldą". Ponieważ Christina Macpherson miała mu­ zyczne wykształcenie, zaczęła szukać melodii do ballady. Wybrała szkocki utwór Thou Bonme Wood oCraigielea, do którego nikt nie znał słów i razem z Patersonem zabrali się do pracy nad piosenką, która stała się największym austra­ lijskim przebojem. Waltzing Matilda, mimo że przepełniona australijskimi idiomami, trudny­ mi do zrozumienia w innych częściach świata, zyskała ogroriiri^ popularność także poza jej rodzinnym kontynentem. „Do dziś ją Swoją najbardziej popularną balladę Pater­ na świecie ponad 500 razy Znalazła się w reper¬ son napisał podczas wakacji w Queensland, na tuarze Burla Ivesa, Billa Haleya i jego zespołu które w 1895 roku wybrał się wraz z narzeczo­ Comets Bon Jovi Liberace'a a nawet orkiestry ną, Sarah Riley. Razem z Sarah często bywali opery wiedeńskie/ Przerabiano i a na bluesa he u jej przyjaciółki, Christiny Macpherson i jej avy metal jodłowano Winston Churchil zaśpię brata, którzy posiadali ogromne (ponad sto ty­ wał ją rzekomo Charlesowi de Gaulle'owi przy sięcy hektarów) gospodarstwo hodowlane. Pod­ kolacii w swoiei willi w Cheauers w 1941 roku a na koniec obwieścił- To iedna z nainiekniei- W swoich balladach Paterson sięgał do więk­ szości australijskich symboli i mitów. I chociaż jego Australia to radosna kraina zamieszkana przez ludzi pomysłowych, stawiających czoło przeciwnościom losu, małomównych, a jednak przepełnionych kpiącym poczuciem humoru - nie brak w tych pieśniach również pewnej dozy smutku i samotności człowieka skazanego na nomadyzm. „Banjo" pokazywał zarówno ja­ sne, jak i ciemne strony włóczęgostwa po bezdro­ żach Australii. W WaltzingMatilda nawiązał też do więziennych fundamentów tej wędrówki. V 14 Ibid., s. 58. 15 Ibid., s. 53. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 \J yV 1VJV11 • X. VJ szych piosenek na świecie" 16 R. Smith, op.cit., s. 66. BARBARZVNCA \WJ11U. 16 t-i XX C l | L ' X*^-XVXXX | �54 Umiłowanie wolności i sceneria australijskiego krajobrazu zawarte w piosence stały się bliskie Austra­ lijczykom do tego stopnia, że po­ wstało nawet muzeum poświęcone tej narodowej balladzie - Waltzing Matilda Centre w Winton. W 1977 roku, w pozostającej wciąż bez własn ego hymnu Australii, odbyło się referendum mające ostatecznie roz­ strzygnąć, który utwór będzie pełnił tę funkcję. Co prawda Waltzing Ma­ tilda przegrało z dostojna pieśnią Advance Australia Fair jednak juz sam fakt ze możliwość wyboru na narodowy hymn właśnie ballady Pa­ tersona bvła w oróle rozważana daie obraz popularności piosenki 17 Trudy i niedole włóczęgi przez interior Paterson opisywał także w innych balladach, w których dodat­ kowo umieszczał aluzje do sytuacji politycznej kraju oraz do nastrojów społecznych we współczesnych mu czasach. Nawiązywał do wielkiego kryzysu, niepewności jutra, która nękała swagmanów chwytających się każdego zajęcia, masowych strajków postrzygaczy i obawy białych robot­ ników przed zalewem taniej siły ro­ boczej z Chin {yellowperil): FOT. ELLY KELLNER, HTTP://SXC.HU Pieśń buszmana Wędruję do Castlereagh, jestem farmerskim spe­ cem Jestem zręczny w pętaniu, znam palenie żelazem, Umiem ujeździć źrebaka, machać siekierą cały dzień, Lecz nie trzeba takiego jak ja przy drodze Casdereagh. 17 A więc zwrot, chłopaki, zwrot, bo wcale nie wątpię, że Musimy zawrócić ku farmom dalej gdzieś, Z jucznym koniem, który biegnie za nami jak pies, Musimy się puścić przez kraj i w siodłach tele­ pać się. (...) http://www.aph.gov.au/library/handbook/referendums/pl977.htm 25. 06. 2009, zob. także: G.B. Davey, G. Seal, op.ck., s. 264. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Swaggle on the road, czyli o figurze nomady w literaturze XlX-wiecznej Australii To jest zwrot, chłopaki, zwrot, bo wcale nie wątpię, że Musimy zrobić zwrot ku farmom dalej gdzieś: Juczny koń biegnie za nami, trzyma się nas jak pies I przejedziemy przez kawał kraju, telepiąc się. Według Bernarda Salta, dziennikarza z Mel­ bourne: „W duszy Australijczyka outbaĄ zaj­ muje dziwne miejsce (...). Potrzebna jest nam świadomość, że gdzieś daleko, ktoś prowadzi żywot w stylu Clancyego, chociaż my sami wca­ le nie mamy zamiaru tam jechać" . Tę sprzecz­ ność uosabiał sam Paterson - radca prawny z kancelarii w Sydney, potem dziennikarz i ko­ respondent prasowy oraz włóczęga - pieśniarz „Banjo" w jednej osobie. To dzięki poezjom Patersona jego rodacy mogą, nie opuszczając mia­ sta, przenieść się na bezdroża swego kontynentu i niemal zakosztować życia w buszu. Każdy z nich może poczuć się Clancym lub człowie­ kiem ze Śnieznei Rzeki i przypomnieć" sobie dawne wędrówki DO interiorze Bowiem Paterson chcąc zbudować własne romantyczne dzieie dał Australiiczykom narodowe wsnomnienia mitycz ną przeszłość, do której mogą wracać pamięcią: 55 jest uniwersalność tych ballad i to, jak głęboko weszły one Australijczykom w krew. Waltzing Matilda jest obecna zarówno podczas oficjalnych uroczystości, j ak też na knaj pianych spotkaniach przy piwie, a Russel Crowe, odbierając w 2001 roku statuetkę Oscara, zacytował ulubiony frag­ ment Clancy'ego z Overflow. Sylwetka Patersona jest także obecna w życiu kraju w inny sposób - jego wizerunek zdobi australijski dziesięciodolarowy banknot. Gdy busz staje się domem 18 Światło dnia zanika (...) Ale pół-słyszalny Refren dawnych czasów Znów to przypomina, Pamięć rozjaśniając. Te baśnie surowo Wykute, wprost z Buszu, Mogą myśl przywołać O tamtym tułaniu. Dlatego utwory „Banjo", jak i pamięć o nim samym są w Australii żywe do dziś. Zadziwiająca 18 R. Smith, op.ck., s. 58. 19 Na Ziemi Van Diemena zbiegli więźniowie nosili nazwę 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 Wśród takich kategorii, jak wędrowny postrzygacz owiec, czy swagman, na uwagę zasłu­ gują również dwie inne figury pojawiające się w australijskiej kulturze związane z nieustanną tułaczką po buszu. Mimo, że obydwie te kate­ gorie są synonimem nieujarzmionej wolności i ludzi, którzy nie mieli zamiaru wiązać się z ja­ kimkolwiek miejscem, wybierając busz jako swój dom, to sytuują się one na przeciwległych biegu­ nach - można powiedzieć, że jedna reprezentuje ciemne, a druga jasne strony „ludzi z buszu". Taką ciemną stroną było z pewnością buszrangerstwo, czyli kolejny wyznacznik australijskiej mitologii, do dziś obecny w naro­ dowej świadomości. To właśnie buszrangerstwo jest przewodnim tematem wielu powieści i fil­ mów, a obecnie jest jednym z bardziej nośnych motywów australijskiej popkultury. Początkowo termin bushranger (buszranger) oznaczał kogoś, kto w buszu miał jakąś oficjalną misję do spełnie­ nia (bush + ranger). Z czasem zaczęto tak okre­ ślać zbiegłych do buszu zesłańców (convicts), a później wszystkich przestępców, dla których outback ł się schronieniem i domem. Buszraneerzy z racii swei specyficznei profesii nie m o d i n i e d z i e n a d ł u ż e i zaerzać mieisca wybie­ rając więc taką drogę życiową, skazywali samych 19 s t a w a bolters; zob. J. Lencznarowicz, op.cit., s. 30. BARBARZVNCA �Joanna Rzońca 56 siebie na wieczną tułaczkę, która w tym przypad­ ku oznaczała niemal nieustanną ucieczkę przed wymiarem sprawiedliwości. Pierwszym „bandytą z buszu", którego ist­ nienie potwierdza historia, jest zbiegły w 1789 roku skazaniec, Black Caesar . Innymi sław­ nymi buszrangerami byli: Ben Hall, Jack Donohoe (Donahue), Frank Gardiner, Johny Gil­ bert . Najsławniejszym, a zarazem ostatnim był legendarny Ned Kelly, który w 1880 roku został powieszony na d z i e d z i ń c u wiezienia w Melbourne. Po jego śmierci proceder buszrangerstwa właściwie zaniknął. 20 21 Jedną z najbardziej znanych anonimowych XIX-wiecznych ballad australijskich poświęco­ nych wyjętym spod prawa, jest piosenka The Wild Colonial Boy, chętnie śpiewana nie tylko w Au­ stralii, ale także w Nowej Zelandii, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Ballada ta, oparta na prostej, tradycyjnej melodii ludowej, opowiada dzieje młodego rabusia, niejakiego Jacka Duggana, kryjącego się w buszu, który - jak głosi tekst - okradał bogatych i pomagał biednym. Postać Duggana, choć wzorowana, na Jacku Donohoe, jest jednak fikcyjna. Natomiast Ned Kelly był niewątpliwie i n ­ spiracją dla autora Napadu z bronię w ręku, który swą powieść zaczął pisać w roku śmierci sławnego buszrangera. Pomimo że w tekście można znaleźć pewne elementy z biografii Kel­ ly'ego, nigdzie nie ma do jego postaci bezpośred­ nich porównań. Prawdopodobnie sprawa Neda Kelly'ego, która w ó w c z a s bardzo podzieliła australijskie społeczeństwo, była w czasie, gdy powstawała powieść Boldrewooda, zbyt świeża, by móc bezpośrednio się do niej odwoływać. Nie było to zresztą konieczne, gdyż ówcześni czy­ 20 M . YtAtoi, Kino Australii. O ekranowej konstrukcji telnicy byli doskonale zorientowani w bieżącej sytuacji i z pewnością bezbłędnie odczytywali zawarte w Napadzie... aluzje i odniesienia. Należy wspomnieć o jeszcze jednym austra­ lijskim złoczyńcy, którego historia była świetnie znana Boldrewoodowi, niektórzy nawet dopa­ trują się w tej postaci literackiego pierwowzoru kapitana Starlighta. Chodzi tu o buszrangera Andrew George'a Scotta, znanego w Australii jako „Kapitan Moonlite" (ten pseudonim przy­ brał na cześć sławnego amerykańskiego krymi­ nalisty). Podobnie jak Ned Kelly, Scott także pochodził z Irlandii i został wraz ze swymi to­ warzyszami powieszony w 1880 roku. Ned Kelly stanowi do dziś inspirację dla wie­ lu twórców i jest chyba najbardziej znaną ikoną australijskiej kultury. Nie jest to postać jedno­ znaczna (nie była nią zresztą nawet za życia ) - w literaturze i filmach Kelly występuje jako romantyczny buntownik w charakterystycznej, zrobionej przez siebie zbroi. U większości od­ biorców budzi niekłamaną sympatię, a nawet podziw, w czym kompletnie nie przeszkadza fakt, że Kelly był po prostu bandytą. Pozycję le­ gendy, którą stał się ten buszranger, wzmocniło wiele powieści (choćby Prawdziwa historia Neda Kelly'ego Petera Careya), filmów (Ned Kelly Tbnv'epo Richardsona z tytułowa rola Micka la J e r a czy tez Ned Kelly Greeora Tordana z Heathem Ledoerem w roli downa) a także słynna seria obrazów SidneyaNolana 22 Buszmen natomiast, to kategoria odbierana jednoznacznie pozytywnie. Pojęcie to ma swo­ je źródła również w XIX-wiecznej literaturze australijskiej, w której częste było podkreślanie „typowo australijskich elementów" odgrywa­ jących dużą rolę w kształtowaniu narodowej 22 Sprawa Neda Kelly'ego, która bardzo podzieliła Australii, Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, wówczas australijskie społeczeństwo - 3 2 tysiące osób Telewizyjna i Teatralna, Łódź 1996, s. 131. podpisało petycję o laskę dla niego. 21 G.B. Davey, G. Seal, op.cit. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 ��57 tożsamości. Buszmen więc to mężczyzna („W wielkim australijskim śnie nie ma miejsca dla kobiet" ) z buszu, będący jego pogromcą i produktem zarazem; jest spontaniczny, szorstki w obejściu, ale równocześnie praktyczny i wytrzymały. Postać ta uchodzi za esencję wnętrza Australii: Buszmen jest „nieoswojony" niczym przyjazne, a jednak dzikie zwie­ rzę, nieujarzmiony, spalony słońcem, więc na swój sposób egzotyczny dla prze­ ciętnego australijskiego mieszczucha. Mieszka wszędzie i nigdzie zarazem, jego domem jest po prostu australijski busz. „Mit buszmena jest przedłużeniem mitu buszu. Legenda buszmena to jeden z n a j ż y w o t n i e j s z y c h australijskich mitów" . 23 24 Do XIX-wiecznej figury buszme­ na nawiązuje Krokodyl Dundee — fdm Petera Faimana, w którym w tytułową rolę wcielił się jeden z bardziej zna­ nych australijskich aktorów, Paul Hogan. Krokodyl... jest uosobieniem najbardziej wartościowych cech buszmena — lojal­ ności, przyj acielskości — charakteryzuje go egalitaryzm i typowe dla buszmenów dobre stosunki z Aborygenami oraz umiejętność życia w symbiozie z austra­ lijską przyrodą. Na zakończenie W X I X wieku kształtowała się au­ stralijska t o ż s a m o ś ć narodowa — jej wyznacznikami stały się jednak ele­ menty bardzo odmienne od narodo­ wych symboli k r a j ó w europejskich, 23 M . Haltof, op.cit., s. 126-127. Ibid., s. 126. 24 FOT. DANIEL JAEGER VENDRUSCOLO, HTTP://SXC.HU �Joanna Rzońca 58 których tożsamość bazowała na wielowieko­ wej tradycji i kulturze elitarnej. W Australii niezwykle d u ż e znaczenie miały i mają nadal w y w o d z ą c e się z kultury ludowej lub czer­ piące z niej pełnymi g a r ś c i a m i XIX-wieczne ballady i piosenki opiewające włóczęgę po bu­ szu lub powieści o łazikach przemierzających australijski interior. Jednak ogromne przestrzenie Australii także dziś prowokują wielu artystów do pod­ jęcia w swej twórczości tematu różnie rozu­ mianej w ę d r ó w k i , tułania lub ucieczki przed czymś czy też od czegoś. Motyw ten szczegól­ nie często pojawia się choćby w australijskiej kinematografii. Filmy takie jak Walkabout w r e ż y s e r i i Nicolasa Roega (1971), Pająk i Róia Billa Bennetta (1994), Priscilla, królowa pustyni Stephana Elliota (1994), Kolor zachodu słoń­ ca Johna Polsona (1999) mogą być, owszem, potraktowane jako wariacje na temat charak­ terystycznego dla a m e r y k a ń s k i e j tradycji kina drogi. Jednak z drugiej strony jest w nich coś na wskroś australijskiego - czy w bohaterach tych nie odnajdujemy bowiem jakiejś cząstki owego XIX-wiecznego swaggiego naznaczo­ nego niepewnością jutra, ale i czerpiącego siły z obietnicy przygody? Czy w ich losach nie odbija się dalekie echo historii spisanych na kartach powieści Boldrewooda czy w balla­ dach Patersona? Na pewno, g d y ż n i e z a l e ż n i e od z m i e n i a j ą c e j się nieustannie rzeczywisto­ ści mit niepoprawnego w ę d r o w c a - w ł ó c z y k i j a w c i ą ż żvie na dnie australijskich serc. Swaggie on the Road. A Figure of Nomad in 19 Century Australian Literature th Australian interior has always been the great challenge for its explorers. Australian outback is asso­ ciated with freedom, yet it turns out to be an insurmountable opponent for daredevils in traditional culture. It is the nucleus of national identity and the most important national symbols are the figu­ res of squatters, nomad sheep shears, diggers, bushrangers and tramps, who are called swagmen or swaggies. A figure of swaggie appeared for the first time in 19 century in Australian folk songs and tales. On the basis of this folk oral art activity Australian poets and writers created their own short novels and ballads, in which they pictured a modest and simple - but still full of adventures - life of men tra­ velling trough infinities of Australian land. The yearning for freedom and adventure can be found in the novels by Rolf Boldrewood. The most popular Australian song Waltzing Matilda by national poet Andrew Barton "Banjo" Paterson recalls a story of a poor swaggie, who prefers to die than go to jail. Even today enormous Australian space inspires many writers, artists and directors. They use motives of travelers, wanderers or fugitives. Films such as Walkabout by Nicolas Roeg, Spider and Rose by Bill Bennet, Priscilla by Stephan Elliot or Siam Sunset by John Poison can be considered a variation of American road movie, but they also include some very "Australian" threads. Protagonist in such film are based on the figure of the 19 century swaggie who, being uncertain of tomorrow, is getting power out of the promise of adventure. th th BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9662f575a9a54e468c8f7e24cda76e33.pdf 1de1db15f5309c5397f7ee7ed589cc77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5620 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5224 Title A name given to the resource W czterech ścianach/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.59-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chruścińska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text n , , Anna • , | ChrUSCinska n I Ur. w I 985 roku. Studentka etnologii na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz socjologii na Uniwersytecie Paryskim (Paris Descartes). Absolwentka historii sztuki . ,fc , anam, a U n | e w e r s y t e c | e J a g | e | | o n s k | m I n t e r e s u j e S l e : re ąatożsamością m u z u t m we Francji, orientalizmem w sztuce polskiej i obcej. W czterech ścianach Zmiana znaczenia ról s p o ł e c z n y c h u Kabylów żyjących we Francji na przykładzie ewolucji przestrzeni mieszkalnej F rancuzki mają więcej swobody, są bardziej niezależne i żyją w większej równowadze. Sądzę że status kobiety i mężczyzny jest tu równy. Tam, w Algierii, jest tak, że w domu kobieta robi wszystko. Naprawdę, jak ci mówię, że „robi wszystko", to właśnie to mam na myśli. Prasuje, gotuje, sprząta, zajmuje się dziećmi... A mąż zajmuje się pracą poza domem i koniec. A kiedy trzeba go jeszcze obsłużyć, dać mu jeść, też się nim trochę zająć. To kobieta odwala całą robotę, nawet jeśli również pracuje poza domem A już zwłaszcza w KabyhT Tam mężczyzna się niczego nie tknie. Jak raz byłam 1 u babci razem z moim kuzynem, który jest w tym samym wieku co ja, to po jedzeniu on chciał poskładać talerze. A babcia krzyknęła do niego: „Przestań, usiądź, przecież masz tu ku­ zynkę, ona się tym zaj miel". Bo u Kabylów od za­ wsze tak jest, że mężczyzna nic nie robi. On jest „na zewnątrz", a kobieta zostaje w domu. - Naima, 22 lata 1 Imigranci z krajów Maghrebu (lub ich po­ tomkowie) na dobre wpisali się w społeczny krajobraz Francji. Napływ ludności z daw­ nych kolonii na terytorium Republiki trwa Wywiad przeprowadzony przez autorkę 19 listopada 2008 roku w Paryżu. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Anna Chruścińska 60 nieprzerwanie od X I X wieku, ale najbardziej nasilony exodus zaczął się po I I wojnie świato­ wej. Sytuacja ta dotyczy głównie społeczności arabskich, jednak wśród nowo przybyłych znaj­ dziemy sporo przedstawicieli rdzennej ludności Afryki Północnej, czyli Berberów. W przypadku Algierii są to głównie Kabylowie, zamieszkujący północno-wschodnią część kraju i tworzący je­ den z najbardziej rozproszonych narodów berberyjskich. Najliczniejsza ich diaspora znajduje się właśnie w Republice Francuskiej. Szacuje się, że jeszcze przed zakończeniem działań wojennych w 1945 roku we Francj i miesz­ kało około 300 tysięcy Algierczyków . W 1977 było ich j u ż ponad 800 tysięcy , a w przededniu nowego tysiąclecia nadal stanowili jedną z nacji najliczniej emigrujących do Francji. Wyprze­ dzali ich tylko Marokańczycy . Wśród przyjezd­ nych spory odsetek zajmuje ludność kabylska. Nic nie wskazuje na to, że tendencja ta miałaby ulec zmianie, bo również dzisiaj, jeśli zapytać mieszkańca Maroka, Algierii czy Tunezji o jego plany na przyszłość, najczęściej można od nie¬ go usłyszeć marzeniach wyjazdu do Francji, choćbv tvlko na. i ákiś czas Wielu sie to udaie a doświadczenia zdobyte w obcym kraiu wnływaia (w mnieiszym lub większym storaiiu ale zawsze) na ich soosób oatrzenia na świat i'do tvchczasowe modele zvcia Tvm samvm snołecz nośri Map-hrebu uleJia nroresowi nermanent 2 3 4 nvrh zmian Szcze J l n i e dntvcza one instvr,,rii rodziny - tak ważne, fieśli nie n a i w a ż n i e L e r t dla ludów nółnornoafWkańskirh 7 fvm z aw skiem wiaze ,ie z a e h w L i e nndżiałn ról L r e trady^y^ 2 I . Despois, Lémigration des travailleurs algériens en France, „Annales de Géographie" 61 (323) 1942, s. 77. 3 Ch.R. Ageron, L'immigration maghrébine en France, .Vingtième Siècle. Revue d'histoire" 7 1985, s. 66. 4 X . Thierry, Les entrées d'étrangers en France de 1994 à 1999, ..Population" 3 (56) 2001, s. 439. cie i mężczyźnie, a które ulegają stopniowemu zatarciu. Znalazło to odbicie w materialnym świecie, którego ewolucja bardzo mocno zazna­ czyła się w sferze przestrzeni mieszkalnej. Tradycyjny dom kabylski 5 Dom dla każdego człowieka stanowi pierw­ szy znany mu świat. To obszar, w którym każda cząstka pełni szczególną rolę, a każdy kąt przy­ wołuje wspomnienia przeszłych wydarzeń. Tam czujemy się u siebie, bo jest to sfera dobrze nam znana, w której nic nie niepokoi, nic nie wprawia w zakłopotanie. Każda siedziba ludzka powiela porządek, który wyraża istotę tego, co składa się na życie jej mieszkańców. Wreszcie dom to uniwersum wewnątrz uniwersum. By lepiej zrozumieć znaczenie domu dla kul­ tury Kabylów, najlepiej odwołać się do jego tra­ dycyjnej, coraz rzadziej spotykanej formy. W ję­ zyku kabylskim dom jest nazywany przez słowo axxam, a jego przestrzeń podzielona jest na trzy podstawowe części - tak jak życie Kabylów, które toczy się wokół ludzi, zwierząt i gromadzonych zapasów. Jeśli zajrzymy do wnętrza domu, znaj­ dziemy w nim część mieszkalną (aguns), stajnię dla zwierząt (adaynin) oraz poddasze (takanna), gdzie przechowywana jest słoma i siano. Dwa pierwsze pomieszczenia odgrodzone są od sie­ bie niskim murem, który stanowi jedną trzecią dłueości ściany frontowei domu Dzięki temu przestrzeń przeznaczona dla ludzi jest większa odtei która służy zwierzętom Takanna znaiduie sie na metrze bezoośrednio nad adavmn moz na więc powiedzieć, że tradycyjny dom kabylski 5 Pierre Bourdieu prowadził badania w Algierii w latach 1958-1960, a zatem ich wyniki odnoszą się stricte do tamtejszej epoki. Choć fragment niniejszego artykułu, dotyczący tradycyjnego domu kabylskiego, jest sformułowany w czasie teraźniejszym, należy wyraźnie zaznaczyć, że współcześnie kabylskie mieszkania wzorowane są na modelach zachodnich. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 61 dzieli się na dwie części zarówno horyzontalnie, jak i wertykalnie . Dostęp do domu umożliwiają drewniane drzwi, zazwyczaj złożone z dwóch skrzydeł. Otwierają one budynek w kierunku wschodnim, na światło dnia, co zawsze było brane pod uwagę w trakcie wznoszenia kon­ strukcji mieszkalnej. Choć takie zorientowanie domu może uchodzić za element zasadniczy i nieodzowny dla kultury Kabylów , zdarzają się odstępstwa od tej reguły. Położenie siedzi­ by na zboczu lub jej rozbudowa spowodowana powiększeniem rodziny (na przykład ślubem syna) należą do najczęstszych przyczyn zmiany wyjściowego modelu" 6 7 Aguns to część znajdująca się na prawo od wejścia. Podłoga w tym pomieszczeniu leży o pół metra wyżej n i ż podłoże w przylegającej do niego stajni. W izbie znajduje się palenisko, żarna, przedmioty wykonane za pomocą ognia (na przykład zawieszona na ścianie strzelba), warsztat tkacki ustawiony przy ścianie przeciw­ ległej do wejścia oraz dzbany służące do prze¬ chowywania suszonych produktów (takich jak zboża i figi). Z perspektywy u ż y t k o w n i k ó w można powiedzieć, że pomieszczenie to słu­ ży jednocześnie jako kuchnia, pokój dzienny, jadalnia a także sypialnia Tednak dla analizy symboliki domu naiwaznie sza rzecz stanowi jego konstrukcja Otóż dach którym przykry ty iest a^uns wznosi sie na systemie złożonym z belki stropowej i centralnego filaru. Układ ten wyznacza nunkt wokół którego dawniei kon centrowało się sie wiele nraktyk miesz cciiiiuwdiu wicie irytualnych yiudiiiycii pidKiyK. iincsz.kańców domu Adaynin położona jest obok aguns, czyli na lewo od głównego wejścia. Ponieważ służy 6 M . Khellil, L'exile Kabyle: essai d'analyse du vécu des migrant, L'Harmattan, Paryż 1979, s. 46. 7 P. Bourdieu, SzĄic z teorii praktyki poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów, dum. W Kroker, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2007, s. 74-75. 8 M . Khellil, op. cit., s. 44. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA za stajnię, jej ściany nie są niczym dekorowane, ani nawet bielone. W tej pogrążonej w ciem­ nościach części domu z n a j d u j ą się dzbany z wodą i świeżymi warzywami oraz składowane jest drewno przeznaczone na opał. Podobnie ta\anna, trzecie i ostatnie pomieszczenie, należy do mrocznej części. Poddasze jest umieszczone powyżej adaynin i pełni głównie funkcję ma­ gazynu na narzędzia oraz paszę dla zwierząt. Dodatkowo może ono służyć jako sypialnia. Według Pierrea Bourdieu użytkowane jest naj­ częściej przez kobiety i dzieci, w szczególności W okresie zimowym . Mohand Khellil dodaje ze miejsce to przeznaczone jest dla dorosłych dzieci oraz rozwódek i w d ó w " " którepowróciły do rodzinnego domu Naiistotnieiszy iest fakt ze poddasze nie należy do tei części domu która byłaby przeznaczona dla mężczyzn Ciemność tam nanuiaca wiązano symbolicznie z nłodno ścia (łudź i nól) dlateaomieiscetonrzynorzad kowano kobietom". 9 Analiza układu kabylskiego domu odkrywa jego funkcję symboliczną oraz rolę, jaką nie­ gdyś odgrywał w rodzinie i szerszej społecz­ ności. Tym, do czego chciałabym się odwołać jeszcze przed przypomnieniem badań Pierrea Bourdieu, jest koncepcja sakralnej przestrzeni sformułowana przez Eliadego. Sfera sacrum wiąże się tu bardzo mocno ze światopoglądem mitycznym, według którego uniwersum życia ludzkiego składa się z Chaosu i Kosmosu . Ten podział pozwala ustanowić w świecie pewne stałe punkty, ponieważ poprzez waloryzowa­ nie danych przestrzeni jako świętych redukuje bezmiar tego co chaotyczne. Dziek i istnieniu kosmicznego porządku można znaleźć miejsca 12 9 P. Bourdieu, op. cit., s. 59. 10 M . Khellil, op. cit., s. 49. 11 P. Bourdieu, op. cit., s. 64. 12 M . Eliade, Sacrum a profanum. O istocie sfery religijnej, dum. B. Baran, Aletheia, Warszawa 2008, s. 27-28. �Anna Chruścińska 62 które są bliżej tego, co boskie, i które postrzega się jako centrum (pępek świata lub mityczny omfalos). Miejsca te wskazuje sama natura (pod postacią góry, drzewa czy liany), ale mogą być też stworzone przez człowieka (jak sanktuarium czy kolumna) . Służąc jako axis mundi (miej­ sce, gdzie świat ludzki, boski i świat umarłych komunikują się wzajemnie), stają się obiektami znaczącymi, które odgrywają zasadniczą rolę w życiu rytualnym danej społeczności . 13 14 W tradycyjnym domu kabylskim elementem, który wyznacza świętą przestrzeń, jest najwięk­ szy fdar pomieszczenia aguns, podtrzymujący cały szkielet domu. Wskazuje on kierunek ku górze oraz świadczy o jego wyjątkowości, którą dodatkowo podkreśla wzniesienie podłogi o pół metra powyżej gruntu. Jak zanotował Bourdieu, z uwagi na tę fundamentalną rolę, na przykład u pewnych Berberów z gór Aures małżeństwo zostawało skonsumowane na legowisku znajdu­ jącym się właśnie u stóp głównego filaru . Po­ nieważ konstruowanie nowego habitatu ozna¬ cza tyle, co tworzenie uniwersum w e w n ą t r z uniwersum obecność porządku który zapewni mieszkańcom szczęście iest zasadnicza sprawa Z drumei strony wprowadza to tez newne zakazy (przykładowo w czasie orać polowych zabrania no wymiatania noniołu z domowe™ naleniska by nrzez nrzvnadek nie nrzep-onić opiekuńczych duchów które moo-ły sie z L m a d z i ć we wne trzu domu dzięki mediacyjnym właściwościom axis mundi) 15 16 W swoich studiach na temat etnologii Kabylów Pierre Bourdieu określił tradycyjny dom kabylski mianem „świata odwróconego" . Na początku zaproponował taki podział prze­ strzeni domowej, który u m o ż l i w i a wypraco­ wanie systemu fundamentalnych opozycji. Za­ 17 znaczył między innymi, że aguns przeciwstawia się adaynin tak jak góra dołowi. Zgadza się to w sensie dosłownym, ponieważ obie części domu znajdują się na innej wysokości, ale dostrzegalna jest też ich opozycja metaforyczna. Przestrzeń mieszkalna, która służy do przechowywania pro­ duktów suchych i obiektów wykonanych przez człowieka, reprezentuje zatem kulturę. Tym samym cigutis należy do sfery szlachetniejszej (wyższej), podczas gdy adaynin jest w porów­ naniu do niego tym, co ciemne i wilgotne. Jako miejsce służące zwierzętom, stajnia należy więc do porządku natury. Kolejna para przeciwieństw m i ę d z y tymi dwiema przestrzeniami wydobywa aspekty bar­ dziej egzystencjalne. Podczas gdy aguns to re­ zerwuar życia, pogrążona w ciemności stajnia w i ą ż e się bardziej ze śmiercią. W rytuałach pogrzebowych Kabylów to właśnie przy wejściu do adaynin obmywany jest zmarły. Bourdieu do zestawu cech charakteryzujących podział aguns - adaynin dodał jeszcze następujące opozycje: d z i e ń - n o c światło - ciemność c i e p ł e - z i m n e o g i e ń - w o d a ż y c i e - ś m i e r ć wysokie - niskie kultura - natura . Doprowadzają nas one dó zasadniczych myśli Bourdieu powstałych na p;runcie refleksu nad siedziba Kabylów które poświęcił on opozycji męskie - ż e ń s k i e . 18 W tradycyjnych społecznościach kabylskich podział pracy ze względu na płeć jest bardzo czytelny i dotyczy podziału przestrzeni. To ko­ bieta zajmuje się wykonywaniem czynności, które z w i ą z a n e są z pogrążoną w ciemności partią domu (transport wody i drewna, wywóz obornika). Inaczej mówiąc, „niska" część ka­ bylskich siedzib jest zarezerwowana wyłącznie dla kobiet. Natomiast do obowiązków mężczy­ zny należy praca w polu lub zaangażowanie się 13 Ibid., s. 36. 16 M . Khellil, op. cit., s. 52. 14 Ibid., s. 47-48. 17 P. Bourdieu, op. cit., s. 59. 15 P. Bourdieu, op. cit., s. 66. 18 Ibid., s. 66. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 63 w życie publiczne, więc wychodzi on z domu wcześnie rano, a wraca do niego na spoczynek. Jeśli mężczyzna nie respektuje tego zwyczaju i spędza przy rodzinie zbyt wiele czasu, naraża się tym samym na śmieszność . Mimo to przestrzeń męska i żeńska nie dają się tak jednoznacznie rozgraniczyć. Kobieta rezyduje w domu, bo wedle powiedzenia, dla kobiety istnieją tylko dwa miejsca pobytu: dom i grób. Jej egzystencja jest silnie związana ze sfe­ rą „niższej" partii domu, przez co staje się przyporządkowana tej jego części i charaktery­ zującym ją cechom. Współgra to z koncepcją kobiety, zgodnie z którą żeńska natura kryje rozliczne tajemnice i przypomina mroki nocy. Ale nawet jeśli wyłącznie kobiecie przypadają w udziale obowiązki związane z adaynin i takanna, to jednocześnie przynależy ona do tej wyższej" części domu Krosno (jeden z nai ważniej szych obiektów służących do rytuałów przejścia w ży­ ciu kobiety) znaiduie sie w części amns tuz obok strzelby n a l e ż ą c a do mężczyzny który identyfikuie sie raczę, ze światem zewnętrznym Tb właśnie w obrębie tej przestrzeni dowodzi 19 swoiei męskości choć iednocześnie nozostaie orzeciez iednym z mieszkańców domu Wewne trzn mie z k a L m krzyznia sie wiec ohie sfery męska i żeńska nrzez co 1 L ! siedziba n a h i L podwójnego sensu, tfourdieu zilustrował to za pomocą rozszerzonej opozycji męskie żeń­ skie, dodając do tego ostatniego członu kolejne podziały, żeńskie żeńskie oraz żeńskie m ę ­ skie. W ten sposób stera domu utożsamiana z ko­ bietą jest podzielona na częsc wyłącznie zenską oraz na przestrzeń wspólną dla obu płci. Te dwa elementy, męski i kobiecy, jednoczą się w sposób bardziej ewidentny, kiedy przyjrzy­ my się połączeniu filaru i głównej belki stropu. U Bourdieu (tak jak u Eliadego) jest to miejsce szczególne, choć pierwszy z badaczy skupił się 19 Ibid., s. 74. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 na nieco innym znaczeniu. Według niego belka główna reprezentuje mężczyznę, podczas gdy kobieta utożsamiana jest z filarem. W języku Kabylów, odwrotnie niż ma to miejsce w języku polskim, rodzaje gramatyczne tych terminów dobrze korespondują ze znaczeniami, które one niosą (belka główna - asalas al-immas - rodzaj męski; filar centralny - sigidżdis - rodzaj żeń­ ski) . W ten sposób belka (symbolizująca męż­ czyznę) oznacza niebo i to, co wysokie, wiąże się również ze sprawowaniem przez męża opieki nad całym domem. Kobieta natomiast to filar, który pełni role łącznika miedzy niebem a zie¬ mia przodków Tworzy ona dla mężczyzny solid­ ny fundament i jest jego podpora Oba elementy zjednoczone razem stanowią manaz nieba i zie¬ mi oznaczai acv płodność i mai acv znaleźć wvraz w licznym potomstwie. 20 To dobry moment, by powrócić do kwestii tradycyjnego domu kabylskiego jako do uniwersum o odwróconym porządku. Jest to związane z czterema stronami świata. Fasada wejściowa domostwa jest zazwyczaj skierowana na wschód, a zatem jej mury znajdują się w znacznym na­ słonecznieniu. Ta sama ściana, ale od wnętrza domu, jest za to jego zacienioną częścią. Wpa­ dające do środka promienie słońca, oświetlają ścianę zachodnią, która na zewnątrz domu jest z kolei pogrążona w cieniu. Inaczej mówiąc zewnętrzne fasady domu korespondują z ich wewnętrznymi odpowiednikami i w tym sen­ sie są odwrócone/Ściana zachodnia w środku domostwa jest dobrze oświetlona i przekształ­ ca sie w ścianę wschodnia Przy niei znaiduie sie krosno gdzie gospodyni oracuie w świetle słońca Zostaie wiec naświetlona przez iasność dnia i nromienie nochodzace z zewnątrz czyli z przestrzeni w którei oracie iei maz Ta' sym bobka światła oznacza ze kobieta stale znaiduie się pod wpływem m ę ż c z y z n y Cała konstrukcja Ibid., s. 65. BARBARZYŃCA �Anna Chruścińska 64 budynku dowodzi, że jest to męska przestrzeń, definiowana „z punktu widzenia m ę ż c z y z n , (...) przez mężczyzn dla mężczyzn" . Kobieta jest jedynie refleksem męskiego świata, zawsze jemu podległym. Laura Mouzaia opisuje tę relację, posługując się metaforą ścian domu: ,W części przeznaczonej dla mieszkańców ścia­ ny zewnętrzne są otynkowane za pomocą kielni przez mężczyzn, a ściany wewnętrzne są ręcznie dekorowane przez kobiety" , ale przecież wciąż jest to ten sam dom. Bourdieu zilustrował to inaczej. W tym celu posłużył się kabylskim przy¬ słowiem: Mężczyzna iest lampa na zewnątrz kobieta j e i lampą wewnątrz". małżonków wraz z ich dziećmi, którzy razem tworzą wspólnotę mieszkańców. Ale biorąc pod uwagę to, że u Kabylów kontakty między m ę ­ żem a jego rodziną zawsze pozostają bliskie (to kobieta przechodzi z jednej rodziny do drugiej), w grę wchodzą jeszcze jego bracia i niezamężne lub owdowiałe siostry. W końcu, wraz z zasadą gradacji, dom jako taxerrubt może oznaczać wielką rodzinę obejmującą kuzynów aż do trze­ ciego stopnia. Studia Bourdieu sprzed połowy wieku usta­ nowiły kanon badań nad siedzibami Kabylów i zawsze traktowane są jako baza dla kolejnych analiz i refleksji. Inni badacze odwołują się do Bourdieu, rozwijając jego koncepcję zwłaszcza w kontekście symbolicznych funkcji pełnionych przez dom. Mouzaia przywiązuje szczególną wagę do znaczeń centralnego filaru i głównej belki. Dom (w znaczeniu budynku) staje się dla niej miejscem połączenia sił mężczyzny i kobie­ ty, które ustanawiają potomstwo, a zatem czyni ona z niego symbol rodziny . Z kolei Mohand Khellil odkrywa wiele znaczeń słowa dom, któ­ re analizuie z punktu widzenia systemu pokre­ wieństwa Po pierwsze utożsamia domostwo z osoba kobietv czv raczei małżonki ponieważ iest ona silnie związana z iep"o wnętrzem Pozo staie w p-ranicach domu tam nracuie i wvkonuie wszelkie obowiązki skoi'arzone z życiem rodzin nvm a tym samym staie sie osoba odnowiedzial na za atmosferę tam nanniara Khelld rzvni krok d l i bv stwierdzić ze termm ten odnoli sie do Rzeczywistość, w której znajdują się imigran­ ci jest, delikatnie rzecz ujmując, kompletnie od­ mienna. Oddaleni od swej pierwotnej ojczyzny zaczynają oni przynależeć do innego środowi­ ska, w którym ich status radykalnie się zmienia. Znajdują się w nowej dla siebie sytuacji, wyma­ gającej postawienia pytań, dotyczących kwestii tożsamości, wyznawanych wartości i praktyko­ wanych zachowań, również tych wyuczonych w nowym otoczeniu. Cała ich egzystencja musi zostać zredefiniowana na podstawie zetknięcia z odmienną kulturą, co oczywiście jest trudnym procesem i nie przebiega bezboleśnie. 21 22 23 24 25 Adaptacja do w a r u n k ó w mieszkaniowych we Francji Jeśli chodzi o Kabylów przybyłych do Fran­ cji, to nowe warunki życia nie są dla nich aż tak szokujące. Wynika to z długiej tradycji ich emigracji do Republiki oraz bliskich kontaktów międzykulturowych. Co za tym idzie, Kabylowie opuszczający Algierię trafiają do świata o zwy­ czajach bardzo zbliżonych do ich ojczyźnianych, jako że jest on j u ż zamieszkany przez wielu ich rodaków przybyłych wcześniej (a często nawet przez członków ich rodzin) . Nie zmienia to faktu, że początki na nowym miejscu nigdy 26 roko P r z e d ^ w s z y X ^ s k ł a d a n e na nią para 21 Ibid., s. 78. 22 L . Mouzaïa, Le féminin générations 23 pluriel dans l'intégration: trois de femmes kabyles, Karthala, Paryż 2006, s. 22. Ibid., s. 23. 24 M . Khellil, op. cit., s. 54-55. 25 Taxerrubt - rodzina złożona z krewnych aż do czwartego pokolenia. 26 M . Khellil, op. cit., s. 127. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 65 nie należą do łatwych, co wpływa zasadniczo niu do tradycyjnego domu), nie ma możliwości, na sposób życia Kabylów osiadłych we Francji. aby przechowywano w niej znaczne ilości pro­ By start ten uczynić mniej dotkliwym, zazwy­ duktów żywnościowych. Sama praca kobiety też czaj to mężczyzna emigruje jako pierwszy, a po uległa zmianie, wraz z przyjęciem standardów, pewnym czasie dołącza do niego reszta rodziny . wedle których piekarnik czy lodówka są w kuchni oczywistością . Wszystko to powoduje, że miesz­ Co istotne, podczas pierwszych lat egzystencji „poza krajem", świeżo przybyli imigranci kon­ kanie imigrantów kabylskich wydaje się być bardzo centrują się przede wszystkim na poprawie wła­ podobne do mieszkań ich europejskich sąsiadów, snych warunków bytowych. Z tego powodu prawie i nie wynika to wyłącznie z faktu, że zajmowane w ogóle nie wspomagają finansowo swojej rodziny, przez nich budynki wzniesiono „po europejsku". Powtarzanie algierskiego modelu zamieszkiwania która została w ojczyźnie . wydaje się imigrantom o tyle niewłaściwe, że utoż­ Bardzo charakterystyczną cechą Kabylów jest samiają świadectwami ubóstwa . łatwość dostosowywania się do nowej sytuacji. 27 33 28 34 Znacznie szybciej przyjmują oni lokalne modele życia, w przeciwieństwie na przykład do Maro­ kańczyków. W kwestii zamieszkania znaczy to, że „wydają się adaptować formy zorganizowania przestrzeni i jej użycia w sposób jak najbardziej zgodny z przeznaczeniem konstrukcyjnym bu­ dynków, które są przez nich zajmowane" . Moż­ na powiedzieć, że we Francji Kabylowie żyją po europejsku, choć wcale nie musi to oznaczać, że żyje im się lepiej. Wchodząc do typowego domu imigrantów (typu F3 lub F5 ) najpierw napoty¬ kamy korytarz czy rodzai hallu który doprowadza nas do kolejnych pomieszczeń Przestrzeń prze znaczona dla gość, składa się (niezależnie od jej rozmiarów) z dwóch części" salonu oraz jadalń,. W nierwszvm znaiduia sie kanana fotele lub nufv niski stoliki szafka pod telewizor! Umeblowanie j 9.dcilfli tworze, głównie duży stół (jeśli to możliwe) z krzesłami Zdarza sie że stoi tam też harek obecność w nim alkoholu muzułmame tłumaczą 29 30 - 31 posiadaniem europejsK.cn znajomycn . K u c n n a rowmez jest wyposażona w sprzęty zachodnie, z powodu zredukowanej przestrzeni (w porówna­ 27 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, Familles maghrébines en France, l'épreuve de la ville, Presses Universitaires de France, Paryż 1999, s. 261. Istnieją jednak pewne cechy, które różnicują domy kabylskie od europejskich. Najbardziej wi­ doczna odnosi się do wyposażenia pokoi, gdzie znajdują się wyłącznie łóżka i (ewentualnie) fotele. Te części domu służą tylko jako sypial­ nie, chyba że z braku miejsca ulega to zmianie, na przykład pralka musi zostać wstawiona do jednego z pokoi . Podobna zasada dotyczy też elementów wystroju, które znajdują się w części przeznaczonej dla gości i odnoszą się do pocho­ dzenia mieszkańców. Zazwyczaj związane są one z przynależnością religijną (obrazki z widokami Mekki wersety koraniczne) albo odwołują sie do kraiów Maghrebu Sa przywiezione bezpośrednio z Algieru lub zakupione na francuskich targach w stylu paryskiego Barbes Imigranci demon struia swoia wieź z kraiem pochodzenia również za Domoca t d i e ć oraz przedmiotów tradvcvine™ rękodzieła fn przykład terakotowych n a c z y ń Wszystkie te elementy nniawiaia sieldnak w P O mieszczemach dla gość, natomiast w pokojach 35 36 svnialnianvrh nie 7nairl7ipmv 7arlnvrh fotocrrafii czy obrazów, jedynie gołe ściany. 31 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 262. 32 M . Khellil, op. cit., s. 134. 33 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 263. 28 M . Khellil, op. cit., s. 136. 34 Ibid., s. 261. 29 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 250. 35 Ibid., s. 264. 3 0 Cyfra oznacza liczbę pokoi. 36 Ibid., s. 265. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Anna Chruścińska 66 Jednocześnie uderzający jest fakt, że Kabylowie traktują swoje francuskie mieszkania jedynie jako miejsca czasowego pobytu. Przez to domy imigran­ tów sprawiają wrażenie, jakby nie były wykończo­ ne . Żyją oni z przeświadczeniem, że znajdują się we Francji tylko po to, by zarobić pieniądze i pewne­ go dnia powrócić do oj czyzny, nawet jeśli i tak nigdy do tego nie dojdzie. 37 Jak łatwo zauważyć, nowe mieszkania Kaby­ lów są dalekie od tego, co znamy z przytoczonego wcześniej modelu domu tradycyjnego, w którym dało się wyznaczyć wiele symbolicznych aspektów jego istnienia. Przeprowadzka do miasta dopro­ wadziła do zaniku podziału na aguns i adaynin, istnienia ściany krosien czy budownictwa frontem w kierunku wschodnim. Nie sposób wyznaczyć też axis mundi, co jest o tyle zgodne z sytuacją miesz­ kańców, że Francja nie stanowi dla nich centrum ich świata, a jedynie „poczekalnię", więc nie jest „aż tak istotna". Jeśli chodzi o Pierre'a Bourdieu i jego koncepcie świata odwróconego która miałaby zostać zastosowana do społeczność,'kabylsk,ch imigran­ tów badacze pozostała ostrozn, Właśnie dlatego mu's,my sie zatrzymać na poziomie funkcii i ogra niczeń materii ies'li chodzi o ooozycie homokJcz ne ponieważ wszystkie one praktycznie zanikły w koncenrii domu nowe.o tynu" * Khellil dorzuca jeszcze że u imigrantów sfera zakazów i wszelkie­ 3 go tahn zwiazanetro z nrzestrzenia ma tendenrie dn zanikania 7mfeniaia sie i r h z l r z a i e i zano ™ , oni , h l l n l ' zyczają om miejscowe modele zachowań o czym świadczy chociażby obecność w domu alkoholu . badania przeprowadzone przez INadira rJoumazę wprawdzie pokazały, ze istnieją pewne pozostało­ ść, po pierwotnych kategoriach przeciwieństw (jak na przykład podział przestrzeń, pomiędzy płciami), ale dotyczy to wyłączme pierwszej generacji ,migrantów™. Z drugiej strony, by posłużyć się termino­ 7 r logią Bourdieu, można odnieść wrażenie, że nowa siedziba Kabylów jest naprawdę „odwrócona" i że, w sensie porzucenia przez nich dawnych nawyków, przynależy do świata „na opak". Nie powinno się jednak pomijać faktu, że nie wszystkie przejawy kultury Kabylów związane z do­ mem uległy zatarciu. Możemy zaobserwować specy­ ficzną ewolucję opozycji pomiędzy tym, co wewnątrz a tym, co na zewnątrz, która teraz bardziej przypomi­ na podział na to, co prywatne a co publiczne. Zgodnie z tym rozdzieleniem reprezentacyjna część domu, która ma służyć przyjmowaniu gości, bywa przezna­ czona wyłącznie dla nich. W takim wypadku rodzi­ na utrzymuje te pomieszczenia w idealnej czystości i porządku tak by pozostawały w nieustannej gotowości" , gdy tylko ktoś zadzwoni do drzwi. Do po­ zostałych mieisc o charakterze publicznym należą" kuchnia sanitariaty balkony, korytarze podczas gdy pok e powinny pozostawać w ukrycu ,'być chronio ne p zed sooirzeniem obcych To co znaiduie sie na zewnątrz tworzy kateine przestrzenna nowa l aca Hub nie) na w l a d wto co kr e sie wewnątrz Domostwo sta e sie cytadela t r a d y n i l d z l rozlywa sie walka miedzy dwoma światami Dom t w o l y renrodnkne ( l w ó r h nniwersów maahrehskie i i lhndnlańl,dvrvmean iw . n ń w i L n 1 , zachodniego, tradycyjnego współczesnego, stymuluje przepływ jednostek ludzkich proces przekazywania przedmiotów, który dokonuje s,ę w przestrzeń, pomiędzy-krajami oraz w czasie pomiędzypokolemam, . We wnętrzu domu można więc znaleźć przedmioty zdradzające przynależność do porządku swiata Zachodu, a także do kraju pocho­ dzenia, które mieszczą s,ę właśnie w częsc, reprezen­ tacyjnej, by były zauważalne dla „tych spoza . Dom wyraża w ten sposób.odwieczną opozycję my - oni, w sensie kulturowych odrębność,, o jego przestrzeń, „zawsze należy myslec wraz z uwzględnieniem tego, co znajduje się na zewnątrz . 41 01 42 al V1 a 37 Ibid., s. 263. 41 Ibid., s. 263. 38 M . Khellil, op. cit., s. 54. 42 Ibid., s. 264-265. 39 Ibid., s. 135. 43 Ibid., s. 283. 40 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 274. 44 Ibid., s. 275. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 67 Przeciwieństwo męskie - żeńskie jest trudniejsze do odnalezienia, bo siedziba mieszkalna przestała być kojarzona wyłącznie z bastionem kobiecości. Jednak wraz z ciągłością istnienia obowiązków domowych, a także z powodu tego, że żony imigrantów zazwy­ czaj nie pracują poza domem, kobieta pozostała przywiązana do przestrzeni mieszkalnej bardziej niż reszta rodziny. Szczególnie jadalnia traktowana jest jako miejsce typowo kobiece, ponieważ mąż i dzie­ ci używają jej dopiero wieczorami, po powrocie do domu . 45 Według Khellila najbardziej widoczną konse­ kwencją imigracji do Republiki Francuskiej i owych zmian w strukturze mieszkań Kabylów, jest ostatecz­ ny rozpad ich tradycyjnego społeczeństwa . Dom zaczął przypominać siedziby Europejczyków, jego rozmiar się zwiększył, a przeznaczenie ograniczy­ ło się do służenia wyłącznie człowiekowi. Podział na przestrzeń cienia i światła również zniknął, od kiedy mury zostały podziurawione licznymi oknami wychodzącymi na ulice. Bez podparcia w świecie materialnym symbolika domu zaczęła coraz wyraź­ niej zanikać . 46 zostaje pozbawiony tradycyjnej kultury materialnej, nie ma możliwości podtrzymywania istoty tożsamości kulturowej. Jest to szczególnie widoczne w podziale ról ze względu na płeć. Dzięki ewolucj i budownictwa kobieta kabylska (w miastach Algierii lub we Francji) znacznie bardziej niż kiedyś angażuje się w zajęcia poza domem - może pracować i wykonywać takie czynności, które do tej pory uznawano za typowo męskie. U Naimy, Kabylki, która przybyła na studia do Francji, trudno by było odnaleźć znamiona ko­ biety w Bourdieuowskim typie „lampy we wnętrzu". W Paryżu zrzuciła ona z głowy chustę a zamiast tego założyła minispódniczkę i nie wyobraża już sobie powrotu do A l i n , lei plany na przyszłość zdradza ia pewne przwmzanie do tradycyjnych kabvlsk,ch wartość, ale stały sie znacznie bliższe oczekiwaniom współczesnych Europejek. 48 Chcę skończyć tu studia i zostać profesorem na uczelni. A potem założyć rodzinkę. Bardzo lubię dzieci! Ale teraz muszę się skupić na mojej edukacji. 47 Czasy się zmieniają a wraz z nimi modele życia. Można powiedzieć, że system reprezentacji, który Between Four Walls. Change of the Social Roles of Kabyle People Living in France on the Example of the Evolution of Domestic Space It is observed that the societies of Maghreb, although strongly related to tradition, are going through permanent change. The issues concerning the compatibility between the material world and the social structures are discussed through the analyses of Kabyle people by Pierre Bourdieu and other researchers that followed this subject. Thus, the models of traditional abodes in Kabylie and current ones within Kabyle diaspora in France are presented. The connection with the domain of social roles and their evolution is highlighted, especially that of feminine lifestyle. A new structure of the domicile space that is to be found in the situation of immigration influences and determines the Kabyle system of values and aspirations. At the same time it also illustrates the willingness of Kabyle people to change. 45 Ibid., s. 262. 47 Ibid., s. 175. 4 6 M . Khellil, op. cit., s. 174. 48 Ibid., s. 178.g 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e525782e744d1bd7838531ef7af13da.pdf 2c6cd9752cbdce50a7a9f1b78030d505 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5622 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource antropologia miasta Nowa Huta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5226 Title A name given to the resource Miasto dobrego losu/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.68-83 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nałęcz-Nieniewski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text FOT. Michał Natęcz- N i e n i e w s ki TOMASZ CICHOREK HTTP://TOMEKCICHOREK.WORDPRESS.COM Ur. w 1986 roku. Student piątego roku etnologii i antropologii kulturowej UJ. Jego praca magisterska dotyczy wizerunku pisarza w okresie o d w i l ż y '56. Interesuje się mechanizmami totalitaryzmu, istnieniem mitycznych s t w o r z e ń w w y o b r a ź n i ludzkiej oraz antropologią literatury i filmu. Dziewczynko wybudują miasto, w którym nie będzie innych, niż szkolne, klas Ideowe korzenie Adam Włodek, olegom z 51. ochotniczej brygady ZMP koncepcji Nowej Huty BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Michał Natęcz-Nieniewski 70 I. Fenomen miasta pecyficzny i złożony twór, który nazywa­ my miastem, w ciągu wieków rozwoju stał się niemal synonimem cywilizacji i a k o takiej. tak jako Chodzi o taką osadę ludzką, która jest wyraźnie wyodrębniona w krajobrazie opa­ nowanym przez człowieka, wyróżnia się swoim rozmiarem, gęstością zabudowy i społecznością mieszkańców. Nie trudnią się już oni rolnictwem, które staje się wobec miasta czymś zewnętrznym, podobnie jak myślistwo czy rybołówstwo. W po­ dobny sposób ujął definicję miasta Philip Bagby, prowadząc rozważania na jej temat kontekście zagadnienia cywilizacii: To właśnie uwolnienie od konieczności wytwarzania własnymi rękami swego Dożywienia Dozwoliło należy sadzić mieszkańcom miast poświecić całv swoi czas^ soecializacii i co za tym idzie komplikowaniu kultury'" r ; zdefiniowanie cywilizacji jako „kultury miast" o w i e r e n r o n o n o w a ł 2 Z drugiej strony nietrudno zauważyć, że każ­ de miasto jest przede wszystkim wykwitem myśli ludzkiej, a jego forma i treść wyrastają z konkret­ nej kultury i są od niej zależne. Porządkuje życie zbiorowości i zaspokaja ludzkie potrzeby - ale też stanowi przestrzeń te potrzeby formującą. Można powiedzieć, że nadaje kształt kulturze, która funkcjonuje w ramach określonej miejskiej przestrzeni. Nic zatem dziwnego, że kiedy uto­ piści poszukiwali recepty na idealne społeczeń­ stwo, projektanci kreślili idealne rozwiązania zabudowy miejskiej, 2L wszyscy w swoich pOmyślach ulegali tendencii do regulowania życia ludzkiego na nowo, wedle arbitralnie przyjętych p r z e z siebie zasad. Zanim jednak nadszedł czas projektów ma­ jących za cel przemiany społeczne, trzeba było 1 P. Bagby, Kultura i historia. Prolegomena do porównawczego badania cywilizacji, tłum. J. Jedlicki, PIW, Warszawa 1975, s. 230. 2 Ibid, s. 231. wielu wieków rozwoju myśli urbanistycznej i realizacji coraz to nowych rozwiązań w zmie­ niającym się świecie. Jedno z najstarszych zna­ nych nam miast wzniesionych według planów urbanistycznych to Kahun w Egipcie (z wyzna­ czonymi kwartałami dla robotników; około 1900 p.n.e.). Późniejsze, jak rozpoczęta przez Echnatona nowa stolica (Amarna, około 1340 p.n.e.), również powstawały w państwie faraonów lub rozwijały się j u ż poza tym kręgiem kulturowym (na przykład Marzabotto w Etrurii, około 500 p.n.e). W greckich koloniach, w przeciwieństwie do rozwijających się swobodnie prastarych Aten czy Olimpii powstawały ściśle uporządkowa­ ne ośrodki mieiskie (miedzy innymi Sehnunt na Sycylii około 628 o n e ) Ekspansia Gre ków u m o ż l i w i a ł a rozładowanie p r z e l u d n i ć nvch miast a zasiedlanie obcvch terenów bvło bodźcem dó szukania nowych rozwiązań. Układ urbanistyczny onartv na nrostokatnei siatce ulic nronaaowałHinnodamosz Milen, budowniczy L i a r y w n i e r w s z e i nołowie V w i e k ń Zastosował ao w nianie P i r e , Z Milen, i Thnrioi W e d ł n a stosowane przez niego demoKratycznej zasady isonomn (równego podziału; zaKIadano nowe miasta w Ko oniacn grecKicn przez prawie pięćdziesiąt lat. scentralizowanemu Imperium Rzymskiemu bardziej od demokratycznego sys­ temu nippodamejskiego odpowiadała prostokąt­ na symetria hellenizmu, którą wraz z wzorcem etruskim połączono w castrum Komanum Le­ piej reprezentowało państwo i hierarchię władzy, jednocześnie zapewniając obronność odpowied­ nią dla nowo zakładanych posterunków wojsko­ wych i stolic Prowincji (Kolonia, Strasburg T i m gad w Afryce) . Wymienione przekształcenia urbanistyczne są zgodne z ujęciem miasta jako emanacji kultury wyrażającej wiodące dla niej 3 W. Koch, Style w architekturze. Arcydzieła europejskiego od antyku po czasy współczesne, budownictwa tłum. W. Baraniewski i in., Świat Książki, Warszawa 1996, s. 390-393. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty treści. Wraz z wzrostem migracji i roli średnio­ wiecznego mieszczaństwa następował bardziej żywiołowy rozwój zabudowy, wcześniej niemoż­ liwy ze względu na rygorystyczny plan rzymski. Nowe lokacje powstawały wokół klasztorów i zamków lub w miejscach istotnych dla szlaków handlowych. W sposób ścisły planowano głów­ nie ośrodki spełniające funkcję warowni, a ich potrzeby militarne wciąż na nowo pobudzały rozwój fortyfikacji . 4 II. Miasto idealne 71 święciło swoje triumfy w okresie baroku, bę­ dąc odbiciem megalomanii władców. Dopiero w ustroju monarchii absolutnej realizowane były projekty miasta jako rezydencji, ogrodu, garnizonu, prestiżowego obiektu, czy wreszcie GesamtkunstweĄ Równocześnie zmieniał się sposób myślenia o mieście. W czasach oświecenia wzrastało za­ interesowanie drugim aspektem istnienia mia­ sta - kreacyjnym, sprawczym. Wiązało się to z XVIII-wieczną ideą „architektury jako dzie­ dziny o wyjątkowej społecznej randze, sprzęga­ jącej kwestie estetyki i polityki" . Dostrzegano zawarty w mieście potencjał kulturowy, jego ogromny wpływ na kształtowanie się relacji mię­ dzyludzkich i stosunków społecznych, a także nagły wzrost jego roli gospodarczej w okresie rewolucji przemysłowej. Niektórzy zaczęli po­ kładać nadzieje w nim jako narzędziu metodzie systemie czy tez mechanizmie który ukształtuje nowe społeczeństwo. Taki sam „nacisk padaiacv na 2~l0ba.ln.0sc rozwiązań, będzie charak tervstvcznv dla teorii urbanistyczna w okresie modernizmu. 6 7 Myśl o mieście idealnym zrodziła się naj­ prawdopodobniej w umysłach starożytnych, jednak dopiero w renesansie próbowano wpro­ wadzać ją w życie. Idealnymi rozwiązaniami urbanistycznymi zajmowały się wtedy najwięk­ sze umysły epoki, między innymi Leonardo da Vinci (którego pomysł wielopoziomowych ulic i kanalizacji wykorzystano dopiero na prze¬ łomie X I X i X X wieku w Paryżu), Albrecht Durer i Giorgio Vasari. Dla renesansowych teo­ retyków inspirację stanowiło dzieło O architek­ turze ksiąg dziesięć napisane przez Witruwiusza miedzy 88 a 26 rokiem P.n e. Cele projektów były r ó ż n e - zależnie od nich zwracano większą uwagę na obronność fortyfikacji na parki iako przestrzeń wypoczynkowa i ciesząca oko na odpowiednie dla każdego stanu umiejscowienie dzielnicy i tak dalei Kreślono ie na rozmaitym olanie-koła kwadratu c^iazdy wielokąta ehn sv i innych' nieraz fańfazvinvrh fi«n,r Proiek ty miast idealnych realizowano jednak hardzó r L d k o noniewaz koncentrowano sie na nrze Puuowie juzistniejącycn osrodKow . almanoya twierdza Wenecjan na peanie g ^ z d y była Z biegiem czasu paradygmatem stała się misja cywilizacyjna Europy Zachodniej, wiążąca się z industrializacją i uprzemysłowieniem. Szerząc ideę gospodarczego postępu, podejmowano coraz śmielsze przedsięwzięcia budowlane (moderni­ zacja centrum Paryża w 1852 roku, londyńskie metro w 1854, Kanał Sueski w 1859, Pierwsza Ko­ lej Transkontynentalna w 1862, Most Brookliński w 1870, Statua Wolności w 1884, Wieża Eiffla w 1889, Kolej Transsyberyjska w 1891 i inne). Co­ raz bardziej zmieniał się pejzaż miejski. Nadeszła epoka eksperymentów społecznych, w której roz­ poczęto realizacje różnych utopijnych projektów na miarę X I X wieku. 4 Ibid., s. 397-399. 7 5 Ibid., s. 404. socjalistycznego w planie „propagandy 6 „Racjonalnie przemyślana, funkcjonalną jednolita całość". Wydawnictwo Leopoldinum, Wrocław 1999, s. 41. Ibid 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 8 BARBARZYŃCA W. Tomasik, Inżynieria Ibid. dusz. Literatura realizmu monumentalnej", �Michat Naîecz-Nieniewski 72 Idąc za rozmaitymi wizjonerami, zarówno rządy, jak i bogaci przemysłowcy a n g a ż o w a l i się w tworzenie miast idealnych. Co charak­ terystyczne, rzadko decydowano się ekspery­ mentować na własnym podwórku. Jak więk­ szość ideologii wymyślonych w obrębie kultury zachodniej , tak i miasta idealne były testowa­ ne raczej poza jej granicami. Wiele utopijnych pomysłów starano się uskuteczniać w Nowym Świecie, m i ę d z y innymi wioskę owenowską, falanster Fouriera i Ikarię Cabeta. Jednym z wyjątków było Guise we Francji, gdzie alizowano w 1859 roku koncepcję Charlesa Fouriera - pół wieku po jej ogłoszeniu. E l i ­ sabeth F ö r s t e r - N i e t z s c h e siostra s ł a w n e g o filozofa w 1886 roku wraz z m ę ż e m założyła w Ameryce Południowej kolonię Nueva Ger¬ mania dla czvstei krwi Arviczvkow W latach dwudziestych X X wieku swoich sił na tym polu nróbował też naibosratszv człowiek na świecie Henry Ford Rył pomysłodawca trzyzmiano' Wraz z panem Fordem jesteśmy głęboko prze­ konani, iż gdybyśmy tylko zdołali wniknąć do samych korzeni i serca rodziny i życia domowe­ go (...), udałoby się nam stworzyć doskonalsze przyszłe pokolenia, niż teraz, gdy docieramy do nich jedynie w czasie godzin pracy . 11 9 10 weao trvhu pracy wynalazca taśmy fahrvcznei i pfekJsnrem masnwei nrndnkrif O J r n i e t v nhsesi! n ™ ™ ^ ^ obsesją ograniczania Kosztów zważania wydajności, w n i k a ł w życie prywatne swoich pracowników i marzył o stworzeniu dealnej społeczności, l ewnie dlatego założył na te­ renie Manow Zjednoczonych az trzy miasta. Warto zacytować stówa jego eksperta od siły roboczej: 9 Najbardziej znanym przykładem są losy myśli Chwilowy wzrost zapotrzebowania na g u m ę w produkcji samochodów zaowocował w 1927 roku szalonym pomysłem. Zakładając własną plantację w brazylijskiej dżungli, Ford chciał jednocześnie z a p r o w a d z i ć tam porządek na wzór amerykańskiego miasteczka: z krytymi gontem domami, rynkiem, kościołem i szpita­ lem, z elektrycznością zasilającą sieć telefonicz­ ną, lodówki, pralki i gramofony, z lodziarnią, estradą i dancingiem, z kortami tenisowymi, kursami golfa i wieczorami poetyckimi, z wie­ żą ciśnień, instalacją wodociągową i czerwo­ nymi hydrantami wzdłuż prostych szerokich dróg po których jeździć miały oczywiście słynne Fordy T " . III. Socrealizm Dyktatorzy państw totalitarnych i partyjni guru, podobnie jak inni władcy tego świata, wykorzystują wszystkie sposoby ekspresji, które opanowała ludzkość, jako narzędzia sprawowa­ nia władzy. W odróżnieniu jednak od swoich S. Friedrichsmeyer i in. (red.), The Imperialist Imagination: marksowskiej, wykorzystywanej w Rosji w różnych German Colonialism and Its Legacy, University of Michigan mutacjach, rozplenionej na Bliskim Wschodzie, w Afryce, Press, Ann Arbor 1998, s. 33-39. w Ameryce Środkowej oraz Południowej i nadal wegetującej 11 E. Zaretsky, Sekrety duszy. Społeczna i kulturowa historia jako oficjalna ideologia na terenach Azji. Wyobrażenie psychoanalizy, tłum. M . Trzcińska Prószyński i S-ka, Lenina jadącego z Niemiec do Rosji w zapieczętowanym Warszawa 2009, s. 159, 160. wagonie, niczym nowy koń trojański, jest trafnym skrótem 12 dla tej prawidłowości. Ponadto wielu krwawych dyktatorów in Environmental History, Cambridge University Press, studiowało w Europie Zachodniej, zanim objęło rządy Cambridge 2002, s. 71-86. Por. G. Grandin, Fordlandia: w rodzimych krajach. The Rise and Fall of Henry Ford's Forgotten Jungle City, 10 R.C. Hołub, Nietzsche's ColonialistImagination: Nueva Germania, GoodEuropeanism, andGreatPolitics, W. Dean, Brazil and the Struggle for Rubber: A Study Metropolitan Books, Nowy Jork 2009. [w:] BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty poprzedników likwidują wszystko, co nie repre­ zentuje ideologii państwowej. Ideologia bowiem ma obejmować poszczególne aspekty życia, jako że zgodnie z oficjalną wykładnią jest samowy­ starczalna: stanowi receptę doskonałą na idealne społeczeństwo. Podkreśla się zatem ideę nowości - nie tylko w znaczeniu nowatorstwa czy nowo­ czesności, ale w sensie na nowo ustanawianego FOT. TOMASZ CICH0REK HTTP://T0MEKCICH0REK.W0RDPRESS.COM świata. Nowa epoka oznacza nowego człowieka, nowe społeczeństwo i państwo. Każda dziedzina działalności człowieka miała być tego wyrazem. W ich szeregu, obok malarstwa i rzeźby, również architektura i urbanistyka. Wbrew różnym wizjonerom łączącym przy­ szłe społeczeństwa nowoczesne z futurystyczną aglomeracją, konstruowane od podstaw miasta socjalistyczne nie odznaczają się nowatorską architekturą. Podobnie jak w innych dziedzi­ nach życia, starano się ograniczyć indywidual­ ną inwencję do minimum, wprowadzając je­ W. Tomasik, op. cit., s. 39. 3-1 (1G-11) 3 3 3 3 den obowiązujący styl, którym stał się w końcu socrealizm. Miasto w ustroju socjalistycznym, postrzegane jako państwo w miniaturze, miało być gigantycznym pomnikiem reprezentują­ cym nowy porządek. W pewnym sensie była to idea przeciwstawna wobec rojeń władców ab­ solutnych. Miasto ludu miało być odpowiedzią na zbytkowną rezydencję typu Wersal wznie­ siony dla Króla Słońce, który mógł powiedzieć: „Państwo to ja". Według komunistów nade­ szły czasy by odrzec- Państwo tomy proletariusze" inrzeiśćod mterńacionalistycznych mrzonekdo bardziej konkretnego im­ perializmu. T ł u m a c z ą c założenia swo­ jego planu „propagandy mo­ numentalnej", którego częścią miał być socrealizm, Lenin po­ woływał się w 1918 roku na Miasto słońca Tommaso Cam¬ panella i wspomniane tam „socjalistyczne freski" pełnią­ ce funkcję edukacyjną. Pisał: „Niech to będą choćby towe bloki z inskrypcjami na nich, m o ż l i w i e najczytelniej­ szymi. (...) Za jeszcze w a ż n i e j s z e n i ż i n skrypcie u w a ż a m pomniki- popiersia lub posaJ naturalnei wielkości m o ż e płaskorzeźby ; -,3 d s t a w i a ć antenatów socia izmu" i bohaterów kultury" w e d ł u g wcześniei snorzadzonei listy W czasach sta linowskich idee komunizmu w y r a ż a ć miał j u ż e u D V M i a J ł v b v D r z e każdy fracrment u f o r m o w a n e i nrzez c z ł o w i e ka o r z e c z e n i w s z r z e a n l n n ś r i - założenia a r r h i r e k t n n i r z ń e i r n z w L a n i a urhanistyrz ne"H Arehitekt snnłeezeń <twa hn d n i a Jean i uiic, lecz liizyiiiereiii u BARBARZYŃCA 73 Ibid. QUSZ IUQZICICII. IVIH �Michał Natęcz-Nieniewski 74 on możność o d d z i a ł y w a n i a na masy ludzkie w s z ę d z i e i zawsze" . Realizm socjalistyczny powstawał w opozycji do nowatorskiego konstruktywizmu, który był początkowo wspierany i wykorzystywany przez bolszewików, a następnie, wraz z całą awangar­ dą, potępiony przez Lenina i Trockiego. Pojawiły się takie grupy plastyków, jak utworzona w 1921 roku Nowoje Obszczestwo Żiwopiscew lub za­ wiązana rok później Assocjacja Chudożnikow Rewolucjonnoj Rossiji. Wyeliminowanie wpły­ wów konstruktywizmu końca lat dwudziestych było wyraźnym sygnałem, w jaki sposób będzie kształtowane życie artystyczne w ZSRR. Sztuka miała być jednym z wielu narzędzi w walce o socidizm co oznaczało głównie położenie nacisku na to b'v treść podporządkować funkcji dvdak tyczna lako cześć propagandowa machiny ceł niła wyznaczona role obok mediów i literatury Jej przekaz miał być powszechnie zrozumiały — stad bierze sie nóźnieisza komunistyczna ten denria do dyskredytach innych niz realizm m u tów w sztuce jako „formalistycznych". 15 Tematyka malarstwa i rzeźby socrealizmu siłą rzeczy obracała się wokół etosów proleta­ riusza i rewolucjonisty, później również żołnie­ rza Armii Czerwonej. Przedstawiano doniosłe czyny socjalistyczne, głównie pracę fizyczną, i herosów w postaci portretów konkretnych re­ wolucjonistów, działaczy, przodowników pracy (które swoim wyidealizowaniem zaprzeczały realistycznym założeniom ruchu) lub anonimo­ wych wizerunków robotnika czy kołchoźnicy. W architekturze preferowano budowle o klasycystycznej formie i monumentalnym charakterze, takie jak gmach Uniwersytetu im Łomonosowa Of 3.Z, Ibogate wnętrza, jak wystrój moskiewskiego 15 E. Goldzamt, Zagadnienie realizmu socjalistycznego w architekturze, [w:] O polską architekturę Materiały socjalistyczną. z krajowej partyjnej narady architektów odbytej w dniu 20-21 VI1949 roku w Warszawie, Warszawa 1950, metra. Teorię nurtu sformułował Maksym Gor­ ki. Nazwy użyto po raz pierwszy w 1932 roku, kiedy na mocy postanowienia KC WKPB zlikwi­ dowano wszystkie dotychczasowe organizacje literacko-artystyczne i utworzono jednorodne związki na ich miejsce. Od 1949 roku socrealizm obowiązywał j u ż we wszystkich krajach bloku sowieckiego . Należało wówczas zdecydować przynajmniej orientacyjnie, co właściwie będzie zgodne z tym niespójnym stylem narzuconym polskiej kulturze. M o ż n a było twierdzić, jak Edmund Goldzamt, że wystarczy wybrać „wła­ sną, socjalistyczną w treści, narodową w formie architekturę opierająca sie na postępowych tradyciach naszego narodu kształtująca sie poprzez metodę realizmu socjalistycznego" odrzucając kosmopolityczna konstruktywistyczna archi tekturę burzuazyma w swei istocie odrtwaiaca naród od nostenowe.ro snadku nrźeszłych no 16 koleń i nodnorzadkowuiaca «ro rozkładowym wnływom J k r e i kultury Imneriali stycznego Zachodu" Mnie fanatycznie hrzmia wytycz ne nrzviete nrzez Rade SARP nrzewidmace ze 17 polska architektura otrzyma ,,tormy narodowe bliskie i zrozumiale ludowi dzięki odzwier­ ciedlaniu -ideowego bogactwa epoki budowy socjalizmu -odkrycie, ze stylem typowym dla polskiej architektury jest renesans, było ostat­ nią wskazówką, jaką dano zdezorientowanym architektom . 19 IV. Miasto p r z e m y s ł o w e W sto lat po ogłoszeniu manifestu partii komunistycznej, w którym Marks potępił „krytyczno-utopijny socjalizm i komunizm", zali­ czając doń idee Saint-Simona, Fouriera, Owena 16 B. Osińską Sztuka i czas, WSiP, Warszawa 1986, s. 100, 101. 17 E. Goldzamt, op. cit. 18 W. Tomasik, op. cit, s. 39. 19 E. Goldzamt, op. cit. s. 26; cyt. za: W. Tomasik, op. cit., s. 8. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty i Cabeta , została podjęta decyzja o budowie miasta, które nazwano później Nową Hutą. Najważniej szym j ego elementem miał być kombinat - największa inwestycja Polski Ludowej. Pomysł wzniesienia wielkiego zakładu metalurgicznego pojawił się j u ż w 1945 roku, a prace projektowe prowadzono od pierwszej połowy 1946 roku, kiedy to n a w i ą z a n o kontakt z amerykańską firmą Freyn Engineering Company z Chicago. Miała ona dostarczyć całą niezbędną do budowy huty dokumentację . 20 Mottem towarzyszącym budowie miasta mo­ głaby być jedna z wielu - podobnie brzmiących w całym bloku sowieckim - oficjalnych wypo­ wiedzi odwołujących się do znaczenia postę­ pu technologicznego dla rozwoju socjalizmu. W swoim referacie na piątym plenum KC PZPR, Bierut podkreślał, jakie zadanie stoi przed polską gospodarką: Przesiąść się na konia wyższej techniki na nowe skomplikowane maszyny własnej produkcj i, na nową hutę w przemy śle, na elektryfi¬ kację (...) - dopiero wówczas można zbudować trwałe i niewzruszone podstawy socjalizmu w Polsce. Dopiero bowiem wyższa technika umożliwia wysoką wydajność pracy człowie­ ka i stwarza warunki dla wydatnego wzrostu dobrobytu i kultury całego narodu, dobrobytu i kultury 111 ćl S pracujących, bez nie 1X1 cl 21 Po odrzuceniu Planu Marshalla Polska za­ cieśniła kontakty z ZSRR. W 1947 roku Stalin „zaproponował" współpracę przy wzniesieniu kombinatu metalurgicznego, pod warunkiem że zamiast pół miliona ton stali rocznie wypro­ dukuje a ż półtora miliona. W związku z tym na początku 1948 roku zerwano u m o w ę z Ame­ rykanami, a ZSRR zapewnił dostawę projektów i podstawowych u r z ą d z e ń dla huty. Głów­ nym projektantem został radziecki Gipromez, z i n ż y n i e r e m Chryzantem Dmitrijewiczem Zybinem na czele . Projekt kombinatu powstał w wyniku pierwszych prac nad sześcioletnim planem perspektywicznym rozwoju gospodarki narodowej. W latach 1950-1957 pracowało nad nim a ż kilkanaście radzieckich biur projekto­ wych Wiatach 1949—1960 generalnym oroiek tantem miasta był natomiast Tadeusz Ptaszycki a nroiektantami osiedli miedzy innymi Mar' 22 ta i lanusz Inaardenowie Tadeusz Remhie sa Tadeusz lanowski Adam Fołtyn Rolesław Skrzvhalski Andrzei TInieiewski i Stanisław JuchLwicz. 75 socjalizmu . 23 Cytowane słowa otwierały Kromkę Nowej Huty podsumowującą dzieje wielkiego przed­ sięwzięcia. Miało się na nią składać opraco­ wanie archiwów w posiadaniu Huty im. Le­ nina. W obszernym wstępie dyrektor naczelny Huty, mgr inż. Antoni Czechowicz, wskazywał, że zwycięstwo Związku Radzieckiego w drugiej wojnie światowej i „wyzwolenie Polski przez bohaterską Armię Czerwoną" zapoczątkowało nowej epokę w dziejach narodu. Tym SĆI 111 y 111 zapowiadał, w jakich kategoriach będzie ujęta historia powstania miasta - uniwersalnych i mi­ tycznych . 24 20 K Marks, F. Engels, Manifest komunistyczny, tłum. W. Piekarski, Książka i Wiedza, Warszawa 1976, s. 118-122. 21 A Markowski, Dwie huty, podobna historia: Zakład Słowackiego Powstania Narodowego i Huta im. W I . Lenina - budowa wielkiego socjalistycznego zakładu przemysłowego, aluminium z osiedlem na 16 tys. mieszkańców. 22 T. Gołaszewski, Kronika Nowej Huty. Odutwoizenia działu projektowania Nowej Huty do pierwszego spustu surówki wielkopiecowej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1955, s. 9, 27. 23 B. Bierut, Referat wygłoszony na Kongresie „Acta Histórica Neosoliensia" nr 10, 2007, s. 214, 215. Zjednoczeniowym. Podstawy ideologiczne PZPR, Książka W swoim artykule autor porównuje Nową Hutę ze słowacką i Wiedza 1949, s. 61; cyt. za: T. Gołaszewski, op. cit, s. 6. miejscowością Żiar nad Hronem, gdzie wybudowano hutę 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑCA 24 T. Gołaszewski, op. cit., s. 7. �Michał Natęcz-Nieniewski 76 Jednym z etapów na „trudnej, lecz pięknej drodze do socjalizmu" miało być wzmożenie sił wytwórczych społeczeństwa dzięki wysokiej technice podporządkowanej ekonomice kraju. W rzeczywistości oznaczało to charakterystycz­ ny dla ideologii komunistycznej przesadny na­ cisk na produkcję, angażującą masy w wyścigi pracy, którą uznawano konsekwentnie za war­ tość samą w sobie. Głównym ce­ lem tak zwanej „planowej polityki gospodarczej" był „stały rozwój sił wytwórczych kraju" . Największą waee przywiązywano do przemysłu ciezkieeo zapewnia) aceeo rzadko wymienianywoficialnych wypowie­ dziach rozwói militarny. To wszyst ko tłumaczy odrórny nacisk na hut niczy charakter nierwszep-o w Polsce socjalistycznego miasta uprzemysłowienie będące okazją do pokazo­ wej industrializacji. Przy wyborze miejsca pod budowę zignorowano całkowicie fakt, że grunt stanowiły w większości żyzne czarnoziemy. O lokalizacji miał zdecydować ogół przyczyn eko­ nomicznych, technicznych oraz polityczno-demograficznych . Pomysł tak bliskiego sąsiedz­ twa (7 k m od Placu Centralnego do Rynku 26 25 V. Satelita B u d o w ą wzorcowego miasta PRL-u, zaplanowanego na 60-80 tysięcy mieszkańców, rozpoczę­ to realizację planu sześcioletnie­ go. Dzielnica powstała na obsza­ rze gminy Mogiła, gromad Ruszczą i Wadów, części gromad Branice i Przewóz. Ziemie te zostały wskazane przez przysłanych z Moskwy architektów - 13 stycznia 1949 roku do Gliwic przybyli specjaliści radzieccy, aby usta­ lić lokalizację odpowiednią dla powiększonego projektu. Okolice Krakowa wybrano ze względu na płaski teren źródła surowców i dostęp do odpowiedniei ilości wody rezerwuar siły roboczei w małopolskich wsiach zaplecze transportowe szkoły i wyższe uczelnie techniczne oraz słabe FOT. TOMASZ CICH0REK HTTP://T0MEKCICH0REK.W0RDPRESS.C0M Głównego) miał nieco odmiennego poprzednika w brytyjskiej koncepcji z lat dwudziestych, która sformułowała miasto satelitę z samodzielnymi rynkami usług i zatrudnienia, ale uzależnione od administracji, instytucji naukowych i kultu­ ralnych większego ośrodka. W przypadku Nowej Huty stosunki te miały przebiegać w sposób bar­ dziej obustronny . Wybór okolic Krakowa sugeruje bowiem jeszcze jeden cel. „Nowe miasta i fabryki miały 27 Ibid. rozwojowe), [w:] J. Dąbrowski (red.), Kraków. 26 Ibid., s. 31-40. rozwojem miasta, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957, 27 A. Ptaszycka, Oblicze urbanistyczne 25 Krakowa (Rozwój współczesnego Studia nad s. 358. miasta w latach 1945-1955, perspektywy BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty «przekształcać» strukturę społeczną, uwarun­ kowaną przez formację schodzącą właśnie z h i ­ storycznej sceny" . Mieszkańcy pochodzenia robotniczo-chłopskiego mieli stanowić równo­ w a ż n i k dla drobnomieszczaństwa i inteligen­ cji grodu Kraka . Była to część stalinowskiej strategii w konflikcie pomiędzy „postępowymi" siłami komunizmu a „reakcyjnymi" warstwami społeczeństwa. „Nowa Huta świetnie pasowała, by stać się społecznym i ideologicznym labora­ torium stalinizmu" , z a u w a ż a Jerzy Sądecki i cytuje Andrzeja Chwalbę: „Miała stanąć do pojedynku ze starym Krakowem. Zmienić to miasto rozpuścić «błekitna krew» w świeżej i do­ brej, bó «robociarsko-biedniackiej»". Używając dalei ówczesnej nomenklatury zdrowy element proletariacki" miał rozsadzić "ten „zaścianek" i rezerwat" krakowski Rekompensaty wre rżane chłonom za odebrane ziemie stanowiły znikomy procent ich wartości a ponadto docho­ dziło nrzv tvm do nadużyć i machinacii Nano t y k a n o n a r z y n n y o n ó r w y s i e d l a n y r h mieszkań" rów Maiae I d n a k szczvtnv eel nnknnvwanń 28 29 30 31 takie przeszkody Pezsentymentów . zatwier­ dzeniu terenu Mogiły i 1 leszowa rozpoczęto pracę od pomiarów pod zakład metalurgiczny (1 kwietnia IW) .Juz w polowie roku przedłożono rezydmm Rządu plan urbani­ styczny wraz z makietą, jednak władze zdecy­ dowały wówczas o powiększeniu miasta do 1UU tysięcy mieszkańców. 77 VI. Inspiracje i idee Nowa Huta miała być przeciwieństwem „cia­ snych i chaotycznych" ośrodków przemysłowych na Zachodzie. Wytyczono sieć szerokich ulic, place i skwery, miejsca wypoczynku i rozrywki. Budynki mieszkalne nie od razu wpisywały się w narzucony od połowy 1949 roku styl realizmu socjalistycznego. Zanim dociśnięto ideologiczną sztancę, powielano warszawskie domy autorstwa Franciszka Adamskiego: jedno- i dwupiętrowe, ze spadzistymi dachami, ustawione szeregowo na dużej przestrzeni . Dopiero w następnym etapie budowy zastąpione je większymi bu¬ dynkami o profilowanych gzymsach i płaskich dachach ozdobionych attyka Realizując postu­ lat intensyfikacji zabudowy łączono obrzezne budynki w długie ciari Niezależnie od przy ietego stylu osiedla oroiektowano pod woły wem insniraćii amerykańska iednostka sąsiedzka (neiphhourhood unh ronrelt) która w czasach stalinowskich była oflrialnie noteniana Meto da ta noleaała na koncentracii ustalone! liczhy mieszkań wokół obiektów twórz a cvch w i i 34 społeczną przedszkoli, szkol, sklepów .lelen wyraz doktryna socrealizmu znalazła w zespole oraz l l a c u Centralnym, co jednak me prze­ szkodziło projektantom wzorować się na roz¬ wiązaniach i styfach zachodnioeuropejskich (na WTomasik,cp.£«.,s.7. (Osiedle Wandy, Osiedle Willowe, Na Skarpie). 29 A Kaszycka, o/>.«;.,s. 356. W „module Adamskiego" można się dopatrzyć wpływów 3 0 J. Sądecki, O Nowej to Hucie piosenką, [w:] Najnowsza historia „anglosaskiej idei miasta-ogrodu i koncepcji niemieckich 28 Polaków. Oblicza PRL, „Rzeczpospolita" 20.11.2007, s. 5. 31 32 kolonii pracowniczych z przełomu X I X i X X wieku, realizowanych w Krakowie po 1910 roku na Salwatorze Ibid. D . Gut, Nowa Huta w świadectwach jej mieszkańców, oraz w latach 1941-1944 przez Niemców budujących [w:] J. Bujak, A. Zambrzycka-Steczkowska, R. Godula osiedle przy ul. Królewskiej". Może tu leży przyczyna (red.), Kraków. kojarzenia jego projektu z I I I Rzeszą. W Komorowski, Przestrzenie kulturowe, Wydawnictwo Platan, Kraków 1993, s. 119, 120. Zob. też: Urbanistyka i architektura Nowej Huty T. Gołaszewski, op. cit., s. 57 i 65 „Rocznik Krakowski" t. L X X I , Kraków 2005, s. 190, 192; 3 3 3 4 T. Gołaszewski, op. cit., s. 56. Budowano je na terenie całej Polski, ale żaden zespół budynków nie jest większy od nowohuckiego 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 1949-1959, zob. także: T. Gołaszewski, op. cit., s. 66-67. 3 5 W Komorowski op. cit., 190, 193. Autor przytacza informacje na ten temat za S. Juchnowiczem i A. Lorkiem. �Michał Nafęcz-Nieniewski 78 przykład francuskim, z czasów Ludwika XVI). i był to dialog złożony z kontradykcji oraz konty­ Niemniej jednak dominowały cytaty ze stylów nuacji. Odpowiednikiem Rynku Głównego miał historycznych pochodzących głównie z polskiej być plac z bogato zdobionym ratuszem miejskim, architektury barokowej i renesansowej . a Traktu Królewskiego - Aleja Róż. Plan zakładał Równolegle do osiedli powstawały kolejne powierzchnię ponad dwa razy większą od Starego wydziały kombinatu (nazywanego początkowo Miasta. W przeciwieństwie do bogatego w kościo­ Gigantem): konstrukcji stalowych, mechaniczny, ły centrum Krakowa, w Nowej Hucie nie przewi­ kuźnia, odlewni staliwa, odlewni żeliwa, wal­ dziano miejsca na żadną świątynię. cowni gorącej blach, materiałów ogniotrwałych, Już w renesansie próbowano zwizualizować aglomerownia, siłownia i tak dalej. 22 lipca 1954 architekturę jednocześnie świecką i wzniosłą, uznaje się za początek istnienia Huty im. Le­ 0 formie odpowiedniej do kultu Wiedzy. Bu­ nina . Wzniesiono ją w odpowiedniej odległo­ dowla ukazana na Szkole Ateńskiej Rafaela sta­ ści od osiedli mieszkalnych, za doliną Dłubni. nowi przykład idealnej architektury monumen­ Z Placu Centralnego prowadziła do niej jedna talnej - wzorowanej zarówno na sakralnej, jak z głównych ulic. Oprawę głównego wejścia sta­ 1 świeckiej - będącej pomnikiem nauki i filozo­ nowiły dwa bliźniacze gmachy projektu Janusza fii. Style „świeckich religii", jakimi okazały się Ballenstedta i Janusza Ingardena zbudowane być ideologie totalitarnego państwa, czerpały w nierwszei nołowie lat pięćdziesiątych Sa do- w znaczący sposób z tradycji architektury sa­ brvm przykładem z i ákich elementów oolskiei kralnej. I to dosłownie znaczący: jeśli chodzi architektury renesansowej korzystano: okazałe o detal, to formy architektoniczne miały m ó ­ attvki sugeruia że mamv do czynienia z Draw wić językiem zrozumiałym dla każdego, niczym dziwymi robotniczymi pałacami Motyw attyki biblia pauperum. Podobnie jak w projektach ka­ snełniał wvmopi ideologiczne renesans został tedr i kościołów zakodowano przekaz odnoszący u z n a n y z a styl historyczny «rodn'v naśladowania w się do paruzji, takw budowlach socrealizmu znaj­ architekturze nowego miasta zarówno ze wzele dowała odzwierciedlenie szczęśliwość jutra. d „ na ieo-o nostenowy charakter iak i na J Nowa Huta miała być wizytówką Nowego siedź J o K r a k o w f oiezvznv n o k k l i attvki Z Państwa o bezklasowym ustroju, wyrazem spo­ nesansowej . usiedle mieszkaniowe długo było łecznych przemian i ideowym komunikatem. największym w powojenne] olsce. Ud Krakowa Był to hołd nauce w wydaniu ideologicznie spa­ miały oddzielać je obszary parkowe, a od strony czonym: monumentalna architektura w swej kombinatu wzdtuz doliny IJtubni przewidywano funkcji i formie została podporządkowana jednej izolujący od szkodliwych wyziewów pas zieleni, z gałęzi socjalistycznej władzy. Monumentalizm ze sztucznym jeziorem, plażą i boiskami teren niekoniecznie wskazywał na doniosłość funkcji pomiędzy dzisiejszą aleją Solidarności i ulicą ta- obiektu - ta bywała bowiem skromna w sto­ szyckiego podzielono na działki dla pracowników sunku do jego formy. Częściej przekazywała znamienne treści: wzniosłość epoki (spełniony Kombinatu. Nowe miasto wyraźnie korespondowało z po­ Dostulat sDołeczeństwa idealnego) noteee Dańłożonym na zachód od niego „starym Krakowem" stwa robotniczego. Budynki tego typu miały 36 37 36 Ibid., s. 192-194. op. cit., s. 214. 3 7 T. Gołaszewski, op. cit, s. 14. 39 38 W. Komorowski, op. cit., 202; zob. także: T. Gołaszewski, Warszawa 1966, s. 39. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, t. VIII, PWN, BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty same sobą świadczyć o głębokich przemianach społecznych, a ich zadaniem było zapowiadanie rychłej przyszłości. „Dzieła architektów i urba­ nistów miały kształtować społeczeństwo nie tylko w sposób bezpośredni, ale też pośrednio kierując myśli mieszkańców ku «jasnym dniom» i szczęściu, jakie czeka «o przecznicę dalej»" . Plan urbanistyczny Nowej Huty ma kształt wachlarza i przypomina renesansowe oraz baro­ kowe miasta idealne, kreślone na planie okręgu (przykładami mogą być modele Andrei Palla­ dia, Simone Martiniego lub Giorgia Vasariego, a także te zrealizowane w Wersalu i Peters­ burgu). Waldemar Komorowski wskazuje na jeszcze inne możliwe wzorce; barokowe place del Popolo i św. Piotra w Rzymie, klasycyzujący układ centrum Londynu Christophera Wrena i realizacje paryskie Georges'a Haussmana. Jak stwierdza Woiciech Tomasik geometria prze­ strzeni («bez zaułków») gwarantować miała, iż w strukturze społecznei miasta powtórzy sie harmoniine i proporcjonalne zestroienie cze ści N o w a przestrzeń mieiska formowałaby n o w e ™ człowieka nosłusznep-o - tak iak ona - obiektywnym nrawom nauki" ' Tnsniracie re nesansowymi miastami miały widocznie szcze40 4 aólne znaczenie sknrn ieszcze na nnczatku lat niećdziesiatych krakowski SARP L a n i z o w a ł d l ! architektów trzvdninwe wvcieczki antoka Znaczny wpływ na projekt mogły mieć także miasta przemysłowe o barokowej urbanistyce bu­ dowane na ziemiach polskich pod koniec X V I I I i w X I X wieku. Według założenia w Kunsztowie (1790) gwiaździste place leżą wzdłuż przecina­ jących się osi, natomiast w Białogonie (1816) i Nietulisku (1820) występuje układ trójosiowy: 79 trzy ulice zbiegają się u wejścia do fabryki. Na planie Nowej Huty widać, że starano się w jedną połączyć dwie, zdawałoby się sprzeczne, kon­ cepcje: miasta przemysłowego i miasta-ogrodu. Za punkt odniesienia mogło służyć „rze­ mieślnicze miasto" Furttenbacha (XVII wiek), w obrębie którego nakreślił on szkołę, łaźnię, a przede wszystkim miejsca wypoczynku - staw, lasek i porośnięte drzewami place. Nawet wały obronne miały być obsadzone roślinnością. Na­ tomiast klasycznym przykładem zrealizowanego projektu miasta-ogrodu jest Richelieu autorstwa Lemerciera (na podstawie szczegółowych wskazówekkardynała) w którym wszystkie dziedziń­ ce wewnętrzne podwórza i place sa obsadzone rzędami drzew« Nawet po drugiej wojnie światowej na wy­ obraźnię projektantów wpływała wizja wywo­ dząca się z koncepcji Ebenezera Howarda. Jego książka Garden Cities of To-morrow stanowiła inspirację dla wielu teoretyków i działaczy spo­ łecznych przełomu X I X i X X wieku. Podjęta w niej na nowo myśl o mieście-ogrodzie została wzmocniona żywotną doktryną higieny i eugeniki, a kontynuowała ideę komunalnej własno­ ści ziemi. Przedstawiała rozwiązanie problemu, jak jednocześnie zaspokoić potrzeby związane z udogodnieniami miejskimi i z życiem bliżej natury Odpowiedzią miał być ośrodek o kontro¬ lowanym rozwoiu terytorialnym i limitowanym stanie zaludnienia", którego ziemia stanowiła własność wspólnoty a układ urD3.nisüvcznv ZÜ pewniał równowagę pomiędzy miastem a i ego otoczeniem" . Na w z ó r założonych przez Howarda miast fi etchworth Welwvn^ zaczęły w Furonie nowstawać coraz dalsze od nrototynu realizacie - także na ziemiach nokkich ÍZahki Młociny) Większość tych projektów wiązała się 44 4 0 W. Tomasik, op. cit., s. 7. 43 W. Koch, op. cit. 41 Ibid., s. 6. 44 A. Czyżewski, Trzewia Lewiatana. Antropologiczna 42 Taką wycieczkę opisuje jeden z uczestników: http://www. interpretacja utopii miasta-ogrodu, WUJ, Kraków 2001, s. 11. nh.pl/jak_to_bylo.htm, 7.09.2009. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA �Michał Nafęcz-Nieniewski 80 z niepowodzeniami organizacyjnymi lub ekono­ micznymi, które wymuszały odchodzenie od za­ łożeń bądź ich zarzucenie. Otoczone szerokimi pasami zieleni zespoły osiedlowe Nowej Huty nawiązują więc nie tylko do tradycji moderni­ stycznych ośrodków robotniczych Polski przed­ wojennej. Pomimo przygaśniccia entuzjazmu dla konceptu miasta-wsi co pewien czas powraca on w zupełnie nowych projektach zagospodaro­ wania terenów bliskich dużym ośrodkom. zamknięcie go również od południa efektownym gmachem Domu Kultury - odpowiednikiem bu­ dynków opery lub teatru narodowego w miastach zachodnioeuropejskich. Po obu stronach miały­ by mu towarzyszyć okazałe budowle. Na środku Placu, w punkcie zbiegu alei Rewolucji Paździer­ nikowej i alei Lenina, miała stanąć wysoka iglica bardziej przypominająca starożytne obeliski niż zwieńczone gwiazdą pomniki typowe dla krajów Demokracji Ludowej. Jak twierdzi Leszek Sibila, koncepcj a urbani­ styczna Ptaszyckiego z 1949 roku opierała się na największym do dziś mieście przemysłowym Ro­ sji, stalinowskim Magnitogorsku (z którym łączył ją charakterystyczny zbieg trzech osi na placu), i na świeżo wówczas zakładanym Stalinstadt, pierwszym socjalistycznym mieście na niemiec­ kiej ziemi (również hutniczym, i z podobnymi kwartałami osiedli mieszkalnych) . Osiedla centralne odznaczają się od pozostałych wyższymi budynkami, co ma służyć podniesieniu rangi tego miejsca. Wzorowane na warszawskiej MDM, wyróżniają się bogactwem detali archi­ tektonicznych w postaci arkad, gzymsów i attyk szczególnie cztery gmachy wokół Placu Centralne­ go. W pobliżu znalazł się również budynek Straży Pożarnej i biurowiec przeznaczony dla instytucji gospodarczych, społecznych i politycznych miasta. Po 1956 roku zrezygnowano z wielu planów deko­ racyjnych, obejmujących ceramiczne płaskorzeźby na ryzalitach wokół Placu, figury i płaskorzeźby n*ł elewacjach, a także kamienne okładziny na bu­ dynkach wzdłuż głównych arterii . 45 VII. Opór rzeczywistości Założenie urbanistyczne Nowej Huty oparło się o zakole, w którym znajdują się Łąki Nowo­ huckie objęte dziś ramionami osiedli od zachod­ niej i wschodniej strony. Prostopadle do niecki wytyczono główną oś skierowaną na północ . U jej początku powstał główny plac, nazywany do dziś Centralnym, choć nigdy nie znalazł się w rzeczy­ wistym centrum miasta. Ma kształt zbliżony do pięcioboku i odchodzi od niego promieniście pięć szerokich alej. Od północy, wschodu i zachodu otaczają go budynki z arkadami. Zgodnie z pier­ wotnymi projektami parterowe części budynków zostały przeznaczone na pomieszczenia o charak­ terze publicznym. Plan urbanistyczny zakładał 46 45 R. Radłowska, Lenin nie stanąłby nigdzie - 47 Na południe od Placu Centralnego, u podnóża skarpy, projekt zakładał stworzenie Centralnego Zalewu Wodnego o powierzchni 80 hektarów z torami regatowymi, wydzielonymi kąpieliskami, amfiteatrami nad brzegiem, wielkim stadionem sportowym i innymi obiektami rekreacyjnymi. Zdobycie funduszy na takie przedsięwzięcie było niemożliwe . Podobnie plan wykorzystania terenu zielonego nad Dłubnią jako miejsca odpoczynku i rekreacji spalił n<ł pcinewce. 48 Główną oś założenia urbanistycznego, biorącą swój początek na Placu, tworzy Aleja Róż, dzieląca 48 Za stroną Tadeusza Binka, który od 1952 roku pracował rozmowa z Leszkiem Sibilą, http://miasta.gazeta.pl/ jako inspektor nadzoru budowlanego w Dyrekcji Budowy krakow/l,35812,3133844.html, 07.09.2009. Miasta Nowa Huta, a w latach 1956-1959 był tam 46 A. Ptaszycka, op. cit, s. 382. dyrektorem do spraw przygotowania inwestycji: 47 W. Komorowski op. cit., 193. http://tadeusz.binek.pl/6_02.htm, 7.09.2009. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty miasto na dwa skrzydła. Na odcinku znajdują­ cym się jeszcze w obrębie centralnych osiedli aleja rozszerza się, tworząc podłużny plac. Na północ od niego miała przecinać rynek z budynkami partyjnymi po bokach i ratuszem - symbolem sa­ modzielności pełnoprawnego miasta - na środku. Na podstawie makiety widać wyraźnie, że formą nawiązywał do renesansowych ratuszy w Polsce. 81 ciwlotniczych. Projekt budynków mieszkalnych przewidywał też instalację radiofonii przewodowej: montowano głośniki podłączone do osiedlowej cen­ trali. Ponieważ okazało się to anachroniczną kon­ cepcją, uruchomiono centrale nadawcze jedynie na dwóch osiedlach. Wkażdym budynku przeznaczano część piwnicy na wspólne: pralnię i suszarnię (czasa­ mi projektowane na poddaszu). Powszechne zaopa­ trywanie się w pralki i radioodbiorniki przekreśliło jednak sens tych pomysłów. Od wybuchu wojny w Korei w 1950 roku na każdym osiedlu z polecenia władz budowano w piwnicach schrony przeciwlotnicze. Jednak wobec dużych kosztów i dewastowania wyposażenia wykreślono je z nowych projektów. Po­ wstałe schrony, szczególnie pod kombi­ natem, świadczą o strategicznym wymia­ rze i militarnym aspekcie przedsięwzięcia z czasu zimnej wojny. FOT. TOMASZ CICHOREK HTTP://TOMEKCICHOREK.W0RDPRESS.COM Obawiano się jednak, czy kilkudziesięciometrowa wieża (wzorowana zresztą na krakowskiej ) nie stworzy zagrożenia dla samolotów z pobliskiego lotniska w Czyżynach. W związku z przekształ­ ceniem miasta w dzielnicę z budowy ratusza osta­ tecznie zrezygnowano . Nie przewidziano szyb­ kości, z jaką rozwiną się okoliczne przedmieścia. Już po dwóch latach budowy Nowa Huta została włączona do Krakowa . Zarzucono też - częściowo lub całkowicie - stworzenie pralni domowych i schronów prze­ 49 50 Na każdym osiedlu przewidzia­ no podstawówkę, przedszkole, żłobek i przychodnię lekarską. Oprócz tego, na terenie miasta wzniesiono Teatr Lu­ dowy, dwa bliźniacze kina (Świt i Świa­ towid), Szpital im. Stefana Żeromskie­ go. Pojawiły się także dwa stadiony (KS Wanda i KS Hutnik) i nieduży zalew z plażą przy ulicy Bulwarowej. Na osiedlu Szklane Domy, tuż przy głównej trasie przemarszowej Plac Centralny - Kombinat planowano postawić mało socjalistycz­ ny za to kojarzący się z kapitalizmem, jedenastopietrowy hotel Orbis. Nic dziwnego ze z czcisem również z tego projektu zrezygnowano . 52 VIII. Decydujące zderzenie 51 Historia dopisała gorzkie epizody do większości prób zrealizowania „nowego Eldorado". Wszystkie W. Komorowski "/'• <//.. s. 200. 51 A. Ptaszycka, op. cit., s. 358. R. Radłowska, op. cit. 52 R. Radłowska, op. cit. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Michał Natęcz-Nienlewski 82 społeczności „idealne" realizujące w USA pomysły Owena i Cabeta rozpadły się po zaledwie paru la­ tach istnienia, bezradne wobec klęsk żywiołowych i wewnętrznej niezgody. Warunki przyrodnicze w Nueva Germania okazały się nie do pogodze­ nia z niemieckimi przyzwyczajeniami, a kolonia zaciągnęła górę długów. W parę lat po samobój­ stwie męża Elisabeth Fórster-Nietzsche porzuciła mieszkańców i pierwsze pokolenie „nadludzi". Fordlandia, wybudowana na wzór typowej ame­ rykańskiej mieściny, nie zapewniła mieszkańcom ochrony przed szkodnikami i chorobami tropikal­ nymi. Dodatkowym utrudnieniem były drobia­ zgowe zasady reguluiace życie według poglądów pomysłodawcy od programu kulmralnego po wegetariańskie menu W trudnych warunkach Amazonii stalv sie zapłonem buntu pracowników co wraz z orólna norazka nlantacii zakończyło sie zwinięciem interesu który zdazył iuz nochłonać ponad 10 milionów dolarów. W przeciwieństwie do tych eksperymentów, miasto przemysłowe realizowane jako sztanda­ rowy projekt planu sześcioletniego miało oparcie w ustroju tak samo podporządkowanemu ideolo­ gii komunistycznej. Mimo to, ciemna strona No­ wej Huty doczekała się komentarza w Poemacie dla dorosłych Adama Ważyka, przeczącym zresztą dotychczasowemu nastawieniu poety: Ze wsi, z miasteczek wagonami jadą zbudować hutę, wyczarować miasto, wykopać z ziemi nowe Eldorado, armią pionierską, zbieraną hałastrą tłoczą się w szopach, barakach, hotelach, człapią i gwiżdżą w błotnistych ulicach (...) Wielka migracja przemysł budująca, 53 A. Ważyk, Poemat dla dorosłych i inne wiersze, PIW, Warszawa 1956, s. 9. Poeta, mając pełną świadomość nie znana Polsce, ale znana dziejom, karmiona pustką wielkich słów, żyjąca dziko z dnia na dzień i wbrew kaznodziejom w węglowym czadzie, w powolnej męczarni, z niej się wytapia robotnicza klasa. Dużo odpadków. A na razie kasza. 53 Wtórował mu młody Ryszard Kapuściński, analizując temat zaplecza kulturalnego i rekre­ acyjnego Nowej Huty: „dwa maleńkie kina (oko­ ło 400 miejsc łącznie na 80 000 mieszkańców), ani basenu, ani boisk". I pytał: „Kto zatwierdził plan budowy miasta przewidujący dotąd tylko dwa małe kina, a za to wiele knajp?" . 54 IX. Idea i praktyka Można założyć, że na koncepcję Nowej Huty wpłynęły projekty miast idealnych i przemysłowych, idee miasta-ogrodu i miasta satelickiego. Oczywiście wszystkie w interpretacji socjalistycznej, a po części wręcz sowieckiej. W tej perspektywie Nowa Huta jawi się jako owoc konkremych prądów myślowych, permutacji ideologicznej komunizmu, skrzyżowa­ nia rozmaitych czynników kulturowych o zaska­ kującej niekiedy proweniencji. Została zbudowana w wyniku zewnętrznej decyzji politycznej. „Nowe miasto narzucało od początku swoim mieszkańcom «ideologie zamieszkiwania* z góry ustalony podział CZ9.SU- i przestrzeni Czasu - poprzez wypełnienie go obchodzonym, ( ') świętami oraz przestrzeń, - przez wsl^zan,eLwychm,e sc<<adorac ,>!'' zauważa Dorota Gut Gospodarcze p zeds,ewz,ec,e' na zamówienie Moskwy okazu sie być również eksperymentem SPO łecznymlednaLaokolemeetapyzaskoczyłyzarówno twórców miasta, jak , jego wrogów Wszystko dlatego 1 1 55 ie 54 R. Kapuściński, To też jest prawda o Nowej Hucie, „Sztandar Młodych" nr 234, 30.09.1955; cyt. za: utopijnego rodowodu Nowej Huty, umieszcza w tym http://www.kapuscinski.info/page/po_smierci/jezy k/l/kat/2/ samym utworze nazwisko Fouriera, którego wizja „morza txt/36, 07.09.2009. lemoniady" ziściła się jako system kłamstwa i odwracania 55 D. Gut, op. cit., s. 121. pojęć. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty że - jak twierdzi Michel Foucault - żaden projekt nie gwarantuje stałego porządku, bo zawsze jest możliwość sprzeciwienia się mu. Powołując się na francuskiego myśliciela, można zatem zdecydowanie odrzucić kon­ cepcję architektury determinującej lub wyzwalającej człowieka, jako że wolność jest praktyką (h liberté est une pratique) . Pod względem ideologicznym koncepcja poniosła więc prawdziwą klęskę, kiedy dzielnica stała się ośrod­ kiem strajków przeciw władzy i w obronie religijnego aspektu życia mieszkańców. W jednolitej siatce seman­ tycznej miasta zaczęły powstawać wyłomy. Najpierw w postaci placu pod budowę kościoła i słynnego Krzyża Nowohuckiego, który w kolejnych odsłonach pełnił tę funkcj ę przez pół wieku pomimo (z powodu ? ) wybu­ dowania w tym miej scu obiektu reprezentuj ącego j edną z instytucji władzy - szkoły . Następnym dysonansem była „Arka Pana" w Bieńczycach, formą nawiązująca do sztandarowej dla modernizmu kaplicy w Ronchamp projektu Le Corbusiera. Znakiem oporu wobec funda­ mentalnej dla miasta ideoloeii stała sie próba wysadzę ma pomnika Lenina a urwame mu stopy przełamało 56 57 83 nietykalność symbolu dominującego nad hutniczym miastem. Choć „kolos" nie runął, to socjalizm zo­ stał w symboliczny sposób pozbawiony stabilności. Ostatecznym zaprzeczeniem świeckiego charakteru starszej części dzielnicy stał się kościół Matki Boskiej Częstochowskiej na osiedlu Szklane Domy, budowa­ ny tuż przed tak zwaną „zmianą systemową". Nad Nową Hutą poj awiły się wieże kościelne, z których bij ą dzwony, a przez osiedla, zamiast pierwszomajowego pochodu przechodzi procesja Bożego Ciała-wszystko to wbrew planom pomysłodawców „pierwszego socj alistycznego miasta" w Polsce Ludowej . 58 Jednak w odróżnieniu od rozmaitych utopijnych projektów na świecie, społeczność dzielnicy nie roz­ padła się, apo przej ściu historycznych kryzysów, które dotknęły wielemiastwblokuwschodnim,NowaHuta nie przestała funkcjonować. Wprawdzie włączona w organizm „starego Krakowa" utraciła swą autono­ mię urbanistyczną, lecz w świadomości mieszkań­ ców zachowała swoją tożsamość. Ponadto zyskała wewnętrzną równowagę pomiędzy dwiema siłami: ideą i praktyką. City of Good Fate. Ideological Roots of the Concept of Nowa Huta The aim of this article is to present diversity of origins of Nowa Huta. The idea of the socialist city was a continuation of Utopian thinking about the society and the city. We can find the same thought in projects created by some great minds of Renaissance, as well as in English projects like garden cities and satellite towns (especially Howard's projects that were put into practice). The creators of Nowa Huta were inspired also by the examples of workers' estate in Poland and communist industrial cities. The main assumption was to shape a new kind of Soviet man by means of the architectural concept of the city. In this point Nowa Huta failed. In fact, it were the inhabitants who started to transform the town. 56 M. Foucault, Espace, savoir et pouvoir, [w:] D. Defert 57 Była to (zaprojektowana w duchu funkcjonalizmu) jedna i F. Ewald (red), Dits et écrits, 1954-1988, Gallimard, Paryż z tysiąclatek, które były częścią przygotowań do obchodów 1994, s. 275-276; cyt. za: M. Kwiek, Dylematy tożsamości. „Tysiąclecia Państwa Polskiego" organizowanych przez Partię Wokół autowizerunkufilozofaw powojennej myśli francuskiej, między innymi dla zmarginalizowania „Millenium chrztu Polski", Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii U AM, Poznań 1999, projektu Kościoła Katolickiego. W. Komorowski, op. cit, s. 209. s. 43. Według Kwieka sformułowanie Foucaulta, którego 58 oryginalne brzmienie podałem w nawiasie, pochodzi z jego strategii zmierzających do jej odzyskania i „uwłaszczenia". D. Gut, rozmowy z Rabinowem. op. cit, s. 120, 124. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA Według Doroty Gut taka sakralizacja przestrzeni jest jedną ze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be3216cd81e4ef48d1fa265cab22e259.pdf ccf94a63d3dbddaa8a5c365a3d2582aa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5623 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Teatr japoński Taniec Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5227 Title A name given to the resource Neozakorzenianie/Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.84-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zamorska, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Neozakorzenianie Buto jako ponowoczesna strategia W buto porusza się i tańczy „cos"', a nie „ktoś"' (...)•. Lu­ dzie często nazywają ten pełen obietnic moment „harmonią ", „ekstazą", „prawdą", „miło­ ścią" i „tańcem". Choć tech­ nikę t? określa się słowami takjmi, jak „bycie niczym", w rzeczywistości stan, w ja­ kim znajduje się wykonaw­ ca, łepiej oddawałyby słowa „bycie pełnym" . 1 — Nakajima Natsu, japońska tancerka buto o —\ o �M z a a g m d Absolwentka w r o c ł a w s k i e g o kulturoznawstwa, od 2006 roku doktorantka studium doktoranckiego nauk o kulturze na UWr. W roku 2005 o b r o n i ł a pracę magisterską zatytułowaną Tybetański Monlam. Rola praktyk cudotwórczych w kształtowaniu tożsamości, opartą na badaniach przeprowadzonych w latach 2002-2003 podczas wyprawy do Indii i Nepalu. Od 2007 roku prowadzi zajęcia z wiedzy o teatrze. Interesują ją techniki pracy z ciałem oraz performans, w szczególności religijny i terapeutyczny. Przygotowuje pracę doktorską na temat polskiej sceny tańca buto. :': i n k ,oniższy artykuł jest wstępnym szkicem, zawierającym garść refleksji, jakie mogą się nasunąć, gdy spojrzymy na buto jako ponowoczesną strategię. W podsumowaniu artykułu diagnozującego sytuację człowieka w świecie ponowoczesnym Zygmunt Bauman pisze: „Marzy się świat prost­ szy, bardziej jednoznaczny, dający się ogarnąć jednym spojrzeniem i wymierzyć jedną miarką (...). Można powiedzieć, że symplifikacja jest najbardziej dotkliwą psychozą czasów ponowoczesnych, przyrodzoną i nagminną dolegliwo­ ścią ponowoczesnego trybu życia" . Człowiek ponowoczesny dąży więc do stworzenia „formuł wszechobowiązujących i wytrychów uniwersal­ nych" . P 2 3 sytuacji okazało się skuteczne, głębi zaś nie spo­ sób się doszukać, bo gdy wszystko chce znaczyć, nie znaczy nic, a wewnątrz czai się próżnia zna­ czeniowa . To nowoczesność postawiła przed człowie­ kiem nowe wyzwanie: dotarcie do własnej tożsa­ mości. Rozwijające się miasta zaludnił anonimo­ wy, ruchliwy tłum, w którym trudno jest znaleźć własne miejsce, nie sposób się zakorzenić. Ale równocześnie człowiek zyskał anonimowość, możliwość zwielokrotniania własnego ja. „Czło­ wiek jawił się drugim ludziom tylko fragmentem własnej osoby, tylko fragmenty owych drugich znając z oglądu; (_Q gors z 3. od zdarzenia do zda­ rzenia jedni »drudzy« zastępowali innych »drueich«" Pojawił sie wspomniany postulat- odkryć/ skonstruować tożsamość. Bowiem tożsamość była w czasach nowożytnych analizowana dwojako: albo iako ukryta jakość która należy odkryć (Kar teziusz Kant francuska filozofia oświeceniowa) albo jako istota człowieka którą należy w ramach nroiekni żvcioweor> stworzyć od zera (Nietzsche Hede^er Sartref" Z^oda dotyczyła teto ze t o ż ' samość nie jest człowiekowi dana z góry trzeba 4 5 Tożsamość pielgrzymia Człowiek nowoczesny mówił o prawdzie, głębi, istocie zjawisk. Filozofie nowożytne odwo­ ływały się do takich pojęć, jak wrażenie i praw­ da, powierzchnia i głębia. Natomiast filozofia ponowoczesną kładzie nacisk na konieczność wypracowywania wielu równoległych strategii bycia w świecie. Wspomniane podziały tracą rację bytu, gdyż prawda okazuje się kategorią proceduralną - to jest prawdziwe, co w danej 1 N . Nakajima, Butoh-pomiędzy teatrem a tańcem, „Opcje" 3 (22) 1998, s. 49. 2 Z. Bauman, Ponowoczesne wzory osobowe, „Studia socjologiczne" 2 (129) 1993, s. 31. 3 Ibid. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA iei szukać i nrnces żvcinwv iest właśnie nasmem nwvch nnsz.fkiwań L c e s e m w tok,, J L o n do ( lb ) T t t 4 Por. Z. Bauman, Ponowoczesne...,op. cit., s. 16. 5 Ibid., s.Z. 6 Por. ibid., s. 9. 7 Ibid. 1 �Magdalena Zamorska 86 do którego dążyczłowiekwswojej pielgrzymce przez życie. Czyni to, by nie dopuścić do „patologicznej radykalizacji »normalnej« tożsamościowej niepew­ ności" , której wyrazem może być schizofrenia. 8 Tożsamość n i e d o m a g a j ą c a Według baumanowskiej diagnozy strategia pielgrzyma nie może być skuteczna w czasach nieuporządkowanych, symultanicznie przyda­ rzających się epizodów. Reguły są adekwatne jedynie chwilowo i zmieniają się w zależności od kontekstu. W wyniku tego granice rzeczywistości rozmywają się, cele są doraźne, a nowożytna idea „prawdy" traci rację bytu. Podobnie tożsamość - rozmywa się w wielorakości i braku spójności zadań życiowych, w pankontekstualizmie, w doraźności, która jest jej podstawowym wymiarem, i w końcu w niemożności ustanowienia jakichkolwiek długofalowych celów; na­ tomiast w kontekście relacji międzyludzkich, w koniecz­ ności tworzenia za k a ż d y m razem nowej persony , ade­ kwatnej do danej sytuacji. 9 FOT. ANDRZEJ JANIKOWSKI HTTP://WWW.BUT0H.GETPH0T0.PL ponowoczesnych. Metaforyczny pielgrzym żyje w świecie uporządkowanym, opiera się na zna­ jomości reguł rządzących rzeczywistością o wy­ raźnych konturach, kształtem jego istnienia zawiaduje poczucie celowości. Jego życie jest spójnym projektem, a tożsamość postulatem, którego realizacja znajduje się w zasięgu ręki. Świat ponowoczesny jest natomiast światem 8 9 Kontekst ponowożytny forytuie wiec rzec można brak ściśle określonei tożsamościi m mniej dokładnie tozsamość jest zdefiniowana tym leniei dla iei nosiadacza ( ) Osobowość iście ponowoC7esna wyróżnia sie brakiem tożsamości"'" Nieco inacze, nostrzeaa kwestie tożsamość Pianni Vattimo L r o w a d z a i,c noiecie ^ ^ ^ ^ ^ ^ P ] S r d m l 0 t U C Z ^ ^ d h Ibid. Janiszewska (red.), Problemy Z.W Dudek, Podstawy psychologii Junga, Eneteia, kultury. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha. Warszawa 2006, s. 275. 1 ją , l " T P° ' l P ° ™ nie do końca ukształtowanego, pękniętego, od­ powiadającego na potrzeby spluralizowanej rze­ czywistości . odobnie postępuje Kichard Korty, czyniąc podmiot „tkanką przygodnych relacji, siecią, która rozciąga się w obie strony poprzez przeszłość i przyszłość . lozsamosc staje się zatem albo świadomością własnej niekoherencji, ponowoczesnejpluralizacji Części, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 1998, s. 45. 10 Z. Bauman, Ponowoczesne..., op. cit., s. 14. 12 11 Por. M . Bakke, Podmiot i noc, [w:] A. Zeidler- W Popowski, Spacja, Warszawa 1996, s. 69. R. Rorty, Przygodność, ironia, solidarność, BARBARZYŃCA dum. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Neozakorzenianie. Buto jako ponowoczesna strategia wewnętrznej wielorodności, albo świadomością niesubstancjalności, zdolnością do postrzegania siebie jako żywej tkanki, której sposobem bycia jest ciągły przepływ. Z kolei Wolfgang Welsch mówi o tożsamości jako „zdolności do łączenia różnych cech, do wiązania różnych rodzajów tożsamości, o rysach zarówno wspólnych, jak i odmiennych, ale tak, aby żadna z tych tożsa­ mości nie obejmowała pozostałych" . Według niego jaźń ewoluuje w procesach kontyngentnych podczas rozmaitych interakcji w różnych kontekstach i zawsze „pozostaje otwarta na mo¬ dyfikacje które przynajmniej częściowo pocho¬ dzą z zewnątrz i są przygodne"" 13 Jak wynika z powyższych stwierdzeń, toż­ samość w czasach p o n o w o ż y t n y c h została pozbawiona twardego rdzenia. W rezultacie zamazania się ram społecznych i kulturowych budowanie tożsamości stało się strategią doraź­ ną. Zmiana kontekstu pociąga za sobą upłynnie­ nie się przygodnie ukształtowanej i tymczasowo zdefiniowanej tożsamości. Z zastrzeżeniem, że W razie konieczności zawsze można do tych doraźnych konstruktów powrócić - Bauman nazywa tę cechę ponowoczesnej rzeczywistości „nieostatecznością przemij ania" . 15 Człowieka ponowoczesnego najtrafniej moż­ na opisać jako nomadę - cechą charakterystycz­ ną jego stylu bycia jest ruchliwość. Ale jest to ruchliwość wielokierunkowa, trudno mu za­ planować trajektorię własnych przemieszczeń. Neonomada jest przez Baumana opisywany za pomocą czterech metafor: spacerowicza, włó­ częgi, turysty oraz gracza . Przedstawiają one sposób funkcjonowania człowieka w rzeczy¬ wistości jego stosunek do niej a także sposób wykorzystywania jej i ogrywania. Żaden z tych 16 13 W Welsch, Tożsamość w epoce globalizacji-perspektywa 87 typów nie oddaje wszystkich cech niespójnego ponowoczesnego bytu. „Zamiast jednego, trze­ ba nastawić się w przypadku ponowoczesności na kilka wzorów - nie jednak w tym celu, by oddać rozmaitość sposobów życia obiera­ nych odpowiednio do preferencji osobistych czy grupowych, ale po to, aby ukazać niespójność wewnętrzną sposobu, jaki jest w warunkach ponowoczesnych u d z i a ł e m wszystkich ludzi i każdego człowieka z osobna" . Każdy z tych wzorów m o ż n a scharakteryzować, wskazując na cel, którym kieruje się człowiek uwikła­ ny w określona procedurę obrabiania danych pochodzących z rzeczywistości Spacerowicz bedac urodzonym obserwatorem Dramie - kolekcionuiac w r a ż e n i a i czerpiąc zadowolenie z wystawianych na pokaz obrazów - nasycić sie estetycznie W ł ó c z e ń z kolei bedac zawsze niezadowolonym z własnej sytuacji, nigdzie me rznie sie iak u siebie w domu i bezustannie no 17 szukme odmiany Turysta zna,ar swoi, w a r t o V dystansuie sie wohec innv'ch i stale stawiaiar im nowe warnnki nróbnie za wszelka eene i z b o I Z J Z Z Z I Z Z Z Z 7 Z Z Z Z Z Z Z Z gacie swojsKarPiecwrazemiNatomiast gracz wie, co j S m u w Z n q c h w i l i p o S n e ! Oczywiście j u ż w czasach n o w o ż y t n y c h wszystkie te strategie poj awiały się - były jednak­ że w kontekście nowoczesnego pielgrzymowania czymś marginalnym, a wybór mniej popularnego modelu wiązał się przeważnie z koniecznością (albo możliwością) wynikającą ze stratyfikacji społecznej. Ponowoczesność wprowadziła pew­ nego rodzaju egalitaryzm - każdy jest uwikłany w sieć współistniejących wzorów, często nie zdając sobie sprawy z tego, że stale próbuje rów­ nocześnie spełnić wymogi kilku niekompatybil- 16 Por. Ibid.; idem, Ponowoczesnośćja^ źródło cierpień, transkulturowa, [w:] K. Wilkoszewska (red.), Estetyka Sic!, Warszawa 2000, s. 133-155; idem, Globalizacja. I co transkulturowa, Kraków 2004, s. 23. z tego dla ludzi wynika, PIW, Warszawa 2000, s. 92-121. 14 Ibid., s. 21. 15 Z. Bauman, Ponowoczesne..., op. cit., s. 15. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 17 BARBARZYŃCA Z. Bauman, Ponowoczesne..., op. cit., s. 18. �Magdalena Zamorska 88 nych modeli. Wspomniane wzory nie są na tyle wyraźne, by można było świadomie między nimi wybierać, a epizody, które przygodnie napotykamy, w każdej chwili mogą wpłynąć na zmianę strategii życiowej. „Rozpad »projektu życiowego« na kalej­ doskop samoistnych epizodów, niepowiązanych ani przyczynowo ani logicznie, rezonuje z równie kalejdoskopową ponowoczesną kulturą nieusta­ jącego karnawału«, która zastępuje kanon kulturo¬ wy korowodem krótko­ trwałych mód" . 18 Brak obowiązujące­ go kanonu, sprzeczne sygnały, niewspółbieżne wymagania i wzajemnie wykluczające się reguły doprowadzają do tego, że pomimo pozornego poczucia wolności czło­ wiek epoki ponowożytnej czuje się zdezorien­ towany i w e w n ę t r z n i e rozdarty. Szuka więc le­ karstwa na tę chroniczna^ przypadłość. Taką strategię chciałabym nazwać neozakorzenianiem (piszę bez myślnika, zaznaczając w ten sposób powinowactwo z Baumanowskim terminem neonomadyzm). Termin neozakorzenianie obejmowałby zatem świadomie po­ dejmowane działania, mające na celu wyzbycie się tożsamości: odżegnywanie się zarówno od definiowania sani ego siebie jako całości spój­ nej i zachowującej we¬ wnętrzną ciągłość, jak również konstytuowa­ nia siebie w relacji do innych iako całości odrębnej. Jak zatem miałoby się postulowane pono­ woczesne neozakorzenianie do stanu zako­ rzenienia i z w i ą z a n e j z nim kwestii tożsamo­ ści społecznej? Termin zakorzenienie jest osa¬ dzony w filozofii no­ wożytnej która opisuie rzeczywistość bazuiac na binarności będącej składowa i ej ukrytego dyskursu Gdy mówimy o zakorzenieniu, auto- Uzdrawianie ponowoczesne matvcznie D o i a w i a sie obraz wykorzenienia N i e m o ż n o ś ć zdefi­ C 7 V braku korzeni Po niowania własnej tożsa­ FOT. ANDRZEJ JANIKOWSKI HTTP://WWW.BUT0H.CETPH0T0.PL nowożytne społeczeń¬ mości, a nawet rozpozna­ stwo onisvwane nrzez Baumana iest natomiast nie jej zbędności, może lec u podłoża świadomie stosowanej strategii, która pozwoli człowiekowi uporać się (choć być może pozornie) z typowym dla epoki ponowoczesnej wewnętrznym poczu­ ciem braku „głównego ogniwa", „głębinowej struktury" czy „wzoru dominującego", spajają­ cego różne aspekty rzeczywistości. 18 snołerzeństwem w rucnu. rnrhir wvniiszrza korzenie społeczeństwem wypuszcza Korzenie iedvnie doraźnie bardziei nrzvnomina rnrhoma r z ^ w o d ^ Metaforycznie zakorzenienie jest związane z zadomowieniem. Silne i głębokie korzenie pozwalają przetrwać w najbardziej niesprzyja- Ibid., s. 15. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Neozakorzenianie. Buto jako ponowoczesna strategia jących warunkach; podobnie dom będący me­ taforą bezpieczeństwa, więzi i bliskości daje schronienie wtedy, gdy rzeczywistość dezorien­ tuje nas i napełnia lękiem. Zakorzenienie to stan pewności, że istnieje jakieś spajające ogniwo, to świadomość istnienia punktu orientacyjnego. Zakorzenienie wiąże się z posiadaniem czegoś metaforyczne korzenie lub dom „się ma". Zado­ mowienie, zakorzenienie czy też wykorzenienie lub wygnanie to pewne stany, do których się dąży lub których się unika. Natomiast neozakorzenianie byłoby proce­ sem, stale powtarzanym aktem performatywnym. Byłoby procesem odnajdywania główne­ go ogniwa skrojonym na m i a r ę swoich czasów - tym ogniwem byłby... jego brak. Cechami ponowoczesności są rozproszenie, brak domi­ nującego wzoru, wzajemnie sprzeczne reguły - trudno w tej sytuacji odkrywać czy konstru­ ować własną tożsamość. Jak j u ż wspominałam, w świecie ponowożytnym preferuje się słaby podmiot (Vattimo), j a ź ń otwartą na wszelkie modyfikacje (Welsch), podmiot rozumiany jako tkanka przygodnych relacji (Rorty) czy wręcz brak określonej tożsamości (Bauman). „Stąd zapotrzebowanie na »główne ogniwa« mianowniki, do jakich dałoby się sprowadzić wszystkie ułamkowe cierpienia i strachy; na jasne, nie p o z o s t a w i a j ą c e wątpliwości dro­ gowskazy przejrzyste mapy i jednoznaczne wskazówki (...). Są więc nastroje sekciarskie, plemienne manichejskie tak samo cecha nie­ odłączna świata ponowoczesnego iak wolność wyboru i autonomia osobowa iaka ten świat oferuie" lak twierdzi Bauman tożsamość 19 bedaca nodnora i falochronem leni sie wciaz na nowo ^P ? ^ t a l o c n r 19 Ibid., s. 31. 2 0 S.J. Cohen [red.),International o n e m 1 S1 W C 1 Z Encyclopedia of Dance, 89 Neozakorzenianie byłoby wrastaniem w rze­ czywistość, które nie wymaga wypuszczania korzeni. Strategią, której rdzeniem jest proces pozbywania się tożsamości. Pozbywać się, opróż­ niać, zamiast czerpać, nabierać i dookreślać - oto jej podstawowy postulat. Stać się pustym. Hijikata Tatsumi i Ono Kazuo stworzyli w końcu lat pięćdziesiątych taniec buto ( U l ® ) . Międzynarodowa encyklopedia tańca definiuje go jako „współczesną formę, która wywodzi się za­ równo z tradycji zachodnich, jak i rodzimych" . Taniec buto jest dzieckiem burzliwych czasów - powstał w Japonii wstrząsanej falą demon­ stracji skierowanych przeciwko amerykańskiej dominacji. W ciągu półwiecza rozprzestrzenił się na cały świat, bezustannie zmieniając swoje oblicze i tworząc nowe hybrydyczne kształty. 20 Podstawową techniką tej formy jest wła­ śnie „bycie niczym" czy inaczej „stan pustki". Tancerz pozwala, by jego ciało „było porusza­ ne", „pozbywa się swojej społecznej tożsamości i koncentruje na ciele jako takim. (...) Technika jest niewidoczna. Choć może to brzmieć prosto, w rzeczywistości technika ta jest bardzo trud­ na" . Z zewnątrz przypomina to tradycyjny ja­ poński sposób rytualno-scenicznego poruszania się, charakterystyczny dla teatru rytualnego no, na który składają się „krok zwany suriashi (ruch posuwisty bez odrywania stóp od podłoża) oraz pozycja^«OT«ć? (z obniżonym środkiem ciężkości 1 W lekkim pochyleniu całego ciała w przód)" . W buto rezygnuje się z wszelkich kodów formal­ nych na których może bazować ruch scenicz­ ny Ważny iest sam akt transformacii tancerz całkowicie staie sie tym co (7 nunktu widzenia obserwatora) przedstawia. „Pustka" pojawiająca 21 22 - 21 N . Nakajima, op. cit., s. 49. 22 Informacja dotycząca warsztatów: Teatr nó - Oxford University Press, Oxford 2004; cyt. za: http:// tradycja i dialog, maj 2006, http://soto.waw.pl/modules. butohdance.blogspot.com/2008/04/but-in-international- php?name = News&file = article&sid=39, 16.11.2009 encyclopedia-of html, 06.04.2008. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA �Magdalena Zamorska 90 się w wyniku odrzucenia własnej tożsamości zo­ staje wypełniona konkretnymi wyobrażeniami. Można powiedzieć, że świat zewnętrzny za po­ mocą obrazów zostaje wprowadzony do wnętrza opróżnionego ciała. Wyobrażenie lub emocje zostają w tańcu dosłownie ucieleśnione. Tancerz buto zwraca się ku własnemu ciału, „ponieważ to ciało jest naszym ostatnim jedno­ litym centrum. Kiedy się traci jedność, można ją odzyskać wewnątrz ciała" . W ponowożytnym 23 FOT. ANDRZEJ JANIKOWSKI świecie stale zmieniających się reguł procedury pozbywania się społecznej tożsamości pozwalają zwrócić się w kierunku cielesności „przeźroczy­ stej" - ciało jest tu wszakże pustym naczyniem wypełnianym przez rozmaite treści. Jest przytuł­ kiem, a nie domem. Neozakorzenianie to nie kończący się nigdy proces, którego źródłem są impulsy zewnętrzne. To strategia leczenia pokawałkowanego ja, niemogącego stworzyć spójnej tożsamości ani jej odnaleźć. Ale jest to uzdra¬ wianie ponowoczesne: do­ raźne i skuteczne jedynie przy określonej konstelacji wpływów zewnętrznych. Pozbywając się tożsamo­ ści m o ż n a organolep­ tycznie poznać rzeczywi­ stość - strumień epizodów przestaje być czymś wobec nas z e w n ę t r z n y m prze¬ pływa przez nasze ciała Ito on właśnie jest gliną 7 którei wciąż iesteśmy le pieni na nowo. HTTP://WWW.BUTOH.GETPHOTO.PL Neoenrooting as a Postmodern Strategy A modern man used to look for his identity understood as the truth about himself Now, in the postmodern world, that idea had become devalued. To know your own identity means to be conscious of your inner hybridization, to be able to see yourself as a living tissue the nature of which is to flow ceaselessly. Postmodern man should be described most properly as a neonomad - mobility is a distinctive feature of his lifestyle. I suggest to use the neologism neoenrooting {neozakprzemame) for the postmodern strategy which helps to deal with the lack of the frames of reference. This term includes all conscious efforts to get rid of all the hints of identity. To empty oneself and let the world in are the main demands of the strategy. To attain inner emptiness is the essential technique in the butoh dance. Emptiness rising from the act of abandoning the identity is filled with images and the all-changing world is brought into the emptyfied interior of the body. 23 N . Nakajima, op. cit., s. 51. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6eca50dde0825fd041858d4e350c259b.pdf 8e331094f32468b1e1c32f887aaa279e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5624 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5228 Title A name given to the resource Katalog pustych domów/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.91-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wołodźko, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katalog Dustych d o m ó w Z Iwoną Zając Agnieszka rozmawia Wotodźko Iwona Zając: \pokazujac zdjęcia] Tak wła­ śnie wyglądała nasza łazienka po wejściu, to znaczy po tym, jak otworzyliśmy squat. Po pro­ stu totalna destrukcja, porozwalane umywalki, zniszczony sedes, powyrywane krany itd. Robią to pracownicy lokalnego samorządu, do którego należą dane mieszkania. W ten sposób chcą się zabezpieczyć przed squattersami. Agnieszka Wotodźko: Jąkato się stało, żemieszkania są opuszczone? Ludzie się wyprowadzili chcą w nich mieszkać? i nie Po prostu nie ma na nie chętnych. Prywatne mieszkania są często przetrzymywane, aż wzrośnie cena gruntu. Taką taktykę stosowano na przykład na Dalston, gdzie będzie organizowana olimpiada. Domy zostaną wyburzone, ponieważ tamtędy będzie przebiegać linia kolejki miejskiej. Dlatego część prywatnych właścicieli trzymała pustostany, czekając, aż kiedyś grunt podrożeje i ktoś będzie chciał te działki od nich kupić. Z tego powodu 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA ani nie wynajmują, ani nie sprzedają mieszkań, nikt ich nie używa. Od jak dawna mieszkasz na sąuacie? Od 2004 roku. Skończyłam malować mural Stocznia na ścianie stoczni w Gdańsku i pojechałam do Londynu. W tym czasie był tam już mój chłopak, więc jechałam do niego. To był dla mnie szok, bo dotąd żyłam w biegu, cały czas robiłam różne rzeczy i nagle trafdam do miejsca, gdzie nie ma prądu ani ciepłej wody, jest zima, no i w ogólezupełnie inne warunki, inna rzeczywistość. To jest też kwestia wieku. Gdy byłam pierwszy raz w Londynie, miałam dwadzieścia lat, jeździłam stopem nie miałam pieniędzy paliłam papierosy wysępióne od innych i nie widziałam żadnych problemów Kiedy poiechałam drugi raz do Anglii w wieku trzydziestu trzech lat było iuz inaczei Nagle zobaczyłam ze iest 'ogromna bariera iezvkowa bo nie znałam angielskiego Miałam ataki paniki nie mogłam oddychać bałam sie coś powiedzieć' coś kupić Potem to przełamałam �Wywiad Iwona Zając Ur. w 1971 roku w G d a ń s k u . Malarka. W 1999 roku ukończyła Akademię Sztuk Pięknych w G d a ń s k u . O d 2002 roku rezydentka (obecnie Młode Kolonii Miasto) Artystów na terenie Ta pierwsza chata była j u ż w miarę wyremontowana, mieliśmy meble, k u c h e n k ę . . . Gdy Rafał przyjechał miesiąc wcześniej, niczego tam nie było. Ponieważ nie mieliśmy prądu, kumpel, który jako jedyny w tym czasie miał pracę, brał nasze telefony komórkowe i ładował tam baterie. Pomieszczenia oświetlaliśmy świeczkami. Zaczął się cykl wczesnego wstawania - kiedy robiło się jasno, i szybszego kładzenia się spać - gdy zapadał zmierzch. Stoczni G d a ń s k i e j . W swojej t w ó r c z o ś c i podejmuje problematykę społeczną i feministyczną. C z ę s t o b o h a t e r k ą swych prac czyni siebie samą lub przyjaciół. O d 2000 roku zajmuje się malarstwem ś c i e n n y m . Swoje muralesy p o k a z y w a ł a w Polsce i za granicą. seria s z a b l o n ó w na zewnętrznych murach Stoczni Gdańskiej z a w i e r a j ą c y c h o p o w i e ś c i s t o c z n i o w c ó w z w i ą z a n e z ich ż y c i e m i pracą (www.stocznia.bzzz.net). W ostatnich latach tematy jej m u r a l e s ó w ogniskują się tez wokół rodziny (Mama, Cudzoziemka, On mnie tego nauczył). Zając od lat w s p ó ł p r a c u j e z Fundacją Theatrum Gedanense, d l a k t ó r e j prowadzi warsztaty plastyczne podczas festiwali szekspirowskich, społecznymi oraz jako edukacyjnych czynszu, tak? Płacimy za wodę, prąd i gaz. Zgłosiliśmy te wszystkie media i używamy ich legalnie. Są oczywiście sąuaty, które używają prądu nielegalnie, ale jest to jedna z podstaw, żeby policja mogła wejść do takiego domu. Do najbardziej znanych jej p r o j e k t ó w należy Stocznia - Nie płacicie projektów z instytucjami koordynatorka artystycznych dla m ł o d z i e ż y (www.mlodazaloga.bzzz. net, www.karandasz.bzzz.net). Mieszka i pracuje w G d a ń s k u i Londynie. FOT. M A G D A L E N A MAŁYJASIAK HTTP://MAGDAMALYJASIAK.BLOGSPOT.COM Czy decyzję o zamieszkaniu na z przyczyn ekonomicznych? sąuaciepodjęliście Tak. A nie po to, ieby przeżyć przygodę w Londynie? No, wiesz, ja na pewno wyjechałam do Londynu, żeby odmienić swoje życie. W Gdań­ sku miałam dom, pracownię, pracę... Nie je­ stem jednak wielką anarchistką, sąuatterką. Mój chłopak jest anarchistą i dla niego idea sąuatów jest bardzo fajna. On się z nią utożsamia i uczy �Katalog pustych domów mnie świata bez pieniędzy. Ja zawsze starałam się nie wydawać dużo pieniędzy bo ich nie miałam, ale lubiłam sobie coś kupić, jakiś dro­ biazg. Rafał mnie nauczył, że pieniądze nie są potrzebne. Na przykład zdobywamy pożywie­ nie ze skipów, czyli tego, czego pozbywają się supermarkety albo ludzie handlujący zieleniną. Znajdujemy świeże owoce i warzywa, często dużo lepsze od tych, które mogłam kupić w Pol­ sce. Życie tam jest w ogóle o wiele łatwiejsze. Stwarzanie domu, wchodzenie do bu­ dynku... Ja nie cierpię otwierać budynków. To dla mnie straszna trauma. Natomiast Rafał bar­ dzo to lubi, tę adrenalinę. Pamiętam, że kiedyś właśnie otworzyliśmy dom, gdy nagle zauwa­ żyliśmy policję w ogrodzie. Zaraz zaczęła m i nerwowo drgać powieka i zrobiłam się zielona. Rafał potrafi się wykłócać z policją albo z nimi dyskutować. Dla mnie wchodzenie do nowych budynków jest poznawaniem nowego świata i stwarzaniem domu. Zrobiłam się całkowicie niewybredna. Nauczyłam się minimalizować swoje potrzeby musze wyczyścić przestrzeń wyszorować i a pomalować Farbę znajdę sobie na ulicy. 93 Czasami dowiadujemy się o pustych do­ mach od innych sąuattersów. Tak było w przy­ padku zupełnie wyludnionego osiedla. Nie wiadomo dokładnie, z jakich przyczyn, pewnie finansowych, ludzie musieli opuścić zupełnie nowe mieszkania. Squattersi zaczęli je zajmo­ wać. Były bardzo trudne do zdobycia, ponie­ w a ż w całym budynku zainstalowano alarmy i pełno czujników, toteż przyjechała po¬ licja i ochroniarze. Skończyło się tylko 113. prze¬ pychance słownej, bo oni nie mogli wejść do domu. To była chata, gdzie mieliśmy ri3 przy¬ kład jakuzzi... Ico, udało wam się tam wprowadzić? Tak, mieszkaliśmy tam trzy miesiące, a potem znaleźliśmy chatę, w której teraz jesteśmy. A czemu tamtą musieliście opuścić? Przegraliśmy sprawę w sądzie. Właściciel wytoczył nam proces, bo taka jest w Anglii procedura. Ale zdarzyło się i tak, że sprawa została rozstrzygnięta na naszą korzyść. Tak się stało w przypadku ostatniego domu. To A w jaki sposób wyszukujecie te pomieszczenia? budynek, który składa się z dwóch mieszkań Chodzi się, obserwuje. To jest taki połączonych ogrodem i mających dwa osobne śmieszny nawyk, że nawet, jeśli j u ż ma się wejścia. Myśmy otworzyli oba i przyszło gdzie mieszkać, to gdy na spacerze widzi się wezwanie do sądu dotyczące obu chat. N o , wolny dom, zaraz się go spisuje. Robimy sobie ale jest taka organizacja pomocy squattersom katalog pustych domów. Teraz jesteśmy j u ż - Advisory Service for Squatters - to Anglicy, działają dwa i pół roku w jednym miejscu, ale był taki którzy od lat sie tym zajmują okres, że zmienialiśmy lokum co miesiąc, więc społecznie i słuza pomocą prawna Pomaca a obserwowanie pustostanów, wkładanie kartek w pisaniu wniosków i różnych pism bo sad W drzwi, sprawdzanie, c z y są śmieci albo listy inaczej zachowuje sie w stosunku do Andika było na porządku dziennym. Jeżeli kartka a zupełnie inacze w stosunku do obcokraiowca' znika, to znaczy, że ktoś te drzwi otwiera. Jeśli To bvło niesamowite nasz koleba który do nich poszedł dostał różne książki dotyczące prawa są listy, to znaczy, że nikt ich nie odbiera. Jeżeli Ponadto przeczytał ze ieśli iesteś są śmieci - ktoś korzysta z mieszkania, chyba że w Andii sąsiedzi wrzucają bo też tak może być. Później nierwfzv raz w sadzie nrzvshicn'ne c darmowa porada prawna, więc poszedł do adwokata sprawdza się te mieszkania. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA �Wywiad 94 Ten pan sprawdził jego papiery i powiedział, że wszystko jest dobrze, a council (samorząd lokalny, do którego należy nasz dom) nie ma podstaw nas zaskarżać, bo nie rozwiązał umowy z poprzednią lokatorką. W dodatku później miał chwilę czasu i reprezentował nas w sądzie - prawdziwy angielski prawnik w peruce [śmiech]. Sąd nie mógł powiedzieć, że sprawę przegrywamy, i wyznaczył nowy termin dla councilu, żeby ten lepiej się przygotował. Gdy zbliżała się data kolejnej ro zpFa.wy przyszło do nas pismo z councilu, że się wycofują. I tak udało nam się obronić jedno mieszkanie. POKÓJ PO REMONCIE, LONDYN STREATHAM FOT. RAFAŁ ZABŁOCKI, Tworzycie stalą grupę? Tak. ... która przenosi się {olejno w nowe miejsca? Tak, ale mamy też krąg znajomych i nawzajem sobie pomagamy. Jest taka niepisana zasada, że ludzie się wspierają, bo nikt nie chce znaleźć się na ulicy. Jeżeli ktoś znajomy nie ma gdzie mieszkać, Rafał pomaga mu otwierać chatę albo jej strzec. Bo jak otworzysz dom, to musisz go na początku pilnować. Cała zabawa polega HTTP://SWIATLAWIELKIEG0MIASTA.BL0GSP0T.COM �Katalog pustych domów na tym, że po wymianie zamków masz klucze i jesteś właścicielem. Jednak gdy nie ma nikogo w domu, może przyjść prawowity właściciel, znowu wymienić zamki i teraz on ma klucze. Są więc dyżury. Nie możesz sobie po pracy gdzieś pójść, czasem musisz wziąć urlop, bo albo chcesz mieć dom albo nie. Czyli cały czas ktoś musi być w budynku? Na początku tak. Kiedy oswajasz dom, przez pierwszy miesiąc pilnujesz go dzień w dzień, żeby nie stał ani przez moment sam. Ja\ ci się tam mieszka? Jest to komfort czy dyskomfort? To zależy. Chociaż sprawiam wrażenie osoby dość kontaktowej, tak naprawdę bardzo potrzebuję własnej przestrzeni, w której nikt m i nie przeszkadza. Mam swoje rytuały, z którymi chcę być sama. Czasami jest tak, że chcesz wstać i nie usłyszeć żadnego komentarza. Po prostu wypić sobie herbatę, popatrzeć bezmyślnie w okno. Tam często bywa tak, że jesteśmy na siebie skazani. Kiedy wstajesz, w kuchni j u ż ktoś siedzi. Dla mnie to było trudne. Musiałam przywyknąć do życia wśród ludzi i to nie przez miesiąc tylko przez lata Wtedy co ciekawe nawiązałam przyiaźnie których medy bym sie nie spodziewała Z kolei jeśli chodzi o osoby, z którymi dotychczas byłam blisko, życie zweryfikowało nasze relacje. Okazało się, że fajnie było spotkać się na moment, pogadać, ale w sytuacjach ekstremalnych, kiedy się boisz i potrzebujesz wsparcia tego człowieka, możesz się zawieść. Pewnego razu dom był zagrożony i doszło do aktów agresji, pobito parę osób. Wtedy ja i inne dziewczyny po prostu bałyśmy się zostawać same w domu. Kolega w tym czasie wybierał wyjścia na imprezy, bo miał w nosie to, że się bałam. Przekonałam się, że nie można na nim 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA 95 polegać. Normalnie zawsze świetnie się z nim rozmawiało, było super, ale w tamtym momencie zobaczyłam, że dla niego ważniejsze są inne sprawy, a dla mnie priorytetem jest poczucie bezpieczeństwa. Mam natomiast takie przyjaźnie zawiązane na squacie, które będą j u ż chyba do końca życia. Fajne jest też to, że na squacie jestem zupełnie inną osobą. Nikt tam się specjalnie nie interesuje moją sztuką. Jestem Iwoną Zając, a nie artystką Iwoną Zając. To jest dla mnie bardzo dobre, bo bycie artystką ma swoje obciążenia. Dzięki temu, że poznałam nowych ludzi, mój świat się rozszerzył. Już się nie boję, że mogę zastać budynek w strasznym stanie, bo wiem, że umiem z Rafałem zrobić z każdego domu cacko. Potrafimy podłączyć wodę czy prąd. Wiele się nauczyliśmy, więc to ma też dobre strony. Czym dla ciebie jest dom? Pierwsza rzecz, która kojarzy m i się z domem jest taka, że to ja go stworzyłam. Nie chodzi o to, że go zbudowałam, ale wyszorowałam i poznałam każdy kąt. Wtedy wiem, że to teren „obsikany" przeze mnie. Nie jestem sterylną osobą, która utrzymuje idealny porządek, ale wiem, że to są j u ż moje śmieci. Oczywiście jest problem z poczuciem bezpieczeństwa. Często jest tak, że gdy wracam z pracy, zastanawiam się, czy ktoś nam się nie wbił na chatę. Nigdy tego nie wiem do końca. Dlatego staram się nie trzymać w domu sprzętu, z komputerem jeżdżę do pracy. Mimo to traktuję squat jak dom, dbam o niego, nie pozwalam wchodzić intruzom. Wcześniej zdarzało nam się mieszkać z przypadkowymi ludźmi, którzy nie mieli lokum i zwracali się do nas z prośbą o pomoc. Zauważyliśmy jednak, i to zadziwiało swoją powtarzalnością, że ponieważ oni nie musieli włożyć wysiłku w powstanie domu traktowali squat jak rodzaj imprezowni! �Wywiad 96 Dlatego stworzyliśmy kodeks, który chroni nas przed takimi sytuacjami. Jeżeli kogoś zapraszamy, to jest na zasadach gościa, a gość nie może sprowadzać innych. Jeśli gość nam się nie spodoba, dajemy mu miesiąc na znalezienie nowego domu. Bardzo ważne są poczucie bezpieczeństwa i możliwość jasnego wyznaczania granic. Mam dużo uczniów i część z nich chce przyjechać do Londynu. Mówię: „Niestety, nie przenocuję cię, bo dom to jest dom. Jak ja bym cię przenocowała, to czułabym się zobowiązana przyjąć następną osobę. Mogę ci pomóc, udzielić wszystkich rad, ale do domu cię nie wpuszczę". Jakimi wartościami się {terujesz, przestrzeń mieszkalne? organizując Ha, to śmieszna historia. Szczególnie duży wpływ na moją obecną przestrzeń mieszkalną miało bardzo małe zwierzątko - pluskwa. Wcześniejsze nasze domy miały dużo szablonów, były kolorowe. Nie cierpiałam farby olejnej. Zdarzało się, że sąuaty, w których mieszkaliśmy, miały dziury w ścianach, a ponieważ nie mieliśmy cegieł, to upychaliśmy materace, wieszaliśmy piękny materiał kupiony za grosze. Ale okazało się, że pluskwa uwielbia materiały, książki, drewno, cegłę i moją krew. To bardzo wierne stworzenie - wybiera sobie jakąś osobę i jej nie odstępuje [śmiech]. Taka sytuacja siada na psychikę: budzisz się (one zaczynają żerować w nocy) i zaczynasz obserwować nadejście przeciwnika. Musieliśmy opuścić pokój, w którym mieszkaliśmy. Pomimo prób walki o tę przestrzeń okazało się, że nie damy rady, bo one chowają się w cegłach. Zeszliśmy na dół, do kolejnego mieszkania, gdzie zdarliśmy tapety i pomalowaliśmy ściany na biało wszystkie elementy drewniane biała oleimca 'a silikonem zatkaliśmy każda szparkę Tak wiec teraz nokói w którym mieszkamy w Londynie iest DO orostu b a ł y Wcześnie nie lubiłam te PO koloru a nokochałam Jo dzięki insektowi Wszystkie rzeczy trzymamy w plastikowych' kontenerach Nie ma iuz żadnych szablonów na ścianach noniewaz te wzory nowodowały że nie widziałam czv one nadchodzą Zminimalizowałam ilość rzeczv bTplu^Tyg^ Odnawiamy to mieszkanie dość regularnie, malujemy pokój, żeby był czysty. Mamy bardzo mało elementów drewnianych, Tradycja squatow ma w Anglii dtugą h i s t o r i ę i datuje się od X I V wieku. W czasach w s p ó ł c z e s n y c h ruch squattersow nasilił się za r z ą d ó w Margaret Thatcher w z w i ą z k u z n a g ł y m w z r o s t e m bezrobocia. Obecnie prawodawstwo brytyjskie toleruje squaty w budynkach prywatnych ( w k t ó r y c h od d ł u ż s z e g o czasu brakuje widocznych oznak zamieszkiwania), opuszczonych lokalach komunalnych ( m i ę d z y innymi tych, z k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w wysiedlono z uwagi na k o n i e c z n o ś ć przeprowadzenia remontu b ą d ź r o z b i ó r k i ) , opuszczonych pubach, m a ł y c h fabrykach, biurach i sklepach, pod warunkiem, ż e nie stają się one miejscem dystrybucji n a r k o t y k ó w . W ł a ś c i c i e l n i e r u c h o m o ś c i , jeśli chce u s u n ą ć m i e s z k a ń c ó w squatu, musi w y s t ą p i ć na d r o g ę s ą d o w ą informacje za Squatters' Handbook, Advisory Service for Squatters, - Londyn 2004. BARBARZYŃCA 3 - 3 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Katalog pustych domów 97 tylko stół i krzesło. Dawniej lubiłam drewno, a teraz pokochałam plastik, za którym kiedyś nie przepadałam... Tak więc, jak widzisz, moje gusta zmieniły się pod wpływem pluskwy. Teraz, gdy przyjeżdżam do Gdańska, wszystko wkładam do zamrażarki. Nauczyłam się pakować rzeczy w plastikowe worki. To jest bardzo ciekawe doświadczenie, które radykalnie zmieniło mój sposób funkcjonowania. Raz zdarzyło się tak, że pomimo wszelkich starań przewiozłam pluskwę do Gdańska. Pogryzła mnie w samolocie, więc j u ż na lotnisku wszystko pakowałam do worków. Kiedy przyjechałam do domu, zrobiłam pełną dezynfekcję. Jednak potem moja mama stwierdziła, że chyba coś ją gryzie. To było straszne. Dom moich rodziców z tymi wszystkimi materiałami, obrusami, pościelą, meblami... W Londynie znajdujemy wszystko na ulicy i nie jest to dla nas dramat, gdy te rzeczy tracimy, bo wiemy, że znajdziemy nowe ale dla moich rodziców to jest dorobek całego życia Poszły wory ieden za drugim wyrzucanie ciuchów Teraz iest tak ze gdy wybieram sie do domu'wszystkie rzeczy książki i tak dale, najpierw lądują w zamrażarce. Jakie przedmioty są w domu niezbędne? Materac i stół. Miałam lokum, w którym nie było stołu, ale bardzo się źle z tym czułam. Mówię o jednym pokoju, bo do niego ograniczam dom. Poza tym, oczywiście, musi być łazienka z ciepłą wodą i kuchenka. Czy wainejest, ieby dom byl czymś niezmiennym ? Może w twoim przypadku to jest przewrotne pytanie, bo często się przenosisz, ale czy to ci dokucza? Musiałam się tego nauczyć. Już wcześniej, wyprowadzając się z domu od rodziców, nauczyłam się żyć z małą ilością przedmiotów. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑCA Gdy zamieszkałam z koleżanką w Sopocie... Ona miała strasznie dużo rzeczy. W pokoju, w którym ja mieszkałam, było mnóstwo bibelotów pozawieszanych na wstążeczkach, suszonych pomarańczy itd. Nie mogłam tego znieść i dopiero gdy ona wyjechała na święta wielkanocne, to wreszcie mogłam oczyścić pokój z wszystkich drobiazgów. Na pewno nie jestem gadżeciarą. Kiedyś miałam w sobie coś ze zbieracza, kiedyś całe nasze pokolenie zbierało puszki po napojach, opakowania po czekoladach czy puste pojemniki po zagranicznych szamponach [śmiech] Wtedy mój brat powiedział: „Będziesz jak tata". A mói tata iest zbieraczem Wtedy zaczęłam ograniczać to co mam Z tego powodu również zaczęłam malować múrale bo murów m i nie szkoda nawet ieśli ktoś nóźniei zamaluie moia nrace a P-dv rośnie mi sterta obrazów które nokrvwai M e kurzem i rolki rvsunków które ulegają uszkodzeniom to jestem chora.' Wole to rozdać. ' Czy przywiązujesz się wystylizować wagę do otoczenia? Czy starasz miejsce, w którym mieszkasz? Czasami wprowadzaliśmy się na squat tylko na miesiąc albo półtora, a jednak nawet wtedy sprawą strasznie ważną dla mnie było zrobienie z tego miejsca domu, czyli pomalowanie go, zawieszenie w nim lampek czy obrazka. Często widziałam, jak ludzie wchodzili do mieszkań i tylko tam spali... Dla mnie było nie do pomyślenia, żeby nie stworzyć tej przestrzeni na nowo. Przecież będę spędzać w niej czas. Uwielbiam patrzeć na równo pomalowane ściany. To są moje natręctwa [śmiech]. Musi być równo, nie może być zacieków na. suficie. Ktoś kto tu przychodzi, może nawet nie zauważyć że wyszorowałam wszystko na kolanach natomiast mnie to daie totalne poczucie bezpieczeństwa i zadowolenia. �Wywiad 98 Czy myślisz, że długo będziesz w ten sposób? Chciałabyś zmienić zamieszkiwania? bytować formę Oczywiście. Marzę o takim domu, który będzie naprawdę nasz. Chcę, byśmy stworzyli z Rafałem ekologiczny dom z bateriami słonecznymi na dachu. Rafał mówi, że jeszcze będziemy uprawiać ziemię [śmiech]. Kędyś jechaliśmy autobusem do Londynu. Zawsze, gdy wracamy z wakacji, zadajemy sobie pytanie, czy w domu wszystko dobrze. Raz nasz kolega zażartował sobie i wysłał do nas SMS, że następnego dnia mamy eksmisję. To był taki absurdalny SMS. On przypuszczał, że tego nie łykniemy. Jechaliśmy całą dobę i mieliśmy czas na rozmyślanie. Nagle zdałam sobie sprawę, że znów jestem bez dachu nad głową. Płakałam cały czas. Zimno, wychodziłam z autobusu w czasie przerw i myślałam: „Boże, znowu jestem bezdomna". Pytanie o dom jest dla mnie cały czas jedną z podstawowych kwestii. I marzę o tym, żeby­ śmy j u ż mieli swój własny. Na razie zbieramy na niego pieniądze, ale nie widzimy możliwości utrzymania go. Ja nie chcę wracać do wcześniej wykonywanej pracy instruktorki plastyki, w któ­ rej dostawałam co miesiąc wypłatę za prowadze­ nie zajęć plastycznych. Póki co wolę pracować w kawiarni i robić niezależne projekty. Rafał ma taki pomysł, że gdy będziemy mieli dom, to po­ nieważ nie potrzebujemy dużo pieniędzy, on bę­ dzie jeździł na kilka miesięcy do Finlandii i pra­ cował tam jako spawacz — te zarobki wystarczą nam na cały rok Nie wiem jak to będzie To są nasze A jak to się wszystko ułoży? - nie mam pojęcia.' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e57777d0d00fe47bea5283182b32719.pdf 929af5a37c31fc4017e50fd17874ffef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5625 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5229 Title A name given to the resource Egzystencja nieautentyczna/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.99-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Danel, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Dane Ur. w 1980 roku, socjolog, doktorant W y d z i a ł u Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiego. Swoje zainteresowania naukowe koncentruje - w g ł ó w n e j mierze na problemie intersubiektywności i społecznej dystrybucji wiedzy. Teoretycznym i metodologicznym układem odniesienia do podejmowanych przez niego r o z w a ż a ń jest przede wszystkim fenomenologia społeczna i socjologia wiedzy. Jest autorem a r t y k u ł ó w z zakresu teorii ról społecznych, „ p o n o w o c z e s n o ś c i " i problematyki monitorowania r/nku pracy. Egzystencja nieautentyczna ozważania nad autentycznością i nieautentycznością człowieka niekoniecz, nie muszą implikować zaangażowanie wartościujące, choć potoczne rozumienie tych terminów mogłoby taką konotację sugerować. Nieautentyczność - pojęcie permanentnie nie­ jednoznaczne - w potocznym rozumieniu od­ syła nas do takich pojęć, jak „fałszywość" czy „sztuczność". Są to jednakże kategorie etyczne. Kategorie autentyczności i nieautentyczności są zaś kategoriami ontologicznymi w wymia­ rze socjologicznym. Odnoszą się do ludzkiego sposobu bycia. Sposób bycia jest z kolei SpOSO— R: bem orientacji w świecie i regulacji zachowań ze względu na odczuwany i rozumiany sens znaków i rzeczy, kształtujący specyficzny obraz świata jako całości" . Celem tego artykułu nie jest więc wskazanie moralnego ideału, który człowiek własnym wysiłkiem ma realizować, ani tym bardziej instruktaż, jak mu w tym projek­ cie dopomóc. Praca ta, w s w y m założeniu, m a jedynie stanowić socjologiczny ogląd sposobów uświadamiania sobie przez ludzi siebie samych i swego społecznego domostwa. Dokonane jest to w oparciu i poprzez ontologiczną kategorię nieautentyczności. W Pawluczuk, Wiara a życie codzienne, Wydawnictwo Miniatura, Kraków 1990, s. 9. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA 1 �Adam Danel 100 Rzeczywistość społeczna w subiektywnym oglądzie Socjologiczny namysł nad problematyką nieautentyczności w życiu społecznym wyma­ ga zaakceptowania dwóch fundamentalnych założeń: 1. założenia o ludzkiej podmiotowości; 2. założenia o ludzkiej wolności. Akceptacja tychże założeń w i ą ż e się w sposób konieczny - z przyjęciem określonej wizji człowieka oraz określonego sposobu ujęcia istnienia społeczeństwa. Pomimo, iż założenia te mają charakter ontologiczny oraz funkcjonują (explicite bądź implicite) we wszystkich orienta­ cjach teoretycznych składających się na huma­ nistyczną perspektywę w socjologii, do dziś dnia pojęcia „wolność" i „podmiotowość" obciążone są wieloznacznością, emocjami i ideologią. Dokonując eksplikacji pojęcia podmioto­ wości i poszukując jego socjologicznego sensu, zacząć wypada od określenia filozoficznego pojęcia podmiotu, wobec którego wszelkie po­ jęcia pozafilozoficzne mają charakter wtórny. Otóż „sam termin »podmiot« wywodzi się wprost z łacińskiego subiectum, będącego odpowiedni­ kiem greckiego hypcAeiménon (od hepókeimai). Hepókeimai zaś oznacza dosłownie: »znajdować się pod czymś, u spodu czegoś«, a niedosłownie: »być podstawą, założeniem czegoś«. W źródło­ wym zatem znaczeniu podmiot jest tym, co znaj­ duje się u podłoża czegoś, tym co utrzymuje coś innego, jest jego substratem czy substancją" . 2 Problematyka podmiotowości obejmuje roz­ legły i wieloaspektowy zespół zagadnień. W 2 A. Węgrzecki, Zarys fenomenologii podmiotu, Ossolineum, Kraków 1996, s. 11-12. 3 R. Cichocki, Podmiotowość w społeczeństwie, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań 2003, s. 49. 4 P. Sztompka, Socjologiczna teoria podmiotowości, [w:] P. Buczkowski i R. Cichocki (red.), możliwość, rzeczywistość, konieczność, Podmiotowość: swej istocie odnosi się do usytuowania i aktyw­ ności jednostki w społeczno-kulturowym świecie. „Zdeterminowanie i twórczość, nawyk i sponta­ niczność, naciski sytuacyjne i autodeterminacja, reifikacja i emancypacja, ponadindywidualne struktury i aktywność indywiduów, zniewolenie i rewolucja, alienacja i dezalienacja, struktura społeczna i tożsamość jednostki - wszystkie te opozycje dotykają jakichś aspektów podmioto­ wości" . Próbując jednakże dokonać delimitacji obszaru obejmowanego przez pojęcie podmio­ towości, można przyjąć - zgodnie z sugestią Piotra Sztompki - iż genus pfoximum sociologicznej idei podmiotowości to relacja działania i struktury" a podmiotowość w sociolosicznvm znaczeniu tezo terminu to istotny aktyw nv wpływ działań ludzkich na kształt struktury społecznej" . 3 4 5 Przyjmowane w tej pracy ontologiczne założenie o podmiotowości, można sformuło­ wać - bazując na propozycji Ryszarda Cichoc­ kiego - w postaci trzech komplementarnych stwierdzeń: 1. działania społeczne nie są jednoznacz­ nie i całkowicie zdeterminowane ani przez kon­ stytucję biologiczną podmiotu, ani przez wpływy społeczne, którym podmiot ulega; 2. struktury społeczne wszystkich typów (idealne, organizacyjne, materialne) są plastycz­ ne wobec aktywności podmiotów; 3. relacja działań i struktur ma charakter obustronny . Podsumowując zatem, koncepcja podmioto­ wości zrywa z pozytywistyczną wizją człowieka i świata w XIX-wiecznej socjologii. Uwydat6 7 1989, s. 12-13. 5 Ibid., s. 12-13. 6 Założenie Ryszarda Cichockiego o podmiotowości jest w zasadzie syntetycznym ujęciem dialektycznej teorii podmiotowości Piotra Sztompki. Zob. ibid., s. 19-25. 7 Por. R. Cichocki, op. cit., s. 76. Nakom, Poznań BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna niając strukturotwórczą rolę ludzkich działań, podważając absolutną obiektywność społeczne­ go świata oraz kwestionując fatalizm, zarysowu­ je ona obraz człowieka twórcy {homo creator), podmiotu społeczeństwa. Z pojęciem podmiotowości na gruncie nauk społecznych, kojarzone bywa pojęcie wolności. Nie są to jednak pojęcia tożsame. Wolność sta­ nowi raczej istotny atrybut podmiotowości czło­ wieka, umożliwiając mu przekroczenie obszaru tego, co przedmiotowe . Podobnie jak w przypadku koncepcji pod­ miotowości, problematyka wolności w rozwa­ żaniach socjologicznych ma charakter wtórny wobec sposobów jej rozumienia przez filozo­ fów. Historia filozofii jest w znacznej mierze zapisem rozważań wokół koncepcji wolności, by wymienić tylko: stoików, Platona, św. Toma­ sza Duns Szkota Karteziusza Thomasa Hobbesa Immanuela Kanta lohna S Milla Maxa Schelera czy egzystencjalistów. Nie wnikając we wszystkie zawiłości i subtelności poszczęgólnych stanowisk, można stwierdzić, iż pojęcie wolności rozumiane jest zazwvczai na. czterv różne sposoby (czasem ujmowane rozłącznie czasemkoniunkcyjme): 101 WOLNOŚĆ WOLNOŚĆ ZEWNĘTRZNA WOLNOŚĆ WEWNĘTRZNA 8 Pierwsza dychotomia - to rozróżnienie wol­ ności wewnętrznej, a więc indywidualnego czło­ wieka i wolności zewnętrznej, społeczno-poli­ tycznej. Drugi podział - to rozróżnienie „wolności od" i „wolności do" oraz uwypuklenie dwóch aspektów wolności: negatywnego i pozytywnego. „Wolność od" jest absencją przymusu, koniecz­ ności fizycznej, brakiem całkowitego zdetermi­ nowania. „Wolność do" jest zaś możnością uczy­ nienia inaczej i uzdolnieniem do rozstrzygnięcia wyboru. 8 Por. A. Węgrzecki, op. cit., s. 85. 9 P.L. Berger, Zaproszenie do socjologii, tłum. J. Stawiński, P W N , Warszawa 2001, s. 135. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA WOLNOŚĆ OD (ASPEKT NEGATYWNY) WOLNOŚĆ DO (ASPEKT POZYTYWNY) SCHEMAT 1: CZTERY PŁASZCZYZNY WOLNOŚCI (OPR. AUT.) Na gruncie socjologii problematykę wolności najczęściej sprowadza się do relacji „jednostka społeczeństwo", która ma charakter dialektycz­ ny. I tak, z jednej strony, społeczeństwo zniewala jednostkę, ma ograniczający wpływ na jej spon­ taniczną aktywność, z drugiej zaś, w konfron­ tacji z rzeczywistością społeczną, człowiek jest aktywną przyczyną, a -jakpowiada Peter L. Ber­ ger - „stwierdzenie: »muszę« jest nieprawdziwe prawie w każdej sytuacji społecznej" . Jednostka może więc wypowiedzieć posłuszeństwo swemu społeczeństwu. Inną sprawą są negatywne kon­ sekwencje, które akt ten nieuchronnie by na nią sprowadził Niemniej jednak jednostka ma taka możliwość.' 9 Wolność, podobnie jak podmiotowość, jest pojęciem trudnym do operacjonalizacji i na­ ukowego badania. „Wolność - pisze Berger - nie jest faktem empirycznym. Mówiąc ściślej, cho­ ciaż wolność może być przez nas doświadczana z pewnością równą pewnikom empirycznym, �Adam Danel 102 \ CZAS PRZESTRZEŃ NASTĘPCY • Carnap wraz z inny­ mi przedstawicielami Koła W i e d e ń s k i e g o uznałby za pozbawio­ ne sensu i odmówiłby i m miana naukowo­ ści. Burrhus F. Skin¬ ner - kolejny badacz o pozytywistycznej proweniencji - uznał­ by z kolei iż założenia te schlebiają człowie¬ kowi dostarczając mu tvm 'samym wzmoc­ nień- w y n i k a j ą z a ś z naszej niewiedzy isa wybiec em stosowa nvm cdy nie można inacźei w y t ł u m a c z y ć pewnych zjawisk. Z całą pewnością w ramach naukowe­ go dyskursu nie jest możliwe pełne, esencjonalne ujęcie zjawi• ska wolności. Jednakże SCHEMAT 2: EGOCENTRYCZNA STRUKTURA SPOŁECZNEGO ŚWIATA (OPR. AUT.) „jedynie intelektualny to nie jest możliwe jej dowiedzenie jakimikol­ barbarzyńca może utrzymywać, że rzeczywistość wiek metodami naukowymi. (...) Cokolwiek to tylko to, co daje się uchwycić metodami na­ może się w subiektywnej świadomości jednostki ukowymi" . Wulgarna redukcja, upraszczająca pojawić jako wolne, w systemie naukowym oka­ obraz człowieka i świata w imię kanonów meto­ że się ogniwem w jakimś łańcuchu przyczyno­ dologicznej poprawności i - w efekcie - będąca wym" . Max Scheller wskazuje z kolei, iż „to, negacia humanistyki jest równie nieuprawniona czym jest wolność, rozumiemy tylko w obrębie jak stwarzanie iluzji poznania blizszeco poezji naszego życia wolitywnego, a nigdy poprzez rozważanie teoretyczne" . Jak zatem możliwe jest myślenie socjologicz­ Poczynione powyżej założenia o podmioto­ ne bez porzucenia wizji człowieka jako wolnego wości i niezbywalnej wolności człowieka Rudolf podmiotu? 12 10 11 10 Ibid., s. 117-118. 11 M . Scheller, Rozważania i metafizyki wolności, 1 2 dotyczące P.L. Berger, op. cit., s. 133. fenomenologii „Znak" 11 1963, s. 1275. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 103 Właściwą drogę wytyczył Edmund Husserl. W ślad za nim poszedł Alfred Schiitz, którego ustalenia stały się przyczynkiem do powstania socjologii fenomenologicznej, etnometodologii i socjologii egzystencjalnej. Nastąpiła zasadni­ cza zmiana perspektywy - „fenomenologiczny zwrot w socjologii" . Środek ciężkości zain­ teresowań przeniesiony został z obiektywnej rzeczywistości na świadome podmioty. Dekonstrukcja naturalizmu pozwoliła na odejście od obrazu człowieka jako istoty reaktywnej, której cechy i działania są całkowicie zdeterminowane przez zewnetrzno-obiektywna rzeczywistość Podkreślaiac konstytutywna role intencionalnei świadomości fenomenologia dostarczyła obrazu człowieka iako wolnego podmiotu przy czym samą wolność sprowadziła do poziomu aksjo¬ matu któreco sie wnrawdzie nie kwestionuie ale którego się również nigdy w pełni nie wyjaśnia. 13 D o k o n u j ą c fenomenologicznego zwrotu i analizując rzeczywistość społeczną w nasta­ wieniu humanistycznym, należy przyjąć i utrzy­ mywać w najpełniejszym zakresie subiektywny punkt widzenia. Punktem wyjścia uczynić trze­ ba fenomenalne doznania podmiotu, sens jego doświadczeń. To one bowiem są tym, co konsty­ tuuje rzeczywistość. W codziennym życiu człowiek doświadcza społecznego świata tak, jakby był on zorganizo­ wany wokół jego własnej osoby. Świat społeczny ma strukturę egocentryczną . Podmiot stano­ wi jego centrum, „punkt zerowy", na którym zorientowana jest jego konstytucja. Świat ten posiada znaczenie i sens dla niego i poprzez 14 13 Zob. M . Roche, Fenomenologiczny zwrot w socjologii, niego. Zawsze odnosi go do swojej rzeczywistej, biograficznie zdeterminowanej sytuacji. Jego system istotności selekcjonuje i grupuje poszcze­ gólne przedmioty zgodnie ze schematem osobi­ stych planów i potrzeb. Rozciągły przestrzennie i czasowo świat, zorganizowany wokół „tu i te­ raz" doświadczającego podmiotu, rozwarstwia się wedle stopnia znajomości i anonimowości. Dzieli się na świat współczesnych, przodków i następców. Egocentryczna struktura świata ukazuje, że własna świadomość i własne doświadczenie są uprzywilejowane. Dodać tu jednak trzeba, że świat doświadczany przez podmiot jest polem możliwego działania innych i z ich perspektywy zorganizowany jest w analogiczny sposób. Świat społeczny przekracza obszar jednostkowego do­ świadczenia. Jest intersubiektywnym światem kultury, uniwersum znaczeń. Mostem łączącym subiektywne i intersubiektywne ujęcie świata jest generalna teza przekładalności perspektyw. Ciało (oraz związana z nim przestrzeń), czas (subiektywny i obiektywny) i inni są ontologicznym fundamentem świata przeżywanego; „sta­ nowią najogólniejsze warunki doświadczenia, które narzucone są każdemu. Są one granicami, w ramach których subiektywne doświadczenie świata przeżywanego strukturalizuje się na róż­ ne sposoby" . W rozpatrywaniu podmiotu, ludzkiego Ja jako centrum społecznego świata, nie chodzi tyl­ ko o wyróżnienie go w stosunku do tego, co jest poza nim i oddzielenie tego, co własne, od tego, co obce. Człowiek nie jest bowiem zamkniętym 15 współczesnej, PIW, Warszawa 1984, s. 153, 180; oraz [w:] Z. Krasnodębski [red.), Fenomenologia i socjologia. A. Schütz, Świat społeczny Zbiór tekstów, [w:] P. Sztompka (red.), Metodologiczne podstawy 14 PWN, Warszawa 1989, s. 458-474. Zob. A. Schiitz, Fenomenologia i nauki społeczne, [w:] socjologii. Wybór tekstów, i teoria działania społecznego, WUJ, Kraków 1980, s. 155-156. Z. Krasnodębski (red.), Fenomenologia i socjologia, op. cit., 15 s. 124-127; zob. także: A. Schutz, Potoczna i naukowa 1971, s. 20; cyt za: D. Lachowska, Codzienność i rozumienie w teońi interpretacja ludzkiego działania, Alfreda Schulza, [w:] Z. Krasnodębski (red.),Ctótranscendentdizmu [w:] E. Mokrzycki (red.), Kryzys i schizma. Antyscjentyczne tendencje w socjologii 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA A Schütz, Das Problem der Relevanz, Suhrkamp, Frankfurt ku hermeneutyce, PWN, Warszawa 1987, s. 166. �Adam Danel 104 kosmosem, „monadą bez okien" - jak chciał tego Leibniz . Geneza ludzkiego umysłu nie jest „monologiczna", lecz dialogiczna - powstaje w nieustannym dialogu z innymi (o czym świad­ czą takie procesy, jak: socjalizacja, kulturalizacja czy wychowanie). Owo „centrum" rozumieć raczej należy jako to, z czego coś się wyłania (bądź intencjonalnie, bądź samorzutnie) i jako to, do czego coś prowadzi. Sensowna aktywność podmiotu jest poddawana interpretacji przez innych i odwrotnie 16 sensowne aKtv innvcn sa interpretowane przez podmiot. Tylko przez odniesienie do podmiotu pewne typy stosunków społecznych i elementów kultu­ ry zyskują specyficzny sens. Podmiot w każdej chwili swego świadomego życia znajduje się w jakiejś sytuacji, „jest ona w swej konkretnej tre­ ści nieskończenie zmienna - dlatego, że z jednej strony jest wyartykułowana biograficznie jako, by tak rzec, produkt wszystkich poprzednich sy­ tuacji, z drugiej zaś, że jest względnie »otwarta«, to znaczy może być w różny sposób na podstawie danego »17zasobu wiedzy definiowana i opanowyWcina. umysłu, który skłonił go do przyjęcia nieauten­ tycznych postaw i zrozumieć ich odniesienie w sferze działań. Chodzi tu o ukazanie orien­ tacji społecznej podmiotu, a więc zgeneralizowanych tendencji do postrzegania, odczuwania, wartościowania i reagowania na rzeczywistość społeczną . Warto w tym miejscu zaznaczyć, że powstające różnice w obrazach świata nie są wynikiem deformacji w procesach pozna¬ nia, ale są rezultatem odmiennych procesów społecznych, przyjmowanych i dokonywanych definicji sytuacji wyznaczających granice tego, co rzeczywiste. 18 Wyróżnić m o ż e m y dwie zasadnicze zgeneralizowane tendencje do postrzegania świa­ ta przyjmowane przez aktorów społecznych. Pierwszą z nich nazwijmy plastycznym obrazem świata. Tutaj wszelkie sytuacje, w które wkracza jednostka, charakteryzują się pewnym „otwar­ ciem", „plastycznością" wobec jej aktywności. Jednostka dostrzega różne możliwości działa­ nia. Stale „nosi w sobie" możliwość kontestacji czy też transgresji kulturowego status quo. Swą podmiotową aktywność podejmuje ze względu na aksjologiczne preferencje a nie zewnętrzne przymuszenia Źródłem konformizmu - który Narodziny n i e a u t e n t y c z n o ś c i zarazem konieczny jest dla skuteczności działań iest przede wszystkim wewnętrzne przeko Z punktu widzenia nieautentyczności de­ cydujący jest sposób, w jaki aktor społeczny name wewnętrzna kontrola Materia znaczeń napełnia sensem społeczny świat, którego jest wartości czy norm wzniesiona przez przodków centrum. Odpowiadając na pytanie: „co ten i współczesnych stanowi zasób z którym nod świat społeczny znaczy dla działającego czło­ miot kieruie sie ku otwartemu horyzontowi wieka?" i ukazując sposób, w jaki ten świat jawi przyszłości Doświadczane wielowymiarowości się w toku doświadczenia, możemy ujawnić stan i plastyczności, jednostka traktuje tenże świat 16 Leibniz pisał: „Monady nie mają okien, przez które by 2003, s. 113; cyt. za: Z. Krasnodębski, O związkach cokolwiek mogło się do nich dostać lub z nich wydostać. fenomenologii i socjologii. Wprowadzenie, [w:] idem (red.), (...) Naturalne zmiany monady pochodzą od jakiejś Fenomenologia i socjologia, op. cit., s. 37. zasady wewnętrznej, ponieważ przyczyna zewnętrzna nie 18 Por. M . Ziółkowski, Orientacje indywidualne a system może wywierać wpływu w jej wnętrzu". G.W. Leibniz, społeczny, Monadologia, tłum. H . Elzenberg, U M K , Toruń 1991, s. 48. i M . Ziółkowski (red.), Orientacje społeczne 17 A. Schütz, Strukturen der Lebenswelt, Taschenbuch mentalności, [w:] J. Reykowski, K. Skarżyńska jako element Nakon, Poznań 1990, s. 57. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 105 jako pole możliwości, ekspresji (eksternalizacji) własnej subiektywności i samorealizacji (przy czym nie jest tutaj ważne, czy będzie to makiawelizm, czy autodeterminacja przez społecznie aprobowane wartości). Tylko w tak postrzega­ nym świecie człowiek może stać się „sobą" i ta­ kim pozostać. Przeciwstawną orientacją jest perspektywa, którą nazwać można zreifikowanym obrazem społecznego świata. Reifikacja jako odmiana świadomości sprawia, iż wszelkie instytucje spo­ łeczne postrzegane są jako posiadające własną realność, niezmienne i oczywiste same przez się. Ich zmiana nie jest dostrzegana nawet jako realna możliwość. Istniejący porządek społeczny jawi się jako naturalny i nieodwołalny. Zreifikowana reprezentacja społecznego świata w umy­ śle człowieka jest źródłem tego, co psycholo­ gowie nazywaia utrata poczucia kontroli nad otoczeniem Świat społeczny doświadczany iest w kategoriach powinności których niespełnie­ nie iawi sie iako skok w szaleństwo a wszelkie formv ekstazy (bycia poza wykraczania poza) czy transrresii sa traktowane iako nonadnie cie w nierzeczywistość. Zachowanie człowieka nrzvbiera formę inercvinei asvmilacii swoistego L w „ > hlizszean bierności niz rzeczywiste, twórrzei .ktywnośri nodmiotn W b , ś n i e wtedy - adv snhie J v w n e odbieie rzeezvwi stośei w «rn, m ?en7^w7^^^ mieniu świadomości przypiera zreitiKowaną postać się nieautentyczny sposób bycia, jest warunek Konieczny meautentycznosci, który w pewien sposób wiąże się z jej istotą, ale jej jeszcze nie stanowi. 19 Zob. M . Merleau-Ponty, Czym jest fenomenologia?, Rola społeczna: zaangażowanie i dystans Fenomenolog francuski Maurice Merleau¬ -Ponty wskazał, iż rozpoznanie poza własnymi działaniami świata, który jest dany podmioto­ wi, możliwe jest dlatego, że podmiot jest dany samemu sobie . Człowiek nie tylko istnieje, ale ma pewien stosunek do swego istnienia; może u c z y n i ć siebie przedmiotem własnej reflek­ sji. Pytanie: „kim jestem?" jest fundamentalną kwestią naszej społecznej egzystencji. Udzielane nań odpowiedzi kolei sprzęgnięte z subiek­ tywnym oglądem rzeczywistości w obustronnie koniecznej koegzystencji. Za Zbigniewem Bokszańskim przyiać wiec można teze o wzaiemnvch uwarunkowaniach koncepcii siebie i świata społecznego . 19 20 Mówiąc o refleksyjnym stosunku podmiotu do samego siebie, wkraczamy w szeroko podej­ mowaną w naukach społecznych problematykę tożsamości. Generalnie rzecz biorąc, „pojęcie tożsamości w socjologii i psychologii społecznej odnosi się najczęściej do sfery autodefinicji ak­ tora społecznego (...). Można w związku z tym określić je jako zbiór wyobrażeń, sądów i prze¬ konań owego aktora o samym sobie" . Ujmując rzecz jeszcze lapidarniej, za Anthonym Giddensem można przyjąć, iż indywidualna tożsamość „jest to »ja« pojmowane przez jednostkę w ka­ tegoriach biograficznych" . Ponieważ biogra­ fia jednostki praktycznie zawsze uwikłana jest 21 22 życie społeczne tożsamość konstytuuje sie w dialogu z innymi, w toku interakcji społecz- 22 A. Giddens, Nowoczesności „Ja" i społeczeństwo Warszawa 1995, s. 103. A. Szulżyńska, PWN, Warszawa 2002, s. 75. 20 Zob. Z. Bokszański, Koncepcja siebie a obraz innego, „Kultura i Społeczeństwo" 3 1984, s. 171-172. 21 Z. Bokszański, Tożsamość, [w:] Encyklopedia socjologii, t. W, Oficyna Naukowa, Warszawa 2002, s. 252. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA w epoce późnej tożsamość. [w:] J. Migasiński, Merleau-Ponty, Wiedza Powszechna, nowoczesności, tłum. �Adam Danel 106 nych, przy czym tożsamość jest nie tylko „pro­ duktem" interakcji, ale także determinantem jej przebiegu. Wart podkreślenia jest fakt, i ż tożsamość konstytuuje się nie tylko w relacji poznawczej do świata, ale także emocjonalnej . Emocjo­ nalne naznaczenie społecznego świata, procesy jego odczuwania i doświadczania, społeczna kategoryzacja i stygmatyzacja - wszystko to ostatecznie sumuje się w jakiejś postaci obrazu samego siebie. Tożsamość - tak j ak j est ona tutaj uchwycona - ma fundamentalne znaczenie dla społecznej egzystencji człowieka. Pozwala ona jednostce urzeczywistnić się w społeczeństwie, chroni ją przed egzystencjalnie pojętym lękiem i trwoea czy wreszcie zapewnia jej ontoloeiczne bezpieczeństwo" - by posłużyć sie terminem ukutym przez Ronalda D.Lainga,aupowszechnionvm przez Anthonv'eeo Giddensa Ber cer dobrze to ilustruje »wraca do rzeczywistością Przypomina sobie swoje nazwisko, adres i zawód, swoje plany na następny dzień. Przechadza się po domu, pełnym potwierdzeń przeszłej i obecnej tożsa­ mości. Słucha odgłosów miasta. Może nawet obudzi żonę i dzieci i zostanie uspokojony przez ich zatroskane zapewnienia. Wkrótce może śmiechem skwituje niedorzeczność tego, co się właśnie zdarzyło, zajrzy do lodówki, żeby coś przekąsić lub do barku, żeby coś łyknąć na sen i pójdzie do łóżka z postanowieniem, że będzie śnił o awansie . 23 - Spójrzmy na przykład na człowieka zbudzo­ nego w nocy przez jeden z tych koszmarów sennych, w których traci się całkowicie poczucie tożsamości i miejsca. Nawet w chwili przebu­ dzenia realność jego własnego istnienia i jego świata wydaje mu się senną fantasmagorią, która może zniknąć lub zmienić się za jed­ nym mrugnięciem powieki. Przebudzony, leży w łóżku tknięty czymś w rodzaju metafizyczparaliżu, czując się oddalony co najwyżej 0 krok od owego unicestwienia, które zagrażało mu w przerwanym właśnie śnie. Przez kilka chwil tak boleśnie j asnej świadomości j est w sta­ nie nieomal zmysłowego kontaktu ze śmiercią 1 - wskutek tego - z nicością, lecz wówczas po omacku sięga po papierosa i , jak to się mówi, 23 Emocjonalna, uczuciowa sfera człowieka, często 24 Ten długi cytat wskazuje na jeszcze jedną istotną kwestię. Otóż zachwianie tożsamości powoduje, że także inne aspekty realności świata są zagrożone. Potwierdza to tezę, iż tożsamość i obraz świata warunkują się wzajemnie. Obraz samego siebie, w mniejszym lub więk­ szym stopniu, jest odbiciem uczestnictwa jed­ nostki w grupach społecznych i zajmowane­ go przez nią (przypisanego bądź osiągniętego) miejsca w strukturze społecznej. Pojęcie tożsa­ mości łączy więc w sobie zagadnienie refleksyj­ nych podstaw działania jednostkowego z proble­ matyką ról społecznych. Przyjmując perspektywę teorii ról, można postrzegać jednostki jako aktorów w teatrze lub jako uczestników gry. „Naturalne stosunki społeczne - pisze Erving Goffman - powstają w taki sam sposób, w jaki powstaje sytuacja na scenie: przez w y m i a n ę dramaturgicznie uwznioślonych działań, reakcji na działania i zamykających kolejne sceny odpowiedzi. Sce­ nariusz nawet w ręku niewprawnego aktora może ożyć dlatego, że samo życie ma konstruk­ cję dramatyczną. Oczywiście nie cały świat jest Uwagi na marginesie książki Existential Sociology, „Studia bagatelizowana przez socjologów, stała się rdzeniem Socjologiczne" 4 1980, s. 315-331. socjologii egzystencjalnej. Zob. przeglądowy artykuł 24 P.L. Berger, op. cit., s. 139. M. Czyżewskiego, O programie socjologii egzystencjalnej. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 107 sceną, lecz niełatwo rozstrzygnąć, w jakiej mie­ rze sceną nie jest" . Czym jest więc rola społeczna? Zdaniem Pawła Rybickiego, „można ją określić jako spo­ łecznie wydzielony zakres działania, jako ciąg zachowań i działań spełnianych przez człowieka zajmującego określoną pozycję społeczną. (...) Jest zawsze szczególnego rodzaju schematem społecznym i jest tokiem działalności, który ten schemat wypełnia. Jest zawsze dwoista; nie ma roli społecznej bez określającego ją schema­ tu i nie ma roli bez człowieka który w swych zachowaniach i działaniach ów schemat realizu­ je" . Rola społeczna zawiera w sobie oczekiwa­ nia określone przez współrzędne wyznaczające umiejscowienie jednostki w przestrzeni" społecznei Peter L Berger stwierdza wręcz że rola może bvć zdefiniowana iako typowa odpowiedź na typowe oczekiwania" . 25 26 27 Oczekiwania, z jakimi spotyka się aktor od­ grywający swą rolę na społecznej scenie, pocho­ dzą ze zróżnicowanych źródeł. Są to: a) oczekiwania wynikające ze scenariusza chodzi tu o aksjonormatywne podłoże aktywno­ ści, wyznaczające zobiektywizowane schematy zachowań; b) oczekiwania ze strony innych aktorów - są to oczekiwania ze strony partnerów interakcji; c) oczekiwania ze strony publiczności - źró­ dłem oczekiwań są tutaj audytoria będące dla jednostki układem odniesienia. Warto w tym miejscu nawiązać do myśli Ralpha Lintona, 25 E. Goffman, Człowiek ™ teatrze życia codziennego, który stwierdził, i ż „jesteśmy skłonni grać dla publiczności, nawet gdy publiczności nie ma" . Chodzi t u przede wszystkim o w y o b r a ż a n e przez jednostkę zobowiązania wobec „przod­ ków" i „następców", a także - w przypadku osób wierzących - istot nadprzyrodzonych. Stopień spełnienia tych oczekiwań pozwala odnieść zachowanie jednostki do opozycji kon­ formizm - nonkonformizm . Poczynione dotychczas ustalenia definicyjne dotyczące roli społecznej pozwalają wyodrębnić jej trzy komponenty. Są to: 1. wymogi i oczekiwania wobec jednostki przypisane zajmowanej przez nią pozycji spo­ łecznej; 2. subiektywna ocena sytuacji interakcyjnej; 3. uzewnętrznione zachowania. Czerpiąc z metaforyki teatralnej, można po­ wiedzieć, iż odgrywanie roli wiąże się z włoże­ niem określonej maski. „Nie jest chyba dziełem historycznego przypadku - pisał Robert Ezra Park - że pierwszym znaczeniem słowa »osoba« (person) jest »maska«. Jest to uznanie faktu, że każdy zawsze i wszędzie, bardziej lub mniej świadomie, odgrywa jakąś rolę. (...) To właśnie w tych rolach znamy się nawzajem i znamy sa­ mych siebie" . 28 29 30 Maska jest funkcjonalną koniecznością życia społecznego. Jest środkiem komunikacyjnym; oszczędza czas i emocjonalną energię. Maska jest także - chciałoby się powiedzieć - koniecz­ nością antropologiczną, bowiem: „nie wystarcza ukazuje, że świat społeczny jest również zamieszkiwany tłum. H . Datner-Śpiewak, P. Śpiewak, KR, Warszawa przez ludzi pozbawionych tej fundamentalnej sprawności, 2000, s. 100. jaką jest wyczucie gry. Wydaje się więc, że wobec 2 6 P. Rybicki, Struktura społecznego społecznej, świata. Studia z teorii Iluzje codzienności. 2 7 P.L. Berger, op. eh., s. 93. 28 R. Linton, Kulturowe podstawy osobowości, tłum. A. Jasińska-Kania, PWN, Warszawa 2000, s. 113. 2 9 Ujmując życie społeczne jako grę, Pierre Bourdieu 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 tych typów ludzi tradycyjna opozycja konformizm nonkonformizm nie ma zastosowania. Zob. M . Jacyno, PWN, Warszawa 1979, s. 462, 463. BARBARZYŃCA O teorii socjologicznej Pierre a Bourdieu, IFiS PAN, Warszawa 1997. 3 0 R.E. Park Race and Culture, Glencoe 1950, s. 249; cyt. za: E. Goffman, op. cit., s. 49. �Adam Danel 108 nam fakt, że istniejemy. Musimy istnieć dla i n ­ nych, istnieć przez innych" . Wobec tego w tymże artykule problematyczne nie jest samo funkcjonowanie masek w świecie społecznym. Problemem jest sytuacja, w której maska przenika do wnętrza człowieka, stając się jądrem jego tożsamości. Gaston Bachelard wskazał, iż maska jest synte­ zą dwu przeciwieństw: dysymulacji i symulacji . Dysymulacja wiąże się z ukrywaniem, zatajaniem czy po prostu nieujawnianiem pewnych aspektów siebie. „Tymczasem symulacja stawia pod zna­ kiem zapytania różnicę między »prawdziwym« a »fałszywym«, między światem »rzeczywistości« a światem »wyobraźni«" . Symulacja narusza zasadę rzeczywistości. Nie jest ona prostym uda­ waniem. Ktoś kto symuluje chorobę wywołuje sobie pewne j ej objawy. Analogicznie jest w przy¬ padku roli społecznei (maski) Z iednei strony iest ona konstruktem społecznym pewna społeczna abstrakcia z drugiei zaś człowiek ia odgrywaiacy nie tylko działa zgodnie'z iei schematem ale tak ze w pewnych sytuaciach odpowiednio (do tego) czułe Tak wiec sfera ziawisk nsychicznych iest nieustannie przenikana nrzez siły snołeczne" Kwestie te dobrze oddaie myśl Georga Santay' anv Każdy kto iest newIn sweanumysłu dumny 31 32 33 34 zelweanurzędu rzy nrzeiety swoim nhnwiazkiem n r z v i m ^ i e m ! , k e r r L z n / p n z w l rei m L e bv a a a r S f lmvm 7 ^ 2 1 1 2 2 c l była nim samym, przelewa na nią całą swą próż­ ność. J ak długo żyje i podlega niepokojom własne­ go ciała, jak wszystko cokolwiek żyje, tak długo w duszy tworzy ideę i bardziej z dumą niz żalem ofiarowuje swe życie na ołtarzu Muz . 31 G. Bachelard, Fenomenologia maski, [w:] M . Janion Poszukując własnego miejsca na społecznej scenie, odgrywamy role i z a k ł a d a m y maski. Każdą rolę można odgrywać świadomie lub bez udziału refleksji, z mniejszym lub większym zaangażowaniem. Maska jako istotne akceso­ rium identyfikacji (tożsamości), może być mniej lub bardziej elastyczna. W społecznej dramie występują więc dwojakiego rodzaju aktorzy. „Na jednym krańcu - pisze Goffman — mamy do czynienia z wykonawcą, którego całkowicie wciąga akcja sceniczna i który może być szczerze przekonany, że zainscenizowana iluzja rzeczy¬ wistości iest sama rzeczywistością Publiczność naicześciei odbiera widowisko w ten sam sposób i tylko sociolog lub malkontent moga wątpić w >>realność« tego, co jest przedstawiane Na dru¬ gim krańcu mamv do czynienia z wykonawca który wobec swei Pry zachowuie dystans Taka możliwość łatwo sobie wyobrazić nikt bowiem nie ma równie dogodnego stanowiska do ob­ serwowania nrzedstawienia iak ktnś ktn sam ie zainscenizował" . ' 36 Stopień zaangażowania w pełnioną rolę spo­ łeczną i zakres identyfikacji z nią wyznacza dwie odmienne jakościowo formy społecznej egzystencji: autentyczność i nieautentyczność. Tworzą one swego rodzaju continuum, którego krańce nie są rzeczywistą reprezentacją sposobu bycia człowieka w społecznym świecie, ale ra­ czej typami idealnymi czy też eksperymentami myślowymi, do których rzeczywiste przypadki mogą się co najwyżej asymptotycznie przybliżać. Niemniej jednak, bieguny owego continuum odzwierciedlają niestabilną sytuację człowie- tłum. A. Chmielecki, St. Czerniak, J. Niżnik, [w:] i S. Rosiek (red.), Maski, t. I I , Wydawnictwo Morskie, A. Chmielecki, J. N i ż n i k i S. Rainko (red.), Problemy Gdańsk 1986, s. 20. socjologii wiedzy, P W N , Warszawa 1985, s. 479. 32 Zob. ibid., s. 14. 33 J. Baudrillard, Precesja symulakrów, 35 [w:] R. Nycz (red.), Postmodernizm. Antologia przekładów, Baran i Suszczyński, Kraków 1997, s. 177-178. 34 P.L. Berger, Tożsamość G. Santayana, Soliloquies in England and Later Soliloquies, Nowy Jork 1922, s. 133-134; cyt. za: E. Goffman, op. cit., s. 86. 3 6 E. Goffman, op. cit., s. 47. jako problem socjologii wiedzy, BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 109 ka w świecie społecznym. W żadnym z nich bowiem człowiek nie pozostaje na stałe. „Tak wiele potrzeba energii, aby ściśle przystosować się do maski, że energia ta gdzieś zawodzi. Wówczas najpodstępniej skomponowana twarz się rozpada. Dysymulacja traci swą podstawową jedność" . 37 Należy wreszcie zapytać o ogląd ejdetyczny, 0 istotę tytułowej nieautentyczności. Wspomnia­ no wcześniej, iż warunkiem koniecznym nie­ autentyczności jest zreifikowana reprezentacja społecznego świata w umyśle człowieka. Wyka­ zano następnie, iż obraz świata i obraz samego siebie warunkują się wzajemnie. Dokonując reifikacji społecznego świata, człowiek doświadcza go w kategoriach powinności. „Wymogi rzeczy­ wistości" nie istnieją jednak same przez się, ale są powiązane ze społecznymi rolami. Zreifikowany obraz świata implikuje więc, że autodefinicje aktora społecznego formułowane są w oparciu 1 poprzez pełnione role społeczne. Niezmienną istotę nieautentyczności stanowi zatem utrata subiektywnego dystansu pomiędzy samym sobą a pełnioną rolą społeczną. Co prawda, zawsze istnieje świadomość innych aspektów siebie, ale są one marginalne i w znacznej mierze przesło­ nięte maską pełnionej roli społecznej. Maska ulega usztywnieniu, podczas gdy - jak sądzi Antoni Kępiński - powinna być jak najbardziej elastyczna, zmieniać się zależnie od sytuacji i być wypadkową prawdziwej reakcji emocjonal­ nej i reakcji rytualnej to znaczy tej której spo­ dziewa się społeczne 'otoczenie Usztywnienie maski powoduje, iż przestaje ona. spełniać swe 38 3 7 G. Bachelard, op. cit., s. 21. 3 8 A. Kępiński, Poznanie chorego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002, s. 100. 39 4 0 społeczne zadanie (środka komunikacyjnego i zwierciadła społecznego), a człowiek „nieza­ leżnie od tego, co wokół niego i w nim samym się dzieje, kroczy przez życie na kształt posągu, dużych czy małych rozmiarów" . Utrata jednostkowego autentyzmu zaciera granice pomiędzy tworem a twórcą. Rola spo­ łeczna zaczyna być traktowana jako rzeczywisty byt. Przestaje być czymś, co się robi, a staje się czymś, czym się jest. Nietrudno wyobrazić sobie dyrektora, który nie potrafi (nie chce) „przestać być" dyrektorem po opuszczeniu przestrzeni swego gabinetu. Zmiana „dekoracji" i „publiczności" nie prze­ rywa występu, o czym często boleśnie przeko­ nuje się jego rodzina. Sam moment przejścia na emeryturę staje się dla niego swoistą sytuacją graniczną , często o katastrofalnych konsekwen­ cjach psychologicznych. Uświadomienie sobie bowiem nietrwałości społecznych przypisań, po­ woduje zachwianie ontologicznego bezpieczeń­ stwa co w skrajnych przypadkach prowadzi do uformowania się osobowości schizoidalnej . 39 40 41 Nieautentyczność określić więc można jako fundamentalizm roli społecznej. „Człowiek przyzwyczaja się do bycia w rolach i tak wycho­ wywany w tych rolach nie ma odwagi znaleźć się w tych miejscach poza rolami. To są miejsca dość straszne i trudno jest się znaleźć poza sumą ról" . Człowiek jednak sumą ról być nie musi. Jest on raczej czymś permanentnie niedookreślonym i nieredukowalnym do czegokolwiek. Wskazują na to pojęcia wolności i podmiotowości, a naj­ pełniej wyraża pojęcie osoby . 42 43 R. Rudziński, Jaspers, Wiedza Powszechna, Warszawa 1978, s. 186-242. 41 Zob. R.D. Laing, Podzielone „Ja". Egzystencjalistyczne Ibid. studium zdrowia i choroby psychicznej, dum. M . Karpiński, Pojęcie „sytuacja graniczna" pochodzi od Karla Rebis, Poznań 1995. Jaspersa. Zob. K. Jaspers, Sytuacje graniczne, [w:] 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Adam Danel 110 R e d u k u j ą c się do pełnionej roli społecz­ nej, człowiek rodzi się po raz wtóry jako homo sociologicus - jednostka doskonale uspołecznio­ na, której aktywność sprowadza się jedynie do pełnienia przeznaczonej jej funkcji społecznej. Można powiedzieć, że homo sociologicus jako nosiciel ról społecznych jest człowiekiem bez in­ dywidualności. Jego podstawowymi cechami są bezrefleksyjny konformizm i pasywność zacho­ wania, będąca w istocie kresem podmiotowości (która najpełniej wyraża się w twórczej aktyw­ ności). Pasywność oznacza bowiem „ogranicze­ nie a nawet brak wolności wyboru - a mówiąc dokładniej, brak zainteresowania dla problema­ tyki wyboru jaki prezentuje ze swej strony homo socioLicus ze względu na narzucone iednost ce zobowiązania i dyscyplinę społeczną" . 44 Jednostce nieautentycznej szczególnie bliska jest „myśl jednowymiarowa" czy „myśl osiadła" , nie pozwalająca jej na myślowe przekroczenie siebie jako tworu społecznego (homo sociologi­ cus) i kontestację rutynowego sposobu istnienia. Ponadto nieautentyczność sprawia, iż jednostka dokonuje symbolizacji własnego doświadczenia wyłącznie przez pryzmat pełnionej roli. Odwo­ łajmy się do przykładu. Urzędnik, który silnie zinternalizował biurokratyczny subświat, świat, który rozwarstwia się wokół jego własnej oso­ by widzi" w kategoriach przepisu jako ścisły nie podlegający dyskusji układ zależności wy¬ mogów i przywilejów Wszelka sytuacja która wymaga od jej uczestników aktywnego udziału zdefiniowaniu staje się dla mego nazbyt W 45 42 M . Paschalska, Człowiek autentyczny i człowiek zniewolony. (Glos w dyskusji), [w:] B. Suchodolski (red.), Strategia życia. Rozważania Jabłonnie, 43 i dyskusje na sympozjum w UMCS, Wrocław 1983, s. 83. idea osoby, [w:] J. Pawlak (red.), Kierunki filozofii współczesnej, 46 Mówienie o nieautentyczności byłoby pozba­ wione sensu, gdyby u jej podstaw nie leżała moż­ liwa autentyczność. Powracając po raz kolejny do metaforyki teatralnej, można powiedzieć, iż — w pewnym sensie i pewnym zakresie — auten­ tyczność to zachowanie „Czystej Formy" w „te­ atrze życia codziennego". Intencją Stanisława Ignacego Witkiewicza, twórcy pojęcia „Czysta Forma", było stworzenie teatru, który nie byłby tylko kopią rzeczywistości, ale swobodnie de­ formowałby życie. Rozpoznawałby on własną dynamikę określona wewnętrzna konstrukcja a nie istniejącym dotąd szablonem Aktor w sztuteatralnej „Czystej Formie" miałby SWiJ rolę CC „jednostka"), najczęściej stosowane jest przez socjologów instytucjonalnie i intelektualnie związanych z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. 44 Syntetyczną wykładnię koncepcji osoby zawiera esej Emmanuela Mouniera, Ogólna problematyczna, wręcz nieznośna. W efekcie, opisana przez Roberta K. Mertona, „wyuczona nieudolność" jako dysfunkcja biurokracji rozcią­ ga się także na inne sfery rzeczywistości. W tym kontekście warto powrócić do wspom­ nianej j u ż tezy o wzajemnych uwarunkowa­ niach koncepcji siebie i świata społecznego. Otóż implikacją tej tezy jest fakt, iż jednostki, które postrzegają siebie w kategoriach konsensualnych (ról społecznych) są także skłonne patrzeć w ten sam sposób na innych . Kategorie subkonsensualne (personalne, indywidualistyczne) są marginalizowane czy pomijane. Rzeczywistość społeczna jest tedy - w oczach jednostki - systemcm ról społecznych, światem, w którym wszy¬ scy ludzie są tożsami z ich społecznymi przypi­ saniami. Przodkowie współcześni następcy są odbierani w aspekcie ról społeczi ych które pełnili, pełnią lub będą pełnić 45 1.1, P. Chmielewski, Homo sociologicus - model a rzeczywistość, „Studia Socjologiczne" 3 1998, s. 78. Pojęcie „myśl jednowymiarowa" pochodzi od Herberta Marcuse, a „myśl osiadła" od Gillesa Deleuze. Wyd. U M K , Toruń 1995, s. 178-181. Pojęcie osoby, coraz 4 6 powszechniejsze w socjologii (jako synonim pojęcia s. 175-178. Zob. Z. Bokszański, Koncepcja siebie..., op. cit., BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 111 nie tyle odgrywać, co stwarzać (nie przekraczając jednakże idei formalnej utworu) . Autentyczny aktor społeczny jest więc dys­ ponentem swej roli. Staje się ona narzędziem do możliwie pełnej realizacji tego, co w nim tkwi. Pozwala wówczas na „wyraz czegoś, co może być przypisane zjawisku rozleglejszemu i trwalsze­ mu n i ż bieżąca rola lub sposób jej wykonywa­ nia czemuś w skrócie co charakteryzuje nie rolę, lecz osobę - chodzi o trwały charakter moralny, osobowość, wyposażenie biologiczne i tak dalej" . Z całą pewnością nie jest to t a k ż e wywód wy­ czerpujący. Poznanie z a k o ń c z o n e , poznanie, które zwolnione j u ż jest z obowiązku dal­ szych dociekań, to n i e w ą t p l i w i e contradictio in termims . Jednocześnie trzeba zdać sobie sprawę z ogra­ niczeń socjologicznego poznania. Otóż rzeczy­ wistość społeczna będąca przedmiotem socjolo­ gicznej refleksji to nie tyle pewien byt, co raczej proces ustawicznie zmienny i płynny. Przedmio­ tem poznania nie jest więc to, co gotowe, lecz to, co się staje. My zaś - jak twierdzi Henri Berg­ Oczywiście nie oznacza to całkowitej dowol­ son - „ograniczamy się tylko do rejestrowania ności. „Autentyczność i oryginalność jednostki - migawkowych ujęć płynącej rzeczywistości" . pisze Antonina Kłoskowska - polega na swoistej Podążając z kolei za wszystkimi jej meandrami, kombinacji różnorodnych elementów i na ich myśl socjologiczna zawsze natknie się na sferę refleksyjnej modyfikacji oraz selekcji" . Ilość in­ transcendencji, na to, co przekracza ludzkie terpretacji jest siłą rzeczy ograniczona. Nie moż­ możliwości poznawcze Pewne łamigłówki" na całkowicie oderwać się od społecznej materii w rozumieniu Kuhnowskim -pozostaną na za¬ znaczeń i pozostać człowiekiem. Autentyczność wsze nierozwiązane Stad permanentny i - iak i nieautentyczność możliwe są tylko w ramach wolno sadzić - zasadniczo nieprzezwyciężony kryzys socjologu". społeczeństwa. 47 51 48 52 49 Zamiast konkluzji Ryszard Kapuściński pisał, i ż „poczucie, że coś odkrywamy w humanistyce, wynika dziś tylko z naszych braków w oczytaniu" . W y w ó d zawarty w tej pracy, będący próbą socjologicznego teoretyzowania nie powołuje rzeczy nowych. Ma cel o wiele skromniej­ szy. Jest jedynie próbą rekonstrukcji socjolo­ gicznego oglądu zjawiska nieautentyczności. 50 4 7 Zob. S.I. Witkiewicz, Czysta Forma w teatrze, J. Degler Płynie też stąd wniosek etyczny. Alfred Schiitz pisał: „Gdy tylko socjologia zaczyna rościć sobie pretensje do ostatecznego wyjaśniania tajemnicy tego świata, do wypowiadania się na temat prze­ znaczenia człowieka oraz do natychmiastowego tłumaczenia pojęć teoriopoznawczych w katego­ riach bytu społecznego, oznacza to, iż j u ż uległa demonowi nihilizmu" . Jean-Francois Lyotard z kolei, w swym Raporcie o stanie wiedzy wysunął tezę, iż w wa­ runkach ponowoczesnych wiedza zmieniła sta53 5 0 R. Kapuściński, Lapidarium (red.), Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1997, s. 134. 1977. 51 48 E. Gottmzn, Frameanalysis. Uwagi końcowe, „Teksty" 5-6 1977, s. 249. 4 9 A. Kłoskowska, Człowiek człowiek filozofią a socjologią. Społeczna ontologia Alfreda Schutza, P W N , Warszawa 1991, s. 147. 52 autentyczny i Zob. J. Sójka, Pomiędzy III, Czytelnik, Warszawa H . Bergson, Pamięć i życie, tłum. A. Szczepańska, Pax, Warszawa 1988, s. 36. A. Schiitz, A. Gurwitsch, Briefwechsel 1939-1959, zniewolony. (Głos w dyskusji), [w:] B. Suchodolski (red.), 53 op. <//.. s. 83. R. Grathoff (red.), Monachium 1985, s. 134; cyt. za: J. Sójka, op.cit., s. 147. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA �Adam Danel 112 tus i z kształcenia ducha stała się informacją . Z całą pewnością wiele w tym racji, ale to od nas zależy, jaki użytek (pożytek) ze zdobytej wie­ dzy zdołamy zrobić. Świadomość socjologiczna, zrozumienie logiki społecznej dramy daje nie­ bywałą szansę ograniczenia sfery oczywistości, intelektualnego wyzwolenia i urzeczywistnienia autentycznego sposobu bycia. Wszak, jak pisał 54 Peter L . Berger: „W odróżnieniu od lalek mamy możliwość zatrzymania się podczas ruchu, spoj­ rzenia w górę i przyjrzenia się maszynerii, która nami porusza. W akcie tym kryje się pierwszy krok w stronę wolności. I w tymże akcie odnaj­ dujemy ostateczne uzasadnienie socjologii jako dyscypliny humanistycznej" . 55 Inauthentic Existence The article concerns the phenomenological reflection about the ways of becoming conscious of one's self and the surrounding world. The centre of the interest is not the objective reality, but the aware human subject, the context and the meaning of their experiences. Author determines the necessary condition of the inauthenticity by characterizing the means of structuralization of the subjective experiencing of the world, as well as determines its essence by presenting the social role that appears in the field of human awareness. 54 J.F. Lyotard, Kondycja ponowoczesna. Raport o stanie 5 5 P.L. Berger, op. cit., s. 163. wiedzy, tłum. M . Kowalska, J. Migasiński, Aletheia, Warszawa 1997. Zob. też B. Baran, Postmodernizm i końce wieku, Inter Esse, Kraków 2003, s. 194. BARBARZYŃCA 3 - 3 (13-11) 3ÛÛ9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bf6b2120c83e3b0a38296a237f37794.pdf b3c91f544408a0c57633aa4a1d812230 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3103 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2905 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.146 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XLIII • 1989 • Nr polska sztuka ludowa W R O C Ł A W — ZAKŁAD NARODOWY W A R S Z A W A — K R A K Ó W — IMIENIA OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO G D A Ń S K — Ł Ó D Ź POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Jacek Olędzki Wojciech J. Burszta Aleksander Jackowski Antoni Kroh Mirosława Drozd-Piasecka Barbara Fatyga, Jadwiga Siemaszko Feliks Dudkiewicz Anna Milewska-Młynik SUMMARY OF ARTICLES РЕЗЮМЕ Miracular Consciousness From Local Folklorism to „National" Post-Folklorism When Does Folk Art Cease to Be Folk. The Juror's Dilema Paszyn Seventeen Years Later Folk Art in the Eyes of the Inhabitants of Warsaw 147 158 165 171 174 Why to Go for Triobrandy A Short Description of my Life and Work Feliks Dudkiewicz 177 183 187 . 191 191 REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca red.), Aleksander Jackowski (red.), Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-Iracka, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) R A D A REDAKCYJNA: Jerzy Bartmiński, Tadeusz Chrzanowski, Marcin Czerwiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Jan Krzysztof Makulski, Franciszek Midura. Jacek Olędzki, Mieczysław Po­ rębski, Roman Reinfuss, Czesław Robotycki, Zofia Sokolewicz, Ludwik Stomma, Roch Sulima WSPÓŁPRACOWNICY REDAKCJI: Zofia Bisiak, Jan Świderski R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y . Grażyna Miętus T Ł U M A C Z E : Piotr Paszkiewicz i Magdalena Iwińska (ang.), Lija Skalska-Miecik (ros.) Adres Redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 31-32-71/4, wewn. 227 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40ef97f1ce30c78786eb01b7aeb665a2.pdf 39aef6bde04ad424690a0f24d8b7d4b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3104 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2906 Title A name given to the resource Świadomość mirakularna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.147-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki ŚWIADOMOŚĆ Ml RAKULARNA „Wchodząc już tedy za granicę, każdy według swojej intencyi swoje Bogu poślubił wota. Zaśpiewało wszystko wojsko polskim trybem 0 gloriosa Domina!" Jan Pasek, Pamiętniki, Ossolineum 1979, s. 15 Dosyć rozmaitą dziedzinę wotów dawnych i współczesnych można podzielić na dwa podstawowe rodzaje — wotów p r o s z a 1 n y c h albo, mówiąc inaczej, ślubowanych oraz wotów d z i ę k ­ c z y ń n у ch. Co oznaczają z jednej strony pojęcie prośby, a z drugiej dziękczynienia w strukturze sumienia osoby religijnej, jak również w wyznawanych prawdach każdego człowieka? Otóż — o ile się dobrze orientuję — to prastare zagadnienie etyczne najdosadniej i zarazem przystępnie rozstrzygają mędrcy talmudyczni. Wskazują na różnice między braniem (prośbą) i dawaniem (dziękczynieniem) czy, wybiegając myślą dalej, posiadaniem oraz istnieniem, prawie jak w formule Gabriela Marcela — być i mieć : 1 „Cztery są rodzaje ludzi. Jest taki, co twierdzi, że 'moje to moje, a twoje to twoje'. Oto cecha średnia. Są tacy, co określają ją mianem sodomickiej (w przypisie: chodzi o ludzi, którzy nie chcą sprawić przyjemności innym). 'Moje to twoje, a twoje to moje'. Oto cecha właściwa prostemu ludowi. 'Moje to twoje, a twoje to twoje' — oto cecha pobożnego. 'Twoje to moje i moje to także moje' — oto cecha niegodziwego. (...) Cztery są rodzaje dobroczyńców: Jeden chętnie sam daje jałmuż­ nę, ale nie chce, aby inni dawali. Taki jest zazdrosny o zasługi innych. Drugi chce, żeby inni dawali jałmużnę, a sam nie chce dawać. Taki jest skąpy i nieżyczliwy. Trzeci daje i chce, żeby inni też dawali.Ten jest mąż prawy i pobożny. Czwarty sam nie daje i nie chce, by inni dawali. Ten jest występny." To tylko niektóre mądrości Pirkej Awot, które bezpośrednio przybliżają nam złożone pojęcie proszą­ cych (biorących) i dziękujących (dających). Wota dzisiejsze to najczęściej, a nieraz wyłącznie dziękczynne, gdy dawniejsze to zarówno proszalne (ślubowane, tak jak sama etymologia słowa oznacza), jak i dziękczynne. Podział, jaki tutaj wprowadzam, wiąże się z określonymi — właśnie poprzez intencję prośby czy dziękczynienia — przejawami wiary, jej rodzajem albo, mówiąc inaczej, wiąże się z systemem przekonań w kategoriach przekazu: wierny — istota czczona, istota czczona — wierny. Wotum proszalne, czy też ślubowane, prowokuje zdarzenie, które nazywam mirakularnym. Wotum dziękczynne takież zdarze­ nie tylko dokumentuje, choć nieraz ukrywa też intencje tożsame z tą charakterystyczną dla wotum proszalnego. W pierwszym przypad­ ku wotum jest wizualną informacją (rzeźbiarską, malarską, zdobni­ czą itd.) o charakterze prośby — modlitwy. Natomiast w przypad­ ku drugim dominuje podzięka, nieodłączny składnik istnienia, ro­ dzaj zachwytu, jak wiadomo, szczególnego stanu ludzkiej egzysten­ cji. Jedne i drugie wota przyjmować mogą postać daru, ofiary symbolicznej, będącej nieraz cenną materialnie podporą dla określo­ nego kościoła. 2 3 Wota proszalne materializują intencję (w przekazie: wierny — istota czczona), wota dziękczynne materializują akty łaski, akty doznań cudownych (a więc w przekazie: istota czczona — wierny). W wotach pierwszych fakt cudownych zdarzeń, cudownych interwe­ ncji jakby nie istniał lub był pewną oczywistością. Wota te są rodzajem — można by tak rzec — pospolitego monologu osoby o zmyśle praktycznym, zatroskanej o sprawy podstawowe, bytowe (w przeszłości troska o sprawy gospodarcze, pomyślność w hodowli zwierząt itd.). Natomiast wota dziękczynne są jakby znakami cudowności, utrwaleniem w działaniu plastycznym zdarzeń o charak- terze cudownym. Są te wota zazwyczaj przejawem wyrafinowanej świadomości religijnej, przesyconej dewocją, spowitej egzaltacją albo, mówiąc inaczej, są przejawem świadomości wspieranej mniej lub bardziej wzmożoną wrażliwością mirakularną, a nie wyłącznie zmysłem praktycznym. W przeszłości przedstawione opozycje najwyraźniej rysowały się w tym, że były na przykład wota woskowe, symbole próśb ludzi ubogich (przeważnie ludności chłopskiej) i kunsztowne arcydzieła złotników albo wizje malarskie fundatorów zamożnych. Oczywiście zdarzały się również plebejskie wota srebrne czy ludowe obrazki wotywne. Zdarzało się, że o to samo prosił, a nie dziękował, zagrodnik, kmieć i wielki pan na włościach. Różnice występowały jednak w tym, że ubodzy swoje woskowe koniki i krowy tylko ukazywali albo obnosili w kościele, natomiast zamożni fundowali wota, które zawisały na ołtarzu. Dzisiaj podobnych sytuacji nie obserwujemy. Wota współczesne nie stanowią — tak jak dawne — dzieł sztuki. Są jednakże nadal cennym źródłem poznania jednej z ważnych cech kultury religijnej, religijności, która utrwaliła się w urzekającym zjawisku właśnie dawnej sztuki wotywnej. Tą cechą, jakby stałą i niezmienną, jest oscylowanie między tym, co nazwałbym wrażliwo­ ścią mirakularną, pragnieniem cudowności, czy tylko niezwykłości, a dążeniem praktycznym, zmysłem praktycznym, potrzebą rzeczy nader konkretnych, niezbędnych, aż pospolitych. Jest to oscylowa­ nie między powściągliwością i egzaltacją, umiarem i niepohamowa­ niem, gorliwością i nadgorliwością. Wota współczesne to bardzo rozmaite dobra, czy też obiekty. Oto one: fabryczne wyroby nawiązujące do paru dawnych symboli zdrowotnych w wotach metalowych; biżuteria, zegarki, różańce (wykonywane z rozmaitych przedmiotów, poczynając od szyszek, na cukierkach skończywszy), pewne przedmioty symboliczne, takie jak tarcze szkolne, odznaczenia i ordery, ale także kieliszki; wreszcie najbogatsza grupa, którą nazywam inskrypcjami (mogą to być tabliczki metalowe z wyrytymi napisami, zapisane kartki i całe księgi w rodzaju ksiąg pamiątkowych i albumów). W informacji tej wykorzystuję materiały z kilkudziesięciu ośrod­ ków kultowych, w tym z Częstochowy, Czerwińska, Leżajska, Midniewic, Kalwarii Pacławskiej i Zebrzydowskiej, Kodnia, Koziebrodów, Skępego, Warszawy oraz Warty w Sieradzkiem. Pragnę zatrzymać się dłużej tylko przy jednym miejscu, jakim jest właśnie Warta —jeden z najstarszych klasztorów oo. Bernardynów i znajdu­ jące się przy nim sanktuarium. Nie wiąże się ono z najpopularniej­ szymi w kraju kultami. Swój rozgłos zawdzięcza błogosławionemu Rafałowi ż Proszowic. Był on w X V I wieku prowincjałem oo. Bernardynów, swój bogaty i niezwykły żywot ukończył w Warcie. W miejscowym kościele tegoż zakonu wzniesiony został sarkofag poświęcony jego osobie. Sarkofag znajduje się w przedniej części nawy głównej przed prezbiterium. Powierzchnia marmurowa sarko­ fagu lśni od pocierania. Jest w zwyczaju obchodzenie tego grobowca wokoło i dotykanie go dłońmi. W pobliżu znajduje się skrzynka, do której składane są wota. Są to kartki, przeważnie z zeszytów szkolnych, na których ręcznym pismem wypisana została prośba lub obszerniej opisane zostało dziękczynienie. Poważniejsze z dziękczy­ nień bada komisja złożona z przedstawicieli zgromadzenia. Następ4 5 147 �И. 1. Ozdrowiony, który odrzucił kule. Fragment drzeworytu ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie nie wybrane zdarzenia uzyskują oficjalny opis, sporządzony na maszynie w paru egzemplarzach. Wszystkie otrzymują odpowiednie podpisy i pieczęcie. Oficjalne relacje-dziękczynienia (wyłącznie dziękczynienia, albowiem prośby nie poddawane są tej administra­ cyjnej procedurze) znajdują się w miejscowym archiwum i Archi­ wum Prowincji oo. Bernardynów w Krakowie. Co jakiś czas opisy ważniejszych wydarzeń są odczytywane z ambony. Od 1963 do 1972 roku zarejestrowano w Warcie 82 cudowne zdarzenia. Miały one zdecydowanie indywidualny charakter, nie były to zdarzenia, w ja­ kich uczestniczy zbiorowość. Ale dzięki staraniom — zorganizowa­ nym zgodnie ze współczesnymi wymaganiami — poszczególne zdarzenia stają się własnością ogółu i co więcej, przez swój rozgłos (odczytywanie z ambony, nakłanianie do składania kartek) przyczy­ niają się do pojawienia wciąż nowych zapisków. Dostrzegam w tym nie tylko fakt niepomiernego wprost pomnażania się owych współ­ czesnych wotów, lecz również, jak przekonamy się dalej, znacznego rozszerzenia pola cudownych interwencji bł. Rafała. W polu tym znajdują się obecnie sprawy błahe, takie które, wydawałoby się, nie powinny zajmować niebios. Jednakże określenie błahe sprawy ma sens bardzo względny (to co dla jednego jest dostępne dla drugiego bywa nieosiągalne). Dlatego też użyłem tego określenia. Trzeba też powiedzieć, że istnieje pewien zakres spraw ważnych (chociażby związanych z otrzymaniem domu, mieszkania, stabilizacją życiową), które nie pojawiają się zupełnie ani w prośbach, ani w dziękczynie­ niach. W tych współczesnych wotach nawet nie napomyka się o chlebie powszednim. Przypatrzmy się dokładniej treści kartek pochodzących z Warty. Przed tym pragnąłbym zwrócić uwagę na poetykę, wartości zdecy­ 6 148 dowanie literackie tych niewielkich zapisków, wyznań. Być może jest to wyłącznie moje, subiektywne odczucie. Ale jeśli tak nie jest, wówczas należałoby stwierdzić, że również współczesne wota zacho­ wały elementy twórczości artystycznej, chociaż nie plastycznej, lecz tylko literackiej: Ojcze Rafale weź siostrzenicę w swą opiekę sprowadź ją ze zlej drogi. Błogosławiony Ojcze Rafale proszę o nawrócenie ojca pijaka i nawrócenie go do Boga. Błogosławiony Ojcze Rafale proszę cię o zdrowie dła dziadziusia, babci i prababci. Pewna uczennica prosi Błogosławionego Ojca Rafała o dobrą pamięć w nauce. Błogosławiony Ojcze Rafale —proszę Cię o pomoc abyś przyczy­ nił się za mną i dopomógł mi w tym, aby on się nawrócił i sumienie nie dało mu spokoju i zawarł ze mną ślub kościelny. A ta przeszkoda która jest, abyś ją Błogosławiony Ojcze Rafale odwrócił. Błogosławiony Ojcze Rafale opiekuj się mną i wyprowadź mnie z tego przejścia w którym się znajduję na prostą drogę, aby za Twoją przyczyną i za Twoją pomocą doszło do pojednania i zgody między nami. Błogosławiony Ojcze Rafale proszę Cię o wyleczenie męża z nałogu pijaństwa i o zdrowie i zgodę w rodzinie. Błogosławiony Ojcze Rafale! opiekunie nasz. Dziękuję Ci za otrzymane laski i opiekę nad nami, ale proszę Cię abyś uprosił łaskę dła moich dzieci, ażeby w jego moc wierzyły przez spowiedź i świętą komunię i szybkie przystąpienie do tych sakramentów. Prosi Cię o to Twoja wierna sługa tej parafii, stroskana matka. �П. 2. Dziękczynne wotum kajdan przy ołtarzu cudownej Matki Boskiej w Smardzewie, okolice Płońska Proszę bł. Ojca Rafała o laskę dla mojego męża i synów, aby mogli odwyknąć od tego strasznego nałogu. Błogosławiony Ojcze Rafale proszę Cię o dobrą pamięć, światłość umysłu i chęć do nauki. W taki sposób formułowane są w Warcie prośby. Chociaż jest to rodzaj wotów nie różnią się one w swej istocie od powszednich modlitw. Inaczej rzecz się przedstawia w przypadku dziękczynień. Rzadko się zdarza, aby były to podziękowania zwięzłe, sprowadzone do kilku zaledwie wierszy. Najobszerniejsze zawierają wielostroni­ cowe opisy. W każdym z tych opisów występuje wątek cudownej interwencji bł. Rafała. I , co jest rzeczą niezwykle charakterystyczną, interwencje te odnoszą się zarówno do sytuacji trudnych, w których mogą zawodzić ludzkie starania, jak też takich, w których zwykłe starania zawodzić nie powinny. „Otrzymał za przyczyną i przemoż­ ną opieką", „za cudowne uzdrowienie", „za tę wielką łaskę", „za opiekę i wszelkie wyjednane łaski", „za otrzymane łaski", „za cudowny ratunek" oto najczęstsze, powtarzające się zwroty w tych dziękczynieniach. „W dniu 11 czerwca 1970 r. zgłosiła się do klasztoru oo. Bernardynów w Warcie p. W. W., stanu wolnego, lat 76, zamieszkała w Warcie, od 50 lat należąca do I I I Zak. św. Franciszka, obecnie przełożona, i złożyła następujące oświadczenie: W r. 1930, gdy przełożonym klasztoru w Warce był o. Piotr Wilk-Witosławski, miało miejsce cudowne uzdrowienie oka małej, sześcioletniej dziewczynki — za przyczyną bł. Rafała z Proszowic. Rodzice tej dziewczynki, pp. К. zamieszkali wówczas w Warcie. Ojciec był z zawodu urzędnikiem. Któregoś dnia matka dziewczyn­ ki, zajęta pracą kuchenną, trzymała w ręku długi, ostro zakończony nóż. W tym momencie wbiegła do izby córeczka, by przywitać się z matką. Nie zauważyła jednak w ręku matki noża, który nieszczęśli­ wym trafem przebił dziewczynce oko. Zrozpaczona matka przybieg­ ła za chwilę do mnie (mieszkałam po sąsiedzku), niosąc na dłoni oko dziewczynki i wołając: 'Ach, ja nieszczęśliwa, zabiłam moje dziec­ ko...' Rzeczywiście na dłoni widać było białą ciecz, która wypłynęła z przebitego oka. Poradziłam matce, by co prędzej dziecko odwiozła do szpitala w Sieradzu. Lekarz w Sieradzu zrobił opatrunek, zawiązał miejsce gdzie było oko. Dziewczynka pozostała w szpitalu na obserwacji. Po dziesięciu dniach przyjechała matka, by odwiedzić dziecko. Lekarz zwrócił się do niej ze słowami: 'Do kogo pani modliła się — bo oko dziewczynki jest całkiem pełne i zdrowe?' Matka odpowiedziała, że w momencie, gdy oko wypłynęło zawołała: 'Błogosławiony Rafale ratuj!' Rzeczywiście po zdjęciu opatrunku okazało się, że oko jest całkiem zdrowe i dziewczynka dobrze widzi. Lekarz upatrywał w tym wydarzeniu działania sił wyższych, nad­ przyrodzonych, gdyż medycyna była bezsilna i nie mogła pomóc dziewczynce. Dziecko obnoszono po salach, z radością całowano, uznając wyraźny cud. Widziałam dziewczynkę, gdy rodzice przywieź­ li ją całkiem zdrową ze szpitala. Niedługo potem rodzice z wdzięcz­ ności przybyli do kościoła klasztornego w Warcie, leżeli krzyżem przed ołtarzem bł. Rafała oraz złożyli wotum dziękczynne (naszyj­ nik). Przed wybuchem drugiej wojny światowej rodzina K . wyjecha­ ła z Warty. Wiarygodność powyższych zeznań potwierdzam własno­ ręcznym podpisem." Opis ten dotyczy zdarzenia sprzed półwiecza. Ale we wspomnianej kronice kościoła oo. Bernardynów w Warcie znajduje się kilka relacji o wydarzeniach podobnych, które rozegrały się przed paru zaledwie laty. 149 �go starania samej jednostki i osób bezpośrednio włączonych w jej los. Relacje między tymi, jakby można powiedzieć, staraniami oczywistymi (racjonalnymi), a interwencją cudowną, najprzejrzyściej ilustrują dziękczynienia związane z postępami w nauce, zdoby­ waniem kolejnych stopni wykształcenia, wiedzy czy kwalifikacji. W przypadku tym wszystko mogłoby rozstrzygać się przy uwzględ­ nieniu szans w systemie powszechnego nauczania oraz samych już zdolności, pracowitości, uporu itp., reprezentowanych przez jednos­ tkę. Tak jednak nie jest. „Pomoc w zdaniu matury i dostaniu się do szkoły wyższej. W. G. gimnazjalista gorliwy ministrant w kościele oo. Bernardy­ nów w Warcie długo i gorąco błagał bł. Rafała o pomoc w zdaniu matury i później prosił św. Patrona Warty o pomoc w dostaniu się do wyższej szkoły. Za przyczyną Św. Opiekuna Warty wszystkie te dobrodziejstwa otrzymał od Boga, zdał szczęśliwie maturę w Techni­ kum Mechanicznym w Zduńskiej Woli, gdzie uczęszczał do tej szkoły średniej dojeżdżając PKS-em z Warty przez 5 lat, dostał się do szkoły wyższej do Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, otrzymał miejsce dobre w akademiku oraz państwowe stypendium. Obecnie bardzo dobrze uczy się w tej wyższej uczelni. II. 3. Woskowe wota proszalne — ule. Krzynowłoga Wielka, woj. ostrołęckie. Wykonywane jeszcze w latach sześćdziesiątych „Uzdrowienie z ciężkiej choroby. M . B. uczeń V I I I klasy szkoły podstawowej bardzo dobry i gorliwy ministrant w kościele oo. Bernardynów w Warcie, w marcu 1970 r. zachorował na ciężką chorobę grożącą śmiercią. Na głowie jego na mózgu utworzył się guz 'złośliwy nowotwór'. 20.III. matka jego zawiozła go do szpitala Akademii Medycznej w Łodzi. W wiel­ ką sobotę dnia 28.III. poddany został bardzo ciężkiej i niebezpiecz­ nej operacji. Adiunkt dr Z. P. przez operację trwającą 5 godzin usunął z lewej półkuli mózgu na jego głowie guz nowotwór złośliwy. Operacja i dalsze dwumiesięczne leczenie całkowicie się udały. Maciej został wyleczony. To nadzwyczajne i cudowne uleczenie Maciej zawdzięcza bł. Rafałowi. Przed operacją i po operacji w szpitalu Maciej stale błagał bł. Rafała o ratunek i uleczenie. Błagali o uleczenie, ratunek i opiekę dla M . B. jego matka, brat A., dziadkowie, ciocia, ojcowie klasztoru, ks. proboszcz z Warty, koledzy i koleżanki ze szkoły. W tej intencji rodzina jego i inni oddani mu odprawiali nowenny do bł. Rafała, modlili się w domach swych przed obrazkiem bł. Rafała, prosili bł. Rafała o ratunek dla M . B. w kościele oo. Bernardynów w Warcie przed jego ołtarzem. Prośba i błagania o ratunek (...) zostały wysłuchane przez Boga za przyczyną wielkiego Opiekuna Warty. M . B. został wyleczony, obecnie jest zdrowy. Niniejszym M . B. gorąco dziękuje bł. Rafałowi za ratunek za uleczenie, opiekę i wszelkie łaski wyjednane mu u Boga w szpitalu i teraz w domu w czasie rekonwalescencji oraz poleca się Jego przemożnej opiece na dalsze życie." Sprawy zdrowotne są tematem odwiecznym i nieraz zasadniczym w kulcie wotywnym. Zwraca uwagę, że w każdym z dziękczynień występuje zupełnie nowy wątek, niezwykle charakterystyczny dla miejsca i czasów w jakich rozstrzygały się poszczególne zdarzenia. W naszym przypadku wątkiem tym jest korzystanie z fachowej pomocy lekarskiej, korzystanie z osiągnięć współczesnej medycyny. Ale jednocześnie pomoc ta w niczym nie przysłania i nie pomniejsza roli właściwej interwencji cudownej. W każdej sytuacji dramatycznej pozytywne rozstrzygnięcie jest rezultatem interwencji cudownej. Natomiast fachowa pomoc lekarska, tak jak każde racjonalne działanie, jest zaledwie jednym z elementów zawsze bardzo złożone­ 150 Niniejszym gorąco dziękuje bł. O. Rafałowi za wszystkie te wielkie łaski uproszone dla niego u Boga i serdecznie poleca się Jego dalszej Opiece. Warta, 18.XII.1967 r." „Pomoc w zdaniu matury. ... uczennica Liceum Medyczno-Pielęgniarskiego... przygoto­ wując się do egzaminu maturalnego długo modliła się o to przed ołtarzem bł. Rafała, prosiła o pomoc modląc się w domu przed obrazem bł. Rafała i odmawiając litanię do tegoż św. Opiekuna. Maturę w Sieradzu szczęśliwie zdała za przyczyną bł. Rafała. Niniejszym dziękuje za tę pomoc i opiekę bł. O. Rafałowi i poleca się lego dalszej opiece." Przedstawione prośby i dziękczynienia obejmują bodaj całość najważniejszych spraw, z jakimi łączy się życie większości mieszkań­ ców Warty. Poznajemy tu jedyny tego rodzaju dokument współczes­ nych problemów i trosk zaprzątających społeczność małego miasta. Przedstawiony rejestr ukazuje zarazem troski, z jakimi spotkać się można w każdym innym miejscu Polski. Oto one w kolejności ich znaczenia, częstotliwości pojawiania się w zapisach miejscowego kościoła oo. Bernardynów: 1. Sprawy związane ze zdrowiem. Wyleczenie z ciężkich scho­ rzeń lub obrażeń spowodowanych w czasie różnych wypadków, głównie drogowych; 2. Sprawy związane z nauką. Starania o zapał i chęć do nauki, 0 „jasność umysłu i dobrą pamięć", zdanie odpowiednich egzami­ nów, dostanie się na wyższą uczelnię, otrzymanie stypendium, internatu, akademika itd; 3. Sprawy związane z pożyciem małżeńskim i rodzinnym. Stara­ nia o szczęśliwe zamążpójście, o serdeczne więzi rodzinne i nienagan­ ne pożycie wzajemne; 4. Sprawy związane z wiarą. Starania o pojednanie się z Bogiem najbliższych członków rodziny, o dopełnienie sakramentu ślubu kościelnego i spowiedzi świętej; 5. Starania o wyzbycie się nałogu pijaństwa; 6. Sprawy związane z zagrożeniem życia lub wolności osobistej, głównie w czasie ostatniej wojny; 7. Sprawy związane z godnością własną. Starania o anulowanie niesprawiedliwych wyroków, pomówień czy posądzeń. Tak więc relacje o zdarzeniach cudownych, prośby i dziękczynie­ nia z sanktuarium w Warcie przedstawiają się dosyć jednorodnie, ukazują one tę samą postawę, mimo że jest reprezentowana przez osoby starsze i młodsze, osoby bywałe w świecie, jak też takie, które nie opuszczały okolic Warty. Jest to postawa zapobiegliwości, starań 1 troski o pewien ściśle określony zakres spraw doczesnych. Do zakresu tego nie włączane są sprawy materialne, związane bezpośre­ dnio z poprawą bytu, a więc środkami do życia, mieszkaniem itd. Przedmiotem zainteresowań są natomiast sprawy związane z ochro­ ną życia, zdrowiem fizycznym i duchowym, sprawy etyczne, godnoś­ ci osobistej, wolności i prestiżu społecznego. Jest to postawa, której nie można by nazwać bezinteresowną, ale też nie interesowną w wymiarze potrzeb elementarnych, bytowych. Częściowo tylko ten 7 �schemat ograniczonej interesowności zmienia się w przypadku próśb i dziękczynień związanych z nauką. Pojawiają się wówczas prośby i dziękczynienia odnoszące się do stypendiów i mieszkań w akademi­ kach. Niemniej można tu mówić o pewnym trwałym, powtarzają­ cym się schemacie czy stereotypie. Nawiązuje on do wzorca moral­ ności, zgodnie z którym rzeczą wstydliwą, nie propagowaną oficjal­ nie, są zainteresowania materialne, bytowe. Wzorzec ten obowiązy­ wał większość najgłośniejszych sanktuariów w Polsce. Pewnym odstępstwem od niego były w przeszłości prośby i dziękczynienia związane z gospodarstwami, z rolnictwem i hodowlą. Najsilniej dawały one o sobie znać w niewielkich ośrodkach kultowych ludności chłopskiej. W ośrodkach tych zdarzało się, że dominowały w praktykach wotywnych — proszalno-dziękczynnych — wyłącznie troski materialne o trzodę i plony. Ale i w tych nawet przypadkach określone praktyki odbywały się jakby poza oficjalną działalnością władz kościelnych. Były to praktyki tolerowane, lecz nie propagowa­ ne. W społeczności mieszkańców Warty o podobnej sytuacji mówić nie można. Zapisane na rozmaitych kartkach prośby i dziękczynie­ nia — rodzaj współczesnych wotów — są przejawem oficjalnie propagowanej przez ojców Bernardynów postawy moralnej. 8 Co jest szczególnie interesującego w tej postawie, czy też sposobie jej manifestowania przez wiernych? Przede wszystkim nie oddzielanie wszelkich jak najbardziej racjonalnych zabiegów od bezpośredniej interwencyjności mocy boskich, patronatu osoby błogosławionej. Kontakt z błogosławionym Rafałem poprzez mod­ litwy, pisane prośby i dziękczynienia (wota) jest też rodzajem treningu duchowego. Wydaje się, że może on wpływać na rozwagę i dbałość zarówno o sprawy drobne, jak i większego znaczenia. Sprawy te załatwiane są oczywiście przy wykorzystaniu realnych możliwości. Ich charakter jest ziemski, społeczny (związany z realiami życia w Polsce Ludowej), w ostateczności racjonalny. Trening duchowy, o jakim wspomniałem, powoduje, że sprawy jednostki wplecione zostają w życie najbliższej wspólnoty religijnej a tym samym uzyskują rangę spraw publicznych. Sprzyja to niewątpliwie zaangażowaniu ogółu w losy jednostki. Ostatecznie sprzyja, aby problemy jednostkowe, prywatne, miały wsparcie społeczne: rozstrzygnięcia pozytywne. Uzyskują też one miano rozstrzygnięć cudownych. We współczesnych relacjach z Warty nie spotykamy opisów wskrzeszania zmarłych, odzyskiwania życia przez topielców. Nie ma też w ostatnich kilkudziesięciu latach w Warcie zanotowanych cudownych uleczeń wzroku i słuchu. Nie zmienia to jednak w więk­ szej mierze postaci rzeczy. Albowiem i tak poznajemy dostatecznie dużo opisów zdarzeń niezwykłych. A określenie to ma przecież umowne znaczenie. Jak się okazuje może ono przysługiwać każdemu zdarzeniu, zarówno takiemu, które nie uzyskało, jak takiemu, które uzyskało wyjaśnienie racjonalne. Taki też sens mają zapisane w Warcie liczne współczesne zdarzenia cudowne. Wrażliwość mira­ kularną wiernych z Warty nie wyklucza — przeciwnie — w pełni uznaje sensowność racjonalnych zabiegów lekarskich, sądowni­ czych, egzaminacyjnych w szkołach czy najpospolitszych na co dzień. Niemniej pozytywne rozstrzygnięcia, pomyślny przebieg zdarzeń przypisywane są w pierwszym rzędzie nie tym racjonalnym zabiegom, lecz bezpośredniej interwencji bł. Rafała. Przypomnijmy jeden ze zwrotów, jaki został użyty przy opisie rozprawy sądowej, na której rozpatrywano współudział staruszki w kradzieży 100 zł: „Była F. K. sądzona niesłusznie w sądzie. Bł. Rafał w sposób nadzwyczaj­ ny p o k i e r o w a ł procesem, że publicznie F. K . została w sądzie uniewinniona". W innym miejscu o tym samym zdarzeniu: „w sposób nadzwyczajny i cudowny została uniewinniona". Społeczność związana z kultem bł. Rafała znajduje podstawy dla rozwoju wrażliwości mirakularnej nie tylko w nieszczęściach spowo­ dowanych chorobą, niesprawiedliwymi posądzeniami, nieodpowie­ dzialnym zachowaniem bliźnich w najrozmaitszych sytuacjach ży­ ciowych. Prawdziwymi nieszczęściami okazały się stany ducha bliskich osób, które utraciły wiarę, odeszły od uświęconych wzorców życia rodzinnego czy stały się ofiarami nałogów. Pochodzące z Warty opisy współczesnych zdarzeń cudownych, jak też sporządzane na piśmie prośby są dosyć reprezentatywne dla innych ośrodków kultowych w Polsce. Nie znajdujemy jedynie w tych dokumentach świadectwa pewnej, kształtującej się obecnie, II. 4. Obraz wotywny z wizerunkiem cudownej Matki Boskiej. Znajduje w Wambierzycach. Ol/deska, 2 poł. X I X w. postawy, którą nazywam umownie jako b e z i n t e r e s o w n ą , względnie w dużym stopniu bezinteresowną. W postawie tej nie ujawnia się potrzeba czy pragnienie doświadczenia konkretnej łaski, mającej znaczenie utylitarne w wymiarach osobistych, prywatnych. I jeśli prośby i dziękczynienia w sprawach zdrowia, nauki, godności osobistej itd. są kontynuacją idei zawartych w wotach proszalnych, to postawa bezinteresowna nawiązuje do idei formułowanych tylko przez niektóre dawne wota dziękczynne np. wota niefiguratywne, których intencje były ukryte w symbolach adoracyjnych inicjałów IHS i N M P . Tę nową, bezinteresowną postawę najwyraziściej wyraża wotum z 1970 roku, znajdujące się w kościele św. Krzyża w Warszawie, w pobliżu ołtarza św. Tadeusza Judy: „Św. Tadeuszu Judo / Pokornie dziękuję za szczęśliwy / powrót na ziemię astronautów / amerykańskich ,Apollo 13' / J. Lovella F. Haisela J. Swigerta / Z. Ł. [...] W-wa 17.IV. 1970." Wśród kilkuset tabliczek wotywnych w kościele św. Krzyża w Warszawie jest jedno podziękowanie tej treści . Wotum Z. Ł. należy niewątpliwie do wyjątkowych. Ale nie znaczy to, że postawa fundatora tego szczególnego wotum należy również do wyjątko­ wych. Można się z nią stosunkowo łatwo zetknąć wśród pielgrzy­ mów do miejsc cudownych objawień, głośnych wydarzeń, w których uczestniczyły tysiące osób. Tu chciałbym ograniczyć się jedynie do przedstawienia zdarzenia niezwykle kameralnego, „cudu indywidu­ alnego". „Wieść gminna" wydarzenia takie nazywa cudownym odnowieniem się obrazu. W naszym przypadku chodzi nie tyle o obraz co reprodukcję fotograficzną Matki Boskiej Czerwińskiej, jedną z wielu jakie sprzedawano na odpustach. Na zdjęciu, pocho­ dzącym prawdopodobnie z początku tego stulecia, obraz Matki Boskiej z Czerwińska ukazany jest w otoczeniu licznych zabytko­ wych wotów. Jest to szczegół nie bez znaczenia, albowiem, jak przekonamy się dalej, każde z tych wotów w cudownych wizjach będzie pełniło określoną symboliczną rolę. Ponieważ wydarzenie cudownego odnowienia się obrazu Matki Boskiej Czerwińskiej wydawało mi się niezwykle ważne dla przedmiotu naszych tu zainteresowań, starałem się poznać bliżej biografię, charakter osoby obdarzonej niezwykłymi doznaniami. Osobą tą jest osiemdziesięcio9 151 �II. 5. Plakietka z blachy srebrnej. Wotum proszalne Ioana Georga Tomasa z 1726 г., rzeźnika poznańskiego; il. 6. Obraz malowany na płótnie z końca X I X w. Wotum dziękczynne wozaka, który ocalał przy nieszczęśliwym przewożeniu karpiny. W górnym rogu wyobrażenie cudownej Matki Boskiej Wambierzyckiej letni emerytowany kolejarz z Płońska. Rozmowę z nim przeprowa­ dziłem w 1974 roku: „Należę do PZPR. Należałem do PPS od 1921. Należałem do A L od 1943 r. Potem przeszedłem do PPR. Na koniec należę do PZPR. Byłem prezesem Z Z K . Urodziłem się pod Pułtuskiem we wsi Pieścierogi. Tu przyjechałem pracować na kolei w 1927 г. I też tu pracowałem do emerytury jako bagażowy, a na koniec jako nastawienniczy. W czasie wojny to zamiatałem stację, paliłem w piecach i nosiłem bagaże. Dom mam drewniany przywieziony ze wsi, gdzie go kupiłem. Tu go postawiłem na wprost dworca i tu chciałbym dokończyć życia. Zonę poślubiłem ze wsi Sarbiewo w 1928 roku. Dom kupiłem na Opinogórze przed samą wojną i tu go furmankami przywiozłem. Mamy syna marynarza i mieliśmy cztery córki. Jedna umarła w czasie wojny na krwawą dezynterię. Te, co żyją, są urzędniczkami. Mój dziadek był człowiekiem bardzo religijnym. Umarł na cholerę. Miał on książkę o objawieniach Matek Boskich w Grywał­ dzie, w Opacinie, Koziebrodach, we Skępem. I tam, w tej książce były obrazy Matek Boskich i daty. Kiedy i jak się objawiła... Babka była kobietą pańszczyźnianą... Zaś ojciec, jak dokupił ziemi, to mieliśmy 7 ha. Było nas dzieci dziesięcioro... Dziadek był też za potajemnego nauczyciela. Uczył czterech działań arytmetycznych, no i pisać, i czytać. Matkę moją nauczył pisać! A ja nauczyłem się sam z siebie czytać. Za Niemców, przed tamtą wojną, raz, jedną zimę chodziłem do szkoły... Potem, jak miałem siedem lat, poszłem na służbę... Modliłem się już, jak tylko wyrosłem na nogi. Kiedy jeszcze nie wiedziałem co to Polska... Modliłem się o zdrowie babki, bo więcej ją lubiłem niż matkę. Zawsze wyciągnęła nam kawałek chleba spod siennika. Całowalim ją po rękach, jak wracała z kościoła... Modliłem się i o to żebym wyrósł... Kiedy dowiedziałem się od Babeckiego, starszego chłopca, co to Polska, co to rozbiory, wtedy zacząłem się modlić za wolność. Modliłem się na polu. Klękałem na 152 ziemi... Za Niemca, jak pracowałem na kolei i nieraz widziałem te okrucieństwa, to szedłem do piwnicy i leżałem krzyżem... Nasz kraj to nieszczęśliwy. Nasz kraj to autostrada. Każdy przychodzi i coraz to coś nowego narzuca. W czasie wojny zginęło mi siedmiu kolegów, kolejarzy. Kiedy obiecywali mi folksdojczostwo, zagroziłem, że rzucę się pod pociąg. Banszuce, kiedy się o tym dowiedzieli, bili mnie tak, aż krew puściła się ustami. Do tej pory mam szum w głowie. Uratował mnie sierżant z Wermachtu... W Płońsku mieszkało przed wojną 10 tysięcy ludzi, w tym aż 8 tysięcy Żydów. Kiedy likwidowano getto, gnano wszystkich na stację... Podstawiali wagony wysypane wapnem... Dzielili zebranych na trzy grupy, mężczyzn, kobiety i dzieci... I bagnetami upychali ich do tych wagonów... Krzyk słychać było na 8 kilometrów... Nie mogłem tego wytrzymać... Poszedłem do miasta, powiedziałem, że jestem chory... Przedtem próbowałem, co mogłem. Piekłem chleb u siebie i po kryjomu rozdawałem. Nosiłem Żydom... Byłem w Gwardii Ludowej. Zajmo­ wałem się sabotażem. W taki sposób, że do wagonów z amunicją idących na wschód dołączałem wagon z paszą. I do tego wagonu podkładałem taki samozapał, który się tlił powoli... Udało mi się wysadzić w powietrze cały skład, pod Nasielskiem. Trzy dni stacja tam nie była czynna. Nikogo nie rozstrzelali, bo komisja uznała, że był to samozapłon, tego siana... Dostałem za to po wojnie Krzyż Kawalerski, a potem jeszcze Medal Zwycięstwa. A za udział w wojnie w 1939 roku Medal za Obronę Warszawy... Mam też Odznakę Grunwaldzką i Wzorowego Kolejarza... ... W 1968 r. poszedłem na emeryturę. W rok później wydosta­ łem obraz cudownego przedstawienia Matki Boskiej Czerwińskiej. Powiesiłem go nad łóżkiem. Obraz znalazłem u sąsiadów porzucony na strychu. Odkupiłem go za sto złotych. Wkrótce jak go powiesiłem nad łóżkiem, sam się odnowił! Kiedy zacząłem się pierwszy raz �1 mocno modlić i gorąco płakać, to widziałem promienie, które biły od Matki Najświętszej. Zobaczyłem kwiaty czerwone, kwiaty zielone. Przeistaczały się. Jasność sięgała do ściany i na lipki w donicach, znajdujące się w pokoju. A na obrazie były drobne czerwone, zielone, raz takie, raz takie. J rano spojrzałem i zobaczyłem, że obraz jest odnowiony. Sam się odnowił. A myślałem, jak go kupiłem, jak go odnowić... I dzisiaj, kiedy sam jestem w ciszy, przeważnie o dwunastej w nocy, to promienie biją z obrazu i pojawiają się na nim kwiaty czerwone... Modlę się o 12, bo to jest godzina duchów złych i dobrych. I ja się za nich modlę. Za wierzących i niewierzących... Na lewym rogu obrazu jest taki zaciek, a na prawym zeszło i w tych miejscach również widzę promienie... Widzę też Króla Jagiełłę (jest to na sukience srebrnej M . Boskiej ukazany wizerunek fundatora — JO) na koniu z chorągwią (załamania i ornament kwiatowy sukienki — JO). A tam — pokazuje palcem — są dwa miecze zdobyte przez Jagiełłę od Krzyżaków (w istocie są to wota — wyob­ rażenia nóg). A tam Pan Jezus trzyma Europę i w niej oznaczona jest Polska. Dlaczego jest taka duża? Bo Polska była od morza do morza... (to co interpretuje rozmówca jako obraz Europy, jest plakietką prostokątną, umieszczoną w pobliżu dłoni Jezusa; w pros­ tokącie znajduje się owal z jakimś wizerunkiem i jest on dla rozmówcy wyobrażeniem Polski). Polska była kiedyś wielka! ... Przypuszczam, że człowiek jak umiera, to dostaje tablicę od Anioła Stróża. Jest to tablica sprawiedliwości. Jest ona przepołowio­ na na połowę zła i dobra. Połowa dobra, to zasługi. No i kiedy człowiek umrze, to zostaje duchem. Część duchów trafia do niebios. A część jest wśród nas i może nas teraz słucha... U Boga w niebiosach duchy dostają ciało, takie jak mieli za życia. Nawet takie garbate, jeśli byli garbate... Bóg niektórych dobrych duchów rozsyła jako Aniołów, jako rycerzy... Ale są też upiory, które pokutują, pukają, kołaczą... Ja to uważam, że trzeba kochać najdrobniejsze nawet zwierzę. I takie rośliny. 1 gwiazdy. Wszystko, co stworzył Bóg. ...Najbliższa jest mi Trójca Przenajświętsza, Matka Boska, Pan Jezus i święty Józef... Bliska mi jest też św. Elżbieta, bo to kuzynka Matki Przenajświętszej i matka Jana, który ochrzcił Jezusa... św. Piotr, św. Józef, św. Paweł, św. Andrzej, św. Stanisław, św. Teresa od Dzieciątka Jezus, św. Agata od spalenia, św. Małgorzata, św. Weronika. Oni wszyscy są ważni! ... Opuszczam Mszę tylko wtedy, kiedy idę zarobić. Ale wtedy modlę się w domu. Najważniejsze to dobry uczynek... Nie chcieli tu nie tak dawno przyjąć dzieci do technikum, to pomogłem... Ja się modlę i do Mojżesza i Abrahama. Mojżesz wysłany został przez Boga i ustanowił przykazania... Historię biblijną pamiętam, przede wszystkim z dzieciństwa... Chodziłem słuchać do starszych klas nauki religii. No i z ewangelii czytanej w kościele kiedy tam chodzę... Nic nie mogłem dorobić się... Mogłem dostać coś lepszego, ale kocham to co moje. To co moje, jest mi miłe (chodzi głównie o dom drewniak przywieziony z Opinogóry na stację w Płońsku). Jest to ważniejsze niż pałac. To mi kontentuje. Jestem człowiekiem niewymagalnym, skromnym, wszystko opieram na prawdzie. Z człowiekiem, który kłamie, z takim nie rozmawiam. Kocham ojczyznę i wolność. Bardzo się gniewam, jak ktoś komuś prawa ukraca. Bo Chrystus Pan miał krzyż za cały świat, za wszystkich ludzi wierzących i niewierzą­ cych. Był pierwszym komunistą na świecie i sprawiedliwym. I ukocha­ łem Go. Jego siły i mocy jeszcze nikt nie zbadał i nie zbada!" Cudowne doznania emerytowanego kolejarza z Płońska znacz­ nie rozszerzają nasze rozumienie przyjętego tu określenia — wrażli­ wość (świadomość) mirakularną. Wrażliwość jego należy niewątpli­ wie do szczególnych, nieczęsto spotykanych. Koncentruje się wokół stałego, zarazem skromnego symbolu religijnego, starej fotografii cudownego obrazu Matki Boskiej Czerwińskiej. Może właśnie między innymi dlatego jest to wrażliwość tak niezwykła, rozwinięta, pogłębiona. Tego ostatniego przymiotnika używam z całym przeko­ naniem mimo jawnej mylności czy naiwności odczuć, tłumaczeń poszczególnych zjawisk, formułowania informacji o cudownych 153 �II 7. Figura cudownej Matki Boskiej Swarzewskiej. Świadectwo popularnego na Pomorzu kultu maryjnego, wokół którego nie powstały jednak praktyki wotywne widzeniach, jakich doznaje kolejarz z Płońska. Jego wrażliwość kryje elementy myślenia zdecydowanie abstrakcyjnego. Wprawdzie bazu­ je ono na wyraziście realistycznych faktach (zakup zniszczonej fotografii, o którą ktoś przestał dbać, zawieszenie „obrazu" nad łóżkiem, codzienne adorowanie go w modlitwach nocnych), jednak­ że nie prowadzi do określonych postanowień, czy też działań mających konkretne, utylitarne znaczenie. Poprzez cudowne widze­ nia kolejarz nie stara się niczego rozstrzygnąć w swym życiu, niczego „nie załatwia" modląc się pełen uniesienia. Wszystko, co miał do rozstrzygnięcia, załatwienia, zdążył już dopełnić, głównie dzięki cechom charakteru, odwadze, wielkiej rozwadze, głębokiemu odczu­ ciu dobra i zła, połączonych z wielką aktywnością życiową. W czasie cudownych widzeń nie stara się formułować jakichś aktualnych w jego obecnym życiu próśb, ślubowań, a także dziękczynień. Odmawia podstawowe pacierze, modlitwy o sensie ogólnym. Widze­ nia jakich doznaje wypełniają go jednak ogromną siłą duchową i najprawdopodobniej ułatwiają mu zachowanie właściwej mu energii, optymizmu, chęci troszczenia się o los innych. I niewątpliwie zachodzi tu zależność między wyjątkowymi — w sensie pozytywnym — cechami osobowości, budzącą najwyższe uznanie etyką jednostki a jej wrażliwością mirakularną, charakteryzującą się kameralnością, zintymizowaniem, abstrakcyjną formą korzystania z dobrodziejstw, jakie można z nią łączyć. Mówiąc o zależnościach zachodzących między ogólną postawą życiową jednostki a jej szczególnym i osobliwym niewątpliwie światem doznań o charakterze mirakularnym, nie można pominąć rzeczy —jak się wydaje — dosyć istotnej. Jest nią rodzaj posiada­ nych wiadomości. Kolejarz z Płońska jest wprawdzie analfabetą, lecz czy określa to dostatecznie jego wiadomości? Zetknął się w młodości ze szkołą i z tym, czego w szkołach uczą. Przyjaźnił się z chłopcami, którym dana była możliwość uczenia się. Wystarczyło to, aby zachował na całe życie prawdziwy szacunek dla wiedzy, umiłowanie jej. A oto inny rodzaj zdobywania wiadomości, może szczególnie mu bliskich. Chodzi o wiedzę religijną. Stara się dostatecznie często uczęszczać do kościoła. Z uwagą słucha kazań... Jednakże to, co w nich usłyszy — przetwarza, na swój własny sposób 154 II. 8. Wizerunek fotograficzny cudownej Matki Boskiej Czerwińskiej w posiadaniu kolejarza z Płońska interpretuje prawdy wiary. Zdarza się, że opuści mszę niedzielną, ale będzie potem starał się odkupić to wzmożoną modlitwą w domu przed „obrazem", który uznał jako cudowny. Podobnie, nie sam oryginał cudownego obrazu, lecz jego skromna, przestarzała kopia fotograficzna stała się źródłem doznań zdecydowanie mirakularnych. Zaskakujące przy tym jest, że nigdy nie był w Czerwińsku i nie zamierzał udać się tam kiedykolwiek. A zatem, nieograniczony na swój sposób zakres wiadomości przy oryginalnych, nie często spotykanych cechach osobowych spełniać zaczął ważną rolę w zaspokajaniu potrzeby „głodu wiedzy". Zrodziła się chęć stałego zastanawiania się, pewnego rodzaju medytacja, prowadząca do poszukiwania odpowiedzi na liczne, zaprzątające go pytania... Należał do osób, które — dzięki wojennym i politycznym zasługom — zdobywały zasadniczo inny standard bytowania, aniżeli ten z jakiego korzystał (mieszkanie w blokach, stanowisko z awansu społecznego itd.). Wybrał sposób życia w warunkach najskromniej­ szych w jego środowisku. Być może gdyby emerytowany kolejarz z Płońska zdobył inne (wyższe) niż posiadał, szkolne przygotowanie do życia, jego wrażliwość nie byłaby równie podatną, rodzącą niezwykle złożony i sugestywny obraz przeżyć wewnętrznych. Przypadek cudownych doznań kolejarza z Płońska, jego życie duchowe, podporządkowane służeniu każdemu bliźniemu w potrze­ bie, uświadamia zanikanie dziś tej formuły religijności, która owocowała i nadal się rozwija w kultach wotywnych. Okazuje się, że można być głęboko religijnym i nie odczuwać potrzeby ujawniania publicznie swych pragnień, jak też dziękczynień. Byłby to przejaw całkiem nowej, czy też kontynuacja istniejącej również w przeszłości postawy? Wydaje się, że odpowiedź powinna skłaniać się do tego drugiego przypadku. W motcie niniejszego szkicu znajduje się wyznanie Jana Chryzos­ toma Paska i jego charakterystyczne — „każdy według swojej intencyi Bogu poślubił wota". Co to oznacza? Otóż, chyba to mianowicie, że w X V I I w. było w zwyczaju żołnierzy, aby przed przystąpieniem do bitwy, sposobieniem się do walki, a więc w sytua­ cjach szczególnie ciężkich, krzepić się pieśnią, modlitwą, w której zawierało się owo ślubowanie wotów. Niekiedy były to obietnice �II 9. Cudami słynąca figura Pana Jezusa na Krzyżu (w tle wota ze srebrnej blachy) w kościele św. Jana w Toruniu pielgrzymki do uznanych sanktuariów połączone właśnie z fundacją wotów, specjalnym zachowaniem (przejście na klęczkach, przejście z kamykiem w bucie, leżenie krzyżem, biczowanie, poszczenie itd.), a więc obietnice materialne, konkretne. Ale zdarzały się niewątpliwie inne jeszcze przyrzeczenia, mające charakter zobowiązań niespektakularnych, głębiej i poważniej obligujących o s o b ę . Niestety ślubo­ wania dokonywane we własnym sumieniu pozostają tajemnicą. 10 Można jedynie przypuszczać, że bywały one równie przejmujące swą szlachetnością, umiłowaniem świata, jak dokonania kolejarza z Płońska, któremu objawiają się w „godzinie duchów dobrych i złych" świetliste kwiaty czerwone pośród promieni. Wyznania kolejarza z Płońska, które nie są przypadkiem jednos­ tkowym, albowiem podobne wynurzenia nieraz można usłyszeć od osób o pogłębionych przeżyciach wewnętrznych, były przez niektó155 �rych moich konsultantów potraktowane jako przejaw dewiacji, domagającej się oceny o charakterze psychologicznym. Nie umniej­ szając w niczym sensu takich analiz, ośmieliłbym się jednak mówić, że na płaszczyźnie wyłącznie analizy socjologiczno-etnologicznej „osobliwości" reagowania na świat zewnętrzny, czucia i myślenia a ostatecznie postępowania stają się dostatecznie zrozumiałe, umo­ tywowane. To, co kwalifikujemy jako „osobliwość" nie jest choro­ bą, lecz cechą kultury, oczywiście określonego modelu kultury. Być może, ta sama „osobliwość" w innych warunkach (na przykład cywilizacji wielkomiejskiej itp.) staje się dolegliwością. Warto rów­ nież przypomnieć, że etnologia dawno już wyjaśniła pozorny paradoks, że tak zwane społeczności (ich reprezentanci) opóźnione w rozwoju nie były zuniformizowane wewnętrznie, że identyczność w zewnętrznych przejawach (ubioru, mieszkania, zachowań itp.) ukrywała niejednokrotnie wielkie bogactwo i rozmaitość typów osobowych, tym samym postaw, dążeń i pragnień — sposobów istnienia. Jak wiadomo, kult wotywny jest rodzajem ofiary symbolicznej, stanowiącej opozycję w stosunku do przede wszystkim ofiary krwawej. W dziejach wierzeń reprezentuje nurt (proces) humanizacji istot czczonych. Kult ten znany jest w religiach świata antycznego, a także we wszystkich religiach światowych, rozwijających się obecnie. Najściślej jednakże kult ten związany jest z dziejami katolicyzmu, a najbujniejszy jego rozwój przypada na czasy kontrre­ formacji. W Polsce i niektórych krajach katolickich Europy Zachod­ niej rozwijał się również intensywnie w czasach późniejszych, w okresie od X V I I I do końca X I X wieku. W niektórych ośrodkach wiejskich Polski przetrwał do naszych czasów kult wotywny w po­ staci mało różniącej się od tej jaką znamy z X V — X V I wieku. Jednocześnie pojawiły się całkiem współczesne formy tego kultu w różnych miejscach, niezależnie od tego, czy uczestniczą w nim środowiska wiejskie, czy miejskie, a nawet wielkomiejskie (Warsza­ wa, Kraków, Lublin, Rzeszów). Cechą charakterystyczną współcze­ snej formy tego kultu jest rezygnacja z przekazu symbolicznego (plastycznego) na rzecz piśmiennego, mającego cechy przekazu poetyckiego czy literackiego. Wielofunkcyjność wotów, ich zróżnicowanie pod względem rozmaitości i rangi idei zawartych w określonych symbolach czy przekazach pisanych można uporządkować według zaproponowa­ nej na wstępie klasyfikacji: wota proszalne z jednej strony i z drugiej wota dziękczynne. Współczesne wota polskie pisane (wota, które starałem się pobieżnie scharakteryzować, korzystając z materiałów z Warty), to najczęściej wota dziękczynne. Wyrażają one postawę, którą nazwał­ bym ograniczoną interesownością (w przeciwieństwie do jawnej interesowności chłopskich wotów proszalnych — w sprawach gospodarczych i mieszczańskich — głównie zdrowotnych). Zarazem można mówić o postawie bezinteresownej. Poznajemy tę postawę w najrozmaitszych przejawach indywidualnych doznań o charakte­ rze mirakularnym, a także w zbiorowych psychozach religijnych, znanych pod nazwą cudów (współczesnych zdarzeń o charakterze cudownym, w których uczestniczą większe zbiorowości. Ten ostatni nurt współczesnej religijności stanowi osobny przedmiot, domagają­ cy się szczegółowych badań. W ludowej kulturze artystycznej Polski reprezentuje on zagadnienie z pogranicza obrzędu i zdarzenia dramaturgicznego, swoistego teatru, misterium, które dzięki swej żywiołowości, spontaniczności stanowi przejmującą, niezwykle współczesną formułę wypowiedzi. PRZYPISY 1 Por. Gabriel Marcel, Być i mieć, przełożył Piotr Lubicz, Pax, Warszawa 1986; Marian Rusecki, Wierzcie moim dziełom. Funkcja motywacyjna cudu w teologii XX w., Księgarnia św. Jacka, Katowice 1988 Sentencje ojców (Pirkej Awot), przełożył z hebrajskiego 2 Michał Friedman, „Literatura na Świecie", nr 4 (189), 1987, s. 23 Szkic niniejszy nawiązuje do wcześniejszych prac moich i innych autorów, stanowiących od ponad trzydziestu lat stały już w „Polskiej Sztuce Ludowej" temat badawczy. Oto niektóre pozy­ cje: Jacek Olędzki, Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowlo3 II. 10. Dziękczynienie przed ołtarzem św. Judy Tadeusza w kościele Św. Krzyża w Warszawie 156 �1 ga Wielka, R. X I V , 1960, nr 1; tenże, wota srebrne, R.XX1,1967, nr 2; lenże, Wota lwowskie, R . X V I I , 1973, nr 1; tenże, Pieśni wotywne, R.XXIX,1975, nr 4; Jadwiga i Anatoliusz Czerepińscy, XVIII-wieczny ludowy strój biłgorajski na obrazach wotywnych z Puszczy Solskiej, R.XV,1961, nr 2; Anna Kunczyńska-lracka, Obrazy często­ chowskie, R.XX,1966, nr 2; Stefania Krzysztofowicz, Ewa Snieżyńska-Stolot, Obrazki wotywne z kościoła Bożego Ciała w Krakowie, R.XXI.1967, nr 1; S. Krzysztofowicz Źródła ikonograficzne przed­ stawień «Ока Opatrzności» R.XXII.1968, nr 3; Ryszard Brykowski, Sukienka — volum metalowe z Parczewa, R . X X V I , 1972, nr 1; Anna Kunczyńska-lracka, Woskowe wota z Krypna, R.XLI,1987, nr 1—4, s. 65—80. Ponadto, mego autorstwa, Kwietlechy z ohelu Elimelecha w Leżajsku. Prośba i dziękczynienie w judaizmie i katolicyzmie, R . X L I I I , 1989, nr 1—2 (w druku). * Znaczną część materiałów zawdzięczam grupie byłych stu­ dentów Katedry Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, przede wszystkim Andrzejowi Hemce, następnie Magdzie Lipińskiej, Ma­ riannie Ignatowicz, Krzysztofowi Stanisławskiemu, Tomaszowi Strączkowi, Magdzie Zowczak. W 1975 roku w grupie tej prowadzi­ łem zajęcia proseminaryjne: Wybrane zagadnienia kultury religijnej w Polsce. Bł. Rafał zmarł w 1534 roku. Marmurowy nagrobek ufundo­ wany został w 1640 roku przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana Lipskiego. W kościele znajduje się również płyta nagrobna zmarłego wcześniej (w 1480 roku) również bernardyna bł. Melchizedecha. Por. Katarzyna Szczepkowska, Powiat Sieradzki, „Katalog Zabytków Sztuki w Polsce", t. I I , Warszawa 1954, s. 318. Bł. Rafał nie zos­ tał dotychczas beatyfikowany. Oficjalny tytuł z jakiego korzysta — sługa boży. Por. O. Kajetan Grudziński, Rafał z Proszowic, (w:) Hagiografia Polska, pod red. O. Romualda Gustawa O F M , t. I I , Poznań 1972, s. 261—270 Nie zachowały się w kościele wota zabytkowe. W Archiwum oo. Bernardynów w Krakowie odnalazłem jednak poświadczenie blisko stu wotów ufundowanych w czasie ponad 150 lat. Por. wyciąg z Archiwum kościoła oo. Bernardynów w Warcie, Archiwum Pracowni Sztuki Nieprofesjonalnej IS PAN. Najgłośniejsze zdarze­ nia związane z życiem i cudami bł. Rafała, a pośrednio również z niektórymi dawnymi wotami, są treścią polichromii z 3 ćwierci X V I I I w. na przęsłach sklepienia nawy. Malowidła pędzla Walente­ go Żebrowskiego. Współczesne 82 cudowne zdarzenia w czasie 10 lat stanowią liczbę imponującą. Por. przypis 9 W kościele św. Krzyża w Warszawie, o czym piszę dalej, pojawiają się często prośby związane z mieszkaniem (także z zamia­ ną mieszkań), a nawet zdarzyło się wotum proszalne za zdrowie ciężko chorego pieska. Proboszcz kościoła św. Krzyża, któremu serdecznie dziękuję za informacje, uznaje ten rodzaj spraw za „niedostatecznie beznadziejny", aby mogły one stanowić treść tabliczek wotywnych umieszczanych w kościele. 5 6 1 8 Z określeniami tymi najdosadniej zetknąłem się w czasie rozmowy z proboszczem kościoła we Władysławowie. W rozmowie chodziło o percepcję ze strony wiernych nowoczesnej budowli oraz użytych w niej środków wyrazowych. Otóż, abstrakcyjna rzeźba Ukrzyżowanego w głównym ołtarzu (i zarazem jedynym) nie zadowalała do tego stopnia, że powstała konieczność urządzenia osobnego ołtarza (przed którym gromadzili się ci wierni), przypomi­ nającego w nastroju skromne kapliczki wiejskie. Inne szczegółowe przypadki rozmijania się życzeń wiernych i władz kościelnych w odniesieniu do praktyk wotywnych podaję w pracach cytowanych na początku. Pojawienie się i rozwój kultu św. Tadeusza Judy w kościele św. Krzyża w Warszawie jest osobistą zasługą jego proboszcza w latach powojennych x. Tadeusza Olszańskiego. Najstarsze wota składane przed obrazem świętego pochodzą z lat pięćdziesiątych. Praw­ dopodobnie kult ten datuje się z czasów ostatniej wojny, łączy się on z obrazem św. Tadeusza Judy namalowanym przez Pia Górską ok. 1938 roku. Por. Elżbieta Kowalczykowa, Kościół Św. Krzyża, PWN Warszawa, 1975, s. 74, 100 W Pamiętnikach zapisuje Pasek dwa swoje ślubowania wo­ tów, obydwa w 1658 roku: pierwsze przed przekroczeniem z wojs­ kiem Czarnieckiego granicy państwa (patrz motto), drugie przed szturmem na zamek w Klodyndze. Dopełnia tych ślubowań dopiero w 1662 roku w czasie kolejnych odwiedzin wioski rodzinnej. Udaje się wówczas pieszo na Jasną Górę: „Prosiłem się pptym (króla prosił Pasek — JO), żebym mógł do domu odjechać na Święta Wielkanoc­ ne, mil 12 od Warszawy, powiedając votum solenne żem obiecał, za morzem będąc, chwałę Bogu oddać za dobrodziejstwa w tamtych okazyjach (...). Odpocząwszy w domu, proposuimus explere votum do Częstochowy (postanowiliśmy wypełnić ślub — JO.); wybraliśmy się tak, żeby na Boże Wstąpienie tam stanąć. Jechała matka, jam szedł piechotą, a konie za mną prowadzono, na których miałem nazad powracać (...). Spowiedałem się też w Częstochowie za tą bytnością i prosiłem rozgrzeszenia ex voto promissi (jakom wyżej napisał) z jedną damą matrimonii, które że nie doszło, a stanęło protunc temerario ausu (wówczas nieroztropną odwagą — JO), a po prostu mówiąc, z zakochania. Rozgrzeszono-ć mię wprawdzie, ale pamiętam i długo pamiętać będę zadaną pokutę i egzortę, którą usłyszałem, i dziesiątego nauczyć bym umiał, jako to z tym wyrwać się słówkiem: „Ożenię się z tobą". Pamiętniki, s. 328—329. Tak więc Pasek wypełnił swoje ślubowanie wotywne w akcie pielgrzymki i spowiedzi świętej. Nie pozostawił na Jasnej Górze żadnego wotum w rodzaju metalowej plakietki czy jakiegoś symbolicznego przed­ miotu. Niewątpliwie był to z jego strony wybór poważnie umotywo­ wany. Wskazuje na to fakt znaczenia jakie przywiązywał do niekonwencjonalności daru przywiezionego z zagranicy do Polski pannie Teresie Krosnowskiej. Darem tym były „trzewiki drewniane lipowe", Pamiętniki, s. 98 9 1 0 Fot.: H. Gordon — il. 9; Jacek Olędzki — 2—5, 7, 8, 10, 11; Krzysztof Sabak - - il. I; Witalis Wolny — il. 6 11.11. Stopy. Fragment sarkofagu bł. Rafała w kościele oo. Bernardynów w Warcie. Lśniące od dotykania przez wiernych � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9b5a5f69672590a4e7bc8d1ab94859f.pdf e0c7801ae35d7d62039c379b7dfdff33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3105 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2907 Title A name given to the resource Od folkloru lokalnego do "postfolkloryzmu" narodowego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.158-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech J. Burszta OD FOLKLORU LOKALNEGO DO P O S T F O L K L O R Y Z M U „ N A R O D O W E G O " „Folklor to opium dla ludu, który zdążył już wejść do śródmieścia i dla ministrów, którzy przybyli z tundry" K. Mętrak Rozpocznijmy nasze rozważania od kilku uwag o charakterze informacyjno-wprowadzającym. Przede wszystkim wyjaśnienia wy­ maga termin „postfolkloryzm". Pojęcia „folklor" i „folkloryzm" (ewentualnie, jak to pierwotnie określał Józef Burszta — „folkloryzacja" lub „folklor stosowany" ) weszły do obiegu nie tylko naukowego, ale i do świadomości potocznej. Oczywiście nie znaczy to wcale, iż panuje zgodność, co do ich rozumienia i stosowania; nadal silna jest tendencja do ich wzajemnego zastępowania, identyfi­ kowania. Ponadto „podkłada" się pod ich zakres znaczeniowy treści najróżnorodniejsze. Jeszcze będziemy mieli okazję powiedzieć o tym bliżej. Dołączając do wspomnianych dwóch terminów trzeci, dotąd, przynajmniej w proponowanym tutaj sensie, nie stosowany — p o s t f o l k l o r y z m — chciałbym zasygnalizować znamienny pro­ ces, który dokonał się w rzeczywistości społeczno-kulturowej. Proces ten nie został w ogóle rozpoznany ani przez naukę (etnologię w pierwszym rzędzie), ani przez działaczy i funkcjonariuszy „frontu upowszechniania kultury". Mamy tutaj do czynienia z sytuacją zaiste paradoksalną: mówiąc najkrócej to, co traktuje się, werbalizu­ je i prezentuje wciąż jeszcze jako przejaw folkloryzmu, stanowi już jakościowo odmienny, nowy stan rzeczy, nową jakość kulturową, domagającą się opisania i wyjaśnienia. Teza niniejszego szkicu, sformułowana w sposób roboczy brzmi: folkloryzm, a właściwie dotychczasowy sposób jego rozumienia w y c z e r p a ł swe możliwo­ ści; tym samym wyczerpała je również prowadzona w rutynowy sposób refleksja nad nim. Co ponadto istotne: w miarę, jak kultura „ludowa" wkracza w erę postfolkloryzmu, stawia to przed etnologią nowe zadania. Myślę tutaj w pierwszym rzędzie o próbie teoretycz­ nego opisu sposobów funkcjonowania dziedzictwa kultury wsi w globalnej kulturze Polski; opis, jaki mam na myśli, jedynie pośrednio dotyczy tego zakresu zjawisk, który tradycyjnie wyodręb­ niano jako przedmiot badań etnograficznych, a więc kultury chłopskiej względnie ludowej. Chodzi więc nie tyle o kolejne „przyczynki" do etnografii regionalnej, ile o uchwycenie „co dzieje się" z w y o b r a ż e n i a m i o kulturze ludowej w kulturze współczes­ nej (w tym w refleksji naukowej). Program takiej rekonstrukcji wymaga posłużenia się szerszą niż stricte etnograficzna perspektywą poznawczą oraz odmiennym aparatem pojęciowym. Dobrym punk­ tem wyjściowym dla rysującej się problematyki badawczej, może być myśl Маха Webera, który stwierdzał: „Tworzenie pojęć uzależnione jest od stawiania zagadnień, stawianie zaś zagadnień zmienia się z treścią samej kultury" . Tekst niniejszy traktować należałoby jako skromną „przymiarkę" zmierzającą ku postulowanemu modelowi uprawiania etnologii współczesności. Przełom lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zaznaczył się w polskiej etnologii wzmożonym zainteresowaniem zjawiskiem, które umownie nazwać możemy „współczesnym życiem folkloru". Owo zainteresowanie przybierało najróżnorodniejsze formy, a gene­ ralnie było odpowiedzią na wysuwane przez etnografów postulaty rozszerzenia problematyki badawczej ich dyscypliny. Na tej fali pojawił się termin, mający ujmować jedną, podstawową formę przejawiania się folkloru „tradycyjnego" w nowoczesnym społeczeń­ stwie industrialnym — folkloryzm. Jego szczególnie silnym propa­ gatorem był u nas Józef Burszta. Wprowadzenie nowego określenia napotykało na opór (żeby nie powiedzieć: sprzeciw) wśród bardziej tradycyjnie nastawionych etnografów, którzy przywiązani byli do utrwalonej semantyki słowa „folklor" i uważali, iż całkowicie ono 1 2 158 wystarcza. Aby być w zgodzie z historią powiedzieć należy, że pojęcie folkloryzmu powstało na gruncie niemieckojęzycznym, gdzie również wzbudziło na początku kontrowersje, o czym świadczyć może tytuł jednego z artykułów Hermanna Bausingera, Zur Kritik der Folklorismuskritik, w którym jego autor wykazuje użyteczność teoretyczno-praktyczną nowo utworzonego słowa. Zasadniczą ideą leżącą u podstaw wyodrębnienia folkloryzmu jako zjawiska jakościowo odmiennego od folkloru, było stwierdze­ nie, iż folklor „jest zawsze «naturalną» częścią «żywej» kultury, jest związany ściśle z życiem określonej warstwy społecznej, a więc ludu; jest odbiciem warunków jego życia, a także przejawem ustosunko­ wania się «prostych ludzi» do otaczającego świata, a zarazem i jego interpretacją. Jest on wręcz częścią tego życia zarówno na co dzień, jak też i od święta" . Inaczej ma się sprawa z folkloryzmem, który polega na „ s t o s o w a n i u w szczególnych sytuacjach bieżącego życia poszczególnych gatunków folkloru pojętego najszerzej. Jako «stosowany», jest ten folklor już czymś wtórnym, mniej lub więcej sztucznym i oderwanym od swego dotychczasowego środowiska, w którym wyrósł, od konkretnego życia określonej warstwy czy warstw społecznych" . Jest więc folkloryzm zjawiskiem z dziedziny kultury artystycznej, przejawiającym się w następujących dziedzi­ nach: stroje ludowe, literatura ustna, tańce, obrzędy, występy wokalne i muzyczno-instrumentalne oraz plastyka. Folkloryzm charakteryzuje się czterema podstawowymi cechami, które można traktować jako opozycyjne wobec cech folkloru autentycznego (żywiołowego). Są to: (1) swoista interpretacja tradycji ludowej, polegająca na wydobywaniu z niej takich tylko elementów, które są interesujące z racji ich atrakcyjnej formy czy ze względu na walor emocjonalnego „przyciągania" potencjalnych odbiorców (a także, dodajmy od siebie — samych wykonawców); (2) prezentowanie tych wybranych treści w formie mniej lub bardziej przetworzonej, często zinterpretowanej (zauważmy ponownie, że proces interpretacji może wyglądać w ten sposób, że jego efektem jest pozorna „autentycz­ ność" prezentowanych czynności i wytworów; tego faktu często jakby się nie dostrzega!); (3) ukazywanie tych elementów w sytua­ cjach specjalnie wywołanych, odmiennych od kontekstu autentycz­ nego ich występowania (obecnie właściwie jest tak, że stanowią one pewien wypracowany kanon, „uruchamiany" przy okazji festiwalu, przeglądu, występu, słowem wówczas tylko, kiedy istnieje zapotrze­ bowanie „na folklor"); (4) efektem cech (1) — (3) jest, programowe niejako, oddzielenie nadawców (aktorów) od widzów (odbiorców). Do wymienionych przed chwilą cech można jeszcze dodać następne, stanowiące po części ich rozwinięcie, po części zaś kolejne konsekwencje. A zatem, odmiennie niźli dzieje się to w przypadku żywiołowego funkcjonowania folkloru, każdy pokaz typu folklorys­ tycznego zakłada, że jego odbiorcy nie są w pełni kompetentni w prezentowanych im elementach kultury. W normalnej bowiem sytuacji życia folkloru wszyscy niekompetentni są jakby „poza" jego obiegiem, treści folkloru są im niedostępne jako „obcym". W folkloryzmie odwrotnie: z założenia widzowie powinni być „obcymi", to im właśnie prezentuje się egzotykę, która już samą formą winna oddziaływać na sferę emocjonalną i estetyczną. Wiadomo, iż na festiwalu folklorystycznym większą uwagę przyciągnie zespół z Tur­ cji, niż kolejny z Polski prezentujący, dajmy na to, „folklor nizinny". Tutaj uwaga na marginesie. Miałem okazję wielokrotnie uczest­ niczyć w próbach zespołu regionalnego „Grodziszczoki" z Grodzis­ ka Dolnego koło Leżajska, zaliczanego przez fachowców do rzędu 3 4 5 �„autentycznych", którego najstarsi członkowie pamiętają jeszcze kulturę swojej wsi lat dwudziestych i trzydziestych. Każda z prób wspomnianego zespołu, poza powtarzaniem przygotowywanego repertuaru, to jednocześnie klasyczny przykład „powstawania" sytuacji folklorotwórczej: komentarze, docinki, opowiastki, charak­ terystyki osób spotykanych na festiwalach, bieżące komentarze polityczne, religijno-obyczajowe — dialog członków zespołu między sobą i innymi mieszkańcami wsi, którzy, jak zwykle „przypadkiem", znaleźli się w sali prób. Zaiste niecodzienna (a może raczej jak najbardziej zwyczajna?) sytuacja: zespół folklorystyczny, którego członkowie tworzą folklor żywiołowy, folklor in statu nascendi. Cóż z tego pozostaje na oficjalnym pokazie? Tam liczą się już mniej lub bardziej udatni aktorzy, skonfrontowani z obcą im publiką, której prezentuje się kanoniczny program; każde odejście od tego kanonu, każda pomyłka w tekście czy zachowaniu traktowana jest jako porażka „artystyczna". Kolejną rzucającą się w oczy cechą folkloryzmu jest jego s k o ń c z o n o ś ć w tym sensie, iż istnieje wyznaczony i zdefiniowany czas i m o m e n t prezentacji; gdy one mijają, „powraca" się do życia codziennego, gdzie — między innymi — partycypuje się w folklorze. Istotną też cechą różnicującą partycypację w folkloryzmie od uczestnictwa w kulturze autentycznej jest j e d n o d z i e d z i n o w o ś ć — nazwijmy to — kultury folklorystycznej. Rzeczywiste wesele tym różni się od jego scenicznej prezentacji, iż w pierwszym przypadku jego uczestnicy partycypują w religii, obyczajowości, odwołują się do określonych przekazów światopoglądowych (świec­ kich bądź religijnych) motywujących dokonujące się czynności obrzędu, natomiast w sytuacji zaaranżowanego „wesela z regionu x", uczestnictwo w kulturze ogranicza się do sfery estetyczno-artystycznej, „na zewnątrz", ku siedzącym widzom i — co nie mniej istotne — szacownym jurorom. Podobnie z literaturą ustną czy plastyką, nikt poważnie myślący nie będzie obstawał przy poglądzie, że oglądając czy słuchając „folklorysty" ze wsi takiej to a takiej, obcuje z treściami jego autentycznego światopoglądu, który ucieleś­ nia się w opowiadaniu, przysłowiu czy kolejnym ludowym „Frasob­ liwym". Opozycyjność folkloru i folkloryzmu wyczytać można już choć­ by z samego brzmienia tego drugiego terminu; sufiks ,,-izm" uwydatnia, iż analogicznie do np. prądów artystycznych (pozyty­ wizm, konstruktywizm, postmodernizm etc.) mamy do czynienia z ruchem zakładającym jakąś mniej lub bardziej wyraźnie sformuło­ waną ideologię. Każdy taki ruch ma zwykle swoich liderów, teoretyków, poświęconych sprawie popularyzatorów, no i — rzecz jasna — twórców. Natomiast folklor to nie ideologia, to nie prąd myślowy, nie da się w jego ramach wyznaczyć obowiązujących kanonów, treści, zakresu, sposobu interpretacji. Folklor nie ma liderów w sensie ideologów, kiedy takowi się pojawiają, wybrany aspekt folkloru, który staje się przedmiotem konceptualizacji z ich strony, który próbuje się „wydestylować" z misternej tkanki sytuacji folklorystycznej, traci natychmiast swe cechy definicyjne, stanowią­ ce o jego szczególności. Folklorem nie da się kierować, manipulo­ wać, wskazywać jak należy go „uprawiać". Odwrotnie, każda manipulacja, głupota czy zwyczajna śmieszność natychmiast prze­ twarzana bywa w kolejny motyw folklorystyczny. Wszystkie powyższe stwierdzenia wydają się dość oczywiste. Skąd zatem bierze się tendencja (stale jeszcze obecna, głównie w publicystyce) do traktowania folkloryzmu jako genetycznego „przedłużenia" folkloru tzw. tradycyjnego. Odpowiedź „koszto­ wać" nas będzie kolejną dygresję. Otóż wydaje się, iż etnologowie w ramach swej praktyki badawczej przyzwyczaili się do niezmienno­ ści semantyki stosowanych przez siebie pojęć; między innymi dotyczy to pojęcia folkloru. Zauważalny gołym okiem proces zdecydowanej zmiany „stanu kultury" (termin Webera) zwanej tradycyjną kulturą chłopską domagał się jednak równoległych zmian w elementach semantyczno-metodologicznych dotychczaso­ wej praktyki badawczej. Żadną miarą nie można już było uprawiać tej gałęzi wiedzy posługując się pojęciami, które tylko pozornie zdawały sprawę z nowego stanu kultury z jakim skonfrontowana została etnologia. I rzeczywiście — zauważyć możemy zmiany w semantyce uprzednio stosowanych terminów — dyrektywy seman­ tyczne respektowane w badaniach (folkloru choćby) bądź rozszerza­ ją, bądź zawężają denotację dotychczas funkcjonującego pojęcia; dochodzi także do ustanawiania denotacji krzyżującej się z denotacją poprzednią, jak w przypadku omawianego folkloryzmu. Są to jednak w dużej mierze zmiany p o z o r n e — dyrektywy metodologi­ czne obecnie obowiązujące, a dotyczące inferencyjnego operowania terminami „folklor" i „folkloryzm" sprawiają wrażenie jakby nadal — mimo wszystko — wyrażały to samo pojęcie folkloru, którego semantyka miała ulec zmianie. Zjawisko, o którym mowa, Jerzy Kmita nazywa tzw. strefą pozornej ciągłości genetycznej. Stąd bierze się, jak można sądzić, traktowanie występów folklorystycz­ nych jako bezpośredniego „przedłużenia" folkloru autentycznego. Na zakończenie prezentacji wybranych cech opozycyjnych, możliwych do wyodrębnienia pomiędzy folklorem a folkloryzmem, chciałbym jeszcze zwrócić uwagę na istotne nieporozumienie, jakie od początku zakradło się do definicji tego drugiego. Wiąże się ono z dość dowolnie „rozciągliwym" pojmowaniem folkloru. Powróćmy raz jeszcze do definicji folkloryzmu, podanej przez Józefa Bursztę, tym razem w Słowniku Etnołogicznym. Czytamy tam, iż folkloryzm „oznacza zjawisko z dziedziny kultury artystycznej, polegające na stosowaniu w szczególnych sytuacjach życiowych wybranych (bądź z dokumentacji, bądź wprost z życia) treści i form folkloru w postaci wtórnej, najczęściej wyuczonej i w sytuacjach zazwyczaj celowo zaaranżowanych" . Czy jednak rzeczywiście folkloryzm „żywi" się wyłącznie swoiście przetworzonym folklorem? Nie możemy tutaj, rzecz jasna, prześledzić możliwych definicji folkloru, jakie pojawiły się i ciągle pojawiają w literaturze przedmiotu. Na pewno jest to jedno z najbardziej niejednoznacznych i spornych pojęć w humanis­ tyce, co wcale nie przeszkadza, iż funkcjonuje w ramach różnych dyscyplin na zasadzie „jak gdyby" wiadomo było dokładnie, jaki zakres zjawisk denotuje. Istnieje wiele podejść do jego rozumienia od ściśle zawężonego, nieomal „technicznego" (literaturoznawstwo, niekiedy folklorystyka), do szeroko kulturowo-antropologicznego (gdzie kładzie się nacisk na źródłosłów ,,-lore" — wiedza w najogól­ niejszym sensie). W etnologii dominuje raczej to drugie podejście, prezentowane u nas m.in. przez Bursztę, który we wspomnianym Słowniku Etnołogicznym definiuje folklor jako „odrębną i samo­ dzielną część kultury symbolicznej, powszechnie, prawie bezreflek­ syjnie właściwą konkretnym środowiskom (wiejskim, miejskim, zawodowym, towarzyskim itp.), mniejszym lub większym grupom społecznym, aż do całego społeczeństwa włącznie (...) Składają się nań zarówno elementy tradycyjne, zazwyczaj uwspółcześniane, jak i treści aktualne o cechach estetycznych, zaspokajające określone potrzeby międzyludzkiej komunikacji (...) Przekaz treści f. zawiera zarazem sposób pojmowania świata i określony do tego świata stosunek. F. istnieje tylko wtedy, kiedy jego treści są przekazywane." Tak szerokie pojmowanie folkloru ma ten zasadniczy walor, iż umożliwia klasyfikowanie ciągle pojawiających się nowych form folkloru (np. ustnego), umożliwia rejestrację folkloru, jak powie­ dzieliśmy, in statu nascendi, nie narzuca ograniczeń formalnych traktując, lub raczej identyfikując go z „filozofią życia codzienne­ go". Podkreśla żywotność, zmienność i wszechobecność twórczości łączącej się z pojmowaniem świata „poprzez" folklor. Z drugiej jednak strony pojawia się zasadniczy problem, wynikający z „hybry­ dowego" statusu pojęcia folkloru: czy należy go traktować jako odrębną dziedzinę kultury, czy też stanowi on immanentny element składowy innych dziedzin, takich jak obyczaj, religia, sztuka, język czy nawet nauka? Czy folklor należy identyfikować, wręcz wypro­ wadzać ze światopoglądu, czy łączyć z „myśleniem potocznym"? Czy możliwe jest oddzielenie przekonań „typu folklorystycznego" od innych sądów kulturowych, którym przypisać można z kolei miano norm i dyrektyw? Czy daje się opisać tzw. świadomość podmiotów folkloru, czy można o niej wnioskować jedynie pośred­ nio — na podstawie tekstów i zachowań? Co np. w obrzędzie weselnym (że pozostaniemy przy tym przykładzie) jest folklorem, co zaś przejawem partycypacji w religii i obyczaju? Pytań tego typu rodzi się wiele. Wydaje się, że przyjęcie szerokiej definicji folkloru niesie ze sobą niebezpieczeństwo zbyt jednostronnego spojrzenia na kulturę jako taką. Dochodzi do zacierania się charakteru i sposobu funkcjonowa6 7 8 159 �П. 1. Sandomierskie wesele, ок. 1937 r. Odtworzenie obrzędu dla celów dokumentalnych. nia jej poszczególnych dziedzin, ich miejsca w całokształcie kultury. Zainteresowanie formami foklorystycznymi zaciemnia np. istotę komunikowania względnie manifestowania wartości moralnych w praktyce obyczajowej czy religii. Posłużmy się raz jeszcze przykła­ dem. Ta sama wieś, Grodzisko Dolne. Tamtejszy zespół pieczołowi­ cie zrekonstruował kilka obrzędów charakterystycznych niegdyś dla okolicy, poczynając od tradycyjnego (z przełomu wieków) wesela, poprzez obrzęd miodobrania do tzw. lamentów żałobnych. Czy jest to jednak rekonstrukcja dawnych form folkloru, czy też elementów przejawiania się świadomości obrzędowo-rytualnej, dawnej obycza­ jowości i wierzeń religijnych z „domieszką" magii? Z pewnością oglądając, dajmy na to, występ „Grodziszczoków" w Kazimierzu nad Wisłą, określimy go bez wahania jako folklorystyczny (i to z rzędu „autentycznych", niestylizowanych). Jednakże treści, które posłużyły członkom zespołu jako tworzywo programu artystyczne­ go, w swym oryginalnym kontekście nie były treściami folkloru, ale wynikały z ówczesnego światopoglądu chłopskiego, norm religij­ nych i obyczajowych, które regulowały uczestnictwo w kulturze, w jej poszczególnych dziedzinach. M i t motywował i tłumaczył czynności i wytwory kulturowe. Obumarcie określonych przekazów światopoglądowych (np. mitów dotyczących związków człowieka z przyrodą, jak w przypadku obrzędu miodobrania) spowodowało stopniowy zanik funkcjonowania wielu form obrzędowych, które w zrekonstruowanej formie stanowią obecnie dla odbiorców, ale także po części członków poszczególnych zespołów, jedynie „dawny folklor". Przykładem na to, że jednak i dzisiaj nie traktuje się prezentowa­ nych przez siebie treści jako jedynie folklorystycznych (neutralnie ludycznych), może być fakt, iż w trakcie postu poprzedzającego Wielkanoc nie odbywają się próby zespołów, nie mówiąc już o występach publicznych. A zatem w przypadku dzisiejszej wsi treści te obciążone są stale motywacją religijną; mówiąc obrazowo — folk­ lor ciągle „zanurzony" jest w światopoglądzie katolickim, „ocenia­ ny" jest w kategoriach wcale nie estetyczno-artystycznych, ale obyczajowych. Jest on jedynie częścią, i to niesamodzielną, kultury; pomijanie owych kulturowych uwikłań folkloru jest typowym zabiegiem adaptacyjnym. Sytuacja z omawianym pojęciem folkloru (szerokim, pomijam tutaj jego ujęcia jako tekstu samego w sobie) wydaje się więc być taka, iż stanowi on jedynie fragment szerszego kontekstu kultury, 160 która warunkuje jego przejawy. Także sposób interpretacji rzeczo­ nych przejawów uwzględniać powinien ich kulturowe tło. Decyzje badacza, co uznać za treści folkloru, a co nie, wydają się często całkowicie arbitralne i wynikające z partykularnych potrzeb. Arbit­ ralność owa niejako podwaja się w ramach tzw. praktyk upowszech­ niania kultury, gdzie implicite identyfikuje się folklor z całokształtem kultury ludowej, albo przynajmniej z tą jej częścią, która godna jest propagowania. O ścisłym związku treści folklorystycznych z kontek­ stem kulturowym świadczy fakt wyodrębniania rozmaitych odmian folkloru, mamy więc folklor wiejski (domena zainteresowań trady­ cyjnie rozumianej etnografii), miejski, środowiskowy (przestępczy, studencki, subkultur młodzieżowych itp.), folklory „oksymoroniczne" (np. szlachecki), czy wreszcie folklor polski o domniemanych cechach etnicznych. Mówiąc o cechach tak wyodrębnionych gatun­ ków folkloru orzeka się de facto o cechach pewnych grup kulturo­ wych. Tak więc to, że folklor, powiedzmy, tzw. dziadowski posiada takie to a takie cechy szczególne wynika z uwarunkowań świadomo­ ści i praktyki tej grupy, jej miejsca na „mapie" kultury. Błędem jest zatem przedstawianie sytuacji „odwróconej ideologicznie": że takie to a takie cechy folkloru dziadowskiego decydują o fakcie wyodręb­ nienia tej grupy społecznej, że folklor i jego treści stanowią rację dostateczną takiego wyodrębnienia. Inną już kwestią jest śledzenie, jak owe treści funkcjonują w kulturze, jak „przekraczają" bariery partykularnych grup (w których narodziły się), by stać się elementa­ mi świadomości ponadlokalnej, ogólnonarodowej. Jak powiada Michał Waliński: „Termin folklor jest, być może, jednym z najmniej szczęśliwych terminów, jakie pojawiły się w hu­ manistyce. W każdym razie stopień jego funkcjonalności (i trafnoś­ ci) jest odwrotnie proporcjonalny do kariery, jaką w ciągu ponad stulecia zrobił. A przecież w pewnym sensie zwyczajny przypadek sprawił, że termin Y (folklor) nazwano właśnie A („lore" ludu wiejskiego), a nie jakimkolwiek terminem X (załóżmy, że bardziej trafnym (jakiegoś В, C, lub D) tj. innych subkultur ludowych). Nie dostrzeżono związków między А, В, С itd. Powiedzmy jednak ostrożniej, że w dużym stopniu był to przypadek «kontrolowany» lub nawet «zaplanowany»: z punktu widzenia n a z y w a j ą c y c h «lore» ludu wiejskiego było najbardziej wyraziste i rzucające się w oczy jako szczególnie «egzotyczne» i «malownicze». A tych atrybutów głównie szukano". Dodajmy jeszcze, że stopniowe rozszerzano semantykę (i tak już niezwykle pojemną) pojęcia 9 �folkloru również na wszelkie czynności i obiekty kulturowe (obrzę­ dowość, stroje, zdobnictwo, budownictwo), które traktowano jako wynikające z owej ,,lore", stąd folklor = kultura ludowa jako taka. Możemy teraz wrócić do pytania, czy folkloryzm „żywi" się wyłącznie folklorem; odpowiedziałbym na nie w sposób następują­ cy. To, co dzieje się w ramach folkloryzmu (pojmowanego w prezen­ towany wyżej sposób) jest korzystaniem z treści różnych dziedzin kultury symbolicznej, a co przedstawia się jako korzystanie z treści folkloru. Mówiąc o przetwarzaniu folkloru ma się na myśli albo (1) folklor w sensie potocznym (pewne stereotypowe wyobrażenie na temat folkloru), albo (2) folklor jako analitycznie wyodrębnione elementy dziedzictwa kultury, naświetlane pod kątem estetyczno-artystycznym, z pominięciem innych uwarunkowań, decydujących o tym, z jakiego rodzaju zjawiskiem mamy do czynienia. Inaczej ujmując: a n a l i t y c z n a kategoria „folklor" funkcjonuje w sposób sugerujący jej s y n t e t y c z n y charakter. Jeśli chodzi o punkt (2) — - w ramach działań folklorystycznych eliminuje się wszelkie światopoglądowe uwikłania wybranych ele­ mentów danej kultury, a tym samym powoduje, że folkloryzm jest zjawiskiem podwójnie sztucznym, gdyż (a) pozbawia preferowane elementy kultury ich właściwych kontekstów symboliczno-światopoglądowych, aby (b) jako „ludyczny" folklor poddaje dodatko­ wym zabiegom adaptacyjnym, teraz już o charakterze wyłącznie artystycznym lub quasi-artystycznym. Nieporozumieniem jest za­ tem mówienie o stopniu „autentyzmu" folkloryzmu; żaden, nawet sprawiający wrażenia „żywcem przeniesionego" zespół działań czy wytworów tego rodzaju, nie jest autentyczny w prawdziwym sen­ sie ,gdyż zawsze ingerują tutaj działania wyszczególnione w punk­ tach (a) i (b). Chyba że mianem bardziej „autentycznego" nazwiemy nieudolnego tancerza, a całkowitym „stylistą" (nieautentycznym) profesjonalistę z „Mazowsza", ale tu już musimy posłużyć się innym rodzajem argumentacji, wykorzystywanym zresztą w ramach kon­ kursów i festiwali. Dla zasadności powyższego rozumowania nie ma znaczenia fakt, że oto prezentuje się na scenie treści jeszcze żywe w danej okolicy, regionie czy wsi. Czymś jakościowo różnym są np. tzw. „turki"(straż przy grobie Chrystusa w czasie .Świąt Wielkanocnych), pełniący swe obowiązki na wsi (realizacja norm i dyrektyw religijnych, obyczajo­ wych, a także — ale wtórnie jedynie — artystycznych), a ta sama grupa wyselekcjonowanych „turków" paradująca i prezentująca musztrę na zakończenie przeglądu w Kazimierzu. Nie chciałbym, aby dotychczasowe rozważania prowadziły kogokolwiek do wniosku, iż oto usilnie próbuje się perswadować 10 ujemną ocenę folkloryzmu. Otóż nic bardziej błędnego! Chodzi jedynie o wykazanie, z poznawczego punktu widzenia zakładającego określoną koncepcję kultury, że „folkloryzm" w etnologii i dyscypli­ nach pokrewnych, a stan kultury nazwany „folkloryzmem", nie pokrywają się ze sobą. 1 nie jest to „winą" kultury, jak znowu sugerują niektórzy rozczarowani, że ów folkloryzm nie odpowiada temu, co chcieliby sami widzieć. Problem leży w braku relacji zwrotnej pomiędzy skodyfikowanym systemem pojęciowo-teoretycznym a stanem kultury opisywanym przy jego pomocy; mówiąc metaforycznie stan ten „wymykał" się dotychczasowemu oglądowi, który „nie widzi", że opisuje stany rzeczy nie mające już wiele wspólnego z nowymi jakościami kultury. Aby etnologia mogła zachować „wieczną młodość" w sensie Weberowskim, niezbędnie nastąpić muszą zmiany w semantyce dotychczas funkcjonujących w niej pojęć. W naszym przypadku: chodzi o negatywne nawiązanie do tych elementówsemantyczno-metodologicznych dotychczasowej praktyki badawczej, których nie da się zachować bez zmian, o ile posługiwanie się terminem „folkloryzm" nie ma należeć do wspom­ nianej strefy pozornej ciągłości genetycznej. Jest faktem niepodważalnym, że efektem wieloletniego już istnienia ruchu folklorystycznego jest zwiększone zainteresowanie kulturą ludową. Folkloryzm uaktywnił kulturowo określone kręgi społeczeństwa, stanowi czynnik współczesnego świętowania, wzma­ ga poczucie tożsamości lokalnej, regionalnej oraz ogólnonarodowej (szczególnie silnie widać to w życiu społeczności emigranckich). Są to stwierdzenia i fakty bezdyskusyjne. Ale folkloryzm nie jest zjawiskiem statycznym, w jego ramach zachodzą procesy bardzo symptomatyczne. Chciałbym im teraz poświęcić szczególną uwagę. Wymaga to uprzedniego wymienienia jeszcze jednej cechy folkloryz­ mu — jego relatywnie n i e t w ó r c z e g o charakteru. Mówi się czasem, iż można go identyfikować z „folklorem rekonstruowa­ nym"; otóż to, nacisk na rekonstrukcję form i treści folkloru tradycyjnego powoduje, iż skala możliwości twórczych folkloryzmu jest dość ograniczona a repertuar ściśle zdefiniowany. Przecież klasyfikacja zespołów folklorystycznych to wyraz poglądów ideolo­ gów folkloryzmu, ich dążenia do idealnej, wzorcowej postaci działań folklorystycznych, na skutek czego zespoły ocenia się według stopnia zbliżenia do tego modelowego stanu. Materiał, który jest tutaj tworzywem, zaprzecza cesze definicyjnej autentycznego folklo­ ru (obojętnie jak go będziemy rozumieli), gdyż nie stanowi treści rzeczywiście funkcjonujących społecznie, zmieniających się, żywych. Można na nim dokonywać „operacji", zabiegów choreograficznych, ale jego semantyka jest ustalona w swej kanonicznej formie. 11. 2. Estradowa wersja kurpiowskiego tańca „Stara Baba", PZPiT „Mazowsze", Karolin, 1949 161 �„Twórczość" folklorystyczna ma ściśle określone ramy, ma ona na celu nie tyle k o m u n i k o w a n i e pewnych przejawów kultury, ile raczej m a n i f e s t o w a n i e wybranych wartości z nią związanych. Rozważmy tę kwestię nieco bliżej, gdyż w tym enigmatycznym sformułowaniu nie uwydatnia się jeszcze sens proponowanego odróżnienia manifestacji od komunikowania. Przyjmijmy zatem, iż na kulturę spojrzeć możemy jako na rzeczywistość symboliczno-myślową, składającą się z różnego ro­ dzaju przekonań, „organizujących" pojęciowo otaczający człowieka — członka danego społeczeństwa — świat przyrodniczy i społeczny w pewną całość. Na przekonania te składają się, między innymi, normy i dyrektywy, dzięki którym każda jednostka posiada coś w rodzaju „przewodnika" po owym świecie — jego wartościach i sposobach ich realizacji. Wśród zbioru rzeczonych przekonań możemy wyodrębnić takie z nich, które przyporządkowują czynnoś­ ciom kulturowym sensy polegające na zakomunikowaniu lub zama­ nifestowaniu jakiegoś stanu rzeczy. Reguły interpretacji, które wyrażają owe przekonania, to reguły semantyczne, zaś ich zespół tworzy s e m a n t y k ę k o m u n i k a c j i k u l t u r o w e j . Abyśmy mogli mówić o dokonującym się społecznym procesie komunikacji, semantyczne przekonania kulturowe przyporządkowujące czynnoś­ ciom symboliczno-kulturowym odpowiednie odniesienia przedmio­ towe (inaczej sensy komunikacyjne) zakładać muszą pewne pozasemantyczne przekonania inne, które nakładają ograniczenia na to, co podlega komunikowaniu; niejako z góry organizują one i charakte­ ryzują komunikowane stany rzeczy. Porozumiewamy się ze sobą z taką dokładnością i w takich granicach, jakie wyznaczone są przez wspólne respektowanie założeń wchodzącej w grę semantyki. Na­ zwijmy te przedsemantyczne charakterystyki z a ł o ż e n i a m i se­ m a n t y k i d a n e j k u l t u r y ; mogą one wywodzić się (tak było w społecznościach plemiennych, a także w klasycznych wspólnotach chłopskich) z mitu, który organizował „pole semantyczne" tego, o czym orzekano w odnośnych kulturach. Ale rzeczone założenia wywodzić się mogą także z potocznego doświadczenia społecznego, jak choćby w nowożytnej kulturze europejskiej. Możemy chyba przyjąć, że również w kulturze chłopskiej wytworzyła się wizja świata narzucająca sposoby rozumienia i opisy­ wania, a także ustosunkowywania się do otaczającej rzeczywistości. Nie mogąc w niniejszym szkicu mówić o cechach światopoglądu chłopskiego, w którym zawarta była owa wizja świata, powiedzmy jedynie, że odwoływano się doń w praktycznym postępowaniu jako sankcji motywującej je. Znak krzyża czyniony na spodniej części chleba odwołuje się, przykładowo, do mitu (przekazu światopoglą­ dowego) o ukrzyżowaniu Chrystusa i dopóki mit ten nie „obumie­ ra", waloryzuje i tłumaczy czynność poprzedzającą krojenie pieczy­ wa. Jest to oczywiście przykład najprostszy, obecność mitu w kultu­ rze przybierać może o wiele bardziej subtelną, wyrafinowaną postać, o czym przekonać się możemy choćby z przenikliwych analiz Paula Ricoeura. Cechą założeń komunikacji semantyczno-kulturowej (cechą przedsądów, na których opiera się semantyka komunikacji) jest jednak tendencja właśnie do „obumierania" poszczególnych mitów, a niekiedy całych ich zespołów. I tak, również obecnie czyni się znak krzyża w różnych sytuacjach, wcale przy tym nie aktualizując pierwotnego mitu, jego każdorazowe „przypominanie" nie jest niezbędne. Wykonując odpowiednie czynności symboliczne manife­ stuje się jedynie przynależność do społeczności, w której pierwotnie obowiązywała realizacja „żywych niegdyś wartości światopoglądo­ wych (co nie musi — rzecz jasna — przesądzać, że indywidualnie podmioty kultury mogą niekiedy ciągle identyfikować się z żywym mitem). W skali społecznej jednak elementy światopoglądu mają jedynie pośredni udział w procesie komunikacji społecznej (tworzą przecież stale założenia tejże komunikacji, określony blok niewerbalizowanych przedsądów), przejawiając się w sferze działań z zakresu praktyk komunikacyjnych, np. w obyczaju czy języku. Proces, który zasygnalizowałem, nazywany jest konwencjonalizacją semantyki komunikacji kulturowej, a polega on na stopnio­ wym autonomizowaniu się poszczególnych przekonań semantycz­ nych względem przekonań będących ich założeniami. Można bo­ wiem całkowicie prawidłowo partycypować w dziedzinie religii, nie 11 162 odwołując się do organizujących działania religijne dyrektyw seman­ tycznych — nie są one funkcjonalnie niezbędne i zanikają w świado­ mości społecznej. Mówi się czasami o tzw. katolicyzmie obyczajo­ wym; właśnie w jego ramach cała sfera przekazów światopoglądo­ wych związanych z religią katolicką schodzi na dalszy plan na rzecz czysto zewnętrznej manifestacji wartości „dobrego chrześcijanina". Zautonomizowanie się całych bloków przekonań nie oznacza wcale, iż niemożliwa jest ich aktualizacja, „przywoływanie". Dzieje się tak zawsze w okresie głównych świąt kościelnych, kiedy to przypomina się wiernym sens pierwotnych przekazów chrześcijańskich i ich znaczenie (nieprzemijające) dla życia dzisiejszego. Brak funkcjonalności założeń semantyki względem przekonań semantycznych powoduje, iż (1) uczestnicy kultury, posługując się dyrektywami semantycznymi nie muszą uświadamiać sobie jakich­ kolwiek ich założeń, (2) praktyka komunikacyjna pełni w pewnych okolicznościach tylko funkcję integrująco-różnicującą, nie pełniąc już funkcji waloryzowania za pośrednictwem komunikacji (zacho­ wania zwyczajowe). Nieco inaczej „mechanizm" konwencjonalizacji semantyki charakteryzuje Paweł Ozdowski, który uważa, iż funkcjo­ nalność działań społecznych wymaga niezbędnie konwencjonalizacji semantyki pojęć, za pomocą których artykułowane są sądy respek­ towane w skali społecznej. Efektywność komunikacji w większości wypadków nie wymaga, aby indywidualni jej uczestnicy uświada­ miali sobie założenia wchodzącej w grę semantyki, w innych jednak uświadamianie owo jest raczej niezbędne, o czym jeszcze powiemy. Wracając do społeczności chłopskiej; wydaje się, że semantyka komunikacji kulturowej była w niej ustabilizowana, charakteryzo­ wała się jednakowością i stałością swoich założeń, które były powszechnie respektowane. Stąd biorą się m.in. opinie o „odwiecz­ nym", niezmiennym na przestrzeni wieków konserwatyzmie chłops­ kim. Kultura chłopska bardzo restryktywnie ustosunkowała się do odchyleń od obowiązującej wizji świata, nie dopuszczała ujęć odmiennych. Jako taka, kultura ta nie wymagała od swych podmio­ tów stałego odwoływania się do swoich semantycznych założeń, ich przywoływania, stąd też założenia te tym łatwiej ulegały daleko idącej konwencjonalizacji. Można łatwo przekonać się, iż tak właśnie było; chyba każdy z badaczy-etnografów napotkał trudności usiłując dociekać motywacji określonych działań obrzędowo-rytualnych czy religijno-obyczajowych; zwerbalizowanie założeń leżących u podstaw tych czynności jest zwykle dla tzw. informatora zadaniem tyleż trudnym, co niezrozumiałym. Jakież zniechęcenie ogarnia młodych adeptów etnografii, gdy bezskutecznie wypytują o to, dlaczego robi się tak a tak; standardowa odpowiedź, jaką słyszą, a której nie sposób przyjąć jako wyjaśnienia (chociaż kryje się w niej wyjaśnienie), brzmi zwykle: „bo tak robił ojciec, dziadek", „zawsze tak było" itp., itd. Konwencjonalizacja semantyki jest procesem dotykającym każ­ dą kulturę, przy czym w społeczeństwach nowożytnoeuropejskich mamy wyraźną stopniowalność „zacierania się" jej założeń. Na jednym krańcu znajduje się praktyka komunikacji językowej, gdzie wręcz niezbędne jest, aby eliminować polisemiczność, jeśli nie chcemy wikłać się w spory semantyczne (Ricoeur mówi o tzw. polisemii uregulowanej). Z drugiej strony mamy sztukę i praktykę artystyczną, które wręcz „żywią" się polisemicznością, zmuszając odbiorców do indywidualnych prób rekonstrukcji założeń poszcze­ gólnych sądów „ucieleśnionych" w dziele sztuki. W świetle tego, co zostało wyżej powiedziane można teraz powiedzieć, iż w ramach działań zwanych folklorystycznymi docho­ dzi do c a ł k o w i t e j i z a m i e r z o n e j konwencjonalizacji założeń elementów kulturowych przedstawianych jako „rekonstrukcja folk­ loru". Czynności folklorystyczne funkcjonują autonomicznie wzglę­ dem swoich założeń, tzn. względem kultury, która była ich źródłem. W folklorze autentycznym, żywym, stopień rzeczonej konwencjona­ lizacji nigdy nie jest pełny, uważam wręcz, że zjawiska folkloru są rozpoznawalne właśnie ze względu na „żywą" semantykę. Nie należy jednak mniemać, że w ramach folkloryzmu niemożliwe staje się zrekonstruowanie założeń owej semantyki, ale nie jest ono ani niezbędne, ani pierwszoplanowe, co wynika z samej istoty folkloryz­ mu jako działalności artystycznej o cechach z góry założonej monosemiczności. Tym właśnie różni się manifestowanie w działa­ niu folklorystycznym od komunikowania w folklorze. 12 �wcześniej zdanie, że folkloryzm nie jest zjawiskiem statycznym, że w ramach „kultury folklorystycznej" dokonuje się charakterystyczny proces przekształceń. Jest to w moich oczach proces s t o p n i o w e j d e g r a d a c j i d o p r o w a d z o n e g o do k r a ń c o w e j k o n w e n ­ c j o n a l i z a c j i i m o n o s e m i c z n o ś c i f o l k l o r y z m u , który wkracza w tytułową fazę p o s t f o l k l o r y z m u narodowego. Proces ten, co ciekawe, był niejako przewidywany w momencie narodzin samego zjawiska folkloryzmu. Jeszcze na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zauważano zabiegi zmierzające do stworzenia narodowej jedności folklorystycznej, do połączenia wszystkich warstw narodu pod sztandarem folkloru narodowego. Folkloryzm miał wprawdzie nosić znamiona lokalności, regionaliz­ mu, ale od początku zmierzał ku uniwersalizmowi, gdzie „ojczyznę lokalną" zastępowała po prostu — Ojczyzna. Zobaczmy jaki jest współcześnie efekt sygnalizowanego procesu. Zwróćmy uwagę na to, iż od samego początku folkloryzm był nie tylko zjawiskiem artystycznym, lecz był także głęboko nacechowany ideologicznie, zawsze wartościowany pozytywnie przez praktykę prawno-polityczną państwa i to bynajmniej nie ze względu na jego walory estetyczne czy edukacyjne. Jego ideologiczna funkcja na tym, między innymi, polegała, iż folkloryzm utożsamiano właściwie ze swoiście pojmowaną „ludowością", z propagowanym jej modelem. Model ludowości identyfikowano z kolei ze znaczącymi cechami polskiej kultury narodowej, w ramach której zlewają się bezkonflik­ towo i bez reszty wszystkie jej konstytutywne nurty. Tak pojęta „folklorystyczna kultura narodowa" jednoczyć powinna Polaków wokół tego, co w kulturze postępowe, barwne i dostępne ogółowi. Jednakże kultura nie znosi równości i dekretowania takiego to a takiego jej charakteru. Nie chciałbym być źle zrozumiany — nie chodzi o podważanie roli elementów kultury ludowej w całokształcie kultury narodowej, chodzi o sposób w y o b r a ż a n i a sobie tej roli. Trawestując sformułowanie Rocha Sulimy powiedzieć można, że polityczno-ideologiczna praktyka współczesności wyznacza logikę folkloryzmu. Uwikłania pozaestetyczne i pozaartystyczne ruchu folklorystycznego od razu wyznaczały możliwy do przewidzenia rozwój pierwotnych form przejawiania się folkloryzmu — od lokalnego (regionalnego), do wybranych elementów, którym przy­ daje się walor „narodowości". Folklor poszczególnych regionów etnograficznych staje się z wolna przede wszystkim z n a k i e m f o l k l o r u n a r o d o w e go, wyrazem zewnętrznej, sztucznej s k o n ­ wencjonalizowanej „ludowości patriotycznej". Wymienione w niniejszym szkicu cechy folkloryzmu powodują, że poddaje się on stosunkowo łatwo kolejnym zubożeniom semanty­ cznym. Faza postfolkloryzmu charakteryzuje się jednak nie tylko maksymalnym uproszczeniem treści przekazu folklorystycznego, 15 16 Prace z konkursu: „Ziemia bliska sercu", Toruń 1988: i l . 3. Antoni Kamiński, Od myszy do cesarza wszyscy żyją z gospodarza, rzeźba, drewno polichr., wys. 44 cm. Kutno; i l . 4. Tadeusz Żak, Majówka obraz, ol/pł., 60 x 60 cm. Kielce Podobny proces konwencjonalizacji w dziedzinie prozy o prowe­ niencji ludowej zauważa w swym interesującym studium Roch Sulima. Jego zdaniem w przeciwieństwie do pierwszej powojennej generacji pisarzy nurtu wiejskiego, eksploatującej, przetwarzającej, prowadzącej dialog z własną plebejską genealogią (co zaowocowało interesującym rodzajem prozy „rodowodowej"), generacja następna z owego wiejskiego rodowodu uczyniła rodzaj skonwencjonalizowa­ nego zespołu reguł. Sulima cytuje wypowiedź Zygmunta Ziątka, który tak oto odsłania mechanizm literatury kryptoludowej: „Wy­ starczy mieć gazetową orientację w naturze konflików społecznych dzisiejszej wsi («stare» i «nowe» w stosunku do ziemi, dramat ludzi starych, pozbawionych następców) i w naturze współczesnych kontrastów kulturalnych (sąsiedztwo dawnych form zagospodaro­ wania wolnego czasu), aby dać pozór podjęcia aktualnej problema­ tyki społecznej. Wystarczy, i to «z grubsza», może nawet nie z lektury, ale z krytycznych interpretacji, znać książki Nowaka, Myśliwskiego, Redlińskiego, aby wiedzeć, jakiego języka użyć, jakie mitologizacje zastosować, do jakiej symboliki się odwołać — żeby to wypadło i atrakcyjnie, i «uniwersalistycznie», i «nowocześnie». No i trzeba jeszcze mieć jakieś wspomnienia wiejskie — z wakacji spędzanych u rodziców, z kośby, z wiejskiej zabawy, żeby posklejać rozmaite inspiracje, nadać temu, co zostało pościągane z różnych stron — pozór osobistego przeżycia." 13 Ze swej strony Roch Sulima upatruje szansę dla pogłębionej literatury nurtu chłopskiego w „poznawaniu kultury ludowej niefolklorystycznej", w penetracji bezpośredniej tradycji słowa ludowego, która powinna zastąpić „folklorystyczną kalkę" językową, którą posługują się obecnie przedstawiciele tego nurtu prozy. Jest to nic innego, jak postulat dekonwencjonalizacji, sięgnięcia do autentycz­ nej semantyki języka i kultury warstwy chłopskiej, a nie do jego „protezy", kliszy folklorystycznej. Folklor — postuluje Sulima — „nie może być już traktowany jako punkt wyjścia czy układ odniesienia" . 14 Wróćmy jednak do głównego nurtu naszych rozważań. Padło 163 �jego kulturowego ładunku, ale też jego zupełnym oderwaniem od kontekstu kulturowego. Kultura współczesna pełna jest przykładów postfolklorystycznego funkcjonowania znaków ludowości; ich pre­ cyzyjne zidentyfikowanie wydaje się frapującym zadaniem dla etnologa. Tutaj tylko wybrane przykłady, bez interpretacji: zespoły regionalne z biało-czerwonymi chorągiewkami w pochodach 1majowych, festiwal chórów polonijnych w „ludowej" oprawie (dzieci w strojach, wycinanki w wystroju, identyfikowanie pieśni patriotycznej z ludową), przywitanie „na ludowo" polskich lotni­ ków — mistrzów świata (nota bene głównie zawodowych żołnierzy), festyn „Trybuny Ludu", na którym kapela podwórkowa z Łodzi gra muzykę ludową wplatając słowa „na temat" aktualnej sytuacji politycznej, rzeźba ludowa na zadany temat patriotyczno-narodowy itd., itp. Są to jedynie pierwsze z brzegu przykłady. Kuriozalny już przypadek utrwalonej świadomości postfolklorystycznej stanowił nadany w przerwie sierpniowego VIII Plenum КС PZPR krótki film pt. Krakowski kadryl. Czego tam nie było: młodzi jeźdźcy w strojach krakowskich (czytaj: narodowych) galopujący wściekle (w stylu Kozaków Nadwołżańskich) wokół sceny, na której zespół folklorys­ tyczny tańczy typowy ludowo-narodowy taniec (sic!) kadryl. Na zakończenie kilka uwag o przejawianiu się świadomości i praktyki postfolklorystycznej w dziedzinie sztuki zwanej ludową. Poszczególne jej dziedziny były od dawna szczególnie wdzięcznym polem dla zabiegów deformujących kulturowe korzenie czynności i wytworów ocenianych estetycznie z punktu widzenia kategorii zupełnie im obcych. „Wypreparowanie" sztuki ludowej z kontekstu kultury chłopskiej dokonało się stosunkowo szybko, a wytwory tej sztuki od dawna funkcjonują w świadomości społecznej jako przejawy folkloru. Pojawiła się inspirowana folkloryzmem plastyka ludowa; o problemach związanych z możliwym kierunkiem rozwoju takiej działalności pisał swego czasu Stanisław Błaszczyk.' Wyraź­ nie oddzielono działania tego typu od sztuki ludowej sensu stricto. Nie będąc w żadnej mierze znawcą problematyki sztuki ludowej fachowcom pozostawiam zagadnienie, gdzie kończy się, a gdzie zaczyna owa sztuka, czy należy ją nazywać tak czy inaczej, jakie jej dziedziny wyodrębnić etc. Spójrzmy jedynie na tę kwestię (ciągle, jak się wydaje, kontrowersyjną) z kulturoznawczego punktu widzenia. Panuje raczej zgoda, przy różnych werbalizacjach, co do tego, iż tzw. tradycyjna sztuka ludowa była ściśle związana z religijnością i obyczajowością ówczesnej wsi, że jej specyficzna estetyka może być 7 18 PRZ 1 J. Burszta, Folklor, folklorystyka, folkloryzacja, „Teatr Ludowy" 1—2:1966, s. 39—40 (Głos w dyskucji na konferencji folklorystycz­ nej w Zakopanem w dniach 17— 19 X I 1965). M . Weber, Gesammelte Aufsatse zur Wissenschaftslehre, Tubin­ gen 1922, s. 207 H. Bausinger. Zur Kritik der Folklorismuskritik, (w:) H . Bausinger (Hrsg.), Populus revisus. Beitrdge zur Erforschungder Gegenwart, Tubingen 1966, s. 61—75. Pierwszy użył określenia „folkloryzm" H. Moser w artykule Vom Folklorismus in unserer Zeit, „Zeitschrift fur Volkskunde" 58:1962, ss. 177—209 J. Burszta, Folkloryzm w Polsce, (w:) Folklor w życiu współczes­ nym, B. Linette (red.), Poznań 1970, s. 11 Tamże, s. 12 J. Kmita, Epistemologia w oczach kulturoznawcy, „Studia Filozo­ ficzne" 4:1985, s. 33 Hasło „folkloryzm", (w:) Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.). Warszawa 1987, s. 131. Oczywiście w szkicu niniejszym zupełnie pomijam sprawę folkloryzmu romantycznego, pozytywistycznego czy młodopolskiego implikującą odmienny ze­ staw problemów. Tutaj powiedzmy tylko, iż należałoby pojęcie folkloryzmu odnoszone do zjawisk kultury X I X i początków X X wieku obwarować kilkoma istotnymi uzupełnieniami. Hasło „folklor", op. cit., s. 124 M . Waliński, Folklor i folklorystyka. Kilka uwag wstępnych, (w:) Teoria kultury. Folklor a kultura, opracował i wyboru dokonał M . Waliński, Katowice 1978, s. 39 „Autentyczny" pochodzi z greckiego authentikós i oznacza tyle co: prawdziwy, rzeczywisty, oryginalny, nie podrobiony, wiarygod­ ny, pewny. 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 rozważana tylko w tym szerszym kontekście, że sztuka ta nic była autonomiczną dziedziną kultury. Rozpoznaje się już dzisiaj, że podejście do niej miało w przeważającej mierze typowo adaptacyjny charakter, imputujący zjawiskom religijnym, techniczno-użytkowym, obyczajowym, czy nawet magicznym charakter czysto artysty­ czny. Takie spojrzenie poprzez „światopogląd sztuki" utrwaliło się w odbiorze sztuki folklorystycznej. Przyjmijmy, że wyróżnić można dwa rodzaje komunikowania artystycznego: (1) komunikowanie o semantyce nieustabilizowanej, które „wymusza" przywoływanie odpowiednich założeń rzeczonej semantyki oraz (2) komunikowanie o semantyce ustabilizowanej, „obywające się" bez tych założeń. Wydaje się, że poszczególne dziedziny sztuki ludowej można rozpatrywać także i z tego punktu widzenia. Pierwszy i drugi rodzaj wchodzącego w grę komunikowania pozwala rozróżnić np. sztukę samorodną odwołującą się do komuni­ kowania rodzaju (1) — (wchodzi tutaj w grę perspektywa jednostki uwikłanej w różne mity, które „ożywiają" tę twórczość) od sztuki opartej już wyłącznie na typie (2) komunikowania. To natomiast, co rozumiem pod postfolklorystyczną fazą sztuki zwanej ludową nie jest już żadnym rodzajem komunikowania, nie chodzi już tutaj o jakiekolwiek założenia semantyki, ale o całkowicie autonomiczne funkcjonowanie wytworów owej wytwórczości jako znaków folkloru. Jak jednak długo można schema tyzować wyobraże­ nia „na temat" jakiejkolwiek sztuki? Czy w ramach działalności postfolklorystycznej w dziedzinie sztuki możliwe jest zdekonwencjonalizowanie tych wyobrażeń tak, aby poszczególnym jej wytworom przywrócić jakiekolwiek kulturowe konotacje? Oto dwa generalne pytania skierowane do krzewicieli „ludowości folklorystycznej". Mają one także walor teoretyczny; jedno z zadań etnologii współczes­ ności widzę właśnie w szczegółowym ustosunkowaniu się do pytań wymienionych w niniejszym szkicu, a także do wielu innych przeja­ wów „folkloryzmu zdegradowanego". Analiza tych zjawisk sytuuje etnologię w samym centrum żywych „stanów kultury". Pora najwyż­ sza, by etnolog starał się teoretycznie reflektować nad zjawiskami, z którymi dotąd jedynie emocjonalnie się identyfikował, bądź — rów­ nie emocjonalnie — się im sprzeciwiał. Pora na postfolklorystyczną fazę badań etnologicznych. Nazwijmy tę fazę antropologiczną kryty­ ką kulturową — łączy ona w sobie analizę przedmiotową kultury z refleksją nad etnologicznymi wyobrażeniami, jak tę kulturę badać. PISY 1 ' Por. choćby ostatnio u nas przetłumaczoną pracę Symbolika zla. Warszawa 1986. Swego czasu Ricoeur prowadził interesującą pole­ mikę z Levi-Straussem, któremu zarzucał, iż jego „metoda struktu­ ralna" użyteczna jest jedynie w odniesieniu do mitów, które ze swej strony nazywam mitami o skonwencjonalizowanej semantyce. Por. także interpretację istoty niezgodności między Ricoeurem a Levi-Straussem w pracy P. Ozdowskiego Teoria kultury wobec heremeneutyki Ricoeura, Warszawa—Poznań 1984 P. Ozdowski, op. cit.; o konwencjonalizacji semantyki pisali J. Kmita i E. Kobylińska. Por. J. Kmita, Światopogląd ucieleśniony — światopogląd ucieleśniający się, „Sztuka" 6/2:1978, ss. 58—60; E. Kobylińska, Hermeneutyczna wizja kultury, Warszawa-Poznań 1985 R. Sulima, Literatura a dialog kultur, Warszawa 1982, s. 210. Cytowana wypowiedź pochodzi z artykułu Z. Ziątka pt. Wysłuchana modlitwa, zamieszczonego w „Tygodniku Kulturalnym " nr 33 z 1979 roku. Podobny trend „kalkowania" stanów świadomości w reportażach „na tematy wiejskie" obnażony został przez D. Czaję i Cz. Robotyckiego w artykule Rodzina wiejska na Podlasiu — według tygodnika ..Przyjaciół­ ka", „Polska Sztuka Ludowa" 3—4:1986, ss. 149—156 R. Sulima, op. cit., s. 209 J. Burszta, Folkloryzm w Polsce, op. cit., ss. 24—25. „Praktyka współczesności wyznacza logikę ludowości", R. Suli­ ma, op. cit., s. 15. S. Błaszczyk, Rola folkloryzmu w procesie przeobrażeń sztuki ludowej, (w:) Folklor w życiu współczesnym... op. cit., ss. 47—65 Por. wypowiedź w dyskusji A. Jackowskiego zawartą w pracy Folklor w życiu współczesnym..., ss. 121—123. Swoją drogą wspom­ niana dyskusja była chyba jedną z ostatnich „gorących" dyskusji w polskiej etnologii powojennej (przynajmniej z tych zapisanych). 1 2 13 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 Fot: Jan Świderski — il. 3, 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82269495730340871f3d1118d7fa8f79.pdf f1c79306d4a8305e3a471229f7e1eada Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3096 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2900 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.562-568 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLES Summary of articles ne authority, aiming at getting h i m acquainted progressively deeper w i t h those secrets of the art of life that w o u l d n o t be available to h i m w i t h o u t the intermediation of those w h o had been chosen by the Muses and A p o l l o . Jerzy D a n i e l e w i c z Table Initiations - Reflections on the Greek symposton T h e feast (repast), and i n particular that part w h i c h followed the m a i n course (sympósion), occupies a special place i n the c u l t u Zbigniew re of the ancient Greece. D u r i n g the archaic and classical epochs, Benedyktowicz To Render the Mystery Cbser. An Interview with Wlodzimierz niewslu Sta- w h i c h are best k n o w n to us today, a series o f features can be observed, w h i c h allow us to juxtapose and compare the sympósion w n h Asked about his plans the artist develops the m o t i f o f further religious rituals and analyse i t as an esoteric i n s t i t u t i o n , a selected stages of a trip to Greece and the sources o f the drama. H e analy- society w i t h i n w h i c h special norms and customs applied (what is ses the figure of Euripides, w h i c h w i l l comprise the focal p o i n t o f particularly notable being the i m p o r t a n t role o f homosexual rela- a consecutive theatrical project. I n response to a question concer- tions between m e n ) . I n the course of i n i t i a t i o n , features and quali- n i n g the significance of his cooperation w i t h Jerzy G r o t o w s k i , dra- ties respected i n the Greek polis were formed, attributes particular- matic departure and the f o u n d a t i o n o f his o w n theatre, he outlines ly cultivated by the aristocracy, since the sympósion derives many the differences between the Grotowski theatre and „Gardzienice", o f its qualities from the period when the nobility held a d o m i n a n t and describes his last meetings w i t h J. Grotowski. position i n the army, where the event functioned as an anstocratic m i l i t a n ' " c l u b " . I n the colourful "sympotic space" there was a place n o t o n l y for entertainment, but also for paideia; an i m p o r t a n t i n - Mariusz G o l a j ''Memrnorphoses" - an Actor's strument for the latter being poetry, for the performance of w h i c h Notes Collected reflections by one of the "Gardzienice" actors referring to work o n The Golden a sympósion created b o t h a background and an o p p o r t u n i t y . Ass. Wlodzimierz Tomasz Lengauer Dionysis Kourotrophos! Rodowkz "Onou Orchests" - the Dance of the Ass. About Work on "Meta- ece and the Cult of Initiations of Male Youth in Ancient Gre- Dionysis T h e characteristic feature of the Greek Dionysus (one o f many, morphoses" T h e author - one of the co-creators and leading actors of the to speak candidly) is his appearance i n female disguise and i n a fe- "Gardzienice" group - tells about behind-the-scenes aspects and male form. Due to his character, the god is described as dimorplius. the history of a spectacle. T h e titular spectacle, w h i c h undergoes T h i s is n o t merely a matter o f fantasy among poets or mythographs an e v o l u t i o n , is the very essence o f a m u l t i - m o t i f project, the but is an element of the rich Dionysian mythology. T h e Dionysian extract of years o f arduous work, wanderings d o w n assorted cul-de¬ rituals show such behavioural examples o f his worshippers, i n -sacs, and the discovery i n oneself and others certain places that w h i c h the traditional distinction between the sexual roles o f male would have never been revealed w i t h o u t this adventure. Frequen- and female is n o t observed. O n the other h a n d , it is well k n o w n tly, completed and well-devised episodes were rejected because that a blurring of the border between sexes and a ritual transve- they d i d n o t contain the element of " l i f e " . T h e process o f creation stism occur i n many i n i t i a t i o n rituals ( w h i c h is best proven by so- was always dominated by openness towards the unbridled imagina- me marital rituals) connected w i t h y o u t h , or rather w i t h reaching t i o n and creativity of each o f the actors-authors, combined w i t h full social maturity. complete trust towards the ultímate decisions o f the director. O f Dionysian rituals, such character is most discernible i n the feast i n Pattai as described by Pausanias ( V i l 19.1-20.2). I t was assigned the category of a y o u t h i n i t i a t i o n ritual by Gerhard Baudy. Krystvna Battel Even before this, a t t e n t i o n was d r a w n t o the possibility of asso- Poets' Paideia T h e range of use of die multi-semantic Greek term paideia has ciating the genesis of tragic choirs w i t h the i n i t i a t i o n o f youth been limited here to the exclusively educational meaning, and he- Uohn W i n k l e r ) . T h i s view is rather slenderly based and i t was not re i t means simply: " e d u c a t i o n " " u p b r i n g i n g " or " f o r m i n g " . T h e accepted by the world o f science, but the relationship o f Dionysus expression "Poets' paideia" included i n the title of the paper reflects to the i n i t i a t i o n o f y o u t h seems, nonetheless, very close. the dichotomy, so characteristic of the residents of the ancient T h e point is that Dionysus neither looks after the upbringing Hellas, the discrepancy of their views on issues connected w i t h the processes, nor has any noticeable relation w i t h sexual maturiry process of artistic creation, being discernible i n attempts to expla- among boys (as does A r t e m i s i n respect of girls), so i t is n o t clear i n the very nature of the poet's profession and its being special in why this god should be related to the social maturity of y o u t h . comparison w i t h other aspects of h u m a n activity, and i n definition Such a relationship seems obvious w i t h Hermes and Herades (phy- o f the artists' mission towards the reader that relates to the for- sical fitness, labour and combat), possible and probable w i t h A p o l - mer's creation. T h e correlation of this diversity is the t w o f o l d path lo (upbringing, education, the character o f A p o l l o as the original along w h i c h the poetic paideia is produced, i n w h i c h the artist/cre- deity of the fratría), however, the relation of Dionysus w i t h m a t u - ator is on the one hand a recipient o f education, being on the other rity o f young people may evoke reactions of surprise. the author of the upbringing process. It seems that the answer to the question about the nature o f T h u s , i n the first part o f the paper the issues discussed will be and reasons for this relationship should be sought first of all i n the the m a i n aspects related to the rationally inexplicable - i n the Gre- very character of Dionysus as an ambivalent, ambiguous and very eks' o p i n i o n - m o m e n t w h e n one actually becomes a poet, and al- often deceitful deity o f the transition stages, a deity w h o himself d i - so presented w i l l be the epic and lyrical incarnation of the topos - sturbs and restores the worldly order. Dionysus embodies the so called Dichierweihe, along w i t h the richness of its initiatory shows to his worshippers the hazards o f the savage w o r l d , and, at and mystic references. T h e second part of the dissertation w i l l con- the same time he shows the ways to c o n t r o l and use t h e m . There- sider matters connected w i t h the poetic docere (teaching). These fore he is also the god of social maturity, w h i c h should be develo- are understood as the stimulation o f the auditor, assisted by a d i v i - ped by young people, realising its disadvantages and the danger of 562 and �SUMMARY OF ARTICLES the stale i n w h i c h its basis can become weakened. Thus, Dionysian and the Odyssey). T h e authot also ponders whether and to what rituals may also symbolise the p a t h young people follow appro¬ extent i t w o u l d be sensible to speak about spirituality i n O l d Gre¬ aching maturity, and how through the ritual distortion of n o r m a l i - ek music considering that the modern division i n t o material and ty they may affirm its televance. A l s o i n this way Dyonisus may be spiritual values has little i n c o m m o n w i t h Greek mentality, and considered a deity of kourotrophos type. bluts the perception of its specificity. Lech T n c i o n k o w s k i The Demeter Mysteries Lesrek K o l a n k i e w i c z m Attica (The Lykomidai Rituals m Phyla - between Initiation and Mystery) Polish Spectacles and the Religion of Dionysus T h e problems broached i n the text are situated along the bor- A n c i e n t authors frequently mentioned the mysteries w h i c h t o - derline between religious studies and theatrology. T h e i r p o i n t of ok place i n the clan sanctuary of the L y k o m i d a i i n the A t t i c de- departure consists of t w o issues: the problematic nature o f ancient me o f Phyla. T h e mysteries were held i n t w o temples located i n Polish deities and the ideological and staging aspects of Dziady a single holy circle: the first w i t h altars of A p o l l o Dionysodotes, (Forefathers' Eve), the arch-drama by A . Mickiewicz. By resorting A r t e m i s Selasphoros, Dionysus A n t h i o s , N i m p h a i Ismenidai and to the classical tripartite division of Indo-European mythology de- Ge (Megale theos); the second temple contained altars o f Deme- vised by Dumezil, the author reconstructed, upon the basis of ter Anasidora, Zeus Ktesios, A t h e n a T i t h r o n e , Kore Protogone a meticulous analysis of O l d Polish literature, the pantheon o f Sla- and Semnai T h e a i . T h e presence of numerous deities is connec- vic deines, indicating the incompatibility of the tripartite division ted by the idea of the i n i t i a t i o n of young people via wine and dan- i n relation to Polish mythology. Emphasis is placed o n the distinc- ce. T h e whole ceremony was sreeted by Demeter and Zeus as the tive presence i n Slavonic beliefs o f deities protecting the spirits " i n guardians of the welfare of the c o m m u n i t y . O w i n g to their archa- the other w o r l d " . ic charactet the Phyla mysteries seem to be inscribed i n t o a more T h e author paid special attention to connections between Po- general scheme l i n k i n g an i n t r o d u c t i o n i n t o the mystery of life lish annual rites associated w i t h the wintet-spring cycle (the mar- and death w i t h the i n i t i a t i o n rituals. Just as engrossing is the h i - ked role played by women) and the A t h e n i a n festivities i n honour story of the L y k o m i d a i clan and sanctuary. T h e hall o f i n i t i a t i o n of Dionysus. L. Kolankiewicz claims that A . Mickiewicz conducted (telestetion) was the c o m m o n property o f genos L y k o m i d a i . B u r n t numerous parallels both w i t h the Greek Anthesteria and d o w n by the armies o f Xerxes (480 B. C.) it was rebuilt and deco- k n o w n from descriptions o f ethnographic exotica: "he suddenly d i - rated w i t h murals by Themistocles, a member of the clan (478¬ scerned Greek and A f r o - A m e r i c a n rites i n his o w n county"- T h e 472). W r i t i n g s of the gnostic Sethian sect tecall that d u r i n g the w r i t i n g of Dziady is comprehended as a myth-creating process. T h e rites Roman era the walls of the portico featuted a m u r a l depicting hero of the drama, "the H e r o of the Poles", is a mythical hero, Phaos chasing Phykola (gnosric i n t e r p r e t a t i o n or impact?). D u - combining the ideas of rebirth, salvation and redemption. ring the f o u r t h century B.C. Methapos, w h o came from Phyla, „rev i v e d " the celebtated mysteries i n A n d a n i a by i n t r o d u c i n g the m y t h of the Messenian origin of the rituals performed i n A t h e n s T h e L y k o m i d a i chanted O r p h i c songs d u r i n g the rituals i n c l u ding hymns to Eros ascribed to Pamphos and Orpheus as well as a hymn to Demeter w r i t t e n by Mousaioa As a boy Euripides se- rved i n the sanctuary as a cupbearer p o u r i n g wine for the d a n - cers T h e possible impact o f the theology of the P h y l i mysteries upon his hymn to the M o t h e r i n the tragedy H e l e n * remains wi¬ t h i n the sphere of suppositions Krzysztof R u t k o w s k i P r * t n and Rite. The world and Tradition a c c o r d i n g to Mickiewicz T a l k i n g of transfer of ttadition takes us back to the Bible, and i n particular ro Genesis and the m y t h of A d a m and Eve about the creation o f the body, the soul and the language. T h e mystic Jewish tradition, but n o t only Jewish, paid special a t t e n t i o n at the bodily genesis of cognition, seeking the reflection of all intellectual activity i n bodily activities. Even the most absttacth/e logical categories have their roots i n the somatic structute of the h u m a n being. Transfer of tradition " f r o m hand to h a n d " - as Mickiewicz said at the College de France - i n other words contact of the living w i t h Giovanni Cerri Ancient Greek Poems on Nature and Mysteries' the dead, or the Dziady (a distant L i t h u a n i a n equivalent of H a l l o - Rituals Careful reading o f some fragments by Empedokles and of "the ween - translator's note) celebration - w o u l d be based on a care- I n t r o d u c t i o n " by Parmenides proves beyond doubt that their po- ful, modest reinterpretation of the promise included i n the first Bo- ems about natute were, to a certain extent, related to local rituals; ok of the O l d Testament and reading of the story about God's bo- that is, respectively: w i t h the famous Demetrian mysteries i n A k r a - dily sacrifice, confirmed by the Evangelists. gas (and, perhaps, also i n T h u r i o i ) and i n Eleia. Speaking more precisely - the doctrines o f these philosophers o n the elements and Zbigniew Taranienko existence should be ptesented simultaneously b o t h as an interpre- The Golden Ass of "Gardzienice" t a t i o n of divine systems and o f m y t h i c a l tales specifically characte- - the Uncovering of the Face of Greece ristic of these sanctuaries and riruals. I n this manner one can e n v i - A reflection by an expert o n the theatre and culture concerning sage, as far as archaic Greek culture is concerned (or at least at so- The Golden Ass - the most recent spectacle staged by "Gardzieni- me of its sites, particularly i n Sicily and i n Greater Greece), a pic- ce". T h e p o i n t o f departure of the spectacle, its fire-matter is music ture of a perfect harmony between scientific research and religious - discovered and reconstructed musical fragments from the f i f t h beliefs - a harmony reached t h r o u g h the technique of theological century B. C . to the t h i r d century A . D . I n this case, the Metamor- re-interpretation. Assumptions f o u n d i n some fragments of Xeno- phoses by Apuleius was only an inspiration, a pretext for a new con- phanes' works seem to be aimed i n a similar direction. struction, and the spectacle is by n o means a theatrical replica of the classical text. Warren D. Anderson The Ethical and Spiritual Aspects of Ancient T h e a u t h o t maintains that i n The Golden Ass Staniewski creGreek Music ated his o w n m y t h , produced i n a creative dialogue w i t h Gteek tra- The author discusses only t w o , briefly o u t l i n e d aspects o f an- d i t i o n . T h e " u n c o v e r i n g o f the face of Greece" is simultaneously cient Greek music, namely, its spiritual and ethical dimensions. the unveiling of oneself. The Golden Ass is certainly not a contem- Scarce preserved fragments entitle us to surmise that one of the so- porary version o f a mystery, but rather a dialogic paideia. Staniew- cial functions of t r a d i t i o n a l Greek songs was the transmission o f ski d i d n o t propose a mystery i n i t i a t i o n , but disclosed living tradi- motal ditectives and teachings (cf. suitable fragments of the Iliad t i o n and showed the paths leading towards i t . 563 �SUMMARY OF ARTICLES Dariusz Kosinski forms, to consttucting a chain of pictures (metaphors) giving rise From, In-between and Towards. val, Krakow "Mysteries and Initiations" Festi­ to dramatic tension. Thus, very m u c h i n a way similar t o N o dra­ ma, the dramatic text aims not so m u c h at the reconstruction of 2000 O n e o f the more significant topics discussed during the Myste¬ events, but father at compressing images and metaphors i n t o a se­ ries and Initiations Festival was the botderline between the theatre quence that ultimately culminates at the " b r e a k t h r o u g h " o f the f i ­ and the spectacle, o n the one hand, and religion and the rite, o n nal scene. I n terms of performance technique, the used method se­ the other h a n d . Key importance is ascribed to the mystery compre­ ems to follow the rule of jo-ha-kujo-ha-ku hended (following the example of Wlodzimierz Staniewski) as ment-rapid c l i m a x ) , as devised by Zeami. Strong prevalence of m u ­ a phenomenon possessing two aspects: esoteric (religious) - i n t e n ­ sic over semantics can be observed i n the formation o f the t w o the­ ded for the initiated, and exoteric (spectacular), addressed to the atrical forms, and i t is music, intricate i n theatre material, and not (introduction-develop­ viewets. T h e reference of this d e f i n i t i o n to t w o events w h i c h took the literary text that gives the basic meaning t o what the audien­ place i n the coutse of the Festival - the Santeri ritual and the ce perceives. Music precedes and articulates all theatte language. W h i r l i n g Dervish ceremony - demonsttates the diverse determi­ T h i s factor once again influences actor's work o n himself (the ro­ nants and ambiguities associated w i t h the presence o f the traditio­ le), since he has to concenttate simultaneously o n r h y t h m , b u i l ­ nal mystery w i t h i n an alien cultural context. O n the other h a n d , d i n g the metaphor, and dialogue w i t h objects (partners and objects Metamorphoses, featured by the "Gardzienice" Centre o f Theatrical in his memory/imagination). Practices, proves to be a successful attempt at creating a "new my­ stery" - a spectacle built by theatrical means which revitalise t h o ­ T h e outcome changes the whole paradigm of the presence of dramatis perscmae (scattered throughout the material). se values that comprise the core of West European cultute. Trust and a Return to the Beginning. P i o t r M a c h u l talks w i t h Festival. "Mysteries and Initiations" A panel discussion w i t h the participation of Krystyna Bartol, Jerzy Danielewicz, Jacek Dobro¬ M a c i e j R y c h ł y about W o r k o n Music to Carmina Burana and Me­ tamorphoses wolski, Ireneusz Guszpit, Wieslaw Juszczak, Tomasz Kubikowski, For past several years Maciej Rychły has been responsible for Wtodzimierz Lengauer, Czestaw Robotycki, Richard Schechner, the music i n the spectacles staged by "Gardzienice" theatre, i.e. Wlodzimierz Staniewski, Zbigniew Taranienko and Lech T r z c i o n - Cannina Burana and Metamorphoses. I n the interview, M . Rychły kowski presents rhe assorted motifs of his collaboration w i t h the W l o d z i ­ A discussion c o n d u c t e d by specialists i n ancient Greece, my­ mierz Staniewski group, drawing a t t e n t i o n to the fact t h a t the po­ steries, religion, and the anthropology o f the theatre. T h e topics i n t of departure was music played jointly after a spectacle, i.e. the include the Eleusian mysteries (L. T r z c i o n k o w s k i ) , and the en­ Gathering - one of the basic artistic practices of the "Gardzienice" grossing i n t e r p r e r a t i o n motif i n Bacchantes, theatre. From the very beginning, the "Gardzienice" G r o u p was i n ­ the most Dionysian tragedy by Euripides from the viewpoint of wisdom, sophia; being terested i n various types o f music - folk, Russian O r t h o d o x liturgy, wise is associated w i t h the r e t e n t i o n of m o d e r a t i o n , sophronein mediaeval and classical Greek. M . Rychły underlines the fact t h a t ( W . Lengauer). A n i m p o r t a n t m o t i f is the d i s t i n c t i o n between the "Gardzienice" is primarily a musical theatre, a feature unnoticed by theatre and the n t u a l , the possibility of the "unbelievers" or the many critics. H e pays particular a t t e n t i o n t o the music used i n Me­ " u n i n i t i a t e d " taking part i n a culturally alien rite, w i t h emphasis tamorphoses, and refers t o work w i t h H o w a r d Brenton and the Roy­ placed o n the ethics o f viewing a rite u n i n t e n d e d for "outsiders". al Shakespeate Company, as well as the Excursion to Egypt, work T h e discussion frequently refers t o the A f r o - C u b a n Santeria w i t h the actors during rehearsals, and attempts at reconstructing ritu­ al, seen o n the previous day and performed by a specially i n v i t e d music recorded o n stone and papyri. Finally, M . Rychły recalls the C u b a n ensemble. relation between the music of ancient Greece and Arabia, the the­ ory o f r h y t h m , and the so-called h u m a n second. W o r k o n every "Gardzienice" spectacle changes not only the Michael Lambert Ethics m Classical Athens and Traditional African Ethics: the Her- musical material, but also the actors' training and dramaturgy. T h i s neither a revolution nor an e v o l u t i o n . " T h i s is trust and a re­ meneutic of Shame and Guilt A text read at che i n t e m a r i o n a l Mysteries and Initiations Festival t u r n to the beginning" - M . Rychły declares. (Cracow 2000). T h e author embarked upon an attempt at contras­ t i n g t w o ethical systems o f the ancient A t h e n i a n s and contempo­ Jan Stesrewski rary Africans by asking whether upon the threshold of a new m i l ­ Music of Greek Antiauity, "Gardzienice" and Macie; Rychły l e n n i u m we are capable of learning something from a comparison T h e "phonosphere" (the sound and musical aspects) of the pertaining to individualism and communitarianism, w h i c h could spectacle Metamorphoses, staged by the theatre i n Gardzienice, is prove helpful for shaping a new ethic of tolerance and sensitivity. the w o r k of Maciej Rychły. Its extraordinariness consists of the fact A discussion of the way i n w h i c h such essential moral feelings as that this is by no means a simple attempt at recreating ancient shame and guilt f u n c t i o n i n those societies i n w h i c h the c o m m u ­ Greek music upon the basis of extant sources, but a c o m b i n a t i o n nity is mote i m p o r t a n t t h a n the individual, and i n those where the o f o l d Greek material, musical archaisms and O r i e n t a l themes situation is the opposite. (mainly Balkan), preserved i n oral t r a d i t i o n and invented by the composer. T h e phonosphere of Metamorphoses can and should be Jadwiga M . Rodowicz considered w i t h i n the context of antecedents (such as historicism. The Song as a Nucleus of the Actor's Work on Stage Orientalism and folklorism) and as an artistic proposal. T h e article aims at the comparison between the techniques A Dance with Tradition as if with the Francois used i n the traditional Japanese N o theatre and i n contemporary Vase. A Conversa­ work conducted by Staniewski w i t h his actors i n the "Gardzienice" t i o n about "Gardzienice" and Metamorphoses w i t h the participation Centre for T h e a t n c a l Practice, centred around building the the­ o f Krystyna Bartol, A n n a W y k a , Zbigniew Benedyktowicz, Jerzy atre language (the actor's expression) o n the basis of the song. T h e Danielewicz, Jacek Dobrowolski, Ireneusz Guszpit, Dariusz Kosiń­ fundamental component is the "song-like phrase" (Polish: xa- ski, Tomasz Kubikowski, Wlodzimietz Langauer, Czesław Robotyc­ regarded as equal to the ku element i n N o . T h e bigger unit k i , Tomasz Rodowicz, Maciej Rychły, Wlodzimierz Staniewski, is a whole song (poem), w h i c h serves b u i l d i n g the dialogue betwe­ Zbigniew T a t a n i e n k o , Lech T r z c i o n k o w s k i , Magdalena Bartnik, en actors o n stage, while the exchange of songs leads, i n b o t h Agata Zyglewska and Paweł Passini, ipiew), 564 �SUMMARY OF ARTICLES A n account of the conversation held at the beginning of this main theme of the lecture is local history, i m p o r t a n t events and year i n Gardzienice. T h e participants continued certain motifs from celebrities w h o had lived i n or passed t h r o u g h Gardzienice as well a panel discussion i n Cracow, but primarily focused on three issues: as the wartime history o f the local Jews. 1. M y experiences of cooperation w i t h ..Gardzienice"; 2. O p i n i o n s and declarations about Metamorphoses; Carol Martin i . T h e significance and role of i n i t i a t i o n and mysteries i n c o n ­ Another Kind of temporary culture. Metamorphosis A very personal and emotional attempt at deciphenng the T h e speakers emphasised the relation between tradition and "Gardzienice" version of Metamorphoses, w h i c h the author perce­ contemporaneity, folk and ancient culture, the anthropology o f ives primarily as a play about the restoration of memory. T o re­ culture, hermeneutics and the theatre. member means to lament. M o u r n i n g is a way o f reviving the exi­ stence of someone or something w h i c h died and is lost. Metamor­ phoses bring back t o life the vital experiences o f the ancient Greek Agata Z y g l e w s k a "A Dance with Tradition...". Commentary to Some Topics theatre. T h e author deliberates o n the aptness of the thesis proposed by Discussed during tlte Panel A polemic w i t h certain statements made during a discussion pa­ Wlodzimierz Sraniewski, w h o maintains that the spirituality of nel held after the Cracow festival "Mysteries and I n i t i a t i o n s " ; the Eastern Europe is closer t o the archaic Greek traditions t h a n the discussion took place i n the Centre o f Theatrical Practices i n Gar­ Western w o r l d . She tries t o understand why the prewar Jewish dzienice and concerned the A f r o - C u b a n Santeria cult ritual pre­ world, at first glance so close t o the Poles, has not, so far, become sented during the "Mysteries..." a living part of our memory; and why we had not embarked upon the task of collective m o u r n i n g . Howard Brenton Give the Donkey Roses Jacek Dobrowolski T h e comments and impressions of the literary director o f the Metamorphoses and Misunderstandings Royal Shakespeare Company concerning his several-year long co­ operation w i t h Wlodzimierz Stamewski and the A reply t o Carol Martin's critique of ignoring the influence o f "Gardzienice" Jewish culture by Gardzienice i n their latest performance Metamor­ Theatrical Society i n connection w i t h a spectacle based on The phoses and basing it o n Greek culture instead. T h e critique is a m i ­ Golden Ass by A p u l e i u s . Unfortunately, due t o financial reasons sunderstanding as Greek drama inspired Polish theatre m u c h m o ­ the jointly prepared staging was never realised. The original artic­ re than Jewish prototheatrical Chassidic influence, or Purim festi­ le appeared i n Hot Irons. Diares. Essays, Journalism, vals. Also Chassidic music and dances d i d n o t influence Polish folk L o n d o n 1998. music a n d dances. Q u i t e o n the contrary it was Polish folk music Zbigniew T a r a n i e n k o (krakowiak and mazurek dances) that influenced Jewish musi­ Twenty Years of cians. T h e only musical Jewish influence i n popular music was that "Gardzieruce" A summary of the m a i n motifs of a book concerning the "Gar­ o f klezmer city folk music i n the 19th and 20th c. dzienice" Centre of Theatrical Practice. T h e author reconstructed i n detail the activity o f the Centre f r o m its first theatrical underta­ Gardzienice Stories, prep, by A r k a d i u s z C h o l e w a kings to most recent spectacles. H e recalled the beginnings of the Collected material concerning assorted Gardzienice stories, i n ­ "Gardzienice" ventures (Excursions, Gatherings, Training and Work­ shops) and presented briefly the origin and elementary meaning of cluding statements made by local residents about the history o f Gardzienice village. successive spectacles (The Evening Spectacle, Sorcery, The Life of Awakum the Priest, and Carmina Burana). Jacek Dziekan Z. Taranienko tried to justify the thesis that despite numerous opinions the "Gardzienice" phenomenon is primarily theatrical. Esoteric Privacy. On Ways of Budding "Personoe Dramatis" "Carmina Burana" at the "Gardzieruce" Centre of Theatrical in Practices A special part is played by t w o elements: the new, "organic" c o n ­ I n his reflections o n the p h e n o m e n o n of a c t i n g i n Carmina ception of acting and the distinctive presence of music and songs. Burana the author compares ways i n w h i c h the actot is guided by A further characteristic feature o f "Gardzienice" is the ecological Jerzy G r o t o w s k i and Włodzimierz Staniewski. T h e former accen­ dimension o f its activity: " T h e ensemble cultivates the ecology of tuated the process of bringing forth a different " I " of the actor, the body and the spirit, focused on theatrical practice via creativi­ w h i l e the latter tries t o c o n f r o n t the actor's privacy w i t h the re­ ty, realised i n the ptesence of the Earth and the Sky, all the phe­ ality o f art. nomena of N a t u r e , animals and plants. I t evokes the spectacles, te­ aches how to notice oneself, the others and all that w h i c h surro­ unds us - the Theatre and, simultaneously, the w o r l d " . W l o d z i m i e r z StaniewsW Director's Notes: "The Life of Avvakum the Priest", "Carmina Bu­ rana", -'Metamorphoses" T h e director's remarks and commentaries about the above l i ­ Alison Hodge Whdzimierz Stamewski: "Gardzienice" and the Naturalised Actor T h e original article appeared i n Twentieth Century Actor sted spectacles. Tra­ ining (ed. by A l i s o n Hodge, Routledge 2000). The author considers the specificity of work w i t h an actor i n the "Gardzienice" Centre A r o u n d "The Life of Awakum the Priest". M o n i k a K u b a t talks to Jerzy N o w o s i e l s k i of Theatrical Practices, where he is subjected to a specific training, T h e interview w i t h Professor Jerzy Nowosielski is composed of a "naturalisation" l i n k e d w i t h contact w i t h the natural e n v i r o n ­ a thematic collection of questions, all of w h i c h focus o n the icon, m e n t and native culture, based o n the principle of musicaliry and but aim towards the theatre. T h e icon is a living image, brimming mutuality. w i t h light and suffused w i t h mysticism and the spirit, but also w i t h pathos (suffering) and h u m a n drama. I t contains the frenzied ge­ stures of the prophets and decipherable traces of m a n . Professor Lucjan Swietlicki From the History of Nowosielski envisages creativity as something quite unexceptional, Gardzienice A lecture given for students o f the Academy o f Theatrical Practices i n Gardzienice by a teacher - historian from Piaski. T h e 565 a way of living, and the ever subconscious realisation o f classical tradition. �SUMMARY OF ARTICLES Monika Kubat "Gardzienice" theatrical workshops and seeing the Gardzienice Sacral Space and Theatrical Space Cosmos, composed, i . a. of the three last spectacles: Avakum, Car- T h e presented symbolic ot liturgical space serves the discovery, mma Burana and Metamorphoses. w i t h i n the experiences and forms o f the theatre, o f the sacrum cha­ racteristic for each o f the arts. T h e theatrical space of The Life of Awakum P r z e m y s ł a w Sieraczyński the Priest is a devised liturgical space. T h e space of the Taming the Actor theatre - the site o f the spectacle - intermingles w i t h the space of T h e author interviewed up to twenty inhabitants o f Gardzieni­ liturgy on assorted levels, and transmits tension between that ce. H i s text presents and discusses their statements reflecting as­ w h i c h is secular and that w h i c h is sacral. I n its r h y t h m , variability sorted attitudes towards actors o f the Centre o f Theatrical Practi­ and multi-level nature of events Russian O r t h o d o x liturgy is very ces, reactions t o spectacles and the degree o f the identification of close t o the theatrical spectacle. the ..natives" w i t h the once „alien" arrivals. Despite certain c r i t i ­ cal opinions, the theatre presumably became for many of the resi­ Mira Zelechower-Aleksiun dents of Gardzienice an i m p o r t a n t part of their local identity. Cosmos-Gardztenicc an exhibition displayed i n the Miejska My - Our Gardzieruce, Mariusz G o l a j Records from a Gardzienice Cottage Gallery i n W r o c l a w i n 1995, launched the stage design space enti­ tled Cosmos, realised i n Berlin at the Theater der W e l t i n the church o f St. M a t t h e w (1999). Inspired by Wlodzimierz Staniewski, A description of the life and theatre career of a "Gardzienice" actor. the interior of the basilica was arranged i n such a way as to feature the Gardzienice mist-enshrouded meadows, resounding w i t h the Tomasz Rodowicz echoes o f spectacles cteated from the very beginning o f the ensem­ O n the Ambiguity ble, such as A w a k u m and Cumuna Burana. I n his loose notes the actor ponders the borderline of art and re­ Together w i t h musi­ cians from the Bieszczady Mrs., the actors ended the meeting by of Connections between A r t and Sacrum ligion, and the possibility o f the existence o f the t w o orders. dancing together w i t h the audience. Part o f the space was devoted to an exhibition of paintings by Mira Zelechower-Aleksiun, a friend Wojciech Michera and collaborator of "Gardzienice"; the displayed works comprised Tradition and Contemporaneity. The Actor simultaneously a backdrop for the presentation of the spectacles. A discussion of the relation between tradition and contempora­ Each evening, this space was utilised in a different manner. neity. T r a d i t i o n denotes c o n t i n u u m and persistence, but also seve­ rance, "betrayal" and unavoidable change. I n relation to tradition contemporaneity must either assume the stand of a ruthless guar­ Agata Zyglewska Academy of Theatrical dian or opt for a hermeneutic, interpreting attitude. I n the first Practices A synthetic description of the emergence and activity of the part o f the text the author applies as the model of the phenome­ Academy of Theatrical Practices at the „Gardzienice" Theatre. n o n i n question one o f the scenes i n Agamemnon by Aeschylus: the A brief presentation of differences between t w o consecutive two¬ description of the fire telegraph made by Clytemnestra. N e x t , he -year courses held at the Academy demonstrates the trend of the inscribes i n t o this model artistic (musical and theatrical) attempts latter's e v o l u t i o n . at "reviving t r a d i t i o n " , the reconstruction o f forgotten performan­ ce models. Finally, by referring t o texts by H a n n a h A r e n d t and Je­ M a r i a Fogler an Beaufret, he considers the i m p o r t a n t caesura i n the history of The "Gardzienice" Centre of Theatrical Practices as an Example of European culture: the transition from Greek t o Latin, pondering the difference between the Greek and L a t i n conception of "activi­ Hermeneutic Activity in the Theatre W i t h Gadamer's definition of hermeneutics conceived as the art t y " as well as presenting the concealed existential meaning of La­ of explanation, direct communication, and the overcoming of the t i n words derived from ago, agere, egi, actum, and, primarily, the spiritual distance between people and epochs as the point of departu­ word actor. re, the author demonstrates that "Gardzienice" could be treated as an example of the hermeneutic theatte. T h e Centte conducts a "trans­ Albert Hunt lation" of traditional culture (currently, also antiquity) into the lan­ „Gardzienice". A n Introduction guage of theatrical staging by perceiving the "monuments" of that culture as still topical carriers of all-human values and meanings. T h e original version has been published i n English i n Arts A r ­ chives, Exeter 1993 Piotr Machul Gardzienice. Little Dictionary of Terms of the "Gardzienice" cal Practices {rough Centre of Theatri­ W l o d z i m i e r z S t a n i e w s k i in Conversation with Peter H u l t o n A slightly alteted and abbreviated conversation held by W l o ­ version) A n attempt at preserving the terminology used by the "Gar­ dzimierz Staniewski and Peter H u l t o n concerning the philosophy, dzienice" artists, endowed w i t h the "lightness of metaphor", as well sources o f inspiration and prime motifs o f the work pursued by as scientists observing and describing the undertakings o f the gro­ „Gardzienice". T h e original version has been published i n English up. " K o n t e k s t y " publish only select lexemes, for example: " e t h n o - i n Arts Archives, Exeter 1993 -oratorium", "ejaculatory prayers", or "the G a t h e r i n g " . T h e pre­ sented text is a fragment of a larger whole; the Dictionary is n o t Excerpts from notes on book about "Gardzieruce" by Z. Taranienko a collection o f definitions that may serve as a foundation for descri­ bing the " p h e n o m e n o n " o f Gardzienice. From its very outset the Zbigniew T a r a n i e n k o Staniewski Theatre has evaded all classifications. H o w I wrote "Gardzienice..." A unique self-reflection and hermeneutic of the author's book Villain Docolomansky about "Gardzienice": Gardzienice. Praktyki teatralne Włodzimierza God Lives m Poland Staniewsktego (Gardzienice. T h e Theatrical Practices of Włodzi­ A synthetic statement concerning the "Gardzienice" phenome­ mierz Staniewski, L u b l i n 1997). T h e presented publication is the n o n w r i t t e n by a young Slovak director after participating i n the outcome of years-long interest i n the work pursued by the Centre, 566 �SUMMARY OF ARTICLES as well as conversations w i t h the actors and the creator, aimed at Krystyna Duniec bringing forth the methodological premises of the undertakings of The Non-existent Generation. The Young Theatre o/the 1990s T h e text discusses the young Polish theatre represented by A n ­ the theatrical group, engaged i n trying t o solve anew the problems of acting, rhe borderline between reality and non-reality, or langu­ na Augustynowicz, Agnieszka Glińska, Grzegorz Jarzyna age. T h e purpose was to create a borderline, dialogic work i n Krzysztof W a t l i k o w s k i . H a v i n g rejected the conception of the the­ and w h i c h assorted voices supplement each other. T h e authot conscio­ atre conceived as a political f o r u m , a national vocation and great usly assumed the role o f a subject influencing the object of the stu­ ideas, the contemporary theatre seeks new ways of speaking about dies, thus becoming, for all practical putposes, the " m i d w i f e " o f the w o r l d . I n an epoch of great political, social and moral transfor­ Staniewski's aestherics, its " a u t h o r " i n t e n t upon translating the l i ­ mations it inscribes the w o t l d into a patadigm of daily life and pri­ ving work i n t o the w o r d . T h e book contains different types of nar­ vacy, and refers t o a hero w i t h whose problems the young membet rative - n o t only documents conceived as available source mate­ of the audience may identify himself. Augustynowicz creates a the­ rial, but also methodological ascertainments motivated by means atre delving i n t o the problem of social violence, Glińska opts for of philosophical opinions concerning the state o f contemporary art subtle psychodtamas, W a r l i k o w s k i wishes to ptoducc a theatte and the methods of its examination. which would "get under the skin", w h i l e Jarzyna maintains that the theatre is supposed to " v o m i t reality". T h e present-day theatte is Błażej Matusiak O P ruled by physiology, t h y t h m , and the body, and the contemporary Wine from the Broken Vase drama is no longer supported by transcendence, and Maciej Rychły: Metamorphoses. Music of Ancient metaphysics or a cohesive system o f values, but reflects difficulties w i t h establi­ Błażej Matusiak regards the recording made by „Gardzienice" shing interpersonal ties and moral relativism. Greece t o be truly extraordinary, and best chatactetised by such terms as „a w i l d element, a distinctive r h y t h m " . Some of the compositions bring t o Maria Prussak m i n d children's c o u n t i n g rhymes. Matusiak wrote: „Lyrical and Between Fredro and Słowacki hieratic chants, cries and whispers, together w i t h heavy breathing T h e article considers the structure o f the verse i n Wesele (The treated as another musical mean - all this brings „Gardzienice" Wedding) close t o experiments conducted by M e t e d i t h M o n k " . T h e „Gar­ anings essential for the whole work. Wesele, w r i t t e n i n irregular by Stanisław Wyspiański and ensuing additional me­ dzienice" record intoxicates like excellent wine. verse, is dominated by the trochaic octosyllable, although the lattei does not produce . uniform pattern. I n differentiating the me­ Lidia Kuchtówna tre Wyspiański referred t o manners of rendering speech r h y t h m i ­ The Diplomatic Mission of Karol Frycz m the Far East cal, vividly marked i n litetaty and theatrical tradiüon, and predo­ 1919 Karol Frycz (1877-1965), painter, graphic minantly t o Fredro's verse i n Zemsta (Reprisal) and the mystical artist, author of posters and caricatures, a representative of the ap­ dramas by Słowacki. I n the Wesele text we may easily observe how In September plied and sacral arts, and stage designet, was nominated membet o f Ftedto's r h y t h m , prevailing i n the opening scenes o f the first act, a Polish diplomatic mission as a press attache (the plenipotentiary gtadually changes i n t o Slowacki's r h y t h m from Sen srebrny Salomei Salomeą) in Siberia and the Far East was Józef Targowski). From February to (The Silver Dream of A p r i l 1920 the mission was active in H a r b i n , and from 1920 addi­ part of Dziady (Fore/athers' Eve), discernible i n the first scenes w i t h w i t h certain teferences to the second tionally i n Shanghai. I n August 1920, the Polish legation i n T o k y o the Strawman. I n this way, Wyspiański included i n t o his play a dia­ initiated diplomatic relations between Poland and Japan. W h i l e m logue w i t h the tradition o f the Romantic drama, existing i n the n i ­ China Frycz published polemics w i t h the Bolshevik press and repel­ neteenth-century theatre due to Ftedro and i n literary me mory led anti-Polish attacks. I n Japan, he gave a series of lectures about thanks to Słowacki. A t the same time, he confronted the different Poland at the universities o f Kyoto and T o k y o . H e penetrated the visions o f the w o r l d occurring i n the texts by those authors and i n mysteries of the Far East and became acquainted w i t h the Chinese the consciousness of the spectators ot his drama. and Japanese theatre. His diplomatic mission, which came t o an end i n February 1921, was described i n more t h a n seventy articles. Adam Nawierski Wegajry - between Theatre and Ritual? Comments on the Jerzy S . W a s i l e w s k i A Descnption of China. of the Spectacle "Ludus The Travelling Margin Paschalis" T h e author considers the relation between the theatre and the Ethnologist T h e account as the last and most pleasant part of the journey, ritual. His description o f Ludus Paschalis, shown i n the cathedtal ba­ on par w i t h preparations for an expedition. B o t h pleasures overlap. silica i n Kielce (27 May 2001) by the Schola of the Wegajry Rural The preparations involve hearing someone's reports, reading de­ Theatre, expresses doubts as regards the possibility o f recreating scriptions made by predecessors, and building one's o w n imagery a ritual. T h e form o f the mediaeval liturgical drama, envisaged as upon their basis. A f t e r all, the reason for travelling lies i n the wish a bridge leading to the ritual sources o f the theatre, reveals its small to check our earlier images. W e set o f f because we feel the need to capacity - quite possibly, the reason lies in the ontological divergen­ react to this personal signal, to respond t o individual challenges, ce between the essence of Christian liturgy and theatrical ventures. and to heed a vocation even if its source might seem suspicious. Aleksander Jackowski "The Sun wi/l Faint from Sudden Fear... " - The Apocalypse accor­ Aleksander Jackowski ding to Chdmowsk M y Map of the Country and Environs T h e author is a member of a jury established by the Foundation Józef Chełmowski is the authot of the remarkable ApocaIyp.se of C u l t u r e for the Small Fatherlands C o m p e t i t i o n , whose purpose Panorama, painted i n the course of three years o n six scrolls 55 me­ is the appreciation o f assorted local social and cultural initiatives. tres long and 79 c m high (1992-1994). T h e artist translated the T h e text describes several o f the most interesting awatded propo¬ Revelation of St. John i n t o the language o f images, numbering each sals; at the same time, it presents localities visited upon o t h e t oc­ scene and adding brief information about its contents. T h e a u t h o t casions. T h e contemporary image overlaps w i t h reminiscences o f claims t h a t The Apocalypse past sojourns i n places essential fot the history of Poland: Warsaw, k i n d . T h e work is based o n a translation from the Greek by Cze­ Bydgoszcz, Oświęcim, T r e b l i n k a , Jordanów-Wysoka, sław Miłosz. Chełmowski, a farmer from the Tucholskie Forest, is Nadrzecze, Rzepczyno and Stockholm. contains the whole theology of m a n ­ also a folk naive theologian, philosopher, paintet and sculptor. 567 �SUMMARY OF A R T I C L E S Aleksandra Melbechowska-I.uty reflection, concentration and c o n t e m p l a t i o n . T h i s is the theme o f The Dcxjmsduy of Polish Artists the engraving Solo (Melancholy) and a small o i l composition depic­ A n e x h i b i t i o n entitled TJie L d l l Judgment, held in Warsaw at ting Saturn measuring the Earth w i t h a compass (1873-1883). So­ the t u r n o f 1999, was inspired by the end o f the m i l l e n n i u m and by lo (1861), inspired by Durer's Melancholy I, deals w i t h the fate and Hans Memling's The Last Judgment, featured at the N a t i o n a l M u ­ c o n d i t i o n of Polish society prior t o the outbreak of the Uprising o f seum. T h e works of eight artists were displayed i n four galleries: i n 1863. I n Saturn t h e fundamental question are two elements ste¬ the "Kordegarda" Gallery Magdalena Abakanowicz showed twen­ ering life, and identified as theory and practice, c o n t e m p l a t i o n and ty headless Marching h u m a n figures. T h e walls of the "Pokaz" Gal­ activity, as well as the antonyms of, and links between ideas. Solo lery were covered w i t h a "frieze" composed o f drawings, engra­ and Satum-ihe Geometrician are allegorical portrayals o f t h i n k i n g vings, collages and posters by Eugeniusz Get Stankiewicz, all repre­ creatures, immersed i n melancholy reflection and shown as an senting remarkable workshop mastery. T h e " S t u d i o " Gallery featu­ apology of "degraded c o n t e m p l a t i o n " . red numerous canvases by Edwatd D w u r n i k , imbued w i t h kindly or scathing irony, the grotesque and mockery, as well as large instal­ Andrzej Pieńkos lations by Izabella Gustowska - Travelling (recalling the scales car­ The Vtkanic ried by the Archangel M i c h a e l ) , and seven expansive canvases by A n analysis of the enormous popularity o f the phenomenon and Gabriela Morawetz, portraying a magnified m a n - p h a n t o m . Jerzy image of the erupting volcano (Vesuvius, Etna) i n eighteenth-cen­ Spectacles of Nature in Modem A r t Kalina used the walls o f the " T e a t t A k a d e m i i " Gallery for creating tury art. T h e author places this phenomenon against t h e back­ an imposing spectacle o f the performance art genre - man's jour­ ground o f the Enlightenment-era " c u l t u r e o f the spectacle", i n ney towards the gates o f H e l l , Purgatory and Heaven along steps w h i c h a special part was performed by catastrophic spectacles sta­ glowing w i t h b u r n i n g fires. T h e same gallery also displayed works ged by N a t u r e . by Zuzanna Janin - installations and paintings made of fragile ma­ T h e execution o f volcanic eruptions was very frequently c o n ­ terial, and Jacek Sempoliński, w h o showed mysterious portraits nected w i t h research expeditions, and aesthetics became an unex­ and self-portraits expressing inner dramas, concealed desires, and pected ally o f scientific studies. Artists often discover the purely "man's struggle"; his intimate sketches o f nudes contrasted w i t h aesthetic qualities o f natural phenomena, a tendency which could self-portraits, offering penetrating testimony of absolute humanity. be comprehended as compensation o f the progressing waning o f the sacrum i n European sensitivity. T h e m o t i f o f the erupting volcano rapidly grew banal, and i n Aleksandra Melfeechowska-Luty A n Apology of Degraded Contemplatum. the course of the nineteenth century became part of popular visu­ On T w o "Melancholies" al p r o d u c t i o n . fr* Cyprian Norwid Cyprian N o r w i d (1821-1883), Polish poet, playwright, prose writer, theoretician o f art, t h i n k e r , painter, draughtsman, graphic Jacek Jan Pawlik S V D artist and sculptor was one o f the greatest national men o f letters The Puppet in Burial Rites and, at the same time, a creator enrooted i n European tradition Burial rites are regarded as one o f the culturally richest ritual and contemporaneity. Since 1842 N o r w i d lived abroad: i n Italy, practices, w h i c h frequently d o n o t end w i t h the funeral itself, but Germany, Belgium, England, the U n i t e d States, and, longest of all, are c o n t i n u e d . Frequently, i n the course of further rites, the pup­ in France. I n his oeuvre the word and the image - i n their intellec­ pet becomes a substitute o f the body and resembles the deceased, tual and spiritual dimension - merge i n t o a cohesive entity, prtxiu- e. g. a photograph replaces the face. T h e author compares the use cing a unique symbiosis o f the arts. M o t i f s and key-words used i n of puppets i n burial rites i n a number o f cultures from different prose penetrate the plastic arts. Here we encounter galleries o f parts o f the w o r l d : t h e Luiseńo Indians (California), the Basari characters (sages, prophets, etc.), images o f ruins, eschatological (Togo), the N e w a r i (Nepal), and the Sulawesi (Indonesia), as well motifs, the figure o f the Crucified, and personifications o f death as the c u l t o f the dead i n M e x i c o . T h e puppet does not merely and Satan. O n e of the prime motifs was the concept of melancho­ emulate the deceased, but is frequently identified w i t h h i m and ly, associated w i t h despair and depression, but also w i t h reticence, treated as his soul or other component. 568 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db22c00c902247173a8a034fd40aa18e.pdf 01fa1e19c5da9592c96f9d9006e52ead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3097 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2901 Title A name given to the resource Teksty dotyczące teatru i antropologii teatru publikowane dotychczas w "Kontekstach" ("Polskiej Sztuce Ludowej") / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.569 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANTROPOLOGIA TEATRU W KONTEKSTACH Teksty dotyczące teatru i antropologii teatru publikowane dotychczas w „Kontekstach" („Polskiej Sztuce Ludowej") n r 1-4, Joanna Walaszek, Dwie „Nastazje' Andrzeja Wajd-* Andrzej Wajda, Krystyna Zachwatowicz, Tamasatniro Bando. Filipowna Tamasaburo Bando Jan Berdyszak, Teatr - <„Teutr'V Marcin Giżycki, Performance art dzisia,: perspektywa amerykamku Janusz Byszewski, Obok edukacji i sztuki Leszek Kolankiewicz, Raport z Holsiebro (Przygotowany w Katedrze Kultury Polskiej przez studentów) Halina Wałaszewska. Raport z warsztatów leatralnych Leszka Mądzika (w Łucznicy) 1987 Zbigniew Raszewski, Weryfikacja czarodzieja n r 1-2, n r 3-4, 1995 Magdalena Saganiak, Makabra w mistycznym teatrze Juliusza Słowackiego Wiesław Juszczak, Realizm i liturgia. Kontury rzeczywistości w „Coctail Party" ElioLt 1988 Krzysztof Renik, Obrzęd i teatr n r 3-4, 1991 Mircea Eliade, ..Marebilo". Rytuał i teatr Gerardus van der Leeuw, Święta gra Jerzy Prokopiuk, Wojciech Dudzik, Krzysztof Renik, Włodzimierz Pawluczuk, O teatrze. Zapis rozmowy Leszek Kolankiewicz, Teatr zarażona etnologią biura Bohannan, Szekspir w buszu Michael Gibson, A/ryku Brooka Kazimierz Braun, Święta księga Mahabluirata Andrzej Seweryn, Aktor w teatrze wyobraźni. O „Mahahliaracie" Petera Brooka [rozmawiają Zbigniew Benedyk.owicz, Aleksander Jackówski, Sławomir Sikoral Andrzej Seweryn, Z dziennika Zbigniew Taranienko, Odczynianie Mata. Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim. Gardzienke, soboia-niedz.ela 27-28 kwietnia 199! r. Dariusz Czają, Krajobraz Z Tobiaszem Czesław Robotycki, Byłem w Gardzienkach Mariusz Ciolaj, Dawno temu w „Gardzienkach" Jadwiga Rodowicz, Nie cytat lecz inspiracja Michał Klinger, Podróż do klaszum, Św. Onufrego u ' dniu jego święta f24/25 czerwca, gdy schodzi się tam mnóstwo narodu) Krzysztof Czyżewski, List z podroży Krzysztof Czyżewski. Wojciech Szroeder, Podróż TU wschód pogranicze-sztuk, kultur, nowiów' Tadeusz Kornaś, Wacław Sobaszek. „węgajly" Jacek Dobrowolski. A kapela karuzela Wacław Sobaszek, Ewolucja teatru wiejskiego Zbigniew Osiński, Mieczysław Limanowski dzisiaj Mieczysław Limanowski, Rok paliki i dusza Zbiorowa Seweryn A . Wislocki, Jędrzej Ciermalc i jego teatr ludcmy Maria Fiderkiewicz. „Herody" na deskach teatru Dormana Eugenio Barba. Trzeci brzeg rzeki Bożena Dudko, „Uciska nas ten but", czyli o Teatrze 8-go dnia Wojciech Krukowski, Teatr w teatrze życia. Akademia Ruchu Roman Wozniak, W obszarze sacrum Hanna Kirchner. Ludwik Hering i Teatr Osobny Ludmiła Murawska. Jak ro się zaczęto Magdalena Smeder, „Betlejem, Golgota, Bastylia i pusty pokój" Zbigniew Taranienko. Od początku do „Brzegu". Rozmowa z Leszkiem Mądzikiem Zbigniew Taranienko, C e l n i k " - opis spektaklu Katarzyna Walewska, „Dwa teatry": psychodrama analityczna a teatr otwarty Ludw,k Stomma, J: O, czyu ludzie jak bogowie Joanna Hubner-Wojciechowska, Mityczna i magiczna geneza tańców dworskich Zbigniew Taranienko. „Brzeg" - op.s spekiaklu Henryk Jurkowski, O książce Marka waszkiek „Dzieje teatru lalek w Polsce" Anna Schiller, Dedykacja n r 2/1993 Zbigniew Raszewski, Z Raptularza (Twórczość a wirtuozeria, wblnośc i samowola inscenizatora) Eugenio Barba, Czterech widzów Marcin Jarnuszkiewicz, O teatrze i wokół teatru (rozmowa prowadzona przez Aleksandra Jackowskiego) n r 1-2, 1996 Roman Woźniak, Przestrzeli w teairze przestrzeń teatru Jacek Ostaszewski, O muzyce w teatrze nr 1, 1998 Tradycja i „Pogranicze". Z Krzysztofem Czyżewskim, dyrektorem ośrod­ ka „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" rozmawia Tadeusz Komaś Beata Wilgosiewicz. O potrzebie poznawania poprzez dotknięcie źródeł kultury tej z<emi. Działalność Fundacji „Muzyka Kresów" Chodzimy po świecie i pytamy - et. I - Z Janem Bemadem rozmawia Be­ ata Wilgosiewicz Chodzimy po świecie i pytamy - « . I I Z Moniką Mamińską rozmawia Beata Wilgosiewicz Danuta Kuźnicka, Strategie dekmi.smkjoni.styczne w i,iscenizacjach /«!skich nr 2, 1998 Błazen. Z perspektywy kilku świauw. Z Khalidem Tyabji me tylko o te­ atrze rozmawiają Jola Cynkuris, Dagnoslaw Demski i Sławomir Si­ kora Kirsten Hastrup, Poza amropobgia. Antrofxdog jako przedmiot przedsta­ wienia dramatycznego Barbara Myerhoff, Przekształceni świadomości w przedstawieniach rytu­ alnych, k i l k i myśli i probkmów Leslie Du S. Read. Początki teatru w Afryce i w obu Amerykach Henryk Jankowski, Lalki w rytuale nr 3-4, 1998 Lech Sokół, Henryk Ibsen - mit osobisty Krystyna Duniec, Ibsen w Teatrze Telewizji nrl-2, 1999 Przedmioty w teatrze Tadeusza Kantora Małgorzata Dziewulska, Drugie życie przedmiotów Edyta Bielawska, Aparat /otogra/iczny - karabin maszynowy z przedswwienia „Wiehpole, Wielopole" Tomasz Kalczyński, „Drzwi" ze spektaklu „Niech sczezna artyści" Dorota Nowak, Łóżko - maszyna śmierci ze spektaklu Tadeusza Kimiom „Wielopole, Wklopole" Anna toboda. Obrus z przedstawienia „Wielopole, Wielopole" Dominika Rembelska, Opis postaci Wuj Stasia Zesłankę ze spektaklu „Wielopole, Wielopole" Krzysztof Rekosz, Pręgierze w spektaklu Tadeusza Kantora „Niech sczezną artyści" Igor Gorzkowski, Drezynka w spekutkłu Tadeusza Kamom „Nkch scze­ zną artyści" Marta Krysryna Tylkowska, Katarynka Joanna Kowalik, Basen ze spektaklu „Wielopole, Wielopole" Muzyka i dźwięk w przedstawieniach Kantora. Rozmawiają Tomasz Do­ browolski, Małgorzata Dziewulska i Piotr Kleczkowski n r 4, 1999 Henryk Jurkowski, Lalki i rtutski w sercu afrykańskkgo ar 1-4, 2 0 0 0 569 Anna Micińska, U źródeł czystej formy U c h Sokół, „Szewcy" Witkacego: erotyzm i władza teatru �% Polska Sztuka Ludowa | KONTEKSTY CULTURAL ANTHROPOLOGY • ETHNOGRAPHY • ART 2001, V o l . L V N o 1-4 (252-255) Index 169403. ISSN 11 łC 6142. ['n, e 48 : l INSTX1 I ' I T ( >F -\K I POLISH A C A D E M Y OF SCIENCES Contents ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ WŁODZIMIERZ STANIEWSK1 WŁODZIMIERZ STANIEWSK1 MARIUSZ GOŁAJ TOMASZ RODOWICZ KRYSTYNA BARTOL JERZY DANIELEW1CZ WŁi tDZIMIERZ LENGAUER LECH TRZCIONKOWSKI GlOYANNI CERRI WARREN D, ANDERSON LESZEK KOLANK1EWICZ KRZYSZTOF RUTKOWSKI ZBIGNIEW TARANIENKO DARIUSZ KOSIŃSKI KRYSTYNA BARTOL, JERZY DANIELEWICZ, Introduction To Render the Mystery Closer. A n Interview with Włodzimierz Staniewski After Two in the Morning. Notes Notes from Courses wirh Students in the Chair of Polish Culture at Warsaw University "Metamorphoses" - an Actor's Notes Onou Orchesis - the Dance of the Ass. About Work on "Metamorphoses" Poets' PaiJei a Table Initiations - Reflections on the Greek Symposion Dionysis Kourotrophos? Initiations of Male Youth in Ancient Greece and the Cult of Dionysis The Demeter Mysteries in Attica. The Lykomidai Rituals in Phyla - between Initiation and Mystery Ancient Greek Poems on Nature and Mysteries' Rituals The Ethical and Spiritual Aspects of Ancient Greek Music Polish Spectacles and the Religion of Dionysus Poetry and Rite. The Word and Tradition according to Mickiewicz The Golden Ass of "Gardzienice" - the Uncovering of the Face of Greece From, In-between and Towards. "Mysteries and InitiationsFestival, Krakow 2000 Festival "Mysteries and Initiations". A panel discussion 4 6 12 34 39 4S 50 56 63 84 94 104 107 120 128 132 142 JACEK DOBROWOLSKI, IRENEUSZ GUSZPIT, WIESŁAW JUSZCZAK, TOMASZ KUBIKOWSKI, WŁODZIMIERZ LENGAUER, CZESŁAW ROBOTYCKI, RICHARD SCHECHNER, WŁODZIMIERZ STANIEWSKI, ZBIGNIEW TARANIENKO, LECH TRZCIONKOWSKI MICHAEL LAMBERT JADWIGA M . RODOWICZ PIOTR MACHUL JAN STĘSZEWSK1 JAKOB ULLMAN ZOFIA KAŁKUS Ethics in Classical Athens and Traditional African Ethics: the Hermeneutic of Shame and Guilt The Song as a Nucleus of the Actor s Work on Stage "Trust and a Return to the Beginning". Piotr Machul talks with Maciej Rychły about Work on Music to "Carmina Burana" and "Metamorphoses" 160 Music of Greek Antiquity, "Gardzienice", and Maciej Rychły A Letter to Tomasz Rodowicz A Bound-up M a n 190 192 193 570 16S 180 �I KRYSTYNA BARTOL, ANNA WYKA, " A Dance with Tradition as if with the François Vase". ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, JERZY DANIELEWICZ, A Conversation about "Gardzienice" and "Métamorphoses" JACEK DOBROWOLSKI, IRENEUSZ GUSZPIT, DARIUSZ KOSIŃSKI, TOMASZ KUBIKOWSKI, WŁODZIMIERZ LENGAUER, CZESŁAW ROBOTYCKI, TOMASZ RODOWICZ, MACIEJ RYCHŁY, WŁODZIMIERZ STANIEWSKI, ZBIGNIEW TARANIENKO, LECH TRZCIONKOWSKI MAGDALENA BARTNIK, AGATA ZYGLEWSKA, PAWEŁ PASSINI AGATA ZYGLEWSKA A Commentary to Some Topics Discussed during the Panel: " A Dance with Tradition..." WŁODZIMIERZ LENGAUER A Postscript about the Bloody Sacrifices or" the Greeks (in Response to Jacek Dobrowolski) HOWARD BRENTON Give the Donkey Roses ZBIGNIEW TARANIENKO Twenty Years of "Gardzienice" ALISON HODGE Włodzimierz Staniewski: "Gardzienice" and the Naturalised Actor LUCJAN ŚWIETLICKI Gardzienice's Tales CAROL MARTIN Another Kind of Metamorphosis JACEK DOBROWOLSKI Metamorphoses and Misunderstanding ARKADIUSZ CHOLEWA Gardzienice's Stories WŁODZIMIERZ STANIEWSKI „Carmina Burana" - Screenplay JACEK DZIEKAN Esoteric Privacy. On Ways of Building Personae Dramatis in 194 240 242 244 258 269 280 288 292 295 322 325 "Carmina Burana" at the „Gardzienice" Centre of Theatrical Practices WŁODZIMIERZ STANIEWSKI Director's Notes MONIKA KUBAT Around "The Life of Awakum the Priest". Monika Kubat 328 331 talks to Jerzy Nowosielski MONIKA KUBAT Sacral Space and Theatrical Space MIRA ŻELECHOWER-ALEKSIUN Cosmos-Gardzienice AGATA ZYGLEWSKA Academy of Theatrical Practices • • • Academy of Theatrical Practices. Information on Lectures (1997-2000) MARIA FOGLER 346 352 354 356 The "Gardzienice" Centre of Thearrical Practices as an 362 Example of Hermeneutic Activity in the Theatre Little Dictionary of Terms of the „Gardzienice" Centre of 366 PIOTR MACHUL Thearrical Practices (rough version) PAWEŁ PASSINI Fragments of Reports TOMEK KUBICKI The Gardzienice ABC TOMEK KUBICKI, JOANNA WICHOWSKA Reports and Poems VIUAM DOĆOLOMANSKY God live in Poland VILIAM DOĆOLOMANSKY Replies to rhe Inquiry-sheet PRZEMYSŁAW SIERACZYŃSKI Taming the Actor MARIUSZ GOŁAJ Records from a Gardzienice Cottage TOMASZ RODOWICZ On the Ambiguity of Connections between Art and Sacrum WOJCIECH MICHERA Tradition and Contemporaneity. The Actor ALBERT HUNT Gardzienice. A n Introduction PETER HULTON Gardzienice. Włodzimierz Staniewski in Conversation with 380 382 384 386 392 397 401 407 413 418 422 Peter Huhon PAWEŁ GOŹLIŃSKI, GRZEGORZ ZIÓŁKOWSKI, Press Excerpts JANUSZ R. KOWALCZYK, KRZYSZTOF MIKLASZEWSKI ZBIGNIEW OSIŃSKI 571 on "Gardzienice" by Z. Taranienko 435 �ZBIGNIEW TARANIENKO How I Wrote "Gardzienice"... • • • List of lengthy Texts on "Gardzienice" • • • Information on "Gardzienice" Foreign Tours BŁAŻEJ M ATUSIAK OP Wine from the Broken Vase DARIUSZ CZAJA Music of Greek's Shadows WŁODZIMIERZ STANIEWSKI "Metamorphoses or Golden Ass". Synopsis LIDIA KUCHTÓWNA The Diplomatic Mission of Karol Frycz in the Far East JERZY s. WASILEWSKI A Description of China. The Travelling Ethnologist ALEKSANDER JACKOWSKI My Map of Country and Environs KRYSTYNA DUNIEC The Non-existent Generation. The Young Theatre of the 1990s MARIA PRUSSAK Between Fredro and Słowacki ADAM NAWIERSKI "Węgajty" - Between Theatre and Ritual? Comments on the 439 448 449 450 452 455 458 472 482 49 3 498 504 Margin of the Spectacle "Ludus Paschalis" ALEKSANDER JACKOWSKI „The Sun will Faint from Sudden Fear..." - The Apocalypse 506 according to Chelmowski ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY A n Apology of Degraded Contemplation. On Two ALEKSANDRA Melancholies by Cyprian Norwid MELBECHOWSKA-LUTY The Doomsday of Polish Artists ANDRZEJ PIEŃKOS The Volcanic Spectacles of Nature in Modern Art JACEK JAN PAWLIK SVD The Puppet in Burial Rites Notes on the Authors Anna Micińska - Obituary Stanisław Dobrowolski - Obituary Summaries of the Articles Prenumerata „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" na rok 2001 roczna - 48 zl Wpłaty na prenumeratę przyjmują: AMOS, Warszawa, Zuga 12, tel. (0-22) 834-65-21 Konto: P K O B P S.A. 1 Oddział Warszawa nr 30 10201013 122640143 „RUCH" S.A. w Warszawie, 00-958 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33, tel. (0-22) 841-40-31 konto: P K O S.A. V I I o/Warszawa nr 12401109-10014974-2700-401112-001 (z zaznaczeniem: prenumerata „Kontekstów") Prenumerata ze zleceniem wysyłki za granicę jest 150% droższa (AMOS); podrożona o realny koszt wysyłki („RUCH" S.A.). Druk; P L A T A N Kryspinów 256, 32-060 Liszki 512 526 536 544 554 560 561 562 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1e69cfb057bba8b504a01c036ef62974.pdf 6a089f29d75d3e3371007e03cfd36b2c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4940 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource kronika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4579 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.227-230 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A za okres IV - IX. 1966 Konferencje, zjazdy 14 m a j a o d b y ł a się w W a r s z a w i e narada p o ś w i ę c o n a s z t u c e l u d o w e j i folklorowi Mazowsza, Kurpiów i Podlasia, zorganizowana przez Wydz. K u l t . P W R N . Uczestniczyli w niej n a u k o w c y , przedstawiciele Cepelii i t e r e n o w y c h w ł a d z k u l t u ­ ralnych. Radzono n a d p r o b l e m a m i inwentaryzacji i konserwacji zabyt­ ków a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j ( s p r a ­ wa skansenów), p o t r z e b ą u t w o r z e n i a w terenie e t n o g r a f i c z n y c h punktów m u z e a l n y c h ( w Pułtusku, S i e r p c u i Węgrowie), m e t o d a m i o p i e k i jaką należy o t o c z y ć t w ó r c ó w l u d o w y c h . Zwrócono u w a g ę C e p e l i i n a k o n i e c z ­ ność p o p r a w y i z a o p a t r z e n i a w s u ­ rowce pracujących d l a n i e j t w ó r ­ ców l u d o w y c h o r a z u a k t y w n i e n i e podległych C e p e l i i z e s p o ł ó w r e g i o ­ nalnych. D y s k u t o w a n o p r o j e k t y roz­ woju dorocznych imprez regional­ nych. * W L u b l i n i e obradował w czerw­ cu Z j a z d M i ę d z y w o j e w ó d z k i e g o K l u ­ b u P i s a r z y L u d o w y c h , zrzeszającego p o n a d 100 t w ó r c ó w z całego k r a j u . Z e b r a n i wysłuchali r e f e r a t ó w d o t y ­ czących z n a c z e n i a ludowej twór­ czości p i s a r s k i e j d l a k u l t u r y n a r o ­ d o w e j (St. C z e r n i k a ) o r a z j e j m i e j s c a w l i t e r a t u r z e współczesnej ( d r R. R o s i a k a ) . O d b y ł się w i e c z ó r a u t o r s k i uczestników o r a z ogłoszenie w y n i ­ k ó w k o n k u r s u n a poezję l u d o w ą , n a k t ó r y w p ł y n ę ł o 65 p r a c . P i e r w s z y m i n a g r o d a m i wyróżniono u t w o r y H a n ­ n y N o w o b i l s k i e j z Białki Tatrzań­ skiej (woj.' k r a k o w s k i e ) oraz Jana Pocka z K a l e n i a (woj. lubelskie). Z okazji zjazdu o t w a r t o n a Z a m k u w Lublinie dwie wystawy: dorobku pisarstwa ludowego oraz malarzy „prymitywów". kulturalno-oświatowej organizacji społeczno-kulturalnych) w y g ł o s i ł d y r . dep.,, m g r Cz. K a ł u ż n y . Wszyscy u c z e s t n i c y sesji o t r z y m a l i p o w i e l o n e t e k s t y referatów. O r g a n i z a t o r z y p l a ­ nują też ogłoszenie m a t e r i a ł ó w sesyjnych drukiem. Zorganizowano w czasie sesji objazd terenowy muzeów regional­ n y c h oraz ośrodków etnograficznych K o c i e w i a , Powiśla i K a s z u b , odbyły się w y s t ę p y z e s p o ł ó w r e g i o n a l n y c h z K w i d z y n i e i K o ś c i e r z y n y . Szcze­ gólnie interesujące d l a uczestników o b j a z d u było poznanie zbiorów k u l ­ tury materialnej i sztuki ludowej, zgromadzonych przez miejscowe społeczeństwo w S t a r o g a r d z i e , S z t u ­ mie oraz Kartuzach (Muzeum K a ­ szubskie). Działalność muzeów W Łowiczu n a zapleczu g m a c h u M u z e u m p o w s t a j e skansen łowicki. Przeniesiono już dwie chałupy z końca X V I I I i początku X I X w . * W K a t o w i c a c h n a obszarze 20- h e k t a r o w e g o t e r e n u wchodzącego w skład P a r k u K u l t u r y p o w s t a j e s k a n ­ sen, n a j w i ę k s z y w k r a j u . N a p o d ­ s t a w i e badań t e r e n o w y c h wytypo­ wano i wykonano inwentaryzację 80 z a b y t k ó w a r c h i t e k t u r y l u d o w e j , k t ó r e znajdą się w s k a n s e n i e . - » W B i e r k o w i c a c h p o d Opolem roz­ poczęto budowę skansenowskiego Muzeum Wsi Opolskiej. Zaplano­ w a n o , że d o 1970 r . w muzeum z n a j d o w a ć się b ę d z i e 60 o b i e k t ó w . Przeniesiono już 15 z a b y t k o w y c h b u d y n k ó w , które p o d d a w a n e są k o n ­ serwacji i montowane. * W Gdańsku o d b y ł a się w d n i a c h 26—28 w r z e ś n i a „Sesja p o p u l a r n o - n a u k o w a dotycząca F o l k l o r u i S z t u ­ ki Ludowej Pomorza Gdańskiego". Organizatorami jej b y l i : Wydz. K u l t . PWRN, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, muzea woj. gdańskiego i i n n i . Uczestniczyli w sesji p r z e d ­ stawiciele instytucji naukowych, m u z e ó w , t e r e n o w i działacze k u l t u r y i p r z e d s t a w i c i e l e stowarzyszeń r e ­ gionalnych. Referaty podstawowe wygłosili: doc. d r J . Ligęza (Folklor j a k o c z y n n i k w z b o g a c a j ą c y kulturę narodową) oraz prof, d r M . Z n a m i e rowska-Prüft'erowa ( P o t r z e b y i moż­ l i w o ś c i w z a k r e s i e badań f o l k l o r y ­ stycznych na Pomorzu Gdańskim w o p a r c i u o placówki muzealne). Pięć referatów r e g i o n a l n y c h d o t y ­ c z y ł o poszczególnych d z i e d z i n fol­ kloru ludowego Pomorza. Referat końcowy (Popularyzacja folkloru i sztuki ludowej w działalności W Toruniu, na terenie przylega­ jącym d o M u z e u m Etnograficznego, o r g a n i z u j e się P a r k E t n o g r a f i c z n y , w k t ó r y m znajdą się z a g r o d y c h ł o p ­ skie z K u j a w , Pałuk i Kaszub. U r z ą d z e n i e i c h w n ę t r z , ilustrujące kulturę l u d o w ą t y c h r e g i o n ó w n a p r z e ł o m i e X I X i X X w . , uzupełni ekspozycję muzealną. P r z e n o s i się też n a t e r e n P a r k u w i e l k i s p i c h r z k u j a w s k i (dworski), w którym znaj­ dą p o m i e s z c z e n i e w y s t a w y c z a s o w e . W o r g a n i z a c j i P a r k u w i e l k i e zasługi położyło istniejące o d r o k u Towa­ r z y s t w o Przyjaciół M u z e u m E t n o ­ graficznego. W Ustce powstało, j a k o filia Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku, skansenowskie muzeum rybackie. Ekspozycja jego i l u s t r u j e w a r u n k i życia i p r a c y r y b a k ó w . * W Rawie Mazowieckiej, w gma­ chu dawnego k o l e g i u m jezuickiego, otwarto M u z e u m Regionalne Z i e m i Rawskiej. Zgromadzono przede wszystkim zabytki sztuki i kultury materialnej l u d o w e j , , j a k rzeźby, s t r o j e , m e b l e i sprzęty g o s p o d a r s k i e . * Koło Miłośników Ciechanowca z o r g a n i z o w a ł o w s w y m mieście M u ­ z e u m R o l n i c z e , dysponujące p o n a d 700 e k s p o n a t a m i . * W Zwierzyńcu, p o w . Zamość, o r g a n i z u j e się M u z e u m Regionalne Roztocza. Z g r o m a d z o n o już wiele eksponatów, n i . i n . z z a k r e s u rzeźby ludowej. * M u z e u m Z i e m i Pasymskiej po­ w s t a j e z i n i c j a t y w y społecznej w Pasymiu. W lokalu miejscowej mle­ c z a r n i z g r o m a d z o n o już w i e l e z a ­ bytków k u l t u r y l u d o w e j , głównie mebli, sprzętów gospodarskich i tkanin. * I n i c j a t y w a t w o r z e n i a Izb Regio­ n a l n y c h i I z b P a m i ą t e k r o z w i j a się n a d a l ( p o r . k r o n i k a n r 2/66). W o m a ­ w i a n y m półroczu u t w o r z o n o nowe izby: w Boguszowie, pow. Wał­ b r z y c h ( m a o n a być z a l ą ż k i e m p r z y ­ szłego M u z e u m Z i e m i W a ł b r z y s k i e j ) . Na terenie w o j . olsztyńskiego u t w o r z o n o t r z y leśne i z b y r e g i o n a l ­ n e : w Jaśkowie koło W i a r t l a , Spy­ c h o w i e i w leśniczówce N i d a . W i e j ­ s k i e i z b y r e g i o n a l n e powstały w Parlezie Wielkiej, pow. Morąg, i Wrzesinie, pow. Olsztyn. W K r a k o w s k i e m i z b y powstały w Dobrej, pow. Limanowa i w Si­ dzinie, p o w . N o w y T a r g . W P c i m i u w Szkole Podstawowej i m . M . Radockiego powstał szkolny „kącik pamiątek r e g i o n a l n y c h " . Szkolną izbę pamiątek o t w a r t o też w Liceum Ogólnokształcącym w Tyszowcach, p o w . Tomaszów L u ­ belski. K l a s z t o r cystersów w S z c z y r z y c u , p o w . L i m a n o w a , z o r g a n i z o w a ł stałą ekspozycję muzealną z b i o r ó w w ł a s ­ n y c h w salach d a w n e j b u r s y klasz­ t o r n e j . Szczególnie interesująca j e s t k o l e k c j a z a b y t k o w e j rzeźby l u d o w e j , gromadząca kilkadziesiąt eksponatów z terenu p o w . L i m a n o w a oraz k o ­ l e k c j a r z e ź b J . J a n a s a z Dębna Podhalańskiego. 227 �Konkursy, folkloru wystawy, dni i festiwale Wystawę p.n. „Kultura l u d o w a P o d h a l a " zorganizowało Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warsza­ w i e o r a z M i n i s t . K u l t . i Szt. n a barce pływającej Notecią, Wartą i Odrą o d m a j a d o września. P o k a ­ z a n o o k . 150 eksponatów z d z i e d z i n y snycerki, m e b l a r s t w a , s t r o j u , narzę­ dzi gospodarskich, c e r a m i k i , m a l a r ­ s t w a i rzeźby. B a r k a z a t r z y m y w a ł a się w w i ę k s z y c h o s i e d l a c h i m i a ­ stach. W s i e r p n i u b a r k a zawinęła n a 10 d n i d o F r a n k f u r t u n a d Odrą, gdzie wystawa była centralnym p u n k t e m uroczystości k u czci M i l l e ­ n i u m Państwa Polskiego. Wystawę n a b a r c e z w i e d z i ł o w t y m sezonie p o n a d 30 tysięcy osób. * O d 2 d o 16 m a j a o t w a r t a b y ł a < w Szczecinie, w s a l a c h W D K n a Z a m k u , w y s t a w a m a l a r s t w a n a szkle H. Roj-Ciaptakowej z Zakopanego. D n i f o l k l o r u pałuckiego zorga­ nizowali w d r u g i e j połowie m a j a Wydz. K u l t . P W R N w Bydgoszczy i P P R N w Żninie, P D K i M u z e u m R e g i o n a l n i e w Żninie. Z t e j o k a z j i odbył się z j a z d t w ó r c ó w l u d o w y c h , urządzony w d n i u o t w a r c i a w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j Pałuk. P o k a z a n o n a w y s t a w i e przede w s z y s t k i m ekspo­ n a t y współczesne. Reprezentowane b y ł y : rzeźba w d r e w n i e , p t a s z k a r stwo, p i e m i k a r s t w o oraz h a f c i a r s t w o . wystawa „Tkanina-haft-koronka" reprezentująca pracę u c z e n n i c T e c h ­ n i k u m Tkactwa Artystycznego i Za­ sadniczej Szkoły Zawodowej im. Heleny Modrzejewskiej w Zako­ panem. W y s t a w a pokazywała d o r o ­ b e k o s t a t n i c h 20 l a t p r a c y szkoły. Wychowując przede wszystkim d z i e w c z ę t a góralskie, z a t r u d n i o n e p o skończeniu szkoły g ł ó w n i e w Z a k o ­ piańskich W a r s z t a t a c h W z o r c o w y c h , szkoła dąży d o p o w i ą z a n i a a r t y s t y c z ­ n e g o rękodzieła w s p ó ł c z e s n e g o z b a ­ zą s u r o w c o w ą i t r a d y c j a m i a r t y ­ stycznymi regionu. * Wystawę sztuki ludowej pow. lubaczowskiego zogranizował w m a j u w Lubaczowie Wydz. K u l t . W E N . P o k a z a n o rzeźbę, m a l a r s t w o , tkaninę i haft. * Doroczny konkurs malowania c h a t w Z a l i p i u o d b y ł się 30 m a j a . Jednocześnie z o r g a n i z o w a n o o d d z i e l ­ n y k o n k u r s d l a dzieci w miejsco­ w e j szkole i przedszkolu. Ogółem uczestniczyło w k o n k u r s i e 32 m a ­ larki i 2 malarzy ludowych. * W m a j u o t w a r t a b y ł a w Często­ c h o w i e „ W y s t a w a twórczości l u d o ­ w e j , a m a t o r s k i e j i rękodzielniczej", z o r g a n i z o w a n a p r z e z oddział C e p e l i a z K a t o w i c . P o k a z a n o snycerkę w drewnie, tkactwo i koronki, kowal­ s t w o a r t y s t y c z n e , biżuterię cieszyń­ ską F. H o r a k a , r z e ź b y w d r e w n i e . * * Wystawę sztuki ludowej pow. o l k u s k i e g o urządzono w s a l i T e c h n i ­ k u m Ekonomicznego w Olkuszu, w czerwcu, z okazji obchodów D n i ziemi olkuskiej. Organizowali w y ­ stawę Muzeum Etnograficzne w Krakowie i Wydz. Kult. PPRN. Pokazano eksponaty zabytkowe i współczesne z z a k r e s u m e b l a r s t w a , z d o b n i c t w a wnętrza, s t r o j u , t k a n i n y , ceramikę, plastykę o b r z ę d o w ą (pięk­ ne l a l k i j a s e ł k o w e ) , rzeźbę i m a ­ larstwo. * W czasie d n i K r a k o w a o b c h o d z o ­ n y c h corocznie w c z e r w c u Cepelia zorganizowała n a R y n k u M a r i a c k i m wielki kiermasz wyrobów ludowych. W czasie k i e r m a s z u urządzono p o ­ kazy w y k o n y w a n i a m a l o w a n e k z a l i piańskich, h a f t u i k o r o n k a r s t w a . * Wystawę sztuki l u d o w e j z okolic Strzyżowa z o r g a n i z o w a n o w S t r z y ­ ż o w i e w czasie c z e r w c o w y c h o b c h o ­ dów „Dni z i e m i strzyżewskiej". W y ­ s t a w i o n e e k s p o n a t y pochodziły ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h Z . Leśniaka. Pokazano w y r o b y z drewna, cera­ mikę, t k a n i n y , r z e ź b y * w W m a j u i c z e r w c u c z y n n a była pałacyku T P S P w Warszawie 228 D n i Sieradza, szczególnie uro­ czyste w związku z obchodami m i l e n i j n y m i , o d b y ł y się o d 28 m a j a do 5 c z e r w c a . Z o r g a n i z o w a n o m . i n . wystawę sztuki l u d o w e j w miejsco­ w y m muzeum, kiermasz wyrobów l u d o w y c h i występy zespołów f o l ­ klorystycznych. * W czasie t r w a n i a D n i Ł o w i c z a — 4 1 5 czerwca, otwarto w M u z e u m retrospektywną w y s t a w ę p r a c K a t a ­ r z y n y Guzek i Z o f i i Wiechno obcho­ dzących 65-lecie i 40-lecie twórczości artystycznej. Pokazano w y c i n a n k i , tkaniny i hafty. Obie twórczynie otrzymały n a g r o d y M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i . Z o k a z j i „ D n i " urządzono kiermasz wyrobów ludowych, kon­ k u r s n a przyśpiewki łowickie, k o ­ r o w ó d r e g i o n a l n y , o d b y ł y się w y ­ stępy z e s p o ł ó w pieśni i tańca — miejscowych oraz zaproszonych — k u r p i o w s k i e g o z Łomży i „Podhala". D n i f o l k l o r u z i e m i łódzkiej o b ­ c h o d z o n o o d 15 d o 19 c z e r w c a . O r g a ­ nizatorami byli Wydz. Kult. P W R N , M u z e u m Archeologiczne i Etnogra­ ficzne oraz t e r e n o w e placówki k u l ­ t u r a l n e . Urządzono wystawę współ­ czesnej s z t u k i l u d o w e j p o w . łódz­ k i e g o , poprzedzoną k o n k u r s e m n a którym p i e r w s z y m i n a g r o d a m i w y ­ różniono: Walentynę Stożkową z K u ­ r o w i c za w y c i n a n k i , K a t a r z y n ę Zię­ t e k z C z a r n o c i n a za strój, Marię Białowąs z Tychowa za wózek dyngusowy, H e n r y k a Wlazło z Ty­ c h o w a za k o w a l s t w o . W zorganizo­ w a n y m w dniu otwarcia wystawy Z j e ź d z i e t w ó r c ó w l u d o w y c h wzięło udział 45 osób. P o n a d 50 zespołów regionalnych i kapel ludowych wzięło udział w 20 imprezach. W M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m wygło­ szono s z e r e g o d c z y t ó w poświęconych sztuce l u d o w e j i f o l k l o r o w i , w k i ­ nach wyświetlano f i l m y etnograficz­ n e . N a zakończenie D n i odbył się korowód zespołów głównymi ulica­ m i m i a s t a o r a z k i e r m a s z z udziałem twórców ludowych. * Centralne uroczystości „Mazo­ w i e c k i e j W i o s n y K u l t u r a l n e j " od­ b y ł y się w P ł o c k u w d n i a c h 23—26 czerwca. Organizatorami Wiosny byli Wydz. K u l t . P W R N i PPRN w o j . warszawskiego. Imprezę przy­ g o t o w y w a n o n a terenie wojewódz­ t w a w ciągu całego r o k u . P o p r z e ­ d z i ł y ją p o w i a t o w e s e j m i k i k u l t u ­ r a l n e i e l i m i n a c j e zespołów arty­ stycznych l u d o w y c h i amatorskich (działa i c h p o n a d 150), z których najlepsze wystąpiły n a estradach płockich. Z z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z ­ n y c h w y r ó ż n i ł y się „ K a d z i d ł o " — zespół spółdzielni K u r p i a n k a , San­ n i k i — z Sannik i Opocznianka — z Opoczna. Z o r g a n i z o w a n o też w y s t a w ę „Ma­ zowiecka Wiosna Kulturalna", w salach P r e z y d i u m P R N . Pokazano w y c i n a n k i czołowych w y c i n a n k a r e k o b u p u s z c z k u r p i o w s k i c h , pająki, b u k i e t y sztucznych kwiatów, palmy w i e l k a n o c n e i w y c i n a n k i , a także p l e c i o n k i ze słomy i k o r z e n i , rzeźbę w d r e w n i e , tkaninę, strój i c e r a m i ­ k ę . P o z i o m e k s p o n a t ó w b y ł n a ogół b. dobry. Z wyjątkiem t k a n i n i stro­ j u e k s p o n o w a n o w y r o b y współczes­ ne, lub rekonstrukcje wykonane przez twórczynie ludowe (wózek dyngusowy, gaik). Komisarzem wy­ s t a w y był A n t o n i Sledziewski, pro­ j e k t i r e a l i z a c j ę plastyczną o p r a c o ­ wali Janina i Wiktor Stankiewiczowie. Katalog wystawy „Mazowiecka W i o s n a K u l t u r a l n a " , W a r s z a w a I960, s. 14, i l . 9, z a w i e r a a r t y k u ł A . Sled z i e w s k i e g o , w p r o w a d z a j ą c y d o te­ m a t u w y s t a w y oraz fotografie typo­ w y c h eksponatów. * Wystawa haftu i stroju kujaw­ s k i e g o c z y n n a b y ł a w S z k o l e Pod­ stawowej w Sławsku W i e l k i m w m a j u i czerwcu. Organizowała w y ­ stawę n a u c z y c i e l k a M . Patykówna pod n a d z o r e m M u z . Etnograficznego w Toruniu. Eksponaty wykonane zostały p r z e z o k . 40 uczestniczek zimowego k u r s u u n i w e r s y t e t u pow­ szechnego, n a k t ó r y m prowadzono m . i n . (naukę t r a d y c y j n e g o kujaw­ skiego h a f t u i k r o j u . * W l o k a l u k l u b u „ R u c h u " w Ja­ worzynce odbyła się w czerwcu, * �¡sorganizowana p r z e z k l u b , w y s t a ­ wa k o r o n e k cieszyńskich, w y k o n a ­ nych p r z e z c z ł o n k i n i e istniejącego przy k l u b i e 3 0 - o s o b o w e g o zespołu haftu l u d o w e g o . * W y s t a w ę współczesnej twórczości ludowej O p o l s z c z y z n y z o r g a n i z o w a ł o w czerwcu M u z e u m Opolskie p r z y współudziale M i n i s t . K u l t . i Szt. Pokazano k r a s z o n k i , pająki, k w i a t y sztuczne, h a f t y , r e k o n s t r u k c j e s t r o ­ ju, s z m a c i a k i o r a z r z e ź b ę i m a l a r ­ stwo o c h a r a k t e r z e twórczości a m a ­ torskiej. W y s t a w a m a być e k s p o n o ­ wana także w Czechosłowacji. * Z o k a z j i M i l l e n i u m chrześcijań­ stwa w P o l s c e urządzono w w i e l u diecezjach w y s t a w y s z t u k i religij­ nej, mające działy sztuki ludo­ wej. W y s t a w a t a k a o t w a r t a była w czerwcu w L u b l i n i e w b u d y n k u p r z y k a t e d r a l n y m . Pokazano rzeźby w d r e w n i e , ceramikę z Urzędowa, krzyże k o w a l s k i e . Podobna wystawa, zorganizowana przez P A X i V e r i t a s c z y n n a b y ł a w c z e r w c u i l i p c u w Częstochowie w jednym z pawilonów wystawo­ wych przy I I I A l e i . Wśród ekspona­ tów s z t u k i l u d o w e j z w r a c a ł a u w a g ę rzeźba w d r z e w i e , z a r ó w n o z a b y t ­ k o w a (ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h T . Se­ weryna i J . W i k t o r a ) , j a k współ­ czesna, o r a z m a l a r s t w o n a s z k l e . * Z okazji obchodzonych w czerw­ cu D n i F o l k l o r u W i e l k o p o l s k i M u ­ zeum Z i e m i Szamotulskiej w Szamo­ tułach o p r a c o w a ł o w y s t a w y : „Lu­ d o w y h a f t s z a m o t u l s k i " , którą e k s p o ­ nowano w w i t r y n a c h sklepowych na r y n k u w e W r o n k a c h , „Relikty b u d o w n i c t w a ludowego z i e m i szamo­ tulskiej w fotografii" w klubie „Ad A c t a " w Szamotułach o r a z w y s t a w ę „Wielkopolskie m a l a r s t w o i rzeźba l u d o w a " ze z b i o r ó w M u z e u m N a r o ­ d o w e g o w P o z n a n i u , którą p o k a z a n o w sali w y s t a w czasowych M u z e u m w Szamotułach. * robów z 'drewna, iplecionek, zaba­ wek, kowalstwa oraz przegląd współczesnej r z e ź b y l u d o w e j . R e ­ p r e z e n t o w a n e są ma w y s t a w i e r e g i o ­ n y K u j a w , Pałuki, K a s z u b y , W a r ­ mia, K u r p i e i Podlasie północne. W dniu Otwarcia wystawy przeka­ zano z w i e d z a j ą c y m p i e r w s z y b u d y ­ nek s k a n s e n u : mały spichlerzyk kujawski. * Wystawa kurpiowskiej rzeźby l u d o w e j o t w a r t a była w lecie n a terenie muzeum skansenowskiego w Nowogrodzie. * W klubie M P i K w Lublinie o t w a r t a była w l i p c u i s i e r p n i u w y ­ s t a w a m a l o w a n e k zalipiańskich ( p n . „Kwiaty Zalipianek"), zorganizowa­ na staraniem lubelskiego BWA, MPiK, przy udziale Wydz. Kult. P W R N . Pokazano prace Felicji C u r y ł o w e j , M . W o j t y t o , F. K o s i e n i a k i L. Kosieniak-Rycerzowej. Ekspo­ n a t y pochodziły ze z b i o r ó w m u z e ó w etnograficznych w Warszawie i K r a ­ kowie oraz z kolekcji prywatnej. J . Stelmaszczyka. * W Wejherowie, w salach p o w . D o m u K u l t u r y , o t w a r t o 30 l i p c a wystawę prac twórców ludowych powiatu wejherowskiego. Organiza­ torami jej b y l i : Wydz. K u l t . P R N oraz Zrzeszenie Pomorsko-Kaszubs k i e . Z g r o m a d z o n o p o n a d 130 p r a c 23 autorów. N a j l i c z n i e j reprezento­ wane były h a f t y ikaszubkie, p l e ­ c i o n k i o r a z rzeźba w d r e w n i e (o c h a r a k t e r z e twórczości a m a t o r s k i e j ) . W e wrześniu w y s t a w ę p r z e n i e s i o n o do M D K w R u m i , a następnie d o R e d y . W czasie t r w a n i a w y s t a w y zorganizowano w Wejherowie na­ radę t w ó r c ó w l u d o w y c h z p r z e d ­ stawicielami władz k u l t u r y i h a n d l u . D y s k u t o w a n o n a niej głównie za­ gadnienia organizacji zbytu w y r o ­ bów ludowych i opieki n a d ich w y ­ twórcami. d e l e chałup, sprzęty i drewniane, hafty, stroje. * W y s t a w a „Sztuka l u d o w a n a G ó r ­ n y m Śląsku" o t w a r t a była w s i e r p ­ n i u w salach B W A w Katowicach. Organiza to r a m i w y s t a w y b y l i : Wydz. K u l t . W E N , M u z e u m Górnośląskie w Bytomiu i B W A w Katowicach. P o k a z a n o o k . 180 eksponatów z z a ­ kresu haftu i tkactwa, kowalstwa i j u b i l e r s t w a , z d o b i o n y c h snycerką przedmiotów d r e w n i a n y c h (naczy­ n i a , f o r m y n a masło i p i e r n i k i , n a ­ rzędzia t k a c k i e ) , p l a s t y k i o b r z ę d o ­ w e j (maski), i n s t r u m e n t y muzyczne, m a l a r s t w o n a płótnie i n a s z k l e o r a z rzeźbę w d r z e w i e (tradycyjną i współczesną). E k s p o n a t y pocho­ dziły ze z b i o r ó w M u z e u m G ó r n o ­ śląskiego. K o m i s a r z e m w y s t a w y był St. T e j w a n , scenariusz i k a t a l o g opracował E. Jaworski. Katalog „Sztuka l u d o w a n a G ó r n y m Śląsku", K a t o w i c e 1966,, s. 28 n l b , i l . 1 1 , a r t y ­ kuł w s t ę p n y w p r o w a d z a j ą c y w z a ­ gadnienie śląskiej s z t u k i ludowej o r a z spis eksponatów. * W y s t a w ę rzeźby l u d o w e j Kie­ lecczyzny, przygotowaną przez M u ­ z e u m Świętokrzyskie w Kielcach, eksponowało w s i e r p n i u M u z e u m ziemi n y s k i e j w Nysie. Pokazano kilkadziesiąt rzeźb, p r z e d e wszyst­ k i m współczesnych: L . K u d ł y , A . i H . Z e g a d ł ó w , J . Piłata, M . G r y g l a . W sali P D K w Kościerzynie o t w a r t a była w s i e r p n i u i wrześniu wystawa współczesnej twórczości l u d o w e j Kaszub á Kociewia, zorga­ n i z o w a n a przez pracowników P D K . P o k a z a n o o k o ł o 400 eksponatów, r e ­ prezentujących t k a c t w o ( s z m a c i a k i ) , p l e c i o n k a r s t w o (bogaty zestaw p l e ­ cionek z Wdzydz), garncarstwo, haft i rzeźbę w d r e w n i e . W wystawie uczestniczyli wszyscy wybitniejsi współcześni t w ó r c y l u d o w i z t y c h regionów. * * W salach w y s t a w o w y c h Domu Chłopa w W a r s z a w i e c z y n n a b y ł a w c z e r w c u w y s t a w a rzeźbiarzy l u ­ dowych z Zawidza. B y ł a t o już druga w t y m roku wystawa zawidzkich twórców zorganizowana w W a r s z a w i e przez spółdzielnię „ G r o ­ m a d a " ( p o r . k r o n i k a n r 2/66). P o k a ­ zano n a j n o w s z e prace K r a j e w s k i c h , Wierzchowskiego i Wierzbickiego; większość rzeźb zakupiła C e p e l i a . W l i p c u o t w a r t a była w P u c k u , w sali P r e z y d i u m P P R N wystawa Sztuki ludowej Kaszub, zorganizo­ w a n a przez W D K i Wydz. Kult. PRN, z okazji D n i Morza. Pokazano p o n a d 130 p r a c , p r z e d e w s z y s t k i m hafty kaszubskie, wyodrębniając t w ó r c z o ś ć h a f c i a r e k poszczególnych ośrodków: Żukowa, W d z y d z , P u c k a . Z n a l a z ł y się n a w y s t a w i e t a k ż e t k a ­ niny, ceramika, plecionki z korzeni i ze słomy, w y r o b y z r o g u o r a z i n ­ strumenty muzyczne. * * 5 l i p c a o t w a r t a została w M u ­ zeum Etnograficznym w Toruniu w y s t a w a „Sfetuka l u d o w a i rzemiosło Polski północnej", zorganizowana w r a m a c h obchodów m i l l e n i j n y c h . Wystawa obejmuje zabytkową i współczesną twórczość ludową z t e r e n ó w w o j . b y d g o s k i e g o i sąsied­ n i c h : pokazano bogate kolekcje t k a ­ n i n i strojów, c e r a m i k i , m e b l i i w y ­ W Suchej c z y n n a była w s i e r p ­ n i u w y s t a w a „Ziemia suska wczo­ r a j i dziś" zorganizowana w r a m a c h ogólnopolskiego konkursu krajo­ z n a w c z e g o p . n . „ P r z e z dziesięć w i e ­ ków". Krajoznawcom pomogli Wydz. K u l t . PRN, P T T K i inne instytucje. W y s t a w a ilustrowała historię S u c h e j , M a k o w a i J o r d a n o w a o r a z sztukę ludową i c h okolic. Pokazano m o - narzędzia O b c h o d y D n i F o l k l o r u urządzone przez Wydz. K u l t . R a d N a r o d o w y c h WDK i stowarzyszenia regionalne w t y m r o k u już p o r a z d r u g i ( w s i e r p n i u i w r z e ś n i u ) w y r a ź n i e się rozwijają. W różnych regionach, p r z e d e w s z y s t k i m w P o l s c e połud­ n i o w e j , w Kielecczyźnie i n a Po­ morzu Gdańskim zorganizowano l i c z n e i m p r e z y mające n a c e l u oży­ wienie i spopularyzowanie sztuki l u d o w e j i f o l k l o r u , zarówno wśród ludności m i e j s c o w e j , j a k turystów, także z a g r a n i c z n y c h . O d b y ł y się r o z ­ m a i t e w y s t ę p y i k o n k u r s y zespołów pieśni i tańca, k a p e l ludowych, amatorskie przedstawienia teatralne ilustrujące t r a d y c y j n e obrzędy, j a r ­ m a r k i i kiermasze wyrobów ludo­ w y c h , spotkania z twórcami i w y ­ s t a w y s z t u k i l u d o w e j . Poniżej w y ­ m i e n i a m y ciekawsze imprezy. * Dni 11.IX.) Świętokrzyskie (28. V I I I . — n a Świętej K a t a r z y n i e , w 229 �Bodzentynie i Kielcach. Zorganizo­ wano wielki jarmark (Bodzentyn) n a k t ó r y m o b o k straganów stanęły w a r s z t a t y g a r n c a r z y (S. S o w i ń s k i e ­ go, A . Głuszka z Chałupek), r z e ź ­ b i a r z a (A. Zegadły z K r z y ż k i ) , oraz tkaczek z Bodzentyna i plecionkarzy. W K i e l c a c h urządzono p o ­ konkursową wystawę kowalstwa, m a l a r s t w a i rzeźby l u d o w e j w s a l i W D K . O r g a n i z o w a l i ją: W y d z . K u l t . P W R N w K i e l c a c h , Izba Rzemieśl­ nicza oraz W D K . E k s p o n a t y cecho­ w a ł w y r ó w n a n y i d o b r y n a ogół poziom. Uczestniczyli w wystawie t w ó r c y z n a n i już z wcześniejszych i m p r e z tego r o d z a j u . * D n i Opoczyńskie ( 2 1 . V I I I . - 1 1 . I X . ) w Opocznie. Urządzono k o n k u r s g a ­ wędziarzy, k a p e l i ś p i e w a k ó w o r a z wystawę sztuki l u d o w e j w salach l i c e u m ogólnokształcącego. Pokaza­ no stroje i t k a c t w o , w y c i n a n k i , p a ­ jąki, k w i a t y s z t u c z n e , p i s a n k i i p l e ­ cionki. * D n i f o l k l o r u Pogórza w Bieczu (3—4.IX.). O d b y ł y się w y s t ę p y z e ­ społów r e g i o n a l n y c h z R z e s z o w s k i e ­ go o r a z w i e l k i , d w u d n i o w y k i e r ­ masz w y r o b ó w l u d o w y c h i p a m i ą t ­ karskich. * Dzień Z a l i p i a ( 4 . I X . ) w Z a l i p i u . Z w i e d z a n i e m a l o w a n y c h c h a t i obejść gospodarskich i kiermasz sztuki l u ­ d o w e j n a k t ó r y m znalazły się m . i n . skrzynie malowane, hafty, w y c i n a n ­ ki,, w y d m u s z k i , b u k i e t y , pająki. i * Jesień Tatrzańska ( 4 - 1 1 . I X . ) . W Z a k o p a n e m odbył się m . i n . f e s t i w a l zespołów r e g i o n a l n y c h z i e m gór­ s k i c h . Uczestniczyło w n i m 12 z e ­ społów s p o d T a t r , B i e s z c z a d i B e s ­ kidów. P i e r w s z e n a g r o d y p r z y z n a n o Zespołowi im. Klimka Bachledy przy Związku P o d h a l a n z Z a k o p a n e ­ go i zespołowi H a r n a s i e p r z y M i ­ n e r a l n e j Spółdzielni P r a c y z P o r o ­ nina. W sali B W A w Z a k o p a n e m o t w a r t a została w y s t a w a „Region Podhala", zorganizowana przez ZPAP, Zakopiańskie Warsztaty W z o r c o w e , CepeUę i M u z e u m T a ­ trzańskie. Pokazano snycerkę w drewnie, meble, tkaniny, wyroby ze skóry, s t r o j e i współczesne m a ­ l a r s t w o n a szkle. N a O r a w i e o b c h o d z o n o uroczyś­ cie 11'0-lecie m u z e u m s k a n s e n o w s k i e ­ go w Z u b r z y c y G ó r n e j . O d b y ł y się występy zespołów r e g i o n a l n y c h z O r a w y . W Jabłonce o t w a r t a została w sali l i c e u m ogólnokształcącego w y s t a w a „Piękno O r a w y " z o r g a n i ­ z o w a n a przez M u z e u m Tatrzańskie w Z a k o p a n e m ze z b i o r ó w włas­ nych. kresu Pokazano p r z e d m i o t y z za­ s z t u k i i rzemiosła l u d o w e g o . * Gdańskie D n i F o l k l o r u ( 1 1 - 2 9 . I X ) K w i d z y n , Gdańsk, K a r t u z y . W G d a ń ­ s k u urządzono s p o t k a n i e z twórca­ m i l u d o w y m i połączone z o t w a r ­ ciem wystawy sztuki ludowej w o j . gdańskiego, w g m a c h u P r e z . W R N . Na w y s t a w i e pokazano, podobnie j a k na o m a w i a n y c h wyżej w y s t a ­ w a c h sztuki l u d o w e j Pomorza Gdań­ skiego, p r a c e czołowych twórców l u d o w y c h działających n a t y m t e ­ r e n i e . W y r ó ż n i a ł y się p i ę k n e s z m a ciaki z pow. Puck, ptaszki drew­ n i a n e W . P r z y b y l s k i e g o ze S z t u m u , c e r a m i k a J . Kaźmierczaka z K a r t u z i plecionki z Wdzydz. * D n i Zielonej Góry (26.IX.-2.X). W o k r e s i e t y m o d b y ł się w Z i e l o ­ nej Górze I I Międzynarodowy Festi­ w a l z e s p o ł ó w pieśni i tańca. U c z e s t ­ niczyło w n i m 10 z e s p o ł ó w z B u ł ­ g a r i i , Czechosłowacji, F r a n c j i , N R D , R u m u n i i , Węgier, G r u z j i oraz p o l ­ s k i e zespoły „ L a c h y " z z i e m i sądec­ k i e j , dolnośląski „ W r o c ł a w " i Z e ­ spół Pieśni i T a ń c a Z i e m i L u b u ­ skiej. W M u z e u m o t w a r t o z okazji „ D n i " w y s t a w ę p n . „Sztuka l u d o w a Opola". Pokazano na niej t r a d y c y j ­ n e sprzęty, t k a c t w o i h a f t , p r z e d ­ mioty zdobione snycerką, stroje, rzeźbę w drzewie. k a m y s k a r b ó w T y s i ą c l e c i a " . Są to z a b y t k o w e narzędzia i sprzęty gos­ podarskie. Wystawa pokazywana była także n a dożynkach gromadz­ kich w Dankowicach i powiatowych w Oświęcimiu. * W regionalnej izbie muzealnej w Głuchej P u s z c z y k o ł o M o g i l n a urządzono w e w r z e ś n i u , w związku z o b c h o d a m i D n i M o g i l n a , wystawę p n . „ Z i e m i a m o g i l n e ń s k a w Tysiąc­ leciu". W dziale sztuki ludowej p o k a z a n o r z e ź b y w d r z e w i e , ptasz­ k i , h a f t y oraz p i e r n i k i K. Pijanows k i e g o z Mieściska. * W klubie M P i K w Kielcach m i e j s c o w y oddział T P S P zorganizo­ wał w e wrześniu indywidualną w y ­ stawę rzeźb H e n r y k a Zegadły z K r z y ż k i , p o w . K i e l c e . 50 rzeźb w drzewie pokazanych n a wystawie stanowiło interesujący przykład twórczości ś w i a d o m i e nawiązującej d o t r a d c y j n e j r z e ź b y l u d o w e j ii po­ zostającej w W i m a c i e l u d o w y c h po­ dań i baśni. Z a r ó w n o scenariusz w y s t a w y , j e j o p r a w ę plastyczną, j a k k a t a l o g o p r a c o w a ł s a m Zegadło. K a t a l o g — W y s t a w a rzeźb Hen­ r y k a Z e g a d ł y , K i e l c e 1966 г., s. 20 nłb. i l . 22. Z a w i e r a s ł o w o wstępne Z e g a d ł y o s o b i e o r a z spis e k s p o n a ­ tów. * * M u z e u m Regionalne w R a d o m i u urządziło w e wrześniu, z o k a z j i D n i Radomia, wystawę p n . „Kultura l u ­ dowa regionu radomskiego". Poka­ zano e k s p o n a t y p r z e w a ż n i e nowo nabyte. Scenariusz w y s t a w y o p r a ­ c o w a n y został p o d k ą t e m u k a z a n i a w a r s z t a t u p r a c y w i e j s k i c h rzemieśl­ ników, artystów i rolników. C e n t r a l n e D o ż y n k i o d b y ł y się d o ­ rocznym zwyczajem w Warszawie (4.IX.). Z o k a z j i obchodów Tysiąc­ lecia o r g a n i z a t o r z y p o s t a r a l i się o szczególnie m o c n e u w y d a t n i e n i e i c h tradycyjnej części f o l k l o r y s t y c z n e j . Na podstawie literatury etnograficz­ nej starannie opracowano kopie wieńców i strojów dożynkowych, a także choreografię p o c h o d u w którym reprezentowane były g r u p y regionalne ze wszystkich woje­ wództw. W i d o w i s k o folklorystyczne o p r a c o w u j e o d 1952 r . t e n s a m z e ­ spół a r t y s t ó w p l a s t y k ó w , a r e ż y s e ­ ruje J . Mierzejewska. * W Starej W s i , p o w . Oświęcim, w s a l i g i m n a s t y c z n e j szkoły p o d ­ s t a w o w e j n a u c z y c i e l St. S i e c z k a z o r ­ ganizował w e wrześniu w y s t a w ę ze­ b r a n y c h przez siebie i dzieci szkol­ ne eksponatów n a k o n k u r s p n . „Szu­ W e wrześniu o t w a r t a była w Sztokholmie, w salach D o m u K u l ­ t u r y w dzielnicy Haegerstens, w y ­ s t a w a N i k i f o r a . W y s t a w a składała się ze 107 o b r a z ó w , k t ó r e d o końca g r u d n i a p o k a z y w a n e b y ł y w róż­ n y c h m i a s t a c h S z w e c j i . W s t ę p do k a t a l o g u napisał G u n n a i r . H e l l e m i a n . * Z o k a z j i D n i K u l t u r y Rumuń­ skiej w Warszawie o t w a r t a była w y s t a w a rumuńskiej sztuki ludo­ wej. Pokazano d y w a n y z Oltenii i B u k o w i n y , c e r a m i k ę z różnych r e g i o n ó w , s n y c e r k ę w d r e w n i e górali k a r p a c k i c h , s t r o j e l u d o w e i zabaw­ k i dziecięce. * W M u z e u m N a r o d o w y m w War­ s z a w i e z o r g a n i z o w a n a została przy p o m o c y i z i n i c j a t y w y Państwowego M u z e u m Etnograficznego wystawa p n . „Masąual" — Rzeźba ludowa krzyży etiopskich. Na wystawie z g r o m a d z o n o 150 k r z y ż y z d r e w n a i m e t a l u , z e b r a n y c h w ciągu 10 l a t p o s z u k i w a ń p r o w a d z o n y c h przez dr W . K o r a b i e w i c z a . K r z y ż e Ite są uży­ w a n e przez w ę d r o w n y c h mnichów — żebraków i t r a d y c y j n i e w y k o n y w a ­ ne b y ł y p r z e z n i c h s a m y c h l u b przez rzeźbiarzy l u d o w y c h . Kolek­ c j a K o r a b i e w i c z a j e s t największym t e g o r o d z a j u z b i o r e m w s k a l i świa­ towej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/615f2aaba5e1352fd819018459db7913.pdf 2b7ca2c84300a7a77a7be63c5a3e70aa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3106 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2908 Title A name given to the resource Kiedy ludowe przestaje być ludowe. Rozterki jurora / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.165-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski KIEDY L U D O W E PRZESTAJE BYĆ LUDOWE. ROZTERKI J U R O R A Równie dobrze można by zatytułować ten tekst: O współczesnej sztuce zwanej ludową lub: Uwagi po konkursie „Ziemia bliska sercu", zorganizowanym przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu, jako że ten właśnie konkurs stał się bezpośrednią przyczyną tych rozważań. Bezpośrednią — bowiem dostrzeżone na nim problemy występują nie od dzisiaj i nie tylko ja je widzę. Konkurs toruński szczególnie wyraziście przedstawił rzeczywistą sytuację zjawiska, które nazywa się wciąż sztuką ludową, przede wszystkim dlatego, że został, podobnie jak i inne konkursy organizowane przez Aleksandra Błachowskiego, przygotowany bardzo starannie i poprzedzony solidną penetracją terenu. Mimo więc nieobecności obrazów Marii Wnękowej, Marianny Wiśnios, z malujących na szkle: Eweliny Pęksowej i Adama Słowińskiego, rzeźb: Romana Śledzia i Bolesława Suski — konkurs daje dobry przegląd sytuacji. Nie wykluczam tego, iż jury obradując w innym składzie inaczej by rozdzieliło nagrody, przywróciło kilka czy kilkanaście odrzuco­ nych przez nas prac, a może by zdyskwalifikowało — uważając za „nieludowe" — wiele nagrodzonych obrazów, jednak nie zmieniło­ by to ogólnego obrazu sytuacji, nie zmniejszyło rozterek, które musi przeżywać każdy juror. Rozterki te dadzą się sprowadzić do kilku pytań, które postaram się omówić w dalszej części tego artykułu. A oto te pytania: — co oznacza obecnie pojęcie twórczości ludowej, i co ją różni od: naiwnej, prymitywnej, intuicyjnej, amatorskiej? — jakie są dystynkcje twórczości ludowej w rzeźbie, malarstwie a jakie w dziedzinach związanych z regionalnymi wzorcami, z trady­ cją (np. w tkactwie, hafcie, stroju, wycinance, ceramice)? — jakie wartości preferujemy nagradzając (bądź odrzucając) prace? — dla kogo są konkursy? Co i komu dają? — co robić, aby nie mącić ludziom w głowach? 1 2 Zacznę od pierwszej, najistotniejszej rozterki jurora — co jest co? Wciąż bowiem zmuszeni jesteśmy na nowo odpowiadać sobie na pytanie — co jest j e s z c z e ludowe i co j u ż zaczynamy pod tę kategorię podciągać. Problem ten nie występuje wówczas, gdy mamy do czynienia z rękodziełem osadzonym w regionalnej tradycji i stanowiącym kontynuację zarówno dawnych technik, jak i form wyrazu (motywów ornamentacyjnych, zestawu kolorów, zasad kompozycji). Uznajemy je za ludowe, ponieważ przypomina to, co znamy z muzeów, z dawnych przekazów. Uznajemy, ponieważ stanowi widoczną kontynuację dawnych form i technik, i nawet adaptowane do nowych celów, nie zatraca charakteru ludowo-regionalnego. Uznajemy (to dla nas już dziś stało się oczywiste), mimo iż zmieniła się funkcja twórczości, że powstaje ona dla miejskiego odbiorcy, w środowisku mającym już inne upodobania estetyczne, inne potrzeby i wzorce, ulegające nowym modom. Ale, uznając za „ludowe" przedmioty powstałe współcześnie (w „stylu regionalnym") — w istocie zbliżamy się do tego, aby utożsamić pojęcie „sztuki ludowej" ze stylem ludowym. Czyniąc tak (często bezwiednie) mamy wrażenie, że adaptujemy dawne definicje do nowych warunków. Bardzo to nas cieszy, wspiera przeświadcze­ nie, że ciągle mamy do czynienia z żywym procesem w kulturze, z „arką przymierza" łączącą dawne i nowe czasy. Ale taki sposób myślenia utrudnia dostrzeżenie obecnej sytuacji. Ulegając mitowi „sztuki ludowej" wchodzimy w konflikt z autenty­ cznymi przekształceniami tej sztuki pod wpływem współczesnych upodobań i wzorców estetycznych, płynących z kultury masowej, kultury tandety, blichtru, mody ogarniającej różne — nie tylko wiejskie — środowiska. Z punktu widzenia wspaniałej, dawnej sztuki ludowej — prze­ kształcenia jej, nawet nieznaczne (np. we współczesnym stroju 165 �И. 1. Aniela Jaworska, Zaloty ułańskie z początku XIX wieku, ol/płyta, 89 x 129 cm, 1988 r. Wierzchowie, woj. wrocławskie; il. 2. Jan Sidor, Poczet sławnych ludzi, ol/pł., 58 x 76 cm, 1987 r. Tomaszów Lubelski; il. 3. Wincenty Swedek, Bocian w Raju, ol/papier, 30x42 cm, 1988 r. Sierakowo, woj. toruńskie 166 �góralskim) budzą sprzeciw etnografów. Reagujemy ostro i alergicz­ nie na przemiany zgodne z dzisiejszymi upodobaniami estetycznymi wsi, tak jakby dało się przez dyskwalifikację np. zbyt wielkiej i naturalistycznej róży na serdaku — przywrócić dawny wzorzec upodobań, smaku. Czy trzeba przekonywać, że patykiem nie zawróci się biegu rzeki, że w dzisiejszej sytuacji kulturowej istota zagadnienia jest inna —jest nią poziom kultury estetycznej społeczeń­ stwa, a zwłaszcza jego warstw nieelitarnych? Walkę o kulturę plastyczną trzeba zaczynać w przedszkolu, szkole — a nie wtedy, gdy dojrzały (nieraz stary) człowiek przyniesie na konkurs czy do sklepu „Cepelii" brzydką chustę, cuchę czy serwetę, a my odrzucając ją mamy poczucie, iż chronimy publiczność przed złymi wpływami a twórcy dajemy nauczkę, która nie pójdzie w las. Dla etnologa obserwującego naszą kulturę istotne jest nie to, że ktoś coś pochrzanił czy przedobrzył w wyrobach, dostarczanych „Cepelii", ale że istnieje sztucznie podtrzymywany żywy skansen, w którym — gdyby nie interweniować nieustannie — Bóg wie, co by jeszcze „twórcy" porobili. Problem „sztuki ludowej" rozwiązuje się jakby abstrahując od rzeczywistej sytuacji wsi i jej kultury. Otóż konkursy są okazją do przyjrzenia się temu, jak życie wdziera się różnymi szczelinami do „skansenów", jak zmusza nas, co pewien czas, do godzenia się na to, co nowe, aprobowania tego, czego już nie da się uniknąć. I tu właśnie dochodzimy do tego, co się j u ż uzna za ludowe. Odwołując się do konkursu powiem tylko, że jeszcze ćwierć wieku temu odrzucono by prawdopodobnie ok. 90% nadesłanych rzeźb i obrazów, w tym wiele obecnie nagrodzonych! Zmienia się oblicze twórczości, zmieniają się i nasze kryteria. Po pierwsze — rozszerzają; po drugie — obniżają w wymogach artystycznych (rzeźba!), po trzecie — zaczynamy w rzeźbie i malarstwie zwracać uwagę na te wartości, które reprezentuje twórczość intuicyjna, a więc nie podlegająca osądowi środowiska, przekazowi tradycyjnych treści. Tak więc, jeśli jeszcze w rękodziele, mimo adaptacji (np. haftu z przyramka koszuli na obrus) zachowana jest ciągłość tradycji, m. in. na skutek istnienia jeszcze przekazu pokoleniowego, co sprawia, że rozpoznajemy hafty, wycinanki czy pisanki z różnych regionów, to inna jest sytuacja w plastyce figuratywnej. Nie przypadkiem najwięcej wątpliwości mieli jurorzy oceniając nadesłane na konkurs obrazy: pejzaże, portrety, sceny rodzajowe, symboliczne. Do jakich tradycji mogli je przyrównać? Przecież nie do ludowego obraźnictwa, ponieważ to, jak wiadomo, było nie tyle twórczością ludu, co — dla ludu, a przy tym miało charakter sakralny, wykorzystując znane wzory ikonografii dewocyjnej. Pozostały trzy rodzaje wzor­ ców, związane z kulturą estetyczną wsi: 1) makatka o przewadze ornamentyki roślinnej (np. Zalipie); 2) makatka „obrazkowa" z jeleniami, łabędziami, widoczkami, scenami „dworskimi" (np. gondole z paniami w tunikach, przywitanie bądź pożegnanie pięknego panicza na koniu); 3) obraz „naiwny" o cechach indywidualnych, nie naśladujący żadnych wzorów, eksponujący realia znane autorowi, o ukła­ dzie przeważnie symetrycznym, o uproszczonym (i często uroczo nieporadnym) rysunku. Otóż jury, mając w ręku regulamin, w którym powiedziano, iż w konkursie mogą wziąć udział członkowie Stowarzyszenia Twór­ ców Ludowych oraz inni twórcy ludowi, musiało się tej decyzji jakoś podporządkować. Przede wszystkim odrzucając prace amatorskie, zbliżone do konwencji występujących w sztuce nieludowej. Nawet gdy (jak w przypadku pewnego księdza-malarza) świadomie odwo­ ływano się do ornamentyki ludowego haftu. Odrzucono więc ponad połowę prac. Trzeba jednak zauważyć, że na decyzji — co zostawić a co odrzucić — zaważyły też kryteria artystyczne. Pozostały więc takie obrazy, które można by określić mianem sztuki naiwnej, intuicyjnej. Przed kilkunastu laty wielu z nich odrzucono by (jeszcze teraz kwestionuje się „ludowość" Gawłowej!), ale kryteria zużyły się, stępiły, a przy tym do niektórych nazwisk już się przyzwyczailiśmy i spotykamy się z nimi zarówno w kontekście sztuki ludowej, jak i naiwnej. Są to już niemalże pojęcia wymienne. Tak np. w wielu krajach (Francji, N R D , Jugosławii) cały dział malarstwa pokazanego w To­ runiu na pokonkursowej wystawie, uznano by za sztukę naiwną. U nas również wszystkie nagrodzone i wyróżnione prace mogłyby się znaleźć (przecież się i znajdowały!) na wystawach takich jak: Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej, Twórczość intuicyjna, Naiwni, Talent—pasja—intuicja. Wiele innych znalazłoby doskonale miejsce na lokalnych wystawach amatorów, nawet jako wydzielona grupa amatorstwa wiejskiego. Zwróćmy tu uwagę na to, iż w tkaninie podwójnej, hafcie, rzeźbie ceramicznej, wycinance, plastyce obrzędowej — wymienność taka nie byłaby możliwa. Stylistyka ludowa wyraźnie bowiem różni się od nieludowej, od tego co robią amatorzy i twórcy odwołujący się do upodobań estetycznych środowisk nieelitarnych. Jak więc oceniać w malarstwie „sztalugowym" to zjawisko „naiwizacji" ludowych i „ludowienia" naiwnych? Otóż sądzę, że jest to zupełnie zrozumiałe zważywszy, że obrazy malują jednostki nie wsparte doświadczeniem i przykładem środo­ wiska, nie nawiązując do jakiegoś wzorca regionalnego. Gdy więc odrzucimy typową produkcję amatorską, lepiej czy gorzej naśladu­ jącą istniejące już konwencje sztuki, pozostaną prace indywidualne, których wartością jest osobowość autora, jego odrębny świat, a także pozostaną takie obrazy, które wyrastają z ludowego podglebia, z tradycji makatki (np. O mój rozmarynie Anieli Jawors­ kiej), z charakterystycznego dla sztuki ludowej obrazowania) symet­ ria, rytmizacja, multiplikacja elementów, kolorystyka — np. w obra­ zach Tadeusza Żaka), z rzetelnego opisu świata widzianego bez wzorców dla takiego opisu. Pozostaną też obrazy naiwne, nie inspirowane żadną konwencją artystyczną, bliższe sztuce dziecka czy prymitywu. Przykładem: obrazy Marianny Razik i Jana Sidora. Oczywiście wśród zakwalifikowanych obrazów były i takie, które — gdyby nie istniejąca już praktyka i gdyby nie uznana już pozycja twórcy — nie powinny by figurować pod szyldem ludowym, jak choćby doskonałe skądinąd prace Krawczuka, Piasnej, Lucińskiego, Kaweckiego, Sówki, Albiczuka, Lubockiego, Chrzanow­ skiego. Ale o tym już mówiłem, i właśnie dlatego uważam, że cały dział malarstwa powinien był się raczej znaleźć na przeglądzie plastyki nieprofesjonalnej, naiwnej czy intuicyjnej. Trudno bowiem, nawet abstrahując od formy, uznać ich autorów za „ludowych". Dlaczego więc, znając przecież regulamin, uznali siebie za „ludo­ wych twórców"? Czyżby dowiadując się o konkursie pomyśleli: O! To coś dla nas, bo przecież jesteśmy zgrzebni, wsiowi, ludowi? Czy może dlatego, że ktoś ich zachęcił? A może po prostu nie wiedzą, co to znaczy w malarstwie — być twórcą ludowym? Skoro my widzimy jak płynne i wymienne są kryteria, czemu oni mieliby te kryteria rozumieć? Pytałem kilku uczestników konkursu, znam opinię wielu innych malarzy. Uważają oni, że „ludowość" polega na podjęciu chłopskiej tematyki. Sądzą, iż są ludowi, skoro nie są profesjonalni, nie mają wykształcenia plastycznego a malują znane sobie pejzaże, sceny pracy na roli czy w gospodarstwie, obrzędy, zwyczaje. Dla niektórych istotne jest, iż nawiązują do form i zasad sztuki ludowej. Inni, nawet podejmując dowolną tematykę, uważają, że skoro urodzili się i mieszkają na wsi, tym samym są „ludowi". Utrudnia zrozumienie pojęcia operowanie nim w kategoriach społeczno-politycznych, kiedy to obywatel ludowego państwa zdaje się być ex definitione ludowy. Niektórzy tłumaczą, iż nie widzą różnicy między sobą a zweryfikowanymi twórcami ludowymi ani w stylu życia, ani w ubiorze, zachowaniu, sposobie wysławiania się, a nawet w wy­ kształceniu. Dodam dla ścisłości, że jeden z typowo miejskich „naiwnych" (zresztą z pewną świadomością tego, czym jest naiwny styl) przystąpił do konkursu z wewnętrznymi oporami, ale przeko­ nano go, że jest „ludowy" (il. 6). Mamy więc dwa motywy istotne: rozmycie kryteriów (dostrzega­ ne też przez etnografów) oraz świadomość tego, iż dobrze być „ludowym", że się to opłaca. I znów my sami nie jesteśmy bez winy, ponieważ chcąc pomóc ludziom, i przekonani, że jest to w pełni uzasadnione, musimy ich wpychać w ludową kategorię, jako że w naszym kraju tylko wtedy mogą oni uzyskać pomoc ze strony resortu kultury. Bzdura? Oczywiście. Ale taka jest potęga mitów i niechęć dostrzeżenia prawdziwej sytuacji, rzeczywistych wartości i potrzeb. Zrozumiałe, że widząc przywileje wynikłe z zapisu w rejestrze twórców czy należenia do STL, wielu amatorów zabiega 167 �о status ludowego twórcy. Też chcą sprzedawać, wystawiać, otrzy­ mywać stypendia i zapomogi, mieć na starość wysoką emeryturę. Wielu więc stylizuje swe prace na ludowe lub naiwne, chociaż wcale nie przepadają za tymi konwencjami. Tak się dzieje w malarstwie, a zwłaszcza w rzeźbie. Tu uwaga: dawniej było się na ludowość niejako skazanym, predystynowanym od dzieciństwa, obecnie bycie twórcą ludowym staje się coraz częściej przemyślaną decyzją, wyborem, i to dokona­ nym nieraz na przekór upodobaniom macierzystego środowiska. Są rzeźbiarze ukrywający to, co robią przed otoczeniem, by nie zostać wyśmianymi. Wielu innych malarzy i rzeźbiarzy cieszy się szacun­ kiem w swym środowisku nie dzięki temu co robią, ale na skutek sukcesów, tego że pisze się o nich, że otrzymują nagrody, czerpią ze swej twórczości znaczne dochody. Nie ukrywają, że forma, którą wybrali jest ich decyzją, niekiedy nawet żalą się, że nie pozwala się im wypowiadać inaczej, odrzuca wówczas z konkursów itd. Twórcami ludowymi z wyboru są przecież: Jarosław Furgała, cała grupa kutnow­ skich rzeźbiarzy (Kamiński, Kacalak i inni), a w malarstwie na szkle choćby Ewelina Pęksowa czy Adam Słowiński. A przecież ta właśnie Pęksowa, pierwsza dama naszej sztuki ludowej, gdyby zechciała mogłaby równie dobrze uświetniać wystawy amatorów, malować ikony dla „Veritasu" a nawet konkurować z profesjonalistami. Ale wybrała ludowość, z czego się zresztą cieszę, ponieważ robi to świetnie. Jakie więc nasuwają się wnioski? Sądzę, że podprowadziłem ku nim czytelnika. Otóż powinno się ograniczyć pojęcie twórcy ludowe­ go do rękodzieła, a w rzeźbie i malarstwie na s^kle — jeśli już je stosować to tam, gdzie mamy do czynienia z interpretacją konwen­ cji, wzorca środowiskowego (nawet o stosunkowo niedługim okresie istnienia. Widząc wymienność określeń w malarstwie a także w rzeźbie, konieczne jest dowartościowanie w przepisach i decyzjach administracyjnych pojęcia twórczości intuicyjnej, naiwnej. Trzeba jasno stwierdzić, że jeśli coś w rzeźbie i malarstwie ma dziś rzeczywistą wartość artystyczną, to właśnie twórczość naiwna, intuicyjna, a więc nie związana ze środowiskowymi czy innymi wzorcami. Twórczość „osobna". Wszyscy nagrodzeni na toruńskim konkursie należą w istocie do tej kategorii. Nie zmienia to faktu, iż wśród „intuicyjnych" dostrzegamy ludzi wyrosłych w środowisku wiej­ 168 skim. Wyraźnie odróżniają się od miejskich. Wystarczy spojrzeć na obrazy Ludwika Więcka (okładka) i Wiktora Chrzanowskiego (il. 6). Tak więc na nasze drugie pytanie — rozterkę: „jakie są dystynkcje twórczości ludowej..." odpowiem — w sztuce figuratyw­ nej — więź z tradycją świątkarską (która zanikła już niemal zupełnie), z podglebiem życia wiejskiego (stosunkiem do przyrody, pracą fizyczną, kręgiem wyobrażeń, wierzeń). Więź z podglebiem widoczna jest w twórczości wiejskich rzeźbiarzy—samorodków. Ona to przesądza o tym, że do kręgu „ludowych" zaliczymy Heródka, Sobotę i Ptaszyńską, a z żyjących Bolesława Suskę czy Bronisława Chojętę. Natomiast w definiowaniu rękodzieła ludowego wyraźnie wysu­ wa się na pierwsze miejsce więź z tradycją, z podstawowym kanonem (stylem) istniejącym w danym ośrodku czy regionie. Z biegiem lat tracą zaś na znaczeniu takie wymogi jak: fakt urodzenia i życia na wsi, przekaz pokoleniowy umiejętności, niski stopień wykształcenia. Sądzę, że doszliśmy do takiego punktu przemian w kulturze naszej wsi, w którym przestaje mieć sens mówienie o współczesnym malarstwie i rzeźbie w kategoriach „sztuki ludowej". W pracy naukowej jest to już nieprzydatne, zawęża pole obserwacji. Dlatego optowałbym za określeniami: sztuka intuicyjna, naiwna — jako bardziej adekwatnymi, podkreślającymi cechy wyróżniające je z nur­ tu plastyki amatorskiej, nieprofesjonalnej. Ma to też znaczenie praktyczne. Powiem o jednym tylko, ale ważnym aspekcie — k o n k u r s a c h . Kto maje organizować? Po co? Dla kogo? „Ludowe" — to oczywiste: instytucje zajmujące się tą sztuką — muzea, Cepelia, STL. Ale konkursy dla malarzy i rzeźbia­ rzy? Wiem, że wielu etnografów się żachnie, gdy powiem, że Domy Kultury. Dlaczego? Ponieważ mają kadrę pracowników lepiej przygotowaną do opieki i oceny tych dziedzin. Ponieważ wiedzą, że konkursy mają więcej minusów niż plusów, słuszniej więc jest zastąpić je przeglądami. Do tego wielostopniowymi. Takimi, w któ­ rych każdy może pokazać swe prace w przeglądzie środowiskowym, lepsi już wyselekcjonowani — w przeglądach (wystawach) wojewó­ dzkich, a najlepsi — w wystawach centralnych. W warunkach nie stresujących, nie budzących fałszywych ambicji, które — nie zaspo­ kojone — rodzą gorycz, żal, zawiść. Wypaczają ideę amatorstwa. �Wiem, że jest to nie wszędzie możliwe, bowiem organizujący konkursy czynią to przede wszystkim dla własnych ambicji i potrzeb, mając na uwadze nie ludzi, biorących udział w konkursach, nie podwyższanie poziomu produkcji amatorskich, nie dobro widza, i tak porządnie zdezorientowanego, ale swoje. Będzie tak, poty Resort i Wydziały Kultury w województwach będą oceniały konkursy jako najwyższą formę działalności podległych im placó­ wek zamiast karać za konkursy nieuzasadnione rzeczywistą potrze­ bą polityki kulturalnej, edukacyjnej. Rozumiem ideę, która przyświecała Toruniowi: dzięki konkur­ sowi zyskuje się materiał do zakupu, ma się przegląd sytuacji — ale, po doświadczeniach ich konkursu sądzę, że można było te cele osiągnąć inaczej, bez masowej krzywdy ludzi. Krzywdy, ponieważ urządzając konkurs ogólnopolski, bez wstępnej selekcji środowisko­ wej bądź wojewódzkiej naraża się setki ludzi na niepotrzebny trud i wydatki. Łudzi nagrodami, które otrzymuje niewielu, podczas gdy większość odpada we wstępnej selekcji. 1 to jest właśnie tą rozterką, którą jako juror odczuwałem — i odczu­ wam na wszystkich konkursach, w których biorą udział amatorzy. W Toruniu obok rzeźby i malarstwa pokazano także tkaniny podwójne, które wymagają znajomości trudnej techniki wykonania, więc i przekazu pokoleniowego. Te tkaniny były bardzo dobre, odpadło tylko kilka, najsłabszych. Tu krzywdy nie było — udział wzięły profesjonalistki (oczywiście ludowe). Każda z nich rozumie, czemu ktoś dostał nagrodę, czemu jakąś tkaninę odrzucono. Kryte­ ria są jasne. Ale kto z malarzy pojmie, dlaczego jego prace odrzucono, nagradzając rzeczy, które mogą mu się wydawać beznadziejne, prymitywne; kto z rzeźbiarzy —- odrzuconych — zro­ zumie, dlaczego był niedobry? Zwłaszcza, że w lokalnych konkur­ sach (nawet wojewódzkich) wielu z nich otrzymywało wysokie nagrody? Przecież stosując różne kryteria ocen, np. zaniżając je w rejonach, gdzie nie ma już sztuki ludowej — a władze miejscowe chcą się nią legitymować — podbijamy ambicje dyletantów, kreuje­ my na twórców miernoty! Może rzeczywiście dobrze się stało, że można to było zobaczyć w konfrontacji z innymi pracami, ale czyśmy o tym nie wiedzieli wcześniej? Natomiast co z odrzucenia swych prac zyska rzeźbiarz np. z Zielonogórskiego? Czy zrozumie, że nagradzając go w lokalnym konkursie — zrobiono mu w istocie krzywdę. Jemu i odbiorcom sztuki ludowej... Jako juror czułem się okropnie, uświadamiając sobie, że setki ludzi z ogromnym trudem przywiozło — przydźwigało swe rzeźby i obrazy, wydając na to dużo pieniędzy, a my w ciągu kilku sekund wszystko im odrzuciliśmy. A odrzucić musieliśmy, i to nawet nie z uwagi na poziom wystawy pokonkursowej, lecz z prostej przyczy­ ny: organizatorzy, biorąc na rok prace zakwalifikowane (tyle upłynie czasu od terminu nadesłania do zakończenia wystawy) zdecydowali się wszystkie zakupić, a przecież zakup to poważna decyzja, nawet nie tylko finansowa, jest to bowiem także problem magazynu i konserwacji. Żal mi ludzi, których prace odrzucono. Żal, bo w końcu cóż oni winni, że mają przykrość, że ponieśli duże koszty. Przecież to my rozbudziliśmy ambicje amatorów, często nieuzasadnione, mącąc im tylko w głowach... Dlatego sądzę, że należy pozostawić ich raczej w gestii Domów Kultury, ponieważ w systemie tych właśnie instytucji prędzej możliwa jest opieka plastyka (tak! plastyka, choć oczywiście znającego sztukę ludową), coraz wyraźniej potrzebna — zwłaszcza rzeźbiarzom. Konkurowa­ nie, spowodowane przyrostem ambicji etnografów, nie wydaje mi się w tych sprawach pożądane. Przykłady, które znam, świadczą o tym. Pomoc powinna być zresztą selektywna. „Naiwnemu" tylko zaszkodzi, zadufanemu w sobie amatorowi — nic nie da. Starszym ludziom zbyteczna, ale młodym potrzebna. Byle fachowa i rozsądna. Trzeba wiedzieć komu trzeba pomóc, a kogo pozostawić w spokoju, nie budząc w nim niepotrzebnych ambicji. Ważne jest, by uszanować nawet tych mało zdolnych, skoro chcą malować czy rzeźbić. Ale nie należy w nich budzić fałszywych ambicji i nadziei. Ważne, że sztuka daje im satysfakcję. To już dużo. Powtarzam któryś już raz — najważniejsze kryterium w stosunku do amatorów to: aby twórczość (nawet artystycznie słaba) pomagała im żyć, dawała zwykłą, ludzką, satysfakcję. Ale kiedy wprowadzamy amatorów w kierat artystycznej rywalizacji, czynimy krzywdę: im, publicznoś­ ci, twórcom profesjonalnym. Tak się stało np. „dzięki" Biennale w Skawinie (1987), a po części i w Toruniu. Oby ci, którzy zajmują się II. 4. Alfred Lubocki, Żuławy, ol/pł., 68 x 97 cm, Lębork, woj. słupskie; il. 5. Władysław Luciński, Powróć. Powrócę, ol/płyta, 52,5 x 72,5 cm (z ramą), Ruda Śląska, woj. katowickie 169 �polityką kulturalną, a zwłaszcza plastyką ludową, nieprofesjonalną, wzięli te sprawy pod uwagę. Wiąże się z tym postulat konkretny, należałoby dążyć do tego, aby we wszystkich komisjach programujących i oceniających brali udział instruktorzy plastyczni, plastycy zorientowani w problematy­ ce sztuki, w tym: intuicyjnej, ludowej, amatorskiej. Tu już i zdziwie­ nie, że nawet w jury konkursu toruńskiego nie było nikogo z takich osób, nikogo z plastyków! Druga sprawa. Szkoli się sędziów piłkarskich, instruktorów plastycznych, ale nie słyszałem o doskonaleniu jurorów. Czy nie należałoby dążyć do tego, by w różnych konkursach i wystawach stosowano te same kryteria? A wracając do konkursu toruńskiego, dał on nam — jurorom — bogaty materiał do przemyśleń, pozwolił np. dostrzec znaczne obniżenie się poziomu rzeźby ludowej i malarstwa na szkle, wspom­ nianą już identyfikację malarstwa z przeglądami (tak! nie konkursa­ mi!) plastyki nieprofesjonalnej. Konkurs ujawnił też parę cieka­ wych, nieznanych mi dotąd, indywidualności: świetne „naiwne" malarstwo Alfreda Lubockiego (tylko I I I nagroda), dobrą rzeźbę ceramiczną Jana Swożglisa z Mogielnicy, dobre polichromowane figurki z gliny Kunegundy Jeżowskiej, potwierdził rozwój talentu Mieczysława Gaja, rzeźbiarza z kręgu Susków (ośrodek łukowski). Otrzymał on za swe rzeźby 1 nagrodę. Jak zawsze doskonały, na nikim nie wzorujący się Antoni Baran z Opoczna (1 nagroda). W malarstwie, dziale najciekawszym, wyróżniłbym szczególnie (obok Lubockiego) prace Tadeusza Żaka ( I I nagroda), Władysława Lucińskiego i Bronisława Krawczuka (I nagrody), Ludwika Więcka, Wiktora Chrzanowskiego, Wiesławy Piasnej, Jana Kaweckiego oraz Eleonory Bery (III nagrody). Podobały mi się szczerze naiwne prace Marianny Razik, Wincentego Swedka (Bocian w raju — wyróżnie­ nie), a także Poczet sławnych ludzi Jana Sidora (wyróżnienie). Mniej piękny, niż zazwyczaj, Bazyli Albiczuk (też wyróżnienie). W malar­ stwie na szkle — mizeria. W tkaninie dwuosnowowej wśród dobrych — najlepsze (I nagrody): Teresa Pryzmont z Wasilówki i Halina Fijałka z Węgrowa. Tyle o konkursie i wnioskach, jakie się po nim nasuwają. Ale czy ktoś się nad nimi zastanowi? Czy ci, do których ten artykuł jest szczególnie adresowany, zechcą go przeczytać? A jeśli przeczytają, czy zrozumieją, o co mi chodzi? A jeśli zrozumieją — nie obrażą się i choć w części zaakceptują ten tekst — to czy zechcą dać temu wyraz w praktycznej działalności? PRZYPISY 1 „Ziemia bliska sercu", ogólnopolski konkurs dla twórców ludo­ wych, zorganizowany przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Jury obradujące w dniach 30 i 31 maja 1988 r. oceniło, nagrodziło 1 wyselekcjonowało nadesłane na wystawę prace. Jury obradowało w składzie: Aleksander Jackowski — Instytut Sztuki P A N (przewodniczący) Barbara Zagórna-Tężycka, Minister­ 2 stwo Kultury i Sztuki; Bożena Gołcz CZSRLiA „Cepelia"; Halina Olędzka — Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie; Gerard Ostrowski — Wydział Kultury Urzędu Wojewódzkiego w Toruniu; Roman Tubaja — dyrektor Muzeum Etnograficznego w Toruniu; Aleksander Błachowski — Muzeum Etnograficzne w Toruniu (komisarz konkursu). Fot: Jan Świderski II. 6. Wiktor Chrzanowski, Klinika dr. Rydygiera w Chełmie, ol/pł., 52x65 cm, 1988 r. Toruń 170 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02320d963bc6f20904286b41db527fd0.pdf 9c56dc7214d7ffa0c05ac2e943046251 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3107 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2909 Title A name given to the resource Paszyn po siedemnastu latach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.171-173 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh PASZYN PO S I E D E M N A S T U LATACH Poznałem księdza Edwarda Nitkę na plebanii w Paszynie i jadłem u niego twaróg, polewany zielonym miodem, wiosną 1972 roku, na kilka miesięcy przed eksplozją twórczości plastycznej w tej wsi. Znalazem się tam, przygotowując I Konkurs Współczesnej Rzeźby Ludowej Karpat Polskich, organizowany przez Muzeum w Nowym Sączu. Wówczas o Paszynie mało kto słyszał, ksiądz Edward Nitka nie był jeszcze sławny na całą Polskę i poza jej granicami, znano go natomiast i serdecznie pamiętano w Starym Sączu, Ptaszkowej, Szczawnicy, Borzęcinie — wszędzie tam, gdzie pracował. Wyróżniał się spośród innych księży absolutnym brakiem księżowskiej pozy; wolny od obłudy, ufny w Bogu, był sobą i cieszył się życiem. Hodował gołębie, organizował amatorskie przedstawie­ nia teatralne — występował w najśmieszniejszych rolach, nie bojąc się o swój autorytet osoby duchownej; podobno kiedyś wprost ze sceny, ubrany w jakiś niesamowity kostium, pogalopował konno z wiatykiem do umierającego. Kupił dwie pary rękawic i boksował się z wiejskimi chłopakami. Znany był również powiatowym wła­ dzom w Nowym Sączu jako człowiek, oględnie mówiąc, nieskory do politycznych i moralnych koncesji, bezpośredni w wypowiedziach, a do tego obdarzony niebanalnym poczuciem humoru. Z pewnością na długo wbił się w pamięć funkcjonariuszom UB w Brzesku. Pojmano go jako byłego kapelana Armii Krajowej i prowadzono ulicą na przesłuchanie, aż tu zza zakrętu nagle wyjechał motocykl; ksiądz Nitka, mimo że skuty kajdankami, dziarsko wskoczył na tylne siodełko i odfrunął. Zdarzyło się to około 1946 roku. Poznałem go jako mężczyznę po pięćdziesiątce, więc anegdoty o boksowaniu, występach artystycznych i brawurowej ucieczce znam tylko z drugiej ręki. Ale daję im wiarę, ponieważ zdarzenia, których byłem na­ ocznym świadkiem, niewiele ustępują tamtym. Miałem szczęście współpracować z Księdzem Dziekanem od wiosny 1972 do lata 1980 roku. Dzisiaj wiele sądów z tamtych czasów uległo przewartościowaniu. Ja również patrzę na Paszyn inaczej niż kiedyś. W latach siedemdziesiątych paszyński fenomen interesował mnie przede wszystkim, jeśli można tak się wyrazić, od strony artystyczno-statystycznej (twórców było imponująco wielu, niemal wszyscy to laureaci, przynajmniej potencjalni) oraz obycza­ jowej. Kontaktowałem się z księdzem Nitką przede wszystkim w sprawach organizacyjnych, przygotowując wystawy i konkursy, zapraszając tamtejszych artystów na kiermasze, przywożąc cudzo­ ziemców, dziennikarzy itp. Ogromnie lubiłem jeździć do Paszyna. Fascynowała mnie osobo­ wość księdza Nitki, szanowałem go i lubiłem jak mało kogo, jego optymizm mnie umacniał. Obawiam się, że powyższe zdanie wypad­ ło sztucznie — ale trudno, nic na to nie poradzę. Każda rozmowa z Księdzem Dziekanem była dla mnie radosną przygodą, jakby festynem; może dlatego, że ani przedtem, ani potem nie zdarzyło mi się spotkać człowieka, który promieniowałby taką radością życia (chociaż, naturalnie, i on miewał chwile depresji), który nieustannie życzyłby bliźnim wszystkiego najlepszego, co wynikało z naturalnej wiary w Najwyższy Sens i Radosne Przeznaczenie. Od jak dawna sięgam pamięcią, właśnie tej wiary w Sens mi brakowało. Próbowa­ łem łatać ów mankament na różne sposoby, choćby korzystając z pomocy książkowych przyjaciół, jak Kubuś Puchatek, Colas Breugnon, Don Camillo, Gargantua, Szwejk. Ksiądz Edward Nitka łączył w sobie te postacie, był niejako ich wspólnym ucieleśnieniem. Jeśli ktoś się żachnie na takie zestawienie, bardzo mi przykro. Ludzie z dawien dawna tęsknią za mityczną krainą szczęśli­ wości. Może to być Arkadia, Arabia felix, Schlaraffenland, wyspa Utopia albo na przykład Podhale. Dopiero teraz, po latach, uświadamiam sobie, że taką Arkadią — z wygodnym połączeniem autobusowym — był dla mnie Paszyn. Wsi spokojna, wsi wesoła, bezproblemowa! Słodka ułudo lat siedemdziesiątych! Jawiła mi się ta parafia, jakby o niej to właśnie napisano ów wierszyk z końca osiemnastego wieku: „Pięknie na łąkach bydło się pasie, wdzięcznie z Jasiami pląsają Kasie". Uśmiechy przechodzących ludzi, miód, domowy razowiec, transparent „Witajcie!" nad plebanią, aleja kilkumetrowych palm wielkanocnych z papierowymi wstążkami, gościnność w każdym domu, nieustanne sukcesy, nawet niektóre psy machały ogonami na mój widok; dzwonię do drzwi, ksiądz woła tubalnym głosem: „Ach, kogóż to widzę! Co za szczęście! Jakiż zaszczyt! Witam wielmożnego pana magistra w niskich progach, prosimy, prosimy!" i natychmiast oznajmia radosną nowinę, że oto znowu któryś parafianin objawił wielki talent plastyczny i niebawem zadziwi całą Polskę... Z rozrzewnieniem wspominam tamten świat wzajemnego zrozumienia i braterskiej współpracy, od dłuższego czasu przygotowuję się, aby go szczegółowo opisać — bo przecież rzeźbiarski i malarski Paszyn lat siedemdziesiątych był prawdziwym fenomenem, niewątpliwie godnym uwiecznienia, ciekawą a mało znaną kartą w dziejach kultury polskiej, liczne zaś reportaże z tej wsi oraz różne wzmianki w publikatorach były na ogół mocno powierz­ chowne i na jedno kopyto. Dzisiaj widzę tamten Paszyn zgoła inaczej. Wiadomo, choć mówi się o tym raczej półgębkiem, że opieka nad sztuką neoludową i amatorską ma w Polsce bezpośrednie uwarun­ kowania polityczne. Nie chciałbym tutaj formułować upraszczają­ cych sądów, zjawisko jest skomplikowane, zresztą bardzo interesu­ jące, mam zamiar przedstawić je w obszerniejszym opracowaniu. Teraz chciałbym jedynie stwierdzić znany fakt, że gwałtowny rozwój (przede wszystkim ilościowy) sztuki neoludowej i amatorskiej w latach siedemdziesiątych był odgórnie zaprogramowany i osadzo­ ny w nader konkretnych politycznych realiach. Bezpośrednie cele tej operacji zostały zaakceptowane niemal powszechnie, nad skutkami dalekosiężnymi mało kto się publicznie zastanawiał. I oto w tej wielkiej państwowej akcji cudownego rozmnożenia artystów ludowych największe sukcesy zaczął niespodziewanie od­ nosić ksiądz, który z niezwykłą sprawnością animował plastykę chłopską, widząc w niej znakomitą formę pracy duszpasterskiej oraz szansę pomocy materialnej dla swoich biedniejszych parafian. Czyli — tak samo jak wszyscy, tylko o wiele skuteczniej i zupełnie inaczej, bo na innych ideowych podstawach. Skutki tej działalności Księdza Dziekana były imponujące i godne najwyższego uznania, tylko że przez państwowych sponso­ rów zgoła niepożądane. Przykład jeden z wielu: na rzeźbiących i malujących paszyniaków spływało sporo państwowych pieniędzy (zakupy, stypendia, nagrody), ale adresaci przesyłek nie kojarzyli tego dobrodziejstwa z polityką kulturalną państwa, lecz z organiza­ cyjnym talentem Księdza Dziekana, zresztą nie bez racji — bo przecież w sąsiednich wsiach tej formy uzupełniania domowych budżetów prawie nie było. Inny przykład — delikatna sprawa tematyki sakralnej. Ksiądz Nitka jej nie narzucał, przeciwnie, namawiał swych parafian do śmielszego wyboru tematyki, wielokro­ tnie byłem tego naocznym świadkiem. Lecz ośrodek paszyński był ośrodkiem ludowej sztuki religijnej — podczas, gdy gdzie indziej tematyka sakralna stawała się jedynie pustą ikonografią bez idei; Chrystus Frasobliwy lat siedemdziesiątych przestawał być Bogiem, stawał się neoludowym bibelotem. Lecz w Paszynie sprawa ta wyglądała inaczej. Niebywałe sukcesy organizacyjne Księdza Dziekana wpra171 �wiały władze w dziwny stan ducha. Z jednej strony — należało docenić wybitnego animatora i „działacza kultury", choćby dlatego, by nie wypuścić z rąk inicjatywy; Ksiądz Dziekan, jako ob. Edward Nitka, otrzymał nawet medal „Za mądrość i dobrą robotę", przyznawany przez redakcję „Gazety Południowej". Ale walka ideologiczna przecież nie słabła, wielokrotnie próbowano przejąć rzeźbiarski i malarski Paszyn, a księdza uhonorować i odstawić na bocznicę. Długo by prawić. Można by również opowiedzieć to i owo na temat ewolucji stosunku przełożonych księdza Edwarda Nitki do jego poczynań. Historia ośrodka paszyńskiego jawi mi się dzisiaj przede wszyst­ kim jako odbicie stosunków między państwem a Kościołem na najniższym szczeblu, w zwyczajnej wiejskiej parafii, ale obserwowa­ nych przez wielce oryginalny pryzmat —- mianowicie poprzez państwową akcję rozwijania plastyki chłopskiej, religijnej w for­ mie, socjalistycznej w treści. Naturalnie, Paszyn to również ko­ palnia innych tematów: gwałtowne kariery staruszków oraz dzie­ ci, praca dziennikarska od kulis, odwiedziny wspaniałych ludzi, zabawy cudzoziemców w polskim buszu, a także kwestie czysto artystyczne, np. problem transponowania dawnych wzorów czy podejmowanie twórczości plastycznej bez znajomości choćby odro­ biny warsztatu. Zbierając eksponaty na trzeci z kolei konkurs rzeźby karpackiej powiedziałem żartobliwie, że będzie to wielki mecz: Paszyn kontra reszta Karpat. Ksiądz podchwycił ten żart i opracował punktację: za pierwsze miejsce tyle, za drugie tyle itd. Naturalnie Paszyn zwyciężył. W ogóle ksiądz Nitka był zagorzałym kibicem sporto­ wym. Dwa razy widziałem, jak ten starszy, tęgi mężczyzna po prostu szalał z radości: raz, gdy polscy piłkarze byli o włos od zdoby­ cia mistrzostwa świata, a drugi raz, gdy kardynał Wojtyła został papieżem. Ksiądz Dziekan zamierzał pobudować w Paszynie oddział tarnowskiego Muzeum Diecezjalnego. Miał to być dom sztuki ludowej — z pracowniami, magazynami, ciemnią fotograficzną, salą wystawową, biblioteką, pokojem i mieszkaniem dla kustosza. Marzył, że po osiągnięciu wieku emerytalnego zostanie zwolniony z obowiązków proboszcza i dziekana (zwłaszcza ta ostatnia funkcja mocno go fatygowała), a poświęci się wyłącznie pracy animatorskiej. Rzecz była realna, ksiądz zaczął już gromadzić fundusze i materiały na budowę, lecz przyszedł moment, w którym musiał sam zniweczyć swoje plany. Podczas pertraktacji z ówczesnym wojewodą nowosą­ deckim stanęła alternatywa: albo zezwolenie na budowę kościoła na osiedlu Millenium w Nowym Sączu, albo zezwolenie na Dom Ludowej Sztuki Religijnej w Paszynie (taka miała być nazwa). Ksiądz Nitka nie zawahał się. Zmarł w najodpowiedniejszym dla siebie momencie, w sierpniu 1981 roku; nie dożył czasów, w których mecze Paszyn kontra reszta Karpat nie odbywają się z braku kibiców. Przed śmiercią długo chorował, denerwując się straszliwie sytuacją w kraju; bał się, że powrócą czasy, w których znowu będzie musiał zachowywać się po bohatersku. Ksiądz Stanisław Janas, następca księdza Edwarda Nitki w Pa­ szynie, objął probostwo w krańcowo odmiennej sytuacji społecznej. Z pewnością nie było mu łatwo. Choćby dlatego, że wszyscy odruchowo porównywali go z poprzednikiem. Trudno mieć preten­ sje do Stanisława Janasa, że nie jest Edwardem Nitką, ale również trudno się dziwić, że liczni przyjaciele Paszyna myśleli z obawą: co dalej? Ksiądz Janas jest niewątpliwie człowiekiem obowiązkowym i pełnym najlepszej woli. Przychodząc do Paszyna, musiał uczyć się od podstaw zagadnień, związanych z twórczością ludową, gdyż przedtem nie miał z tymi sprawami do czynienia. Rzeźbiarski i malarski Paszyn był dla niego dodatkowym obowiązkiem, zresztą pilnie spełnianym, ale obowiązkiem, nie zaś życiową pasją, jak to miało miejsce w wypadku jego wielkiego poprzednika. Ksiądz Janas stara się jak może kontynuować dzieło księdza Nitki. Przede wszystkim — buduje muzeum, którego ksiądz Nitka nie doczekał. Znajdzie się ono w wyremontowanej dawnej plebanii (miejsce najwłaściwsze z możliwych), zaś mieszkania księży, sala 172 katechetyczna i urząd parafialny zostaną przeniesione do nowego budynku, który obecnie (czerwiec 1988 r.) jest niemal na ukończe­ niu. Obecny proboszcz stara się animować życie plastyczne swojej parafii, zorganizował kilka wystaw twórczości paszyniaków (ostat­ nia, wielka, objeżdża właśnie Republikę Federalną Niemiec). Pleba­ nia jak dawniej otwarta jest dla gości, ksiądz prowadzi na bieżąco Kronikę paszyńskiego talentu, raz po raz pojawiają się wzmianki w prasie. Kolekcja z paszyńskiej plebanii nie została zapomniana; świadczy o tym ruch eksponatów, wypożyczanych ostatnio m.in. przez muzea w Limanowej i Nowym Sączu. Dobrym sprawdzianem aktualnego stanu ośrodka był konkurs „Malarstwo na szkle z Paszyna", rozstrzygnięty na początku kwietnia 1988 r. Przystąpiło do niego siedemnaście osób, składając ogółem 89 prac. Ten bardzo dobry rezultat ilościowy jest niewątpli­ wą zasługą komisarza, Zbigniewa Wolanina, który nb. niedawno obronił wartościową pracę magisterską Malarstwo na szkle w paszyńskim ośrodku plastyki ludowej. Dzięki jego perswazjom udział w konkursie wzięły również te malarki, które już od dłuższego czasu zarzuciły twórczość. Wydaje się więc, że liczba paszyniaków, aktualnie malujących na szkle, jest nieco mniejsza niż liczba uczestników konkursu i wynosi około dziesięciu-dwunastu osób. Naturalnie, w porównaniu do lat siedemdziesiątych stanowi to znaczny regres. Zwraca uwagę niemal zupełny brak nowych twarzy. Dzisiejsze paszyńskie nastolatki mają dość mgliste wyobrażenie o tym, jaka panowała we wsi atmosfera wokół twórczości plastycz­ nej za czasów Księdza Dziekana. Dla nich to już historia. Wydaje się, że główną przyczyną tego regresu jest ogólna kondycja psychiczna Polaków. Sztuka ludowa ma dzisiaj u nas bez porównania mniejszą publiczność, niż przed dziesięcioma laty; ludziom zupełnie co innego w głowie, niż obrazki czy świątki. Ksiądz Dziekan odszedł w okresie gwałtownych przemian społecznych. Niepodobna osądzić jednoznacznie, czy większą stratą dla ośrodka była jego śmierć, czy też wydarzenia, po których Polacy wciąż jeszcze nie mogą się otrząsnąć. Niemal zupełnie wysechł strumień pieniędzy, który płynął do Paszyna w latach siedemdziesiątych. Cudzoziemcy, odwiedzający Polskę, interesują się zgoła czym innym, niż sztuką ludową. Coraz gwałtowniej następuje pauperyzacja inteligencji; dzisiaj mało kto chce i może płacić za prace chłopskich artystów, turystów jest mniej, zbiednieli. Muzea także zbiedniały. Czynnik finansowy, znakomicie wykorzystywany propagandowo przez księdza Nitkę, czynnik, który był jedną z przyczyn rozwoju ośrodka w latach siedemdziesią­ tych, stracił w znacznym stopniu na znaczeniu. To znaczy, stracił na znaczeniu jako czynnik pozytywny, bo w ogóle, to ważny jest nadal. Stosunkowo najlepiej mają się ci, którzy produkują masówkę dla Cepelii, Veritasu, prywatnych galerii i tzw. butików. Im twórca ambitniejszy, tym jego praca jest bardziej absurdalna pod względem ekonomicznym. Dla ludzi rozsądnych i konkretnych, jakimi na ogół są chłopi oraz chłoporobotnicy, kwestia ta ma znaczny ciężar gatunkowy. W omawianym konkursie malarstwa na szkle pierwsza nagroda wynosiła siedem tysięcy; siła nabywcza tej sumy wynosi jedną czwartą, może jedną piątą siły nabywczej nagrody z lat siedemdziesiątych. Marna chwała, marne pieniądze — pomyśli laureat. Nie wiem, w jaki sposób Ksiądz Dziekan stawiałby czoła tym zjawiskom, gdyby żył; nie sądzę, by jego wielki autorytet oraz siła perswazji mogły tu stanowić wystarczającą przeciwwagę. Dlate­ go ośmieliłem się wyrazić pogląd, że zmarł w najodpowiedniejszym dla siebie momencie. Nie chciałbym bawić się w prognozy, jak potoczą się dalej dzieje ośrodka paszyńskiego. Bardziej interesuje mnie próba odpowiedzi na pytanie: która część dorobku księdza Nitki i jego parafian wytrzymała próbę czasu, okazała się trwała oraz inspirująca następ­ ne pokolenie? Sprawę należy chyba rozpatrywać w kilku aspektach: artystycz­ nym, pedagogicznym (w szerokim tego słowa znaczeniu) oraz finansowym. Wypada tu powtórzyć opinię, którą wyraziłem przed kilkunastu laty: ośrodek paszyński jest interesujący w pierwszym rzędzie jako zjawisko społeczne, dopiero w następnej zaś kolejności — artystycz­ ne. Wydaje mi się, że spośród około stu dwudziestu rzeźbiących �i malujących mieszkańców Paszyna tylko kilkoro osiągnęło interesu­ jące rezultaty artystyczne. Mam tu przede wszystkim na myśli Wojciecha Oleksego, który w krótkim czasie dopracował się własnej, niepowtarzalnej formy, surowej i ogromnie ekspresyjnej. Droga, jaką przebył od najprymitywniejszych wyrzynanek do znakomitych kompozycji wielofiguralnych jest najlepszym dowodem, że Oleksy mial duży talent plastyczny, który ujawnił się z niespodziewaną siłą pod wpływem sprzyjających okoliczności zewnętrznych. Szkoda tylko, że Wojciech Oleksy był już wówczas starym człowiekiem i miał przed sobą zaledwie kilka lat życia. Czasem ogarnia mnie zwątpienie, czy cały ten ruch wspierania twórczości neoludowej w latach siedemdziesiątych, nienaturalnie rozdęty i przybierający karykaturalne formy, w ogóle miał sens. Wtedy ratuję się wspomnieniem Oleksego. Gdy go poznałem, był zahukanym wiejskim popychadłem, nadającym się tylko do pasienia krów; ubrany w jakieś lachy, sprawiał wrażenie, jakby się bał, że go uderzę. Po kilku latach Oleksy był już zupełnie innym człowiekiem: swobodniejszym, świadomym swej wartości. Nieźle zarabiał. Kupił sobie garnitur, telewizor, chwalił się księdzu w swym „języku" niemowy: WADE BUBA O T U PANA (Władek, czyli brat, będzie pasać krowy, a ja będę panem). Na swej twórczości także niemało zyskał, zarówno duchowo jak materialnie, inny znany rzeźbiarz z Paszyna, Stanisław Mika „Stasicek". Obserwowałem z radością, jak Mika z miesiąca na miesiąc coraz bardziej prostował się psychicznie, jak dyplomy uznania (z których się naśmiewał), wzmianki w prasie, przekazy pieniężne, wizyty „panów" (z których także się naśmiewał) pomaga­ ły mu żyć. Takich dobroczynnych skutków działalności księdza Nitki obserwowałem znacznie więcej. Mam zamiar opisać to wszystko w osobnej książce. Można stwierdzić z wielkim zadowoleniem, że dokonania księ­ dza Nitki wytrzymały próbę czasu, a jego dzieło jest kontynuowane. Ośrodek żyje — mimo wybitnie niekorzystnych warunków zewnę­ trznych. Sztuka paszynian wciąż cieszy się zainteresowaniem i życzli­ wością. Paszyn nie jest zamkniętą kartą. II. do art. A . Jackowskiego: Wiesława Piasna, Kosmiczny szpieg, ol/pł., 72 x 52 cm, 1985 r. Fot. Jan Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03a7d32b75fbab3c01e7f5dd21aea71a.pdf 8b889f5bb07670137d2b4bf46dd0e2ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1157 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Indie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1066 Title A name given to the resource Bhartiya Lok Kala Mandal ( Indyjski Instytut Sztuki Ludowej) w Udajpurze / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.217-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t 55, 19'71 KRZYSZTOF WOLSKI BHARTIYA LOK KALA MANDAL (INDYJSKI INSTYTUT SZTUKI LUDOWEJ) W UDAJPURZE Indie na swym olbrzymim obszarze posiadają sporo różnego typu placówek, zajmujących się badaniem tradycyjnej kultury poszczególnych narodów i ludów subkontynentu. Mają tych placówek więcej, niżby się należało spodziewać w kraju, którego sytuacja ekonomiczna nie należy do najlepszych. Jak na kraj pokolonialny, ilość tego typu instytucji jest znaczna. Bliższe poznanie pracy placówek napawa szacunkiem dla twórców instytucji i uznaniem dla osiągnięć doborowej i fachowej kadry. Ten stan rzeczy jest zasługą wielkich indyjskich uczonych i etnografów 1 oraz administracji angielskiej. Twórca etnografii indyjskiej, Rai Bahadur Sarat Czandra Roy, założyciel pisma "Man in India" i prof. D. N. Majumdar, założyciel czasopisma "The Eastern Anthropologist", prof. uniwersytetu w Lakhnau zwracali stale uwagę społeczeństwa indyjskiego na konieczność zarejestrowania stanu kultury ludowej w poszczególnych krajach indyjskich. Angielskie władze spowodowały opracowanie szeregu monografii prowincji i zamieszkujących je ludów 2. Rezultatem działalności jest powstanie szeregu instytucji, których kierownictwo objęli znani działacze kulturalni i fachowcy z wyższym wykształceniem zawodowym. Liczne katedry etnografii i socjologii dostarczyły tym instytucjom kadr naukowych. Bhartiya Lok Kala MandaI, czyli Akademia Muzyki, Tańców, Widowisk i Kukiełkarstwa w Udaj purze należy do najciekawszych i najpomyślniej funkcjonujących instytucji tego typu w Indiach. Najlepiej odpowiadającym stanowi rzeczy tłumaczeniem polskim nazwy tej instytucji 1 Por. B. B. Goswami, Rozwój badań antropologicznych i ich ośrodki w Indiach, "Etnografia Polska", t. XII, 1968, s. 285-303. 2 Przy spisach ludności uzyskano tyle ciekawego materiału, że urzędy staty~ styczne przystąpiły do opracowania szeregu monografii. �218 KRZYSZTOF WOLSKI byłoby: Indyjski Instytut Sztuki i Kultury Ludowej. Mieści się on we własnym gmachu w nowej dzielnicy Bhupalpura w Udajpurze przy ulicy Panch Vati i skupia liczny zespół ludzi zajmujących się folklorem Radżastanu, zarówno badaczy i miłośników kultury ludowej, jak też ludzi zawodowo czynnych w tej dziedzinie. Udajpur należy w Radżastanie, a nawet w skali ogólno-indyjskiej do ośrodków bogatych w etnograficzne instytucje kulturalne i naukowo-badawcze. Obok Bhartiya Lok Kala MandaI istnieją tam zakłady uniwersyteckie (Dep. of Sociology), Tribal Research Institute in Udaipur (którego dyrektorem jest p. Vyaz), Muzeum: Regionalne w Udaj purze mieszczące się w Sadżdżan Niwas Bagh oraz nowo założone Ahar Muzeum z ciekawymi zbiorami archeologicznymi. Jak na niewielki, bo liczący 111000 mieszkańców, prowincjonalny Udajpur, jest to znaczna liczba instytucji pokrewnego typu o żywej i wydajnej działalności. Bhartiya Lok Kala MandaI w Udaj purze założono w roku 1952. Osobą, która głównie przyczyniła się do powołania do życia tej instytucji, był . D. L. Samar, znany działacz, humanista o wszechstronnych zainteresowaniach i wybitny znawca kultury Radżastanu i Indii. Samar podjął się prowadzenia tej placówki kulturalnej i wkrótce doprowadził ją .do rozkwitu. Uzyskano stałą subwencję na działalność z funduszy stanowego rządu Radżastanu (Dep. of Education), a także kredyty na budowę własnego gmachu, w którym obecnie instytucja znajduje wygodne pomieszczenie. Instytut zajmuje się studiami nad sztuką i kulturą Radżastanu, jak również Madhya Pradesz, Manipuru i Tripury, otrzymujące na te badania pomoc finansową z indyjskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Prowadzi się też studia nad tradycyjnym teatrem i widowiskami radża stańskimi dla Bhartiya Natya Sangh India 3. W siedzibie Bhartiya Lok Kala MandaI mieszczą się pracownie techniczne i naukowe, sale prób, magazyny, wystawa sztuki ludowej Radżastanu oraz w podwórzu gmachu amfiteatr i scena na wolnym powietrzu. Budynek otacza niewielki lecz piękny ogród, pełen kwitnących kwiatów i drzew. W obrębie instytucji działa kilka sekcji. Sekcja naukowo-badawcza ma za zadanie zbieranie materiałów w terenie, zapisywanie melodii, instruktaż przy nagrywaniu melodii i filmowaniu tańców i widowisk, zbieranie eksponatów z dziedziny sztuki ludowej, a następnie gromadzenie i opracowywanie tych materiałów w pracowniach. Sekcja naukowobadawcza prowadzi podręczne muzeum, stale dostępne dla zwiedzających. Lok Kala MandaI Muzeum posiada ciekawą ekspozycję obrazującą różne dziedziny sztuki ludowej (przeważnie reprezentowany jest Radżastan, 3 Instytucja zajmuje się badaniami tradycyjnych tańców indyjskich. �Bhartiya Lok Kala MandaI 219 a głównie Mewar, którego stolicą jest Udaj pur). Już w westibulu widzi się "kaczhi ghori": radżastańskie lajkoniki z okręgu Dżalor (Jalor) w Marwarze. W klatce schodowej ściany pokryto freskami. Są to kopie ludowego malarstwa odpustowego. W salach zgromadzono instrumenty muzyczne, figurki, lalki, zabawki, lalki do widowisk kukiełkowych, maski, rzeźby z terrakoty, świątki, ozdoby i biżuterie, stroje ludowe, a nawet wzory tatuażu na dłoniach kobiet. Liczne mniejsze i większe kewad, skrzynki magiczne bardów, przypominające wyglądem niewielkie lecz za to wieloskrzydłowe tryptyki, zapełniają jedną z sal ekspozycyjnych. Do sekcji naukowo-badawczej należy archiwum i zbiory biblioteczne. Pracownicy sekcji służą pomocą i poradą w innych dziedzinach pracy Bhartiya Lok Kala MandaI. Publicystyka instytucji, tak naukowa jak i popularno-informacyjna, skupia się w sekcji wydawniczej. Bhartiya Lok Kala MandaI wydaje czasopismo "Lok Kala" zawierające artykuły z dziedziny sztuki i kultury ludowej. Wydano też w języku hindi krótkie informacyjne monografie: Radżastan Ke Lok Nritya (informacje o tańcach ludowych Radżastanu), Radżastan Ke Lok Natya (informacje o ludowych widowiskach Radżastanu), Radżastan Ke lok Otsava (informacje o świętach i odpustach Radżastanu), Radżastan Swar Lahri (pieśni"ludowe Radżastanu). W warsztatach artyści plastycy i artyści ludowi pracują przy sporządzaniu kopii dawnych wytworów indyjskiej sztuki ludowej. Kopie te zostają następnie rozprowadzone w charakterze materiałów wymiennych do innych pokrewnych instytucji, albo są sprzedawane na miejscu turystom lub zwiedzającym. Rozprowadzane są też prace rzemieślników z terenu. Między innymi obrazki (gwasze), wykonywane w Nathdwara, pielgrzymkowej miejscowości, leżącej w odległości około 70 km na północ od Udajpuru 4. Również rozsprzedaje się ciekawe ludowe wyroby ceramiczne, płaskorzeźby i figurki przedstawiające bóstwa oraz narodowych bohaterów Radżastanu. W warsztatach wykonuje się też przedmioty potrzebne do działalności sekcji artystycznej np. stroje, lalki, kukiełki, maski, zabawki i dawne ozduby lub inne przedmioty, których nabycie na rynku napotyka na trudności. W pracowniach wykonuje się prace zlecone, odnawia się np. ołtarzyki z domowych kapliczek. Sekcja filmów i nagrań działa nie tylko w terenie, lecz pracuje z zespołami skupionymi wokół instytucji i produkuje filmy dokumentarne oparte na materiale terenowym, jak np. kolorowy film krótkometrażowy I 4 Nathdwara leży w odległości ok. 70 km na północ od Udajpuru. W miejscowości tej znajduje się słynna świątynia będąca celem pielgrzymek. Przy świątyni jest centrum tradycyjnego handlu dewocjonaliami oraz znany ośrodek obraźniczy. W roku 1961 miasteczko liczyło 13890 mieszkańców (Census of India 1961, Vol. XIV, Rajasthan, part. II-A, s. 140). �220 KRZYSZTOF WOLSKI "Tańce plemion Radżastanu" . (125 m) .czy "Plemiona Manipuru w kolorze i rytmie" (135 m), lub "Kultura i sztuka plemion Madhya Pradesz" (340 m), lecz także własne opracowania oparte na tradycyjnych formach życia plemienia Bhil koczującego w Radżastanie (film "Kudarat Ke Ladle") oraz "MumaI", widowisko wokalno-taneczne opracowane w in- Ryc. 1. Rabudzi Rathar poluje na dziki (malarstwo merwarskie). stytucji a naśladujące pokrewne tradycyjne widowisko Mumal i Mahendra. Widowisko to jest udramatyzowaniem dawnego miejscowego wątku epicznego. Działalność choreograficzna, wokalna i teatralno-widowiskowa przynosi największą sławę instytucji. Przy Bhartiya Lok MandaI znajduje się liczny zespół artystów. Objeżdża on większe ośrodki Indii, dając przedstawienia i koncerty. Repertuar składa się z tradycyjnych ludowych wido- �Bhartiya Lok Kala MandaI wisk radżastańskich, (przeważnie widowiska typu kyal). Jest wisko dramatyczne, operowo-baletowe, w które wplatają się tyczące tematów miejscowych lub zagadnień współczesnych. też sztuk opracowanych współcześnie na wzór dawnych. Do 221 to widofarsy doNie brak żelaznego Ryc. 2. Dhola przybywa do domu Maruwani (malarstwo merwarskie). repertuaru zaliczyć należy Mane czakar Rakhodżi, oparty na życiu słynnej w Radżastanie rani Miira Bai (ur. 1516), córki thakura (pana feudalnego) Ratan Singh'a, pana na Medta. W młodości poświęciła się służbie Kriszny (inkarnacji boga Wisznu), a gdy ją wydano za radżę Kumar Bhodżradż Singh'a (którego ojcem był Rana Sanga Sziszodia z Czittoru), uciekła z pałacu w Czittor do pustelni, kompromitując ród panujący. Władca Czittoru, brat męża sprowadził ją z powrotem siłą do pałacu. Po powtórnych ucieczkach posłano jej jadowite węże i truciznę, które miały zakończyć kompromitujące życie Miiry Bai. Węże owinęła wokoło szyi, �222 KRZYSZTOF WOLSKI truciznę wypiła bez szkody i nadal pozostała w świątyni tańcząc i śpiewając przed posągiem Kriszny. Miira Bai początkowo mieszkała przy świątyni Brindawan 5, a później większą część swego życia spędziła w świątyni Dwarkadhisz w Dwarka. Wśród ludu w Radżastanie Miira Bai należy do naj popularniej szych postaci w historii 6. Innym tradycyjnym widowiskiem z Radżastanu jest Dhola Maru (a właściwie Dhola i Maruwani). Fabułę stanowi poznanie przez młodego Dhola (z Nagaur) piękności dżajsalmerskiej Maruwani w domu jej rodziców, a następnie jej zaślubienie. W sztuce Panihari. przedstawia się dzieje indyjskiej Penelopy, żyjącej w oazie koło Dżajsalmeru, przez dwanaście lat oczekującej na powrót męża. Spotyka go przy studni, lecz go nie poznaje, dopiero świekra stwierdza kim jest przybysz. Ogólna radość i tańce w oazie towarzyszą radującej się parze małżeńskiej. Także tradycyjnym przedstawieniem jest wspomniane powyżej widowisko Mumal. Słynna z urody Mumal, dama z Dżajsalmeru, jest przykładem indyjskiej kobiet ysfinksa. Liczni kandydaci do ręki Mumal odpadają jeden po drugim, nie mogąc dać odpowiedzi na jej pytania. Uciekają też zatrwożeni widokiem lwa, pilnującego wrót pałacu Mumal. Dopiero Mahendra, książę z Amarkot, odpowiada poprawnie na pytania Mumal, a następnie odwiedza ją co nocy. Mumal i Mahendra postanawiają się pobrać. Lecz pewnej nocy Mahendra nie zjawia się na schadzkę, a zrozpaczona Mumal śle do niego listy. Gdy wreszcie Mahendra przyby:wa, kapryśna Mumal każe swej siostrze Sumal przebrać się za mężczyznę i usiąść obok niej. Widząc to, Mahendra urażony odjeżdża, nie chcąc więcej słyszeć o Mumal. Mumal z rozpaczy zasypia na wieki. 5 Brindawan lub Brindaban, słynna świątynia w miejscu, gdzie miał się urodzić Kriszna, awatar boga Wisznu. 6 Miira Bai była słynną poetką i autorką licznych liryków ku czci Kriszny. Tworzyła w jednym z dialektów języka hindi, w radżastani, w narzeczu mewari. Jej pieśni tworzone w języku żywym zjednały jej niebywały rozgłos i szeroką popularność w zachodnich państwach indyjskich w Radżastanie i Gudżeracie, gdzie przebywała za życia. Utwory te weszły w skład klasycznej poezji Indii i doczekały się licznych przekładów na języki europejskie. Językowi polskiemu przyswoiła je Wanda Dynowska w zbiorze Antologia Indyjska, t. III, Hindi, w ramach wydawnictwa "Biblioteka Polsko-Indyjska" (Madras 1959). W antologii znalazło się 44 pieśni Miiry Bai. Dla przykładu podajemy jedną z nich: Słyszę z oddali kroki Hari, po stromych wspinam się ścieżkach, po spadzistych wzgórzach i jarach głębokich wędruję. Żaby rechocą, tańczy weselnie paw, ptaki tęskne rzucają wołania ... Indra zawsze piorunami gra, a wśród deszczu strumieni błądzą błyskawice. �Bhartiya Lok Kala Mandal 223 Bhartiya Lok Kala MandaI daje też innego rodzaju przedstawienia. Takim jest np. Pasine - ki - Ganga, czyli Indra pudża (Misterium ku czci Indry, boga deszczu). Kangawalla, bard, czyli tradycyjny opowiadacz dziejów Radżastanu, opisuje dawne piękno i chwałę kraju. Lecz obecnie wszędzie jest pustynia. Nie ma nawet jednego zielonego drzewa na wsi. Ryc. 3. Dhola i Maruwani jadą do Nagaur (malarstwo merwarskie). Bard opowiada o walce z pustynią i o postawieniu zapory na rzece. Najpierw musiano budować drogę. Potem powstaje ośrodek wiejski, szkoła i szpital. Góry zostają zalesione, pola nawodnione, a wieś skolektywizowana. Wieś staje się bogata i szczęśliwa, a Indra, bóg deszczu, zsyła częste opady. Jest też i więcej przedstawień nawiązujących do życia współczesnego. Balet Czambal nawiązuje do planu zagospodarowania doliny rzeki w planie pięcioletnim, a balet Azadi - ki - Kahani jest oparty na walkach Indii o niepodległość. �KRZYSZTOF WOLSKI Najbardziej znany w Indiach i zagranicą jest radżastański teatr marionetek. Tego typu widowiska są stare i sięgają czasów sprzed dwu tysięcy lat. Przedstawienia te słynęły później na dworze władcy Vikramaditya (ok. 1076-1126). Później teatr kukiełkowy, pełen symbolicznych i fantastycznych postaci, przestylizowanych osób historycznych, demonów, bogów i bohaterów bawił publiczność na odpustach i jarmarkach oraz wędrował po wsiach i dworach drobnych feudałów w Radżastanie. W Radżastanie dochował się do ostatnich lat. Od ludu przejęła go Bhartiya Lok Kala MandaI i rozsławiła w Indiach i w świecie. Ze sztuką Amar Singh Rathore Ka Khel jeżdżono po większych miastach Indii, dawano przedstawienia w obecności premierów Indii Dżawahar Lal Nehru i Lal Bahadur Szastri. Udajpurski teatr radżastańskich marionetek trafił na II Światowy Festiwal Kukiełek do Bukaresztu w r. 19G0 wziął udział w III Festiwalu w r. 1965 również w Bukareszcie. Barwne przedstawienie życia na dworze Wielkich Mogołów dało kukiełkom radżastańskim światową sławę. Instytut otworzył wobec tego specjalne kursy dla szkolenia kukiełkarzy, a także dla nauczycieli i studentów. To powszechne powodzenie w kraju i zagranicą dało instytucji zasłużoną sławę i uznanie. Posypały się dalsze rządowe subwencje, umożliwiające rozrost i rozszerzenie tematycznych zainteresowań, a także objęcie szerszych terenów planowymi badaniami nad kulturą i tradycyjnq sztuką ludową. KRZYSZTOF WOLSKI 'THE INDIAN INSTITUTE OF FOLK ART IN UDAIPUR (S u m m ary) Bhartiya Lok Kala MandaI in Udaipur, Rajasthan, India, was founded in 1952 by D. L. Samar with a view to conducting research into Indian folk art. The institute's activities include the accumulation of museum exhibits, also the recording and popularizing of pageantry, dancing, singing, music and traditional folk literature. In addition it supports the. traditional puppet theatre in Rajasthan, organizing performances in India and other countries of the world. Investigations are carried out mainly in the states of Madhya Pradesh, Rajasthan, Manipur and Tripura. where ancient Indian folk art is best preserved, The rich museum in Udaipur possesses valuable collections in many fields of Indian folk art. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08dc276414a39c828ef5f99e67aebf0c.pdf fba7211608477f8ed7434a9a40c3897d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5047 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Turner, Victor (1920-1983) antropologia symboliczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4681 Title A name given to the resource Rozważania o antropologii Victora Wittera Turnera / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.13-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kafar, Marcin Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 I. STUDIA I MATERIAŁY MARCIN ANDRZEJ KAFAR Łódź ROZWAŻANIA O ANTROPOLOGII VICTORA WITTERA TURNERA Dotychczas, o ile wiem, przetłumaczono na język polski tylko jeden tekst wybitnego brytyjskiego antropologa - Victora Tumeral. Wszelako czytając literaturę z zakresu nauk społecznych i nauk o kulturze, dostrzegamy rosnące na przestrzeni kilku ostatnich lat zainteresowanie ideami brytyjskiego symbolisty. Rzeczowe odwołania do koncepcji dialektyki struktury i communitas, liminalności czy dramatów społecznych znajdujemy w pracach Jerzego Sławomira Wasilewskiego, Rocha Sulimy, Marka Czyżewskieg02• Choć wymienieni autorzy - ze względu na obszary interpretacyjne, w jakich się poruszają - odnoszą się jedynie do niewielkiego skrawka bogatego dorobku Turnera, to ich rozważania zasługują na uwagę przede wszystkim dlatego, że podbudowane są znajomością oryginalnych tekstów autora The Ritual Process, co stworzyło szansę (moim zdaniem w dużej mierze wykorzystaną) na wystarczająco wnikliwą egzegezę jego myśli. Etnolog, folklorysta i socjolog pokazują także, co równie ważne, jak inspirujące i twórcze mogą być dziś pomysły Turnera dla różnych dyscyplin wiedzy. Tę niewątpliwie interesującą, ale wymagającą dalszych badań kwestię pozostawiam do rozwinięcia przy innej okazji. l Chodzi o fragment książki Tumera From Ritual to Theater. Human Seriousness of Play, PAJ Publications, New York, 1982, wydany pt. Teatr w codzienności, codzienność w teatrze (Turner, 1988). Wiem, że obecnie redakcja kwartalnika "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" przygotowuje do druku dwa inne szkice Tumera. Obok nich prawdopodobnie ukaże się artykuł amerykańskiego uczonego, Mathieu Deflema, do którego sięgałem, pisząc niniejszy szkic (Zob. Deflem, 1991). O zamiarze publikacji tekstu Deflema dowiedziałem się po zakończeniu pracy nad moim artykułem. 2 Jerzy Sławomir Wasilewski jako pierwszy z polskich badaczy odwołał się do koncepcji wypracowanych przez Tumera, wykorzystując je w kontekście etnologicznych rozważań o kulturowych tabu (Wasilewski, Tabu... , 1989). Roch Sulima w interesujący sposób zastosował nośne pojęcia struktury i communitas w analizie lokalnego fenomenu młodzieżowej subkultury operującej imieniem publicznym "Józef Tkaczuk" (Sulima, Józef .. , 1995). Tumerowskim duchem przeniknięta jest również inna praca tego autora (Por. Sulima, 2000). Marek Czyżewski wykazał dużą wartość analityczną innych Tumerowskich kategorii, mianowicie dramatu społecznego i rytuału, włączając je w zaproponowaną przez siebie teorię dyskursu publicznego (Czyżewski, 1997). �14 W tym szkicu będzie mnie natomiast interesował proces wyłaniania się najważniejszych koncepcji teoretycznych Victora Tumera, które postaram się zaprezentować w powiązaniu z wątkami biograficznymi. Sądzę bowiem, że aby odczytać Tumerowskie idee we właściwym im kontekście, musimy mieć na uwadze także jego doświadczenia osobiste, można rzec, swoiste dramaty życiowe, jakie były udziałem tego wybitnego brytyjskiego antropologa, by użyć języka stosowanego przez niego samego. Punktem wyjścia moich rozważań jest przyjęcie stanowiska wypracowanego przez Mathieu Deflema, który w tekście syntetyzującym naukowe dokonania autora Rytualnego procesu mówi wprost o zbieżności zwrotów intelektualnych ze zwrotami w życiu prywatnym Tumera, słusznie, moim zdaniem, upatrując w tych ostatnich także źródeł zmian sposobu jego antropologicznego myślenia (w którym mieściło się również myślenie o antropologii) (Deflem, 1991). Przygoda Tumera z nauką o kulturze w jej wymiarze akademickim zaczęła się po II wojnie światowej, kiedy to podjął on studia antropologiczne na University College w Londynie. Był to moment ponownego rozpoczęcia nauki w szkole, do której uczęszczał jeszcze przed wojną, wówczas studiując język angielski i literaturę. Kiedy dwudziestokilkuletni Turner (ur. w 1920 roku w szkockim Glasgow) wstępował na powrót w progi uczelni, miał w pamięci traumatyczne doświadczenia czasu wojny (ze względu na swe przekonania antymilitame "przeczekanej" w siłach pomocniczych armii angielskiej) i dzieciństwo spędzone z matką - Violet Witter, aktorką Szkockiego Teatru Narodowego, w domu jej rodziców. Ten fakt w biografii Tumera zasługuje na podkreślenie, gdyż, jak zgodnie uznają badacze i komentatorzy jego myśli3, późniejsze koncepcje dramatów ; społecznych narodziły się pośrednio właśnie dzięki wciąż żywej w pamięci Tumera atmosferze teatru, gry i aktorstwa doświadczonych w domu dzieciństwa, a praktykowanych jeszcze długo potem, także w czasie akademickich dysput i wykładów4. Należy wspomnieć o jeszcze jednym ważnym wydarzeniu w życiu Tumera, jakie miało miejsce podczas wojny. Oto w 1943 roku poznaje i żeni się z Edith Davis - kobietą będącą nie tylko żoną J Piszą o tym m.in. Roger D. Abrahams (1995, s. V), Mathieu Detlem (1991), a także Beth Barrie (notatki ..., www.indiana.edu). 4 Dla przykładu Roger Abrahams, wspominając Tumera, nazwał go nie tylko wspaniałym wykładowcą ipedagogiem, ale także "akademickim showmanem", potrafiącym z równą swobodą wcielać się podczas wykładów w role mistrza ceremonii, klowna czy mędrca (Abrahams, 1995, s. V). �15 i matką ich pięciorga dzieci, ale również muzą, twórczym natchnieniem podejmowanych przez niego wyzwań naukowych, krytykiem jego prac, a nierzadko też ich współautorem, nieraz, co charakterystyczne, współautorem kryjącym się za licz- . nymi aluzjami i niuansami esejów sygnowanych nazwiskiem jej męża. W wymiarze osobistym była wreszcie Edith dla Turnera dobrym duchem, filarem, na którym mocno wspierał się przez całe swoje życie. Pierwsze lata ich wspólnego życia cementowa- . ły przeciwności losu wojny, narodziny dwóch synów i - już po ogłoszeniu przez Niemcy kapitulacji - wędrówki z cygańskim taborem w okolicy miasteczka Rugby Town. To właśnie wtedy Turner w jednej z publicznych bibliotek trafia na książkę Margaret Mead Dojrzewanie na Samoa oraz The Andaman Islanders Roberta Radcliffe-Browna, i to właśnie wtedy antropologia zaczyna zapuszczać w nim, jak się dziś okazuje, głębokie korzenie. Grunt dla nich przygotowują wykłady i seminaria odbywane z tuzami ówczesnej antropologii brytyjskiej: Meyerem Fortesem, Daryllem Fordem, Edmundem Leachern, Raymondem Firthem, aby wspomnieć tylko kilka postaci z szerokiej plejady ówczesnych znakomitości intelektualnych napotkanych w University College. Tytuł BA (Bachelor of Arts), będący odpowiednikiem polskiego licencjatu, trafia do rąk Tumera w roku 1949, a rok później -już w Manchesterze - po obronieniu pracy u Maxa Gluckmana Turner otrzymuje stopień MA (Master of Arts). Wkrótce potem Gluckman, przewodzący wówczas katedrze antropologii na Manchester University, składa mu propozycję otrzymania grantu na badania w Afryce. Korzystając z nadarzającej się okazji, Turner wyjeżdża w 1950 roku do Północnej Rodezji, by w ramach projektów realizowanych przez Rhodes Livingstone Institute prowadzić własne badania. Jego prace w Mukanza i innych wioskach zasiedlonych przez plemię Ndembu odbywały się w dwóch cyklach: pierwszy przypada na okres od grudnia 1950 do lutego 1952 roku, drugi zaś od maja 1953 do czerwca 19545• Ich wynikiem jest obfity materiał etnograficzny przedstawiony w pierwotnej postaci jako monografia kultury 5 Detlem (ł 991) za Edith Turner zwraca uwagę na dość interesujący szczegół związany z wyjazdem Turnera do Afryki, mianowicie pierwotnie obiektem jego eksploracji miało być plemię Mambwe, ale w ostatniej chwili do Instytutu w Lusace, gdzie Turner przygotowywał się do rozpoczęcia pracy terenowej, dotarł telegram od Gluckmana, w którym sugerował on zmianę wcześniejszych planów i wyjazd do Mwinilunga,jednej z prowincji położonej w północno-zachodniej części Rodezji, zamieszkiwanej przez ludność Ndembu. Swoją drogą ciekawe, jak rozwinęłaby się myśl Turnerowska w przypadku zetknięcia z kulturą plemienia Mambwe, znacznie "uboższą" w rytuały niż kultura Ndembu. �16 Ndembu, za którą w 1955 rokujej autor otrzymuje doktorat. Dysertacja opublikowana jako Schism and Continuity in African Society. A Study oj Ndembu Village Life (1957), gdy wziąć pod uwagę jej zawartość merytoryczną, mieści się ściśle w problematyce konfliktu społecznego, tematu na różne sposoby podejmowanego przez badaczy z kręgu szkoły manchesterskiej, do której głównych przedstawicieli zwykło się zaliczać także Turnera (Kuper, 1987, s. 197). W Schism and Continuity pokazuje on, w odniesieniu do przykładu systemu pokrewieństwa społeczności Ndembu, w jaki sposób grupy radzą sobie w sytuacjach sprzeczności interesów, pojawiających się w sferze ekonomicznej i hierarchiczności struktury społecznej, np. w postaci walki o władzę. Analizy zebranych przez siebie danych dokonuje, budując schemat dramatyzacji zachowań społecznych, które, jego zdaniem, mają charakter procesualny6. Dramat społeczny rozgrywa się niejako w czterech aktach. Pojawiający się konflikt daje się rozpoznać jako naruszenie ogólnie obowiązujących w danym systemie społecznym norm i zasad, regulujących obszar współżycia między członkami społeczności. Jest to pierwsza, inicjacyjna faza procesu, który następnie może rozwinąć się w dwóch kierunkach: konflikt daje się bardzo szybko zażegnać na poziomie "ograniczonego pola społecznej interakcji" lub następuje jego eskalacja obejmująca szerokie pola ważnych dla grupy obszarów społecznych działań. Turner nazywa tę fazę "fazą narastającego kryzysu" (phase oJmounting crisis; Turner, 1978, s. 39). W przypadku zaistnienia sytuacji, gdy rozwój wypadków podlega scenariuszowi narastającego kryzysu, kolejną odsłoną dramatu jest faza uruchomienia różnorakich mechanizmów mających na celu ograniczenie jego rozprzestrzeniania się. W zależności od skali postępujących rozłamów mogą to być zarówno indywidualne wystąpienia osób uznawanych za autorytety o różnej proweniencji, ale zadziałać mogą także instytucje prawne. Na tym etapie społeczności tradycyjne często sięgają również po rytuały, których "uzdrawiająca" siła okazuje się niekiedy nie do przecenienia. Zdarza się, że rytuały odgrywają niepoślednią rolę także w czwartej, zarazem końcowej, fazie procesu, która zakończyć się może na dwa sposoby: następuje reintegracja społecznej struktury lub ostateczna legitymizacja rozpadu grupy, czyli po prostu schizma. W przypadku badanych przez Turnera Ndembu schizma przybierała zazwyczaj postać przestrzennego odłączenia części wsi, a w sferze symbolicznej wyrażano ją na przykład 6Podkreślane wielokrotnie przez Turnera przekonanie o procesualnym charakterze zjawisk społeczno-kulturowychjest punktem wyjścia właściwie wszystkich podejmowanych przez niego rozważań. Na wykrystalizowanie się takiego poglądu początkowo miał zapewne wpływ silnie oddziałujący na "młodego Tumera" Max Gluckman, optujący za dynamiczną perspektywą analizy zjawisk (Kuper, 1987, s. 186-217), później zaś (po wyjeździe do Ameryki w 1963 roku) zetknięcie z tendencjami szkoły chicagowskiej, przedkładającej ujmowanie rzeczywistości w kategoriach procesu nad posługiwaniem się perspektywą strukturalną. Na temat strukturalnego i procesualnego podejścia w naukach społecznych pisze m.in. M. Czyżewski (Czyżewski, 1997, s. 42-43). �17 przez ustanowienie nowego rytuału. Taką wymowę ma rytuał Chihamba, opisany w Schism and Continuity. Pomimo tego, że odprawiany jest w głównej wiosce - Mukanza, to bierze w nim udział kilkanaście innych wiosek, z których część związana była kiedyś ściśle terytorialnie z Mukanza, ale wskutek różnego typu społecznych konfliktów zostały od niej odłączone. Chihamba jest dla Turnera narzędziem radzenia sobie Ndembu z nową, kłopotliwą sytuacją wyrosłą w obrębie ich struktury społecznej; sytuacją wymagającą podjęcia zdecydowanych działań, w wyniku których społeczność na powrót będzie zdolna osiągnąć stan equilibrium (Turner, 1978, s. 41). Wykazując takie podejście do kwestii rytuału, Turner ograniczał się do wskazania jedynie jego funkcjonalnego charakteru. Tym samym nie odbiegał od ogólnej tendencji panującej wówczas w szkole manchesterskiej, jeśli chodzi o te zagadnienia. Były one zresztą traktowane przez to środowisko naukowe, mówiąc łagodnie, po macoszemu. Po latach sam Turner odnosi się do tych spraw w sposób bardzo wymowny, stwierdzając: Kiedy zaczynałem badania terenowe wśród Ndembu, szedłem ścieżkami wyznaczonymi przez moich poprzedników zatrudnionych w Rhodes-Livingstone Institute for Sociological Research, mającym swą siedzibę w Lusace, administracyjnej stolicy Północnej Rodezji (teraz Zambii). Był to naj wcześniej założony instytut w Afryce Brytyjskiej (1938). Aspirował do roli centrum, w którym problem ustanawiania i utrzymywania poprawnych kontaktów między ludnością miejscową a przybyszami wyznaczał podstawowy obszar badawczy. Pod przewodnictwem wpierw Godfreya Wilsona i Maxa Gluckmana, a później Elizabeth Colson oraz Clyde'a Mitchella, wyższych rangą badaczy terenowych (research officers), instytut prowadził badania nad plemiennym systemem politycznym, instytucjąmałżeństwa, systemem pokrewieństwa rodzin, a także nad pewnymi aspektami urbanizacji, migracji zarobkowej, struktury wsi oraz ekologicznych i ekonomicznych systemów plemiennych. Pracownicy instytutu zrobili też wiele w zakresie sporządzania map i klasyfikowania wszystkich plemion obszaru Północnej Rodezji, przyjmując podział na sześć grup i opisując je z użyciem stosowanego pierwotnie nazewnictwa. Jak zauważyła Lucy Mair (1960), rola Rhodes-Livingstone Institute w kształtowaniu polityki - podobnie jak miało to miejsce w przypadku innych instytutów z Afryki Brytyjskiej - polegała nie na "zaleceniu działań w odniesieniu do konkretnych sytuacji", ale "raczej na takiej analizie sytuacji, w wyniku której tworzący politykę (policymakers) (mogli) widzieć bardziej wyraziście, zjakimi zmagają się siłami" (...). Gdy zaczynałem prowadzić własne badania, rytuał zajmował wśród tych "sił" miejsce mało znaczące. Co więcej, zainteresowanie tymi kwestiami w środowisku badaczy Rhodes-Livingstone nigdy nie było duże: profesor Raymond Apthorpe (1961) zauważył, że wśród 99 publikacji wydanych przez instytut na przestrzeni około trzydziestu lat tylko w trzech ich autorzy poświęcają uwagę rytuałowi. Także teraz, pięć lat później, pomiędzy 31 krótkimi monografiami na temat życia plemiennego Centralnej Afryki wydanymi przez Rhodes-Livingstone, tylko cztery czynią rytuał wiodącym zagadnieniem, z czego autorem dwóch jest piszący te słowa (Turner, 1995, s. 5-6). �18 Jeśli już badacze z kręgu instytutu decydowali się na podjęcie problemu rytuału, to ograniczali się jedynie do wskazania jego kompensacyjnej roli, jaką pełnił on ich zdaniem w kontekście powstawania i rozwiązywania społecznych konfliktów. Idea była czytelna: oto dzięki rytuałom grupy utrzymują cały czas względną równowagę we wszystkich sferach życia, a ta przyczynia się z kolei do budowania i podtrzymywania społecznej spójności. Ta swoista siła grupowej konsolidacji wyłania się w procesie nieustannego rekapitulowania wartości wyznaczających normy współżycia społecznego. Przykładem wzorcowego stosowania się do tych założeń jest stanowisko ojca antropologii manchesterskiej - Gluckmana, który w jednej ze swych prac w sposób następujący wypowiadał się na temat rytuału: Nie jest to po prostu wyrażanie spójności i wpajanie ludziom poczucia rangi wspólnoty oraz uczuć społecznych, jak było to ujęte w teoriach Durkheima i Radcłiffe-Browna, lecz jest to spotęgowanie rzeczywistych konfliktów pomiędzy regułami życia społecznego oraz utwierdzanie przekonania, iż jedność istnieje pomimo owych konfliktów7. Podporządkowany paradygmatowi szkoły Gluckmana stosunek Turnera do kwestii rytuału daje się zauważyć właśnie w Schism and Continuity, gdzie traktowany jest, jak mówi Deflem, jako rodzaj ,,«społecznego kleju» (social glue) spajającego społeczność Ndembu" (Deflem, 1991). Swoje rozważania poświęcone tym zagadnieniom zawiera w rozdziale, któremu nadaje charakterystyczny tytuł: The Politically Integrative Function of Ritual i który to rozdział stanowi - co równie wymowne - jedynie niewielką (1/12) część całej pracy. Wiedząc dziś, jak znaczącą rolę odegrała w późniejszych koncepcjach Turnera problematyka związana z samym rytuałem, szerzej zaś z religijnością w ogóle, można zadać w tym miejscu zasadne, jak sądzę, pytanie: co wpłynęło na zmianę jego nastawienia do tych zagadnień? Odpowiedź na to pytanie jest z pewnością złożona i zdaję sobie sprawę, że przyjęta przeze mnie argumentacja jest jedną z możliwych. Otóż uważam, że zasadniczą rolę odegrały tutaj dwa powiązane ze sobą czynniki, a mianowicie: (i) pojawienie się w jego horyzoncie badawczym intelektualnych narzędzi, które umożliwiły mu przejście od zewnętrznego (funkcjonalno-strukturalnego) badania rytuałów do analizy ich morfologii (w tym badań nad symboliką); (ii) racje światopoglądowe. Zanim skupimy się na tych kwestiach, zastanówmy się, co spowodowało, że Turner w ogóle zainteresował się problematyką rytuału. W tym wypadku rozsądne wydaje się zwrócenie się ku tropom związanym z badaniami terenowymi. Odnajdujemy je w pracy The Ritual Process, gdzie Turner dokonuje retrospekcji badań prowadzonych w Afryce, ukazując pewne 7 M. Gluckman, Seven-year research plan o/the Rhodes-Livingstone Institute ... , w: Human Problems in British Central Africa, 1945, s. 9; cyt. za: Kuper, 1987, s. 192. �19 ich aspekty niejako od kuchni, opisując między innymi swoje doświadczenie przełamywania niechęci do rytuału: Przez pierwsze dziewięć miesięcy pracy w terenie gromadziłem znaczne ilości danych na temat systemu pokrewieństwa, układu przestrzennego wioski, małżeństwa i rozwodu, budżetu rodzinnego i indywidualnego, polityki plemiennej i wioskowej oraz cyklu wegetacyjnego. Zapełniałem mój notatnik genealogiami, odtwarzałem topografię wioski i przeprowadzałem spisy ludności; grasowałem wokół, wychwytując rzadko stosowane terminy lineaży. Jednak wciąż czułem8, że przyglądam się wszystkiemu z zewnątrz. Uczucie to nie zniknęło nawet wówczas, gdy zacząłem sprawnie posługiwać się językiem tubylców. Jednocześnie przez cały ten czas byłem świadom łomotu rytualnych bębnów, rozbrzmiewających w sąsiedztwie mojego obozu, i ludzi, o których wiedziałem, że opuszczają mnie, aby spędzać dni na odgrywaniu rytuałów o tak egzotycznie brzmiących nazwach jak: Nkula, Wubwang 'u czy Wubinda. Ostatecznie pojąłem, że jeśli rzeczywiście chcę wiedzieć, co jest rdzeniem kultury Ndembu, muszę przełamać moją antypatię do rytuałów i zacząć je badać (...). Aby doznać oświecenia, sięgnąłem wpierw po Dziennik Dystryktowy (District Notebook), który jest kompilacją luźnych notatek z codziennych zdarzeń i zapisem obyczajów, sporządzanych na bieżąco przez urzędników administracji kolonialnej, których coś zainteresowało. Znalazłem tam krótkie opisy wierzeń Ndembu w Najwyższego Boga, duchy przodków i różne rodzaje obrzędów. (...) Ujmując różne zjawiska, opisy te nie dawały mi co prawda satysfakcjonujących wyjaśnień w kwestii rozbudowanych i złożonych rytuałów dojrzewania, które widziałem, aczkolwiek rzuciły pewne światło na rytuały, z którymi nie miałem wcześniej styczności. Moim kolejnym krokiem było przeprowadzenie cyklu wywiadów z wyjątkowo uzdolnionym wodzem, Ikelenge, który posługiwał się angielskim. Wódz Ikelenge natychmiast zorientował się, o co mi chodzi, i dał mi spis nazw najważniejszych dla Ndembu rytuałów z krótkimi opisami każdego z nich. ( ...) Wkrótce potem Ikelenge zaprosił mnie do wzięcia udziału w jednym z rytuałów związanych z kultem łowców broni palnej, zwanym Wuyang 'a. To właśnie w czasie trwania tego obrzędu uświadomiłem sobie, że przynajmniej jeden z obszarów ekonomicznych Ndembu, mianowicie łowiectwo, nie może być zrozumiany bez odniesień do idiomów ukrytych w rytuale związanym z pościgiem (...). Przeniosłem mój obóz ze stolicy, gdzie rezydował wódz, do miejsca zasiedlonego przez zwykłych mieszkańców. Z biegiem czasu moja rodzina stała się w mniejszym lub większym stopniu integralną częścią społeczności i właśnie wtedy moja żona ija zaczęliśmy spostrzegać to, co wcześniej było zaciemnione przez nasze teoretyczne okulary (Turner, 1995, s. 7-9). W przytoczonym wyżej fragmencie na uwagę zasługuje dość szczególny zabieg, którym posłużył się Victor Turner. Oto swoje własne intuicje, przeczucia i doświadczenia bycia w kulturze, którą badał, potraktował na równi z innymi źródłami wiedzy etnograficznej - kwerendą archiwalną, przeprowadzaniem wywiadów, obserwacją. Co ważniejsze, nie jawią się owe doświad8 Wszystkie podkreślenia w powyższym cytacie pochodzą od autora niniejszego szkicu. �20 czenia tylko jako dodatek do uznanych za podstawowe sposobów zdobywania materiałów empirycznych, ale przynajmniej dla samego Turnera urastają do rangi niezbędnego czynnika, dzięki któremu doznał on swoistego oświecenia metodologicznego. Pozwalając niejako sobie samemu stać się na moment uczestnikiem zdarzeń, a nie tylko ich obserwatorem (choćby i uczestniczącym), przekroczył to, co wydawało się nieprzekraczalne, to, co jego kolegom badaczom jedynie migało przed oczyma, gdy w pośpiechu pędzili w poszukiwaniu strukturalnej prawdy skrytej w genealogiach. Można się zastanawiać, czy autor The Forest of Symbols odkryłby, jak sam mówi, "rdzeń kultury Ndembu", gdyby, mówiąc metaforycznie, nie uległ rytmowi rytualnych bębnów. Można się też zastanawiać, czy napisałby tyle uznanych dzisiaj przez rzesze antropologów za genialne tekstów o symbolu, religii, sacrum ...9• Zapis wyników przeprowadzonych przez Turnera badań dokonany został początkowo w znanych mu wcześniej kategoriach, które w tekstach (m.in. w Schism and Continuity) pojawiły się jako rama analizy o charakterze strukturalno-funkcjonalnym. Trzeba było zaistnienia szczególnych okoliczności, aby uczynił on kilka kolejnych kroków w kierunku zmiany swego podejścia do zagadnień rytuału. Wiele w tej kwestii wyjaśnić może spojrzenie na perspektywę czasową, w jakiej ukazywały się pierwsze ważne prace poświęcone motywom religijności, symboliki i rytuału. The Forest of Symbols. Aspects of Ndembu Ritual - najbardziej znane dzieło, w którym Turner wykłada swoją teorię symboli, ukazuje się w 1967 roku, a więc z górą 12 lat po zakończeniu badań nad Ndembu. Jest to o tyle godne podkreślenia, że dane empiryczne wykorzystane w Turnerowskich analizach pochodzą właściwie w całości z tych badań. Między 1957 (data wydania Schism and Continuity) a 1961 rokiem nie opublikowano Turnerowi żadnych prac na ten temat, choć takowe powstają i zapełniają jego biurko. Oto na przykład w 1964 roku zostaje wydany artykuł Symbols in Ndembu RituallO , w którym jego autor przedstawia podstawowe założenia analizy symbolicznej. Tekst ten, który jednocześnie można uznać za otwartą deklarację opowiedzenia się Turnera za nową formułą interpretacji antropologicznej, był gotowy już w roku 1957 i od tego momentu przez siedem lat po prostu leżał w szufladzie w oczekiwaniu na przysłowiowe lepsze czasy. Napisanie Symbols in Ndembu Ritual zyskuje dodatkową wymo9 Retrospekcja doświadczenia terenowego przedstawiona przez Tumera w The Ritual Process może być ciekawym przyczynkiem do toczącej się w kontekście refleksji postmodernistycznej dyskusj i na temat roli, jaką odgrywa osoba samego badacza w procesie budowania wiedzy antro· pologicznej. W odwołaniu do motywów doświadczenia i pamięci wnikliwie rozważa te problemy Katarzyna Kaniowska w pracy Opis - klucz do rozumienia kultury (1999, tam też podana jest bogata literatura przedmiotu). 10 Symbols in Ndembu Ritual, w: Closed Systems and Open Minds. The Limits of Naively in Social Anthropology, ed. by M. Gluckman, Edinburgh, Oliver and Boyd, 1964. Podaję za: Deflem, 1991. �21 wę, gdy zwrócimy uwagę na inne wydarzenia, które miały miejsce w 1957 roku. Wtedy to właśnie Turner rezygnuje z członkostwa w Komunistycznej Partii Wielkiej Brytanii, porzuca ideologię marksizmu i decyduje się na przystąpienie do Kościoła katolickiegolI. Nawrócenie na katolicyzm (bez względu na to, jakie motywacje stały za podjęciem takiej decyzji), oznaczało dla Victora Turnera, jak przypuszczam, nie tylko krok milowy w sferze duchowej, ale także radykalne zmiany w sferze mentalnej. Nie mogło to oczywiście pozostać bez wpływu na dziedzinę dociekań naukowych, otwierając przed brytyjskim antropologiem nowe pola wiedzy i jej rozumienia. Zanim jednak znalazł on obszary, w obrębie których mógł swobodnie prezentować swoje stanowisko, przez pewien czas pozostawał jeszcze w kręgu oddziaływania szkoły manchesterskiejl2. Wiadomo, że grono współpracowników Gluckmana tworzyły osoby mocno zaangażowane politycznie, w przeważającej większości o poglądach lewicowych. Praca w środowisku, w którym, jak mówi Kuper, powszechne było powiedzenie "wszyscy tu jesteśmy marksistami" (Kuper, 1987, s. 168), narzucała określoną konwencję myślenia, znacznie różniącą się od tego, co interesowało w tym czasie autora The Forest of Symbols. Zrozumiałe staje się zatem, że rozwijające się w takim klimacie intelektualnym Turnerowskie idee krążące wokół tematyki religii siłą rzeczy nie mogły być w pełni (jeśli w ogóle) akceptowane w Manchesterze. Sytuacja Turnera zmieniła się na początku lat 60., kiedy to złożono mu propozycję współpracy z Center for Advanced Studies in the Behavioral Sciences w Kalifornii w Stanach Zjednoczonych (Deflem, 1991). Przygotowując się do wyjazdu, w związku z kłopotami wizowymi zmuszony był zatrzymać się na dłużej w Hastings w Anglii. Czas potrzebny na załatwienie niezbędnych formalności spędzał zaś w bibliotece, gdzie nadrabiał zaległości w czytaniu lektur. W jego ręce wpadła wówczas praca The Rites ofPassage Arnolda van Gennepa. Jak się okazało, tworzące teoretyczną oś Les Rites de passage (wydanej po raz pierwszy we Francji w 1909) rytualne koncepcje przejścia znakomicie uzupełniły Turnerowi wcześniejsze odkrycia, a także, jak sądzę, pozwoliły mu zwerbalizować wiele intuicji, stając się zaczynem dalszych poważnych studiów (mam tutaj na myśli przede wszystkim rozszerzone znaczenia kategorii liminalności i związanej z niącommunitas, o czym będę mówił dalej). Pomimo tego, że podstawowe założenia, w oparciu o które zbudowany jest schemat przejścia van Gennepa, są dość dobrze znane, to myślę, iż warto poświęcić im kilka słów w kontekście niniejszych rozważań. 11 Detlem (1991) wspominając o rozbracie autora The Ritual Process ze światopoglądem marksistowskim, upatruje w tej decyzji protestu skierowanego przeciwko interwencji wojsk radzieckich na Węgrzech. Wydaje mi się, że taka argumentacja przynajmniej częściowo jest słuszna, gdy spojrzymy na nią choćby w świetle pacyfistycznej postawy Turnera z czasów II wojny światowej. 12 Po uzyskaniu doktoratu Turner pracował w Manchesterze do czasu wyjazdu do Ameryki. �22 Tak więc ryty przejścia dla belgijskiego badacza to zespół ściśle określonych działań towarzyszących sytuacjom wszelkich przełomów w życiu społecznym. Van Gennep wyróżniał je zarówno w odniesieniu do cyklu obrzędów dorocznych, jak i cyklu życia jednostkowego. W grupach plemiennych - na materiale, z obrzędów których została stworzona teoria rites de passage - wyrazistymi przykładami takich przełomów są między innymi momenty wchodzenia w dorosłość, w których - podobnie jak dzieje się to w przypadku każdej innej zmiany społecznego statusu czy pozycji (np. narodziny, dzieciństwo, narzeczeństwo) - inicjowani, zanim zostanie uprawomocniony ich nowy społeczny stan, muszą przejść przez trzy wyraźnie zaznaczone, następujące po sobie w czasie fazy: a) zostają wykluczeni ze społeczności poprzez szereg czynności znoszących wszelkie oznaki ich społecznego przypisania; b) znajdują się w stanie marginalnym czy też liminalnym (z łac. limen, próg), kiedy to symbolicznie lub wprost podkreśla się ich pośredniość, bycie pomiędzy tym, co już było, a tym, co dopiero będzie; c) zostają na powrót włączeni do starego świata jako osoby o swoistej, odmienionej społecznej tożsamości13• W oparciu o ustalenia van Gennepa, Turner mógł zrewidować swój dotychczasowy sposób postrzegania rytuałów. Belgijski folklorysta dostarczał mu przede wszystkim narzędzi konceptualnych, z pomocą których dało się odejść od statycznego modelu rytuału (włączonego jedynie w społeczne działania dramatyczne) na rzecz ujęcia go w kategoriach swoistej, społecznej akcji, rozgrywającej się w konkretnym miejscu i czasie. Tak rozumiany rytuał sam jest procesem (składa się bowiem z wyodrębnionych faz), w którym grupa zaczyna posługiwać się symbolami. "Rytuał - powiada Turner - jest sekwencyjnym układem działań (obejmujących gesty, słowa i przedmioty), które podejmowane są w odosobnionym miejscu, a ich celem jest wpłynięcie na istoty nadprzyrodzone lub inne siły w taki sposób, aby zadziałały one na korzyść aktorów biorących w nich udział" (Turner, 1972). W odniesieniu do kultury Afryki Turner wyróżnia dwa zasadnicze typy rytuałów: okresowe (seasonal) i sytuacyjne (contingent), związane z sytuacjami przełomowymi zarówno dla jednostek, jak też grupy. Rytuały okresowe zaznaczają moment zmiany pory roku (przejścia: zima/wiosna, wiosna! lato, jesień/zima); w tej grupie mieszczą się także rytuały cyklu wegetacyjnego. W grupę rytuałów sytuacyjnych włączone są: a) rytuały, czyli ceremonie krytycznych momentów życia (life-erisis ceremonies), tzn. narodzin, małżeństwa, śmierci etc.; b) rytuały cierpienia (rituals of affliction), odprawiane w celu zneutralizowania wpływu sił nadprzyrodzonych, sprowadzających różnego rodzaju nieszczęścia w postaci choroby, niepowodzenia w polowaniu, 13 O koncepcji van Gennepa i jej recepcji w antropologii obszernie piszą Michał Buchowski i Wojciech J. Burszta w pracy O założeniach interpretacji antropologicznej (1992). W kontekście teorii rytów przejścia nawiązują również do pomysłów wypracowanych przez Victora Turnera (por. tamże rozdział "Rites de passage"). �23 groźnych urazów fizycznych itp.; c) rytuały zapewniające powodzenie (divinatory rituals), wykorzystywane np. w sytuacjach wstępowania do tajnych stowarzyszeń czy obejmowania urzędów politycznych14• Powołując do życia nowy czy odgrywając wcześniej ustanowiony rytuał, społeczności posługują się symbolami, czyli właśnie "gestami, słowami i przedmiotami", które posiadająjuż przypisane (lub którym dopiero nadaje się) znaczenia. Symbole - zawsze występujące w rytuale w ściśle określonych układach - dzielone są na dwie kategorie: dominujące i instrumentalne, zwane również podległymi. Rozróżnienie dokonane przez Turnera wynika z założenia, że dana społeczność operuje ograniczoną liczbą rytuałów (ta oczywiście może ulec zmianie zgodnie z zasadąprocesualności wszelkich zachowań społecznych), które pozostają ze sobą w związkach. W ramach danego systemu pewna grupa symboli wykorzystywana jest częściej niż pozostałe. Pojawiają się one w cyklach rytualnych (takie tworzą np. powiązane ze sobą rytuały okresowe-wegetacyjne siewów i zbioru plonów) lub innej konfiguracji działań rytualnych i określa się je mianem symboli dominujących. Charakteryzują się one skrajną wieloznacznością (extreme multivocality), co znaczy, że skrywają w sobie różnorodne kulturowe sensy, których są nośnikami (symbol vehicles). Dzięki temu zajmują zazwyczaj centralne miejsce w każdym z rytuałów, w którym się pojawiają. Symbole podległe natomiast rozpoznawane są w określonym kontekście symboli dominujących, niejako je dopełniając. W przeciwieństwie do dominujących, symbole podległe sąjednoznaczne (univocal), odznaczają się tym samym ograniczoną wartością semantyczną w stosunku do dominujących (Turner, 1972). Ze względu na szkicowy charakter tego tekstu nie będę dalej rozwijał złożonej teorii wyróżniania pól semantycznych symboli, ani też metod badawczych służących określaniu przypisywanych im własności, co wnikliwie w kilku pracach czyni sam Turner (Turner, 1972)15. Na uwagę natomiast zasługuje w tym miejscu fakt, którego dostrzeżenie pozwoli nam przejść do dalszych rozważań nad Turnerowskimi koncepcjami. Oto wszystkie pomysły teoretyczne i interpretacyjne dotyczące symboliki i rytuału zostają w pełni rozwinięte dopiero po jego wyjeździe do Stanów Zjednoczonych. Opublikowane zostają wówczas: wpierw The Forest ofSymbals, następnie The Drums of Affliction i wreszcie The Ritual Process. Wśród wyżej wymienionych na szczególną uwagę zasługuje, moim zdaniem, właśnie Rytualny Proces. Książkę tę - złożoną z cyklu wykładów wygłoszo14 Podział zgodnie z klasyfikacją dokonaną przez Turnera w latach 70. (por. Turner, 1972). We wcześniejszych swoich pracach (m.in. w Schism and Continuity oraz The Forest ofSymbols. Aspects ofNdembu Ritual), odnoszących się do kultury Ndembu stosował analityczny podział na rytuały krytycznych momentów życia i rytuały cierpienia. 15 Do najważniejszych prac Tumem na temat rytuału należą: The Forest of Symbols. Aspects of Ndembu Ritual (1967), The Drums of AjJliction. A Study of Religious Processes among the Ndembu ofZambia (1968) oraz The Ritual Process. Structure and Anti-8tructure (1995). �24 nych przez Turnera w 1965 roku w Rochester University - można bowiem odczytać, jak sądzę, jako jego ostateczne pożegnanie się z paradygmatem manchesterskim. W tejże pracy zostają podsumowane stare i wyznaczone nowe (niektóre rozbudowywane aż do śmierci ich autora16) tematy dociekań antropologicznych. Do bodaj najciekawszych z nich należą - cieszące się do dziś dużym interpretacyjnym powodzeniem w kręgach badaczy społecznych kategorie communitas i struktury oraz liminalności. Jak już wspomnieliśmy wcześniej, pojęcie liminalności zostało zaczerpnięte przez Turnera z koncepcji rites de passage Arnolda van Gennepa, który określa za jego pomocą stan środkowej fazy przejścia. Odwołując się do teorii przejścia, autor Rytualnego procesu zwraca szczególną uwagę na atrybuty liminalności (jako stanu społecznego zawieszenia przed- i porytualnych praw) i cechy przypisane przechodzącym inicjację. Turner nazywa takie postacie "ludźmi progu" (threshold people lub liminal personae) i wskazuje na ich czasowe rytualne znalezienie się pomiędzy (betwixt and between) "pozycjami wyznaczonymi i porządkowanymi przez prawo, zwyczaj, konwencję" (Turner, 1995, s. 95), organizujących ekonomiczno-techniczną przestrzeń społecznego życia codziennego (strukturę). Każda społeczność dla wyrażenia liminalności posługuje się wieloma symbolami zaznaczającymi moment przejścia. W rytuale pojawiają się one w postaci przedmiotów (np. masek, ubrań, instrumentów), gestów (np. tańca, procesji) i formuł językowych (np. mitycznych opowieści), które splecione ze sobą tworzą rodzaj symbolicznej całości, ogniskującej różnorodne sensy kulturowych działań człowieka. Oprócz symbolicznego, faza liminalna mieści w sobie także istotny komponent społeczny, widoczny jako odejście od skomplikowanych stratyfikacji wyznaczających układ pozycji strukturalnych, obowiązujących na co dzień każdego członka grupy, na rzecz uproszczonych relacji międzyludzkich. Jedyna dystynkcja, jaka pojawia się w obrzędzie, dotyczy podległej roli inicjowanych w stosunku do autorytetów czuwających nad ścisłym przestrzeganiem kanonu wymaganych zachowań. Absolutna równość wszystkich neofitów podkreślana jest na różne sposoby: mogą oni być pozbawieni wszelkiego okrycia czy insygniów zaznaczających ich społeczne pochodzenie, muszą wykonywać bez żadnego sprzeciwu wszystkie wydawane polecenia, a także z pokorą przyjmować nakładane na nich kary. Stosunki, jakie tworzą się wówczas między samymi inicjowanymi, przypominają rodzaj silnego zbliżenia, przechodzącego momentami w stan totalnego zbratania, rodzącego się we wspólnym doświadczeniu. Aby określić ten szczególny typ więzi międzyludzkiej, Turner sięga po pojęcie communitas. Zastosowanie terminu łacińskiego uzasadnia potrzebą określenia specyficznego pola semantycznego dla opisywanych przez siebie zjawisk. Podstawowe znaczenia communitas to: 16 Turner zmarł w Stanach Zjednoczonych w 1983 roku. �25 "łączność, więź, obcowanie, poczucie łączności ogólnoludzkiej", a także "wspólne posiadanie, wspólnota czegoś, wspólny udział w czymś". Etymologicznie communitas wiąże się z communis ("wspólny, ogólny, powszechny, bezpośredni, przyjacielski") i communio ("otoczyć, zamknąć, obwarować, ochraniać, osłaniać, wzmacniać") (Słownik. .., 1959)17. Turner był przekonany, że dostrzeżona przez niego w liminalnej fazie rites de passage "modalność społecznych stosunków" ufundowana jest na zupełnie innych podstawach niż stosunki społeczne pojawiające się w "obszarze życia codziennego". O ile codzienność, w której operuje społeczeństwo, zdominowana jest przez strukturę18, rozumianą jako układ "pozycji polityczno-prawno-ekonomicznych", wyznaczających dość ściśle granice działań jednostki, o tyle stan liminalny sprzyja ujawnieniu się communitas, w której człowiek wyłączony czasowo spod wpływu społeczeństwa - ciąży ku bezinteresownej, pełnej obecności z drugim człowiekiem. Pojęcia struktury i communitas określają dwa przeciwstawne typy związków, w jakich pozostają względem siebie członkowie społeczności. Z jednej strony mamy do czynienia z silnie zhierarchizowaną konfiguracją pozycji zajmowanych przez jednostki (struktura), z drugiej zaś strony dochodzi do przełamywania na różne sposoby struktury i tworzenia się communitas. Owo przełamywanie struktury Turner określa jako działanie anty-strukturalne. W fazie liminalnej pojawia się ono właśnie jako communitas (stan powszechnej równości i silnego zbratania inicjowanych) i występuje w powiązaniu z innymi własnościami, które przedstawione są przez autora The Ritual Process w postaci szeregu opozycji m.in.: równość/ /nierówność, całkowite podporządkowanie/podporządkowanie tylko wyższemu w hierarchii społecznej, wstrzemięźliwość seksualna/swoboda seksualna, nagość lub jednolite ubranie/zróżnicowanie ubioru itd. (Turner, 1995, s. 106). Działania anty-strukturalne Turner odnosi nie tylko do środkowej fazy obrzędów przejścia, ale - rozbudowując teorię liminalności - odnajduje je również w kulturowych fenomenach, pojawiających się w społeczeństwach postindustrialnych. Zjawiska, które - dla odróżnienia od liminalnych nazywa on quasi-liminalnymi czy liminoidalnymi, pojawiają się w takich obszarach społecznej aktywności, jak np.: współczesne widowiska masowe (mecze, koncerty rockowe itp.), sztuka (w tym teatr, balet, film, literatura) i różnego typu inne formy spędzania wolnego czasu. Wskazując na powiązania między zachowaniami liminalnymi a liminoidalnymi, Turner zauważa, że "poważne" gatunki symbolicznych działań - rytuał, mit, tragedia i komedia (u źródeł ich narodzin) - są głęboko wplecione w cykliczno-repetycyjny proces Patrz hasła: communitas, communis, communio. U Turnera znajdujemy wiele prób zdefiniowania pojęcia "struktury", wszelako wszystkie one przeniknięte są duchem brytyjskiej antropologii społecznej, postrzegającej jednostkę jako wplecioną w sieć powiązań społecznych. 17 18 �26 społeczny, podczas gdy gatunki, które rozwinęły się od czasu rewolucji industrialnej (współczesna sztuka i nauka), pomimo tego, iż w oczach ogółu jawią się jako mniej poważne (czystość badań, rozrywka, interesy elity), w istocie wykazują większy potencjał, jeśli chodzi o zmiany w sposobie relacji międzyludzkich. Silne outsiderstwo tych gatunków przejawia się w tym, że operują one poza areną bezpośrednich działań ekonomicznych, i jako takie konstytuują "liminoidalne" analogie liminalnych procesów i fenomenów społeczeństw plemiennych i wczesnoagrarnych, co odłącza je od bezpośrednich funkcjonalnych działań, jakie podejmują członkowie społeczeństwa. (...) Brak przymusu i ograniczeń narzucanych na nie z zewnątrz nadąje im niezobowiązujący charakter, co sprawia, że są łatwiejsze do przyswojenia przez świadome jednostki (Turner, 1978, s. 16). Liminoidalność - mimo swego substancjalnego pokrewieństwa z liminalnościądość znacznie różni się jednak od tej ostatniej. Liminalność ściśle wiąże się z działaniami skierowanymi na utrzymanie status quo społeczności plemiennych i wczesnoagrarnych, które w momentach przełomów (rytuały sytuacyjne i okresowe) podejmują zbiorową aktywność. Pomimo tego, że owa aktywność jest wynikiem swoistej społecznej i kulturowej konieczności (i jako taka wiąże się z przymusem uczestnictwa w niej), zawiera w sobie również pierwiastek "nowego" - może powołać do życia wcześniej nieznane symbole i idee, służące często odbudowywaniu społeczno-kulturowego porządku. Liminoidy natomiast wyłaniają się w sferze działań społeczeństw przemysłowych, w których mamy do czynienia z silnymi stratyfikacjami, powstającymi ze względu na ekonomiczny podział pracy. Proces społeczny ma tutaj charakter otwarty i jego przebieg często zależy od działania jednostek, mających dużo większą niezależność niż w przypadku społeczeństw plemiennych. To właśnie jednostki o dużym potencjale "progowości", czyli outsiderzy i ludzie marginesu (Turner zalicza do nich m.in. pisarzy, filozofów, poetów), a także okupujący niski status w strukturze (biedacy, ułomni itp.) często stoją "na straży" wartości ogólnoludzkich (są reprezentantami communitas), na różne sposoby poddając krytyce społeczne normy współżycia (Turner, 1995, s. 108-112). Przedstawione przeze mnie w ogólnym zarysie pojęcia communitas, anty-struktury i liminalności zostały po raz pierwszy zastosowane jako narzędzia analityczne i interpretacyjne w The Ritual Process. Turner wykorzystuje je, pisząc m.in. o współczesnych ruchach millenarystycznych, doktrynie franciszkańskiej, kontrkulturze hipisów i systemach pokrewieństwa w społeczności Tallensi i u Nuerów. Wiemy, że Rytualny Proces był jedynie wprowadzeniem do późniejszych wnikliwych analiz, które przez samego Turnera nazywane były "symbolizmem porównawczym" (comparative symbology), a których przedmiotem stały się np. communitas w historii religii, pielgrzymki, rytuały i ceremonie w chrześcijaństwie. To tylko kilka z szeregu tematów, które Turner podjął, aby silnym, pełnym przekonania głosem mówić o uprawianiu "autentycznej antropologii", rozumia- �27 nej jako transdyscyplinarna "nauka o człowieku". W przedmowie do wydanej w 1974 roku Dramas, Fields and Metaphors stwierdza: W moich analizach sięgam do geografii i historii Indii, Afryki, Europy, Chin i Mezoameryki, odwołuję się do społeczeństwa antycznego, dotykam wieków średnich i współczesnych rewolucyjnych czasów. Wiem, że niejednokrotnie przekroczyłem granice kompetencji wyznaczone przez moją dyscyplinę. Usprawiedliwieniem takiego postępowania jest moje (podkr. M.A.K.) widzenie rodzaju ludzkiego jako jednego w swej istocie, mimo cechującej go różnorodności w sposobie wyrażania siebie, aktach twórczych, a nie jedynie zwykłej adaptacyjności. Każde poważne studia nad człowiekiem muszą podążać za nim, gdziekolwiek się udaje, i uwzględniać to, co Florian Znaniecki nazywa "współczynnikiem humanistycznym", za pomocą którego systemy społeczno-kulturowe zależą (...) od istnienia opartego na uczestnictwie świadomych humanistycznych reprezentantów i wzajemnych relacjach międzyludzkich. To właśnie czynnik owej "świadomości" powinien doprowadzić antropologów do poszerzonych studiów nad złożonymi kulturami, w których najbardziej wyrazisty i świadomy głos wartości należy do "liminoidalnych" poetów, filozofów, dramatopisarzy, prozaików, malarzy itp. Książka ta jest niejako z konieczności programowa, ponieważ błąka się po granicach dyscypliny. Jej podstawowa niedoskonałość wynika właśnie z przebijającego w niej zawłaszczającego nomadyzmu. Wszelako zwracam się z prośbą do moich kolegów, aby nabyli humanistyczne umiejętności, które pozwolą im czuć się bardziej komfortowo w obszarach, gdzie mistrzowie myśli ludzkiej i sztuki rezydują od dawna. Musi się to zdarzyć, jeśli uprawianie połączonej nauki o człowieku, autentycznej antropologii, miałoby być kiedykolwiek możliwe (podkr. M.A.K.). Nie jestem zwolennikiem porzucania metod nauki behawioralnej, ale dostosowania ich do zachowania nowatorskiej, liminalnej istoty, do gatunku, którego przedstawicielami są: Homer, Dante i Shakespeare, a także Galileusz, Newton i Einstein (Turner, 1978, s. 17-18). Turner rozumiał antropologię na swój własny, oryginalny, można rzec "niepopularny", w jemu współczesnych czasach, sposób. Gdy postuluje uprawianie nauki o człowieku, to w jego zamyśle leży badanie wielowarstwowe, docierające do głębokich sensów wszelkich działań człowieka, który - w co, jak myślę, sam głęboko wierzył - poszukuje możliwości pełnego wyrażenia siebie w tym, co robi. Poszukuje też możliwości porozumienia się z drugim człowiekiem. Antropologia pełna to jednocześnie antropologia otwarta także na człowieka, wchodząca z nim w dialog i ten dialog podtrzymująca. Myślę, że antropologia turnerowska, bo o takiej można mówić, dobrze rozumiana i mądrze uprawiana, ma spore szanse na to, by być pożytecznym sposobem badania zarówno współczesności, jak i historii. Z powodzeniem mogą z niej korzystać ci, którzy lubują się w chadzaniu głównymi traktami (Turner bowiem jest już klasykiem), jak i czerpiący przyjemność z zaglądania w zaułki, w których bije tętno kultury. Niniejsze, z założenia wstępne, rozważania o antropologii Victora Wittera Turnera zakończę słowami wypowiedzianymi przez amerykańskiego folklo- �28 rystę B. Babcocka, który po śmierci Victora Wittera stwierdził: "Jeszcze wiele pokoleń badaczy będzie się zmagać z tym, co zrobił Turner, zanim zdołają ogarnąć różnorodne i wzajemnie powiązane ze sobą implikacje wielkiej sieci idei, którą on zaplótł"19. BIBLIOGRAFIA Abrahams R.D. 1995 Foreword to the Aldine paperback edition of The Ritual Process, w: The Ritual Process. Structure and Anti-Structure, New York. Barrie B. b.r.w. notatki o życiu i koncepcjach teoretycznych Victora Wittera Tumera, bez tytułu; źródło: strona internetowa http://www.indiana.edu/~wanthro/tumer.htm. Buchowski M., Burszta W.J. 1992 O założeniach interpretacji antropologicznej, Warszawa. Czyżewski M. 1997 W stronę teorii dyskursu publicznego, w: Rytualny chaos. Studium dyskursu społecznego, red. M. Czyżewski, S. Kowalski, A. Piotrowski, Kraków, s. 42-115. DeflemM. 1991 Ritual, anti-structure, and religion: a discussion of Victor Turner s processual symbolic analysys, "Journal for the Scientific Study of Religion" vol. 30 (I); źródło bezpośrednie: strona internetowa http://www.sla.purdue.edu/people/soc/mdeflem/ztum.htm. Dziekan J. 2002 Teatr z rytuałem za pan brat? Notatki na marginesie" Teatru w codzienności, codzienności w teatrze" Victora W. Tumera, w: Ojczyzny słowa, red. WJ. Burszta, W. Kuligowski, Biblioteka Telgte, Poznań, s. 167-191. Graham St J., b.r.w. Alternative Cultural Heterotopia: ConFest as Australia s Marginal Centre; źródło: strona internetowa: http://www.angelfire.com/pq/edgecentral/ twopartone. htm 1. Kaniowska K. 1999 Opis - klucz do rozumienia kultury, "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. XXXIX, Łódź. Kuper A. Między charyzmą i rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Łódź. 1987 Sui ima R. Józef Tkaczuk i inni, czyli o imionach widywanych na murach. Przyczynek 1995 do etnografii miasta, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nr 2, s. 52-64. Antropologia codzienności, Kraków. 2000 Turner V. The Forest ofSymbols. Aspects ofNdembu Ritual, Cornell University Press, 1967 Ithaca. 19 B. Babcock, Obituary: Victor W Turner (1920-1983), "Jurnal of American Folklore" vol. 97,1984; cyt. za: Graham St John, www.angelfire.com. �29 1968 The Drums of AjJliction. A Study of Religious Processes among the Ndembu of Zambia, Clarendon Press, Oxford. 1972 Symbols in African Ritual, "Science" vol. 179, March 16; źródło bezpośrednie: strona internetowa http://www.coas.drexel.edu/humanities/faculty/thury /turner2htm I. 1978 Dramas, Fields, and Metaphors. Symbolic Action in Human Society, Cornell University Press, Ithaca and London. 1988 Teatr w codzienności, codzienność w teatrze, "Dialog" nr 9, s. 97-115. The Ritual Process. Structure and Anti-Structure, Aldine de Gruyter, New 1995 York. Wasilewski l.S. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. Marcin Andrzej Kafar DISCUSSION OF THE ANTHROPOLOGY OF VICTOR WITTER TURNER (Summary) The author is interested in how the most important theoretical concepts ofVictor Turner emerged. These are presented in connection with biographic stories. The author assumes that in order to read Turner's ideas in the right context, one must take into account his personal experience and life dramas of this eminent British anthropologist. The author starts with the adoption of a position developed by Mathieu Deflem who in The Ritual Process: Structure and Anti-Structure, aliterary piece which synthetically describes Turner's scholarly achievements, speaks about the convergence of intellectual turns with turns in Turner's private life, seeing in the latter sources for the changes in his anthropological thinking. Turner understood anthropology in his own way, "unpopular" at his times. When he postulated to practice the science of man, he postulated thorough research reaching to the deep senses of all human doings. Turner believed that man is looking for ways to completely express himself in what he is doing. He is also looking for ways of communicating with another man. Complete anthropology is also anthropology open to man, starting and maintaining dialogue with man. In Andrzej Kafar's opinion Turner's anthropology, well understood and wisely practiced, stands a chance to be a useful way of research both modem times and history. It can be successfully used by those who love going along the main roads and those who derive pleasure from visiting small streets where the heart of culture is beating. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ff6eba8f438bff3dc2a1d76666aa198.pdf 0ea4957a65647956d8987c199803be97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5046 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4680 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.5-11 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAL Y Marcin Andrzej K a f a r, Rozważania o antropologii Victora Wittera Turnera . Maria Z o w i s ł o, Fenomenologia maski. Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Karnawały na miejskiej ulicy. Katarzyna M i r g o s, Bertsolaritza ijej miejsce we współczesnej kulturze baskijskiej. Katarzyna M a c i e j e w s k a, Uwagi o historii i teraźniejszości środowiska etnologicznego i antropologicznego we Włoszech Ryszard Vo r b r i c h, Tradycyjna społeczność afrykańska a szkoła. Systemy wychowawcze i edukacyjne w pluralistycznym społeczeństwie Kamerunu. Maciej Kur c z, "Żywi święci" i ich groby. Grobowce kopulaste północnego Sudanu w kontekście religii, życia społecznego i lokalnych tradycji architektonicznych Aleksandra M a t y u k h i n a, Fotel i socjalizm -lwowskie wnętrza mieszkalne okresu 1940-1960 Paweł S c h m i d t, "Centralność" i "pograniczność". Dwa modele tożsamości Barbara F a l i ń s k a, Tkactwo na warsztacie dialektologa. O potrzebie współpracy z etnologiem . Sylwia Ż w a k, Polski Atlas Etnograficzny i Atlas der deutschen Volkskunde możliwości studiów porównawczych. Na przykładzie wątków wierzeniowych na Śląsku, wyjaśniających, skąd się biorą dzieci Helena Krę t, Cerkwie greckokatolickie w południowo-wschodniej Polsce (cz. II). Byłe województwo przemyskie i rzeszowskie . 13 31 47 67 89 105 131 151 173 195 213 229 II. POGLĄDY I OPINIE Wojciech O I s z e w s k i, Problemy tożsamości grupowej na polskich pograniczach kulturowych w XX wieku . Agata S k r u k w a, Dwie edycje zbioru Pieśni Gustawa Gizewiusza . 239 251 III. SYLWETKI Antoni K u c z y ń s k i, Gdy nastał kres życia. Nowe materiały dotyczące śmierci Bronisława Piłsudskiego 259 �6 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, red. Wojciech 1. Burszta, Waldemar Kuligowski, Biblioteka Telgte, Poznań 2002 (Karol Walczak) . Wojciech J. B u r s z t a, Asteriks w Disneylandzie. Zapiski antropologiczne, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 200 l (Marcin Andrzej Kajar) . Waldemar K u I i g o w s k i, Antropologia refleksyjna. O rzeczywistości tekstu, Poznańskie Studia Etnologiczne nr 2, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 200 l (Marcin Andrzej Kajar) . Zygmunt B a u m a n, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2000 (Anna Torobińska) . Robert D z i ę c i e I s k i, Ludowe obrazy miasta. Interpretacje Bystroniowskie. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. XL, Łódź 2001 (Anna Torobińska) Magdalena Z o w c z a k, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Monografie FNP, Seria Humanistyczna, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000 (Anna Torobińska) Jolanta Ł u g o w s k a, Folklor - tradycje i inscenizacje. Szkice literacko-folklorystyczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Acta Universitatis Wratislaviensis, Wrocław 1999 (Katarzyna Smyk) . Od źródeł Wisły... Wiersze i gawędy wiślan, red. A. Oczkowska, słowo wstępne i biogramy twórców M. Oczkowski, Stowarzyszenie "Grupa Twórców Wiślanie", Wisła 2000 (Urszula Lehr) . Jan P e r s z o n, Na brzegu życia i śmierci. Zwyczaje. obrzędy oraz wierzenia pogrzebowe i zaduszkowe na Kaszubach, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1999 (Krystyna Kiereta) . Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. V. Zwyczaje. obrzędy i wierzenia pogrzebowe, red. 1. Bohdanowicz, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1999 (Krystyna Kiereta) Zdzisław K u p i s i ń s k i, Wielki post i Wielkanoc w regionie opoczyńskim, Verbinum, Warszawa 2000 (Krystyna Kiereta ) . Frank S t a H, The Valentineand Its Origins, Frederick A. Praeger, London 1960. Narodnoje isskustwo sachalinskich ajnow / Sakhalin Ainu Folk Craft, ed. Władisław M. Łatiszew, Koichi Inoue, Hokkaido Publication Planning Center, Sapporo 2002 (Zbigniew Jasiewicz) Olga D a n g l o v a, Dekor Symbol. Dekorativna tradicia na Slovensku a európsky kontext, Vydavatełstvo Slovenskej akademie vied, Klenotnica Slovenskej Ludovej KultUry (Elżbieta Berendt) . Anna Z i e Ii ń s k a, Polska mniejszość na Litwie Kowieńskiej. Studium socjolingwistyczne, Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Instytut Slawistyki PAN, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 2002 (Iwona Kabzińska) . Vacys M i I i u s, Lietuvi/Jetnologijos bibliografija, Lietuvos istorijos institutas, Vilnius 200 l Ci Witold Armonl) . Ryszard R a d z i k, Między zbiorowością etniczną a wspólnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2000 (Anna Torobińska) Etnografickj atlas, l. Opera ethnologica 8, red. Josef Vafeka, Praha 1978, s. 255, mapy. Etnografickj atlas; 2. Opera ethnologica 13, oprac. Vladimir Scheufler, Praha 199l, s. 153, mapy. Etnografickj atlas Ćech, Moravya Slezsko, oprac. Zdenek Martinek, Praha 2000 (Zygmunt Kłodnicki) 277 28 l 28 l 282 283 284 285 289 294 297 300 302 303 306 309 315 317 318 �7 Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich kamienic czynszowych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 38, Łódź 2000 (Marcin Andrzej Kafar) Wiesław P u ś, Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793-1914, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2001 (Anna Torobińska) . Ewa W y s o c k a, Religijność a tolerancja. Obszary zależności, Zakład Wydawniczy "Nomos", Kraków 2000 (Anna Torobińska) . Duchowość i religijność kobiet dawniej i dziś, red. Elżbieta Pakszys i Liliana Sikorska, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2000 (Anna Torobińska) . Piotr K o wal s k i, Chleb nasz powszedni. O pieczywie w obrzędach. magii. literackich obrazach i opiniach dietetyków, Wrocław 2000 (Marcin Andrzej Kafar). VKonferencja Słowińsko--Kaszubska. Materiały z konferencji, Rowy 4--5września 1998, red. WojciechŁysiak, Wydawnictwo "Eko", Poznań 1999(Anna Torobińska). "Narodopisna revue" 1996-2001, red. Jan Krist, Ustav lidove kultury ve Strainicach (Zygmunt Kłodnicki) . 319 320 320 321 321 322 323 V. KRONIKA 77. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Jastarnia, 21 czerwca 200 I (Krystyna Kaczko) Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie: wrzesień 1999 - maj 2002 (Jerzy Adamczewski) 78. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Cieszyn, 7 czerwca 2002 (Małgorzata Or/ewic) . "Etniczność a religia". Konferencja interdyscyplinarna, Poznań, 15-16listopada 2001 (Ewa Krzyżaniak) . Międzynarodowa Sesja Naukowa "Przeniesienie doświadczeń wielokulturowych Australii do Polski w świetle integracji europejskiej" (Ewa Krzyżaniak) "Etnologia europejska w nowym tysiącleciu - problematyka i metody" - Konferencja DEMOSu, Drezno, 12-13lisopada2001 (lngaKuźma) X Międzynarodowa Konferencja Rutenistyczna - "Aktualne zagadnienia etnografii Rusinów", Budapeszt, 21-22 września 2002 (Mirosław Pecuch) II Konferencja Komisji do badania Wschodu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Poznań, 25-26 października 2002 . "Czystość i brud. Higiena naszych przodków" - Wystawa czasowa w Muzeum im. St. Fischera w Bochni, 13grudnia 2001-281utego2002 (AnnaSpiss) . Prywatne muzeum "Ocalenie" - obraz życia i twórczości Jana Talika (Dobrawa Skonieczna) . 325 327 333 337 341 343 346 347 353 357 VI. IN MEMORIAM Witold Armon 1924-2002 (Zbigniew Jasiewicz) Wojciech Józef Błaszkowski 1908-200 I (Krystyna Szałaśna) Helena Burchardt 1922-2002 (Anna Kowalska-Lewicka) Wiktor Jewgieniewicz Gusiew 1918-2002 (Teresa Smolińska) Teresa Szwedkowicz 1932-200 I (Jan Łuczkowski) . . 367 371 372 373 376 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c55315d4ef77fac92b6af1fba58471bd.pdf 13d3e8727ff7eb8652d53e30bd475e69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1159 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1068 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.241-319 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R IV. E c E N z J E Lud, t. 55, 1971 Georges Charbonnier, Rozmowy z Claude Levi-Straussem. Jacek Trznadel. Warszawa 1968, ss. 163. Przełożył notą opatrzył Rozmowy są rezultatem przeprowadzonego przez G. Charbonniera cyklu wywiadów z C. Levi-Straussem w 1959 roku i nadawane były przez Radio-Television Franc;aise, a opublikowane zostały po raz pierwszy w roku 1961 w wydawnictwie Plon - Julliard. Bliżej o okolicznościach powstania i o stosunku rozmów do wcześniejszych, a szczególnie do późniejszych prac Levi-Straussa pisze J. Trznadel w nocie tłumacza. Dla etnologa Hozmowy interesujące są z wielu względów. Podobnie jak w in· nych pracach Levi-Straussa, także w Rozmowach uderza wielka samoświadomość etnologa jako badacza i świadomość specyficzności jego sytuacji poznawczej. Etnologiczny podmiot poznający jednoczy w sobie dwie przeciwstawne postawy, których współistnienie jest źródłem dialektycznego napięcia między wymogiem wolnej od wartościowania, ehłodnej i obiektywnej postawy przyjmowanej wobec badanych spoleczeństw, a emocjonalnym i subiektywnym zaangażowaniem w problemy własnej społeczności, która dostatecznie szeroko rozumiana może utożsamić się z całą łudz· kością. Etnograf opisujący egzotyczne społeczeństwa jest zawsze uczestnikiem takiej czy innej kultury, preferuje zatem określony system wartości, którego mniej czy bardziej uświadamiana konfrontacja z przedmiotem opisywanym prowadzi do wzbudzenia stanów emocjonalnych obiektywizujących się nie tylko na poziomie oceny, ale także na poziomie opisu i rozumienia. Sytuacja ta jest wyrazem szczególnym dychotomii ogólniejszych: opozycji opisu i wartościowania, intelektu i uczuć, pomiędzy którymi brak co prawda przejścia logicznego, ale których wzajemnego związku, nazwijmy go psychologicznym, nie należy lekceważyć. Wariantem opisanej wyżej sytuacji wyrażonym expressis verbis przez Levi-Straussa w drugiej rozmowie jest przypominająca fizyczną zasadę komplementarności opozycja przeżycia i poznania, wokół której toczyły się już w dziejach myśli długotrwale dysputy filozoficzne, a która nie znalazła jednak należnego jej miejsca w metodologicznej świadomości etnografów, mimo iż ważność jej nie ulega wątpliwości, gdyż wskazuje ona na granice poznania etnologicznego. "Nigdy nie zrozumiemy zupełnie, czym jest żałoba, która nie jest naszą żałobą, w rodzinie, która ni~ jest naszą rodziną. Ten rodzaj trudności nie może nie przypominać komplementarności, o której mówią fizycy. Nie można jednocześnie określić drogi przebiegu cząstki i jej miejsca. I tak samo chyba nie możemy jednocześnie dążyć do poznania spoJ:eczeństwa od wewnątrz i do zaklasyfikowania go od zewnątrz poprzez odniesienie do innych spoJ:eczeństw" (s. 19). Dychotomia sytuacji etnologa jest w pewien sposób homologiczna do dychotomii bardziej podstawowej: opozycji spoJ:eczeństw cywilizowanych i prymitywnych. Znaczna część Rozmów jest poświęcona ustaleniu różnic między "cywilizowanymi" a ,.prymitywnymi". Można rzec, iż jest to nawet główny motyw książki. Różni to Rozmowy 16 - Lud, t. 55, 1971 �242 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism od prac naukowych Levi-Straussa, w których ogranicza się on najczęściej do społeczeństw egzotycznych, bądź też poszukuje niezmienników ważnych uniwersalnie dla całego gatunku Homo sapiens. Które z momentów różnicujących społeczeństwa w dwa człony opozycji są dla jej istnienia, zdaniem Levi-Straussa, podstawowe? Przede wszystkim cechuje je różny stosunek do historii. Społeczeństwa pierwotne posiadają co prawda przeszłość, ale "historia jest dla nich pozbawiona znaczenia, gdyż jeśli jakaś rzecz nie istniała zawsze, jest w ich rozumieniu nieprawna; tymczasem dla nas sytuacja ma się odwrotnie" (s. 46). Środkowy fragment cytatu jest ewidentnie fałszywy, pozostaje w sprzeczności nie tylko z obserwowanymi faktami, ale także z resztą myśli Levi-Straussa, nie przeszkadza to jednak, aby teza podstawowa była słuszna. Historia jest "wewnętrzną kategorią pewnych społeczeństw, sposobem, w jaki społeczeństwa zhierarchizowane same siebie pojmują" (s. 54); chodzi tu oczywiście przede wszystkim o społeczeństwo europejskie. Podstawowym zaś pojęciem tej historii jest pojęcie postępu z zawartą w niej treścią integracji linearnej i ciągłości wbrew wymogom wszelkiego poznania, które jest z natury nieciągłe. Levi-Straussa krytyka pojęcia idei postępu skierowuje się przede wszystkim przeciwko nadawaniu jej znaczenia integracyjnego w zastosowaniu do społeczeństw pierwotnych, w czym upatruje nieusprawiedliwiony poznawczo ani etycznie etnocentryzm. Krytyka ma bowiem nie tylko aspekt poznawczy, ale także etyczny. Warunkiem koniecznym postępu jest gromadzenie wiedzy, możliNe dzięki wynalazkowi pisma, którego rola etyczna, przynajmniej w początkach jego istnienia, była co najmniej ambiwalentna: "pierwsze zastosowania pisma ... dotyczyły przede wszystkim aparatu władzy" (s. 24) i przyczyniły się do powstania "społeczeństw zhierarchizowanych, społeczeństw złożonych z panów i niewolników, społeczeństw używających pewnej części ludności do pracy na korzyść części drugiej" (s. 23-24). Pierwsza grupa różnic koncentruje się więc wokół pojęć historii, postępu, pisma i kumulacji wiedzy, grupa druga dotyczy stopnia "entropii", który jest warunkiem różnic pierwszych. Społeczeństwa pierwotne przyrównuje Levi-Strauss do maszyn mechanicznych, które pozbawione tarcia mogłyby teoretycznie funkcjonować nieskończenie długo, korzystając z jednorazowego dostarczenia im energii. Społeczeństwa cywilizowane przyrównuje natomiast do maszyn parowych, które działają dzięki różnicy potencjałów temperatury, która to różnica w porządku społecznym realizuje się przez formy hierarchii społecznej. Społeczeństwa pierwotne zwie też Levi-Strauss "zimnymi", na podobieństwo zegara; wytwarzają one "niesłychanie mało nieładu, tego co fizycy nazywają "entropią" (s. 28) i mają "tendencję do utrzymywania się nieskończenie długo w swym stanie wyjściowym" (s. 28). Nasze społeczeństwa zwie natomiast "gorącymi", na podobieństwo maszyny parowej; wytwarzając więcej bezładu, entropii, muszą jednocześnie wytwarzać więcej ładu, aby zapewnić co najmniej "stan chwiejnej równowagi". Kolejna grupa różnic wiąże się z demografią, a w szczególności z liczebnością grup, w których przychodzi żyć człowiekowi pierwotnemu i cywilizowanemu. Społeczeństwo w swym rozwoju demograficznym przekracza pewien próg, poza którym kontakty międzyludzkie przestają mieć konkretny, personalny charakter, a dochodzą do skutku za pomocą różnego rodzaju mediów pośredniczących, a kontakty face to face w wielu wypadkach nabierają charakteru niepersonalnego w tym sensie, iż człowiek nie kontaktuje się z drugim człowiekiem jako takim, lecz w gruncie rzeczy wchodzi w kontakt z jego rolą, z funkcją przez niego wykonywaną. Granica owa rozdziela dwa poziomy autentyzmu: społeczeństwa pierwotne i cywilizowane. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Ostatnia grupa różnic dotyczy sztuki, rozgraniczenia sztuki społeczeństw pierwotnych i cywilizowanych, którą zawęża do sztuki nowożytnej, którym to, niezbyt udanym terminem określa się w Rozmowach sztukę grecką od początku V wieku i sztukę europejską poczynając od Quattrocenta. Dla tak określonej chronologicznie plastyki europejskiej za najbardziej charakterystyczne uważa Levi-Strauss indywidualizm, przedstawieniowość i akademizm, które prowadzą do powstania osobnego świata sztuki. Przez indywidualizację rozumie przy tym Levi-Strauss nie tyle indywidualizowanie się osobowości twórcy, co raczej indywidualizowanie się klienteli, amatorów sztuki. Sztuka w naszym społeczeństwie zastrzeżona jest dla amatorów, dla nich produkuje artysta, ich oczekiwania stara się spełnić. Wraz z postępującą indywidualizacją idzie w parze osłabienie funkcji znaczącej dzieła sztuki. Dla sztuki pierwotnej właściwa jest bowiem sprzeczność między prymitywizmem techniki a oporem stawianym przez material. Dlatego dzieło sztuki pierwotnej nie jest nigdy prostym faksymile przedmiotu. "Nie może, albo nie chce reprodukować całkowicie swego modela, musi go więc oznaczać. Zamiast być przedstawiającą, sztuka ukazuje się w ten sposób jako system znaków" (s. 55). Ponieważ zaś sztuka nowożytna nie jest odbierana przez całą zbiorowość, lecz tylko przez amatorów, względnie grupy amatorów, a funkcjonowanie systemu znaków, czyli języka, zakłada istnienie zbiorowości, zatem funkcja znacząca tej sztuki ulega osłabieniu. Wywód ten tylko \V części jest słuszny, gdyż grupa amatorów jest zbiorowością, w której może funkcjonować język. Ow trywialny fakt istnienia wielu języków, wielu systemów znaków w ramach tej samej zbiorowości etnicznej zdaje się uchodzić uwadze Levi-Straussa i Charbonniera. Funkcja semantyczna dzieła sztuki znika, czy tylko ulega osłabieniu, ,.na korzyść coraz większego zbliżenia do modelu, który pragnie się naśladować, a nie tylko oznaczać" (s. 56). Warunkiem koniecznym tego zbliżenia jest rozwój technik. Levi-Strauss sugeruje też związek silniejszy niż tylko koincydencję w czasie między tendencją do coraz większej figuratywności i przedstawieniowości a osłabieniem funkcji semantycznej, nie jest to jednak przekonywające. Wreszcie sztuka nO\"ioż~·tna,zdaniem Levi-Straussa, przeciwstawia się sztuce pierwotnej jako sposób wzięcia w posiadanie tego co piękne i pożądane: "sztuka ta opiera się na iluzji, że nie tylko można komunikować się z bytem, ale i przyswoić go sobie poprzez wizerunek. To właśnie nazwałbym stanem posiadania wobec przedmiotu, środkiem do zawładnięcia bogactwem lub pięknością zewnętrzną. Właściwie na tym chciwym wymaganiu, na tej ambicji pochwycenia przedmiotu na korzyść właściciela czy nawet widza, polega - jak mi się wydaje - jedna z wielkich oryginalności sztuki w naszej cywilizacji" (s. 58). Tendencja do "zawładnięcia" przeciwstawia się tendencji do nadania znaczenia; zatem można by się dopatrywać związku między wzrostem charakteru przedstawiającego sztuki a malenieniem jej funkcji semantycznej. Jako ostatnią różnicę wymienia Levi-Straus akademizm sztuki europejskiej, który jest "świadomą i systematyczną aktywnością estetyczną, która zmierza do zamknięcia się jeszcze bardziej w sobie, to znaczy do usytuowania się nie bezpośrednio wobec rzeczy, ale przez odniesienie do tradycji artystycznej" (s. 63). Trzecią grupę problemów poruszanych w Rozmowach stanowią zagadnienia współczesnej sztuki europejskiej i prognozy jej dalszego rozwoju. Tematy te, choć niewątpliwie bardzo ciekawe, ale jako niespecyficznie etnologiczne, pomijam. Gerhard Kloska �244 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Otakar Nahodil, Kultur und Humanitiit. Prolegomena einer Theorie der Kultur. Bad Krotizgen, Erich May Verlag, 1970, ss. 41. (Abhadlungen zur Theorie der Kultur, I). Warto zwrócić uwagę polskiego czytelnika na tę niewielką książeczkę. Stanowi ona wstępny tom z zapowiedzianych ośmiu, które mają zawrzeć całość bardzo syntetycznie ujętej ogólnej teorii kultury. Następne, będące w przygotowaniu tomiki. noszą - według zapowiedzi wydawcy - następujące tytuły: Natura i kultura. Pierwotne i wtórne środowisko człowieka; Potrzeby ludzkie; Kultura i tradycja; Kultura i porozumiewanie się (komunikacja). Symboliczne podstawy ro~wo.iu kultury: Wartości kulturowe; Normy kulturowe; Totalność kultury. Omawiany tomik jest prolegomeną do teorii kultury, zawiera więc wylożenie ogólnego stanowiska autora, czegoś w rodzaju zasad filozofii kultury. Wykład jest następujący: z obszernej, dawniejszej i najnowszej literatury (I"aczej europejskiej. z przewagą niemieckiej) historyczno-filozoficznej, teol"iopoznawczej, socjologicznej l antropologiczno-kulturowej autor wybiera szczytowe, klasyczne sformułowania i te obficie utyka na kanwie własnej konstwkcji myślowej w 7.wartą i wewnętrznie zharmonizowaną sensowną cało~ć, stanowiącą wykładnię etycznego i filozoficzno-teoretycznego stanowiska własnego, a wyrażonego w sposób nader skondenso\Nany. wręcz lapidarny - ale bardzo jasny. Autor zajmuje stanowisko uniwersalistyczne. Chodzi mu o kulturę globu, o kulturę ludzkości, o kulturę jako zjawisko ogólnoludzkie. Łączy się z tym postawa et,'czna: badanie kultury jest zarazem badaniem istoty człowieka i ludzkości: ..sama ludzkość, jako twórca i wytwór kultury, oznacza najwyższą wartość ideową humanizmu" (s. 8). Stosunek: kultura-humanizm ma dla każdej naukowej teorii kultury najwyższe znaczenie zarówno teoretyczne, jak i praktyczne. "Obie te strony są nierozdzielne: można powiedzieć, że humanizm może kwitnąć tylko tam, gdzie istnieją korzystne warunki dla prawdziwie twórczego rozwoju kultury i vice versa"; "gdzie kultura traktowana jest nieprzyjaźnie (wrogo), tam powstaje zawsze ostre niebezpieczeństwo dla ludzkości" (s. 12). To stanowisko znalazło też odbicie w tytule książeczki. Autor zajmuje także stanowisko antynaturalistyczne: nie należy wywodzić kultury z przesłanek przyrodniczych i nie można abstrahować kultury od żywego człowieka i jego historii. Nauki o kulturze mają charakter historyczny i zarazem społeczny. przy czym istnieje określona struktura nauk o kulturze o typie piramidy: od nauk szczegółowych, specjalistycznych, poprzez dyscypliny o wyższym stopniu ogólności (np. językoznawstwo ogólne, religioznawstwo ogólne), następnie przez nauki antropologiczno-kulturowe, aż do szczytowej, którą jest ogólna nauka o kulturze o charakterze filozofii kultury. Autor wydaje się zajmować v.ryrażne stanowisko neoewolucjonistyczne o odcieniu uniwersalistycznym. Kultura wykazuje ciągły rozwój, ewolucję, od jej początków tkwiących w antropogenezie, po współczesną i przyszłą unifikację cywilizac,·jną. Chociaż rqzwój ten jest multilinearny i istnieje nierówność rozwoju poszczególn"ch kultur, to - jak odgałęzienie delty rzecznej - wszystkie one, jeśli nie giną w piaskach, uchodzą do jednego oceanu - kultury ogólnoludzkiej. Autor wreszcie jest antyrelatywistą. Wyraża przekonanie o istnieniu ogólnych prawidłowości czy praw w ewolucji kultury i nawet kilka takich uniwersalistycznych "praw" formułuje (s. 29 i n.). One to właśnie mają stanowi<': kanwę dalszych tomików "rozpraw z teorii kultury". �Recenzje, przeglądy wydawnictw 245 i czasopism Autor chodzi po szczytach myśli antropologii kulturowej i w poszukiwaniu jedności w ogromnym ZL"óżnicowaniu kultury ludzkości stara się uchwycić podstawowe struktury i linie rozwojowe oraz ująć całość tej kultury w jednolity system filozofii kultury. Uderza przy tym czytelnika szczególna kondensacja myśli na niewielu stronach małej książeczki. To tak, jakby autor wychodził ze znanego powiedzenia Lessinga, że "duża książka jest dużym złem". Czekamy na dalsze tomiki z zapowiedzianej całości teorii kultury. Józef Burszta .4bschied vom Volksleben. Untersuchungen des Ludwig-Uhland-Instituts del' Universitat Tli,bingen im Auftrag der Tiibinger Vereinigung fiir Volkskunde, herausgegeben von Hermann Bausinger, Gottfried Korff, Martin Scharfe und Rudolf Schenda, seria "Volksleben", t. 27, Tiibingen 1970, ss. 202. Kolejny tom wydawanej przez Instytut Ludwika Uhlanda w Tybingii serii "Volksleben" zawiera prócz wstępu następujące rozprawy: 1. Utz Jeggl~: Wertbedingungen der Volkskunde 1, 2. Roland Narr: Volkskunde als kritische Sozialwissenschaft, 3. Martin Scharfe: Kritik des Kanons, 4. Gustav Schock: Sammeln und Retten. Anmerkungen zu zwei P"inzipien volkskundlicher Empirie, 5. Horst Neisser: Statistik, eine Methode der Volkskunde, 6. Rudolf Schenda: Einheitlich urtiimlich noch heute. Probleme der volkskundlichen Befragung, 7. Hermann Bausingel': Zur Problematik historischer Volkskunde, 8. Thomas Metzen: Anmerkungen zur "Volkskunde der Schweiz" von Richard Weiss. Wszystkie wymienione artykuły poświęcone są metodologii etnografii społeczeństw cywilizowanych. Są to prace autorów zarówno podobnie oceniających dotychczasowe sposoby uprawiania etnografii, jak i połączonych wspólną koncepcjq etnografii jako krytycznej nauki społecznej. Swiadomość wspólnoty poglądów nie jest obca autorom zbioru Abschied vom Volksleben, ani ich przeciwnikom z innych ośrodków etnograficznych w NRF. Wydaje się, iż można już obecnie o grupie etnografów skupionych w kierowanym przez H. Bausingera Instytucie Ludwika Uhlanda mówić jako o nowej, oryginalnej szkole etnograficznej, którą gwoli wyodrębnienia można nazwać "Kręgiem tybingskim". Ukazanie się prowokacyjnego w tonie programowego tomu Abschied vom Volksleben poprzedziło szereg rozpraw zrywających z kanonami tradycyjnej etnografii~. Etyczne i metodologiczne przesłanki Kręgu tybingskiego kształtowały się pod bezpośrednim wplywem socjologiczno-filozoficznej Szkoły frankfurckiej, a szczególnie jej najwybitniejszych powojennych przedstawicieli: Theodora Adorno i Maxa Horkheimera. Na prace zawarte w zbiorze Abschied vom Volksleben wywarły też znaczny wpływ analizy z zakresu socjologii wiedzy, przeprowadzone przez przedstawiciela mlodszego pokolenia frankfurtczyków Jiirgena Habermasa. t Z poglądami zawartymi w artykule U. Jeggle'a polemizujG w zawartym w niniejszym tomie "Ludu" artykule Problem wartościowania w etnografii. ~ G. Klo~ka. Etnografia społeczeństwa przemysłowego w ujęciu He'rmana Bausingera, .. Lud". t. 53, Igr,9, s. 302-322; tenże. recenzje z artykułów Bausingera, "Etnografia Polska", t. Xl". 1970. Z. l. s. 319-325. �246 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Polemika z autorami z Kręgu tybingskiego nie jest wlaściwie możliwa bez odwolania się do prac Szkoly frankfurckiej, w których tezy gloszone przez autorów recenzowanego tutaj zbioru zostaly rozważone gruntowniej i precyzyjniej. Przedstawiciele Kręgu tybingskiego ograniczają się bowie{l1 najczęściej do przeniesienia na grunt etnografii wypracowanej przez frankfurtczyków aparatury pojęciowej. bez ujawnienia jej zalożeń filozoficznych i niekonsekwencji, od których nie jest ona wolna. Ponieważ jednak krótka recenzja nie zezwala ani na dygresje wyprowadzające poza etnografię, ani na polemikę z postulowanią przez Krąg tybingski koncepcją etnografii, ograniczę się do bardzo skrótowego przedstawienia zawartości krytyczno-metodologicznej tomu Abschied vom Volksleben. Nie będę przy tym referowal treści poszczególnych rozpraw, lecz potraktuję recenzowany tom jako całość, w której ewentualne rozbieżności między autorami nie są istotne. Wiele miejsca w pracach Kręgu tybingskiego zajmuje krytyka dotychczasowych sposobów uprawiania etnografii. R. Narr analizując zawartość numerów "Zeitschrift fur Volkskunde" z ostatnich dziesięciu lat wykazuje, iż tematyka i rezultaty prac badawczych etnografów pozostają w niezgodzie z postulowanymi przez nich samych celami badań, których zresztą autor nie akceptuje. Postulowane przez niektórych etnografów modele postępowania badawczego (badania strukturalno-funkcjonalne w stylu Parsonsa, perspektywa antropologiczna) nie są nawet przez nich samych stosowane. Koncepcja etnografii jako nauki o określonych czasoprzestrzenni e strukturach kultury ludowej kieruje, co prawda, w znacznym stopniu praktyką badawczą etnografów, ale - ze względu na zamierzoną w niej totalność poznawczą - nie może zostać urzeczywistniona. W praktyce większość etnografów ogranicza się do zbierania i katalogowania niezinwentaryzowanych jeszcze faktów kultury ludowej. Kieruner( i sposób prowadzenia badań etnograficznych wyznaczał od dawna stary kanon, który bądź zastępował definicję etnografii, bądź ją egzemplifikował, a który redukowal etnografię do studiów"'"nad zwyczajami, obyczajami, domem, zagrodą, spódnicą, kamizelą, kuchnią. i piwnicą" (74). Kanon ów przez lata służył jako surogat teorii etnografom, którz~' z nauki zrezygnowali na rzecz archiwistyki. Przeświadczenie niektórych, iż inwentaryzując fakty tworzą źródłowe podstawy przyszłych syntez, należy ocenić jako mylne, gdyż droga do teorii nie prowadzi przez proste uogólnienie ogromnej ilości faktów. Ponadto każdy opis zakłada pewne przeslanki, ze względu na które dokonano wyboru przedmiotu opisywanego i metody samego opisu. Brak teorii powoduje, iż opisuje się cokolwiek, gromadząc w ten sposób informacje nikomu nieprzydatne. Nieudaną próbą zbudowania teorii etnograficznej bylo skonstruowanie homo folkloristicus (76), którego elementami konstytuwnymi mialy być "ludowe" (volkstumliche) właściwości natury ludzkiej. Poszczególne fakty kulturowe mialy być tylko materiałem umożliwiającym dotarcie do "ludowych", "popularnych" (Populare in jedem Menschen) pokładów natury ludzkiej. Zdaniem M. Scharfe'a, są to kategorie decyzjonalne, zakładające nie poddającą się falsyfikacji wiedzę aprioryczną o tym, co "ludowe" i "popularne". U podstaw etnografii kierującej się wspomnianym wyżej kanonem, bądź przyjmującej jako pojęcia integrujące wymienione kategorie - tkwią pewne przesłanki wartościujące o charakterze konserwatywnym. Etnografia tradycyjna stala się bowiem pewną formą apologetyki przeszłości (138), afirmując fakty kulturowe i struktury społeczne rzekomo lepsze i bardziej naturalne. Konsekwencją uboczną tego stanu rzeczy było zaniechanie badań przemian spolecznych powodowanych szybką industrializacją XIX i XX wieku. Krytyka tradycyjnej etnografii uprawiana przez przedstawicieli Kręgu tybing- �Recenzje, przegtqdy wydawnictw 247 i czasopism skiego jest prowadzona równocześnie na kilku płaszczyznach: etycznej, ideologicznej i metodologicznej. Autorzy Abschied vom Volksleben przekonani są bowiem o niemożliwości uniknięcia wartościowania w etnografii i w innych naukach społecznych. O rezultatach prac badawczych decydują świadomie lub nieświadomie przyjęte przeslanki wartościujące. Tradycyjna etnografia explicite bądź implicite przyjmowała konserwatywny system wartości, stając się środkiem służącym ogłupianiu i ubezwłasnowolnieniu człowieka z ludu. Krąg tybingski nawołuje do nowego oświecenia, które kontynuowałoby tradycje oświecenia osiemnastowiecznego. Zdaniem Bausingera i R. D. NarTa etnografia oświecenia nie tylko była nauką o kulturze ludu, ale zarazem byla środkiem oświecenia ludu. Do tych tradycji oświeceniowych powinna nawiązać współczesna etnografia. Wedle Bausingera, jedynym naczelnym, praktycznym zadaniem etnografii jest rozbudzenie samoświadomości ludzi, uczynienie z nich jednostek rozumiejących własną sytuację w społeczeństwie i zdolnych do przebudowy świata w rzeczywistą ojczyznę ludzi (41). Etnografia, jako krytyczna nauka społeczna, dąży do "zmiany świadomości, woli i ustroju istniejącego społeczeństwa" (49). Zmiana ta powinna doprowadzić do "urzeczywistnienia praw jednostki stosownie do możliwości społecznych" (49). Punktami wyjścia krytycznej nauki społecznej są: ,,1. antycypacja zdrowego społeczeństwa, 2. diagnoza społeczeństwa antagonistycznego" (49). One powinny determinować wybór tematów i technik badawczych. Zorientowana na problemy aktualnie żyjących ludzi, byłaby etnografia "socjologią dnia codziennego niższych i uciśnionych warstw" (57). Jeśli jednak etnografia ma sprostać nowym zadaniom, to nie może posługiwać się starymi metodami przypadkowej obser'wacji i opisu sporządzanego w trakcie wędrówek po wsiach. Nie wystarczy dobra wola słuchania i notowania, lecz konieczne jest stosowanie metod naukowych, które od dawna zyskały sobie prawo obywatelstwa w innych dyscyplinach społecznych. Jedną z nich jest rachunek statystyczny, z którego etnografia - wbrew własnej tradycji - nie może zrezygnować. Zastosowanie rachunku statystycznego w etnografii umożliwi między innymi intersubiektywną sprawdzalność wyników, przejście od kwalifikatywności do kwantyfikatywności, ujmowanie zjawisk kompleksowych i trudnych do ogarnięcia (122). Etnografia jako krytyczna nauka społeczna nie wyklucza etnografii historycznej, lecz postuluje jedynie zmianę orientacji w badaniach historycznych (169) i przemyślenie na nowo statusu metodologicznego historii. Bausinger w krótkim szkicu stawia szereg problemów z metodologii badań historycznych, które muszą zostać rozważone przez badaczy uprawiających etnografię historyczną, aby w badaniach swych nie naśladowali wzorców dawno zasługujących na odłożenie do lamusa. Gerhard Kloska Panemuniu Dzu.kai. Lietuvos T8R Mokslll. Akademijos Istorijos Institutas, Vilnius 1970, 8°, ss. 143, 1 nlb., mapka, ilustracje wewnątrz tekstu + 34 tablic, streszczenia w języku rosyjskim. (Praca zbiorowa Instytutu Historii Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie pod red. Angele Vysniauskaite) Rezultatem kompleksowych badań terenowych sekcji etnografii Instytutu Historii Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie, jest praca zbiorowa pt. "Poniemeńscy Dzukowie". Badania przeprowadzone w latach 1963-1964 koncentrowały się w rejonach Olita i Birsztany, po obu stronach górnego biegu Niemna. Obszar ten nazwali uczeni lit.ewscy terenem poniemeńskich Dzuków. �248 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Warto zakomunikować naj ciekawsze wnioski i rezultaty uczonych litewskich z badań terenowych nad Dzukami. Tak więc w artykule Rimute Rimantiene Pierwotni mieszkańcy Poniemnia pierwszoplanowym zagadnieniem wydaje się być problem etnogenezy Bałtów. Z archeologicznego punktu widzenia ważną rolę w procesie kształtowania się plemion prabaltyckich odegrała kultura toporów bojowych i ceramiki sznurowej połowy II tys. p.n.e. - początkowego okresu brązu, która rozpoczęła ekspansję w kierunku północno-zachodnim i północno-wschodnim po rozpadzie wspólnoty indoeuropejskiej. W artykule Poniemeńscy Dzukowie a Jadźwingowie Pranas Kulikauskas zastanawia się nad etnicznym pochodzeniem Dzuków. Naczelną badawczą hipotezą jest zagadnienie współzależności Dzuków i JadŹwingów. Stara się on nakreślić północno-wschodnią granicę siedzib Jadźwingów w przeszłości. Bazując na osiągnięciach najwybitniejszych znawców zagadnienia bałtyckiego, w tym także badań polskich. ustala autor północno-wschodnią granicę Jadźwingów na zakolu środkowego Niemna. Analiza materiału archeologicznego Poniemnia dzuskiego i materiału wykopaliskowego ekspedycji jaćwieskiej z terenu Suwalszczyzny wykazała wiele zbieżności w zakresie kultury materialnej a także obrządku pogrzebowego. Na tym obszarze, stwierdza autor, krzyżują się wpływy kulturowe Jadźwingów z Auksztotą i Sambią. Teren Dzukii nie był więc klasycznym terenem Jadźwingów ani w czasach przedhistorycznych, ani wczesnohistorycznych, ale obszarem mieszania się kilku kultur. gdzie Niemen nie stanowił granicy etnicznej między Litwą wschodnią a plemionami jaćwieskimi i sambijskimi. Istotnym dopełnieniem rozważań historycznych P. Kulikauskasa są dwa art\'·· kuły jezykoznawcze A. Vanagasa i A. Vidugirisa. Pierwszy z nich, bada toponim;c; Poniemnia dzuskiego. Na podstawie zmiany głosek i, s na z, s, oraz zachowania dwugłoski ei, wyciąga wniosek o prusko-jaćwieskim podłożu tego dialektu (lit. Apsingis dz. Apsingis, lit. Paielve - dz. Pazelve, lit. Pruie - dz. Pruze oraz lit. Kriesa - dz. Kreisa, lit. Dievoniskiai dz. Deivoniskiai). Podobne cechy. obserwować można w toponimii Suwalszczyzny. A. Vidugiris charakteryzując używany na tym terenie dialekt, zauważa zmianę c, di w c, dz; t(v), d(v) w c(v) dz(v), oraz omawianą wyżej zmianę s, i w s, z jako pozostałość języka jaćwiskiego (lit. mediias dz. medzias, lit. ialias - dz. zalias, lit. pastaeius dz. pastatius, lit. dievas - dz. dzievas, lit. diena - dz. dziena), skąd samo przezwisko "Dzuki". Podobna zmiana ted) w ć(dź) na miejsce w polskim i białoruskim, a więc na gwarę Dzuków, oprócz substratu jaćwieskiego, wpływało także sąsiedztwo słowiańskie. W artykule Wsie i osady Poniemnia Izidorius Butkevicius stwierdza. że w X.VI w. (w związku z pomiarą włóczną królowej Bony i Zygmunta Augusta). w miejsce osad jedno- i wielodworcznych, pojawia się nowy typ wsi - ulicówka. W połowie XIX w. ulicówki zmieniają swój charakter, rozbijając się na chutory. Rozbicie to nastąpiło w trzech etapach. I etap, II poł. XIX w., obejmowal tylko lewobrzeżną część Poniemnia. Dwa następne etapy, już na prawobrzeżu, rozpoczęl.\· się na pocz. XX w. i trwały do okresu II wojny światowej. Proces rozpadu ulicówek wiąże się w dużym stopniu z zachodzącymi zmianami społeczno-ekonomicznymi II poł. XIX i I pał. XX w. Gospodarowanie w chutorach bowiem. w dużym zespole' rodzinnym - podkreśla autor - dawało pewność wzajemnego wspierania się na wypadek niepowodzeń ekonomicznych. Poza tymi motywami, ożyła być może typowa Litwinom od zarania dziejów tradycja rodowego zamieszkiwania i gospodarowania. Tenże sam autor w pracy Domy mieszkalne Poniemnia charakteryzuje typy do- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 249 mostw i ich wnętrze. Tradycyjnym domem Dzuków byl dom szerokofrontowy, silnie wydłużony o wąskiej ścianie szczytowej. Do końca XIX w. występowal dach czterospadowy kryty słomą. W pocz. XX w. upowszechnia się dach dwuspadowy. Typowym rozplanowaniem wnętrza mieszkalnego jest dom trójdzielny, sień, izba, komora lub świetlica. Opl'ÓCZ wymienionego wyżej typowego domu dzukskiego na lewym brzegu Niemna, między miasteczkiem Prenai a Balbieniskai, spotyka się typ domu "auksztockiego". Charakterystyczną dla niego jest czarna kuchnia z dużym otwartym przewodem kominowym w centrum domu, a sam dom jest szerszy niż dzukski. Nasuwają się tu analogie z dawnymi piecami kaszubskimi i mazurskimi z terenów Polski. W końcu XIX i na pocz. XX w. nastala moda ozdabiania framug drzwiowych i okiennych a także okapów i ścian szczytowych dachu zgeometryzowaną ornamentyką ciesielską. L Butkevicius omawia także zabudowania gospodarcze Poniemnia. Najbardziej typowymi zabudowaniami gospodarczymi Litwinów są szerokofrontowe dwutraktowe stodoly, kleć - rodzaj wolno stojącego spichlerzyka z bogatym niekiedy wystrojem architektonicznym, wolno stojące murowane piwnice (sklepy) i laźnie - parówki (banie). Te ostatnie jednak nie są typowym zabudowaniem na obszarze Poniemnia. Omówienie dopełnia rzetelny material ilustracyjny. Vacys Milius omawia meble oraz sprzęty domowe i gospodarcze. Meble wykonane w różnych okresach przez wiejskich rzemieślników lub sprowadzane z· miasta, nie mają jednolitego charakteru. Dzukowie jednak, w odróżnieniu Zaniemnia, zachowali niektóre tradycyjne formy mebli, jak różnorodne lawy z profilowanymi oparciami, a w tym lawy do spania (Schlafbanki). Niekiedy ławy takie miały wewnątrz skrytkę do przechowywania odzieży z wyciętym na zewnątrz wiekiem, co przypomina nieco renesansowe ławy tego typu. Meble malowano najczęściej na szaro-brązowy kolor, rzadziej siny. Tradycyjnym motywem zdobniczym skrzyń wiannych były kompozycje kwiatowe przypominające lilie. Sprzęty gospodarcze natomiast i naczynia do przygotowywania pożywienia wykazują swoistą odmienność, niektóre zaś mają wiele analogii z naszym regionalnym sprzętarstwem. Szczególniejszą uwagę przyciągają niektóre typy pojemników drążonych w jednolitym pniu drzewa, oraz czerpaki w kształcie warząchew, gdzie w maksymalnym stopniu wykorzystano naturę drewna. Zasadniczy przełom w meblarstwie i sprzętarstwie ludowym Dzuków następuje w latach 30-tych bieżącego stulecia. W artykule następnym Giedre Niunkiene-Tallat-Kelpsaite omawia tkaniny. Dzieli je autorka na dwie grupy: plótna powszechne i tkaniny dekoracyjne. Podkreślając specyfikę tkaniny litewskiej na tle Europy stwierdza, że po dziś dzierl utr;~ymuje się żywe tradycje tkactwa na wsi litewskiej. Charakteryzują się one wzorami geometrycznymi, brak natomiast motywów roślinnych. Ze względu na technikę tkania wyróżnia autorka następujące, "przetykane" (atlasowe) i "brane". I tak. gdy tkaniny "przetykane" mają bardzo dawną technikę tkania, to tkanina ,.brana" rozwinęla się dopiero w 50-tych latach naszego stulecia. Pewien typ tkaniny, tzw. "kapy", odgrywały specjalną rolę w czasie obrzędów pogrzebowych. Końcowy al"tykul pracy zbiorowej stanowi rozprawa Mariji Mastonyte _. Odzież. Autorka zajmuje się odzieżą Dzuków w dwu zasadniczych okresach, II poł. XIX w. do I wojny Swiatowej i od I wojny świat. do chwili obecnej. Tradycyjna odzież Dzuków przełomu XIX-XX w. szyta była przeważnie z domowych tkanin. W ogólnym zarysie strój żel~ski tego okresu przedstawial się następująco: pasiasta spódnica, biała haftowana lub wyszywana koszula z przyramkami, biała wyszywana lub haftowana zapaska, w talii przewiązywano barwnie tkane pasy. Pasy te slużyly także dziewczętom jako strój glowy. Tradycyjną ozdobą glowy dziewczat byly też �250 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism "czółka" (rodzaj barwnej hamełki), lub po prostu wianek z kwiatów, a u kobiet biała nami tka z charakterystycznym upięciem pod brodą. Dopełnieniem stroju kobiecego były gorsety, kabatki albo kikliki. Wierzchnim okryciem były szare świtki szyte z domowego samodziału, a codziennym obuwiem łapcie lub drewniane klumpie. Decydującą zmianę w sposobie ubierania się przyniosła reforma uwłaszczeniowa 1861 r., a następnie I i II wojna światowa. Działalność etnografów litewskich idzie dwoma pionami. Instytut Folkloru i Literatury Litewskiej Akademii Nauk bada całokształt twórczości duchowej ludu, a przede wszystkim twórczość słowną w postaci pieśni, bajek, podań, zagadek i przysłów. Drugim zaś pionem badań etnografii Litwy, poza muzeami, jest Instytut Historii Akademii Nauk L8RR, sekcja etnografii, która zajmuje się badaniem kultury materialnej w szerokim pojęciu, pracująca w terenie zespołowo, czego rezultatem jest cykl wydawnictw monograficznych. Dzukowie Poniemnia są właśnie jedną z prób takich monografii. Alicja Philip Allison, Cross River Monoliths, wyd. Department Republic of Nigeria, Lagos 1968, ss. 44, 67 ilu str. Bednarczuk of Antiquities, Federal Tematem książki Allisona są rzeźby kamienne występujące w prowincji Ogoja, w Nigerii Wschodniej. Jest to obszar o powierzchni około 350 mil2, położony na prawym brzegu Cross River, "1ależący do 11 różnych grup plemiennych. Zarejestrowano tam 195 rzeźb kamiennych. Różnią się one wielkością - od elipsoidów o długości stopy i wadze 15-20 funtów, do kolumn wysokich na 6 stóp i ważących 700800 funtów. Rzeźby te wykonane są z miejscowych skał, na ogół bazaltu (dolerytu), w mniejszym stopniu z wapienia i piaskowca. Z malymi wyjątkami wszystkie rzeźby posiadają cechy antropomorficzne. Różnią się jedynie sposobem zdobienia. Niektóre elementy zdobnicze przypominają znaki plemienne, tatuaże i malowania skóry spotykane wśród miejscowej ludności Ekoi. Omawiany obszar jest słabo zbadany etnograficznie. Jedynie wśród plemienia Nta zachowała się, żywa do dziś, tradycja oralna związana z rzeźbami. Autor wykorzystuje ją, choć z odpowiednią dozą krytycyzmu, przy określaniu charakteru rzeźb. W oparciu o uzyskane informacje dochodzi on do wniosku, iż rzeźby te związane są z kultem zmarłych przodków. Termin "akwanshi", jakim Nta nazywają rzeźby, oznacza zmarłą osobę, znajdującą się w ziemi. Używane przez sąsiednie plemiona Abanyom i Akaju nazwy "atal" i "alaptal" oznaczają jedynie "kamienie" i "długie kamienie". Większość akwanshi przedstawia człowieka z wyrzeźbionymi oczami, nosem, ustami, brodą, stylizowanymi uszami, ramionami, piersiami i pępkiem. Nad pępkiem występuje czasem opaska, nad oczami pozioma linia falista oznaczająca włosy. Na głowie wyryte są kółka oznaczające czapkę. Głowę od korpusu oddziela głęboki rów dookolny, który sprawia wrażenie szyi, posiadający charakter falliczny. Rzeźbienie kończy się na poziomie pępka. Ponieważ wszystkie akwanshi posiadają brody Allison uważa, iż przedstawiają one mężczyzn. Zgodnie z tradycją akwanshi przedstawiać mają dawnych wodzów ("ntoonów"). W wielu wypadkach poszczególne rzeźby mają swoje imiona. Gdzieniegdzie zachował się jeszcze zwyczaj składania czci rzeźbom kamien- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 2;)1 i czasopism nym. Ceremonia taka odbywa się corocznie w marcu, wraz z końcem pory suchej. często występują w skupiskach do 34 sztuk, ustawionych w kilku wypadkach w kręgu o średnicy 30-50 jardów, w centrum wsi lub na jej skrajach. Znane są autorowi wypadki zabierania akwanshi przez ludność wsi podczas przenoszenia się no nowe miejsca. Materiał zebrany został w całości przez autora, który z ramienia Nigerian Department of Antiquity przeprowadził badania na omawianym terenie w latach 1961-62. Na uwagę zasługuje fakt, iż akwanshi nie przypominają innych, do tej pory znanych, kamiennych przedstawień figuralnych z Afryki. Przypomnieć warto, że monumentalne rzeźby kamienne zarejestrowano w wielu miejscach na kontynencie afrykańskim: w Gambii, Senegalu, w luku Nigru - w Tondidaro, w Tabelbalet - na południowych skrajach Sahary, w poludniowej Etiopii i w Kongo. Wspomnieć jeszcze można o groteskowych rzeźbach "nomoli" i "pomdo" w Sierra Leone, rzeźbach w kraju środk. Yoruba - w !fe, Igbajo, Ekiti, Eshure oraz "mintadi" w Bakongo i o grupie rzeźb ze wsi Esie w pn. Youruba. Żadne z tych -rzeźb nie są podobne, poza przypadkowymi być może szczegółami, do rzeźbionych kamieni znad Cross River. Wiele problemów pozostaje w dalszym ciągu nie wyjaśnionych, a możliwości uprawiania studiów porów,nawczych są w dużej mierze ograniczone brakiem podobnych do omawianej pracy rzetelnych opracowań. Dlatego wydaje się, iż książka Allisona reprezentuje nowoczesny sposób traktowania tych interesujących zagadnień i znacznie wzbogaca naszą wiedzę o kulturze artystycznej Afryki. Akwanshi Andrzej Dzieje folklorystyki polskiej pełuś i J. Krzyżanowski. 1800-1863. Epoka Mikolajczyk Red. H. Ka1970. Ossolineum ss. 528. przedkolbergowska. Wroclaw-Warszawa-Kraków Dzieje folklorystyki polskiej opracowane zostaly przez zespół Zakładu Literatury Ludowej Instytutu Badań Literackich PAN. Poszczególne szkice napisali: R. Wojciechowski Warszawskie, S. Świrko Litwa i Bialoruś, R. Górski Lwowskie, W kręgu Kraszewskiego i "Athenaeum", J. Krzyżanowski Petersburg Kijów, Wielka Emigracja, M. Kukuiska Krakowskie, T. Brzozowska Poznańskie i J. Pośpiech Sląsk. Książka ta przynosi pierwszy w naszej literaturze naukowej szczegółowy obraz badań folklorystycznych w I polowie XIX wieku. Zanalizowane w niej zostały programy różnych środowisk, wyniki badań zbieraczy, osiągnięcia wydawców i pierwiastkowe próby ujęć teoretycznych, wyrastające niejednokrotnie z przeciwstawnych stano'wisk. Przedstawione są sylwetki folklorystów tej epoki - i tych bardzo znanych, jak Z. Chodakowski czy K. W. Wójcicki, i tych mniej głośnych, jak E. Korytko, K. Majeranowski i inni. Pokazana jest też rola towarzystw naukowych i wyższych uczelni w różnych ośrodkach i omówione znaczenie czasopism, które w profilu swym folklor uwzględniały najszet·zej. Przesuwając początek "epoki przedkolbergowskiej" do okresu rozkwitu racjonalistycznej myśli Oświecenia autorzy i redaktorzy Dziejów... prostują obiegową romantyczną "metrykę" naszej folklorystyki i dokumentują, jak silnie idee społeczne i narodowe polskiego Oświecenia zaważyły na wstępnych dziejach tej dyscypliny. Nie jest to jedyne sprostowanie utartych sądów. Omówienie prac Ł. Gołębiowskiego �252 Recenzje, przegZądy wydawnictw i czasopism z punktu widzenia możliwości i potrzeb epoki i dzisiejszej przydatności Ludu pol· skiego i Gier i zabaw, próba ustalenia autorstwa Obrzędów weselnych ("Tygodnik Wileński" 1819) itp. ukazują jak dalece potrzebne było nowe spojrzenie na tę, zdawałoby się tak dobrze znaną epokę. Dziewięć szkiców zawartych w tej książce omawia badania nad literaturą ludową w układzie terytorialnym, umiejscawiającym inicjatywy i wyniki badań zależnie od regionu, w którym zostały podjęte lub opublikowane, nie zaś od regionu którego dotyczą (opracowanie o Pomorzu i Mazurach, interesujących zwłaszcza ze względu na bardzo dojrzałe zapisy G. Gizewiusza, zamieszczone będzie w tomie następnym). Celowość takiego układu uzasadniona została we wstępie, a wynikające z niego rozczłonkowanie omówienia działalności pewnych folklorystów, związane ze zmiennością koniunktury politycznej w trzech zaborach, nie jest wadą książki, bo przecież nie biografie były jej zadaniem. Wydaje się jednak, że jeżeli chodzi o tereny Białorusi i Litwy podział ten poszedł za daleko. Artykuł Białoruś i Litwa dotyczy folklorystyki do okresu powstania listopadowego, a następujący po nim szkic W kręgu Kraszewskiego i "Athenaeum" nie mógł wyczerpująco omówić, jak sam tytuł wskazuje, problematyki tych regionów. Stąd np. R. Zienkiewicz wspomniany jest tylko dzięki artykułowi w "Athenaeum", a jego obszerny zbiór (mieszczący w sobie i ten artykuł) Piosenki gminne ludu pi1'/,skiego (Kowno 1851) wzmiankowany jest tylko przypadkowo poprzez recenzję K. W. Wójcickiego. Zespół autorski Dziejów folklorystyki dokonał ogromnego wysiłku przeprowadzając kwerendę wielu, tak trudno dziś w kompletach dostępnych czasopism i wzbogacił nasz stan wiedzy o tej epoce o dużą ilość faktów dotąd nieznanych. W świetle tej książki tym bardziej widać konieczność opracowania bibliografii folklorystycznej. Wspomniane tam publikacje nie zawsze mają pelny adres bibliograficzny (np. zbiorki pieśni wydane u Reysnera w 1824 i 1826 r.) i przypuszczać można, że nie wszystkie odkrycia dokonane w lwowskiej czy wielkopolskiej prasie mogły być wzmiankowane w odpowiednich szkicach. O potrzebie takiej bibliografii wspominają też autorzy Dziejów... (s. 61), a dla dalszego rozwoju interesującej nas tu dyscypliny nauki bibliografia ta wydaje się niezbędna. Agata Vido Latković, Narodna rzitet u Beogradu, ss. 289. knjizevnost l, Beograd 1967, "Naucna Skrukwa knjiga", Unive- Z prac uczonych jugosłowiańskich jakie dotąd ukazały siG z dziedziny literatury ludowej, książkę nieżyjącego profesora Uniwersytetu Belgradzkiego, Vido Latkovicia, zaliczyć można do naj ciekawszych i naj wartościowszych. Autor należał do czołowych badaczy kultury duchowej ludów jugoslowiańskich i przez długie lata wykladał o niej na Uniwersytecie Belgradzkim. Książka Narodna knjizevnost zawiera właśnie wykłady profesora Latkovicia. Pmcę tę po jego śmierci przygotowali do druku Radmila Pesić i N. Milosević. Latković dokonał wnikliwej analizy twórczości ludowej narodów jugosłowiańskich. Nawiązywał on często do wspólnych cech, a jednocześnie podkreślał ich odrębność, która wypływała z odmiennych warunków życia społecznego i ekonomiczno-politycznego tych ludów. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopIsm 253 Książka składa się ze wstępu (s. 7-48), w którym Latković daje ogólną charakterystykę twórczości ludowej, omawia powstawanie wariantów, warunki życia społecznego sprzyjające mzwojowi kultury duchowej, przechodzi następnie do objaśnienia przejściowych form od literatury ustnej do literatury pięknej, a na zakończenie dokonuje klasyfikacji utworów literatury ludowej. Rozdział drugi poświęcono bajkom. Na początku autor omawia zbieractwo dodając, iż spisywanie tych utworów jest trudniejsze niż pieśni ludowych, gdyż bajka ulega częstym zmianom. Następnie dokonuje klasyfikację bajek jugosłowiańskich przytaczając próby podjęte w tym celu przez Vuka Stefanovicia Karadzicia, Vuka Vrcevicia oraz NovicęSaulicia. Latković podkreśla także zasługi w klasyfikacji bajek autorów podręczników szkolnych - P. Popovicia, A. Gavrilovicia, Tich. Ostojicia oraz kompilatorów antologii bajek jugosłowiańskich V. Jovanovicia, J. Prodanovicia, D. Bogdanovicia, V. Cajkanovicia, Vojislava llijuricia oraz Krume Toseva. Następnie omawia bajki o zwierzętach oraz legendy dając ich charakterystykę. UtwOl'y te są między sobą bardzo podobne i - zdaniem autora - powstały z potrzeby objaśnienia pewnych zjawisk przyrody, albo oparte są o epizody z życia codziennego i historii ludu, a to właśnie nadaje im charakter internacjonalny. Latković omawia również nowele twórczości ludowej, które kompozycyjnie są bardziej rozbudowane, a ich motywy przedstawiają życie mieszczan i chłopów w sposób realistyczny. Potem przechodzi do bajek humorystycznych zaznaczając, że wiele utworów tej grupy ma charakter samorodny (s. 126). W bajkach tych, wedŁug autora, ośmieszane są te warstwy społeczeństwa, do których chi op jugoslawiański ma wrogi stosunek (s. 135). . Z kolei omawia ludowe pieśni liryczne ludów jugosłowiańskich, które dzieli na pięć grup tematycznych: na obrzędowe i obyczajowe, na utwory związane z pracą. na religijne, rodzinne oraz na miłosne. Do liryki ludowej Latković zaliczał również pieśni humorystyczne oraz epicko-liryczne. Z pieśni obrzędowych najpierw omawia kolędy. Ciekawe są stwierdzenia autora co do utracenia pierwotnego znaczenia tych pieśni w niektórych regionach kraju. Tak np. wedlug niego w Dubrowniku jeszcze na początku wieku XIX kolędy nabrały treści humorystycznej, co było wynikiem zmian w życiu ekonomiczno-kulturowym (s. 153). Podaje ponadto, że obrzędy związane z Wigilią zanikły w Chorwacji, Sławonii, Słowenii i Macedonii pod koniec wieku XIX. Z takim stwierdzeniem jednak zgodzić się nie można, gdyż po II wojnie światowej spisywano kolędy na terenach Macedonii. Nie wiadomo czy podobnie nie jest w innych krajach jugosłowiańskich. Potem autor daje krótką systematykę popularnych' wątków tzw. pieśni dzjurdzjevdzenskich (poświęconych św. Jerzemu), św. Spasowi, św. Iwanowi i na końcu dodolskich, czyli pieśni błagalnych o deszcz. Do utworów obyczajowych Latković zalicza pieśni weselne i pogrzebowe. Następnie daje krótką charakterystykę pieśni związanych z pracą dowodząc, że o takim utworze wspominał pisarz jugosłowiański JurajSizgorić w roku 1487 w De situ Illyriae et civitate Sibenici (s. 172). Religijne i moralno-wychowawcze pieśni, jak je nazywa wziął w zasadzie ze zbioru Vuka Karadzicia (s. 176--185). W pieśniach rodzinnych autor widzi ideał życia członków rodziny. Utwory te oparte są na tradycjach wspólnego życia rodzinnego. Centralną postacią w pieśniach tych jest matka, która przedstawiona jest jako subtelna, mądra i kochająca. Do utworów tej grupy Latković zalicza również pieśni wojskowe oraz o emigracji zarobkowej, które szczególnie bogate są w Macedonii. Do najbardziej archaicznych utworów lirycznych uważa on pieśni miłosne, które są najliczniejsze. Analizuje on jedynie kilka charakterystycznych ich wątków. Utwo- �254 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism ry te są różnorakie i w większości wypadków stanowią samodzielne motywy. Pieśń liryczna nie jest jednakowa na ziemiach jugosłowiańskich, chociaż posiada wiele wspólnych cech. Według Latkovicia jedynie najpiękniejsze utwory migrowały z jednego regionu do drugiego zachowując jednak swoje pierwotne cechy, co pomaga odkryć miejsca ich pochodzenia (s. 202). Rozdział IV poświęcony jest przysłowiom i zagadkom. Do najpopularniejszych przysłów zalicza on te, które mają przenośne znaczenie. Ten gatunek twórczości ludowej dzieli autor na kilka grup: na takie, co zawierają wiedzę o człowieku, o jego życiu społecznym, opowiadające o religii, o feudałach, o chłopach, podając, że przysłowiami interesowali się pisarze chorwaccy jeszcze w wieku XV. Zagadki zaś zalicza on do jednych z najbardziej archaicznych gatunków twórczości ludowej. dodając, że w starożytności miały one bardziej charakter wychowawczy aniżeli zabawny. W rozdziale V omawia pieśni powieściowe (religijno-moralistyczne legendy wierszowane), do których wchodzą utwory epickie i liryczne, poza tym bajki wierszowane, ballady, pieśni nowelistyczne o panujących stosunkach w domu. Książka Vido Latkovicia zawiera nie kursowe wykłady faktograficzne, lecz krytyczne jego oceny o twórczości ludowej narodów jugosłowiańskich. Tekstów literatury ustnej ludów jugosłowiańskich jest bardzo dużo. Autor nie mógł uwzględnić wszystkich wydanych i niewydanych tekstów folklorystycznych. Przytaczał najbardziej charakterystyczne, w wielu wypadkach utwory samorodne. Latković jest bezstronny. W jego sądach nie tylko nie naśladuje przedwojennych badaczy jugosłowiańskkh, lecz przeciwnie, polemizuje z nimi i ocenia obiektywnie dorobek każdego z narodów jugosłowiańskich. Jedynie można zauważyć to, że więcej miejsca poświęcił twórczości ludowej Serbów w porównaniu z pozostałymi narodami jugosłowiańskimi, cytując teksty ze zbioru Vuka Karadzicia, natomiast mniej korzystał z przykładów pozostałych ludów Jugosławii. Kole Balkanska gr'cki i albanski narodna m'drost. poslovici ss. 362, B'lgarska Akademija Usporedici i pogovorki. na S'stavil b'lgarski, Nikolaj sr'bski, Simiczijew turski, rum'nski, II. Ikonomov. Sofija 1968, na Naukite. Pierwsze prace uczonych bułgarskich o więziach kulturalnych Bułgarów z innymi ludami bałkańskimi pochodzą z drugiej połowy wieku XIX I. Kilka prac o tejże tematyce ukazało się w Bułgarii również w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej 2. Wszystkie te prace jednak nie nawiązywaly do szerszych zagadnień ogólno bałkańskich. 1 Ivan Sismanov, Pesenta za "M'rtvija brat" v poez;jata na baLkanskite narod;. "Sbornik za narodni umotvorenija, nauka i kniznina" cast I, kniga XIII. Sorija 1R96, s. 476-570: cast II i Ilr. kniga XV, Sofija 1E97, s. 449-60\. 2 Michaił Arnaudov, Ba/adni moty vi v nUl'odnata poezija. 1 pesenta za de/ba ma dvama brat ja. Sofija 1964, Izdatelstwo na B'lgarskata Akademija na Naukite, s. 5-399; S. S., B'/garoturski uspol'cdici v jur:diceskite ni pos/avici, "Gadisnik na Sofijaskija Universitet, Juridićeski Fakultat", XVIII, Sofija 1923; Ivan Dujcev, Vizantisko-s/avjanska obStnost v oblasta na narodnoto tvorcestwo. B'lgarska Akademjja na Naukite, "Izvestija na Etnografskija Institut j Muzej", �Recenzje, przeglądy wydawnIctw i czasoplsm Do roku 1965 nie można było mówić o zorganizowanej współpracy uczonych krajów bałkańskich nad tym zagadnieniem. Dopiero w roku 1965, kiedy w Sofii odbył się pierwszy międzynarodowy kongres bałkanologów, zaistniały realne możliwości dla badań naukowych obejmujące różne dziedziny życia kulturowego ludów bałkańskich. Mimo trudnych warunków w nawiązaniu tej współpracy (rozbieżne poglądy uczonych greckich i tureckich), jednak uczyniono pierwsze kroki w naświetleniu wzajemnych wpływów na przestrzeni długich wieków. Drugi międzynarodowy kongres bałkanologów odbył się w Atenach w dniach 7-13 maja 1970 roku. Jakkolwiek od pierwszego kongresu minęło tylko 5 lat, jednak osiągnięto pewne rezultaty w badaniu kultury życia materialnego, literatury i języka. Na II kongresie bałkano[ogów wystąpiło z referatami 9 uczonych greckich, 5 rumuńskich, 4 bułgarskich, 3 jugosławiańskich. Referaty te dotyczyły w zasadzie dziejów literatury tych narodów, kontaktów i wzajemnych wpływów pisarzy bałkańskich. Pomogły one w naświetleniu niektórych okresów historii literatury tych krajów. W tym duchu, w roku 1968 Bułgarska Akademia Nauk wydała w Sofii książkę Bałkańska mądrość ludowa zawierająca odpowiedniki przysłów bułgarskich, serbskich, tureckich, rumuńskich, greckich i albańskich (do bułgarskich zaliczono przyslowia macedońskie). Przysłowia te ułożył Nikołaj Ikonomow. Wydarzenia historyczne jakie miały miejsce na Bałkanach po osiedlaniu się Słowian w V-VII wieku, odbiły się i na ich kulturze ludowej - materialnej i duchowe.i. Swiadectwem tego jest książka Ikonomowa. Pokazane są tu wspólne cechy folkloru ludów bałkańskich. Widać tu wzajemne kontakty ludów bałkańskich przed najazdem Turków w wieku XIV oraz wpływy tureckie, które m. in. odbiły się i na przysłowiach. Ten gatunek folkloru wędrował z jednego do drugiego kraju Półwyspu Bałkańskiego. Wiele przysłów ludy te przyjęły od Turków. Poprzez Turcję dostawały się również przysłowia z krajów arabskich i Dalekiego Wschodu. Także dużo pt'zysłów odziedziczyli Słowianie południowi od starożytnej Grecji, Rzymu oraz od innych plemion, które napadały na kraje bałkańskie. Książka Ikonomowa zawiera 2650 przysłów bułgarskich i macedońskich oraz 1330 odpowiedników serbskich, 1230 tureckich, 625 rumuńskich, 515 greckich i 330 albańskich. NajWięcej wspólnych cech posiadają wszakże przysłowia Słowian bałkańskich, co jest wynikiem ich zbliżonych języków, zwyczajów i obyczajów, podobnych tradycji i wspólnego losu. Zawarte w omawianej książce przysłowia świadczą o kulturalnych więzach ludów bałkańskich. Wiele przysłów greckich i tureckich otrzymywało obywatelstwo w folklorze Słowian południowych. Utwory te Słowianie bałkańscy włączyli do swej literatury ludowej przekładając je dosłownie z tych języków. Poza tymi odpowiednikami, których ojczyzna jest znana, u ludów bałkańskich jest sporo przysłów, które z odpowiednimi przysłowiami innych narodów łączy jedynie podobieństwo typologiczne. Ikonomow podaje przysłowia starohinduskie, chińskie, japońskie, arabskie, perskie, ormiańskie i łacińskie, które - jego zdaniem - dostały się do przysłów ludów bałkańskich. Co się jednak tyczy niektórych z cytowanych utworów ludowych, można wątpić o ich ojczyźnie, gdyż gatunek ten przedostaje się najłatwiej z jednego do kniga VI, Sonja 19r.3, s. 351-358; Stefan Mladenov, Beleźki za aliteracijata v b'lgarskata narodna slovesnost s osoben ogIecl na poslovicite i poqovorkite ot tursko poteklo ... Godiśnik na Sofijskija Universitet", kniga XXXV, tr., Sofij a 1939: Stiljan Cilingirov, Turski poslovi.ci i pogovorki i cha .. rakterni iZTCl.?i v B'lgarija ... Izvestija na Etnografskija Muzej". Sofija. godina H. !<:Y1iga 3 i 4, s. 157-171: godioa III. kniga 1 i 2, s. 59-65. �256 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism innego kraju, jest szybko przyswajany. Jeśli więc nie ma zapisów z dawnych czasów, to podawana przez Ikonomowa ich ojczyzna jest wątpliwa. Zaznaczyć także należy, że nieznany jest wpływ folkloru Słowian zadunajskich na ludy sąsiednie. Problem ten nie jest dotąd zbadany i nie sygnalizuje go także Ikonomow. Poza tymi wspólnymi przysłowiami, każdy lud balkański posiada wiele swoich samorodnych, odrębnych, oryginalnych, lokalnych utworów, nieznanych u sąsiednich narodów. Przysłowia bułgarskie Ikonomow ułożył alfabetycznie, a pod nimi dal odpowiedniki serbskie, greckie, rumuńskie, albańskie i tureckie. Pod każdym pl'zysłowiem widnieje imię i nazwisko zbieracza, tytuł zbiorów względnie czasopisma, gdzie zostały one opublikowane. Sporo przysłów tureckich zawartych w tym zbiorze spisano od Turków zamieszkałych w Bułgarii, w okręgu Razgrad. Zbiór Ikonomowa jest poważnym źródłem dla folklorystów badaj,~cych prz,'słowia na tle porównawczym, zwłaszcza ludów bałkańskich. Kole Simiczijelc Dorota Simonides, Współczesna śląska proza ludowa. Zeszyty Naukowe szej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, Seria B. Nr 24, Opole 1969. Wyż- Rozprawa D. Simonides zawiera w swej treści więcej, niż to zdaje się zapowiadać jej tytuł. Wprawdzie ogranicza się ona istotnie do prozy ludowej. ale nowatorskość ujęcia zapowiada słowo "współczesna". Pod tym względem l'Ozpr,l\\';J wychodzi naprzeciw potrzebom naukowym i społecznym. Wiadomo, że w zakl'esie studiów folklorystycznych istnieją u nas spore zaniedbania, a ukazujące się z tego zakresu prace dotyczą w zasadzie tradycyjnych. klasycznych gatunkc)w folkloru i malo bazują na materiale pochodzącym wprost z terenu. brak zaś poważniejsz\'ch zainteresowań zagadnieniami tzw. folkloru współczesnego. Autorka, podejmując temat współczesnej prozy ludowej. musiała podjąć zarówno teoretyczne zagadnienia folkloru tradycyjnego wraz z niedopl'acowaną u nas jego systematyką, jak też ustawić wręcz teorię badań folkloru współczesnego i jego przeobrażeń w związku z przemianami jego naturalnego śrooowiska. Podjęla te zagadnienia nie tylko teoretycznie, ale także: l) na tle i w związku z życiem konkretnej grupy etnograficznej i konkretnego regionu Śląska; 2) w oparciu o szeroką własną bazę źródłową zdobytą w wieloletnich badaniach terenowych, liczącą ok. 900 jednostek materiałowych (opowiadań). Uzyskana drogą badań terenowych socjologiczna znajomość środowiska stała się tu istotna nie tylko dla formalnej interpretacji materiału, ale w ogóle dla uchwycenia wspólC7:esnego stanu folkloru, a stąd do znalezienia właściwej drogi do jego teorii. W efekcie tego wszystkiego uzyskujemy rozprawę nowatorską, leżącą na linii zan',wno współczesnych tendencji badawczych, jak i potrzeb społecznych. Można powiedzieć, że rozprawa D. Simonjdes ukazała drogi przejścia od tradycyjnego, li tylko filologicznego analizowania zjawisk folkloru, do jego interpretacji środowiskowej jako zjawiskit żywego, ale ulegającego ciągłym zmianom. I chyba w tym leży największe osiągnięcie autorki. O całości podjętej tematyki dobrze informuje wstęp i rozdzial 1. W nieustalone dotąd pojmowania folkloru w literaturze światowej autorka wprowadza przem,·ślan." �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 257 porządek oparty o krytyczną analizę różnych stanowisk, daje sobie radę z wieloma niejasnościami terminologicznymi i jasno prezentuje swoje stanowisko: że folklor nie jest zjawiskiem kulturowym ahistorycznym, że zmienia się w ślad za zmiennością warunków, w których żyje i pełni określone funkcje, także zmienne. Autorka wybiera bez wahania nie formalistyczno-tekstowe stanowisko tzw. "szkoły fińskiej" w folklorystyce, lecz takie, które można nazwać socjologicznym lub społeczno-antropologicznym. A więc analizę folkloru (prozy) jako fenomenu kulturowego, jego przejawów, funkcji i przeobrażeń w spoleczeństwie śląskim, mającym przecież swoją specyfikę w wyniku swoistych dziejów narodowo-politycznych. Słusznie autorka uważa, że nie można oddzielić historii folkloru od dziejów społeczeństwa śląskiego, w których pełnił on nie tylko jak gdzie indziej funkcje artystyczne, ale posiadał także wielkie znaczenie patriotyczno-narodowe w utrzymywaniu polskości tego społeczeństwa. Rozumieli to Niemcy, którzy w akcji wynaradawiania celowo starali się ten folklor fałszować. Autorka ustala tu cztery okresy stosunku Niemców do polskiego folkloru Śląska, aż do współczesnych tendencji rewizjonistycznych. Dobrym zakończeniem tej partii jest analiza funkcji moralno-wychowawczej folkloru w spolecznościach lokalnych oraz zmienności form jego oddziaływania w czasach naj nowszych. Tę partię należy uznać jako pierwsze i pionierskie w literaturze polskiej tego rodzaju opracowanie. Niejako dalszym zbliżeniem do analizowanej rzeczywistości spolecznej oraz zmiennej postaci i funkcji folkloru są rozdzialy: "Narrator a społeczność" i w pewnym sensie odwrócenie tego zagadnienia w tytule następnego rozdziału "Wpływ słuchaczy na repertuar". Znajdujemy tu umiejętne powiązania danych z dogłębnie poznanej literatury przedmiotu z empirycznym materiałem terenowym, aż do przyporząd~owania konkretnych nazwisk odnośnym typom narratorów z ich zróżnicowaniem na mężczyzn i kobiety. Interesująca i przekonywująca jest tu analiza zmieniającej się postawy narratora oraz słuchaczy w ślad za zmiennością konkretnych warunków czasowych, zmianami w mentalności ludzi, co wzajemnie wpływa na selekcję materiału literackiego. Oba te rozdziały zamykają całość analizy struktury środowiska i jego stopniowej zmienności, rzutują na zmienność w ustosunkowaniu się do tradycji, na przeobrażenia się wzorców kulturowych i stąd samego materiału folklorystycznego .. Etnograf chciałby w tych partiach widzieć jeszcze coś więcej, mianowicie większe zajęcie się realiami etnograficznymi i większe do nich zbliżenie, chciaIby mieć pełniejszy obraz kultury środowiska i jego stopniowej zmienności, bo przecież folklor na tych realiach wyrósł i utrzymywal się, a zmieniał się w ślad za zmianą całej struktury kulturowej środowiska. Takie jednak peIne analizy musiaIyby z konieczności partie te nazbyt rozdąć, a zasadniczych ustaleń nie moglyby podważyć czy zmienić. Końcowe dwa rozdziały stanowią niejako nawrót do treściowych analiz prozy ludowej, ale -- właśnie po przygotowawczej niejako roli poprzednich trzech rozdziałów - już do prozy wspóIczesnej. W V więc rozdziale autorka zastanawia się zarówno nad tradycyjnymi źródłami folkloru (transmisja rodzinna, środowisko prządek i "szkubek" oraz inne czynności sprzyjające zachowaniu czy aktywizacji treści. tradycyjnych), jak też nad tl'eściowym wpływem książek, szkoły, radia, i telewizji ukazując na tym tle zlożony proces funkcjonowania literatury ustnej. Zagadnienia te są w literaturze (zwIaszcza zagranicznej) dobrze znane i opracowane. Zostają one tu jednak zanalizowane w ramach środowiska śląskiego i egzemplikowane na konkretnych przykładach. W tym też leży wartość tej partii rozprawy. Jest to niejako tIo dla rozdz. VI, w którym mamy - całkowicie znów nowa17 - Lud, t. 55, 1971 �258 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism torską analizę współczesnych 'opowiadań ludowych. Godzimy się tu zarówno z pojęciem tego, co współczesne, jak i ze stwierdzeniem, że we wspólczesnych opowieściach mamy zarówno wątki tradycyjne, choć najczęściej przeksztalcone i zazwyczaj w innej funkcji, jak też treści zupelnie nowe, pow stale w warunkach bieżącego życia. Wręcz znakomita jest tu analiza zmiany stosunku c10 wierzeniowych, magicznych i fantastycznych wątków tradycyjnych w ich współczesnym zastosowaniu, co prowadzi do zasadniczej często zmiany form~' współczesnych opowieści opartych o wątki tradycyjne. Na tym tle autorka omawia szczegółowo kolejne kategorie współczesnej prozy: bajki (odbierane już tylko przez dzieci), opowieści realistyczne zarówno typu autobiograficznego (gatunek po raz pierwszy analizowany:), jak też opowieści tzw. nieprawdopodobne, choć rzeczywiste (kapitalne są tu przykład.\'. choć - niestety nieliczne), jak też w końcu opowiadania komiczne jako przelotne formy humorystyczne. Wszystko to na konkretnym, śląskim tle. Najważniejsze cechy i osiągnięcia rozprawy D. Simonides dadzą się więc ująć w kilku punktach: 1) udowodnienie tezy, że folklor tradycyjn.\' (na Śląsku) nie zaginął i nie ginie, lecz w swoich gatunkach prozy przekształca się i zmienia znajdując zastosowanie w nowych formach i o innym wydźwięku społecznym: 2) zastosowanie środowiskowej analizy przekształceń tego folkloru, a w związku z tym ukazanie "drogi przejścia" w badaniach folklorystycznych z tradycji do współczesności; 3) uchwycenie na tle środowiska śląskiego wspólczesnych postaci folkloru (prozy ludowej), ich kategoryzacja i przeprowadzenie po raz pienNsz\' w naszej literaturze etnograficzno-folklorystycznej ich analizy. Tak więc rozprawa ta ukazała zarówno nowe możliwości badawcze, jak też dała przyklad ich zastosowania. któo' będzie zapewne naśladowany. To wszystko idzie równolegle z osiągnięciami śląskich folklorystów i etnografów w zakresie współczesnych pieśni górniczych, hutniczych, pieśni zaangażowanej, kultury robotniczej, współczesnej sztuki ludowej itcl. (J. Ligęza, M. Żywirska, A. Dygacz i inni). Omawiana rozprawa D. Simonides, jak również wszystkie dotąd opublikowane inne jej prace, ukazują nowe możliwości badawcze, jak też dają przyklad ich zastosowania, który już jest naśladowany przez innych folklorystów. Praca ta pełni rolę dobrego podręcznika do współczesnego folkloru i należy sZ~'bko podjąć druk drugiego wydania Współczesnej śląskiej prozy ludowej, obecnie niedostępnej już nigdzie w pierwotnym, powielaczowym wydaniu. Józef W świecie pieśni J. Krzyżanowskiego. Burszta "Studia folklorystyczne." Pod redakcją R. Górskiego Wrocław-Warszawa-Kraków 1969, ss. 290. ilustr. 9. i bajki. W polskich badaniach folklorystycznych szczególnie dotkliwie daje się odczuć brak organu koordynującego wysiłki rozproszonych w swych poczynaniach poszczególnych ośrodków naukowych. Poza wydawaną od I'. 1957 "Literaturą Ludową" pierwszym w dziejach naszej kultury czasopismem folklorystycznym dyscyplina ta nie posiadała dotąd odrębnego forum. użyczały go jedynie gościnnie czasopisma etnograficzne, historyczne i literackie. Paraliżowalo to oczywiście organizację szeroko zakrojonych badań kompleksowych, kolektywn.\·ch. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 259 Kłopotom tym wychodzi naprzeciw pierwszy tom "Studiów folklorystycznych" pl. W świecie pieśni i bajki, praca zbiorowa pod redakcją R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, wydana w r. 1969 przez Zakład Literatury Ludowej Instytutu Badań Literackich PAN. W centrum swojego programu redakcja stawia tę właśnie integrującą funkcję naukowo-społeczną. Jednocześnie, zmierzając do możliwie najpełniejszego ukazania dorobku polskiej folklorystyki, nakreśla w przedmowie szeroki program badań nad folklorem tradycyjnym i współczesnym. Tym samym podsunięta została wspaniała szansa zrealizowania następujących pilnych postulatów: 1) zbadanie zaniedbanych dziedzin folklorystycznych, takich jak np. genetyka i artyzm pieśni ludowych i podań, dramat ludowy i in.; 2) wypracowanie operatywnej w dalszych badaniach i możliwie precyzyjnej terminologii; 3) wielofunkcyjna analiza proponowanych i praktykowanych postaw teoretyczno-metodologicznych; 4) tropienie wzajemnych filiacji między literaturą narodową pisaną a ustną ludową; 5) badanie folkloru współczesnego - rejestracja przemian jego postaci i funkcji; 6) dopełnianie prac syntetycznych, takich jak Dzieje folklorystyki polskiej. W sumie 16 rozpraw i szkiców składających się na omawianą publikację realizuje jej perspektywiczny plan badawczy w bardzo różnym zakresie, co jest naturalnym atrybutem pracy zbiorowej o podobnym profilu. Znalazły się tu więc niemal monograficzne opracowania "problemowe", szkice, a także zwarte komunikaty sygnalizujące jedynie problematykę badawczą. W obrębie tego różnorodnego materiału wyodrębnić można roboczo 4 zasadnicze grupy. Do pierwszej należą artykuły omawiające odkryte lub zapomniane archiwalia bezcenne źródło dla historii folklorystyki. Zaliczyć tu można T. Brzozowskiej "fragment większej całości" o odkrytym w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu zbiorze pieśni wielkopolskich i o ich nieznanym dokumentatorze, Franciszku Wawrowskim, artykuł S. Świrki o rękopisie pieśni mazurskich Józefa Gąsiorowskiego znalezionym w archiwum rodzinnym prof. dr Zofii Szmydtowej oraz szkic S. Nyrkowskiego, który publikuje nieznany wariant pieśni o Napoleonie, starszy od znanego przekazu kosteniowskiego, oraz nie notowaną dotąd Pieśń nadziei patriotycznej z lat 1848-1849. Grupę drugą stanowią studia o charakterze genetyczno-historycznym. Na uwagę zasługują tu zwłaszcza dwie znakomite rozprawy: R. Bugaja, Mistrz Twardowski w obliczu historii i S. Grzeszczuka, Nobilitacja antybohatera. Pierwsza przynosi historyczną weryfikację rzeczywistości i legendy Dhura - Twardowskiego. Udokumentowana ogromnym materiałem źródłowym, stanowi ostateczne zakończenie sporu o to, czy prototypem słynnego polskiego· czarnoksiężnika była postać historyczna. Druga jest wnikliwym studium nad genezą i mechanizmem ideowo-artystycznym literatury sowizdrzalskiej, właściwą tej literaturze postawą wobec świata i kreacją bohatera. Wymienić tu również należy nową, podjętą przez H. Jurkowskiego interpretację XVII-wiecznego dokumentu związanego z tradycją wędrownych lalkarzy, która stanowi cenny przyczynek do dziejów mimu i teatru lalek, oraz J. Ślaskiego, Historię O królowej Polski. Autor analizuje tu ciekawy zabytek włoskiej literatury popularnej XVI wieku, dotykając przy tym złożonego zagadnienia historyzmu literatury popularnej. Wreszcie żywotny problem wpływu słowa drukowanego na folklor podejmuje J. Dunin w swoim szkicu U źródeł czytelnictwa ludowego przy okazji rozważań nad stosunkiem ludowego odbiorcy do książki. Kwestiom teoretycznym poświęcona jest świetna rozprawa J. Jagiełło, w której, autorka zajęła się skonstruowaniem gatunkowego modelu fabularnego ballady. Odtwon~yła przy jego pomocy istotne cechy strukturalne gatunku i zaproponowała opartą na wyznaczonych w ten sposób kryteriach klasyfikację fabularnych pieśni �260 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism ludowych polskich opartą na materiale Pieśni ludu polskieg·o Kolberga. WzoITem dla tej nowatorskiej w Polsce próby określenia gatunku balladowego była podobna analiza bajki czarodziejskiej przeprowadzona przez Proppa. W kręgu zagadnień teoretycznych obraca się również szkic K. Kadłubca poruszający wybrane aspekty jednego z węzłowych zagadnień folklorystyki: Kultura ludowa a literatum ludowa. Autor koncentruje śię tu głównie na zależności i związkach litemtury ludowej z podłożem kulturowym określonego etnikum. Czwarty wreszcie typ materiałów stanowią artykuły zajmujące się sylwetkami folklorystów lub wnoszące do ich biografii naukowych istotne przyczynki. R. Górski publikuje więc fragment swej monografii o Kolbergu zatytułowany Oskaj' Kolberg wobec litemtury ludowej, zatrzymując się głównie nad ewolucją postawy badawczej oraz warsztatem Kolberga zbieracza i naukowca świadomego swych celów i metod. Z postacią Kolberga wiążą się również pośrednio 2 cenne szkice H. Kapełuś i A. Skrukwy. Pierwszy prezentuje postać Antoniny Konopczanki. jej naj ciekawszy ocalały rękopis, sporządzony w terenie lub przynajmniej w czasie bezpośredniego kontaktu z informatorem, oraz przedstawia modlnickich narratorów przez Konopczankę wymienionych. Drugi zajmuje się osobą W. Siarkowskiego. Autorka prześledziła w nim współpracę kieleckiego folklorysty z Kolbergiem: podkreśliła wagę swoistego patronatu naukowego autora Ludu nad Sial·kowskim. wykazała też jednocześnie rolę tego ostatniego w gromadzeniu i opracowaniu kolbergowskiej monografii regionu kieleckiego. Oba artykuły dają pogląd na metodę Kolberga z jednej strony, z drugiej zaś oświetlają prawie nieznane postacie cennych jego współpracowników. Do cyklu biograficznego można zaliczyć wreszcie szkice L. Roppla o Ceynowie i J. Ondrusza o Kubiszu, przedstawiające działalność folklorystyczną miłośnika i obrońcy kultury kaszubskiej oraz śląskiego poety ludowego. Na odrębną wzmiankę zasługuje inny typ pDrtretu, pióra J. Krzyżanowskiego, poświęcony reprezentantowi folkloru duchownego, nowosądeckiemu proboszczowi, J. Machaczkowi. Autor wykazuje, że opowiadane przez niego anegdoty i żarty, stanowiące kontynuację staropolskiej tradycji kaznodziejskiej, spopularyzowały się na tyle, że Machaczkowi przypisano szereg obiegowych konceptów i wątków. Dotknięte tu zostały dwa frapujące problemy: ciągłości i trwałości tradycji, a jednocześnie nieustannych przekształceń przekazu folklorystycznego ściślej jednego z kierunków tych przemian: zmienności realiów, sytuacji i bohaterów przy równoczesnym zachowaniu zasadniczego trzonu wątku, struktury gatunku i jego naczelnej funkcji. Różnorodna tematyka i rozległość dokumentowanych, rozwiązywanych lub postulowanych w omówionych tu pracach problemów badawczych świadczy o rozmachu i wielostronności podejmowanych w zakresie folklorystyki badań, a jednocześnie wykazuje, jak wiele jest jeszcze w tej dziedzinie do zrobienia. W tym świetle wartość wszystkich prac, niezależnie od tego, czy noszą charakter tylko przyczynkarski, czy 'stanowią propozycję metodologiczno-teoretyczną, czy wreszcie mają ambicję opracowania syntetycznego, wydaje się bezsporna. Pien>;s7.Y tom "Studiów folklorystycznych" należy więc uznać za inicjatywę cenną i pod każdym względem udaną. Elżbieta Millerowa �Recenzje, Franciszek Kotula, Hej kolędniczych w przeglądy leluja Rzeszowskiem. - wydawnictw czyli Warszawa i czasopism 261 o wygasających starodawnych pieśniach 1970, LSW, ss. 571, 113 ilustr., mapki, indeksy. W ostatnich dniach grudnia 1970 r. ukazała się praca F. Kotuli, której tytuł leluja zapożyczył autor z refrenów świeckich pieśni kolędowych. Opracowanie autora poprzedza szkic folklorystyczny J. Krzyżanowskiego: a kolędach noworoczHej nych. \"1 pierwszej CZęSClpracy pt. Wertepy i odludzia, po krótkim słowie wstępnym autor pisze o kulturze ludowej; o folklorystycznym zjawisku zwanym kolędą; o literaturze z zakresu folkloru słowno-muzycznego dotyczącej Rzeszowskiego; o swoich zainteresowaniach kulturą ludową; o koncepcji i układzie książki; przedstawia informatorów i uzasadnia dokonany podział Rzeszowskiego na regiony etnograficzne. W zakończeniu rozdziału załączona jest mapa Rzeszowskiego uwzględniająca dziesięć podregionów, na drugiej mapce wyznaczonych jest 77 przebadanych miejscowości. Część druga - Obrzęd kolędowania i teksty jest częścią materiałową i zawiera: historyczny rys danego podregionu; nazwy różnych form obrzędowych i opis scenerii towarzyszącej właściwemu kolędowaniu; dane o informatorach; szczegółowy opis pracy terenowej, okoliczności towarzyszące nagraniom, własne spostrzeżenia i refleksje, luźne uwagi i komentarze do tekstów, w końcu - teksty pieśni. Aby .,odbić regionalne właściwości danych okolic" autor podzielił materiał na 10 regionów (czy raczej podregionów) i w takim układzie prezentuje zebrany material: I Przeworski ośrodek, II Pogranicze polsko-ruskie, III Rzeszowskie, IV Łańcut--Sokołów-Leżajsk, V W strzępach Sandomierskiej Puszczy, VI Kolbuszowskie strony, VII Od Sokolowa, VIII U kolbuszowskich Lasowiaków, IX Majdańszczyzna, X W Ropczyckiem i gdzie indziej. W zakończeniu pracy: przypisy, spis ilustracji, spis pieśni, indeks nazw geograficznych, spis rzeczy. Książka jest bogato ilustrowana ciekawymi zdjęciami. Inspiracją do zebrania pieśni kolędowych była książka Stanisława Czemilm Stare zloto (na którą autor wielokrotnie się powołuje). Świeckie pieśni kolędowe zwane w Rzeszowskiem kolądkami, lelujami lub konoteńkami "urzekły mnie" wyznaje autor, "niosą powiew prostej, ludowej poezji". We wstępie (s. 34) F. Kotula pisze, że ,.nie będzie to praca w ścisłym i ogólnie przyjętym znaczeniu naukowa", ale będzie "autentyczną, możliwie najdokładniejszą dokumentacją zjawiska zwanego kolędą", "ma to być materiał naukowy wielostronny, zebrany jako tworzywo do przyszłych syntez". Prof. J. KrzyżanoWski w szkicu wstępnym nazwał pracę S. Kotuli gawędą naukową. Przedmiotem badań autora były pieśni należące do kolęd typu świeckiego, śpiewane przez kolędników tylko raz w roku w dzień św. Szczepana lub w Nowy Rok, rzadziej w Trzech Króli i związana z kolędowaniem sceneria, wyrażająca się różnymi formami w obrębie obrzędu jak: raj, tury, maski, koń, koza, miś, herody, lub bardzo interesujący cykl kolędniczy z Cieszacina Wielkiego: anioł z muzyką, scena Abrahama z Izaakiem, kolęda z pastuchami, sadzanie panien na krześle. Obrzęd kolędowania i związane z nim świeckie pieśni kolędnicze, to bardzo specjalny i rozbudowany dział folkloru słowno-muzycznego, o wielowiekowej tradycji. glęboko zakorzeniony w Europie. Upowszechniony szeroko na obszarze całej Slowial1szczyzny, wykazuje szereg cech wspólnych szczególnie z narodami słowiańskimi południowowschodnimi. Polski obrzęd kolędowania ciąży do tych wzorów, chociaż wykazuje pewne cechy odrębne, specyficznie polskie. Należał do zjawisk �262 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism areligijnych l Jego świeckiego pochodzenia nie zmieniły wtręty typu sakralnego l"Ozsiane w tekstach kolęd nowszego pochodzenia. Dzieje obrzędowej twórczości kolędowej są już kartą zamkniętą - pisze Sto Czernik w Starym zlocie l. Jeżeli jeszcze gdzieniegdzie zachowały się szczątki literatury pamięciowej z tego okresu, to chyba tylko dla potwierdzenia ważności i powagi instytucji, która w swoim czasie odgrywała poważną rolę społeczną i kulturalną· Te szczątki z "dawnych czasów" ocalił od zupełnej zatraty F. Kotula. entuzjasta wszystkiego co dawne i cenne w kulturze ludowej regionu, z którego pochodzi - z Rzeszowskiego. Przebadał 77 miejscowości i opublikował 464 pieśni, choć jego taśmoteka zawiera z pewnością dużo więcej materiałów. Dawna konwencja kolędowania opierała się na trzyczęściowym schemacie: l) zapowiedzi (kolęda okienna śpiewana przed domem); 2) pieśni wyrażającej w sposób symboliczno-fantastyczny życzenia dla osoby objętej kolędą (właściwa kolęda życzeniowa śpiewana w domu); 3) podziękowanie za podarze. Największe znaczenie miała druga część - pieśń życzeniowa (lub winszująca). śpiewana gospodarzowi (panu domu), gospodyni, młodzieńcom, dziewczętom. dzieciom, służbie, czyli wszystkim domownikom. F o l' m a p i e ś n i ż y c z e n i o w e j - cechą charakterystyczną i wyróżniającą pieśll kolędową jest powtarzanie, tych samych słów lub zdań, objętych na początku i na końcu refrenami typu "hej nam hej kolęda", "leluja", "hej leluja", względnie z refrenem tylko w zakończeniu zdania, np, "na łączce, hej na łączce, na tej zielonej traweńce" itp. Szczególnym rodzajem powtarzania jest konkatenacja czyli łańcuchowe wiązanie zdań "zwrotek" (np. kolęda nr 85 w zbiorze). Często też występuje w tych pieśniach powtarzanie schematu obrazowego - wokól bohatera przewija się dowolna ilość osób lub określonych sytuacji, a dopiero w scenie końcowej następuje zawsze dodatnie zadośćuczynienie. Przyklady: w kolędzie dla gospodarza - wymienianie wszystkich rodzajów zbóż; dla dziewczyny - ubieranie: rozdawanie jabłuszek; dla mlodzieńca - motyw sokola, lub Jaś "Lwowa dobywa". Reprezentują one najstarszą formę poetyki ludowej i należą do nielicznej już dziś grupy pieśni asylabicznych, intonacyjno-zdaniowych, utrzymanych w mniej lub bardziej swobodnej recytacyjnej melodyce i rytmice. Jedno zdanie tekstu słownego łącznie z refrenem stanowi zaczątkową formę zwrotki. Pieśni te były zawsze śpiewane. Ta krótka charakterystyka schematu świeckiego kolędowania, a szczególnie pieśni życzeniowej, wydaje się konieczna (autor o formie tych pieśni nie mówi w ogóle) dla zorientowania, z jakim materiałem chcial autor zapoznać czytelnika dając tytul pracy Hej leluja, a jaki zastał we współczesnej wsi rzeszowskiej. Na podstawie materiałów zawartych w książce stwierdzamy, że obrzęd kolędowania był silnie zakorzeniony w Rzeszowskiem. Dotrwal w praktyce mniej lub bardziej zestrojony do końca XIX w. Później już byl spełniany bez zachowania powagi i zrozumienia jego symboliki z towarzyszeniem nowszych form w scenerii. Stal się zabawą młodzieży i dzieci, o coraz słabszych powiązaniach z dawną formą, co przejawia się dobitnie w przekazanym niekolędowym repertuarze pieśniowym. Niemal w ostatniej chwili uchwycił F. Kotula wygasające okruchy z dawnej świetności, mozolnie niekiedy wydobyte z pamięci starszych mieszkańców wsi. Polowa pieśni zbioru (ok. 200 pieśni) należy do typu pieśni kolędowych, chociaż w wielu przykładach przekazy są rozstrojone nowymi wtrętami, lączeniem różnych 1 Stanislaw Czernik, Stare z/oto. Warszawa 1962. �Recenzje, przeglądy wydawnictw 263 i czasopism wątków pokrewnych lub obcych, nie dośpiewanych w całości. Wielokrotnie powtarzaue warianty tej samej pieśni w wielu badanych wsiach dowodzą o ich powszechności. Niektóre z nich są bardzo interesujące lub nawet pierwszy raz publikowane. Najliczniej reprezentowane są kolędy dla dziewcząt. W polskim repertuarze kolęd świeckich, jak stwierdza Piotr Caraman 2, spotykana jest "przytłaczająca ilość kolęd dziewczęcych, które narzucają swój typ charakterystyczny także kolędom dla gospodyni i młodzieńca". Przedstawione pieśni rzeszowskie potwierdzają wywody Cal'amana. Motyw pawia (dziewczyna zbiera piórka, które gubi paw) 3 w kolędach rzeszowskich występuje w wersji innej (pierwotną zgubiono już prawdopodobnie w pamięci), mianowicie w znanej z repertuaru ogólnopolskiego pieśni o pawiu Tam za dworem, za zielonym stawem, pasła Andzia dwa prześliczne pawie (nr 283, 305, :313,411, 421 i in.). Drugą co do liczebności grupę stanowią kolędy dla gospodarza, niektóre bardzo ciekawe, mniej znane i dobrze jeszcze zachowane (np. 5, 11, 16, 20, 24, 27), Nieliczne są kolędy dla gospodyni (np. 12), dla młodzieńca z motywem sokoła pięknie przekazana (np. 1, 29 lub też 7, 109, 308). W wyniku pełnego rozstroju obrzędu, śpiewane są kolędy dla młodzieńców przerobione z kolęd dla dziewcząt (np. 202, 204). Kolęd okiennych nie ma dużo (np. 4, 16, 19, 42, 183), bo ten rodzaj śpiewów nie miał w dawnym obrzędzie wiele odmian. Podziękowanie za podarze np. gospodarzowi (11, 25) występuje w formie pieśni oddzielnej, lub wplecione jest w zakończenie pieśni życzeniowej. Najbardziej zachowawczo prezentuje się - wg podziału autora - I Przeworski ośrodek i n Pogranicze polsko-ruskie. Dalej - X W ropczyckiem, IV Łańcut-Sokołów-Leżajsk, In Rzeszowskie. W pozostałych regionach zebrał autor zupełnie okruchy, np. V W strzępach Puszczy Sandomierskiej tylko 6 kolęd a vn Od Sokołowa - wśród 48 pieśni ani jedna nie jest kolędą. Zamieszczone kolędy dla młodzieńca nr 346 i :351to warianty dalszych zwrotek historycznej pieśni o Gogolewskim lub Drewiczu (dlatego komentarz autora dla tych pieśni jest błędny). Wśród materiałów znalazło się kilka dobrych przekazów apokryfów (lO, 54, 111, 178, 430, 431); jedna z najpiękniejszych polskich kolęd jasełkowych z X:VI wieku Pomału Józefie (9 niestety nie z pełnym tekstem); pastorałki i kolędy religijne (43, 44, 280, 8, 434, 461). Apokryfy i przekazane kolędy należą do bardzo dawnego repertuaru pieśni kolędowych, ale nie były związane z obrzędem świeckim. Dodam jeszcze, że pieśń apokryficzna (nr 54) Z tamtej strony dwora zielenią się zioła, przechodzi się śliczna pani z niebieskiego dwora ma w zbiorze trzy warianty (nr 40, 437, 448) przekazane już tylko w postaci wyrwanych zwrotek z właściwej wersji. Komentarz autora przy nr. 54 jest błędny pieśń ta nie jest adresowana dla ..którejś z Lubomirskich". Przekaz rzeszowski jest najbliższy tekstowi publikowanemu przez O. Kolberga (Lubelskie, DwOK, t. 17, nr 15; też w: Łęczyckie, DwOK, t. 22, nr 8a. b; Kaliskie, DwOK, t. 23, nr 2; Mazowsze, DwOK, t. 24, nr 26). 2 Piotr Caranlan. Obrz.'ęd kolędowania u Słowian 3 Wlaściwa \\'ersja kolędo\va piesni o pa\viu: i u Rumunótv. Krakó\v Po bystrym jeziorze pawiki pływały, Pawiki pływały, piórka rozpuszczały, Nadobna Marysia pióreczka zbierała: Da co uzbiera Pani Matce niesie, Pani Matka na to Buciki na lato, hej nam hej. (MAAE III 190-1) 1933. �264 Recenzje, przeglądy wydawnIctw i c,zasopism Część pracy, którą teraz omawiam, nosi tytuł Obl'Zęd kolędowania i teksty należało się spodziewać, że autor przekaże teksty herodów, raju, cyklu z Cieszacina Wielkiego i innych form o których wspominałam wyżej. bo autor wymienia ich nazwy. Były to przecież całe widowiska ludowe, każde ze swoją własną scenerią: role byly podzielone między kilka osób, a tekst słowny przeplatany śpiewem. Nk znajdujemy tego w opisie, autor unika przekazania tych materiałów pisząc np. (s. 124) "na przedstawienie kolędnicze składało się kilka swego rodzaju sztuk _ w ich treść nie będziemy wchodzili". Gdzie indziej wspomina (s. 451) ,.nagrawszy u Morawy opowiadanie jak się w Raniżowie odprawiala kolęda z koniem ..." ale informacji tych nie przekazuje. Sądzę, że zebrane materialy są bardzo interesujące, tak samo już dziś cenne jak teksty pieśni. Opublikowanie ich stanowiłoby pewną zamkniętą calość do podanych pieśni. W tej sytuacji autor pozbawił rzeszowskie kolędowanie specyficznego tła, w którym było spełniane. Druga część materiałów zamieszczonych w tym rozdziale to pieśni z repertuaru ogólnopolskiego: weselne (istnieje pewna zbieżność szczegółów z obrzędu weselnego z obrzędem kolędowania), miłosne, zalotne, żołnierskie (tych jest stosunkowo dużo może w zami.an za zapomniane kolędy dla młodzieńca), literackie (np. Przez litewski lan Chodźki) i nowsze z pogranicza folkloru wiejskiego i miejskiego nie mające nic wspólnego z świeckimi kolędami. Śpiewane w zastępstwie kolęd, są wyraźnym świadectwem jak daleko w niektórych regionach wieś rzeszowska odeszła od właściwego obrzędu. Pieśni z tej grupy jest przeszło dwieście. Są one bard7.0 cennym dokumentem folkloru slowno-muzycznego w Rzeszowskiem. Należą tylko do zupełnie odrębnej konwencji, spełniały w społeczności wiejskiej inną rolę niż kolędy świeckie, śpiewane tylko jeden raz w roku. Stąd niewłaściwość włączania ich do pracy a innych założeniach tematycznych, chociaż w wyniku zupełnego rozkładu obrzędu taka sytuacja zaistniała. Uwagi autora przy kilku zaledwie pieśniach (np. :36:3) "Kolędnicy śpiewali w ramach kolędy zwyczajne piosenki. Miało to miejsce już w nowszych czasach, kiedy dawne konwencje poczęły się r07;pl'zęgać", a przy pieśni nr 370 " ...właściwie jest to pieśń miłosna, która w Wilczej Woli nie wiadomo dlaczego stała się pieśnią kolędną" - dezorientują przeciętnego czytelnika w tym materiale. W związku z tym w niektórych komentarzach autor dochodzi do błędnych wniosków (np. do pieśni 346, 351, 352). Mnożenie tego rodzaju przykładów i wyjaśnianie nie ma już tutaj większego znaczenia. Należy jeszcze zwrócić uwagę na zapis tekstów pleSl1l. W wytycznych pracy (s. 34) autor pisze: 1. "większość tekstów będzie pl'zepisana fonetycznie z nagrań". Takie oświadczenie można przyjąć tylko jednoznacznie, tzn., że teksty przekazanych (zaśpiewanych) pieśni będą podane czytelnikowi w zapisie gwarowym, Niestety, teksty podał autor językiem literackim, pozbawiając caly szereg pieśni śpiewanych przez starszych ludzi właściwych cech gwarowych, a tym samym pozbawił je do pewnego stopnia autentyzmu. Trudno nawet domyślić się, dlaczego tak postąpił, bowiem wypowiedzi na ten temat rozsiane w pracy mówią co innego: (s. 111) śpiewa nie tylko z gwarowym wydźwiękiem, ale i gwarowymi właściwościami językowymi", lub (s. 173) kolędy z pogranicza polsko-ruskiego "...niemal wszystkie zostaly nagrane na taśmie magnetofonowej i przepisane z nagrań. Dzięki temu można stosunkowo wiernie przekazać właściwości językowe przechowane w kolędach". Teksty pieśni 67 do 1:35 zapisane są językiem litet'ackim. Natomiast jeśli do zbioru włącza teksty zapisane pl'zez swych infol'matorĆJw lub c.vtuje ich wypowiedzi - zachowuje w nich gwarę. W" �Recen:je, przeglądy wydawnictw 265 i czasopism Od szeregu lal w pracach einomuzykologów teksty publikowane są w formie transkrypcji dialeklologicznej pólfonetycznej, do której autor mógł się dostosować. Najbardziej ważkim zarzutem jaki stawić można autorowi, to brak melodii do przekazanych pieśni. Dziwi to tym bardziej, że w I części pracy autor pisze (s. 32): ,.Kolędy ... to bardzo specjalny i rozbudowany dział folkloru, tak słownego, jak i muzycznego". A w wytycznych pracy (s. 34) w punkcie 2. "Do pewnej ilości, być może, . kiedyś zosianą dołączone melodIe, pochodzące z zasady z nagrań''. W innym miejscu (s. 122): .,...Babcia śpiewała chyba tak samo, jak gdzieś pod koniec średniowiecza... śpiewała głośno, z naciskiem, zawodząco, z pokrzykami... dziś trudno znależć olueślenie na taki rodzaj śpiewu", i szereg podobnych uwag dotyczących śpiewania. Autor mógł znaleźć etnomuzykologa, który opracowałby melodie. Taka współpraca absolutnie nie umiejszyłaby zasług F. Kotuli - raczej dałaby wynik bardzo pozytywny. Bowiem właściwości strukturalne melodii (tonalność, melodyka, forma, rytmika) są najwłaściwszym sprawdzianem ich wieku. Poezja ludowa należy do typu poezji melicznej. w której tekst jest nierozerwalnie związany z melodią. Niemal caly zebrany materiał autor nagrał na taśmach, które są bezcennym dokumentem. Pracował w XX wieku ze sprzętem technicznym, nie jak O. Kolberg z ołówkiem w ręku. W każdej chwili można pieśni na nowo przesłuchać i je odtworzyć. W tej sytuacji proponuję wybrać z pracy Hej leluja właściwe teksty kolędowe, opracować dla nich melodie, dodać opisy wspomnianych w książce obrzędów towarzyszących kolędowaniu, dać krótkie metryki informatorów, pomijając podane \I' .:..;awędziarskim tonie okoliczności towarzyszące nagraniom. Proponowałabym nawet ciekawsze wykonania nagrać na płytę i załączyć do opracowania. Hej leluja jest książką interesującą, bardzo starannie wydaną przez Ludow:], Sp('łdzielnię Wydawniczą. Do jej edytorskich walorów przyczyniła się również Barbara Kasten-Pszczólkowska, która projektowała szatę zewnętrzną książki. Barbara UWAGI AUTORA HEJ, LELUJA DO UWAG RECENZENTKI Andrzejczak TEJŻE PRACY Bardzo często pl'zyjmuje się, że książka, w tej formie jakiej się dostaje do rąk czytelnika, jest dziełem od A do Z człowieka zwanego autorem, a którego nazwisko znajduje się na okładce względnie karcie tytułowej. W rzeczywistości na ostateczną formę pracy popularno- czy ściśle naukowej ma jeszcze wpływ szereg innych i to decydujących czynników; więc recenzent przed wydawniczy, kierujące się swym charakterem i założeniami wydawnictwo, redaktor danej pracy, redaktor techniczny, a wreszci.e pracownik urzędu kontroli wydawnictw. Ich zasadniczym celem jest dążenie, aby praca wypadła jak najlepiej. Po drugie, inaczej widzi i czuje określone problemy laboratoryjny pracownik naukowy, nieco inaczej badacz terenowy, stykający się z żywym zjawiskiem. a takim powiedział Bronisław Malinowski: "Krótki opis cierniowej drogi etnografa, zarysowanej na podstawie przeżyć i doświadczeń autora, rzuci z pewnością więcej światła na tl~ sprawę (badań i ich wyników, F. K.), niż obszerne i abstrakcyjne �266 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism wywody". Słusznie, tylko że autorowi nie zawsze dane jest ową drogę dokładnie przedstawić. Wiele uwag Recenzentki jest w pełni słusznych, niektóre mniej. Ale ich adresatem nie może być jedynie firmujący książkę autor. Trzeba mieć na uwadze, że autor Hej, leluja folklorystą został nie z wyboru - stąd brak u niego pełnego przygotowania teoretycznego, w czym źródło. potknięć - ale z musu. którym bylo przerażenie, że perły polskiej kultury ludowej mogą przepaść. Kiedy równocześnie przygotowani folkloryści nie kwapią się do akcji ratowniczej. Tedy mus b,vł wielki i nieodparty. Problem, zamieszczenia nut czy też nie, nie zależalo od autora. Książka zostala zakwalifikowana do folkloru słownego. Bardzo słuszna jest sugestia Recenzentki, by autentyczne kolędy życzeniowe wydać powtórnie, ale już z nutami. Przepisanie ich z taśm nie przedstawia większej trudności. Włączenie nut do całej książki, do wszystkich tekstów, byłoby rzeczą wielce kosztowną i chyba tego Wydawnictwo obawiało się. A propos taśm; mam ich istne góry. Próbowałem zainteresować nimi I'óżne instytucje - bez skutku. Może dlatego, że "przeboje" są dziś na pierwsz,\'m planie. Podkreślam; zawierają często fenomenalne melodie. Zarzut, że w książce nie ma opisów i tekstów "przedstawień" kolędniczych słuszny, ale tylko częściowo. Powinien być raczej sugestią. Bowiem to temat materiałów są góry - na sporą, oddzielną książkę. Na zakończenie: serdecznie zapraszam nie tyle do siebie, ile do mojego archiwum folklorystycznego, tak Prof. J. Bursztę zresztą krajana i Szanownq Recenzentkę. Zapewniam oboje, że jeśli "posiedzą" sobie trochę, rezultatem może być jeśli nie cała książka, to pękate studium. Wreszcie może ktoś - póki łażę po tym świecie - zamówi u mnie książkę () "ciernistej drodze etnografa"? A byłoby to coś w rodzaju dzieła sensacyjno-podróżniczego. Franciszek Ryszard Górski, Oskar Kolberg. Zarys życia Wydawnicza, Warszawa 1970, ss. 280, ilu str. 12. dzialalności. Kotula Ludowa Spółdzielnia Przebogate 76-letnie życie Oskara Kolberga (1814-1890) zasługiwało ze wszech miar i zasługuje dziś, z racji niepowtarzalności wzoru, na uwagę literackiego war.sztatu (powieść, scenariusz). W 1961 1'. zainteresowanie nim zdradził Jarosław Iwaszkiewicz przy okazji recenzowania Ludu białoruskiego M. Federowskiego, nie.stety, nie zostało ono wyrażone w formie literackiej. W nauce postać Kolberga od ponad stu lat skupia zainteresowania długiego szeregu badaczy, w rezultacie czego powstał niemały zasób materiałów przyczynkarskich do jego biografii. Obecnie dąży się do poznania całego życia i dorobku Kolberga ku pożytkowi nauki i kultury ogólnonarodowej. Książka R. Górskiego, wydana przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą w grudniu 1970 r. (słowa uznania dla wydawnictwa za szybką realizację książki - pól roku), należy właśnie do pilnie pożądanych prac w tym zakresie. Po raz pierwszy bowiem popularyzuje ona szeroko umotywowany naukowo, pełny, choć nie wyczerpujący jeszcze obraz życia, pracy i zasług Oskara Kolberga. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 267 "Przez długi czas - stwierdza autor na wstępie - nie prowadzono na szeroką skalę badań nad życiem i ogromną spuścizną naukową Kolberga, nie zdołano do dziś jeszcze opublikować wszystkich pozostawionych przez niego materiałów i zbiorów". Jak wiemy, do 1945 r. biografią uczonego zajmowano się nie tylko w wąskim zakresie, lecz i sporadycznie, i to z różnych przyczyn, głównie z powodu braku odpowiednich warunków dla percepcji twórcy i dzieła. Pierwszym, który szerzej naszkicował życiorys Kolberga i ocenił jego prace naukowe, był K. W. Wojcicki (1867), później W. Nehring ukazał znaczenie prac etnograficznych Kolberga w badaniach nad kulturą i pl'zeszłością Słowian (1876), dalej ścisłą ocenę jego działalności i roli w nauce dali Z. Gloger (1880, 1881) oraz L Kopernicki i J. Karłowicz, ktÓl'ych wysoka ocena dorobku Kolberga i jego znaczenia dla rozwoju etnografii i folklorystyki znalazła wyraz w krótkich rysach biograficznych, ogłoszonych z okazji 50-lecia jego pmcy naukowej (1889). Śmierć Kolberga w 1890 r. oraz setna rocznica urodzin w 1914 r. były okazją do opublikowania większej liczby wartościowych materiałów biograficznych o Kolbergu, wśród których najcelniejsze prace wydali J. KaNowicz, L :Kopernicki, L. Krzywicki, H. Łopaciński, H. Biegeleisen, F. Krcek, A. Pietkiewicz, S. Udziela, R. Zawiliński, H. Opieński, A. Fischer i S. Lam, którego opracowanie pt. Oskar Kolberg. Żywot i praca (Lwów 1914) zostało po raz pierwszy wydane jako osobna broszura. Z obcych źródeł biograficznych należy wymienić artykuł N. Jancuka (1889) i Historię etnografii rosyjskiej A. Pypina. W okresie międzywojennym biografię Kolberga wzbogaciły prace J. S. Bystronia (1924, 1927 i 1939). Po 1945 r: olbrzymie zainteresowanie badaniem dorobku Kolberga i jego życia, zarówno indywidualne, jak i zbiorowe w ramach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, stało się, wskutek żywotnej potrzeby, zbieżne z narastającym powszechnym zainteresowaniem społeczeństwa samym dorobkiem i niezwykłą postacią i doprowadziło do stworzenia przez Państwo niebywałych dotąd warunków umożliwiających systematyczne, gruntowne badania naukowe oraz pełną edycję dorobku Kolberga w postaci 80 tomów Dziel wszystkich. W tych warunkach rzecz jasna, konkretnie od 1954 r., zostały zapoczątkowane także systematyczne prace nad biografią O. Kolbel'ga, dla której przeznaczono osobny tom w całości edycji. Warto tu przytoczyć fragment znamiennego apelu Towarzystwa w tej sprawie, opublikowanego w wyniku uchwały 28 Walnego Zgromadzenia PTL na łamach "Ludu" w 1954 r. (t. 41 cz. II s. 1285-1286); Towarzystwo zwróciło się o zgłaszanie materiałów, rozpraw i artykułów związanych z Kolbergiem i jego dziełem oraz epoką, w której żył i działał, w nadziei, iż "tom 42 "Ludu" wypełni lukę, jaka istnieje w zakresie opracowań biograficznych związanych z centralną postacią etnografii polskiej ubiegłego wieku, jaką był Oskar Kolberg". Owocem apelu stał się zbiór bardzo cennych prac ogłoszonych w t. 42 "Ludu", omawiających znaczną część dorobku Kolberga na podstawie jego dzieł, wydanych za życia oraz zachowanej spuścizny rękopiśmiennej. Powstały w 'poprzednim okresie zasób materiałów i przyczynków do biografii Kolberga ulega więc odtąd stałemu wzrostowi. Zasilają go specjalistyczne prace J. Gajka, J. Krzyżanowskiego, M. Sobieskiego, J. Burszty i in. pozostające w ścisłym związku z edycją Dziel wszystkich (monografii regionalnych, korespondencji), prace encyklopedyczne i słownikowe m. in. J. Krzyżanowskiego i M. Turczynowiczowej oraz badania zespołu folklorystów z Instytutu Badań Literackich PAN pod kierunkiem H. Kapełuś i Cz. Hernasa, ośrodków uniwersyteckich w Warszawie i Poznaniu, zakładu Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Łodzi pod kierunkiem K. Zawistowicz-Adamskiej i in. Jak już wspomniano - książka R. Górskiego po raz pierwszy w literaturze bio- �268 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism graficznej, dotyczącej Kolberga, przedstawia obszernie i w sposób naukowy lecz bardzo przystępny dla szerokiego odbiorcy całokształt życia i działalności wielkiego ludoznawcy. Tym samym spełnia ona najważniejszy postulat badawczy, a zarazem w porę staje się doskonałym narzędziem popularyzatorskim, bowiem ukazuje się w okresie pełnego rozwoju prac nad wydaniem Dziel wszystkich (opublikowano już 54 tytuły z 80-tomowej całości) oraz szczytowego zainteresowania Dzielami i twórcą - wyjątkowym zjawiskiem europejskim, W 14 rozdziałach, jakby etapach, autor w oparciu o znajomość korespondencji Kolberga (Dziela wszystkie, t, 64-66) oraz innych prac ukazuje uczonego i dzieło jego życia chronologicznie, od początków zainteresowań pieśnią ludową, wyrosłych w klimacie romantycznego uniesienia dla ludu, poprzez pierwsze zbiory terenowe i publikacje (1842) oraz rozwój tej działalności związany z ewolucją poglądów (1846-1855), po etap zmian w programie badawczym (1862) i następnie długi okres realizacji tego programu w dobie pozytywizmu w postaci pełnego etnograficznego obrazu życia i kultury ludu na historycznym obszarze Polski, której to pracy poświęcił Kolberg bez reszty swe życie. Z umiejętnością i po raz pierwszy w tak popularnym ujęciu przedstawiono w ZaTysie". metody gromadzenia przez Kolberga materiałów etnograficznych i folklorystycznych i przygotowywania ich do druku, trafnie ukazano poglądy Kolberga na zagadnienie badań etnograficznych i pojmowania kultury ludowej jako przedmiotu badań. Autor krytycznie omawia historię zbiorów i publikacji Kolberga przyjmując za podstawę swych rozważań prawie wyłącznie główne dzieło Kolberga pt. Lud." wydane w 33 tomach w latach 1857-1890 i 5 pośmiertnie do 1910 r., nie wdaje się jednak w szczegółową analizę treści zbiorów i wydanych serii regionalnych czy towarzyszących im koncepcji naukowych lub - porównawczo - analogicznych wysiłków badawczych w Polsce i innych krajach, ograniczając ocenę do głównych determinantów i założeń działalności naukowej Kolberga. I słusznie, nie leżalo to bowiem w zamierzeniach autora. Uwzględnienie w popularnym zarysie biogl'aficznym w równym stopniu historii i treści źródeł, w tym olbrzymiego zasobu zachowanej spuścizny rękopiśmiennej (76 tek), co dziejów i zawartości wszystkich wydanych dzieł etnograficznych i muzycznych Kolberga oraz jego teorii i praktycznych sposobów pracy na szerszym tle ogólnosłowiańskim, nie jest jeszcze możliwe w obecnym stadium badań kolbergoznawczych, ani też nie byłoby celowe w tego typu pracy, gdyż mogłoby przysłonić pełny obraz życia wybitnej indywidualności, jaką reprezentował Kolberg i którą autor klarownie przedstawił. Opracowanie w szerszych ramach naukowej biografii Kolberga, uwzględniającej całkowicie jego dorobek, a przy tym wykorzystującej zarówno korespondencję Kolberga, co autor uczynił wyśmienicie, jak też towarzyszące źródła archiwalne i pozycje literatury mogące wnieść nowe światło do zagadnień metodologicznych i edytorskich Kolberga, należy niewątpliwie do zadań o specyficznym charakterze, właściwych dla kilkuosobowego zespołu badawczego. Jak autor zauważył w swej pracy, od paru lat zespół taki działa w redakcji Dziel wszystkich O.' Kolberga pod kierunJdem J. Burszty. Wielką zasługą autora jest zgromadzenie w ZaTysie ... wszystkich najważniejszych faktów z życia Kolberga i ich naukowa interpretacja, chociaż nie z wszystkimi wnioskami można się zgodzić. Dotyczy to m. in. zbyt optymalnego twierdzenia autora o "społecznym" uznaniu w latach trzydziestych dla przedsięwzięć w dziedzinie spisywania pie!ini ludowych. Nie wydaje się także uzasadnione datowanie przez autora początku kolbergowskiej penetracji Pokucia w 1870 r., ponieważ - jak wynika z listu do K. Libelta z 1867 r. - penetracja ta miała miejsce już w czasie �Recenzje, przeglądy wydawnictw 269 i czasopism podróży w latach 1367-1868; o cztery lata (do 1870) powinno się rówmez przesunąć datę jego badań na Mazowszu. Przy omawianiu tomów Mazowsza autor nie wspomina, że zabrakło w tej wielkiej monografii najcenniejszej części folkloru słowno-muzycznego, wierzeń, gier itp., które to materiały wydano dopiero obecnie jako uzupełnienie 5-tomowej serii. Podanie przez autora informacji o wydawaniu z rękopisów suplementów do prawie każdej z serii kolbergowskich byłoby z pewnością ważnym dopełnieniem opisu i oceny dzieł Kolberga. Żałować trzeba, że marginalnie i w sposób fragmentaryczny zostało potraktowane przez autora zagadnienie pogranicza etnograficznego, jednego z najbardziej interesujących tematów, który wiąże się także z regionalizmem kolbergowskim. W rozdziale poświęconym terenom pogranicznym omówiono tylko Lubelskie O. Kolberga, przy czym nie wskazano na materiały świadczące o pogranicznym charakterze regionu. Pominięto natomiast zupełnie to zagadnienie przy omawianiu (w innych miejscach) Mazowsza, Chelmskiego, Przemyskiego, Krakowskiego, Sląska czy Poznańskiego. Kilka drobnych potknięć redaktorskich czy graficznych, jak np. błąd w zestawieniu liczbowym całości Dziel wszystkich na s. 235 (powinno być 80), czy błędna informacja na s. 235 i 277 o ilości tytułów wydanych do końca 1970 r. (ukazały się 52 tomy nr 1-36, 39-46, 48, 52-54, 60, 64-66), względnie mylna data uchwały Rady Państwa w sprawie edycji Dziel na s. 249 (powinno być 1960), nie umniejsza wskazanych walorów naukowych i popularyzatorskich książki. Doskonała narracja czyni ją jeszcze bardziej pasjonującą lekturą. Medard Tarko Folklor w życiu wspólczesnym. Materiały z Ogólnopolskiej Sesji Naukowej w Poznaniu 1969. Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne, Poznań 1970, ss. 137. • Opublikowane materiały Ogólnopolskiej Sesji Naukowej, która odbyła się w Poznaniu w czerwcu 1969 r., okazały się zjawiskiem znaczącym. Sesja bowiem uprawomocniła ustalenia teoretyczne, które już od kilku lat proponował na gruncie polskim prof. Józef Burszta, a które nurtują także europejską folklorystykę. Są to zagadnienia związane z generaliami tej nauki - problem przedmiotu badań, zakresu pojęć i ich adekwatności. Referaty i komunikaty Sesji poznańskiej rozważały głównie sprawy teoretyczne i terminologiczne, definiowały zasadnicze dla tej nauki pojęcia. Te sprawy były też głównym wątkiem dyskusji. Inicjatorem tych rozważań i autorem podstawowej tezy był prof. J. Burszta, pozostali referenci, stojąc już na pozycjach akceptacji ustaleń Burszty, zajmowali się poszczególnymi dziedzinami w badaniach szczegółowych: dr Bogusław Linette w referacie Folklor muzyczny a folkloryzm, mgr Stanisław Błaszczyk, Rola folkloryzmu w procesie przeobrażeń sztuki ludowej, mgr Grażyna Dąbrowska, Obrzędy, zwyczaje i tańce ludowe jako tworzywo repertuaru zespolów artystycznych. Zagadnieniem metodologicznym jest tutaj wyodrębnienie folkloryzmu - inaczej folkloru stosowanego z zagadnień folkloru sensu stricto. "Określenia folklor i folkloryzm odnoszą się do kategorialnie dwóch odrębnych rzeczywistości (...) Folklor jest naturalną częścią żywej kultury, jest związany ściśle z życiem określonej warstwy społecznej, a więc ludu, jest odbiciem warunków tego życia, a także przejawem �270 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism ustosunkowania się «prostych ludzi» do otaczającego świata, a zarazem l Jego interpretacją (00') Folkloryzm natomiast jest zupełnie czymś innym. Polega on na stosowaniu w szczególnych sytuacjach bieżącego życia poszczególnych gatunków folkloru pojętego najszerzej. Jako stosowany, jest ten folklor już czymś wtórnym, mniej lub więcej sztucznym i oderwanym od swego dotychczasowego środowiska, w którym wyrósł, od konkretnego życia określonej warstwy czy warstw społecznych" '. Długo nie uświadamiano sobie, na gruncie europejskiej folklorystyki, konieczności sprecyzowania pojęć określających dwie całkiem różne rzeczywistości. Stąd brak precyzji przy badaniu wielu zjawisk z tej dziedziny, niejasności w preferowaniu ocen, mówiono bowiem często o dwóch różnych sprawach określając je tym samym terminem. Rozróżnienie terminologiczne, wskazanie na istnienie dwu zjawisk folkloru i folkloryzmu umożliwi precyzję stanowiska badawczego, wyszczególni zakres badanej problematyki, funkcje, rodzaj zjawisk określanych jako folklor czy folkloryzm. Uporządkowanie tych zagadnień skieruje badaczy ku szczegółowym rozwiązaniom poszczególnych dziedzin, pozwoli na przeprowadzenie analizy zjawiska folkloryzmu. Termin folklor był używany na określenie zjawisk bardzo różnorodnych, które miały jakąś cechę ludowości. I tak do folkloru zaliczano stary, ludowy instrument muzyczny, rańtuch, XIX-wieczną skrzynię łowicką, cepeliowski łyżnik, "pająki" i kufle fajansowe, modną w ostatnim sezonie letnim sukienkę "chłopkę", kostiumy i utwory grupy "No-To-Co". Ekspansję zjawisk często bardzo powierzchownie posługujących się motywami ludowymi, a w najlepszym wypadku będących stylizacją czy aranżacją, włączono do spraw i zagadnień autentycznego folkloru. Jak już wspomniałam, problem folkloru jest zagadnieniem ogólnoeuropejskim. Jest to zjawisko widoczne w obyczajach, modzie, upodobaniach estetycznych, w różnych dziedzinach i kierunkach sztuki. Jako zjawisko społeczne folkoryzm przybrał na sile w latach 60-tych. Był to okres szczególnej dyfuzji tego co ludowe w pamiątkarstwie. zdobnictwie, reklamie, wystroju wnętrz, w działalności rozmaitych zespołów artystycznych podczas imprez państwowych, festynów, rocznic itd. Zjawisko określa się często "modą na ludowość" i jest to zagadnienie, na które dość często zwracano uwagę. Ale zwykle przy okazji krytyki estetycznej (zgubna dla sztuki jest stylizacja i łatwe porozumienie na gruncie uproszczonej ludowości) i krytyki obyczaju (szkodliwe jest mechaniczne powielanie haseł i wzorów dziarskiego juhasa, bezinteresownego, naiwnego świątkarza, utalentowanego pacholęcia). W folklorystyce europejskiej tendencje rozrachunkowe pojawiły się w drugiej połowie lat 60-tych. Zwracano uwagę na istnienie dwu zjawisk o różnej genezie, proweniencji, różnej zawartości i funkcji: folkloru tradycyjnego i zjawiska szerszego, związanego z życiem współczesnym folkloryzmu. Podsumowaniem tych studiów i ustaleń może być I wydany w 1969 r. zeszyt "Zeitschrift flir Volkskunde. Halbjahrschrift der deutschen Gesellschaft fUr Volkskunde", gdzie na temat folkloryzmu w Europie wypowiadają się badacze z NRF (Hermann Bausinger), Polski (Józef Burszta), Węgier (Tekla Domator), .Tugosławii (Dragoslav Antoniević), Szwajcarii (Hans Trlimpy), Portugalii (Jorge Dias). Burszta, który prezentował folkloryzm w Polsce, miał za sobą już kilka prac na ten temat i był 'na pewno jednym z inicjatorów tych badań. Już w 1965 r. w dyskusji podczas sesji "Dni folkloru" w Zakopanem 2 zwrócił uwagę na nieporozumienia i nieścisłości w wypowiedziach na temat folkloru, wynikłe z posługiwania się nieprecyzyjnymi pojęciami teoretycznymi. J. Burszta, Folkloryzm w Polsce. "Teatr Ludowy", R. XLIV, nr 1-2: Folklor w życiu 1966, s. 39. współczesnym. Poznań 1970, s. 11-12. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 271 i czasopism "W naszej dyskusji - podkreślał Burszta - mamy do czynienia nie z jedną (...) rzeczywistością, ale z trzema odrębnymi rzeczywistościami i z trzema stosunkami do tych rzeczywistości (...) Pierwsza - to folklor (...) jako wydzielona część kultury ludowej. Druga to folklorystyka, a więc nauka o folklorze (...) A trzecia sprawa foUdol'lł stosowanego. Powstaje tu najwięcej nieporozumień i fałszywych opinii, które ujawniły się także w naszej dyskusji. Najczęściej dzieje się tak, że nie odróżnia się folkloru stosowanego od folkloru (tego bez przymiotnika) a przecież są to dwie zupełnie odrębne rzeczywistości 3. Problemy terminologii proponowanej przez Bursztę, ustalenia zjawisk objętych terminami folklor i folkloryzm, były burzliwie dyskutowane podczas poznańskiej Sesji. Większość dyskutantów opowiedziała się za przyjęciem do języka nauki terminów folklor i folkloryzm na oznaczenie dwu różnych zjawisk definiowanych przez Bursztę· Wydaje się, że wśród ludzi zajmujących się sprawami folkloru istniała świadomość i potrzeba sprecyzowania stanowiska metodologicznego. Świadczy o tym także stosowanie tych pojęć w artykułach paranaukowych i publicystycznych 4 i odwoływanie się do nowej terminologii także przez dyskutantów nastawionych opozycyjnie podczas poznańskiej Sesji ". Anna Olga A. Ganckaja, Na1"Odnoje iskustwo 1970. ss. l!l4. ilu str., map 2. Polszi. Izdatielstwo Maciejewska "Nauka", Moskwa Obszerne studium dotyczące polskiej sztuki ludowej, napisane przez radzieckiego specjalistę jakim jest Olga A. Ganckaja, wzbudzi chyba w Polsce słuszne zainteresowanie. Rozpatrując to zagadnienie, autorka położyła duży nacisk na aktualną twórczość ludową. Pod tym względem praca Ganckiej jest pierwszym w etnografii radzieckiej tego typu opracowaniem. Bogaty materiał wykorzystany w pracy zebrała autorka w czasie kilkakrotnego pob.l·tu w Polsce. Oprócz materiałów uzyskanych w archiwum PAN i placówkach muzealnych, autorka zamieszcza także wyniki własnych badań, przeprowadzonych w terenie metodą ankietową. Oddzielny typ ankiet dotyczył twórców ludowych, oddzieln:•...zaś uczących się w szkołach artystycznych i innych szkołach zawodowych. Ponaclto Ganckaja wykorzystała bogatą polską literaturę z zakresu polskiej sztuki ludowej do roku 1968 włącznie. W oparciu o rodzaj tworzywa, którym ludowy artysta kształtuje formę nadając jej właściwą treść znaczeniową, autorka konstruuje następujące rozdziały. I tak: 1: Cerami ka: 2. Artystyczna obróbka metalu; 3. Tkactwo; 4. Hafciarstwo. Wyroby z wełny. Płótno drukowane; 5. Wyroby futrzarskie i ze skóry; 6. Wyroby z papieru, 3 Op. cit., S. 39 4 R. Markowski, Folklor i folkloryzm, "Współczesność", 3(308): sztuka lur/owa się oplaca?, "Współczesność", nr 24(329): 1970. 5 A. Jackowski, Funkcje sztuki ludowej i twórczości niezawodowej Trarlycja i wspó1czesność, Warszawa 1970, przypis 13, S. 174. 1970; M. Jaworski, Czy w naszej kulturze. (W:) �272 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism słomy i piór; 7. Wyroby z ciasta, sera, cukru i wosku; 8. Artystyczna obróbka drewna; 9. Ludowe malarstwo. Rozdziały te poprzedziła Ganckaja wstępem, w którym zajęła się ogólnym scharakteryzowaniem funkcji, jaką pełniła sztuka ludowa w wiejskich społecznościach okresu przeduwłaszczeniowego. We wstępie też nakreśliła w historycznym ujęciu zmiany zainteresowań polską sztuką ludową, wskazując przy tym na szczególnie pozytywny klimat dla tego zjawiska w powojennej socjalistycznej rzeczywistości. Autorka wydobyła przy tym postacie zasłużonych entuzjastów i etnografów. którzy walnie przyczynili się sprawie popularyzacji i badań polskiej sztuki ludowej. Dodać by jeszcze może należało chociażby dwa nazwiska: J. Orynżyny i T. Modzelewskiej, które uszły uwadze autorki. Wewnętrzny układ rozdziałów zachowuje mniej więcej jednolitą konstrukcję, przez co uzyskuje autorka dużą przejrzystość wykładu. Daje więc na wstępie historyczny rys zagadnienia, następnie omawia techniki wyrobu, po czym pn~echodzi do regionalizacji, w której zwraca szczególną uwagę na charakterystyczne podobieństwa i różnice w formie, ornamentyce i kompozycji. Lokalne odrębności polskiej sztuki ludowej noszą piętno historycznych okresów rozwojowych poszczególnych regionów. To z kolei, jak słusznie zauważa Ganckaja, stwarza trudności w wykreśleniu chronologicznej granicy "dla porównania chociażby zasadniczych postaci sztuki ludowej, a bez tego trudno dokonać rozmieszczenia regionalnego pod względem całokształtu cech lokalnych" (s. 169). Niemniej należy podkreślić, że autorka starała się poszczególne zjawiska sztuki dokumentować w czasie ich powstania i zaniku. Charakteryzując ośrodki ludowej wytwórczości, autorka zwraca uwagę na stopień ich żywotności oraz kierunek ich dalszego rozwoju. Dużo miejsca poświęca współczesnym reprezentantom artystycznych tradycji wiejskich, akcentując przy tym ich współpracę z instytucjami opiekującymi się sztuką ludową. Zwraca też uwagę na zmianę użytkownika wytworów ludowych, którym nieomal wyłącznie stał się mieszkaniec miasta. Słusznie podkreśla Ganckaja wpływ wierzeń i obrzędów na powstawanie określonych elementów zdobniczych i samych wytworów (koło słoneczne, gwiazda, pieczywo obrzędowe, pisanki itp.) Ale, jak sądzę, niedostateczna jest jeszcze baza materiałowa, by bez zastrzeżeń przyjmować tego typu wyjaśnienia, że np. szparogi wykształciły się pod wpływem kultu konia i ptaka. A może· to tylko funkcja skrzyżowanych wiatrownic narzuciła pewien sposób ich zakończenia? Można by mieć również zastrzeżenia odnośnie do innych jednoznacznych sformułowań (np. pochodzenie haftu snutkowego w Wielkopolsce z renesansu), ale należy pamiętać, że autorka opierając się głównie na polskich opracowaniach, nie była w stanie odróżnić faktów bezspornych od wątpliwych. Natomiast pominięcie obszernej gałęzi Wytwórstwa ludowego, jakim jest plecionkarstwo, stanowi pewną lukę w tym opracowaniu. \V zakończeniu autorka skoncentrowała się na dwóch ogólnych aspektach polskiej plastyki ludowej. Jeden dotyczy etnograficznej strony zagadnienia: regionalizacji ornamentyki, kompozycji oraz wzajemnych powiązań kulturowych z innymi narodami Europy; drugi zaś, o charakterze etnosocjologicznym, dotyczy roli tradycji i znaczenia adaptacji ludowych motywów zdobniczych dla współczesnej sztuki dekoracyjno-użytkowej. Adaptacja ludowych treści nadaje sztuce współczesnej szczególny styl. Jest to zjawisko, które w dzisiejszych czasach przyjmuje coraz to nowe formy. Ponieważ przekraczane są tu granice ludowej autentyczności, zjawisko to zwykło się u nas okl'eślać mianem folkloryzmu. Studium Olgi A. Ganckiej jest cenną pozycją zarówno dla radzieckiego czytel- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 373 i czasopism nika, jak i dla nas, bowiem autorce udało się zasadniczo dać syntetyczny obraz polskiej plastyki ludowej w okresie swoistego przesilenia, jakie występuje wskutek gwałtownych procesów ubranizacyjnych na wsi współczesnej. Autorka celnie osadziła ową problematykę na szerokim tle współczesnych zjawisk polskiej narodowej kultury. Bolesław Georgij Komarowskij, Pjat tysjacz budd skwa 1968, ss. 62, nIb 3, ilus!r. 62, nIb 52. Enku Januszkiewicz (Pięć; tysięcy budd Enku). Mo- Książka Komarowskiego Pięć tysięcy budd Enku jest poświęcona jednemu z naj wybitniejszych japońskich rzeźbiarzy ludowych. Pamięć po Enku przetrwała w folklorze po dzień dzisiejszy, a dzieła artysty, znajdowane w róźnych zakątkach kraju, liczą obecnie ponad 5000 figur. Autor dysponował bogatym materiałem plastycznym, wykorzystał zapiski kronikarskie XVII i XlVIII wieku oraz wcześniejsze biografie. Artystę i jego twórczość Komarowski staral się przedstawić na tle epoki. Enku urodził się przypuszczalnie w 1628 r. w rodzinie chłopskiej. Od wczesnej młodości rzeźbił w drzewie figurki bóstw buddyjskich. Początkowo wiernie naśladował wzory I'eligijne, z czasem wypracował własny styl i dawał osobistą interpretację ideową. Artysta szlak swych wędrówek po Japonii znaczył figurkami, które pozostawiał chłopom w zamian za nocleg i posiłek. "Świątki" te chłopi umieszczali na rozstajnych drogach i nad gmbami, przypisywano im siły nadprzyrodzone i wykorzystywano przy wykonywaniu zabiegów magicznych. I tak np. miały one, w przekonaniu chłopów, chronić domostwa przed poźarami. Kiedy zachorowało dziecko wnoszono do domu ..świątka" i pozostawiano tak długo, póki choroba nie ustąpi. O ile wyobrażenia bóstw, stojące w świątyniach buddyjskich, posiadały groźne i surowe wyrazy twarzy i były czlowiekowi nieprzystępne, to bóstwa Enku poprzez swą dobroć i łagodny uśmiech stały się mu bliskie. To zjawisko artystyczne wynikało z roli. jaką religia odgl·.y\vala w utrzymaniu szerokich rzesz ludowych w posłuszeństwie wobec japońskich feudałów. Natomiast lud w swych bóstwach pragnął widzieć orędowników chłopskich interesów, chciał mieć w nich oparcie i pomoc \V życiu codziennym. Twórczość altystyczna Enku jest odzwierciedleniem tych ludowych dążeń. Enku, prowadząc wędrowny tryb życia, zmuszony był posługiwać się uproszczonym warsztatem tvd)rczym, nie miał czasu i odpowiednich warunków na wstępne przygotowanie surowca i staranny dobór tworzywa, rzeźbił więc w takim drzewie, jakie miał pod ręką. stąd duża rozpiętość w wielkościach jego figur: od 3,5 cm do 3,5 m. Niezwykle plodna twórczość i ciągle obcowanie z tworzywem pozwoliły artyście na mistrzowskie opanowanie techniki rzeźbiarskiej i umiejętne wykorzystywanie właściwości tworzywa. Widać to na wielu przykładach, np. na fot. 62 układ sloi zdecydowanie podkreśla wył'az twarzy postaci. Enku w ciągu jednej nocy potrafil wyrzeźbić n figul" o rozmiarach 40-57 cm. Głównie zajmował się on przedstawianiem bóstw buddyjskich, ale nie brak w jego twórczości przedstawień legendarnych bohaterów, autoporh"etów i obrazów z źycia wsi japońskiej. Komarowski nie uniknął w pracy błędów, które są wynikiem niewłaściwej interpretacji określonych zagadnień z zakresu sztuki. I tak np. stwierdza on, że ory18 - Lud, t. 55, 1971 �274 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism ginalna forma, którą stworzyli japońscy rzeźbiarze ludowi, jest wynikiem izolacji, w której się ta twórczość rozwijała. Tymczasem wiemy, że Enku i jego koledzy wędrowali niemal po całej Japonii, mieli więc dostęp do świątyń buddyjskich. Nie można tu mówić o izolacji ich twórczości, natomiast na formę wpływ miały inne czynniRi, takie jak: wykształcenie rzeźbiarzy, ich ludowa mentałność, horyzonty myślowe itp. O tym autor książki nie wspomniał, natomiast słusznie podkreśla, że zasługi Enku i innych rzeźbiarzy ludowych polegają przede wszystkim na umożliwieniu rzeszom ludowym korzystania na codzień z twórczości plastycznej. Szerokie zainteresowanie społeczeństwa japońskiego sztuką ludową Komarowski tłumaczy faktem, że nastąpił przesyt licznych ekspozycji sztuki współczesnej (abstrakcyjnej). Z drugiej strony uważa on, że współczesna twórczość plastyczna jest mało zrozumiała dla przeciętnego człowieka i nie posiada wartości pozytywnych, jest - jak określa autor sztuką niebytu, niewiary i bezgranicznego pesymizmu, z takiej sztuki - zdaniem autora - odbiorca nie wynosi żadnych korzyści. Nie miejsce tu na polemikę z Komarowskim nad wartością sztuki współczesnej, ale tl·.zeba zdecydowanie podkreślić, że negatywna ocena współczesnej plastyki, oparta w dodatku na przedstawionych argumentach, jest nie do przyjęcia. Mimo tego rodzaju uchybień praca Komarowskiego posiada duże wartości poznawcze. Edward Wanda Telakowska, W kl'ęgu chłopskiej kultul'Y. Inwencja wytWÓ1'czości. Wyd. Nasza Księgarnia, Wal'szawa 1970. barwnych 208, fot. wielobarwnych 12. czesnej Ozgowicz ludowa we współ- ss. 20:;. fot. jedno- W. Telakowska jest entuzjastką folkloryzacji życia współczesnego nacechowanego autentycznymi rodzimymi tradycjami. W zjawisku tym widzi ważny oręż przeciwko różnym przejawom kosmopolityzacji kultury. Argumenty uzasadniające tezę, że unifikacja form plastycznych nie jest zjawiskiem nieuniknionym, wyłożyła autorka we wzmiankowanej wyżej pracy. Telakowska pisze z pozycji artysty plastyka o zjawisku określanym dzisiaj w polskiej etnografii mianem folkloryzmu. Można powiedzieć, że materiał, na którym autorka oparła swoje wywody stanowi jakoby .faktograficzny materiał "z pierwszej ręki". Była bowiem Telakowska przez długie lata aktywnie zaangażowana sprawami sztuki ludowej i jej inspiracji do współczesnej plastyki, piastując w związku z tym ważne stanowiska w instytucjach, z których w końcu powstał Instytut Wzornictwa Przemysłowego. Autorka w książce swej starała się ukazać cały mechanizm działania. jaki wykorzystuje się w celu twórczego zaadoptowania do współczesnego wzornictwa przemysłowego tradycyjnych form i zasad sztuki ludowej. Nawiązywanie do sztuki ludowej przez profesjonalnych artystów daje się zauważyć już od II połowy XIX wieku. Telakowska ukazując w sposób przejrzysty, a zarazem zwarty niektóre przejawy wykorzystywania ludowych treści plastycznych. starała się podkreślić zmieniający się stosunek do "wartości zawartych w doświadczeniach ludowego warsztatu" (s. 14). Proces ten przebiegał od zafascynowania ornamentyką, barwnością kolorystycznych zestawień. aż do sięgania po autentyczne �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 275 pierwiastki ludowego wyrazu, lub jakby to powiedział A. Jackowski: "do gramatyki języka ludowej sztuki". Dużą zasługą w nowym zinterpretowaniu sztuki ludowej pod l«lŁem włączenia jej do współczesnej plastyki dekoracyjno-użytkowej była działalność takich plastyków-pedagogów, jak W. Jastrzębowskiego, K. Stryjeńskiego oraz ich uczniów. Poszukiwania mające na celu wypracowanie właściwego sobie wyrazu plastycznego w nawiązaniu do sztuki ludowej, torowały jednocześnie drogę do szerszej współpracy zawodowego plastyka z ludowym twórcą. Tym sprawom poświęca Telakowska II i III rozdział. Dzisiejszy mecenat państwa nad sztuką ludową z jednej strony sprzyja jej rozwojowi, z drugiej zaś intensyfikuje działalność artystycznego wzornictwa na gruncie tradycji ludowej. Temu drugiemu zjawisku poświęca autorka dalsze siedem rozdziałów swej książki. Telakowska starała się wykazać między innymi, że dziś właśnie "istnieje szczególna szansa dla plastyków umiejących korzystać z doświadczeń jeszcze żywego u nas ludowego rękodzieła" (s. 31). Autorka ilustruje konkretnymi przykładami, jak wykorzystywanie tradycyjnych chłopskich technik polegających na integracji plastycznej koncepcji z jej realizacją daje doskonałe wyniki we współczesnej działalności artystycznej. Tej zasadzie podporządkowany jest cały dorobek artystyczny E. Plutyńskiej, stąd wywodzą się sukcesy M. Bujakowej i K. Szczepanowskiej-Miklaszewskiej w tkackim "ękodziele, hafcie i koronce. Dalszym etapem rozważań Telakowskiej jest sprawa włączenia ludowej inwencji do wzornictwa przemysłowego. Problem ten związany jest ściśle z potrzebami masowego odbiorcy. do którego docierają dziś już przede wszystkim wyroby fabryczne. W procesie wytwarzania określonych wyrobów znalazły zastosowanie ludowe zasady kompw.ycji formy, które autorka określa jako "zasadę celowości" i "zasadę integracji". Dzięki więc celowej adaptacji, wyrobom fabrycznym nadaje się szczególny styl i przyn<lleżność, co z kolei powoduje, że uzyskują one społeczną aprobatę, gdyż cechami swymi dadzą się łatwo włączyć w zrozumiały układ odniesień i stereotypów. Autorka szczegółowo opisuje eksperymenty prowadzone z zespołami twórców nad wypracowywaniem właściwych metod. Opisy te mogą stanowić doskonały materiał instruktażowy dla osób kierujących zespołami projektanckimi. Rozdział ostatni zatytułowała autorka jako: "Możliwości włączenia w procesy wyŁwórczc inwencji plastycznej dzieci i młodzieży". Można by rzec, iż zagadnienie to postawiła autorka z konieczności. Zdaje sobie bowiem sprawę z tego, że oryginalna twórczość łudowa przestanie pewnego dnia istnieć, Stawia wobec tego pytanie: "czy wówczas zniknie szansa uzyskiwania rodzimego charakteru przedmiotów codziennego użytku" (s. 5B). Telakowska każe szukać rodzimości plastycznego wyrazu w inwencji dzieci i młodzieży. Argumentuje przy tym wynikami przeprowadzonych eksperymentów. Trudno w tym miejscu zgodzić się z autorką, gdyż wyniki uzyskane np. na terenie Zakopanego nie mogą być wystarczająco autorytatywne, zważywszy, że istnieją tam nadal żywe tradycje sztuki ludowej. Natomiast dzieci z Gdańska wykonywały wzory tak bardzo charakterystyczne dla miasta portowego: żurawie, okręty, łodzie. Wolno sądzić, że inwencje plastyczne dziecka traktowane być powinny w płaszczyźnie przeżyć stricte dziecięcych. Natomiast inwencja plastyczna młodzieży oscyluje raczej także wokół innych wzorów - bardziej kosmopolitycznych niż rodzimych. Wydaje się, że rozwiązania tego problemu należałoby' szukać nie w aspekcie generacji, lecz w układach społeczno-zawodowych, Książka W. Telakowskiej, pokazując na interesujących przykładach w jaki sposr'lb wykol'Zystuje się dziś inwencje ludowe do wzornictwa przemysłowego, porusza �376 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism problem niezmiernie ważny. Chodzi tu o popularne dziś zjawisko folkloryzmu, które wymaga wszechstronnej analizy. Autorce udało się na wybranych pl'zykładach pokazać, w jaki sposób podłoże tradycyjnej sztuki ludowej wykorzystane zostaje w celu tworzenia narodowych tradycji plastycznych. Rozważania swoje W. Telakowska zamieściła zaledwie na 65 stronach, przeznaczając więcej miejsca na ilustracje, przez co książka posiada charakter albumu. Bolesław Cornel Irime, Marcela Focsa, Romanian ss. 35 i 148 kart ilustracji. icons painted Januszkiewicz on glass, Bucharest 1968, Pod koniec 1969 r., pojawiła się w naszych księgarniach ruchu zagranicznego niecodzienna i fascynująca już samym kolorowym wyglądem zewnętrznym albumowa publikacja prezentująca rumuńskie malarstwo ludowe na szkle. Sto czterdzieści osiem kolorowych reprodukcji, w tym 117 pełnych ujęć, a reszta w postaci fragmentarycznych zbliżeń, daje możliwie wyczerpujący obraz pięciu głównych rejonów i ich ważniejszych ośrodków wytwórczości kultowych obrazów na szkle, z których naj starsze pochodzą z połowy XVIII w., najnowsze z wczesnych lat XX w., tj. z okresu, kiedy ośrodki te były jeszcze aktywne, zwłaszcza w niektól'ych l'ejonach Transylwanii i Bukowiny, Wytwarzane po wsiach, sprzedawane były następnie przez wędrownych handlarzy w innych miejscowościach i na targach miejskich, o czym świadczą nawet osiemnasto i dziewiętnastowieczne litografie znanych mistrzów. Np. Franz Neuhauser w swej grafice z 1819 r. znajdującej się w zbiorach muzeum w Brukenthal przedstawia targ transylwański, zapewne w Sibiu oraz sprzedającego, który na swym straganie ma rozwieszone ikony. Kultowe obrazy na szkle najdłużej zachowały się we wsiach, gdzie były kościoły, a więc w Transylwanii. północnej Oltenii, Muntenii i Mołdawii. Ich wytwórczość łączy się z rozwojem podobnych ośrodków w innych krajach, zwłaszcza w Czechach i Austrii, skąd dotarły tutaj różne umiejętności techniczne oraz zastosowanie do tego celu luster. Wprawdzie trudno to udokumentować wcześniejszymi materiałami niż z połowy XVIII w., lecz na ich podstawie widać, że były wynikiem inspiracji starszych ikon, jeszcze siedemnastowiecznych, tzw. "miracle". Rumuńska wytwórczość tego typu rozpoczyna się w drugiej połowie XlVIII w., a późniejsze lata przydają jej coraz to więcej detali. Prymitywne manufaktury szkła (glajarii) zaczynają się tu rozwijać w XVI w.. np. w Risnov w południowej Transylwanii, a z czasem ich ilość wzrasta w różnych rejonach. Powstanie drukarni w XVI w. daje impuls dla drzeworytniczej ilustracji książkowej. Wiele z nich powstaje właśnie na wsi. Jest całkiem możliwe, że tych technik uczono się w Czechach, Morawach, Słowacji, dokąd udawano się dla zdobycia wiedzy, lub skąd w swych wędrówkach po świecie docierano do Transylwanii. Technika malowania na szkle była wykorzystywana przy tworzeniu wotywnych obrazów po klasztorach. Włączenie Transylwanii w 1699 r. do państwa Habsburgów mialo podwójny wpływ na kulturalny rozwój rumuńskich prowincji. Przede wszystkim pozyskano znaczne już osiągnięcia i postęp państw Europy środlwwej. �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 277 Rozwijająca się w XVIII w. umiejętność malowania na szkle w rejonie Tran-' sylwanii eks;>anduje z czasem na Bukowinę inne tereny, gdyż coraz bardzie.i zwiększa się zapotrzebowanie na tego rodzaju wytwory. Obrazy te. które były początkowo tylko elementem kultowym, później coraz więcej zaczęli kupować wieś-" niacy dla przyozdobienia wnętrz mieszkalnych. Równolegle rozwija się moda na zdobienie' ścian malowaną ceramiką, tj. garnuszkami, talerzami itp. Rumuńskie ikony na szkle charakteryzują się swoistą specyfiką, która w początkowym stadium wyrażała się schematyczną kompozycją i umiarem w kolorystyce oraz prezentowanej treści. Natómiast późniejsze, dziewiętnastowieczne obrazy malowane według patronów, utl'zymane były w narratorskim i dekoratorskim stylu. Ikon.v dwudziestowieczne wykazują dekadentyzm, znawstwo anatomii i perspektywy. Większość obrazów jest niedatowana, a najstarsze posiadają daty z XVIIIw. i pochodzą z ośrodków, które już zaginęły bezpowrotnie. Jednym z najstarszych była Nicula koło Cluj. Znajdował się tutaj klasztor z cudownym obrazem Matki Boskiej, który powielano dla hcznych pielgrzymów. Miejscowi twórcy często podróżowali do Mołdawii i Wołochii oraz do Banatu i w rejony Cisy. Nie sygnowali ani nie datowali swoich prac; najstarsza z nich pochodzi z 1802 r. Znane są natomiast niektóre nazwiska twórców z końca XIX i początku XX w., a wśród nich jednej kobiety. Obraźnicy z Niculi pracowali zespołami rozdzielając pracę między siebie: jeden znaczył kontur, drugi opisywał, trzeci malował złotem, inny nakładał resztę kolorów. Obok postaci świętych o prostej kompozycji, na drugim planie wprowadzano elementy geometryczne, roślinne, architektoniczne etc. Kolorystyka obrazów była oliwkowo-zielona, brązowa, żółta, ochra, niebiesl<a, a tematyka skupiała się głównie na postaci Matki Boskiej. Przeciętne wymiary ikon wynosiły 30>:25 ćm. Drugim znanym ośrodkiem był Maramures podobny w stylu do Niculi, a rozmący się kolorystycznie; dominowała tu barwa czarna i ciemnoczerwona. Najstarsza jego ikona pochodzi z 1729 r. Poza tym były także centra w okolicy Brasow - okręg Schei, Sebes - Alba i inne. W XIX w. najważniejszym ośrodkiem był Fagaras, którego twórcy sygnowali i datowali swoje prace. Głównym materiałem używanym przez malarzy ikon było szkło, farby i drewno na oprawę. Farby rozrabiano klejem i alkoholem lub olejem i terpentyną. Na kontury używano koloru czarnego, czerwonego, żółtego, zielonego, białego, ceglastego, karminu, brązu, srebra. Postacie pierwszoplanowe malowano z wzorca lub z patronu, natomiast w tle umieszczano dowolne elementy zdobnicze, albo treści zaczerpnięte nierzadko z życia wsi lub historii. Do opisów używano cyrylicy, latynicy lub liter greckich; popełniano przy tym błędy, gdyż twórcy byli niepiśmienni. Na treść ikon składała się postać Matki Boskiej, Chrystusa lub wyjątki z Apokalipsy oraz postacie świętych patronów, którzy strzegli od plag i nieszczęść, jak św. Haralambios, przynosili szczęście, jak św. Mikołaj, ochraniali żywy inwentarz, jak św. Jan i Jerzy. Niektóre postacie świętych wiązano z pomyślnością w odpowiedniej porze roku, i tak: św. Jerzego - z wiosną, Matkę Boską ~ z latem, św. Demetriusa z jesienią, św. Mikołaja - z zimą. Mniej popularnym tematem był Adam i Ewa stojący obok drzewa, stylizowanego niekiedy na wzór perskich miniatur. Przedstawiane postacie były proste i naiwne w ujęciu. Największe zbiOl'y ikon na szkle posiada muzeum w Sibiu, gdzie ich liczba dochodzi do 4000 okazów. Ale i inne kolekcje, np. w Cluj posiadają niemały zestaw. Książka zawiera reprodukcje najbardziej reprezentatywnych ikon. Na ich przykładzie widać, jak rozwijały się lokalne tradycje, style, techniki i koncepcje. Pre- �278 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism zentując obrazy z pięciu różnych rejonów potraktowanych oddzielnie, do każdego rozdziału wprowadzono tytułowe karty zawierające kolorowe miniatury ich treści. Układ i oprawa graficzna na wysokim poziomie. Na końcu znajduje się równieL naj ważniejsza bibliografia przedmiotu oraz spis eksponatów z zaznaczeniem. z jakich pochodzą zbiorów. Barbara Florea Bobu Florescu, Paul Petrescu, Paul H. Stahl, Arta Bucuresti 1969, ss. 250. populara Bazielich de pe Valea Bistritei. W serii studiów etnograficznych nad sztuką ludową sekcji Instytutu Historii Sztuki Akademii Socjalistycznej Republiki Rumuńskiej ukazała się kolejna publikacja, która poświęcona jest sztuce ludowej wsi Bystrzyca. Zawiera ona wyniki badań, jakie przeprowadzono w 1952 r. W rejonie Bicaz, nad jeziorem o tej samej nazwie, leżącym w Karpatach Wschodnich, przystąpiono w tym czasie do budowy ośrodka hydroenergetycznego i w związku z następującymi zmianami, będącymi konsekwencją tego faktu, sekcja sztuki ludowej wspomnianego Instytutu postanowiła przeprowadzić badania nad ginącymi formami ludowego zdobnictwa. Do tego celu wybrano Bystrzycę, wieś o starych tradycjach, leżącą na uboczu, dokąd przez długie lata nie docierały obce wpływy. Dopiero po ostatniej wojnie zmiana ekonomicznych warunków wpłynęła nie tylko na wzbogacenie się miejscowej ludności, ale również na przeobrażenia pod względem kulturowym. Niemniej pewne formy i treści tradycyjne nie zaginęły zupełnie. Dostosowane do wymogów współczesnego życia, zachowały swoją charakterystyczną typologię i specyfikę wypływające z geograficznych warunków górskiego obszaru. Jej to właśnie swą uwagę poświęcili poszczególni autorzy, co wpłynęło w pewnym sensie na schematyczność ujęcia przekazywanych treści. W opracowaniu przedstawiono tylko wybrane zagadnienia, które z kolei składają się na sześć odrębnych rozdziałów. Poza krótkim wstępem, całość zapoczątkowuje omówienie architektury. Okazuje się ona nader jednolita; wyraża się to zarówno w materiale technicznym, jak i konstrukcji, których dobór uzależniony jest od stanu majątkowego właścicieli. Podstawowym typem jest dom jedno- lub parownętrzny powtarzający się w starszym i nowszym budownictwie. Autor podaje tu różne ich przykłady, a także elementy zdobnicze, jak wykończenia szczytów, listwy, kolumny, obudowy ganków. Wspomina też po krótce o budynkach gospodarczych, studniach, oparkanieniach, bramach. Równolegle omawiane są szczegóły architektoniczne, tj. fundamenty, ściany, rzut poziomy, elewacja, dach oraz ich materiał konstrukcyjny. Rozdział poświęcony wnętrzom mieszkalnym podaje przykłady rozplanowania w zależności od typu domu, a dalej sprzęty składające się na jego wyposażenie i ich formy. Sporo uwagi poświęcono tu ognisku i budowie pieca. Kolejny proces od uprawy do obróbki jest tematem rozdziału o tekstyliach. Omówiono w nim technikę przygotowania przędziwa i tkania oraz gatunki tkanin i ewolucję kompozycji ornamentacyjnej. Na własny użytek wyrabiano płótna lniane, lniano-bawełniane i tkaniny wełniane, które znalazły zastosowanie nie tylko w zdobnictwie wnętrza, ale głównie do szycia ubiorów tradycyjnych. Ubiory te, będące �Recenzje, przeglądy wydawnictw t 279 czasopism tematem następnego rozdziału, użytkowane są po dzień dzisiejszy. Występują tu trzy jego formy, tj. uroczystościowa typu mołdawskiego, uroczystościowa typu transylwańskiego i robocza z tkanin samodziałowych lub fabrycznych. Garderoba szyta z płótna, zwłaszcza koszule, jest bogato zdobiona haftem. Dekoracyjności dodają również pasiaste tkaniny wełniane i krajki, a także wyszywane czy aplikowane kożuszki. Uzupełnieniem ubioru są różne metalowe ozdoby, jak spinki, pierścionki, klamry. Omówieniem ich techniki wykonania oraz form, również i innych spotykanych w codziennym użytku, zajmuje się następny rozdział. Za pomocą odlewniczych form powstają też dzwonki, siekierki, wagi, natomiast kraty, zamki, świeczniki, ozdoby dachowe są przykład~m kowalskiego kunsztu, a wyroby z rogu, jak prochownice, rożki - wynikiem działania twórców wyspecjalizowanych w tym właśnie zakresie. Na skutek stalego jes7;cze zapotrzebowania żyje nadal produkcja garncarska. Autor tego rozdziału osobno porusza techniczną stronę produkcji warsztatowej, a osobno formy naczyń i ich zdobnictwo. Jak na opracowanie z zakresu sztuki ludowej, książka zawiera zbyt dużo opisów technicznych i konstrukcyjno formalnych. Mało natomiast poświęcono w niej uwagi analizie artystycznej i narastającym w tym względzie zmianom. Zawarta w niej treść, poszerzona o inne jeszcze dziedziny z zakresu kultury ludowej, a metodologicznie powiązana w zamkniętą całość, bardziej nadaje się na monografię. Niemniej opracowanie jest o tyle wartościowe, że przydatne do cełów porównawczych i konfrontowania wyników z badań przeprowadzonych w innych regionach. Traktować je można materiałowo. Na końcu znajduje się spis twórców ludowych i skrót w języku francuskim. Barbara Jacek Olędzki, Sztuka Kurpiów. ków 1970, ss. 77 -+ 3 nłb., Bustr. 150. Wyd. Ossolineum, Bazielich Wrocław-Warszawa-Kra- Duchowe przeżycia ludu i jego rozmiary określa naj pewniej twórczość artystyczna. Album Jacka Olędzkiego jest poświęcony ludowej twórczości plastycznej Kurpiów. Autor najwięcej uwagi poświęcii nie artystom, którzy tworzyli prace o śmiałych kompozycjach i oryginalnych rozwiązaniach formalnych, lecz przede wszystkim ukazał tlo histOl'yczne, stosunki społeczno-polityczne i gospodarcze oraz religijne w okresie trzech stuleci istnienia Kurpiów. Zagadnienia te jednak nie zostaly powiązane z tematem pracy. We wstępie autor wiele uwagi poświęcił warunkom bytowym ludu i jego perspektywom, natomiast unikał zagadnień dotyczących twórczości artystycznej. Na s. l;~ został podany zaki'es tematyczny albumu, a mianowicie: "W pracy tej chciałbym mówić o kulturze artystycznej Kurpiów, zbliżyć czytelnika do osiągnięć artystycznych tej grupy". Należaloby więc sądzić, że książka zawiera wszystkie przejawy życia artystycznego Kurpiów, tymczasem omówiono tu wyłącznie plastykę ludową. W rozdziale poświęconemu osobowości grupy znalazły się zagadnienia społeczno-polityczne i gospodarcze oraz religijne, ukazane w przekroju historycznym, a w podrozdziale dotyczącym cech estetycznych Kurpiów omówiono różnice w odczuciach estetycznych �280 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasop'ism ludzi starych i młodych, przeżycia duchowe i stosunek ludu do zjawisk przyrody, ukształtowania terenu, ptaków, owadów, budowy fizycznej człowieka. Natomiast nie ma tu informacji dotyczących zagadnień związanych z wartościowaniem i odczuciami emocjonalnymi ludu w stosunku do dziel ludowych. W rozdziale poświęconemu umiejętnościom ludu autor powraca do omawianych wcześniej zagadnień gospodarczych i społeczno-politycznych oraz wiele uwagi poświęca osobowości Kurpiów, a więc tematom, które powinny znaleźć się w poprzednim rozdziale. Tu zaś brak jest takich podstawowych zagadnieó, jak np. surowiec, technika wykonania, znajomość właściwości tworzywa, umiejętności jego obróbki itp. Ustawienie w książce kolejności poszczególnych dyscyplin sztuki ludowej nie znajduje uzasadnienia tymbardziej, że jest to praca populal'no)1aukowa. Takie więc zmiany, jak włączenie pisankarstwa do dzialu malarstwa. czy pominięcie - w dziale dotyczącym al"Chitektury - budownictwa sakralnego, wykl'zywiają i tak nie najlepiej ukazany czytelnikowi obraz plastycznej twórczości ludowej Kurpiów. W zakończeniu pracy autor stwierdza, że "Powszechność w najszerszym tego słowa znaczeniu - to główna cecha tradycyjnej sztuki ludowej. w tym również sztuki Kurpiów" (s. 64). Po pierwsze - nie jest prawdą, że powszechność stanowi o sztuce ludowej tradycyjnej, a w żadnym razie nie jest jej główną cechą. Po drugie - autor nie wymienił innych jeszcze cech. które o wiele pewniej charakteryzują odrębność ludowej twórczości od sztuki elitarnej, co w konsekwencji musi nieuchronnie prowadzić w błąd czytelnika, nie posiadającego w lej problematyce bliższego rozeznania. W wielu przypadkach mamy do czynienia z niedomówieniami i zaprzeczeniami, a mianowicie: "Wszystkie te cechy światopoglądu artystycznego utrwalone zostaly w fenomenie sztuki, która w najbliższym otoczeniu osadnictwa szlacheckiego, folwarcznego, nie miala jakichkolwiek analogii. Sztuka Kurpiów nawiązuje jednak nieraz w sposób zaskakujący do rozmaitych doświadczeń artystycznych człowieka z innych układów społecznych, odrębnych zasadniczo doświadczeń stylistycznych" (s. 64). Twierdzenie autora, że sztuka Kurpiów wyrażala głębokie treści ideowe i społeczne, nie ma powiązania z przedstawionym materialem artystycznym. Jeśli chodzi o ilustracje, to cechuje je przypadkowy dobór tematyczny, w wielu fotografiach brak poprawnej kompozycji, fotografie 1 i 150 są symbolem bliżej nie zrozumiałym, a fotografie: 6, 7, 8, 9, 13, 46, 141, 145, 147 i 148 nie mają nic wspólnego z tematem pracy. Sięganie do sztuki włoskiej (fot. 68) nie miało sensu. Sztuka Kurpiów z tekstem zawilym i w dużej mierze nie dotyczącym tematu książki oraz z niewłaściwie dobranym zestawem fotografii nie tylko nie zbliży czytelnika do wartościowej sztuki ludowej Kurpiów, ale co gorsze da mu w wielu wypadkach obraz fałszywy. Szkoda, że Wydawnictwo Ossolineum nie zadbało o lepsze przygotowanie do druku Sztuki Kurpiów. Tego ma prawo żądać czytelnik i należy się także wielu pokoleniom artystów ludowych Kurpiowszczyzny. którym prof. Anna Kutrzeba-Pojnawwa określiła miejsce wyjątkowe i jedno z najważniejszych w rozwoju polskiej sztuki ludowej. Edward Ozgowicz �Recenzje. przeglądy wydawnictw i czasopism 281 Barbara Bazielich, Barwne wyszycia na płótnie u górali karpackich (Ze zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu). "Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Etnografia", zesz. 4, Bytom 1970, ss. 145, tabl. 35. Barbara Bazielich od lat przeszło dwudziestu prowadzi badania nad haftami zdobiącymi plócienne ubiory ludowe. Zainteresowania jej objęły region łowicki, opoczyński, kielecki, rzeszowski, białostocki, sądecki, nadto Podhale, Śląsk Cieszyński, Garn.>' i Dolny. Poza granicami kraju autorka przeprowadziła badania na obszarze Jugosławii (Chorwacja. Słowenia, Bośnia-Hercegowina, Serbia i Macedonia) ol'az zapoznała się ze zbiorami etnograficznymi w muzeach Kijowa, Pragi, Budapesztu, Sofii i Bukaresztu. Zebrany materiał omówiła Barbara Bazielich w kilku pracach, każdorazowo poświęcając wiele uwagi wnikliwej analizie technicznej opisywanych wyszyć. Technice wykonania poświęcila odrębną publikację ("Polska Sztuka Ludowa" 1963 nr 2), w któl'ej podkreśliła, że dopiero dokładny opis i systematyka sposobów wykonania haftów pozwalają na pewne wnioski odnoszące się do chronologii i ewolucji określonego typu wyszyć, a także wpływają na lepsze poznanie ornamentyki oraz wpływów działających na badane ośrodki twórcze. Słuszność tego twierdzenia uzasadniła w odrębnej publikacji dotyczącej techniki wykonania śląskich haftów krzyżykowych. Dalszym etapem badań była odpowiedź na pytanie, zawarte w omawianej tutaj pracy. czy i w jakim stopniu istnieją związki oraz podobieństwa barwnych haftów mieszkańców Karpat, Gór Dynarskich, Bałkańskich i Rodopów? Odpowiedź ta rzuciłaby nowe światło na powiązania kulturowe wymienionych regionów. Równocześnie, może znalazłby rozwiązanie interesujący autorkę problem "czy tradycyjne hafty ludowe Słowian mają swoiste, sobie tylko właściwe cechy i czy pewne, uważane za najstarsze techniki wykonania haftów zostały przez Słowian przejęte dopiero w okresie ich wzajemnego różnicowania się od innych plemion, np. pasterskich ?". Zagadnieniami tymi w okresie międzywojennym zajmowali się Agnieszka i Tadeusz Dobrowolscy, którzy rozpatrując genezę krzyżykowego haftu śląskiego· uwypuklili rolę wpływów migracji wołoskich na ten haft '. Dla Bazielich materiałem wyjściowym do badań stała się kolekcja haftów zgromadzona w łatach międzywojennych w katowickim Muzeum Śląskim i pochodząca z terenu Śłąska oraz obszarów Podola, Pokucia, Huculszczyzny, Wołynia i Polesia. a ponadto zbiory haftów z Ukrainy Karpackiej, znajdujące się obecnie w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu. Szczegółowemu opisowi tej drugiej grupy eksponatów oraz danym o miejscu i czasie ich pochodzenia, rodzaju tkaniny stanowiącej tło, niciach, typie techniki wykonania, charakterze ornamentów, układzie kompozycyjnym oraz kolol'.vstyce poświęca autorka drugi rozdział swej pracy. W rozdziale pierwszym pl. Ludowe wyszycia na płótnie z terenu Karpat, GÓ?" Dynarskich, Bałkańskich i Rodopów daje ona przegląd haftów tych regionów, w zakończeniu formułując wnioski odnoszące się do wspomnianego na wstępie pytania. Obszerny materiał opracowany jest bardzo wyczerpująco według trzech podstawowych kryteriów: surowca, rodzajów technik hafciarskich oraz budowy ornamentów. Posuwając się od zachodu na południowy wschód autorka rozpoczyna przegląd od naj starszych haftów Beskidu Śląskiego, omawia kolejno hafty z terenu rzeszowskiego i przemyskiego oraz zazębiające się z nimi wyszycia z .południowej, górzystej części Ukrainy, dalej przedstawia wyszycia z Moraw oraz Słowacji i prze1 T. Sląskic". W(}(l.:tn:ie Dobrowolski. Tradycje woloskie w kulturze artystycznej górali "ląskich. R. 7: 19~1'~2. zesz. 2. s. 86-114; A. i T. Dobrowolscy, Strój, haft i koronka .':;lqskim. Krakóvl 193(-). "Zaranie' w woje- �282 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism chodzi w rejony Węgier; poświęca wreszcie sporo miejsca haftom z terenu Rumunii. Jugosławii i Bułgarii. Przegląd ten pozwala na sformułowanie pewnych twierdzeń. a mianowicie: 1) na całym zbadanym terenie hafty są podstawową formą zdobienia stroju regionalnego, znaną od czasów bardzo dawnych, tj. zapewnie wcześniejszych niż to poświadczają zachowane okazy z XIV i X:V wieku; 2) w całym łuku Kał'pat i Górach Dynarskich, Bałkańskich oraz Rodopach powtarza się występowanie dwóch technik typu liczonego: ściegów półkrzyżykowych i krzyżykowych oraz ściegów plaski ch ; 3) przeważający typ techniki liczonej narzuca geometryczny charakter motywów (romby, trójkąty, prostokąty, kwadraty, krzyże, gwiazdy), występujących w pasowych układach kompozycjnych; 4) hafty starsze są jedno-, dwu- lub lrzybarwne w kolorach: czarnym, brązowym, różowym, żółtym, zielonym i granatowym, a wprowadzenie w wyszyciach nici złotych i błyskotek jest wynikiem wpływów tureckich: 5) materiałem, na którym haftowano, było płótno samodziałowe, przy czym zdobieniu podlegały przeważnie koszule, chusty nagłowne i ręczniki; nici używano własnoręcznie przędzonych. Są oczywiście i pewne różnice. W Karpatach na zachód od linii Wisłoku i Sanu ornamenty "hafciarskie rozmieszcza się wąskimi pasami, a na pozostałych obszarach Karpat, Gór Dynarskich, Bałkańskich i Ropodów szerokimi płaszczyznami. Wąskie pasy ornamentacyjne biegną przede wszystkim wzdłuż krawędzi i szwów odzieży, a szerokie płaszczyzny ornamentacyjn2 pokrywają np. cały pl'zyramek, rękawy. przody koszul. Odstępstwa są tylko nieliczne. Ponieważ omawiane, barwne wyszycia 'na płótnie występują w zwartym zasięgu na wspomnianych wyżej obszarach górskich, odznaczających się niegdyś charakterystycznym rodzajem gospodarki, a nie spotyka się l"aczej takich wyszyć np. u Słowian zamieszkujących obszary nizinne, można stwierdzić, że wiążą się one z gospodarką pasterską i mają wspólną tradycję. Zaznaczyć jednak wypada, że haftów tego rodzaju nie notuje się na terenie Sudetów ani Gór Czeskich. Ostateczną granicę zachodnią ich zasięgu jest Brama Morawska. Na zakończenie jeszcze parę słów o drugiej części pracy, zawierającej aneks oraz 35 tablic z fotografiami. W aneksie umieszczono opisy technik wykonania oraz sposoby zastosowania 32 ściegów hafciarskich, występujących w omawianych haftach. Jest to bardzo cenne. Jak wspomina autorka, "opisy dotyczą tylko tych ściegów, których nie można znaleźć w poręcznikach hafciarskich". Takie stanowisko nie wydaje się słuszne. Skoro autorka decyduje się na wykaz ściegów użytych w badanych haftach, to należałoby opisać wszystkie ściegi jednakową metodą nie ods.vlając czytelnika do informacji rozproszonych w podręcznikach hafciarskich, zwłaszcza, że jak sama wspomina, opisy ściegów zawarte w pracach popularnych są niezbyt precyzyjne lub nawet mylne. Wyrazić też należy żal, że znane trudności wydawnicze w Polsce uniemożliwiły zamieszczenie barwnych fotografii, osłabiając wartość dokumentalną pracy i ograniczając możliwość pokazania piękna kolorowych wyszyć. Natomiast zawarte w pracy ujęcia fotograficzne wyszyć z prawej i lewej strony materiału ułatwiają analizę niektórych technik i są godne zalecenia w innych publikacjach o raftach. W ocenie końcowej stwierdzić należy, że praca Barbary Bazielich, zawierająca wnikliwą analizę zebranego materiału porównawczego jest cenną pozycją w studiach nad haftami ludowymi, wzbogacając nader skąpą literaturę na ten temat. Na szczególne uznanie zasługuje metoda autorki wszechstronnego przedstawienia całokształtu zagadnień związanych z określonym typem haftów. Zofia Grodecka �Recen!je, przeglądy wydawnictw Josef Vai'eka, VetTne mlyny na Morave Pruce Slovackeho Muzea - Uhersk6 Hradiste i czasopism Slezsku. Kultura a tradice 1967, ss. 85, fotografii 26. a ve 283 8, Gwałtowny rozwój przemysłu w drugiej połowie XIX i w XX wieku spowodował m. h. upadek wielu gałęzi łudowego przemysłu oraz zanikanie związanych z nim rozmaitych mechanizmów i urządzeń technicznych. Wśród nich znalazły się również i młyny wietrzne - wiatraki służące do przerobu ziarna zbożowego na mąkę, kaszę i inne produkty spożywcźe. Szybki zanik tych obiektów po pierwszej wojnie światowej na terenie Czechosłowacji spowodował, że zainteresowali się nim ,~tnografowie. W latach 1922-1932 publikowali oni na łamach czasopisma "Ceski lid" fotografie i krótkie opisy wiatraków z różnych regionów Czechosłowacji, zwracając uwagę na ich walory zabytkowe i krajobrazowe. Dokładniejsze badania etnograficzne nad wiatrakami podjęli po drugiej wojnie światowej V. Burian i J. Vai'eka. W wielu artykułach, zamieszczonych w czeskich czasopismach regionalnych i etnograficznych autorzy ci, oprócz opisów nielicznych już zachowanych na terenie Czechosłowacji wiatraków, wskazywali również na szeroki wachlarz zagadnień historyczno-etnograficznych. które wiążąc się z tymi obiektami, wymagają szczegółowszego opracowania. Omawianą tutaj książkę J. Vai'eki poprzedziło wydanie pracy V. Buriana również pt. Vetrne mlyny na Morave a ve Slezsku, Olomouc 1965. Opracowanie to o charakterze źródłowo-materiałowym zawiera alfabetyczne zestawienie 666 miejscowości, w których stwierdzono występowanie wiatraków. Przy każdym wyszczególnionym obiekcie podano krótki opis, uwzględniający typ wiatraka, jego lokalizację, datę budoWy i ewentualnie zniszczenia oraz dane źródłowe i bibliograficzne. Załączona do pracy mapa przedstawia lokalizację przestrzenną wiatraków, z której wynika, że największe ich skupiska występowały na Morawach i na Śląsku, zaś na pozostałych obszarach Czechosłowacji obiekty te należały do rzadkości. Recenzowana praca J. Vai'eki jest podsumowaniem dotychczasowych wyników badań historyczno-etnograficznych nad problematyką związaną z wiatrakami. Dotyczy ona głównie Mol'aw i Śląska, jednakże w. szerokim zakresie uwzględnia materiały porównawcze nie tylko z pozostałych terenów Czechosłowacji, lecz całej Europy. W pracy, składającej się z 5-ciu krótkich rozdziałów, autor przedstawia kolejno historię wiatraków, przeprowadza ich typologię, analizuje konstrukcję i urządzenia obiektów (z XVIII-XX wieku) zachowanych na Morawach i na Śląsku, zajmuje się budowniczymi wiatraków oraz sytuacją ekonomiczno-społeczną młynarzy. Omawianie tych zagadnień poprzedza J. Vai'eka skrupulatnym zestawieniem istniejących w dotychczasowej literaturze poglądów na temat genezy i typologii wiatraków oraz historii ich rozprzestrzenienia się w Europie. Analizując na tym tle historię wiatI'aków w Czechosłowacji stwierdza on, że przebiegala ona podobnie jak i na pozostałych obszarach Europy. Pierwsze z nich pojawiają się w Czechach w XIII wieku (1277 r.). W okresie średniowiecza budowali je feudalowie (klasztory, właściciele ziemscy, miasta) zaś w XVIII i XIX w. gminy wiejskie oraz młynarze. Największy pod względem ilościowym rozkwit wiatraków przypada na drugą połowę XVIII wieku oraz na wiek XIX. Zakładano je wszędzie tam, gdzie występowaly nieodpowiednie warunki hydrograficzne dla napędu młynów wodnych. Wśród występujących na terenie Czechosłowacji wiatraków wyróżnia autor trzy ich typy: 1) wiatraki słupowe, powszechnie zwane koźlakami, których drewniany budynek wraz ze skrzydłami obraca się wokół nieruchomej osi w kierunku wiejącego wiatru; 2) wiatraki holenderskie, w których obraca się tylko dach wraz ze skrzydłami; 3) pomijane w dotychczasowej typologii przez badaczy �284 Recenzje, pr.zeg/ądy wydawnictw i czasopism male wiatraczki obracalne i nieobracalne. Najstarszym, datowanym od XIII w., a zarazem najczęściej spotykanym typem wiatraków na omawianych terenach są drewniane wiatraki słupowe. Znacznie później, bo dopiero w XVIII w. pojawiają się wiatraki holenderskie, które występują tutaj stosunkowo rzadko. Na szczególną uwagę etnografów, zdaniem autora, zasługuje trzeci wyróżniony przez niego typ małych wiatraczków obracalnych i nieobracalnych, budowanych przez domorosłych majstrów-chłopów dla potrzeb własnego gospodarstwa. Sporo miejsca poświęca autor szczegółowemu opisowi konstrukcji zachowanych i zinwentaryzowanych na terenie Moraw i Śląska wiatraków podając wymiary, nazwy gwarowe oraz funkcję poszczególnych elementów i urządzeń mechanicznych. Znacznie skromniej natomiast potraktował szczególnie ciekawe dla etnografa zagadnienia budowniczych wiatraków i sytuacji społecznej ich właścicieli. W bardzo zwięzły, prawie telegraficzny sposób podaje J. Vareka wiadomości o majstrach ciesielskich, którzy pozostawili swoje nazwiska wyryte w wielu wybudowanych przez nich obiektach, o młynarzach wędrownych i ich roli w życiu wsi, o rodach młynarskich, w których posiadaniu pozostawały wiatraki przez kilka pokoleń, o formach kontaków między młynarzami, o przebiegu procesu produkcyjnego i Ol-ganizacji pracy w wiatraku. Pracę zamykają krótkie uwagi na temat przenoszenia wiatraków z miejsca na miejsce, stopniowego zaniku ich funkcji produkcyjnej oraz ochrony i konserwacji tych obiektów jako ważnych zabytków dawnej kultury technicznej. Dużą wartość recenzowanej książki stanowi zamieszczona w niej, licząca blisko 300 pozycji, bibliografia, uwzględniająca literaturę odnoszącą się do wiatraków w skali całej Europy oraz starannie dobranych 26 ilustracji, przedstawiających różne typy wiatraków pochodzących nie tylko z omawianych w niej obszarów, lecz również z innych krajów europejskich oraz z źródeł ikonograficznych. Cennym uzupełnieniem są bardzo obszerne w stosunku do objętości całej pracy przypisy, wykaz objętych ochroną konserwatorską zabytkowych wiatraków w Czechosłowacji oraz spis informatorów. Czytając pracę J. Vareki, mimo bogactwa poruszanej w niej problematyki, odczuwa się jednak brak w niej chociażby krótkiego omówienia zwyczajów młynarskich oraz odbicia tematyki młynarskiej w literaturze ludowej (przysłowia, porzekadła, pieśni, podania, legendy), która np. na sąsiadującej z Morawami i Śląskiem Opolszczyźnie była dosyć bogata. Nie umniejsza to bynajmniej ogólnej dużej wartości naukowej omawianej pracy, stanowiącej swego rodzaju kompendium wiadomości o wiatrakach na terenie Czechosłowacji. Henryka Wesołowska Henryk Nowak, Gwary chazackie w powiecie rawickim. Poznań 1970, ss. 280 16 mapek. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Wydział Filologiczno-Filozoficzny, Prace Komisji Językoznawczej Tom III, zeszyt 3. + Dialektologia wzbogaciła się ostatnio o cenną pozycję, jaką jest niewątpliwie • książka dra Henryka Nowaka. Praca stanowi kolejny, bardzo istotny wkład do dalszego poznania gwar wielkopolskich i przygotowywanego atlasu gwar. Interesującą pozycją jest ona również i dla etnografii, ponieważ dostarcza ciekawego materiału gwarowego i kulturowego, potrzebnego do określenia gmpy etnograficznej Chazaków, społeczności nader interesującej, której przeszłość kulturowa nie została dotąd �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 280 jeszcze opracowana monograficznie. Praca rejestruje ponadto szereg nazw wytworów kultul"Owych, bardzo pl'zydatnych dla rekonstrukcji rozwoju różnych dziedzin kultury, i to nie tylko tego regionu. W niniejszych uwagach recenzyjnych zwrócimy szczególną uwagę na tę pozycję właśnie od strony jej przydatności dla etnografii. Tytuł pracy jest w zasadzie adekwatny do jej treści. Mimo to budzi pewne zastrzeżenia czytelnika zwłaszcza w odniesieniu do użytego w nim sfol'mułowania "gwary" a nie "gwara". Grupa etnograficzna Chazaków, obejmująca swym zasięgiem kilkanaście tylko wsi w powiecie rawickim, używała chyba jednej gwary, a nie kilku, jak chce autor. Dostrzeżone natomiast przez niego, bardzo słuszne zresztą, zróżnicowania gwarowe określiłbym raczej mianem lokalnych odmian właściwej gwary chazackiej, a nie nazbyt ogólnym określeniem "gwary". Celem, jaki postawił sobie autor, był "opis fonetyki i morfologii oraz omówienie szeregu ważnych właściwości semantyczno-leksykalnych zespołu gwar" tego terenu. Został on wprost drobiazgowo rozpracowany. Niektóre fragmenty opisów są nawet trudne dla czytającego. Pod względem konstrukcyjnym praca składa się, poza wstępem i zakończeniem, z czterech części. W pierwszej została omówiona fonetyka z podziałem na rozdziały: samogłoski, spółgłoski, grupy spółgłoskowe i akcent. W następnej przedstawiono morfologię, wyróżniając w niej słowotwórstwo i fleksję. W trzeciej części ogólnej znalazło się omówienie zróżnicowania gwarowego południowo-wschodniej części powiatu rawickiego (według cech ogólnochazackich, zachodnich, centralnych, wschodnich i odrębności), stosunku gwal' chazackich do dialektów śląskiego i wielkopolskiego, a także południoworawickiego zróżnicowania językowego na tle historycznym. Czwarta część obejmuje teksty gwarowe. Praca zaopatrzona jest ponadto w 16 mapek ilustrujących zasięgi występowania wybranych wyrażeń gwarowych. Kolejność poszczególnych części oraz w nich zawartych rozdziałów jest bardzo poprawna. Gwara chazacka była przedmiotem zainteresowania dialektologii już od początku bieżącego stulecia, a mimo to wiedziano o niej dotąd niewiele. Od 1906 roku częściowe badania przeprowadzali najpierw K. Nitsch, później A. Tomaszewski (1930-1931) i L. Moszyński (przed 1960 r.). Jednak systematyczne badania stacjonarne we wszystkich 17 wsiach chazackich oraz w 11 z nimi sąsiadujących przeprowadził dopiel"O dl' H. Nowak w latach 1960-1962. Przeprowadzając wywiady zebrał bardzo obszerny materiał gwarowy w drodze odpytywania informatorów (186) przy pomocy kwestionariusza (1 100 pytań) oraz nagrania na taśmie magnetofonowej (10000 mb) dłuższych ich opowiadań. Rzadko kiedy mamy więc do czynienia z tak bogato udokumentowaną podstawą źródłową. Znając ten teren z racji prowadzonych etnograficznych badań terenowych mogą stwierdzić ponad wszelką wątpliwość, iż. autor zebrał (od wielu informatorów, którzy już dzisiaj nie żyją) bardzo wartościowy i unikalny WPl"Ostmateriał kulturowy. W wyniku przeprowadzonej analizy autor ustalił i to jest chyba jednym z najważniejszych osiągnięć tej pracy - granice zasięgu występowania gwary grupy etnograficznej Chazaków. Następnym, to określenie pojęcia "gwary chazackiej". Autor rozumie przez nią (s. 231) zespół cech właściwych mowie ludności nazywanej Chazakami, które rejestrowane w niej zawierają "odmienne nieraz słownictwo, formy gramatyczne, niektóre zjawiska głosowe, jak mazurzenie, tj. uproszczenie gwarowego systemu spółgłoskowego o szeregu syczącym, właściwe dla dialektu śląskiego (ściślej: północnośląskiego)". Zdaniem autora gwara chazacka jest istotnie resztką dialektu północnośląskiego. Wśród 60 cech gwarowych, które wyodrębniają Chazaków od mieszkańców okolicznych wsi, ponad połowa jest pochodzenia śląskiego. Za- �286 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism rejestrował je Nowak już tylko w formie szczątkowej u nielicznych starców-informatorów. Ustalenia dra Nowaka mają istotne znaczenie dla dalszych badań etnograficznych. Posłużą bowiem do określenia granic kulturowych występowania grupy etnograficznej Chazaków. Być może, wyznaczone zasięgi gwamwe będą się pokrywały z zasięgami kulturowymi. Jak dotychczas, w literaturze etnograficznej wyróżniono nie więcej niż 10 wsi należących podobno do tej grupy etnograficznej. Nowak podwyższył ich liczbę do 17. Prowizoryczne wyniki prowadzonych aktualnie badań etnograficznych zdają się niewiele odbiegać od tych ustaleń. Analizowane od strony językowej wyrażenia gwarowe są, jak wiadomo, nazwami różnych wytworów kulturowych i jako takie stanowią dużą wartość dla etnografów. Są to często archaiczne nazwy przedmiotów i czynności współcześnie nie stosowanych lub stopniowo zanikających, przydatne do rekonstrukcji ich rozwoju historycznego. Inne nadal używane poświadczają dokonujące się przeobrażenia kulturowe. Przytoczone w ostatniej części teksty gwarowe mogą być przydatne, chociaż brak im często chronologii, dla rekonstrukcji procesów produkcji, np. przerobu lnu i mełci a zboża na żarnach. Wyjaśniają niektóre stosowane zwyczaje: prawne - wiana, wycugu: weselne; współżycia sąsiedzkiego - darcia pierza itp. Mówią także o różnych pracach kobiecych. W zakończeniu autor przedstawił dotychczasowe wypowiedzi w literaturze na temat pochodzenia etnonimu "Chazacy". Szkoda, ż.e ograniczył się tylko do informacji, a nie pokusi! się o jego wyjaśnienie w świetle zebranego przez siebie materiału gwarowego. W sumie godna polecenia dla etnografów pozycja z dziedziny językoznawstwa. Walerian Ethnologia Slavica, t. I: 1969, Bratislava Sobisiak 1970. ss. 226. Z prawdziwą radością należy powitać powstanie nowego periodyku etnograficznego jakim jest "Ethnologia Slavica". Rocznik ten wypełnia lukę w literaturze słowiańskiej, gdyż ukazywać się będzie w językach zachodnioeuropejskich, czyli że nareszcie nauka nie-słowiańska będzie mogła korzystać z osiągnięć naszych słowiańskich uczonych. I tu leży największa zasługa Słowaków, inicjatorów i wydawców "Ethnologia Slavica". Stworzenie tego czasopisma jest jednym z ogniw rozwoju etnologii słowackiej. W ostatnich latach powstał bowiem w Bratysławie na Uniwersytecie im. Komenskiego: Instytut Etnologiczny, przy nim Centralne Archiwum Etnologiczne, a wreszcie międzynarodowe wydawnictwo. Ukazanie się jego pierwszego tomu zbiegło się z 50-leciem założenia uniwersytetu w Bratysławie, który od początków swego istnienia może poszczycić się kultywowaniem nauk etnologicznych i folklorystyki. Już pierwszy tom "Ethnologia Slavica" daje zapowiedź profilu naukowego tego czasopisma. Zgodnie z założeniami redakcji reprezentowane są tu wszystkie narody słowiańskie: Słowacy, Czesi, Rosjanie, Bułgarzy, Łużyczanie, Jugosłowianie, Ukraińcy i Polacy (te dwa ostatnie narody w dziale recenzji). Prócz artykułów tom zawiera "Recensio librorum", gdzie omówione zostały naukowe czasopisma etnograficzne: czeskie, polskie (nasz "Lud"), ukraińskie, bułgarskie i ZSRR. Większość artykulów poświęcona jest rekonstrukcji dawnej kultury prasłowiańskiej, jej całości �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 287 (M. Gavazzi), lub poszczególnych działów (S. A. Tokarev, J. V. Bromlej). Niektóre artykuły omawiają jedno zjawisko kulturowe w danym kraju, ale na tle historyczno przestrzennym całego świata słowiańskiego (Ch. Vakarelski, S. Zecević). Cztery artykuły poświęcone są zagadnieniu przenoszenia elementów kulturowych i językowych z jedne;;o narodu do drugiego i pograniczu kulturowemu (J. Podohlk, O. Sirovatka, A. Habovśtiak, Z. Ujvary). Mamy artykuły poświęcone omówieniu folkloru i stanu jego poznania u Łużyczan (I. Gardos, S. Musiat) i wreszcie artykuł o wybitnym etnografie-słowianoznawcy P. J. Safariku (J. Michalek). Gdyby podział przeprowadzić wedle kryterium tematyki, a nie sposobu jej ujęcia, znaleźlibyśmy tu artykuły (J całości kultury Prasłowian, o ich religii i organizacji społeczno-wojskowej (sotnia), o obrzędach słowiańskich, kulturze karpackiej i przysłowiach ludowych. 5,1 artykuły z zakresu etnografii, folklorystyki, historii, językoznawstwa slowem szeroki zasięg problematyki, sposobu ujęcia, terenów, do jakich artykuły się odnoszą. Ponieważ omówienie nasze jest równoczesme zaprezentowaniem polskim etnografom nowego periodyku, pragnęłabym omówić go nieco szerzej, poświęcić parę stów każdemu z zawartych tam artykułów. Tom otwiera M. Gavazzi (Milo van Gavazzi, Vue d'ensemble sur la culture palEos!ave et ses camcteres genemux). Autor podjął tu próbę rekonstrukcji sposobu życia i kultury dawnych Słowian w epoce poprzedzającej ich rozejście się z pierwotnych siedzib. Poddaje on analizie niektóre działy i WytWOl',Y'kultury jak: budownictwo, rolnictwo, pszczelarstwo, obrzędy weselne, strukturę rodziny, religię i inne. Obok nowych materiałów, jakie dają dziś archeologia, etnografia i językoznawstwo, opiera się on głównie na dziele Lubora Niederłego, ałe szeroko uwzględnia innych badaczy Słowial1szczyzny. Dla nas szczególnie jest miłe, że najczęściej powtarzaj'l się tu nazwiska polskich badaczy jak: Briickner, Moszyński, Urbańczyk, Kostrzewski. Hensel. Autor dochodzi do wniosku, że kultura Słowian w czasie, o którym mowa, nie była ani "prymitywna", ani "niższa" od otaczających ją innych kultur. Te elementy, prasłowiańskiej kultury materialnej, urządzeń społecznych, religii, obyczajów jakie jesleśmy w stanie zrekonstruować na podstawie istniejących źródeł, świadczą, że była to kultura już wówczas bogata i nie odbiegająca poziomem od kultur innych ludów Europy. Jeden z problemów poruszonych przez Gavazziego, a mianowicie religia dawnych Słowian. jest przedmiotem wnikliwego artykułu S. A. Tokarewa (Sergei A. Tokarev, Niederles views on the religious beliefs of the ancient Slavs in the light of the latest rl.'seal·ch). Tokarew poddaje szczegółowej krytyce tę część dzieła Niederlego, która mówi o religii Słowian. Obok własnych naświetleń koncepcji Niederlego ['elacjonuje też polemikę, która rozgorzała wokół tej pracy (zwłaszcza poglądy Briicknera) i si wierdza, że dotyczyła ona spraw drugorzędnych, jak np. atrybuty i zakres dzialania bóstw słowiańskich, w niczym jednak nie podważyła właściwej koncepcji Niederjego. Nowa ogólna koncepcja religii dawnych Słowian została ostatnio ogłoszona przez B. A. Rybakowa. Podczas gdy Niederle uważał, że bóstwa słowiańskie to personifikacja sil przyrody, które Słowianin-rolnik czcił z obawy przed skutkami ich gniewu dla swych pól, Rybakow wyprowadza religię Słowian od dualizmu zła i dobra. kultu groźnych demonów i dobrych duchów. Teoria ta, zdaniem Tokarewa, wymaga jeszcze udokumentowania i ma swoje słabe punkty, niemniej jest próbą nowego spojrzenia. Największy błąd jaki popełnia Rybakow, to zaklaclanie, że religia wszystkich Słowian musiała być taka sama. Od czasów Niededego nie odkryto żadnego nowego źródła pisanego, natomiast wiele nowego materiału przyniosła archeologia i jej wyniki Tokarew porównuje z twierdzeniami �288 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Niederlego. Ukazało się też wiele prac, które śladu dawnych kultów szukają w reliktach przetrwałych w kulturze ludowej czasów ostatnich (w rocznym cyklu. Obl'Zędowym, wierze w demony, rusałki itd.). Autor kończy twierdzeniem, że najpewniejszym sprawdzianem wartości dzieła Niederlego jest to, że mimo licznych odkryć nie została podważona zasadnicza koncepcja religii Słowian, ani fakty przez niego podane. Innej dziedziny życia dawnych Słowian, ich organizacji społecznej i wojskowej. poświęcony jest artykuł J. V. Bromleja (Julian V. Bromlej, The "sotnja" as a social call among the Eastern and Southern Slaves in the middle ages). Jest powszechnie znane - stwierdza Bromlej - że system decymalny zjawia się w organizacji wojskowej wielu ludów (Germanie, Słowianie, Mongołowie itd.) w pewnym stadium ich rozwoju. Wiemy, że u dawnych Germanów istniał ten system, ale że pojęcie huntari obejmowało nie tylko grupę wojskową, ale i terytorialną, była to organizacja wiosek. U Słowian spotykamy się w średniowieczu z nazwą sotnja, sotnik i to na dwu krańcach Słowiańszczyzny, u Rosjan i Chorwatów. Autor zajmuje się osobą sotnika i na podstawie źródeł dochodzi do wniosku, że w obu krajach, gdzie występuje. miał on bardzo wysoką rangę społeczną, a co więcej, że tak w Rosji jak Chorwacji istniała jednostka przestrzenno-administracyjna, której sotnik przewodził. W okresie rozwoju feudalizmu, w obu tych krajach, podobnie jak u Germanów, dawna organizacja upada, ale feudalizm adoptuje do swych potrzeb dawne instytucje i solnik przeradza się w niższego stopnia urzędnika administracyjnego księcia. Fakt, że system sotni przetrwał aż do wczesnego średniowiecza tylko w dwu peryferycznych słowiańskich krajach tłumaczy autor tym, że wojskowy charakter tych wędrując.vch i przesiedlających się grup sprzyjał zachowaniu się dawnych form organizacji szczepowej. W przeciwiellstwie do poprzednich autorów Ch. Vakarelski (Christo Vakarelski. Jeux et coutumes theatrales chez les Bulgares) wychodzi od współczesnego materialu etnograficznego, choć i on sięga daleko w przeszłość. Opisuje on. a nasU;pnie analizuje niektóre obrzędy bułgarskie, które mają charakter widowiskowy, gdzie element dramatyczny gra szczególnie ważną rolę. Dochodzi do wniosku. że większość postaci bułgarskiego ludowego obrzędu została wzięta z obcych społeczeństw, głównie od Turków (derwisz, hodża, bey i in.), ale obok tych, których proweniencja jest jasna. występują jeszcze inne, jak ku kier, gatalec, despot, które mają znacznie slarsz," rodowód, podobnie jak towarzyszące im maski zwierzęce (koza, kogut). Szczególnie interesuje autora postać kukiera, który w tradycyjnych formach obrzędu "•.. ystępuje w masce ze skóry baraniej, z rogami, wśród pląsów i igrów umiera, a naslępnie bywa wskrzeszany, a całej uroczystości towarzyszą bardzo wyraźne elementy seksualne. Po szczegółowej analizie autor dochodzi do wniosku, że jakkolwiek jest wiele analogii ze stal'Ożytną Grecją, to jednak obrzędy takie występowały w całym kl'ęgU kultur europejskich, w czasie kiedy były one na podobnym poziomie, mial.v podobne sposoby myślenia i kojarzenia. Osobnym poruszanym tu problemem są przeobrażenia jakim uległ obrzęd kul<iera w ostatnich dziesięcioleciach. Przed I wojną światową miał on jeszcze pełną treść magiczną; z czasem zaczął ją tracić i wledy zaczęto ni epomiernie rozbudowywać elementy widowiskowe obrzędu. Maska kukiera zalraciła elementy seksualne, została zato fantastycznie rozbudowana, jego niesforne. pełne symbolizmu igry zamieniły się w rodzaj baletu. Podobnie symboliczne maski zwierzęce zamieniły się w naturalistyczne maski egzotycznych zwiel'ząt (słoń, żyrafa. krokodyl) nie mających żadnego związku z dawnym obrzędem, klóry - pozbawiony pierwotnych funkcji - stał się widowiskiem o wartościach wyłącznie estetyczl1\'Ch. Obrzęd i występująca w nim postać o nazwie lesnik, które opisuje S. Zacl'vić �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 289 (Slobodan Zacević, "Lesnik" The forest spirit of Leskovac in South Serbia) mają silne nawiązania do obrzędu kukiera opisanego przez Vakarelskiego, Lesnik (naj-,' częściej dwu lesników) ma taki sam kostium jak kukier (maska, odziany w skórę' owczą, rogi) i podobnie wygląda sam obrzęd lesnika, Autor porównuje lesnika z greckimi bóstwami leśnymi i stwierdza daleko idące analogie, ale porównanie z innymi kulturami europejskimi, współczesnymi ludowymi i źródłami z minionych wieków doprowadza go do wniosku, podobnego jak u Vakarelskiego, że lesnik jest pozostałością dawnego kultu, i to nie tylko słowiańskiego, ale ogólno-indoeuropejskiego. Inną już zgoła problematykę reprezentuje artykuł J. Podolaka (Jan PodoHik, The pastoral culture of the Carpathians as a subject of an ethnological study). Zagadnienia kultUl'y karpackiej, które dotąd były przedmiotem głównie zainteresowania historyków i językoznawców, autor postanawia rozwiązać na podstawie źródeł etnograficznych. Interesują go takie problemy jak: sprawa przesuwania się żywiołu pasterskiego bałkańskiego wzdłuż Karpat na zachód, przetwarzanie się kultury pasterskiej w ramach normalnego procesu rozwojowego i jej' zróżnicowanie pod wpływem zetknięcia się z innymi narodami itd. Szczególnie interesuje Podolaka przenikanie się kultur na pograniczu dwu grup etnicznych odległych sobie językowo, np. Rumunów i Ukraińców oraz bliskich językowo, np. Ukraińców i Słowaków. W fazie końcowej artykułu dochodzi do wniosku, że w studiach nad szałaśnictwem zachodnich Karpat należy rozgraniczyć samo szałaśnictwo, które na terenie całych Karpat jest do siebie podobne, od pasterzy, którzy jakkolwiek są nosicielami wspólnego całym Karpatom systemu szałaśniczego, sami jednak należą do różnych narodów i obciążeni są balastem różnych tradycji kulturowych. Zagadnieniem pogranicza kulturowego zajmuje się również O. Sirovatka (01drich Sirovatka, Die zwischenslawischen Beziehungen in der Volksdichtung und die Kontaktzonen). Opierając się na materiale wziętym z literatury ludowej zwalcza twierdzenie niektórych uczonych, jakoby językową i etniczną granicę można uważać równocześnie za granicę kulturową; rzeczywistość kształtuje się zgoła inaczej. Język i etnikum nie stanowią nieprzebytej bariery, tym bardziej jeśli idzie o granice między narodami słowiańskimi, gdzie język jest zrozumiały dla obu stron, a wymianie wartości kulturowych, tak jak to jest w Karpatach, sprzyja podobny sposób życia. AutOl' udowadnia, że wzdłuż granicy językowo etnicznej tworzy się pas, dokąd dochodzą i gdzie są przejmowane, a równocześnie przetwarzane i niejako wkomponowywane we własną kulturę obce wartości kulturowe. Te stykowe, peryferyczne w stosunku do własnego narodu pasy są najbardziej aktywne w chłonięciu i tworzeniu nowych wartości kulturowych, w przeciwieństwie do centrum obszarów narodowych, których kultura jest bardziej zachowawcza. Z zagadnieniem przejmowania elementów kulturowych od sąsiadów łączy się artykuł językoznawczy A. Habovstiaka (Anton Habovstiak, La colonisation pastorale dans les Karpates et les patois slovaques). Zajmuje się on obcymi naleciałościami w narzeczach słowackich i terminologią pasterską, gdzie również wiele znajduje słów pochodzenia rumuńskiego, a także niemieckiego i węgierskiego. Zastanawia się też, jaki wpływ na różnicowanie się języka słowackiego w narzecza odegrała kolonizacja wołoska. Artykuł Ujvary'ego (Zoltan Ujvary, Slovak itinerant artisans in Hungarian folk-plays) przynależy z jednej strony do grupy artykułów o przenoszeniu elementów kulturowych, z drugiej zaś nawiązuje do studiów o obrzędach widowiskowych (gdzie część aktorów, to przyswojone przez lud postaci obcokrajowców, jak u Vakarelskiego). Ujvary pisze o obyczajach typu widowiskowego, gdzie występuje postać 19 - Lud, l. 55, 1971 �290 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Słowaka, najczęściej druciarza, niedźwiednika lub ludowego lekarza. Postacie słowackich wędrowców pojawiają się w folklorze węgierskim z końcem XVIII w., a z początkiem XX w. zyskują szczególną popularność. Bardzo interesujące są dwa artykuły badaczy łużyckich, które ;:apoznają nas z pracami folklorystycznymi tego narodu. 1. Gardos (Isolde Gardos, Studien zur sorbischen Sp1'ichwortsammlung und -forschung) poświęca swe studium przysłowiom łużyckim, dając równocześnie krótki rys historyczny zainteresowań językiem i literaturą ludową Łużyczan, a prócz tego kreśląc tło społeczne (Łużyczanie byli chłopami, nie mieli własnej warstwy szlacheckiej), na którym lepiej a07.umiałe stają się same przysłowia. Dowiadujemy się, że folkloryści łużyccy prilygotowują leksykon przysłów, przy czym najwięcej trudności sprawia im lokalizacja historyczna, gdyż prawie wszystkie przysłowia zebrane zostały w ostatnich czasach i brak materiału poró''\;'nawczego z przeszłości. Na zakończenie autorka daje wybór przysłów o tematyce społeczno-historycznej. S. Musiat (Siegmund Musiat, Sorbisches Gemeinschaftsleben im 20. JahThundeTt) ;:ajmuje się historią badań nad kulturą Łużyczan. Historia badań wiąże się nierozerwalnie z życiem społeczno-narodowym tego narodu. W związku z tym autor wyznacza kilka etapów rozwoju świadomości narodowej, organizacji społecznych i badań naukowych nad własną kulturą. Początek zainteresowań wlasną kulturą, to koniec XIX w. Po pierwszej wojnie światowej wśród łużyckiej inteligencji budzi się zainteresowanie własnym narodem i kulturą, powstaje szereg stowarzyszeń społeczno-kulturalnych, wtedy też rozwija się ludowy obrzęd ptaći kwas, który ma duże znaczenie jako święto młodzieży i pole do manifestowania uczuć narodowych. Hitleryzm hamuje ten budzący się ruch narodowy, który odżywa dopiero po II wojnie, najpierw spontanicznie, potem w sposób już zorganizowany. W 1". 1951 powstaje w Budziszynie Instytut do badań kultury ludowej Łużyczan. w tymże roku na uniwersytecie w Lipsku powstaje Instytut Łużycki, a od 1952 kieruje nim P. Nedo. W 1952 r. Instytut z Budziszyna zostaje podporządkowany Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, a w 1953 r. zaczyna on wydawać łużycki "Letopis". Słowem, lata pięćdziesiąte to początek nowej ery w poznaniu kultury Łużyc. Autor omawia badania etnograficzno-folklorystyczne jakie prowadziło się wśród społeczel1stwa sorbskiego w latach 1945-67. Podkreśła też rolę społeczną obl'zędu ptaći kwas, który obecnie przerodził się w wielki festiwal sztuki, muzyki, tańca i pokazu obrzędów łużyckich. J. Michalek (Jan Michalek, Pavol Jozef Safarik ul1d die slavische Ethnographie) daje obraz rozwoju naukowego Safal'ika, ocenę jego dzieła na tle ówczesnej epoki i podnosi wielkie znaczenie jego działalności naukowej nie tylko dla nauki. ale i dla ugruntowania poczucia narodowego narodów słowiańskich. Anna Ethnology. An International bUl'gh 196B, t. 7, z. 1-4. Journal of Cultural KOlca/ska-Lewicka and Social Anthropology. Pitts- Na siódmy tom pensylwańskiego kwartalnika etnogl'aficznego sldada się już tradycyjnie luźny zbiór artykułów pozbawiony jakiejś tematycznej lub regionalnej spójności. Rozprawy umieszczone na lamach "Ethnology" stanowią na ogól rezultat wstępnego, acz wnikliwego opracowania materiałów, pochodząc.vch z ostatnio prowadwnych badań terenowych. Jest to Zt"esztą niezmienna - jak dotąd - cecha pre- �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 291 zentowanego tutaj pisma. Obok studiów łączących dotychczasowe koncepcje teoretyczne z naj nowszymi wynikami eksploracji etnograficznej, w omawianym tomie znajcfują się ponadto artykuły o charakterze studiów porównawczych, dokonywanych w oparciu o obszerną literaturę specjalistyczną. Celem tych rozpraw jest rozwiązanie szeregu skomplikowanych problemów, wiążących się ściśle z opracowywanym obecnie przez G. P. Murdocka etnograficznym atlasem świata. Największym zainteresowaniem badaczy, publikujących rezultaty swoich studiów na łamach "Ethnology", cieszą się rozmaite grupy etniczne obu Ameryk, Oceanii oraz Azji Południowo-Wschodniej. Na płaszczyźnie profilu problemowego zaznacza się zdecydowany prymat badań nad różnorodnymi aspektami struktury i stosunków społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem systemów pokrewieństwa, rozpatrywanych w naszej rodzimej literaturze tylko marginesowo. Naukowe studia nad systemami pokrewieństwa mają już niemal stuletnią tradycję. Ich prekursorem był w XIX w. L. H. Morgan. W pierwszym ćwierćwieczu XX w. wielkie zasługi na tym polu położyli R. H. S. Rivers, F. Boas, L. Kroeber, R. H. Lowie i A. R. Radcliffe-Brown. W drugim ćwierćwieczu XX w. ten typ badań podjęli głównie uczeni brytyjscy - R. Firth i M. Fortes oraz amerykańscy L. Spier i F. Eggan, zaś we Francji przede wszystkim - C. Levi-Strauss. Prace powstałe w 2 pol. XX w. wykazują już poważne wpływy psychologii i językoznawstwa. Do wybitnych przedstawicieli tego ostatniego okresu badań nad systemami pokrewieństwa należą: W. H. Goodenough, F. G. Lounsbury, A. F. C. Wallace i J. Atkins, R. Burling, A. K. Romney i R. G. D'Andrade, I. R. Buchler, E. A. Hammel oraz J. A. Fritsch i N. W. Schutz. Intensywne badania, prowadzone w szeregu ośrodków etnograficznych nad tym właśnie wycinkiem rzeczywistości społeczno-kulturowej, doprowadziły do wypracowania skomplikowanej, specjalistycznej terminologii oraz bardzo precyzyjnych technik badawczych. Odbiciem tychże zainteresowań etnografów, etnológów i' antropologów całego świata stała się m. in. zawartość omawianego rocznika "Ethnology". Tom ten otwiera artykuł G. P. Murdocka, pt. Patte1'ns of Sibling Terminology, w którym autor przedstawił rezultaty swych wnikliwych studiów porównawczych, systematyzując materia! w sposób umożliwiający bezpośrednie wykorzystanie go w tablicach opracowywanego przezeń atlasu etnograficznego. Przedmiotem zainteresowań Murdocka stała się tym razem terminologia służąca różnym grupom etnicznym świata na określenie poszczególnych przedstawicieli rodzeństwa. Analizując odpowiednie dane, dotyczące aż 800 społeczności, badacz ten dochodzi do wniosku, że zespół terminów, którymi określa się zwykle rodzeństwo, wykazuje na ogół dużą stabilność. Należy on bowiem - jak twierdzi Murdock - do podstawowego zasobu słownictwa, które wszędzie skutecznie opiera się całkiem naturalnej skądinąd ewolucji języka. Ponadto typ danego' zespołu terminologicznego jest na ogół charakterystyczny dla pewnej grupy języków pokrewnych, a zatem nierzadko dla całej podrodziny, czy nawet rodziny językowej. Zmiany w owym bagażu terminologicznym oczywiście także zachodzą, ale są one rezultatem kulturowych zapożyczeń w sytuacji bezpośl'edniego kontaktu, zwykle otoczenia przez obcy żywioł etniczny i językowy. Autor zwraca jednak uwagę, iż zjawisko to nie jest regułą. Stwierdzono bowiem, że szereg małych, izolowanych grup zachowało własny typ terminologiczny w odniesieniu do zespołu określeń na rodzeństwo, mimo ożywionej wymiany kulturowej z sąsiednimi etnosami. Murdock odkrył ponadto związki zależności, jakie zachodzą między owym typem zespołu określeń, a formami organizacji społecznej, konkretnie zaś - zasadami wyznaczania w ramach systemu pokrewieństwa grup pochodzeniowych. �292 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Terminologii systemu pokrewieństwa poświęcone zostało również niewielkie studium V. Waterhouse i W. R. Merrifielda, Coastal Chontal of Oaxaca Kinship, omawiając wpływ języka hiszpańskiego na kompleks terminów określających poszczególne elementy składowe systemu pokrewieństwa Chontalów ze stanu Oaxaca w Meksyku. Skonstatowano przy tym, że fakt dwujęzyczności tej grupy Indian pociągnął za sobą poważne zmiany terminologiczne. Zapożyczone określenia hiszpańskie zastąpiły jednak w sposób wyłącznie mechaniczny dawne nazwy chontalskie, powodując tylko pewne przeobrażenia w tradycyjnym sposobie klasyfikowania krewnych; nie stały się. one wszakże spiritus movens jakichś istotnych przekształceń w całokształcie tubylczego systemu pokrewieństwa. Wśród rozpraw poświęconych problematyce struktury społecznej na uwagę zasługuje polemiczny artykuł R. M. Keesinga, Step-kin, In-laws and Ethnoscience. Autor podjął w nim dyskusję ze znanym badaczem systemów pokrewieństwa F. G. Lounsburym, który zastosował w swych studiach nową metodę formalnego opisu terminologii poszczególnych związków pokrewieństwa. Wprowadził on również do literatury przedmiotu dwa ukute przez siebie terminy: "step-kin" i "in-laws", określając kategorię powinowanych, przy czym pierwszy termin służyć ma do oznaczenia powinowatych z generacji zstępnych i wstępnych względem Ego; drugi zaśobejmuje powinowatych z generacji, do której należy Ego. Lounsbury, będąc sam typologiem, widzi w owych terminach uniwersalne wyróżniki niezbędne do skonstruowania spójnej klasyfikacji oraz nowej, semantycznej teorii badanych przez niego zjawisk. Poglądom tym przeciwstawia się zdecydowanie Keesing, popierając kwestionowane przez siebie ustalenia Loundsburego danymi, uzyskanymi w Lrakcie badań na Malacie w archipelagu Wysp Salomona. W siódmym tomie "Ethnology" znalazly się także dwa interesujące studia poświęcone ekonomicznej roli japońskich grup krewniaczych. Jedno z nich: The Content of Dozoku Relationships in Japan, autorstwa K. Brown (z. 2, s. 113-138), prezentuje najróżnorodniejsze aspekty instytucji ekonomiczno-rodzinnej, zwanej "dozoku", na którą składa się szereg odrębnych gospodarstw, powiązanych wszakże ze sobą więzami krwi. Celem takiej grupy jest zintensyfikowanie efektów działalności ekonomicznej oraz pełnienie pewnych funkcji politycznych i rytualnych. "Dozoku" występują jeszcze obecnie w różnych regionach Japonii, głównie jednak w wiejskich środowiskach północno-wschodniej części kraju. Problem grupy krewniaczej jako pewnej, autonomicznej jednostki produkcyjnej stał się przedmiotem zainteresowań Harumi Befu, którym to dał on wyraz w artykule Ecology, Residence, and Authority: The Corporate Household in Central Japan (z. 1, s. 25-42). Tym razem na warsztacie etnologa znalazła się historyczna już grupa społeczna, funkcjonująca w oparciu o więzy krwi, grupa, którą charakteryzowała rzadka kombinacja cech duolokaInego zamieszkiwania malżonków wraz z patrylinealnym prawem dziedziczenia. Oznaczało to, że partnerzy przebywali i pracowali osobno na rzecz gospodarstwa własnej grupy krewnych, spotykając się jedynie doraźnie w celach prokreatywnych. Na czele grupy krewnych stał mężczyzna, który, ciesząc się największym autorytetem, miał prawo dozorować pracujących oraz podejmować poważne decyzje natury głównie ekonomicznej. Urząd ten dziedziczono w linii męskiej, przy czym obejmował go zawsze najstarszy syn, który miał prawo sprowadzić do gospodarstwa żonę. Był to jedyny przypadek, w którym ród kobiety wyrażał zgodę na odejście swojego członka. Tylko związek małżeński z następcą naczelnika rodu umożliwał stałe połączenie się małżonków. Ow typ gospodarstwa, charakterystycznego niegdyś dla środkowej Japonii, po- �Recenzje, przeglądy wydawnietw i czasopism 293 czął zanikać pod koniec XIX w., ale w niektórych, dość izolowanych społecznościach lokalnych funkcjonował jeszcze w kilku pierwszych dziesięcioleciach XX w. Celem artykułu E. Kane, Man and Kin in Donegal: A Study of Kinship Functions in a Rural Irish and Irish-American Community (z. 3, s. 245-258), było zaprezentowanie systemu pokrewieństwa izolowanej społeczności lokalnej w Irlandii oraz porównanie go z systemem podobnej grupy ze Stanów Zjednoczonych, składającej się z potomków irlandzkich emigrantów sprzed 75 lat. Organizacji społecznej oraz systemowi pokrewieństwa ludności Selepet ze wschodnich obszarów Terytorium Nowej Gwinei poświęcony został typowo opisowy artykuł K. A. McElhanon, pt. Selepet Social Organization and Kinship (z. 3, s. 296-304), który powstał w oparciu o drobną część materiałów uzyskanych w trakcie badań terenowych, przeprowadzonych w latach 1964-67. R. E. Elkins przedstawił w rozprawie Three Models of Western Bukidnon Manobo Kinship (z. 2, s. 171-189) trzy analityczne modele, służące do badania systemu pokrewieństwa ludności Manobo z wyspy Mindanao w archipelagu Filipin. We wstępnej części swych rozważań autor krótko scharakteryzował ostateczny cel skonstruowania tych modeli, którym ma być wszechstronne zrozumienie struktury i zasad funkcjonowania filipińskiej organizacji krewniaczej. Artykuł A. C. Heinricha i R. Andersona, Co-Affinal Siblingship as a Structural Feature among Some Northern North American Peoples (z. 3, s. 290-295), traktuje o problemie braterstwa krwi. Zwyczaj ten funkcjonuje jeszcze wśród autochtonicznej ludności północnej części Ameryki Północnej, stwarzając tak samo silne więzy jak naturalne rodzeństwo. Ten typ stosunków międzyludzkich, obdarzony przez autora terminem "co-affinal siblingship", obejmuje całokowicie niespokrewnione ze sobą osoby, uwikłane w system trwałych, wzajemnych zobowiązań moralnych. Ow surogat naturalnych związków rodzinnych poddał Heinrich obserwacji u czterech północno-emerykańskich grup etnicznych (dwie, nie mające ze sobą kontaktów grupy Athapasków, oraz dwie, równie izolowane grupy Eskimosów). Zebrany materiał pozwolił autorowi sformułować roboczo-hipotetyczne przypuszczenie, w myśl którego system braterstwa krwi stanowi ważny element struktury społecznej, uwarunkowany zespołem czynników ekologicznych i charakterem miejscowej, tubylczej kultury. Współczesny udział społeczności "etnologicznych" w lokalnym i regionalnym życiu politycznym przedstawiony został w dwóch artykułach, z których jeden omawia ten problem u Zuniów, drugi zaś - u autochtonów Nowej Gwinei. Autor pierwszej rozprawy, zatytułowanej Tribal Council Elections in a Southwestern Pueblo (z. 1, w. 71-85) - T. N. Pandey zwraca uwagę na to, że obecne wybory do rady plemiennej stanowią wyraz poważnie zaawansowanych procesów przemian, które nie ominęły również politycznej sfery życia tej grupy Indian. Najpoważniejsza w swych skutkach innowacja polega na odsunięciu od systemu rządów autorytetów teokratycznych. Na to miejsce wprowadzono natomiast ludzi świeckich, którzy w trakcie kampanii wyborczej i pracy politycznej posługują się nierzadko nowoczesnymi, masowymi środkami przekazu. Akceptowany przez coraz szersze kręgi indiańskiego społeczeństwa system wyborów do lokalnych władz plemiennych przybiera stopniowo wszelkie znamiona modelu amerykańskiej demokracji parlamentarnej, zatracając całkowicie swój dawny, tradycyjny kształt. Drugi artykuł z tej grupy tematycznej, pt. Bigfellow Man belong Business in New Guinea (z. 4, s. 394-410), pióra B. R. Finney'a, poświęcony został problemowi udziału autochtonicznej elity ekonomicznej w życiu politycznym Płaskowyżu Centralnego Nowej Gwinei. Autor słusznie zaznacza rangę i znaczenie tej grupy osób �294 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism w lokalnym tradycyjnym systemie społeczno-kulturowym, podkreślając że obecnie, po z górą 30 latach australijskiego panowania, owe więzy jeszcze bardziej się zacieśniły. Współczesna genemcja przywódców, zanim zapewniła sobie wybul' do lokalnych władz politycznych, osiągnęła uprzednio poważne sukcesy w nowej gospodarce towarowo-pieniężnej. Ludzie ci, stanowiąc najbardziej wykształconą grupę tubylczej ludności oraz wykorzystując zarówno swą wysoką pozycję ekonomiczną jak i odpowiednie stanowiska w administracji, dążą świadomie do stwol'zenia nowoczesnej autochtonicznej siły politycznej. Z rozpraw poświęconych wierzeniom na uwagę zasługuje przede wszystkim artykul J. J. Collinsa, A Descriptive Introduction to the Taos Peyote Ceremony (z. 4, s. 427-499). Znajdujemy w nim usystematyzowany opis obrzędowości peyotystycznej u Taosów. Warto przy tym zaznaczyć, że Indianie Pueblo, do których należą również Taosi, skutecznie opierali się wszelkim modernistycznym prądom religijnym, nie przyjmując także i peyotyzmu, który stał się najpopularniejszą religią Indian USA. Diametralnie różną postawę przybrali wyłącznie Taosi. Przylączyli się oni do peyotystycznej wspólnoty religijnej jako jedyni reprezentanci swojego etosu kulturowego. Peyotyzmowi Taosów nie poświęcono do tej pory zbyt dużo uwagi. Dlatego też należy z uznaniem powitać artykuł Collinsa, który w pewnej mierze wypełnił ową lukę w literaturze przedmiotu. Uzyskane w trakcie badan terenowych informacje autor ujął w ramy wypracowanego przez siebie schematu, który zamierza również stosować w trakcie dalszych studiów nad indiańską obrzędowością religijną. W ten sposób uporządkowane i sklasyfikowane material,\" staną się podstawą przyszłych analiz porównawczych. Siódmy tom "Ethnology" zawiera także interesujący, acz objętościowo niewielki tematyczny blok artykułów, które reprezentują etnobotanikę, dyscyplinę naukową szczególnie pomocną we wszelkiego rodzaju studiach etnogenetycznych. Taką właśnie rolę wyznacza etnobotanice artykuł D. E. Yena i J. M. Wheelera: Introduction of Tam into the Pacific: The Indications of the Chromosome Numbers (z. 3, s. 159167). Traktują oni bowiem cały kompleks problemów związanych z pojawieniem się i uprawą taro jako jedno ze źródeł dostarczających informacji na temat pochodzenia Polinezyjczyków i ich kultury. W związku z tym obaj badacze podjęli studia nad składem chromosomowym poszczególnych odmian tej rośliny, śledząc równocześnie drogi ich rozprzestrzeniania się. Taro, uprawiane na wielu wyspach Pacyfiku, pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej. Szlaki migracyjne tej bulwiastej rośliny przebiegały w trzech różnych kierunkach: 1) na północ, poprzez Riukiu do Japonii; 2) na południe, poprzez Timor, Nową Kaledonię do Nowej Zelandii; 3) na wschód, poprzez północną Melanezję do Polinezji. Pierwszymi dwoma trasami wędrowały zarówno 28- jak i 42-chromosomowe odmiany taro, podczas gdy trzecią, prowadzącą do Polinezji, przenoszono wyłącznie formę 28-chromosomową. Warto przy tym zaznaczyć, że dyfuzja taro była nierozerwalnie związana z migracjami człowieka. Należy bowiem pamiętać, że wegetacja tej rośliny wymaga ingerencji ludzkiej, bez której taro skazane jest na zagładę. Autorzy artykułu, biorąc pod uwagę wszystkie dotychczasowe ustalenia, dotyczące tej rośliny, oraz wyniki własnych badań w tym względzie, poddali je konfrontacji ze znanymi koncepcjami na temat pochodzenia ludności polinezyjskiej i jej kultury. Szczególną ich uwagę zwróciła Nowa Zelandia, na której występuje taro zarówno z linii 28- jak i 42-chromosomowej. Powszechnie akceptowaną jest już obecnie koncepcja głosząca, iż kultura Maorysów wywodzi się z centralnej i wschodniej Polinezji. 28-chromosomowe taro teorię tę może ewentualnie potwierdzać, ale równoczesna obecność 42-chromosomowy ch odmian tej rośliny wskazuje wg autorów artykułu w sposób niedwuznaczny �Recenzje, przeglądy wydawnictw 295 i czasopism na powiązania kulturowe z Nową Kaledonią, dowodząc w ten sposób obecności na Nowej Zelandii wplywów melanezyjskich. Autorzy zdają się jednak nie dostrzegać faktu, że taro mogli przynieść z Melanezji na Nową Zelandię również sami Polinezyjczycy. Tak więc udowodnienie "melanezyjskiego" pochodzenia pewnych odmian taro nie świadczy jeszcze wcale o melanezyjskich wpływach kulturowych, które już niejednokrotnie uwypuklano bez większego wszakże rezultatu. Stwierdzić zatem można, że również etnobotanika nie dostarcza ostatecznych argumentów na potwierdzenie tej tezy, choć autorzy przedstawiunego powyżej artykułu pokładają w niej w tym właśnie względzie duże nadzieje. W zwięzłym omówieniu nie sposób zaprezentować treści wszystkich artykułów recenzowanego czasopisma. Trudności te pogłębia fakt, że "Ethnology", nie posiadając działu recenzyjnego lub informacyjnego, całe swe łamy oddaje licznym, wprawdzie niewielkim objętościowo, ale za to bogatym w treść artykułom. Wynika stąd konieczność wyboru tylko niektórych artykułów do szerszego ich omówienia. \Iv niniejszej prezentacji kierowałam się zasadniczo dwoma dyrektywami, a mianowicie naukową wartością umieszczonych na łamach "Ethnology" studiów oraz "deficytowością" polskich badań nad jakimś, mało u nas znanym wycinkiem rzeczywistości społeczno-kulturowej, analizowanym natomiast w recenzowanym piśmie. Biorąc pod uwagę szczupłość naszych sił przyznać należy, iż niewskazanym byłoby rozpraszanie ich w celu "obsadzenia" większości problemów badawczych. Nic zatem dziwnego, że pewne specjalizacje w ramach naszej dyscypliny pozostają w Polsce jeszcze terenem nieomal dziewiczym. Sytuacja ta nie może jednak usprawiedliwiać ignorancji i totalnego braku zainteresowań obcymi osiągnięciami li tylko dlatego, że nie mieszczą się one w profilu naszych osobistych czy zespołowych studiów. Dlatego też uznałam za słuszne możliwie najpeJniejsze przedstawienie w niniejszym omówieniu wszystkich t.ych artykułów, które są odzwierciedleniem najnowszych poczynań zagranicznych ośrodków naukowych w sferze studiów nad rodziną, przede wszystkim zaś nad systemami pokrewieństwa. Inne bloki tematyczne potrakt.owałam znacznie skromniej, prezentując wyłącznie rozprawy najcelniejsze, względnie najbardziej reprezentatywne dla danej grupy problemowej. Jednakże ze względu na al'bitralność i subiektywność moich ocen, pozwolę sobie na zakończeniE przytoczyć tytuły nie wymienionych dotąd artykułów, aby dać Czytelnikowi możliwie pełną informację a zawartości siódmego tomu "Ethnology": H. C. Brookfield (i) J. P. White, Revolution or Evolution in the Prehistory of the New Guinea Highlands: A Semina)' Report; J. A. Woodward, The Anniversary: An ContempomTy Diegueiio Complex; C. W. O'NeIl (i) H. A. Selby, Sex Differences in the Incidence of Susto in Two Zapotec Pueblos: An Analysis of the Relationships between Sex Role R. G. Willis, Changes in Mystical Concepts and Practices among the Fipa; R. T. Antoun, On the Significance Of Names in an Arab Village; S. Gundel'S (i) W. M. Whiting, Mother-Infant Separation and Physical Growth; H. Barry III, Regional and Worldwide Variations in Culture; T. M. Kiefer, Institutionalized Friendship and Warfare among the Tausug of Jolo; J. B. Watson, Expectations Pueraria: and Names a Folk and Illness; Traditions of a Lesser Crop of the Central Highlands, New W. H. Alkire, PTopoises and Taro; G. P. Murdock, World Sampling Provinces; J. A. Hostetler (i) G. S. Huntington, C01nmunal Socialization Patterns in Hutterite Society; M. E. Opiel', Remuneration to Supernationals and Man in Apachean Ceremonialism; P. Hockings, On Giving Salt to Buffaloes: Ritual as Communication; J. F. Martin, A Reconsideration of Havasupai and Land Tenure; N. C. Raymond, Guinea; Land RefOl'm and the Structure of Production in Yucatan. Miroslawa Posern-Zielińska �296 Recenzje, przeglądy Ethnology. An International Journal wydawnictw of Cultural i czasopism and Social Anthropology. Pitts- bUl'gh 1969,t. 8, z. 1-4. Osmy tom amerykańskiego czasopisma "Ethnology", tak jak i poprzednie jego roczniki, stanowi forum, na którym zaprezentowano rezultaty prowadzonych ostatnio badań terenowych. Wydaje się, że w doborze artykulów nie odgrywała większej roli ani problematyka naukowa ekspedycji, ani też ich geograficzna lokalizacja. Omawiany tutaj tom zdaje się natomiast spelniać w większym niż poprzednio stopniu wstępne zalożenia komitetu redakcyjnego, który postulował międzynarodową wymianę myślI na lamach wydawanego przez siebie pisma. Poprzednie woluminy byly jednak dalekie od realizacji tych dyrektyw, natomiast niniejszy rocznik wskazuje już na fakt, że redakcji udalo się wreszcie wprowadzić na lamy "Ethnology" artykuly pisane przez badaczy spoza pólnocno-amerykańskiego środowiska naukowego. Ich udzial nie jest jeszcze zbyt duży, ale stanowi wyraz zdobywania przez to młode pismo popularności oraz zaslużonego uznania w coraz szerszych kręgach etnologów calego świata. W 8 t. "Ethnology" najwięcej miejsca zajmują studia nad rozmaitymi aspektami stosunków spolecznych. Prym w tym zakresie wiodą już tradycyjnie rozprawy poświęcone systemom pokrewieństwa. Wachlarz poruszanych w tym względzie problemów jest duży, o czym niech świadczy krótka charakterystyka treści poszczególnych artykułów: E. Hunt, The Meaning of Kinship in San Juan: Genealogical and Social Models, s. 37-53; przedmiotem rozważań są trzy odmienne aspekty systemów pokrewieństwa: genealogiczny, spoleczny, terminologiczny. W dotychczasowych studiach uważano, że owe logiczne rozróżnienia służą wyłącznie celom analitycznym. Natomiast autorka, w oparciu o dane z miasta San Juan w meksykańskim stanie Oaxaca, dyskredytuje te poglądy, twierdząc, że wyróżnione dla celów roboczych aspekty systemów pokrewieństwa mają swoje empiryczne odpowiedniki, w związku z czym winny być śledzone jako trzy niezależne modele, gdyż jako takie funkcjonują one np. w badanej przez nią społeczności. Wynika stąd, że dotychczasowe stwierdzenia antropologów nie zawsze znajdują potwierdzenie w rzeczywistości kulturowej, a nowe badania terenowe mogą niejednokrotnie przyczynić się do korekty tradycyjnie niekiedy podtrzymywanych sądów. N. A. Hopkins, A Formal Account of Chalchihuitcin Tzotzil Kinship Terminology. s. 85-102; dokonano tu formalnego wyjaśnienia terminologii systemu pokrewieństwa u Indian Tzotzil, zamieszkujących górzystą część stanu Chiapas w Meksyku. W końcowej partii artykułu autor daje lingwistyczną analizę terminów pokrewieństwa oraz ustala socjologiczne korelaty pewnych zasad, obowiązujących w miejscowym systemie pokrewieństwa. J. A. Law, Nahua Affinal Kinship: A Comparative Study, s. 103-121; autorka, mając na względzie pokolumbijskie przeobrażenia lingwistyczne i społeczne u Indian Nahua. starała się uchwycić szereg różnic i podobieństw pomiędzy współczesnymi dialektami tej grupy etnicznej a jej klasycznym językiem z okresu konkwisty. W oparciu o poczynione w tym względzie ustalenia starała się ona odkryć wzory leżące u podstaw zarówno samego systemu pokrewieństwa, jak i jego terminologii u poszczególnych, badanych grup dialektycznych, co wg niej ma stanowić wstęp do rekonstrukcji protonahuańskiego systemu pokrewieństwa. M. C. Cohen, Agnatic Kinship in South Taiwan, s. 167-182; rozprawa dotyczy sposobów organizowania krewnych w linii męskiej na obszarze pld. Tajwanu. Autor zajmuje się różnymi ugrupowaniami tej kategorii osób oraz łączącymi je związkami �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 297 zależności. Ugrupowania te są wg Cohena bardzo podobne do analogicznych organizacji w innych częściach Taiwanu oraz w Chinach. Zostały bowiem wszędzie tam określone przez sprzężenie kultu przodków z zespołowym prowadzeniem gospodarstwa rolnego. J. C. Faris, Some Cultural Considerations of Duolineal Descent Organization, s. 24:3-254; \V artykule przeprowadzono analizę kulturowych konsekwencji, jakie w społeczeństwie południowych Nubijczyków z Sudanu wynikają z funkcjonowania tam systemu duolinearnego pochodzenia. Autor uwypuklił opozycyjną wartość linii macierzystej i odojcowskiej, wraz ze wszystkimi skupionymi wokół nich organizacjami społecznymi. S. Vatulo, Reference, Address, and Fictive Kinship in Urban North India, s. 255-272; rozprawa stanowi cenny wkład do studiów nad problemem tzw. fikcyjnego pokrewieństwa, występującego powszechnie w północnych Indiach. Ow surogat systemu pokrewieństwa, operujący jego terminologią, obejmuje obce względem siebie osoby. które łączy tylko przynależność do tej samej kasty. Dotychczasowe badania w tym zakresie dotyczyły wyłącznie rustykalnej części kraju. Przedstawiony tu artykuł sygnalizuje istnienie tego zjawiska również na obszarach zurbanizowanych, wypełniając w ten sposób lukę w literaturze przedmiotu. K. A. McElhanon, Komba Kinship Terminology, s. 273-277; autor przedstawił skoryg'owaną listę terminów, służących Kombom z Nowej Gwinei do określenia różnych kategorii krewnych i powinowatych. Zadaniem owego artykułu było dostarczenie odpowiednio sprawdzonych i ustalonych materiałów dla celów porównawczych. J. S. Yadava, Kinship Groups in a Huryana Village, s. 494-502; w rozprawie tej starano się uchwycić charakterystyczne dla północnych Indii cechy struktury spolecznej, o których istnieniu zadecydował obowiązujący na tych obszarach system pokrewieństwa. Dość duży blok tematyczny w 8 t. "Ethnology" stanowi grupa artykułów, poświęcona strukturom politycznym. Jeden z nich, pióra B. Spooner, Politics, Kinship, and Ecology in Southeast Persia, s. 139-152, ustala pewne korelacje zachodzące między systemem polityczno-ekonomicznym a systemem pokrewieństwa u grupy etnicznej - Baluch, w skład której wchodzi zarówno rolnicza jak i nomadyczno-pasterska ludność płd.-wsch. Persji. Pierwsza część rozprawy obejmuje syntetyczny opis naj istotniejszych aspektów organizacji politycznych i społecznych, uwypukla różnice w systemach pokrewieństwa oraz w warunkach środowiskowych, w jakich żyje badana populacja. Wskazuje również na związki zależności, łączące społeczności lokalne o dwóch różnych typach gospodarki. W oparciu o te informacje autor ustala, że w grupach rolniczych występuje zróżnicowanie klasowe oraz matrylinearyzm, natomiast tam. gdzie bez reszty panuje nomadyczne pasterstwo, tam system pokrewieóstwa charakteryzuje się patrylinearyzmem, społeczność zaś jest bezklasowa. W drugiej części artykułu przedstawione są dwa przykłady, które ilustrują stopniowe przechodzenie od jednego ww. modelu do drugiego. W końcowej partii rozprawy autor wyjaśnia dynamiczne związki zachodzące pomiędzy poszczególnymi różnicami, sięgając w tym celu do rekonstrukcji historycznej. A oto inne artykuły o problematyce "politycznej": H. E. Goldberg, Egalitarianism in an Autocratic Village in Israel, s. 54-75; autor zwraca tu uwagę na komplementarność autokratycznych i egalitarnych cech struktury społecznej, podkreślając zachodzące między nimi korelacje. W. E. H. Stanner, The Kitui Kamba Market, 1938-1939, s. 125-138; artykuł ten jest fragmentem niepublikowanego dotąd raportu, który powstał na przełomie lat �298 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 1939/40, po ukończeniu zespołowych badań terenowych w Kenii. Ich celem było poznanie politycznych, administracyjnych i ekonomicznych problemów tej ówczesnej brytyjskiej kolonii. Manuskrypt, dotyczący politycznych, prawnych i ekonomicznych przeobrażeń u plemienia Kamba w latach 1898-1939, poprzez wniknięcie w istotę szeregu tubylczych instytucji, miał za zadanie służyć usprawnieniu polityki kolonialnej. Opublikowanie jednego z fragmentów owego raportu udostępniło badaczom nader interesujący dla studiów porównawczych materiał źródłowy. D. T. Hughes, Reciprocal Influence of Traditional and Democratic Leadership Roles on Ponape, s. 278-291; autor publikacji stawia hipotezę, że po wprowadzeniu na danym terenie nowego systemu politycznego modyfikacji będą podlegały dwie grupy ról przywódczych: 1) nowe role, posiadające swoje odpowiedniki w tradycyjnym systemie politycznym; 2) stare role, posiadające swoje odpowiedniki w nowowprowadzonym systemie politycznym. W pierwszym przypadku będą one znajdowaly się pod silnym wpływem tradycji, która zadecyduje o ich ostatecznym kształcie; w drugim - stymulatorem zmian będzie nowy system i do niego będq się dostosowywać dawne role. Autor sprawdza tę doniosłą, w sensie teoretycznym i praktycznym, hipotezę na materiale z wyspy Ponape (Karoliny). Poza tymi dwoma, przedstawionymi wyżej blokami tematycznymi, kture tworn każdorazowo kilka artykułów, nie można wyodrębnić w 8 t. .,Ethnology" innych całości problemowych. Pozostałe rozprawy świadczą wyłącznie o różnokierunkowych zainteresowaniach badaczy i bogactwie opracowywanych zagadnień. Szczupłe ramy niniejszego omówienia nie pozwalają na pełną prezentację zawartości pisma. Z lwnieczności więc ograniczę się do przedstawienia treści tylko jednego artykułu. zasługującego - w moim przekonaniu - na szczególną uwagę: N. Perchonock, O. Werner, Navaho System of Classification: Some Implications for Ethnoscience, s. 229-242; publikacja ta jest cennym wkładem do modnej i uprawianej coraz chętniej tzw. "ethnoscience", specjalizacji koncentrującej swą uwagę na tych systemach klasyfikacji, które stanowią podstawę "ludowych" taksonomii. W związku z tym badacze zainteresowani są wyłącznie samowiedzą informatora o rozmaitych dziedzinach jego kultury. Inaczej mówiąc - na ich naukowym warsztacie znajduje się wiedza ludowa, której studiowanie zalecał już w połowie ubiegłego wieku nasz znakomity uczony Wincenty Pol. Omawiany tu artykuł powstał w oparciu o badania przeprowadzone wśród Nawahów. Eksploratorzy zajęli się analizą indiańskiego pożywienia pod kątem teoretycznych założeń i technik badawczych "ethnoscience". Podjęcie tego tematu służyło jedynie jako pretekst do sprawdzenia przydatności owych metodycznych i metodologicznych dyrektyw w badaniu ludowego widzenia świata kultury. Autorzy, w oparciu o swe terenowe doświadczenia, stwierdzili, że zarówno założenia metodyczne jak i teoretyczne ,.ethnoscience" winny być zrewidowane. Uważają oni, że cel tej specjalizacji (całościowy opis wiedzy ludowej o kulturze) dopóty nie zostanie osiągnięty, dopóki "ethnoscience" będzie się ograniczać wyłącznie do badań nad systemami taksonomicznymi. Autorzy proponują, aby rozszerzyła ona pole swych zainteresowań na totalny system związków leksykalno-semantycznych, co zagwarantuje jej osiągnięcie wyznaczonego uprzednio celu. Mirosława Posern-Zielmska �Recenzje, przeglądy Glasnik na Etnoloskiot Muzej, wydawnictw i czasopism 299 I, Skopje 1960, ss. 373. Kultura ludowa, materialna i duchowa Macedonii nie jest dostatecznie zbadana. Nie była ona przedmiotem badań naukowych, nie ma bowiem dotąd żadnej monografii ani pracy syntetycznej obejmującej całość zagadnień dotyczących etnografii Macedonii. Niewiele materiałów poruszających wąskie zagadnienia ogłoszono \V drugiej połowie minionego stulecia na łamach czasopism bułgarskich. Warto wspomnieć tu prace Antona Stoilowa: Wierzenia o k1'okusie 1, Zamurowanie żywych ludzi na nowych zabudowaniach " Strzyżenie 3, Pieniądze na p1'zewóz 4 oraz Broda na polu 3. Prace Marko Cepenkowa, Kuzmana Szapkarewa, Efrema Sprostranowa, Dymitra Matowa, Christo Stoilowa i in., rozsiane w różnych periodykach bułgarskich, są w wielu wypadkach dla badaczy niedostępne. Drobne informacje o etnografii macedońskiej znajdujemy także w niektórych czasopismach rosyjskich i serbskich końca w. XIX. Jedyna obszerniejsza praca jaka ukazała się na początku naszego wieku, to momonografia o zwyczajach i obyczajach Skopskiej Czarnej Góry Atanasija Petrovicia G. Dość ciekawe są prace niektórych etnografów sel"bskich okresu międzywojennego, np. Jeremija Pavlovicia oMaleszewie 7, o mieście Dojran i jego jeziorze B, o przeszłości Macedonii !l, Vojislava S. Radovanovicia o okręgu Tikwesz i miejscowości Rajec 10 oraz o folklorze górskiego Mariowa 11. O kulturze Macedonii pisał Dragisa Lapcević 12. Wymienić tu należy także entuzjastę materialnej i duchowej kultury ludowej Macedończyków, znanego etnografa, muzykologa i malarza czeskiego, Ludvika Kubę. W roku 1932 ukazała się jego praca Cteni o Makedonii. Cesty a studie z rokii 1925-192713• Jest to przegląd etnograficzny terenów Macedonii należących do Jugosławii, które Kuba badał podczas jego podróży w tym kraju w latach 1925-1927. Szczególnie sporo materiałów o drobnych zagadnieniach etnograficznych Macedonii zawierają tomy I-XXXVI bułgarskiego czasopisma "Sbornik za narodni umotovorenija", wychodzącego w Sofii oraz organu Macedońskiego Instytutu Naukowego "Makedonski Pregled", a także tomy I-XXI czasopisma Skop ski ego Towarzystwa Naukowego "Glasnik", wychodzącego w Skopje w okresie międzywojennym. 1 "B'lgarska Sbirka", VI, s. 814-817. "Periodicesko spisanie", LXIn, s. 179-2l3. "B'lgarski Pregled", VI, kn. 5, s. 73-76. "B'lgarska Sblrka", VII, s. 452-455. "B'lgarska Sbirka", X, s. 155-163. 6 Pop Atanasije Petrović, Narodni zivot i obicaji u Skopskoj C'rnoj Gori. S'rpska Kraljevska Akademija, S'rpska Etnografska Zbirka, knjiga VII. Obicaji naroda s'rpskoga, knjiga I, Beograd 1907, s. III 527. 7 Jeremija Pavlovic, Malesevo i Malesevei. Etnoloska ispiiivanja, Beograd 1929, s. 466. 8 .Teremija Pavlović, Sf.ari Dojran i DOil'ansko jezero. lz zabelezaka Jeremija M. Pavlovieia, Beograd 1930,s. 58. 9 Jeremija M. Pavlović, IZ proslosii Juźne Srbije. Prva knjiga po narodnim pesmama i drugim podacima, Beograd 1924, s. III 74. 10 Vojislav S. Radovanović, Tikves i Rajee. "Srpski etnografski zbornik". Izdaje Srpska Kraljevska Akademija, knjiga XXXIX, prvo oddelenje, Naselja i poreklo stanovnistva, knjiga 17, Beograd 1924. 11 Mariovici u pesmi, prici i sali. Nekoliko pregrsti iz riznice duhovnog blaga juznos'rbijanaca. Skupio dr Vojislav S. Radovanović. "Zbornik za etnografij u i folklor Juzne Srbije i susednih oblasti", knjiga I, Skoplje 1931, s. 65-231. 12 Dragi$a Lapcevic, O kulturama u Juznoj Srbiji, Stamparija "Marotoclvi", 1923, s. III \·35. IS Ludvik Kuba, Cteni o Makedonii. Cesty a studie z roku 1925-1927, Praha 1932, s. 226. + + �300 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Wszystkie jednak prace jakie ukazały się do wyzwolenia Macedonii nie są ani pełne, ani ścisłe, a co jest najistotniejsze, przeważały w nich poglądy subiektywnej oceny dorobku kulturowego ludu macedońskiego. O podwalinach macedońskiej nauki etnograficznej można mówić dopiero po II wojnie światowej, jakkolwiek dorobek badaczy macedońskich w tym powojennym okresie jest skromny. Pierwsza poważniejsza edycja, jaka ukazała się w okl'esie powojennym, to "Glasnik" Muzeum Etnograficznego w Macedonii 14. Prace zawarte w nim, aczkolwiek odnoszą się do poszczególnych dziedzin życia kulturowego Macedonii i poruszają jedynie zagadnienia lokalne a nie całego obszaru kraju, stanowią jednak poważny wkład do badań naukowych, gdyż przedstawiają obiektywny stan dorobku kulturowego. Macedonia, dzięki jej położeniu geograficznemu, jest bodajże jednym z nielicznych krajów słowiańskich, gdzie tak plastycznie odbiło się piętno kultury Prasłowian. Po wieku VII obserwować można tu różne nawarstwienie wpływów kulturalnych licznych najeźdzców i jej sąsiadów, a także wiele wspólnych cech z kulturą pozostałych Słowian. Z tego powodu kultura ludowa Macedończyków budzi duże zainteresowania wśród etnografów współczesnych krajów europejskich. Niestety w SR Macedonii nie ma Instytutu Etnograficznego, ani też katedry etnografii na Uniwersytecie Skopijskim. To utrudnia zorganizowanie prac badawczych i taki stan rzeczy nie sprzyja rozwojowi kadry. Macedonia jest krajem, który na przestrzeni długich wieków nie posiadala swej państwowości. Szczególnie ciężki był jej los w okresie długowiekowej niewoli Turków. Jeśli chodzi o kulturę duchową, to są pewne osiągnięcia naukowe w jej badaniu. Zebrano dotąd olbrzymi materiał tekstów literatury ludowej. Założony w roku 1950 Instytut Folklorystyczny rozwija bogatą działalność. Wydano kilka zbiorów macedońskich pieśni ludowych, zebrano w ostatnich 20 latach ponad 30000 tekstów pieśniowych lirycznych i epickich. Zaczęto wydawać półrocznik "Macedonski Folklor". Kultura materialna natomiast, jak wspomniano, znalazła się na warsztacie badaczy dopiero po ukazaniu się I tomu "Glasnika". Z naj ciekawszych prac tego tomu wymienić należy artykuł Anicy Petruszewej o fartuchach jako podstawowej części ubioru męskiego w niektórych regionach Macedonii (s. 33-56). Dotyczy to szczególnie terenów centralnych oraz południowozachodniej części kraju, gdzie fartuch jest nierozlączną częścią ubioru męskiego i obejmuje prawie 2(3 obszaru. Fartuch noszą starzy i młodzi w domu i na święta, na polu i wtedy, gdy jadą na targi albo w goście. Autorka podaje, iż w regionie Owcze Pole noszenie fartucha przez mężczyzn jest tradycją starą, sięgającą okresu przed najazdem Turków. Noszenie fartucha przez mężczyzn ma charakter praktyczny, chroni ubranie przed brudzeniem się, a w mieście Prilep, jak zaznacza autorka, noszą go, aby było im ciepło na kolanach 1,. Petruszewa dodaje, że i dziś, kiedy kultura miejska wkracza do wsi i dawne męskie stroje powoli zanikają, chlop macedoński ubrany w nowoczesny garnitur nie rozstaje się z fartuchem 16. Nieżyjąca już Radmila Polenaković zajęła się grzebieniarstwem w Macedonii 17. 14 "Glasnik na Etnoloskiot Muzej", t. I, Skopje 1960, s. 372. 15 Anica Petruseva. Skutinata kako sostaven deI od maśkata nosija "Glasnik na Etnoloskiot Muzej", I, Skopje 1960, s. 50-51. 16 Ibid., s. 54. 17 Radmila Polenaković, Ceslarskiot zanaet vo Makedonija, ibid., s. 57-78. vo Makedonija, �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 301 Rzemiosło to powstało naJPIerw we wsi Smilewo okręgu Bitola, skąd rozprzestrzeniło się w miastach macedońskich. Pierwszym mistrzem był niejaki K'rste Siljan, który zawód ten "wykradł" od pewnego grzebieniarza, Zyda z Salonik. Autorka podaje wyczerpujące informacje o narzędziach oraz opisuje szczegółowo cały proces pracy. Poza tym rozprawa jej jest bogato ilustrowana. Według Polenaković, grzebienie w Macedonii robiono z kopyt końskich oraz rogów wolowych i bawołowych. Inna rozprawa zawarta w "Glasniku", pióra Zoe Liczenowskiej, omawia rzeźby w cerkwiach Macedonii w X;VIII i XIX wieku 18.' Kraj ten, jak wiadomo, jest jedynym krajem słowiańskiego południa, gdzie zachowały się piękne drzeworyty w niektórych cerkwiach i klasztorach (słynne ikonostasy z rzeźbionego drzewa orzechowego cerkwi św. Spasa w Skopje oraz Sw. Joana Bigorskiego w rejonie Mawrowa) przyciągają wielu specjalistów i entuzjastów sztuki ludowej z całego świata. Ciekawe są informacje o istniejących szkołach rzeźbiarskich w Macedonii. Autorka podkreśla dużą rolę, jaką odegrała szkoła na Atosie. Liczenowska omawia działalność rzeźbiarzy macedońskich w kraju oraz w sąsiednich krajach, a także ich ulubioną ornamentykę. Drzeworyty macedońskie posiadają swoje specyficzne cechy. Pierwotnie bazowały one na stylu bizantyńskim, później obserwuje się wpływy włoskie. O obyczajach świątecznych oraz związanych z pracami polowymi pisze Zorka Delinikolowa 10. Opisuje ona obrzędy podczas świąt zimowych, wiosennych, wielkanocnych, letnich i jesiennych przytaczając i okolicznościowe pieśni ludowe, jakie są śpiewane. Milica Georgijewa pisze o pisankach w Skopje i w jego okręgu:lO. Tradycje te autorka odnosi do okresu pogańskiego. Najczęściej stosowane są przy pisankach liście roślin, które odbija się na skorupce jajka przy pomocy wosku, kwasu azotowego itp. Wera Kliczkowa z kolei poświęciła swoją rozprawę zwyczajom i obyczajom ludowym, związanym ze świętem Bożego Narodzenia 21. Zwyczaje i obyczaje te niewiele się różnią od istniejących w innych regionach Macedonii. Rolnictwem oraz obyczajami związanymi z pracami chłopa w okręgu Kumanowo zajCjł się Welimir Nikołow 22. Praca jego była wynikiem badań terenowych jakie przeprowadził w latach 1952-1953. Nikołow podaje krótki zarys historyczny tego regionu, a później przechodzi do omówienia uprawy ziemi, podaje kategorię pól uprawnych, nazwy i gatunki zbóż. Opisuje żniwa, ustawianie kopic oraz przytacza pieśni ludowe, śpiewane podczas prac polowych, szczególnie w czasie żniw. Do niedawna w regionie tym ścinano zboże sierpem, a przy tak powolnej pracy śpiewano dużo ludowych pieśni lirycznych. Następnie autor zajmuje się procesem młócenia zboża, zbieraniem maku, konopi, lnu i wytwarzaniem włókna hijanego. Z kolei omawia sadownictwo i ogrodnictwo zatrzymując się szczególnie na uprawie jarzyn i winorośli. Podaje także bogate obyczaje ludowe związane z zażegnywaniem suszy, z odpędzaniem gradobicia, a na końcu wymienia zwyczaje i obyczaje 18 Zoe Licenoska, Makedonskata crkovna rezba va XVIII i XIX vek, ibid., 79-134. 19 Zorka Delinikolova, Obicai svrzani sa poedini praznici i nedelni dni va Radovis, ibid., s. 135-171l. 2J Milica Georgieva, Bojadisuvanje i sarenje na veligdenski jajca va Skopje i okolijata, ibid., s. 179-192. 21 Vera Klickova, Bozićni obicai va Skopska Kotlina, ibid., s. 193-266. 22 Velimir Nikoiov, Zemjodelstvoto i obicaite svrzani sa zemjodelskata rabata va Kumanovo, ibid., s. 267-368. �302 Recenzje, pr.zeglądy wyclawnictw i czasopism związane z obchodami poszczególnych świąt· przypadających w okresie prac polowych. Tom ten zamyka informacja Zorki Delinikolowej a wystawie w Muzeum Etnograficznym w Skopje 23. Rozprawy zawarte w I tomie "Glasnika" są niewątpliwie poważnym sukcesem młodej nauki macedońskiej i mogą stać się podstawą do dalszych badań oraz opracowań syntetycznych. Kole Jahrbuch jiihrigen mapy. des Museums Bestehen fur 1869-1969, Volkerkunde zu Leipzig. Akademie-Verlag, Berlin Simiczijew Bd. XXVI. Zum hundert1969, ss. 410, tab!. 116, Autorami tomu, wydanego z okazji setnej rocznicy Muzeum Etnologicznego w Lipsku, są wyjątkowo tylko pracownicy tej zasłużonej placówki kulturalno-badawczej. Z ogólnej liczby 14 prac, dwie mają charakter historyczny i traktują o powstaniu muzeum lipskiego, dwie poświęcone są zbiorom etnograficznym z Oceanii, pięć tematycznie związanych jest z Azją, dwie z Afryką oraz dwie z Ameryką· Przegląd bibliograficzny publikowanych przez muzeum lipskie prac zamyka część materiałową. Ernst Germer przedstawia w przyczynku pt. Die Vorgeschichte der Grundung des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig 1868-1869 okoliczności nabycia zbiorów Gustawa Friedricha Klemma, stanowiących zalążek obecnego muzeum etnologicznego. Dietrich Drost w doniesieniu wstępnym pt. Gustaw Klemms kulturhistorisches Museum natomiast próbuje, w oparciu o eksponaty G. F. Klemma, przedstawić pełniejszy obraz o objętości i merytorycznej zawartości zbiorów, czasokresie ich powstania, zbieraczach i sposobach nabywania eksponatów, ich katalogowaniu, liczebności (15000), przynależności czasowej i pochodzeniu geograficznym, zilustrowanym kartogramem. Hans Damm, emerytowany, długoletni dyrektor stuletniego muzeum, w oparciu o materiały faktograficzne prezentuje artykuł pt. Bemerkungen zu den Schiidelmasken aus Neubritanien (Sudsee), omawia nowe, poszerzone wnioski o zasięgu, stosowaniu i funkcji nowo brytyjskich masek. Damm wyodrębnia dwa zasadnicze. różniące się typy masek: L o modelowanej twarzy, otwartych oczodołach i mięsistym nosie, o wyglądzie budzącym zaufanie. Maski tego typu posiadały od wewnątrz kołek, za pomocą którego tancerz przytrzymywał maskę zębami, co uniemożliwiało mu śpiewanie, zezwalało jednakże na gestykulację rękami. Śpiew kobiet i dudnienie bębnów stanowiły muzyczny akompaniament ekstazycznych tańców, wykonywanych w tych maskach. Typ II miał modelowaną dolną partię twarzy, oczodoły zasmarowane, nos o wyglądzie trupiej czaszki, przez co maska miała odrażający wygląd. Ten typ maski przytrzymywano przed twarzą wzg!. też przywiązywano do głowy, rzekomo, "by tancerz mógł głośno śpiewać". Prawdopodobnie w tych maskach nie tańczono. Autor artykułu wyraża przypuszczenie, iż maski typu II pełniły funkcję amuletów wojennych. 23 Zorka Va Etnolośkiot Delinikolova, Prikaz na izloźbata muz ej, ibid., s. 369·-372. "Umetnicka obrabotka na meta/ot ni? vekovi'" �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 303 Maski obydwu typów wykonywano z czaszek umarłych przewodniczących tajnego związku, którym przypisywano szczególne sily magiczne, nie będące w posiadaniu wodzów, Liczebnie przeważają maski typu L Wszystkie maski, zarówno typu I i II. przechowywano w "świętych domach", gdzie składano również czaszki innych członków tajnego związku. Krajowcy wierzyli, że zarówno maski jak i czaszki promieniowały magicznymi silami, zapewniającymi zdrowie, potomstwo, bogactwo, dobre zbiory i powodzenie wojenne. Sily te z chwilą założenia maski przez nosiciela przechodziły na niego i członków jego społeczności. Barbara Treide tym razem zajmuje się zbiorami Bainingów w muzeach w Lipsku i Dreźnie. Wybór nie jest przypadkowy, gdyż Bainingowie są wśród mówiących językiem melanezyjskim ludem naj starszym, mówiącym, jako jedyny, językiem praaustralijskim. z której to przyczyny zaliczany jest do bardzo "prymitywnych" mieszkańców półwyspu gazelskiego. W części pierwszej B. Treide (Die BainingSammlungen in den Museen fur Volkerkunde zu Leipzig und Dresden) omawia wyłącznie eksponaty nie związane z kultami (tym poświęcona będzie część druga w jednym z kolejnych tomów) a to: 1. narzędzia kamienne; 2. broń; 3. wyrób łyka z kory: 4. plecionkarstwo i wyplatanie; 5, sprzęt domowy. Na podstawie badań porównawczych B. Treide dochodzi do wniosków. że 1. kultura materialna Bainingów od czasów wczesnokolonialnych po lata pięćdziesiąte naszego stulecia nie uległa zasadniczym zmianom: 2. kultura materialna wykazuje bardzo powolny rozwój (wskutek stosunkowo małej gęstości zaludnienia i niechęci kontaktowania się); 3. Bainingowie wykazują skromne wpływy obce; 4. przejęcie elementów kultury materialnej od Bainingów przez sąsiadów, używających języków melanezyjskich. dobitnie świadczy, iż praaustronezyjczycy nie tylko przyjmowali elementy kulturowe od austronezyjczyków, lecz że w pewnych uwarunkowaniach geograficznych i historycznych praaustronezyjczycy przekazywali ważne elementy kultury materialnej na rzecz austronezyjczyków. Ustalono nad wszelką wątpliwość, że niektóre dobra kulturowe stały się przedmiotem wymiany; 5. Bainingowie są reprezentantami etn~cznego substratu wcześniejszej grupy osadniczej. W końcu B. Treide konstatuje. że dla zbadania etnogenezy poszczególnych ludów i rozprzestrzeniania się elementów kulturowych należy zwrócić uwagę na wszystkie detale wytworu (i te nie warunkowane funkcją, np. techniki plecionkarskie\. gdyż prowadzą do ciekawych wniosków. Heinz Stingl w opisie mieczów z Borneo (Schwerter aus Zentral-Kalimantan) dochodzi do wniosków, że broń ta z punktu widzenia sztuki i technicznych umiejętności wytwórców świadczy o wysokim poziomie tamtejszego rzemiosła: kowali, odlewników. sznycerzy w drewnie i rogu jak i plecionkarstwa oraz hafciarstwa. Opisane przez Stingla miecze pełniły funkcję broni, narzędzi pracy, ozdoby stroju, reprezentac,'jnego daru, środka płatniczego w handlu wymiennym, honorarium za usługi lecznicze itp. Używano ich nadto jako insygniów obrzędowych w tańcach, ofiarach zwierzęcych, leczeniu chorych, pochówkach itd, Walter Bottger w pracy pt. Ein Setzschirm in Koromandellacktechnik mit Gestalten aus dem Shui-hu-chu,an zajmuje się zarówno technicznymi pI'Oblemami w,-twórczymi, jak i formalnym opisem parawanu ściennego produkcji chińskiej, datowanego na przełom XVIII i XIX w., ilustrowanego na podstawie chińskiej literatury ludowej. Kristine Lange w artykule pt. Ober die Priiexistenzen der Dalai-Lamas poddaje krytycznej analizie tybetańsko-buddyjskie źródła pisane i przedstawiane przy pomocy malowideł. Peter Gobel omawia kolekcję wytworów ze szkła w lipskim muzeum i ich �304 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism prymitywną produkcję u Murzynów Nupe w centralnej Nigerii. W l"Ozprawie pt. im Museum fur Volkerkunde zu Leipzig Gobel koncentruje uwagę kolejno na opisie eksponatów lipskich, wytwórcach, technikach wytwórczych oraz ekonomii, ze szczególnym uwzględnieniem organizacji pracy i zastosowaniu wytworów szklanych. Lothar Stein publikuje wyniki wstępne z badań współczesnych w ZRA nad adaptacją przesiedlonych z doliny Nilu fellachów, osiedlonych beduinów i autochtonicznych mieszkańców oaz (opracowanie pt. Ethnographische Untersuchungen im Wadi al-gadid (VAR) 1968, Vorbericht). Z niecierpliwością można oczekiwać ostatecznych wyników tych badań terenowych, gdyż już wedle wstępnej oceny zapowiadają się ciekawie. Stworzone przez GDDO (General Desert Development Organization) warunki bytowe, w wielkiej mierze finansowane przez państwo, podnoszą stopę życiową najbardziej upośledzonych klas, lecz równocześnie prowadzą do występowania (wskutek wyobcowania z poprzedniego środowiska) różnych problemów społecznych, z których najważniejszymi są: 1. brak więzi z grobami umarłych przodków (przy silnie rozwiniętym kulcie przodków); 2. ograniczone możliwości wyboru żony (przy tradycji ożenku z córką brata ojca); 3. lepsze warunki bytowe wyzwalają w fellachach chęć posiadania licznego potomstwa a nawet dalszych żon, co oczywiście jest sprzeczne z zamierzeniami rządu, zdążającymi do likwidacji niedostatku, wielodzietności i poligamii. Lothar Drager w artykule Ausstellung "Indianer Amerikas" im Museum fiil' Volkerkunde zu Leipzig omawia otwartą w 1967 r. wystawę. Wolfgang Konig, pełniący obowiązki dyrektora muzeum lipskiego, znany specjalista problemów turkmeńskich, dochodzi w artykułe pt. Einige Aspekte der gesellschaftlichen Dynamik in del' turkmenischen Bodenbauergemeinde do konkluzji, że źródeł społecznej dynamiki turkmeńskich rolników należy szukać w procesie przejścia Turkmel1czyków od hodowli zwierząt do uprawy roli. Proces ten, zdaniem Koniga, nie jest mechaniczną transformacją stosunków społecznych do nowych warunków produkcyjnych, nie jest także zwykłym terytorialnym przemieszczeniem hodowców z obszarów pustynno-stepowych w oazy, jest natomiast przejściem od konserwatywnego, jednostronnie ukierunkowanego i w obrębie sił wytwórczych malo rozwiniętego sposobu produkcyjnego do nowego, wyższego etapu produkc.vjnego i wynikających z niego materialnych i społeczno-ekonomicznych zmian. Przedmiotem kolejnej rozprawy są próby kilku wschodnich szczepów indiańskich, które usiłują ujść przed anglo-amerykal1skim zawładnięciem ziemi przez wkroczenie na hiszpańskie terytoria, położone na zachód od rzeki Mississippi. Odbywający się u progu XIX w. proces odtwarza na podstawie bogatej literatury Rolf Kusche w przyczynku pt. Die Abwanderung ostlicher Indianer nach SpanischNupeglas -Louisiana. Werner staatliche Hartwig w pracy Konsolidierung einer pt. Nagaland ethnischen - "Linguistic Minderheit State" oder national- przedstawia drogę pierwszych ruchów nie- Indiens? rozwojową najmniejszego stanu Indii od chwili powstania podległościowych do proklamowania niezależnego stanu. Przegląd bibliograficzny stuletniego dorobku wydawniczego pracowników i współpracowników muzeum w opracowaniu Petera Gobela zamyka tom, bogato ilustrowany fotografiami kolorowymi i czarnobiałymi w wykonaniu Wieckhorst, Rabich i Stein. Konrad Wypych �Hi.'('('rI.::je, pr.:'('ulądy Le/opis. Jahresschrit:\: des Instituts kunde. :'-/1' I:~. Raulzen 1970. wydawnictw i c,:asoplsnz. fii,r sorbische Volksforschung. Seria C. Volks- Kolt'jn~' rocznik łużyckiej kultury ludowej zawiera dalszy ciąg (por. recenzję [(!go c;~asopisma w t. 5:3 ,.Ludu") różnych jakościowo drobnych artykułó\\, przycZ,\'nk()\\"i komuni katów nadesIanych redakcji "Letopisu" w związku z jubileuszem prof. dr Pawia edo. Czt.ery z nich, tj. J. Hon'lka, J. Krzyżanowskiego, H. Sper,:chneidera i H. Sll'Obacha wiążą się tematycznie z zainteresowaniami Jubilata. P"zoslall'. z w\'j<\tkiem R. Kukiera, dotyczą różnych problemów łużyckiej kultury ludowe.i. k1.,·,rajest kulturą rodzimą profesora Nedo. Wybitny znawca słowiańskiego folkloru, J. Horak, przedstawił w Sorbische Li er/e l' in Ludvik Kubas Sammlung "Slovanstvo ve svych zpevech" łużycki materiaŁ pieśniowy (ballad.v), opublikowany przez czeskiego badacza L. Kubę. Pieśni ludowe zbieral Kuba na Łużycach w II połowie XIX wieku i wydrukO\val je :1aql.~pnie \\' jednym z tomów "Słowiańszczyzny w swoich pieśniach". Horak por(,\\'nal .ie ponad lo ze zbiorem .r. E. Schmalera. Z kolei J. Krzyżanowski \V krótkim prr..I'cr.ynku pl. Lo/w und Stm.fe jii1' dieselbe Tat omówił kilka przykładów polskich anegdot (wg międzynal'Odowego układu A. Aarne i S. Thompson - ATh 1tl41 B), kt<"lrych myślą przewodnią jest równoczesne otrzymywanie za ten sam czyn (np. za uratowanie życia) zapłaty i kary, porównując je z podobnymi z terenu Łużyc. \\' następn,\'m H. Sperschneider komenluje w Der miirrische Bauer von 1848. Ein oppositionel1l!s MundarfUl!dicht aus Siidthiiringen bardzo interesujący 20-zwrotkowy "'iersz wicjski~'go fryzjera odzwierciedlający panujący w XIX wieku wyzysk feudalny. l Wrt'szcie H. Strobach w Entstehung und Quel/en des jriihen deutschen ....lrbeiterliedes stal'a się wykazać. w oparciu o dziewiętnastowieczne śpiewniki robotniczych pieśni n'wolucyjnych, źn)dla i przyczyny ich powstania oraz rolę, jaką \\. o\\'.vm czasie odgrywały. Problemalykę zwyczajową znajdujemy w tl'Zech następnych publikacjach. S. Kuba. Slcjaty Jan-Poculum Joannis. Zu volkskundliche1' Thematik bei Jacob Thomasius za.iq! się, w,vkorzystując dysertację magisterską z 1675 roku, nie praktykowan\'m u nas zwyczajem na św. Jana Ewangelistę (27 XII). W tym dniu święcunu na terenie Lużyc wino, które po wypiciu chronić miało pijącego przed zatruciem. O inn~'m świętojańskim zwyczaju występującym w północnych Czechach i na sąsiafiuj;ICym z nimi terenie Łużyc pisze M. J. Pulec w Svatoj!inska postylka ..Johannes bucht". Ein nordbóh mischer Johannisbrauch und seine Beziehungen zur W w.vniku przeprowadzonych badań terenowych Pulec ustalił. iż zarówno na jednym jak i dt'Ugim terenie dzieci przygotowywały w wigilię św. Jana (2-1 VI). podobnie jak u nas na ..zająca" (otrzymuje się także i tutaj jajka) odpowiednio wykonane koła z polnych kwiatów. W nie wkładają starsi następnego ranl'Gl słodycze albo inne wiktuały. Przygotowywano również tzw. "janowe wianki". które na;c.tępnil' zmvieszano LI pułapu. by chroniły przed niebezpieczeństwem. VV tym ;qmym cdu wyścielano mieszkania kwialami. A. S. Musiat \V Briefe eines Hochzeitsbitters, lind ihr Widel'haU in del' sorbischen Volkskunde (19:U/33) przedstawił, na pudstawie przebadanych listów po nieżyjącym staroście weselnym (po łużycku braska). roll: .,spraszacza na wesele" w dawnej kulturze ludowej. Do niego należalo zapraszanie gości na wl'sc1e, wygłaszanie mowy przed błogosławieństwem oraz aranżuwanie :oM.nych obrzędów i rozrywek zwyczajowych w czasie trwania uczt.y. \V latach trzydziestych zaprzeslano stopniowo korzystania z usług starosty weselnego pod naporem zwyczaje',w niemieckich. W kolejnych czterech artykulikach przypomniano kilka bardzo zasłużonych dla kullury lego regionu poslaci. A. Anclert w Die handschrijtHchen Sammlungen Oberlausitz. 20 - LCld, t. 35, 1971 �306 von Recenzje, Dr. Georg Pilk aus dem przeglądy Besitz wydawnictw des ehemaligen i c,zasopism Vereins fiir Siichsische Volks- scharakteryzował Lużyczanina Jerzego Piłka i jego spuściznę rękopiśmienną odstąpioną w roku 1910 Saksońskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu. AutOl' ustalił na podstawie dostępnej mu literatury, w której wykorzystano źródła Pilka, jakiego rodzaju materiały on zbierał. Były to dane dotyczące budownictwa ludowego, wyposażenia wnętrza mieszkalnego, medycyny ludowej i folkloru. Materiały te przepadły podczas drugiej wojny światowej. A. Bachmann w Der Holzschnitzer Erich Miille?' ein Kiinstler aus dem Volke omówił postać działającego do dziś profesjonalnego rzeźbiarza M'iiUera, który bardzo często w swoich rzeźbach w drzewie wykorzystuje motywy ludowe. Tym to motywom ludowym jest poświęcone omówienie Bachmanna. B. Nawka wydobywa z zapomnienia postać wybitnego osiemnastowiecznego badacza pszczelarskiego w pracy pt. Adam Gottlob Schirach der Begriinde?' der Oberlausitzischen Bienengesellschaft von 1766. Schirach zalożył m. in. pierwsze na obszarze Niemiec Towarzystwo Pszczelarskie, którego struktut'a organizacyjna niewiele różniła się od wspólczesnych tego rodzaju organizacji. Ten wybitny Lużyczanin prowadził bardzo interesujące badania nad hodowlą pszczół: jego osiągnięcia zjednały mu sławę ówczesnej Europy. Z kolei B. Schone scharakteryzowal działalność naukową i naukowo-organizacyjną niemieckiego pastora ze Zgorzelca w tamtejszym Górnołużyckim Towarzystwie Naukowym. Zob. Joachim Leopold kunde Haupts volkskundliche Bestrebungen in der Oberlausitzischen Gesellschaft der Wis- w latach 1Ba3-1852, zakrojone na szeroką skalę zbieranie wszelkich materiałów (rękopiśmiennych, drukowanych i ikonograficznych) dotyczących Serbów Lużyckich. Będąc sekretarzem Towarzystwa opublikował sporo z nich, w szczególności pieśni ludowe, wierzenia i zwyczaje. Komunikat R. Kukiera, Ethnographische Untersuchungen iiber die Biitowe?' Kaschuben bazuje na prowadzonych przez niego badaniach nad kulturą ludową Kaszubów bytowskich, Napisany został w oparciu o wydaną w roku 1967 bardzo interesującą monografię pt. Kaszubi bytowscy. Kukier krótko scharakteryzował kulturę tego regionu uwypuklając naj ciekawsze jej elementy i pokrewieństwo z kulturą łużycką. Swoje wywody poparł kilkoma ilustracjami, Ostatnią, naj ciekawszą spośród opublikowanych pt'ac, jest chyba przyczynek R. Masera, Vom wandernden Marionettenbiihne des Deutsch-Sorbischen Volkstheasenschaften tel'S in zu Gó?'litz. Haupt zainicjowal, Bautzen. Ein Beitrag ZU1' Geschichte des Deutsch-Sorbischen Marionetten- Autor zajmujący się przeszłością ludowych artystów - lalkarzy Saksonii, problemem u nas niebadanym, przedstawia próbkę swoich dociekań w postaci krótkiego zarysu historycznego teatrzyku lalkowego prowadzonego w jednej rodzinie aktorskiej. Był to przez dlugie lata prywatny teatrzyk objazdowy, obecnie stały, państwowy teatr kierowany przez Berta Ritschera. Maser omówił historię aktorskiej rodziny, grywany przez nią repertuar, wat'sztat pracy, zespół aktorski oraz marszrutę objazdową. Kierownik obecnego teatru wywodzi się ze znanej rodziny aktorów - lalkarzy, która od II połowy XIX wieku aż do lat pięćdziesiątych naszego stulecia objeżdżała ze swoim prymitywnym teatt'zYk~m niemal wszystkie wsie łużyckie dając przedstawienia w językach serbo-łużyckim i niemieckim. Repertuar tej trupy aktorskiej obejmował 136 sztuk, od klasycznych (np. Genowefa, Griselda, Hrabina Cosel, Zbójnicy) po współczesne (np. Kapital i praca, Parobek). Ludność wiejska bardzo gorąco przyjmowała zwykle występy tego zespolu lalkarzy. W sumie otrzymujemy nie mniej interesujący niż w poprzednim roczniku godny przeczytania zestaw prac. theaters in Bautzen. Walel'ian Sobisiak �Recen.zje, przeglądy Osterreichische Zeitschrift tom 73. Wiedeń 1970, z. 1-4. fUr wydawnictw 307 i czasopism Nowa Seria t. 24, ogólnego Verein fUr Volkskunde. Volkskunde. Wydawnictwo: zbioru W austriackiej etnografii obserwuje się bardzo ciekawe, godne podkreśle'nia, poszukiwania metodologiczne zmierzające do zmiany dotychczasowego ujmowania profilu kultury. Daje się to zauważyć na przykładzie recenzowanego czasopisma. Poszukiwania idą - jak się wydaje - w dwóch kierunkach. Z jednej strony chodzi o zastąpienie tradycyjnego podziału kultury (na kulturę materialną, społeczną i duchową) nowym podziałem, bardziej adekwatnym. Z drugiej - o poszerzenie dotychczasowej problematyki o nowe, niebadane dotąd problemy. Wynikiem pierwszej tendencji jest próba całościowego ujmowania określonych działów kultury zarówno od strony materialnej, jak społecznej i duchowej, widoczna w takich pracach, jak np. kultura pożywienia (Nahrungsvolkskunde), kultura strojów ludowych (Volkstmchtenkunde); o drugim natomiast nurcie świadczą takie nowe działy, jak kultura odpustowa (Wallfahrtskunde) czy ostatnio tzw. kultura samochodowa (Volkskunde des Autos). Czy tego rodzaju słuszne tendencje zdobędą sobie prawo bytu, pokaże najbliższy czas. Lektura nowych ujęć poszczególnych problemów świadczy o tym, iż do tej pory nie dopracowano się jeszcze właściwego rozwiązania. Wspomniane tendencje nowatorskie przewijają się również w pracach zamieszczonych w ostatnich zeszytach z 1970 roku, obok ujęć tradycyjnych. Na uwagę zasługują również zamieszczone tam prace z etnografii historycznej, które opierają się na nie wykorzystywanych i nieznanych dotąd źródłach. W odniesieniu do kultury samochodowej znalazły się ostatnio dwa wystąpienia (artykuł i komunikat). W pierwszym (z. 2) Linde Schuller, Zur "Volkskunde des Autos" (mit 5 Rildseiten) przedstawiła wyniki swoich dotychczasowych kilkuletnich obserw<lcji i wywiadów zebranych w czasie' objazdu niektórych krajów europejskich. Autorka uzyskała bardzo ciekawy materiał faktograficzny. Nie potrafiła jednak wypracować sobie odpowiedniego schematu podziału rzeczowego, według którego należałoby następnie przedstawić treść. O nieporadności autorki świadczą m. in. przyjęte przez nią podziały poszczególnych paragrafów, w dodatku nie zawsze adekwatnych do zawartej w nich treści: 1. Hic Rhodus, hic salta! 2. In jedem dritten Auto hiingt ein Talisman, mor und Persiflage, 8. Das Auto Zahlen, von 3. Auf 6. Devotionalien, aussen und 11. IndividuaZnamen "das und Reisen, 4. Die Mahnung, das Miirchen, 7. Autofahrerwallfahrten und ganze Auto", LokaZformen, 9. Wort und 12. Rerufe um Lied, 5. Hu- UnfallsmarterZn, 10. SpieZe und das Auto und der Wymienione tytuły wymagałyby ponownego przemyślenia. W wymienionej pracy autorka omówiła wystrój aut maskotkami, talizmanami, amuletami j innymi zawieszanymi lub malowanymi na karoseriach ozdobami. Przedstawiła ich typy, rodzaje i miejsce pochodzenia, załączając do tego 44 ryciny. Ponadto podała przyczyny, dla których umieszcza się je w samochodzie: np. w celu zabezpieczenia się przed wypadkiem - podobizna świętego; dla zapewnienia sobie szczęścia podkowa, świnka, koniczynka, kominiarz, swastyka; dla humoru "girl". krasnale, figurki Disney'a; ze względów religijnych - święte obrazki, ryngrafy, diabełki, wersety z Koranu, Biblii, zaś na różne inne nadarzające się okazje, jak np. w okresie Bożego Narodzenia świecąca choinka, korona adwentowa, dzwonek; Wielkanocy - zajączek, wydmuszki; na uroczystości rodzinne - kwiaty z zielenią; na wycieczki herby miast i hoteli. W dalszej kolejności autorka; przedstawiła zwyczaje samochodowe: święcenia nowo zakupionego wozu (zapoczątkowane w r. 1928), udziału w pielgrzymkach, nabożeństwach i odpustach w dniu patronów automobilistów (św. Krzysztofa i św. Ulryka), wreszcie przysłowia, dowTrend an die Strasse. �308 Recen!.je .. pr.:eglqc1y 1vydawni.ctw i crasopism cipy, piosenki (hymn kierowców - "Jesteśmy uliczni koledzy"). wiersze (np. oda do samochodu), imiona własne aut (np. Kajetan, Sebastian, Schnuffi. Doppelpony) oraz wykonywane zawody związane z wozem (np. szofer-kierowca. przewoźnik-taksówkarz, motelarz, tankarz, automechanik) i różne wierzenia zwi'lzanc z samochodem (żegnanie odjeżdżających, życzenie im "dobn~j drogi"). Schultel' w.\·mienila również te zagadnienia, które wymagałyby uwzględnienia, lecz zostały przcz nią pominięte: np. opis samochodu, rodzaje i typy moteli, stacji benzyno\V\·ch. Maraży. Drugie wystąpienie z zakresu kultury samochodowej to krótki komunika. (z. 3) lv1arii Kundegl·aber. Zu eine1' "Volkskunde des Autos", w którym autorka opisuje dwóch dalszych patronów automobilistów, czczonych we Włoszech. Sa nimi Franciszka Rzymska i prorok Eliasz. Etnografii historycznej dotyczą komunikaty Margaret y Bucek.' Die Wallfahrten der Wiene1' Seidenfab1'ikanten (z. 3) i Hiltraud Ast, Das Ma1'ktbuclt des Tutellsteiner Wachsziehe1's Johann Wied01'n (z. 1) oraz praca Hansa Niedermeiera. WieneT Volksleben im 15. Jahrhundert nach den Predigten von Johann Geus (z. :n. Margareta Bucek opisuje (na podstawie znalezionego źródła) rozwój i dzieje pielgl'z,nlld;: urządzanych w XVIII i XIX w .. przez tkaczy jedwabiu do kilku miejsc pqtlliczych, podając zarazem krótką charakterystykę tych miejsc. Hiltraud Ast przedstawia treść zapisków handlowych prowadwll\'Ch przez wytwórcę świec. W zachowanej księdze autol'ka znalazła i opisata bal'dzo interesujące dane dotyczące ludowej kultury religijnej, a zwłaszcza odpustowej Wspomnianv rzemieślnik odnotowywał w swoim notatniku odwiedzane przez sicbi •. miejsca pątnicze. poczynione tam obserwacje oraz oczywiście wielkość sprzeuann:!l PI'''.,.'' t~.i okazji różnego l'Odzaju świec, Niedermeier przebadał zachowane do dziś piętnastowieczlle kazani;1 znanego w owych czasach kaznodziei, pod kątem ich przydatności dla zrekonstruuwania życia codziennego ludu wiedeńskiego. Na ich podstawie aulor odtworzy! \\. intl.'l'csujący sposób niektól'e dziedziny ówczesnej kultury ludu, a zwłaszcza mild.;. z\\'.\'t'zaje rodzinne i doroczne oraz życie religijne: m. in. udział w pielgrz~'mkach do miejsc świętych i wierzenia zabobonne. , Do etnogl'afii histol'ycznej można także zaliczyć komunikat Hansa Hochenegga. Zu den .,Zel'kratzten Mar'ientale1'n" und dem "heiligen Staub" (z. 2). dot,."czący spostrzeżeń autora w odniesieniu do występowania nacięć na XVIII-wilo'cznych talarach. Hochenegga zaintrygowało to, że owe cięcia i w ich wyniku powstałe rowki znajdowały się na odwrotnej stronie talarów. na których był\' wizerunki Matki Boskiej, patronki Bawarii. Po przeprowadzeniu odpowiednich poszukiwat'l w literaturze autor doszedł do konkluzji, że ich posiadacze celowo nacinali owe l'Owki po tej stronie talarów domniemując, iż zgromadzone opi Ik i srebrne oraz powstały w nacięciach pył pochodzą od Matki Boskiej, a zatem s<i ..święte". Traktowano je jako cudowne lekarstwa na różne rany, zaś trzymane w ręce pumagać miały przy rodzeniu, powstrzymywać paraliż, padaczkę i chorobę psychic/.nij. W kolejnych dwóch komunikatach przedmiotem dociekań z punktu widzenia etnograficznego są dwie sprawy: pierwsza - jakie znaczenie kultowe mialy podobizny dzikich zwierząt umieszczane na przedhistorycznych wyrobach garncal'skich (Wolfgang Haid, Zwei Wilddarstellungen auf Gefiissboden aus clem Liesingta.l, Steiel'mark z. 1), druga - jaką rolę spełniały kamienne siedzenia znajdujące się na odkopanym wielowarstwowym cmentarzysku (Leopold Schmidt. Die Sitzsleine auf dem Judenbichl bei Villach - z. 2), Omówienie Klaus Beitl, Ober-Laa, eine dOrfliche Stadtrandgemeincle von Wien. Versuch einer volkskundlichen Bestandsaufnahme (z. :~) dotyczy dawn.vch zabytków �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 309 z przedmieść Wiednia. Autor stara się wykazać, jak dalece można na ich podstawie mówić o kulturze ludowej tego miasta. Natomiast Franz i Gerhard Maresch w: Die Pichl-Miihle, Loich, Nieder-Osterreich (z. 1) przedstawiają opisy techniczne młyna-skansenu i zgromadzonych w nim narzędzi, używanych w procesie produkcji, pocZ<I\Vszyoel siewu zboża, a skończywszy na upieczeniu chleba. /'; dalszych artykułów na uwagę czytelnika zasługuje praca Helgi Thiel, Brauchtum aus Erlaujboden in NiedeTosterreich (z. 2). Autorka przedstawia tutaj wyniki przeprowadzonych przez siebie w latach 1966-1969 badań terenowych rejestrując tylko występowanie określonych zwyczajów. Helga Thiel przeprowadza inną od ogólnie przyjętej klasyfikację, mianowicie: pierwszą grupę zwyczajów dorocznych stanowi;j u niej zwyczaje wiosenne (w tym: niedziela gromniczna i palmowa), następnie - Wielkiego Tygodnia (Wielki Piątek - grzechotanie, Wielka Sobota i Wielkanoc), dalej zwyczaj majowego drzewka (Maibaum), lata (ognie sobótkowe 2:~/24 czenvca, dzieli. kobiet 15 sierpnia, polowania do 15 października oraz Wszystkich Świętych), zimy (m. in. Marcina, Barbary, Mikołaja, adwentu, Bożego Narodzenia, \v tym dymne noce, Stefana, Sylwestra i Nowego Roku zmiany posad, karnawał, Perch ten-noc i Środy Popielcowej). Interesującym jest również krótki zarys austriackiego pożywienia ludowego, dokonany na podstawie dostępnej literatury przez Wilhelma Hiditza, w: Yom osterreichischen Bauernessen einst und jetzt. Versuch einer Uberschau (z. 1). Autor mówi najpierw o wzajemnym oddziaływaniu wsi i miasta w zakresie przejmowania różnych rodzajów pożywienia, następnie o wpływie zagranicy, dalej - daje przekrój historyczny rozwoju pożywienia, uwypuklający cechy charakterystyczne poszczególnych regionów, w końcu przedstawia pożywienie obrzędowe. W sumie godne polecenia ujęcie tematu kultury pożywienia. Pozostałe artykuły to drobne przyczynki etnograficzne: Fritza Fahringera, Tiel'e und Tiersymbole au! Waagen (z. 2) symbole zwierząt na wagach, Helgi Gerndt, Ober den Quellenwert altere1' Marchen und Sagensammlungen, am Beispiel des seemannischen Erzahlungen (z. 2) o znaczeniu źródłowym bajek i opowiadań marynarskich oraz Lindy Schuller, Ein Gliicksbrie! anno 1970 in der Gl'ossstadt o łańcuszkowym systemie przesyłania listów przynoszących szczęście. Podobny charakter mają także prace zamieszczone w ostatnim 4 zeszycie. Komunikat Hansa Pienn pl. Papiel'krippe-:-t aus der WeTkstatt deT Familie Fendler (mit 6 Abbildungen) dotyczy wyrobu papierowych szopek bożonarodzeniowych, jakie powstawały w znanym z wiekowej tradycji warsztacie stolarskim rodziny Fendler. Etnografa interesują szczególnie figurki przedstawicieli wsi malowane w strojach ludowych. Natomiast Peter Kesting w Der geistliche Maien. Eine allegorische Predigt des 15. Jahrhunderts publikuje wyjątek odkrytego przez siebie kazania z polowy XV wieku na temat praktykowanego wówczas zwyczaju drzewka majowego. Przytoczony tekst wypełnia lukę między znanymi dotąd w literaturze przekazami z I:l:H i 150B r. Wynika z niego, iż przyozdobione drzewka zatykali chłopcy przed domami swoich wybranek. W kolejnym wystąpieniu Walter Berger, Malkreuz Grabkreuze in Mittel-Slawonien (mit 10 Abbildungen) analizuje krótko napotkane podczas badaiJ w Jugosławii nagrobne krzyże na kilku wiejskich cmentarzach (Slawonii). Cechą charakterystyczną owych drewnianych, z trójkątnym daszkiem, krzyży jest archaiczność i prymitywność formy oraz wycinanych w nich ozdób, mimo stosunkowo młodego ich "wieku". Najstarsze pochodzą bowiem z 1950 1'. Dalej Klaus BeiU opisuje w Ein P!arrho!zeichen aus ThiiringeTbel'g, Voralberg (mit 2 Abbildungen) uzyskany dla muzeum etnograficznego w Wiedniu dziewiętnastowieczny szyld proboszczowski (rodzaj wywieszanych dawniej szyldów, znaków rzemieślni- �310 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism czych). Wreszcie August Sutter, w Sagen von Trofaiach, Obersteiermark, und Umgebung przedstawił zebrane przez siebie w okresie gimnazjalnym (1909 r.) podania i legendy (o smoku w zamku MeU, o grającym kamieniu, o duchu gór, o dzikich kobietach, o kamiennym księdzu, o skarbach itp.). W dziale kroniki znajdujemy interesujący komunikat o prowadzeniu powtórnych badań w kilku wsiach. któl"e analizowano już od strony etnograficznej pięćdziesiąt lat temu. Ogólnie można stwierdzić, iż wartość omawianego rocznika polega w zasadzie na udostępnieniu materiałów, mniej lub bardziej wyczerpująco opracowanych. z dokonywanych obecnie badań (m. in. także w Jugosławii i Francji), które dotyczą również problemów nie podejmowanych dotąd w polskiej etnografii. Walerian Schweizerisches Archiv fUr Volkskunde, t. 64, z. 3/4 Sobisiak t. 65, z. :3/4, Basel 1968 1969. Drugi, podwójny zeszyt "Archiwum" z 1968 r. (z. 1/2 omówiono w ,.Ludzie", t. 54) zawiera wyniki kilku aktualnie prowadzonych badal'! etnograficznych \V Szwajcarii. P. Walter Heim przedstawił w: Das Erntedankfest bei den Katholiken del" deutschen . Schweiz rozwój historyczny i współcześnie dokonujące się przeobrażenia w zakresie obchodu święta plonów u katolików niemieckiej Szwajcarii. Autor znalazł potwierdzenia źródłowe z początku XVIII w. (świętowano wówczas w trzynastą niedzielę po Zielonych Świątkach) na urządzanie obchodu. Zywiolowy rozwój tych obrzędów przypadł dopiero na czasy I wojny światowej i utrzymał się do lat pięćdziesiątych. Z przeprowadzonych w 1966 r. badań terenowych wynika, iż święto plonów obchodzone jest nadal w regionach typowo rolniczych, sadowniczych oraz w prowincjach tzw. alpejskiej hodowli. W obchodach tych spostrzega autor sporo elementów pochodzenia niemieckiego. Stwierdza jednak, iż Erntedankfest pozostał w Szwajcarii świętem rolników, a nie - jak w Niemczech - ogólną uroczystością dziękczyrmą całego narodu. Obchody święta plonów są zbliżone w swej formie do urządzanych przez indywidualnie gospodarujących chłopów u nas tzw. "żniwowo". Różnią się natomiast od naszych dożynek, stanowią bowiem uroczystość wybitnie kościelną. W wyznaczony dzień (np. niedziela po św. Michale czy trzecia niedziela września) ludność miejscowa przystraja bogato kościół parafialny tegorocznymi plonami (np. chór ubierają snopkami zbóż, ołtarz ziarnem i innymi plonami), następnie dzieci wnoszą w procesji chleby z tegorocznego zboża i różne płody rolne. Po Ul"Oczystym nabożeństwie i po święceniu plonów część ich składa się przy ołtarzu jako dar dla biednych lub potrzebujących (klasztory, misje), a część zabiera się do 6omu. Po południu urządza się w niektórych okolicach tańce, a nie zabawę ludową, która jest zwyczajem u Niemców. Mimo trwania tego zwyczaju Heim dostrzega jednak pewien kryzys w jego urządzaniu, spowodowany industrializacj,l rolnictwa i laicyzacją; obserwuje to zarówno w Szwajcarii, jak i w NRF. Teodor BUhler przebadał pod kątem przydatności jako źródła etnograficznego, zachowane do dziś w archiwum duchownym w Bazylei zarządzenia zwane mandatami (około 1000 sztuk) tamtejszych biskupów. Uzyskane dane zamieścił w pracy �Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism 311 pt. Die Mandate der Basler FiirstbischOfe ais volkskundliche Quelle. Podziwiać należy pracowitość autora, który podjął się przebadania tak znacznej liczby źródel drukowanych, pochodzących z lat 1425-1794 i wydobycia z nich tych danych. które interesują etnografa. Autor ograniczył się tylko do wyliczenia poszczególnych zjawisk kulturowych, występujących we wspomnianych zarządzeniach. Nie podjął sil~ ich analizy rozwojowej i bardziej wyczerpującej interpretacji. W zarządzeniach biskupich znajdują się dane dotyczące życia codziennego miejscowej ludności. zwyczajów rodzinnych i dorocznych. Źródła wspominają również o sposobie bycia określonych grup młodzieżowych. Mandaty określały np.. jakie stroje i odzież powinny nosić poszczególne warstwy społeczne. Ustalały listy artykułów pierwszej potrzeby, ilość jarmarków i targów. Mówiły też o funkcjonowaniu karczem. W odniesieniu do zwyczajów rodzinnych ustalały np. rodzaje potraw, liczbę osób. które należalo zaprosić, jakość prezentów itp. - jeśli chodzi o chrzciny. Podobne normy wprowadzały mandaty dla uczt weselnych. Określały również liczbę posiłków (u bogatych chłopów cztery, u biedniejszych trzy, każdy po sześć potraw) i osób (do 60 - w równej liczbie z każdej ze stron) oraz wielkość i jakość podarunków. Dla urozmaicenia wesela modnym wówczas strzelaniem, trzeba było uzyskać odpowiednią zgodę księcia-biskupa. Zarządzenia ustalały liczbę świąt obchodzonych w ciągu roku i przy okazji podawały. jak należało je spędzać, oraz czego nie wolno było robić. Podczas świąt i niedziel zabronione były frywolne tańce, obowiązywał zakaz wyszynku napojów alkoholowych, gry w karty oraz uprawiania gier hazardowych. Wolno było natomiast na Boże Narodzenie i na Nowy Rok składać sobie życzenia. Niewiasty mogły się wówczas nawzajem odwiedzać. Na "ostatki" wolno było puszczać sztuczne ognie i zezwalano na chodzenie przebierańców po osadach. W niektórych okolicach istniał zwyczaj palenia kukły (zimy) w niedzielę po popielcu. Na pierwszego maja. jak wynika z zarządzeń, ustawiano drzewko majowe (Maibaum). Miejscowi kawalerowie stawiali przy domach swoich narzeczonych zielone drzewka. Inne mandaty dotyczą trybu życia młodzieży. Występowały wówczas grupy wagabundów urządzające sobie hulanki. Szczególnie potępiano tzw. "gangi spódniczkowców", tj. uganiających się za spódniczkami (Kiltgang. Liehstubeten, lovres), tj. tej młodzieży. której spotkania kończyły się każdorazowo - jak mówi źródło - łóżkiem. Przytoczone wyżej przykłady potwierdzają celowość wykorzystywania źródeł archiwalnych dla rekonstrukcji rozwoju kultury określonych grup społecznych. Kolejny komunikat dotyczy tzw. magii zabezpieczającej. Johanna Jaenecka-Nickei w: Schutzzauber im Jahre 1967 zwraca uwagę czytelnika na przesądność współczesnego człowieka. Swoją hipotezę popiera bardzo interesującym. aczkolwiek dość odosobnionym przykładem: Oto pewien automobilista udał się w 1967 r. na wycieczkę zagraniczną ze swoją siostrą. Kontrola paszportowa zatrzymała go, ponieważ w paszporcie znaleziono u niego zapisaną kartkę jakimś niezrozumiałym kodem, i drugą taką samą. w bagażniku. Padło podejrzenie o szpiegostwo. Okazało się później, iż kartki te włożyła na drogę jego zabobonna siostra. Ich treść podał jej "mądry" we wsi. Sprawa została sprawdzona i wyjaśniona. Nie obyło się nawet bez ekspertyz specjalistów. Autorka zadała sobie trud odszyfrowania ich treści, gdyż ani wróżbita. ani wspomniana siostra nie potrafili nic bliższego na ten temat powiedzieć. Było to jakieś pobożne zaklęcie, którego oryginalny tekst brzmi tak: ..Magia a fabi ai ia Ie famil loj leja ite da nuca ursano irle janl marl la teb i siam abil fano". W drugim, podwójnym zeszycie z 1969 r. (pierwszy omówiono już w "Ludzie" t. 54). Alois Senti w: Die Sagen der Gemeinde Flums przedstawia krążące obecnie �31~ wśród Recenzje, wydawnictw i c~aso]Jism AutOl- podjął się uzupełnienia pracy J. Ku()ni. Sagen des (St. Gallen 1903). W tym celu przeprowadził w 19(ill i 1969 r. badania terenowe. Posługując się odpowiednim kwestionariuszem, Senti ~apisy\\"al lub nagrywał na taśmę wszelkie dane. W sumie zebrał od 50 informaLorów w 2ł wsiach gminy Flums kantonu St. Gallen (Szwajcaria) 255 aktualnie tam opowiadanych podań l legend, które w całości w gwarze miejscowej zamieści l w tej publikacji. Następny artykuł jest to studium pOl-ównawcze dotyczące zwyczajów pogrzebowych i kultu zmarłych. Paul Hugger w: Die Darstellung soeben VerstorlJener dUTCh Lebende. Eine vel'gleichende volkskundliche Studie przeprowadzi l ciekaw~·. chociaż zbyt drobiazgowy wywód na temat zwyczajów oraz wierzeli ludu w (Jdniesieniu do "obecności" niedawno łub co dopiero zmarłych. wśród żywych. Punktem wyjścia dla rozważali autora był obchodzony przez Czeremisów (Maryjczyków) zwyczaj utrzymywania kontaktu ze zmadym popl"Zez jego ponowne Ul'CJczyste pożegnanie (stypa, pochody) przy rzekomej obecności nieboszczyka. przeprowadzan\' w 40 dni po jego śmierci. W dalszej kolejności. na przykladach ze staroż~'tnej Grecji i Rzymu, nowożytnej Francji i kultur ludów piel·wotnych. autol' analizuje zwyczaje pogrzebowe odbywające się przy udziałe zmarłych. których różnie sobie wyobrażano. Hugger podaje także przykłady utrzymywania kontaktów ze zmarłym poprzez nadawanie ich imion noworodkom. noszenie odzieży. masek, zastępowanie statystami i ustawianie w mieszkaniach podobizn zmarłego czy zmarlej. Uzasadnia także genezę powstawania tych zwyczajów i wierze li oraz sposoby ich rozprzestrzeniania. Swoistą ciekawostkę z dziedziny kultu religijnego stanowi artykuł Waltenl Heima pod niewiele mówiącym tytułem: Garabandal und die Schweiz. AuLor zajął się w nim sprawą rozprzestrzeniania się w ostatnim czasie w Szwajcarii kultu domniemanego "ukazania się" czyli "objawienia się" Michała Archanioła i Matki Boskiej, w miejscowości Garabandal, prowincja Santander w Hiszpanii. To ..objawienie się" miało podobno mieć kiłkakrotnie miejsce w latach 1961-1965. Nadanie tej sprawie rozgłosu w Szwajcarii przez żądne sensacji dewotki i spr)"ciarz.\· oraz przez upatrujące w tym interes instytucje wydawnicze a także biura podróży (mimo sprzeciwu władzy duchownej: ordynariusza, proboszcza i Watykanu), zdopingowalo W. Heima do przebadania tego zjawiska. Autor przygotował ankietę, pozyskał do pomocy 60 studentów i wraz z nimi przepenetrował dość znaczny obszar Szwajcarii. W pracy przedstawił dwie mapy, obrazujące rozprzestTzenianie się kullu. ustalił ponadto w któl'ych okolicach szeroko kolportowano różnego l'Odzaju ulol:,i. czasopisma i książeczki, gdzie urządzano manifestacje, spotkania. zebrania. modlitw~'. i kto w nich uczestniczył. Godnym podkreślenia jest w tym prz.vpadku fakt podjęcia badal1 w odniesieniu do aktualnie występujących zjawisk kulturowych. uchw~'cenia. niejako na gorąco, przyczyn ich powstawania i rozprzestrzeniania. Jest to jedna z pozytywn~'ch cech współczesnych badali etnogl'afii szwajcarskiej. W odniesieniu zaś do wyżej omawianych publikacji podkreślić należy uwzględnianie i korzystanie w sposób bardzo wyczerpujący. a nieraz i drobiazgow.\·. z wszelkich Qostępnych źródeł archiwalnych. Kantors ludu pr.?;'(:glqc!y podania. St. Gallen Walerian Sobisiak �Rccen:jc. Zeitschri}1 (iir przeglądy Volkskunde. Volkskunde. 10m 66. Stuttgart W.l}dal0nictw Halbjahrschrift 313 i c:asopiS11l der Deutschen Gesellschaft fUr 1970, z. 1-2. Reciagowan\' przez profesorów: H. Bausingera (dział artykułów) i M. Zendera (dział recenzji) naczelny organ Niemieckiego Towarzystwa Etnograficznego w NRF wart jest uwagi z kilku względów. Daje on dobry i wyczerpujący pogląd zarówno na stan organizac,\'jny etnografii zachodnioniemieckiej. jak zwłaszcza na współczesne tendencje w tej nauce. Okazuje się, że redakcja nie ogranicza się tylko do dawania obiekt~·wn.vch możliwości wyrażania się licznemu kręgowi etnografów, ale - w ścisłej współpracy z zarządem Towarzystwa i z kierownictwami ośrodków naukowych celowo ukierunkowuje dyskusję na żywotne problemy współczesnej etnografii. Poprzedni rocznik np. zogniskował się na zagadnieniach folkloryzmu w Europie. Wiodącym zagadnieniem rocznika 1970 stał się natomiast problem współczesnej sytuacji etnografii. ściśle, owego jej odłamu, który w obu państwach niemieckich określany jest jako Volkskunde, a dotyczy etnografii społeczeństw cywilizowanych. Ten wiodqc\' problem otrzymał naczelny tytuł stanowiący treść działu I rocznika, a mianowicie: ,,0 korzyściach i niedomaganiach etnografii" (Vom Nutzen und Nachteil der Volkskunde"). Złożył się na ten dział zaadoptowany do druku referat Dietera Kramera wygłoszony na kongresie etnograficznym w Detmold w r. 1969 pod znamienn\'m tytułem "Komu służy etnografia" (Wem niitzt Volkskunde). Tekst referatu zostal rozesłany celem ustosunkowania się, a opublikowanych tutaj 13 głosów dyskusyjn.H'h sl<łada się na zwartą całość problematyki. Dieter Kramcl'. adherent głośnej już, oryginalnej szkoły etnograficznej w NRF, mającej SW("j"środek w Instytucie Ludwika Uhlanda w Tlibingen pod kierunkiem H. Bausingera. przedstawił współczesną sytuację etnografii w NRF w dość ostrych rysach. Nawiązal z jednej strony do dawnych ideologicznych jej obciążeń, do jej nieslawncj roIi w narodowym socjalizmie i zarysował postać etnografii tradycyjnej. Zajmowala SIt;' ona przede wszystkim społecznymi formami życia, manifestacjami kulturowymi i treściami świadomości "ludu". a więc części ludności kraju nie należącej do W,I1'stw uprzywilejowanych. Z drugiej strony przedstawił dzisiejszy niepokój. jak i lJudzi sytuacja etnografii w społeczeństwie i na tym krytycznym tle z8.r,\"Sowalprogram reformistyczny. Autor jest zdania, że istnienie określonego przedmiotu badań nie usprawiedliwia jeszcze bytu odpowiedniej dyscypliny uniwersyteckie,i. a \vspólczesna sytuacja społeczeństwa nie zezwala na uprawianie "czystej nauki". Wychodzqc z założenia. że nie ma nauki społecznej niepolitycznej, żąda odejścia od stanowiska tradycyjnego, i w istocie konserwatywnego, afirmującego istniejąc~' porzqclek. a włączenia się etnografii - właśnie jako nauki społecznej \'Ii prakte'czne sprawy współczesnego życia. stosownie do zasadniczych zmian ogólnvch. To. co dawniej określano jako "lud" i "kulturę ludową". mieści się dzisiaj \'Ii tW('!l'('ze'C'hformach subkultur grup społeczno-zawodowych ludności lub grup wieku. Etno.~r'lfia ma być wg autora nauką społeczną służącą bezpośrednio człowiekowi i spo!Pczeństwu w rozwiązywaniu problemów wynikających ze społecznej mobilności i zderzeń kulturowych. w przezwyciężaniu nieporozumień i konfliktów wewnątrz sam\'ch g1'Upetnicznych, w usuwaniu struktur hamujących wolność i rozwój. ma zawierać krytyczną refleksję i dawać wytyczne do racjonalnego ukształtowania calego /.e·cia społecznego. Pociąga to za sobą konieczność: krytycznego przejrzenia i ocenienia dotychczasowych teorii, utworzenia adekwatnej terminologii oraz wytyczenia odpowiedniego wyboru problemów jako integralnych składników pracy naukowt'j. Wychodzić należy z krytyki istniejącego, a po stronie pozytywnej prze- �314 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism kazywać informacje ułatwiające wyjaśnianie i świadome praktyczne kształtowanie bieżących procesów społecznych. Dyskusja ujawniła szeroką gamę stanowisk zal'ówno potwiel'dzając~"ch jedne, jak i oceniających krytycznie inne tezy referatu. Godzono się więc z koniecznością nowego ustawienia etnografii (G. Wiegelmann, G. Heilfurth), wzięcia pod uwagę także problemów socjologicznych, od których tradycyjna etnografia raczej stroniła (A. Niederer), zastanawiano się nad realnymi możliwościami włączenia się etnografii w praktyczne strony życia i nad efektywnością ewentualnego doradztwa etnograficznego (H. Trumpy, K. V. Riedel), podkreślano też konsekwencje braku jednolitej terminologii i podstawy filozoficznej etnografii (W. Bruckner). Przestrzegano zarazem przed przesadą w nastawieniu praktycznym, co grozi zawężeniem problematyki i jednostronnością i co może znów wprzągnąć etnografię w bezpnśl'edni;ł służbę polityki (W. Havernick, R. Wolfram). Podkreślono silnie, że etnografia nie może być tylko nauką społeczną, ale musi być zarazem i nauką historyczną, nie może więc ani być sługą socjologii, ani się z nią pokrywać, gdyż ta ostatnia ze swoją aparaturą pojęciową nie jest adekwatna do analizy zjawisk, jakimi zajmuje się etnografia. Dobrą stroną etnografii jest fascynująca wielostronność spojrzenia i kombinacja metod (Riedel). Zarówno referat jak i dyskusja są jakimś szczególnym znamieniem czasu, wyrazem swoistego kryzysu w etnografii zachodnio-niemieckiej czy w ogóle zachodnioeuropejskiej na drodze jej teoretyczno-metodologicznej i problemowej reorientacji. Zasadniczo na tej też linii leży dalsza treść omawianego rocznika. Tak więc dział II zatytułowany: "Etnografia a muzeum" jest znów swoistą prowokacją do dyskusji, tym razem na odcinku etnografii muzealnej. Rozpoczyna go artykuł (uprzednio wygłoszony referat) Ernsta Schleego pod znamiennym tytułem Muzeum etnograficzne jako wyzwanie (als Herausforderung). Problematykę tego artykułu można oddać pytaniem: "Komu służy etnografia na przykładzie muzeum?" Bo j tutaj zawarte są podobne jak poprzednio zagadnienia: uzasadnienie istnienia muzeum etnograficznego, braki w jego teorii, kłopoty z nazewnictwem, sprawa autentyku, zasad wystawiennictwa izolowanych i wyrwanych z kontekstu przedmiotów i icl1 łączenia w zespoły, kwestia wydzielonych muzeów sztuki ludowej - itp. Jednym słowem mamy tu szeroki zakres problematyki współczesnego muzealnictwa etnograficznego. Podobne zagadnienia poruszane są w dyskusji nad tym referatem, IV której wzięli udział: M. Scharfe, H. U. Roller i H. Siuts. Trzeci, obszerny dział rocznika zawiera szereg artykułów i informacji na temat przeprowadzonych w Instytucie Ludwika Uhlanda nowatorskich badań nad współczesnymi ozdobami na ścianach wnętrz mieszkalnych w różnych środowiska~h, także wielkomiejskich. O wielostronności odkrytej problematyki i o metodach badawczych świadczą już same tytuły referatów. Tak więc np. M. Scharfe pisze o problemach socjologii ozdoby ściennej, R. Schenda na temat "popularnej" ozdoby ściennej i procesu komunikacji, ciż dwaj następnie o postawach, obiektywacjach i funkcjach związanych z tymi elementami kulturowymi itp. Druga połowa tego działu zawiera artykuły dotyczące zarówno trudności występujących w tego typu badaniach, jak też problematyki i wyników szczegółowych badań zespołowych przeprowadzonych w miejscowości Reutlingen. Wpierw, jako wstępne rozeznanie, uzyskano 800 wypracowali szkolnych z dwóch miast w Szwabii, następnie przebadano dokładnie 622 mieszkań. Wyniki przedstawiono w wielu szczegółowych tabelach i w kilku artykułach, omawiających m.in.: ozdoby ścienne jako środek reprezentacji, jako czynnik socjalizacji, zanalizowano ozdoby religijne, przeprowadzono szczegółową analizę pokoju sypial- �RecenzJe, przeglądy wydawnictw 315 i czasopism nego czy dziecięcego itp. W sumie - interesująca próba przestawienia tematycznego i metodycznego badań etnograficznych na współczesne życie cywilizacyjne. W dziale prac drobnych znajdujemy artykuł H. Schillinga, Kunstpopularisierung aIs volkskundlisches Dokumentationsproblem, leżący również na omawianej poprzednio linii. Chodzi dzisiaj nie o badanie sztuki ludowej w sensie tradycyjnym (sztuka z ludu dla ludu), gdyż taka już nie istnieje, ale powszechnie występującego zjawiska zaopatrywania się ludzi w wytwarzane masowo przedmioty sztuki (oryginały, reprodukcje). Badania, jakie przeprowadzono w 5 różnych osiedlach, dotyczyły nie samych przedmiotów i ich wytwórczości ale sposobu zaopatrywania się i samego pI"Ocesuich recepcji i funkcji. Ostatni artykuł dotyczy etnografii archeologicznej i zawiera informacje o naczyniach znajdowanych w wykopaliskach pochówkowych. W sumie biorąc, omawiany rocznik "Zeitschrift fUł' Volkskunde" jest znamiennym pl'zykładem w sedi usiłowań wyprowadzenia zachodnioniemieckiej Volkskunde z ideologicznych obciążeń przeszłości i ze ślepego zaułka, w jakim się ona w konsekwencji znałazła, na tory współczesności, przy wyraźnej jednak tendencji utrzymania nadał swoistego oblicza owej niemieckiej Volkskunde. Józef Kultura. Ćasopis za teoriju sociołogiju kulture kulturnu Burszta politiku, Beograd 1970, nr 8-11. Periodyki specjalistyczne wydawane w ośrodkach naukowych bratnich krajów słowiańskich nie cieszą się u nas, niestety, należytym zainteresowaniem. Świadczy o tym choćby niewielki procentowo udział omówień i recenzji zawartości czasopism pochodzących z tych krajów, jakie sporadycznie ukazują się na łamach naszych etnograficznych i socjologicznych organów. Stosunkowo najlepiej reprezentowane są jeszcze wydawnictwa l'adzieckie, czeskie i słowackie, natomiast periodyki z krajów bałkańskich są często całkowicie niedostrzegane, co powoduje, iż suma informacji o prowadzonych w tamtych ośrodkach pracach naukowo-badawczych jest u nas niepełna i fragmentaryczna. Chal'akterystykę tę odnieść można również z powodzeniem do oceny recepcji naukowego piśmiennictwa jugosłowiańskiego. Mając nadzieję, iż ta niezadawalająca sytuacja ulegnie poprawie, pragnę pokrótce zaprezentować polskiemu czytelnikowi interesujący periodyk jugosłowiański: "Kultu ra", którego podtytuŁ "Czasopismo poświęcone teorii i socjologii kultury i polityce kulturalnej" określa nam z grubsza profil tematyczny tego kwartalnika. Pismo to, będące w istocie rzeczy odpowiednikiem naszej "Kultury i Społeczeństwa", przeznacza również swe łamy na publikację artykułów, rozpraw i materiałów z zakresu szeroko rozumianej antI"Opologii kulturowej i z tej właśnie racji wydaje się także godne uwagi etnografów, i to nie tylko tych, którzy interesują się ludową kulturą narodów Półwyspu Bałkańskiego. "Kultura" wydawana w Belgradzie przez "Zawod za proucavanje kulturno g razvitka" ukazuje się dopiero od 1'. 1968 w ilości 3-4 zeszytów rocznie. Każdy z nich, oprócz bloku większych studiów, zawiera również dział opinii, dyskusji, recenzji i przedruków z dawnych i współczesnych publikacji dostarczając w sumie �31G Recpn.!je. pl'.zegląrJy wydawnicttc i CZll.llOpisrn czytelnikowi poważną porcję informacji na temat różnorodnych aspektów życia kulturalnego w Jugosławii i poza jej granicami. Widoczna preferencja dla artykułów o charakterze teoretyzującym świadczy wyrażnie o ambicjach zespołu redakcyjnego, który świadomie dąży do uczynienia z ,.Kultury" międzynarodowego forum wymiany myśli na podstawowe problemy współczesnej kulturologii. Większość artykułów zamieszczanych w ostatnich kilku numerach dotyczyła kluczowych zagadnień przeobrażeń kulturowych współczesnego społeczeństwa przemysłowego, rozpatrywanych zarówno w odniesieniu do środowiska wiejskiego, jak i miejskiego. Rozważania teoretyczne, opróc7. swych walorów ściśle naukowo-poznawczych, prowadzić także mają zgodnie z zamierzenie.m zespołu redakcyjnego - do wzbogacenia ogólnej wiedzy na temat możliwości rozs7.erzenia świadomego i planowego wspóluczestnictwa w formowaniu nowych wzorców kultury masowej, kształtowanych w oparciu o przetworzone i wyselekcjonowane elementy ludowej i narodowej tradycji. Przeświadczenie, iż taki właśnie winien być kierunek rozwoju życia kulturalnego kraju szybko nadmbiającego wiekowe zaległości i zaniedbania, zaznacza się z różnym nasileniem w wielu artykułach. Zresztą bogactwo tematyki szczegółowej belgradzkiej "Kultury" jest ogromne. Poszczególne rozprawy, polemiki, omówienia dotyczą bowiem takich zagadnień, jak: socjologii sztuki i socjologii środowisk twórczych, antropologii kulturowej, polityki kulturalnej i kultury masowej, ki"ytyki filmowo-teatralnej, telewizyjnej i literackiej, a także historii, filozofii i psychologii kultury. Zwrócono również uwagę na takie problemy, jak np. rola edukacji i rewolucji społecznej w procesie upowszechniania kuliUl'y, poświęcając przy tym sporo miejsca analizie znaczenia marksistowskiej teorii rozwoju społecznego do badań nad przeobrażeniami kultury zachodzącymi w społeczeństwie socjalistycznym. Obok publikacji pióra autorów jugosłowiańskich znależć możemy także szereg artykułów specjalistów cudzoziemskich, którzy zaproszeni do współpracy dostarczyli poczytnemu organowi belgradzkich humanistów specjalnie w tym celu napisane własne rozprawy. Sądząc po ilości artykułów dostarczonych z poza granic kraju, najciaśniejsze kontakty łączą widać "Kulturę" ze środowiskiem francuskich naukowców, którzy wypowiadali się na takie tematy, jak np. dehumanizacja literatury (1968, nr 2-3), wybrane problemy socjologii marksistowskiej (1969, nr 5-6), czy trudności w pracy teatralnej w środowisku wiejskim (1970, nr li). Do belgradzkiego organu teoretyków i socjologów kultury pisywali także naukowcy z Włoch. Wielkiej Brytanii, a z krajów socjalistycznych - badacze z Czechosłowacji. Wśród tych studiów na szczególną uwagę zasługuje artykuł Vaclava Lamzera z Pragi zatytułowany Kultura w przemianach społecznych, zamieszczony w numerze 8 rocznika 1970 (s. 72-87). Otóż rozprawa ta dotyczy kluczowych problemów wzajemnych stosunków zachodzących między sferą kultury, a społeczną egzystencją jej nosicieli. Autor traktując kulturę jako dynamiczny system 7.iniegrowanych wewnętrznie elementów, ukazuje jego funkcjonowanie w płaszczyźnie indywidualnej oraz mikro - i makrospolecznej. Zwraca prz.v tym uwagę na istotne zjawiska zachodzące w analizowanym systemie kulturowym w toku pl'Ocesu spontanicznych zmian społecznych oraz w trakcie przeobrażeń planowych, świadomie kierowanych. Wreszcie poruszając zagadnienie antynomii między tendencjami zmierzającymi do unifikacji społeczno-kulturowych systemów a procesami ich deferencjacji, zwraca uwagę na związek historycznie zdeterminowanej kultury z określonym terytorium. Tą drogą w swych rozważaniach teoretycznych dochodzi Lamzer do kwestii tzw. obszarów kulturowych zastanawiając się nad ich etniczną specyfiką i znaczeniem tej specyfiki we współczesnych procesach zmian tradycyjnych struktur kulturowych. �Recen?;je, .. Stosu n I<owo d·uzo miejsca pr.z.'cglądy wydawnictw i c,?;'aSOpls1n w poszczego'1 nyc h numerac l1 31C.'\t K It " ., U ury przeznaczono na llumaczenia fragmentów głośniejszych prac wybitnych i szeroko znanych w świecie uczonych: fiłozofów, socjologów, antropologów, krytyków literackich itp. \V ten sposób czytelnik jugosłowiański uzyskuje możliwość bezpośredniego poznania poglądów przedstawicieli różnych współczesnych i historycznych szkól, kierunków, prądów, tendencji i stanowisk. Dlatego też dziwić nas nie może zamieszczenie obszernych esejów "modnego" na Zachodzie filozofa Herberta Marcuse'go, uchodzącego obecnie za duchowego przywódcę anarchizującej młodzieży studenckiej odwołującej się do sformułowanej przez niego krytyki społeczeństwa przemysłowego. W numerze 1970/11 (s. 25-56) znajdujemy obszerny szkic pióra tego myśliciela z San Diego poświęcony analizie "afirmatywnego charakteru kultury". który stanowi przekład fragmentu większej pracy tego ideologa zatytułowanej Kulturund Gesellschaft, a wydanej we Frankfurcie w r. 1965. Nie ma potrzeby sygnalizowania tu treści tej wysoce kontrowersyjnej rozprawy, gdyż czytelnik polski zainteresowany poglądami H. Marcuse'go sięgnąć może z łatwością do pracy E. i F. Ryszków Między utopią a zwątpieniem (Warszawa 1970), w której znajdzie właśnie krytyczne omówienie podstawowych teoretycznych ustaleń i ideologicznych haseł tego społecznego ,.utopisty". Obok tego typu tłumaczeń poczesne miejsce zajmują przedruki z książek i prasy krajowej. Dokonuje się ich zwykle w ten sposób, by udostępnić czytelnikowi przede wszystkim te fragmenty publikacji, które dotykają najbardziej istotnych, a związanych z kulturą problemów teoretycznych i praktycznych. W ten sposób rozproszone często stwierdzenia i wartościowe wypowiedzi zostają na powrót skomasowane i zestawione razem w jednym miejscu, zmuszając raz jeszcze do głębszej refleksji i pobudzając do dyskusji. Wśród przedruków zamieszczonych w roczniku 1970 zasługują na uwagę: artykuł Vladimira Petrića o roli telewizji w społeczeństwie i jej wpływie na kształt kultury masowej, będący fragmentem większej pracy tegoż autora pt. Telelcizja jako środek komunikacji i ekspresji (nr 8, s. 8-24), oraz studium Milana Rankovića poświęcone podstawowym sprzężeniom zachodzącym między działalnością artystyczną i naukową we współczesnym świecie ogarniętym rewolucją naukowo-techniczną, zaczerpnięte z kolei z dzieła pt. Sztuka i nauka (nr 8, s. 57-71). Równocześnie w bogatym dziale informacyjnym "Kultury" zamieszcza się obszerne fragmenty artykułów i różnorodnych wypowiedzi wyjętych z prasy centralnej i regionalnej, które publikuje się w ten sposób, by dotyczyły one jednego wybranego problemu, np. kultury i rewolucji, czasu wolnego, czy niektórych aspektów polityki kulturalnej. Tą drogą "Kultura" akcentuje swe uprawnienia do prezentacji na jugosłowiańskim rynku wydawniczym aktualności kulturoznawczych dostarczając zarazem czytelnikowi maksimum skondensowanej i wyselekcjonowanej informacji na ten temat. Wreszcie wspomnieć należy o interesującej inicjatywie polegającej na publikacji stenogramów z dyskusji zespołu specjalistów umyślnie w tym celu aranżowanych czy to przez samą redakcję "Kultury", czy też przez inne instytucje związane ze środkami masowego przekazu. Ta stara w gruncie rzeczy forma wypowiedzi, ukazująca się w nowym kształcie, posiada ogromne zalety. Nie tylko umożliwia intel'dyscyplinarną wymianę informacji, sprzyjając ścieraniu się kontrowersyjnych poglądów, ale za jednym zamachem wprowadza czytelnika w pełny, bogato zróżnicowany wachlarz problemów, zmuszając go do znacznie aktywniejszego odbioru treści, niźli ma to miejsce w trakcie lektury zwartych i jednorodnych publikacji. Zyczyć by sobie należało, by taka forma wypowiedzi mogła wzbogacić i nasze ";:;/'> F ')'.4... <._~. �318 Recen.zje, przeglądy wydawnictw i czasopism piśmiennictwo etnograficzne - w którym inicjatywy tego rodzaju nie były dotychczas szerzej podejmowane. Dla etnografa i folklorysty najbardziej interesujący materiał zawiera stenogram z dyskusji na temat "nowej muzyki ludowej" w Jugosławii, która odbyła się przy końcu 1969 1'. przed głośnikami w Belgradzie (1970, nr 8, s. 90-130). Wzięli w niej udział obok publicystów również socjolog, etnomuzykolog, filozof i psycholog, co wzbogaciło i znacznie ożywiło polemikę, która przesuwała się wciąż z jednej płaszczyzny na drugą. Wachlarz poruszanych problemów był niezmiernie duży, dlatego też wymienię tu tylko zagadnienia najważniejsze. A więc zastanawiano się nad miejscem współczesnego folkloru muzycznego w kulturze masowej i narodowej, podjęto sporne zagadnienie tzw. "ludowości" w muzyce, rozpatrywano udział tradycyjnych i nowych elementów w nowopowstałych i akceptowanych społecznie formach muzycznych, dyskutowano nad walorami estetycznymi i ludycznymi tych utworów. \V podsumowaniu dyskusji stwierdzono natomiast, iż nowa "muzyka ludowa" nie wnosi żadnych oryginalnych treści, stanowi ona bowiem zazwyczaj rezultat kompilacji tradycyjnych wątków, stylów i rytmów pochodzących z różnych .regionów kraju sprzęgniętych dodatkowo z muzyką popularną i rozrywkową. Utwory te reprezentują pod względem artystycznym stosunkowo niski poziom i cechują się szablonowością, oscylując często na pograniczu tzw. kiczu. Dlatego też ustalono rzecz ciekawa - iż muzykę tego rodzaju w pierwszym rzędzie należy rozpatrywać jako zjawisko społeczne i badać ją właśnie od strony socjologicznej, świadomie rezygnując z głębszej analizy muzykologicznej, która odkrywając wprawdzie eklektyczną strukturę tych utworów, nie ukaże nam przecież ram ich społecznej akceptacji. Dyskusje i polemiki, oryginalne studia i przedruki prac obcych stanowią a rzeczywistej wartości kwartalnika "Kultura", który polecamy uwadze polskiego czytelnika. Interdyscyplinarny charakter tego pisma ogranicza wprawdzie ilość materiałów z interesującej nas szczególnie dziedziny, ale jednocześnie stwarza okazję do wszechstronnego oglądu problemów kultury, zarówno tej rozpatrywanej w aspekcie globalnym, jak i tej osadzonej w konkretnych realiach jugosłowiańskich. Na zakończenie warto dodać, iż lekturze niezwykle interesujących rozpraw sprzyja oryginalny format pisma i jego układ graficzny. Jednoszpaltowe, wąskie stronice tekstu przerywane są od czasu do czasu szokującymi grafikami nawiązującymi do najlepszych tradycji surrealizmu i groteskowej makabry. Aleksander Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4e59203583314abb4316195c888b768.pdf e47d88d01ac4a483a1ed0c864bf7ea07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1160 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1069 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.319-376 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. K R o N I K A Lud, t. 55, 1971 FESTIWALE, "DNI", KONKURSY W 1969 R. Rok 1969, jak wydaje się, szczególnie obfitował w różnego rodzaju festiwale, konkursy. "dni", pl'zeglądy poświęcone folklorowi, sztuce ludowej, kulturze ludowej itp. Wiąże się to niewątpliwie z ogólnopolską akcją organizowania na wszystkich szczeblach - od gromady do imprez ogólnokrajowych - obchodów XXV-lecia PRL, w skład których z reguły wchodziły imprezy obrazujące kulturę ludową. Krót.kie i sumaryczne przedstawienie całości i wyników tej akcji nastręcza niejakie trudności. Same nazwy imprez nie mogą być kluczem do ich klasyfikacji, bo zdarzały się np. ,.Festiwale gromady X" i "Dni" o zasięgu ogólnopolskim. Tak więc należałoby omówić owe imprezy pod kątem ich rangi, a także znaczenia dla poznania, podsumowania dorobku kultury ludowej w Polsce - z jednej strony, a z drugiej strony pod kątem roli jaką odgrywają w rozwoju, kultywowaniu czy przypominaniu tradycji ludowej. Szczupłe ramy i charakter informacyjny niniejszej notatki nie pozwalają na szersze opl"acowanie wymienionych zagadnień. W tym miejscu zasygnalizować należy, że były one tematem sympozjów czy seminariów naukowych towarzysząc.vch omawianym imprezom, a także sporej liczby artykułów, które ukazał~' się w prasie codziennej, tygodnikach i oczywiście czasopismach naukowych. Zagadnieniu temu poświęcono poprzednie opracowanie w Biuletynie. Na czoło wysuwa się kilka ubiegłorocznych imprez, które omówimy nieco obszerniej. Zacząć najeży od Poznańskiego Festiwalu Folkloru, zorganizowanego w okresie od 8-16 czerwca w ramach IV Wielkopolskiego Festiwalu Kulturalnego. Festiwal zorganizował Wydzial Kultury WRN w Poznaniu przy współudziale Domów Kultury. Muzeów i Wielkopolskiego Towarzystwa Kultralnego. Festiwal zgromadził 25 kapel ludowych oraz licznych instrumentalistów i solistów. Były to zespoły amatol·skie. Poważną rangę zapewniła Festiwalowi odbywająca się w jego ramach sesja naukowa na temat "Folklor w życiu współczesnym", a także udział wybitnych naukowców w jury festiwalu. Na całość Festiwalu, obok przeglądu zespołów muzycwych, złożyły się jeszcze inne imprezy, takie jak wystawa sztuki ludowej Wielkopolski. Pokazatle na wystawie prace były plonem zorganizowanego wcześniej konkucsu artystów ludowych. Wystawiono dzieła około 50-ciu twórców ludowych. Poznańskiemu festiwalowi towarzyszyło szereg mniejszych imprez, organizowanych w miastach województwa, a powiązanych z głównymi imprezami. Drugą znaczniejszą imprezą był III Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny Ziem Nadwiślańskich, zorganizowany w Płocku w okresie od 20-22 czerwca 1969 r. pod protektoratem Ministra Kultury i Sztuki L. Motyki przez Wojewódzki Wydział Kultury w Warszawie przy współudziale Muzeum Ziemi Mazowieckiej w Płocku. W festiwalu wzięlo udziaŁ 16 uprzednio wyselekcjonowanych zespołów. Występy mialy charakter przeglądu - nie było jury i nagród. Odbywały się one w trzech gt'upach: 1) "autentycznego" folkloru; 2) zespołów ludowych, lecz korzystających �320 K,'onika z pomocy zawodowych instruktorów; 3) zespołów z regionów, gdzie f,liklol' zagin<:jł i gdzie jest on odtwarzany na podstawie starych zapisów (Ziemie Zacill)dnie), Obok przeglądu zespołów zorganizowano dwie wystawy pt. "Współczesna tkanina ludowa" i "Strój i instrument ludowy", a także kiermasz sztuki ludowej. Jako trzeci należy wymienić Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludll\\,'ich \\' Kazimierzu nad Wisłą, któt,y odbył się od 4--6 lipca 1969, a zorganizo\\'any zostal przez Wydział Kultury PWRN i Polskie Radio w Lublinie oraz Lubelskil' Stowarz,vszenie Twórców Ludowych. VV festiwalu wzięły udział 22 kapele lu<!o\\'c' i :2tJ solistów (z całej Polski). Obok kapel zOl'ganizowano również występy pOŁ't.,\\' ludowych, przegląd filmów folklorystycznych i jarmark na rynku w Kazimierzu, e,izia! w festiwalu brały wyłącznie zespoły amatorskie. "V reszcie ostatnia z dużych imprez, to Jesień Tatrzal'lska. w ramach której odbył się III Międzynarodowy Festiwal Ziem Górskich - impreza n1<.i więc chat'aktel' międzynarodowy, a patronat nad nią objęły podhalańskie zakład." pI7em."s!owe. z nowotarskim kombinatem obuwniczym na czele. Główną imprl'z,-\ lt'stiwalu był konkurs zespołów pieśni i tańca. Zespoły te występowały w dwóch:":!'l:pach - zespołów"autentycznych" i ,.stylizowanych". \1.1 jUt'y festiwalu zasiedli /!iani fachowcy i naukowcy z dziedziny tańca, mm:yki i etnografii. Z zespołów za,::'ai1:czn~'ch wystąpił zespół z ZSRR (Dagestański), Austrii, Bułgarii, Słowacji, NRD : Francji, Festiwalowi towarzyszył szereg imprez, 7. których wymienić należ)' w,vsta\\'ę pl. "Sztuka Ludowa Podhala w XXV-leciu PRL". pokaz kowalstwa aL'\,.'s',.'Tznego, wystawę malarstwa na szkle, wesele góralskie i wiele innych. W lipcu natomiast odbył się w Bukowinie Tatrzańskiej konkur" ga\\'qdzial'z,.'· góralskich np, "Sabało we Bajania", W tej imprezie uczestnicy także byli pOc\7.ieleni na .,amatorów" i swego rodzaju .,profesjonalistów. W ciągu całego lata i jesieni odbywało się na Podhalu szere,l!; impt'ccz powiązanych z obu wymienionymi wyżej - byly to różnego rodzaju pokaz.", w.vstęp~', wystawy, festyny w mniejszych miejscowościach Podhala. W imprezach !'.-ch silnie podkreślano ich znaczenie jako atr'akcji turystycznej. Inne ośrodki w całej Polsce organizowały imprezy na mniejszą skalę. b,vl:; to różne "Dni", "Tygodnie" itp. Wśród nich na pierwszym miejscu wymienić należy dwie imprez\' zo;'ganizowane w Łodzi i województwie, Byl to wrześniowy "Tydzień sztuki !u(!:>wej·' i ..Lódzka Wiosna Artystyczna". Ta ostatnia stanowiła finał organizowan,\'l'h przez ponad rok konkursów w całym województwie, W eliminacjach wzięło udział ponad 150 zespołów, do finału weszło 20. Obu imprezom towarzyszyły wysl.<1\\',\'i kiel'lnasze. te ostatnie organizówane przy współudziale CPLiA. Duży rozmach, ambicję i pr'ężność wykazują organizowane w rok II l !J6!J po raz piąty "Dni folkloru Opoczyńskiego". Impreza ta, jak zapewniają uI',c;ani.l.atorz,'·.została w 1970 r, wpisana do Międzynarodowego Kalendarza Impl'l'z Folklorvstycznych. Obok zespołów miejscowych wystąpiły zespoly zaproszone z innvch regionów (Podhale, Śląsk). Obok występów zespołów zorganizowano wystaw q "ztuki ludowej i rzemiosła artystycznego, targ ludowy, konkurs poetów ludowych i ~t'sj,~ naukową poświęconą opoczyńskiej kulturze ludowej, Podobny chal'akter miały "Dni Kultury Beskidzkiej", trwały one "d ;lO lipca do 10 sierpnia. Poszczególne imprezy odbywały się w znanych beskidzkich miejscowościach wypoczynkowych, takich jak Wisła, Szczyrk itp, W wyslqpach bralo udzi3ł ok. 25 zespołów, zorganizowano szereg imprez towarzyszących, takichiak \\')'slawę koronek, połączoną z kiermaszem, wystawę sztuki ludowej. a w mil',:sco\\'vch restauracjach swego rod7.aju "festiwal potraw regionalnych". �321 Kronika Szereg imprez zorganizowalo województwo gdańskie w ramach .,Dni Folkloru Ziemi Gdańskiej". Imprezy te zorganizowane zostały we \vrześniu w szeregu miast i miasteczek województwa gdańskiego: w Elblągu, w Kartuzach, Kościerzynie i Wdzydzach, Pucku i Starogardzie. Obejmowaly one wystawy sztuki ludowej i konkursy, a na zamku malborskim odbyła się sesja naukowa . .Również Pomorze Zachodnie zorganizowało "Dni" o podobnym charakterze. W województwie rzeszowskim odbyły się "tradycyjne już "Dni Pogórza Dynowskiego" - w czerwcu 19()!! 1'. .Jest to szereg imprez odbywających się w miastach i miasteczkach: Bieczu, Mielcu, Rzeszowie, Lubaczowie, Przemyślu itd. Zorganizowano konkursy, wystawy, jarmarki oraz sesję popularno-naukową. Poza wymienionymi naliczyliśmy około sześćdziesięciu imprez a charakterze ..Dni", ktcJ]'ych, z braku miejsca, nawet wyliczyć IV tym miejscu nie możemy. Ak~ja organizowania tego rodzaju imprez jest powszechna. Jest ona niewątpliwie powi;lzana z ch~'cią uatrakcyjnienia poszczególnych regionów pod względem turystycznym. Z tego punktu widzenia informacja przed imprezami jest co najmniej niedostateczna. Dane, ktol'ymi nasz Ośrodek dysponuje, pochodzą z notatel, prasowych, przeważnie sprawozdawczych. Dane te silą rzeczy nie są kompletne, czasami nic elość ścisłe. Uderza w nich jedno nieobecność wśród wymienianych Drganizatorów PTL. Jest ona może tylko pozorna, ponieważ zwykle współorganizatorami są muzea clnograficzne, a więc zapewne znajdują się wśród nich członkowie Towarzystwa. Wydaje się. iż by loby rzeczą niezmiernie pożyteczną, ze względu na potrzeby dokumentacyjne Ośrodka. abyśmy mogli za pośrednictwem Oddziałów PTL otrzymywać z terenu informacje a wszystkich planowanych imprezach, a także krótkie rzeczowe i:1[ormacje o ich przebiegu i wynikach. Informacje takie pozwoliłyby nam śledzić i notować działalność zespołów, artystów, twórców ludowych itp. Z materiałów Zofia NA MARGINESIE Wielkopolskie FOLKLORYZMU Kulturalne zorganizowało w Poznaniu w dniach 16 Sesję Naukową pt. "Folklor w życiu współczesnym". W czasie Sesji wygłoszono następujące referaty: "Folkloryzm w Polsce" (prof. dr Józef Burszta), "Folklor muzyczny a folkloryzm" (ell' Bogusław Linette), "Folklor:-:styczne przeobrażenia sztuki ludowej" (mgr Stanisław Błaszczyk), "Obrzędy i zwyczaje doroczne i rodzinne oraz tradycyjny folklor taneczny jako tworzywo i podstawa repertuaru zespołów artystycznych" (mgr Grażyna Dąbrowska). Tematykę Sesji sprowadzono do wyjaśnienia stosunku między pojęciami "folklor" i "folkloryzm" oraz do analizy zjawiska folkloryzmu we współczesnym życiu społeczno-kulturalnym \V Polsce. Folkloryzm lub folklor stosowany jako zjawisko społeczno-kulturalne, a nawet moda wybitnie nasila się w ostatnich latach. Jest to folklor wtórny przejawiający się w literaturze, muzyce, śpiewie i tańcu, stroju i sztukach plastycznych. W odróżnieniu od folkloru, który jest naturalną, autentyczną częścią kultury duchowej okre17 czerwca ~l - Towarzystwo ODiIE opracowała Piotrowska I!!o!! r. Ogólnopolską Luci, t. 53, 1971 �;,t22 Kronika ślonej wal'stwy społecznej łudu, folkloryzm jest odel'wanym od dotychczasowego, naturalnego środowiska ruchem, inspil'owanym w mniejszym lub większ:.m stopniu pl'zez czynniki zewnętrzne, W okl'eślonych s,\"tuacjach folkloryzm ma zaspokajać poll'zebę rozrywki. doznań estetycznych, stanowić ma 'ATeszcie narodowe, n~gionalnv lub lokalne antidotum na procesy unifikacyjne, W dyskusji na temat folkloryzmu wzięli udział pracownic,\' nauki. mUZl'()\\', rad namdow,\'ch, stowal'zyszeń społecznych. ośmdków melodycznych, bibliotek i domów kultur" Ol'az grono publicystów, Chcąc udostępnić wszystkim zaintel'csowanym zbiór l11a(cl'ialo',\\" z przebiegu obrad, organizatorz,v Sesji opublikowali referaty i komunikaty w powiclanl'j publikacji pl. Folklor w życiu współczesnym, Poznań 1970. Ponadto w l!)fj!} 1', \\' ciągu kilku miesięcy od zakończenia Sesji uka;;~ało się kiłka poważniejsz~"ch at'lyku!<')\\, na ten temat w prasie codziennej i czasopismach: .J, Biel'llackicgo '- Folk/or i folkloryzIII, "G tos Pl'ac,\"', nl' :m:~: NI, Pochwickiego - Czy lIIod.a na fol/dor", "Gazeta Poznal1ska", n l' 149: Z, .Tusiewicza - Folklor i dno[Jrafia te ,życiu ll'spó/czesnym. tamże. nr 152: J. Burszty - Folklor czy folkloryzlII ... Tygodnik Kulturaln,\"', nr 2;): K, Kwaśniewskiego - Pomosty, tamże, nr 2'7: S, Iłowskiego - K/I'poty z folklo7'ljzacją. tamże. ni" :n, W al'tJ'kułach t~"ch postulowano podjęcie dyskusji na szerol"l skalę, k[('ra umożliwiłaby zrozumienie pojęć ..folklor" i "folkloryzm" odnoszących się do LIw,',chodrębnych rzecz,\'wistości. Odróżnianie bowiem zakl'esów tych poj<;ć przyczyniło b,\' się z pewnosci<.j do właściwego, krytycznego formułowania opinii i wniosl,JJ\\' na temat aktualnych przejawów folkloru, Umiejętność rozróżniania tych dw(,ch zjawisk wydaje się być koniecznością w pracy działaczy kulturalno-oswiatowych, przedstawicieli srodków masowego przekazu i jnn~'ch organizator()w ż,\'cja spo!eczn;>-kulturalnego, Pozwoliło by to na właściwe propagowanie dombku folklorystycznego, bądź to w formie aulent,vcznego folkloru, bądź też stylizacji zbliżonej do aukntyku, Folklor,\'zm polega na wykorzystywaniu autentycznych element<'m" folkloru w celu ich przetworzenia artystycznego w nową forme użytkową. bat'dzie,i lub mnie,i zbliżoną do oryginalu, W folkloryzmie mamy często do czynienia z odtwarzaniem elementów autentycznych, jednakże w odmiennej od ich naturalnego tła sytuacji, Dostrzeżenie tych problemów zarówno przez naukowców. jak i działaczy kultury wpl,vnęło by na właściwsze korzystanie ze skarbca kultur,v ludowej, Przegtądając artykuły prasowe na temat przejawów folkloru w 1969 roku, dostrzec można z łatwością. że skrupulatnie odnotowano ogromną liczbę imprez (olklol',\'stycznych: festiwali, pokazów, widowisk itp, Są to jednak tylko notatki i artykuły nie poparte krytycznymi uwagami i komentarzami na temat wartości prezentowanych imprez, brak w nich również opinii na temat stosunku prezentowanej formy do autenl~'ku, W rezultacie takiej działalności społeczel1stwo jest zdezol'ienlowane, nie uswiadamia sobie l'óżnicy między autentycznym folklorem. a jego pochodnymi, często całkowicie przetworzonymi formami. Niezrozumienie tych zjawisk wpl'owadzilo szczególny chaos na niwie dzialalności muzyc;mej, Najrozmaitsze żywiołowe przejaw~' i wariant.,\' foll,loryzmu muz~'cznego, instL'umenlalnego, wokalnego. t.anecznego spowodowały powszechne naduż\"wanie tel" minu folklor muzyczny, Ocena i wartościowanie tych pl'zejaw{)w [olklol'~'zniu opiera się li tylko na widowiskowości i popularności poszczególnych \-\iykonnwc""" i ze"~()[(,\\,. bez zgłębiania problemów stylu. repertuaru, techniki. środl,/)\\l wykonawcz,\'ch, okołiczności wykonywania repel·tuaru i samych w,\'konawców, Ogromna popu]al'ł1oś':' zespołó'"" ..pop music" z repel'tuarem luźno nawiązującym do autent,\"cznego ludo"'ego wzoru spowodowała. że pr'zeciętny odbiorca utożsamiadzialalność zespolu ..No �323 Kronilca to co" z folklorem, występy zaś "Mazowsza" cz.\· ..Śląska" za ilustrację autentycznych obrzęd(jw ludowych. Podobnie rzecz się ma jeśli chodzi o identyfikowanie wytwórczości typu "CPLiA" z autentyczną sztuką ludową. Folkloryzm przejawia się również w dziedzinie literatury, mody, etc. Caly ten ruch odbija się w dzialalności środków masowego przekazu, a zwłaszcza w pI'asie. Ciekawostką może być fakt, że w 1969 r. znalazło się w prasie polskiej akurat tyle samo artykułów na temat ..No to co", co na temat wszystkich razem zespołów pieśni i tańca, kapel. etc., mniej lub bardziej amatorskich. Cała ta produkcja widowiskowo-muzyczna uznana została za przejaw "folkloru". Dużo miejsca poświęcono również sprawie tzw. gastronomii folklorystycznej i odnotowano ponad pięćdziesiąt nowootwart~'ch gospód, kawiarni, restauracji i barów. Entuzjast~'czne wzmianki na ten temat nic nie mówią czy zapraszano etnografów do projektowania wnętrz i odzieży obslugi, oraz czy i o ile stylizacje te mają wiele wspólnego z autentycznymi wal·tościami danego regionu. Pokaźna porcja ..folkloru" została przekazana czytelnikom przy okazji artykułów omawiających najnowsze kolekcje odzieży domów mody. Wspomniana wyżej prezentacja "folkloru" w prasie wygląda podobnie w radio i telewIzji. Folklol')'zm jest zjawiskiem powszechnym nie tylko w Polsce, ale i na świecie. W wielu krajach dostrzeżono już konieczność ingerowania profesjonalistów w sprawę organizacji, ukiel'Unkowania i oceny tego ruchu, o czym świadczą choćby następujące publikacje: T. Domator, Folklorismus in Ungarn, "Zeitschrift fur Volkskunde", 1969, z. l, s. :H-28; L. Pćter. A folklorizmus kerdesehez, "Ethnographia", 19611, s. 16:1-169; H. Mosel'. Vom Folklorismus in unserer Zeit, "Zeitschrift fUr Volkskunde", t. 511, 1962, s. 177-2U9; H. Bausinger, Zur Kl'itik der Folklorismuskritik, w: Populus Revisus. Volksleben, Bd. 14, Tlibingen 1966, s. 61-75; Tenże, Folklorismlts in Europa, lamże. Na zakoJ1czenie warlo by się zastanowić, czy nie należałoby i LI nas przedsięwziąć kroków \v celu połączenia wysiłków działaczy z etnografami i folklorystami, aby szeroko pojęta folkloryzacja była ruchem organizowanym rzetelnie, aby prezentowane jej formy w jak największym stopniu zbliżały się do autentyku, a nie oddalały. Violetta Krawczyk IV OGÓLNOPOLSKA KONFERENCJA ETNOGRAFICZNA POŚWIĘCONA ZAGADNIENIU ZMIAN KULTUROWYCH ARTURÓWEK POD ŁODZIĄ, 13-14 LISTOPAD 1970 R. Jesienią 1970 1'•• podobnie jak w latach poprzednich, zorganizowana została już czwarta ogólnopolska konferencja etnograficzna, Organizatorami były tu; Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, Ministerstwo Kultury i Sztul,i oraz Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego. Właściwy trud organizacyjny wzięła tym razem na siebie Pracownia Etnograficzna IHKM PAN w Łodzi. Tematem konferencji stało się zagadnienie zmian kulturowych, jedno z naczelnych zagadnień współczesnych nauk społecznych. Wszystkie referaty i komunikaty były mu podporządkowane, starały się naświetlić historię zainteresowań zmianami �3U Kronika kulturowymi w nauce innych krajów i nauce polskiej, przedstawić dotychczasowe teorie zmiany kulturowej, wreszcie zanalizować, o ile w etnografii polskiej to zagadnienie zostało dotąd uwzględnione, jaki mamy tu dorobek, jakie stosowano metody badawcze i do jakich teoretycznych wniosków doszli nasi uczeni. Część referentów (chodzi głównie o komunikaty) starała się przedstawić proces zmian kulturowych w różnych dziedzinach kultury. Konferencję zapoczątkowała seria referatów teoretycznych. Pierwszym z nich był referat prof. dr Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (Łódź): Konkret i kontekst UJ badaniach etnograficznych I. Referaty następne, to doc. dr Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej (Łódź): Tendencje badań nad przemianami kulturowymi j cloc. dr Zofii Szyfelbein-Sokolewicz (Warszawa): Analiza funkcjonalno-strukturalna zmian społeczności chłopskiej. Granicą między referatami, które zajmowały się teorią zmiany kulturowej, był referat prof. dr Heleny Brodowskiej (Łódź): Czynniki TOZWOjU kultury wsi w Polsce XIX w, Mowa tu byla nie tylko o czynnikach wpływających na rozwój, a więc na zmianę kultury wiejskiej, ale i o możliwościach pewnego rodzaju periodyzacji kultury ludowej XIX w., co przy śledzeniu zmian ułatwia ich umiejscowienie w czasie. Następnym by] referat prof. dr Anny Kutrzeby-Pojnarowej (Wars;mwa): Problematyka zmian kultury chłopskiej w historycznych i współczesnych kierunkach etnografii polskiej, Ostatnie dwa referaty mówiły już o konkretnych wynikach polskich prac nad problemem zmian ],ulturowych. I tak dr Maria Gładyszowa (Kraków) przygotowała referat: Problematyka zmian kultul'Y chłopskiej w etnograficznych regionalnych badaniach pols/cich po II wojnie światowej. Dowiodła ona, że wszystkie niemal z tak licznych w naszej literaturze etnograficznej monografii wsi i regionów w mniejszym czy większym stopniu, ale zawsze uwzględniały zagadnienie przemian jakie następują z coraz to większym nasileniem w kulturze chłopskiej. Dr Krzysztof MakuIski (Warszawa) wygłosi ł referat: P1'Zydatność zbio1'ów i dokumentacji muzealnej dla analizy zmian kultw'owych, gdzie starał się podsumować dane - o ile zbiory muzealne mug,! być materiałem do studiów nad zmianami kultury i co należałoby zmienić w dokumentacji muzealnej, by w jeszcze większym stopniu odzwierciedlała proces przemian. Prócz referatów zgłoszono jeszcze 10 komunikatów, z których' czqść tylko mogła być wygłoszona z powodu braku czasu". Wszystkie one zajmowały się zagadnieniami przemian, bądź teorią przemian, jak np. komunikat doc. dr Zbigniewa Jasiewicza (Poznań): Przemiana kulturowa na Ziemiach Zachodnich i Północnych a ogólnopolskie procesy przeobraże11, bądź śledziły proces przemian w jakimś regionie lt:b jakiejś dziedzinie życia wsi. Wymienię tu komunikat dr Marii Misińskiej (Łódź): Przemiany w dziedzinie kultury tradycyjnej Podhala i próba uchwycenia czynników sprzyjających ich nasileniu, dalej dr Marii Wieruszewskiej (Łódź): Rola kontroli społecznej środowiska wiejskiego w procesie zmiany kulturowej. Dr Jadwiga Kucharska (Łódź) zanalizowała zmianę stosunku do ziemi jako podstawy bytowej mieszkańców wsi powiatu włocławskiego; prof. dr ,Jadwiga Klimaszewska (Toruń) szeroko omówiła funkcję obrzędów i zwyczajów w chłopskiej kulturze tradycyjnej i współczesnej, mgr Zofia Szromba-Rysowa (Kraków) mówiła o prz.~mianach pożywienia ludności wiejskiej na Górnym Śląsku, dr Jan Dekowski (Lódź) l podaję tu tytLl!Y referatów tak jak one brzmiały w chwili ich wygłaszania. Zaszły bo\viem pewne zmiany \\- st.osunku do \vcześniej drukowanego pro~raml1 konferencji. Na konferencji komunikaty wygłosili: prof. dr J. Klimaszcwska, doc. dr Z. Jasic\\'icz, dr M. Misińska, dr J, Kucharska, mgr 1. Lechowa i dr M. Wieruszcwska. Pozostałe komunikaty. które z braku czasu nie zostały wygłoszone, zostani] ogłoszone d"ukiem w tomie poswjGconyn1 konferencji. �;)25 Kronika o zmi;l!1ic w zakrcsie odzieży wiejskiej w XIX/XX w. na podstawie ówczesnej prasy. dl' Daniel Kadłubiec (Śląsk Zaolziański) o zmianie funkcji opowieści ludowych \I' cieszyńskiej kulturze chłopskiej dawniej i dziś. Wreszcie mgr Irena Lechowa (LrJdż) rozważała możliwość takiego ustawienia monografii regionu, by zostal tam \\·....,:ksponowany proces przemian kulturowych. Mgr Teresa Dobrowolska (Kraków) przygotowała komunikat na temat wsi chloporobotniczej jako przedmiotu badall etnograficznych. Podsumowania wyników konferencji dokonała prof. dr Zawisi()\\icz-Adamska. Referaty i komunikaty wywołały żywą dyskusję, w której wzięli udział tak elnografowie, jak i socjologowie wsi licznie tutaj zgromadzeni. Sądzę, że samo zestawienie tematów poruszanych w Arturówku daje dostatecznie jasny obraz zakresu problemowego konferencji. Należy jednak podkreślić duże znaczenie tej konferencji dla etnografii polskiej przez zwrócenie uwagi na zagadnil!nic zmian kulturowych, które coprawda powszechnie były uwzględniane przez polskich etnografów, ale niejako na marginesie ich prac; rzadko stanowiły one problem naczelny studiów etnograficznych. PragnG tu dodać, że materiały z konferencji zostaną opublikowane jako seria artykuł,!\\, w jednym z tomów "Biblioteki Etnografii Polskiej" pod redakcją prof. dr Kazimic'ry Zawisiowicz-Adamskiej. Ukażą się one w 1972 r. Anna KONFERENCIA SLOVANSKYCH ETNOGRAFOV Kowalska-Lewicka NA ORAVE Pri prilezitosti tretieho roenika medzinarodnćho seminara Seminarium Ethnologicum III. ktory prebiehal na Slovensku v regione Orava, konala sa v dnach 1.-:). juna 1970 na Oravskej priehrade konferencia slovanskych etnografov na ustrednu temu "Spoloenć a rozdielne erty v ludovych kulturach Slovanov". Konferenciu ol'ganizoval Kabinet etnológie Filozofickej fakulty Univerzity Komenskćho v Bratislave a zueastnilo sa na nej vyse 90 etnografov eeskoslovenskych i zahranienYch. Vaseim poetom zahranicnych ueastnikov bolo na konferencii zastupene Bulharsko (prof. Ch. Vakarelski, prof. Ch. Gandev, E. Kaleva, T. Kaleva, L Georgieva, R. Peseva, B. Tumangelov), ZSSR (prof. J. V. Bromlej, V. A. Alexandrov B. N. Puti1ov, V. T. Zinye), Polsko (prof. J. Burszta, pmf. M. Gładysz, Z. Biały, Z. Roboticki, J. Czajkowski), Jugoslavia (prof. B. Bratanić, prof. M. Barjaktarović, prof. B. Rusić, P. Pantelić, D. Drljaea, H. Lozar-Podlogar), jednotlivo Finsko (M. Sarmela), USA (prof. Lesser) a tiez ucastnici seminara. Konł'crenciu otvoril Jan Podolak (Bratislava), ktory vo svojom prejave vyzdvihol potrebu vzajomnych vedeckych stykov slovanskych etnografov a poukazal na ich vy-znam pre riesenie aktualnych vedeckych otazok spoloeneho zaujmu, ako su problemy interetnickych vzfahov, spoloenych a rozdielnych eft v rudovych kulturach slovanskych narodov alebo otazka etnogenezy Slovanov. Konferencia nadvazovala na davne slavistickć tradicie etnografie referatom Jana Mjartana (Bratislava) na temu "Slavistika a narodopis", i historiografickym prispevkom prof. Jozefa Burszlu (poznań) o Oskarovi Kolbergovi a jeho zaujme o ruc10vu kulturu zapadnych a juznych Slovanov. �Kronika Teoreticky charakter mai referat korespondujuceho elena Akademie \'ied ZSSR pmf. Juliana V, Bmmleja (Moskva) na temu "Ethnos a etnosocialny organizmus", v kto rom sovietsky vedec wymedzil pojem 'ethnos' a s nim suvisiace pl'ibuznć terminy, Niektore prispevky nastolovali zavaźnu o(azku etnogenezy Slovanov, Tak prof, Christo Vakarelski (Sofia) predniesol prispevok o prehis(orickej hoclnote niektOl'Y'Chkalenclarnych obyeajov u Bulharov, Prof. Chrislo Gandev <Sofia) \'0 svojom I'eferate sa zaobeml problemami genezy bulharskćho ctnika a jeho elnografickymi znakmi. Hlavnć fazisko programu lwnferencie bolo v refer[l(och za[ozen,h'h na poro\'navacej metócle, Problemom historicko-porovnavacej metódy vo vyskume fud<JVej duchovnej kultury slovanskych narodov venoval svoj referat Jan Komorovsky (Bratislava), Vadim A. Alexandrov (Moskva) postaviI svoj prispcvok na hislorickoporovnavacom studiu hmotnej kultury ruskeho obyvatefstva Sibiri v XVII.-XIX, storoei. Do tejto skupiny referatov patl"i aj pl"ispevok Horisa N, Putill)Va (Leningmd) o epickej tvorbe Slovanov vo svetle sueasneho historicko-pomvnavacieho badania, Tatiana Koleva (Sofia) typologicko-porovnavacou me!l"ldou spracovala material balkanskych a kaukazskych obyeajov, K porovn[lvacim pl"ispevkom patl"i tiez referat BOl'isa Tumangelova (Sofia) o spoloenych a wzdielnych crtach v ceskych a balharskych obycajoch a referat Heleny Lozar-Podlogar (Ljubljana) o vyja\'och s (zv. fafosnou neves(ou v juhoslovanskych svadobnych ()b~'cajoch, Viacere z porovnavacich prispevkov sa dotykali tiez otazky migracii. Osobi tnll powrnosf tomuto javu venovaia Dagmar Klimova (Praha), ktora na folkl(\rnom materj ,'lI i rozliSila rozne prejavy migracn)'ch prudov. V popredi zilujmu konferencie boli tiez otazky spojene so studiom kultury karpatskej oblasti. Na histol'icko-porovnavaciu problemat iku nildviazal ./arosJav ŚUI,a (Brno), l<tory vo svojom prispevku sa zauberal ota7.kami historickej analyzy ako zakladu porovnavacieho studia fudovej kultury v Karpatoch, S re(enitom () (radiciach a podieli ukrajinskej etnografie vo vyskume Slovanov karpatskej oblasti vystupil VolodymYl' Zinyc (Kyjev). Znacnu pozornosf vzbudili aj aktualne otazky geogmficko-karlografickej metódy. K tymto problemom predniesol referat na lćmu 'Etnologick[l kartografia \'0 vyskume kultury slovanskych narodov' prof. Branimir Bratanić (Zagreb). O otazkach etnografickeho atlasu Slovenska vo vzfahu k narodopisn)'m atlasom in)'ch slovanskych narodov referovala Soila Kovaeevicov[1 (Bratislava). Osobitnu skupinu re[eratov prednesenych na konferenLii tvol'ili pl'ispe\'k~' venovane studiu slovanskych mirodnostnych mensin v inoetnickom prosll'edi. Prot". Branislav Rousić (Skopje) venoval svoj referat otazkam etnologickćho śl lHlia slO\'ansk)'ch etnickych skupin v prostredi inych slo\'ansk)'ch narodo\'. Dusan Drljaca (BplIgrad) vo svojom prispevku venoval pC)7,()rnosfproblemom etnografickćho badania zapadoslovanskych a ")'Chodoslovanskych narodnost.i v .Jugos!<ivii, Svelozar .svehlak (Bratislavil) vystupil s referatom o specifickom zivote lnldicii sIO\'ensk~'ch enk!<iv \' inoslovanskom kulturnom prostredi. Cast prispevkov sa zameriavala na soci{l1nu problt'matiku. liajna Pcśe\'a (So[ia) venovala svoj referat olazke socialnych inśtitucii v fudon'j kultlIre Bulharov, Sońa Svecova (Praha) predniesla prispevok () problemoch pribuzpnsk~'('h skupin a patronymie, Ivanicka Georgieva (Sofia referovala o pribuzensk~'ch s.\'s1órnoch u Bulharov, Nikola Panlelić (Beograd) vo :wojom prispe\'ku vpno"al pozornusf sllochucestvu v Srbsku, Olga Skalnikova (Praha) sa vo svojom reft'nite zaouerala spolocnymi problemami vyskumu sucasnosti. Prof. Mirko Barjaktarović podal etnosocj{t1nu a etnopsychologicku charakteristiku Ciernohorcov, �:~27 Kronika 0J icktorć referaty boli venovane specialnym otazkam. Adam Pranda (Bratislava) vo s\'ojom prispevku sa zaobl'ral problemom prvotnosti vertikalnych krosien u Slovanny, Michal Markus (Kosiec) v l'eferate upozornil na zavazne ulohy spojene s rie~enim Ol,lzok vyskumu I'udovej stravy u Slovanov strednej Európy, Elena Koleva (Soria) preclnil'sla prispevok o rovasoch-kalendaroch v Bulharsku. Na konferencji oclznelo \id niekol'lw informativnych prispevkov . .Jan Siracky (Bratislava) informoval ucastnikov konferencie o praci Dstavu pre zahranicnych S]m'ilko" pri Malici slovenskej a o svojich poznatkoch i skusenostiach z ciest ku Kanaclski'm a arncrick)·m Slov~llwm. Jfl.l1 Kopcok (B<icsky Petrovec) refen)\'al o cinnosI i Slovenskćho narocln':-ho muzea v Bacskom Petr-ovci (Jugoslavia) a prof. Mieczyslaw Gladysz (Krak,)w) informoval a pripravach kongresu slavistov. klm'y sa ma konat' r. 1!l7:l vo Warszawe. K referatom sa kazdy den rozvinula cuhi diskusia, v ktorej okrem uvedenych prednasatel'ov vystupili til;Z Zbigniew Biały (Kloaków), Z. Robotnicki (Kraków). JaromiI' Jech (Praha) a i. V z:lverecnom preslove .Tan Podolak sa medziinym dotkol otazky ucasti etnografov na kongl'esoch slavistov, ktmoe v posleclnej dobe vykazuju coraz viae cisto filologicky charakter a etnograficka sekcia sa na praci kongresuv nezucastiiuje, ustava iba sekcia folkluristick;:'!. V zaverecnej diskusii sa vel'mi pozitivne hodnotilo stretnulie slovanskych etnografov i priebeh samej konferencie. Viacere hlasy sa ozvali za utvorenie samostatnej asociacie slovanskych etnografov alebo zalozenie samostatnych kongresov etnogl"Ufov-slavistov ako zakladu medzinarodnej spoluprace a zjednotenia usilia pre riesenie uloh vseobecneho slovanskeho vYznamu. V zavel'ecnnm preslove Jan Podolak sa medziinym dotkol otazku ucasti etnofudovych kultur karpatskej oblasti a zasadnutie redakcnej rady zbornika .,Ethnologia Slavica". na ktorom sa rozhodlo, ze materialy konferencie budll uverejnene v III. zvazku zbornik,\. Vo vo]'nom case sa konali rozlicne podujatia. Ucastnici konferencie mali moznosf zozn~lmif sa na exkurziach s fudovym stavitel'stvom a osidlenim Oravy, so sucasnymi socialnymi a kulturnymi premenami v kraji, s muzealnymi zbierkami na Oravskom zamku. navstivili Slovenske narodne muzeum v Martine i skanzĆ'n v kho okoli, oboznamili sa s muzeom a kulturnymi pamiatkami v Levoci (Spis) a i. Oravskil konferencia bola v)'znamnym stretnutim slovanskych etnografov a radi by smc vyjaclrili nadej. ze takćto stretnutia sa budu castejsie opakovaf a zalozia l.racliciu dobrej medzinarodnej spoluprace na poli slovanskej etnológie. Jan Komorovskli PIEHWSZE lVIn;DZYNARODOWE SYMPOZJUM POŚWIĘCONE ETNOGRAFICZNYl\l I1ADANIOM NAD POZYWIENIEM, LUND (SZWECJA) 21-25 SIERPIEŃ 1970 r. W sierpniu 1B70 1'. odbyło się w Szwecji pierwsze międzynarodowe sympozjum poświęcone clnograficznym badaniom nad pożywieniem (Erstes internationalcs Symposium fUr l'thnologiscbe Nahrungsforschung). Jegu organizatorem był prof. dr Nils-An'id llringeus, kiemwnik Katedry Etnografii Uniwersytetu w Lund. Sympozjum było pierwszym w skali światowej spotkaniem etnografów róinych krajów i l'f')żnych szklił, kVJ!Teh zainteresowania skupiaj[l się wokół tak ważnego w życiu �328 Kronika człowieka czynnika, jakim jest pożywienie. Reprezentowanych było tu 13, które wymieniam w porządku alfabetycznym: Anglia, Austria, Bułgaria, Słowacja, Dania, Finlandia, Francja, Irlandia, Jugosławia, Luxemburg, NRF, Norwegia, Polska, Szkocja, Szwajcaria, Szwecja, USA, Węgry. Z krajów tych przybyło okolo 50 osób, a wygłoszono 23 referaty. Z Polski w Sympozjum udzial wzięty: dr Maria Anna Dembińska i dr Anna Kowalska-Lewicka. Tematyka sympozjum była bardzo różnorodna. Organizatorom chodziło o zorientowanie się, nad czym pracuje się w tym zakresie w świecie, jakie bąda si~; tematy i jakimi metodami posługują się badacze. Stąd sugerowano, oprócz referatów poświęconych jakiemuś konkretnemu zagadnieniu, również referaty sprawozdawcze. I istotnie, większość uczestników przygotowala po 2 referaty: pierwszy ukazujący stan badań nad pożywieniem w ich kraju, drugi będący już wynikiem ich własnych prac badawczych. Wszystkie referaty (pełny tekst w języku angielskim lub niemieckim) zostały nadesłane na miesiąc przed początkiem Sympozjum, dzięki czemu gospodarz Sympozjum, prof. Bringeus, mógł przygotować na ich podstawie obszerny referat zbiorczy na temat badań nad pożywieniem w Europie. Amerykanie sami zreferowali stan badań nad pożywieniem w USA. Niestety brakło czasu na wygłoszenie wszystkich zgłoszonych referatów, nawet tych problemowych, tak że jedynie 23 z nich zostaly wygłoszone, natomiast 48 referatów zostanie opublikowane w książce zawierającej materiały z Sympozjum. W trakcie trwania samego Sympozjum uczestnicy zwiedzili szereg muzeów w Lund i okolicy (przeważnie większe i mnIejsze muzea na wolnym powietrzu typu Skansenu) oraz kilka nowoczesnych fabryk artykułów spożywczych. Po zakOl'lczeniu Sympozjum wszyscy jego uczestnicy wzięli udzial w wycieczce po dwu departamentach poludniowej Szwecji, Ska ni i Smoland, gdzie poza kmjobrazem, zabytkami architektury i muzeami na wolnym powietrzu - ogiądano zorganizowane dla nich w terenie pokazy ludowego wyrobu słynnego szwedzkiego chleba, sera podpuszczkowego, pieczenia ciasta, wędzenia ryb itd. Trudno było by podsumować całościowo dorobek naukowy Sympozjum. Referaty, jak wspomniałam, byly zbyt różnorodne. Zostaly one jednak uszeregowane w grupy. I tak, obrady otwarte zostaly serią referatów obrazujących dorobek i metody stosowane w badaniach nad pożywieniem 1. Potcm nastąpiło omówienie źródeł i sposobu ich wykorzystywania 2, po czym przyszły referaty poświ<;conc pożywieniu pewnych grup spolecznych:J i wreszcie największa ilość referatów omawiających jakiś dział ludowego pożywienia 4. Sympozjum to miało, moim zdaniem, ogromne znaczcnie dla dalszego rozwoju nauki o pożywieniu. Naczelną jego zasługą by lo postawienie po raz pierwszy na forum światowym pożywienia jako samoistnego zagadnienia w obrębie nauk etnogl'aficznych. Ważne dla rozwoju nauki o pożywieniu było r6wnież spotkanie i poznanie się ludzi z różnych krajów zajmujących siG tym samym zagadnieniem. Wielu 1 Dla zoricntO\VHnia czyte~nika padanl tu przykładowo po pare: tył Ulf"I\Vreferatów z każdej grupy. Dla grupy plcrwszej będą to: N. A. 13ringcu,;, GcuellwiirtiU<'1" Slawl c1er Nul"·ltn.gsfol"schu.ng in Europa: .1. A. Anderson, Foodwa,l/s 'in Arllerican Folklife Research; G. \ViegclJnann, \-Vas iSl der spe.!ic!lle Aspekt ethnol-ogisch<'r !Va12l'ungsf01"SC/l UT/fI? i ił:. Trinken in Zeitungen 'li17(Z Kalendcrn; D. Yoder, Historical Sources for An1erican Foodtoays Research an(l Plans to'l' an .I1nH'rican Foodwa.l/ ..... · Archive, i in. 3 K. Gaill, Beziehungen zwischen Nahrung und W;.ertschafts!onn; V. Marjn"". Die Nahru.-ng be:' bewegiicllC~n Sella/ern, i ~n. -1 B. Run1er. Brat und Fladen i-Jn pUllllonischen Gcuiet 'l'Oln Sl-and}JH:lJ;( (-'lnus Etllnoloyen. und Lebensmif.t<,lchentikC!rs.: G. Bel-g, Kartoffeln lind RiiłJcn; O. Nnnlland, Traditiona.l. Beer in Scandinavia. i in. ~ T. Gantner, Essen UT/d �329 Kronika z nich wiedzialo o swym istnieniu dzięki studium literatury, ale w wypadku gdy chodziło o badaczy piszących w narodowych językach mniej rozpowszechnionych w świecie, bylo to ich pierwsze zaprezentowanie światu swego dorobku. Poza refel"atami i udziałem w dyskusji. które były niejako formą przedstawienia się zebranym, l.!')spodarze Sympozjum zorganizowali wystawę wydawnictw o pożywieniu, na l,tór'1 kai,ci,v z uczestników pl';;:ywiózl książl~i i odbitki artykułów własnych i swych kolegI)\\" z kraju. Cieszyła się ona ogromnym zainteresowaniem. O[W';CZ zorientowania się, co w zakresie pożywienia robi się w etnografii Europy i Arnel'ykL poza nawiązaniem osobistych kontaktów, wartość Sympozjum leżała w zapoczątkowaniu dyskusji na temat prac, które byłyby podejmowane wspólnie przez \\'szystkie kraje. Omawiano opracowanie, w ramach istniejących w Europie Atlas')\'; Etnograficznych, wspólnych kartogramów poświęconych jednemu, jednako ujęlemu zagadnieniu z zakresu pożywienia, co dałoby prawdziwe zasięgi europejskit'. Dyskutowano na temat wspólnej bibliografii prac o pożywieniu, na temat utworzenia ogólnoświatowego czasopisma poświęconego pożywieniu, wreszcie powzięto uchwaię a organizowaniu co 2 łata w coraz to innych krajach świata podobnych sympo/.jów, poświęconych w przyszłości jednemu węższemu zagadnieniu. Każde takie Symp ••;ćjum będzie także i w przyszłości publikowane w osobnym tomie. Na zakorlczenie jeszcze należy podnieść nadzwyczajnie sprawną organizację Sympozjum w Lund, Przez cały czas trwania zjazdu i wycieczki pozjazdowej nie nast'1piło najmniejszc odchylenie od programu, Nie bez znaczenia dla atmosfery obrad była wprost wyjątkowa gościnność i serdeczność Szwedów. Anna Kowalska-Lewic/ea IV ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE POZNAŃ 2:{-25 IV 1971 R. W dniach od 2:1 do 25 kwietnia 1971 r. odbyło się w Poznaniu kolejne, IV EtnogrLlficzne Seminarium Amerykanistyczne zorganizowane przez Zarząd Sekcji Amerykanisl\'cznej PTL i Pracownię Etnograficzną IHKM PAN w Poznaniu (obecnie Grupa Robocza w Poznaniu Zakładu Etnografii IHKM PAN w Warszawie) przy wspóludziaic Oddziału Poznańskiego PTL. W obradach wzięły liczny udział prawie wszy~tkic ośrodki etnograficzne w Polsce, a także i przedstawiciele innych polskich plac:ii\vek naukowych. Pokrewne dyscypliny reprezentowali historycy, archeologowie, socjologowie. geografowie. Seminarium cechowal jednolity profil tematyczny i dotyci:yl on zagadnień religioznawczych, a szczególnie synkretyzmu religijnego ksztnltu\',ania siQ nowych treści, form i postaw na skutek mieszania się elementów reli~i tubvlczych z elementami chrześcijańskimi, wniesionymi do Nowego Świata \V \\"vniku podbojów i kołonizacji europejskiej. Na kolejnych czterech posiedzeniach IV Et nogl-aficznego Seminarium Amerykanislycznego omówiono następujące zagadnienia: ewangelizację i synkretyzację wierze!'l w indiańskich społecznościach Amer~'!<i Lac; 11skiej; ruchy społeczno-religijne Indian obu Ameryk; synkretyzm religijny i role: chrześcijańslwa w kształtowaniu się oblicza kulturowego społeczności afro-Llmcrykallskich na Antylach i w Brazylii; wreszcie - problematykę religioznawczą z zakresu tradycyjnej kultury Indian i prekolumbijskich cywilizacji. �:330 Kronika Obrady nej, otworzyła oraz doc. rzystwa dr Ludoznawczego, pierwszego Jako feratu znański dnia Seminarium. głos podjąl minarium. Łacińskiej, celach od ściśle lony z dziła, iż celem nego bylo Etnograficzną zorganizowanego podjęcie przez sesji oraz naszą winno Następnie pl'Of. indiańskich tyzmem tego dużą nad M. wśród jego referentki bylo synkretyzmem wyjaśniła powstał,,! stwier- Amer~'kanistyczdnograficzno- próbami - pierwszy dokonanie pl. terenu Meksyku, przejawów, religijnym, oraz już zespo- pomi- w pracach z przedstawicieli l'et:erat z jednej różnych tak omówienie strony ~ religijn" nad synkre- częstotliwością - jak wy- i ob~cnjc, brakiem odnośnej próby założeń badań w pl'zeszlości całokształtu pierwszej "Synkl'et.vzm swych st.rony z drugiej omówienia także ściśle l"rankowska plan złożonym Wybór Indian i wyczerpującego obecnie Robocza) na uwagę Poznaniu problematyki jej wygłosiła Meksyku". l'eferatu zjawiska W sporadycznymi gronie, a zwlaszcza pożyteczne. Fmnkowska autorka poza za- stosunk(')\\, zwrócić Seminarium wysunięcie w szerszym się bardzo różnol'Odnością syntetycznego miarem i dlatego społecznościach religijnym stępowania oraz okazać - dzieSe- Ameryki, prof. amerykanistycznej dotychczas etnografię (Grupa zakończenie tej większe układu powinny ameQ'kanistyczny, Na w po- ostat.niego coraz amerykanist)'czną. Etnograficznego wszystkim byla przedyskutowanie dyscyplin, w przede która IV krajach naukowe PAN PTL, budze) re- ośrodek co zagadnienia \V i ośrodki IHKM Amerykanistyczną -religioznawczej, jana panujących oŚl'odek wygłoszeniem t.emat.ykt: kt.óre należą problematyl,ę powoli przed Towa- posiedzeniu amerykunistyczną, spraw, polskiego, Amcrykanjst~"czPolskiego ella których się ust.alając kręgu sytuacji która przycz,vny, kierowano do Sekcji generalny przedpoludniowemu problemat.ykę na się Pracownią w 1965 l'. Sekcją zarysie politycznych, badawczych prezes sekretarz M. Fnlnkowska, i czym W takiej 1954 l'. kształtowal ~ bardzo spoleczellstwa społecznych, Amel'yki PI'Of. iż obecnie wśród Frankowska, przewodniczyła pracach dokonane Podkreśliła, etnicznych, też zabrała swych już interesowanie Maria .Jaworska w ogólnym w zostało dr która pierwsza przedstawiła dzinie w prof. Bronisława jak dotąd probJemat~'ki. określenia teoretycznych kierunku oraz Zabadań zastoso\\'an~'ch metod. W swym referacie wysunęła prof. Frankowska na plan pierwszy cztery grup" zagadnień: 1. Analiza wych. czenie padku, wyjaśnienia ze sobą \V ten spornej wierze'lł, lączenia się widzenia szeregu teoretycznego nowa jest jakiegoś jedynie na \\. \1'.1'- kkJl':l sldadaj<1 Frankowska podkreśliła, t.o sprowadzałoby .si~· du wszelkie ł:lczc'nie można stosować tpn termin, powstaje Zdaniem bardzo to połcl- jednak określić wledy element()w kulturo- Czy jest termin calość, Prof. należy tylko i instytucji. form ten zagadnienie terminem prze'mian tworzclce stosować składowych. czy też procesów s~·nkretyzm. nil' powstanie religijnego, religii. zuchO\\"1I1. możemy z różnych czy tym z nim pojęcia element.ów, połączenia się różnych rezultacie z punktu czy też takiego kwestii. i zakres często do synkretyzmu element',,,, system zespołu, wywodz'lce odniesieniu tl'eść sprzecznych w wyniku elementy iż w gdy omó\vila a spójnego gdy i związanych zjawiska zakresie różnorodnych, odrębnego się badanego W tym nowa autorki istotny rl'1igia. tj. rdel'atu, i \\'~'maga się JlO\\'" problem odpowieclnie'.L:u roz\vażenia. 2, Historia cydowalo etnicznych zwoli na kształtowania zetknięcie - się Hiszpan(',\\, zapoznanie się synkretyzmu ze sobą dwóch, i Indian. Przebadanie sit; z cZ,"nniknmi. mt'ksykaliskiego. o odmiPnnych które' kultury kształtowały O tym \\'zOlTach jednej zjawisku kultul'Cl\l'yeh i dru.gil'j synkretyzm grupy ;:adcgrup pu- nwks~·knllski. �Kronika 3:n :l. Chal"ilkterystyka i ocena czynników sprawczych. które spowodowały z jednej stl'fJny rozprzestrzenianie się katolic.\'zmu, z orugiej - zachowanie się elementó\\' dawnych. W tym zakresie autorka szczególnel uwagę zWI'ócila na system nasuwania przez kościół własnych treści i form na dawne - indiańslde. -t. Pre',ba przedstawienia stanu obecnego i określenia prawidłowości rozwoju s~'nkretyzOlu religijnego w Meksyku na tle porównawczym z podobnymi zjawiskami, występującY'mi na innych terenach, często wprawdzie w odmiennej formie, ale W~'nikającymi z podobnych prz.\·czyn. Prof. Fl'ankowska podkreśliła, iż pelny obraz tego zjawiska kulturowego będziemy mogli uzyskać po zapoznaniu się z rolą, funkcjCJ i obecnym znaczeniem obu jego składowych oraz po przebadaniu ich miejsca w :t.yciu dzisiejszych Indian. Na zakończenie referentka stwierdziła, iż w skład każdej z tych głównych grup problemowych wchodzi szereg bardziej szczegółowych zagadnień i dopiero łączna ich analiza może zapoznać z przebiegiem kształtowania się synkret~'zmu w Meksyku. Drugim byl referat prof. dr Janusza Tazbil'a pl. ..Misje wśród Indian w XVI w. i republika jezuicka w Paragwaju jako dwa modele pl'Opagandy katolicyzmu". Autor poruszył w nim działalność misyjną kościoła na terenie Ameryki Lacińskiej, zwracając uwagę z jednej strony na elementy ułatwiające formalne sukcesy misyjne, z drugiej zaś utrudniające czy też niejednokrotnie umiemożliwiające trwale zakol'zenienie się katolicyzmu. Tymi czynnikami były przede wszystkim: ścisły związek zachodzący między konkwistą i narzuceniem Indianom obcej cywilizacji a chl'ystianizacją, a także problem ogromu przeslr'zeni i znikomości sił misyjnych, jakimi wówczas rozpOl·ządzano. Dla ułatwienia szerzenia katolic~'zmu misjonar:>:e szczególny nacisk kładli na wyuczenie się narzeczy indiańskich i prz~'stosowanie obrzędc'Jw religijnych do \\'.vobrażeń i umysłowości tubylców. Częstokroć adoptowano niektól'e ~.wyczaje kl'ajowców dla potrzeb kultu chrześcijańskiego, inne jednak stanowczo zwalczano. Jednakże. jak podkreślił prof. Tazbil', przypisywano Indianom brak odpowiednich zalet moralnych i umysłowych na to, by mogli oni stać się pełnoprawnymi członkami wspólnoty chrześcijańskiej, co pociągało za sobą m. in, nie wyświęcanie krajowców na księży, czy nie przyjmowanie ich do klasztorów. Mimo to. Indianie przyjęłi w końcu religię zdobywców, która jednak stopiła się ściśle z ich dawnymi wierzeniami i obr~.ędami. Według autora referatu mamy więc tu do czynienia z synkretyzmem ['e1igijn.\'In. wyrażającym się we współistnieniu wpływów chrześcijallskich oraz pogańskich zare')\\'no w treści jak i w formie obrzędów. Dalej pl'Of. Tazbir stwit'n\ziL iż mimo wcześniejsz~'ch starali dopiem \\' XVII' w. udało si.; misjonarzom założ.\'ć osady indiańskie. tzw. redukcje. które pozostawały pod wyłączną ich władzą. Najwic;ksze z nich istniały przez 150 łat na terenie dzisiejszego Paragwaju. Zarządzali nimi całkowicie jezuici. Główn~'m celem tych redukcji miała by'ć szybka i skuteczna chrystianizacja plemion Guarani. Redukcje te nie zdołały utrzymat· siC; długo. Indianie traktowani jak dzieci .. o niskich kwali fikacjach umysłowych, znajdowali się pod stałą kontrolą biał~'ch misjonarz," i szybko zniechc;cili się do roztaczanej nad nimi nieustannej opieki. Obrady popołudniowe, którym prze\\'odniczyl prof. dr .J. Tazbir .. zapocz'ltkowa! referat mgr Alcksandra Posern-Zielińsl,iego pl'. ,.Funkcja millenarystycznego mi tu w ruchach społeczno-religijnych Indian Tupi-Guarani". Autor \V refemcie swym przeprowadził analizę ideulogiczn~'ch treści tych ruchów, ukazując ich związek z całokształtem rcali'ów I,onkrl'tnych układl)\\' społecznu-kulturowych i ekonomiczno-politycznych. Poclaj1\c ogólną eharakterys(~'kę rudlÓW Tupi-Guarani zwrócił uwagę na znaczenie badaJ) nad tym zagadnieniem. Nnstępnie om,:,wił miejsce mit.u millenarystycznego w J'U('hach spoleczno-l'l'1igijn~'ch, jego aspekty i podstawowe treści oraz �33~ Kronika awans tego mitu do kategorii doktryny soteriologicznej, przeniesienie go na grunt aktywnego działania. Podstawową funkcją mitu millenarystycznego Tupi-Guarani byla - jak podkreślił mgr A. Posei'n-Zieliński -- aktywna mobilizacja Indian przejawiająca się w formie migracji do "Ziemi bez Zla". Mit ten, zacierając różnice między realnym a nierealnym, umożliwił społeczną akceptację kroków, które z góry skazane był~' na niepowodzenie. Migracje i mit millenarystyczny związane były ściśle z kulturowymi predyspozycjami Tupi-Guarani do właśnie takiego typu reakcji na powstałe trudności w ich społeczno-kulturowym środowisku. Na zakoliczenie autor zwrócił uwagę na niedocenianie funk.cji illitu w ruchach społeczno-religijnych i traktowan~e go w oderwaniu od konkretnych ukladów społecznych czy ekonomicznych. Z kolei dr Ewa Nowicka wygłosiła referat pl. "Indialiski shaker~'zm". W wystąpieniu swym autorka przedstawiła powstałą "l,V UHli 1". religię indiańską, jej doktryny, wewnętrZl1C) organizację oraz obl'zędowość i podlueślila. iż shakeryzm jako religia synkretyczna związany jest zarówno z indiańską tradycją. jak i chrześcijaństwem oraz kulturą bialego człowieka. Następnie dr Nowicka omówiła shakeryzm na tle innych tego typu ruchów na terenie Ameryki Północl1l'j i stwierdziła, że wszystkie cechuje podobna postawa wobec istniejącego świata. a przede wszystkim wobec sytuacji, w której znaleźli się Indianie na skutek europejskiego podboju i kontaktu z odmienną kulturą. Dążą one do przebudowy indiańskiego społeczeństwa i indiańskiej kultury na drodze adaptacji do stworzonych przez podbój warunków, nie oczekując zniknięcia białego czlowieka i powrotu do dawnego życia. Na zakończenie autorka przeciwstawiła shakeryzm i religie jemu podobne tal<im ruchom indiańskim, jak "Taniec Duchów", który oczekiwał zniknięcia białych i powrotu do tradycyjnego indiat'lskiego życia. Na przykladzie shakel'yzmu i ..Tańca Duchów" - ukazała dwie różne reakcje spoleczności indiańskiej na obcą dominację i kontakt kulturowy. Po krótkiej przerwie przedstawiła swój referat mgr Mimsława Posern-Zielit'iska. Jego tytuł brzmiał - "Koncepcje zbawienia w doktrynach ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej". Autorka stwierdziła. iż dominującą rolę w strukturze tych doktryn odgrywała soteriologia czyli zespól twierdzeń o rodzajach zbawienia człowieka. Potwierdza to analiza ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Płn., przy cZ,vm koncepcje zbawienia zawarte w ich doktrynach układają się w dwie, opozycyjne w stosunku do siebie grupy. Jedną z nich określiła autorka terminem .,millenaryzm soteryczny". Obejmowal on całokształt idei zbawienia oczekiwanego wkrótce na ziemi, a także wian~ w powrót bóstw i czczonych indiańskich przodków, którzy opuściwszy zaświaty zamieszkają wraz z żyjącymi na zregenerowanej ziemi, a ta stanie się odtąd krainą materialnego dobrobytu i szczęścia. Przeciwstawną pierwszej - drugą grupę koncepcji zbawienia stanowi tzw. "eschatologizl11 soteryczny", w skład którego wchodziły koncepcje dotyczące wyłącznie duchowego zbawienia ludzi, przeniesionego na płaszC'zyznę l'aju pozaziemskiego. Zdaniem mgr M. Posern-Ziel iilskiej szczegółowa analiza doktrynalnych treści ruchów religij~ no-politycznych Indian Ameryki Płn. wskazuje na ewolucję ich koncepcji so(erycznych od millenal'yzmu do eschato!ogizmu. Przyczyn tego należy się dopatrywać w coraz intensywniejszych procesach akuHuracyjnych, przede wszystkim zaś w procesach synkretyzacyjnych. Na zakończenie pierwszego dnia obrad mgr Bohdan Kohutnicki wygłosił komunikat pt. "Nowe formy spolecznego protestu Indian USA okupacja Alcatraz·'. Autor omówił dający się zauważyć od szeregu lat wzrost aktywizacji ruchów spolecznych ludności indialiskiej na terytorium Stanów Zjedno('Zonych Amel'yld Płn. Na �Kronika tym tle przed'itawił niektóre sytuacje konfliktowe między ludnością indiańską a rządem federalnym, w szczególności okupację wyspy Alcatraz. Grupa Indian objęła .ią w 1969 1". w posiaclanie i w wystosowanej deklaracji oświadczyła, iż na terenie AIcatraz powstać ma Ośrodek Indiański. Po szeregu pertraktacji rząd przyznał ludności indiaJlskiej prawo clo osiedlenia się tam. Drugiego dnia Seminarium obrady przedpoludniowe, którym przewodniczył doc. dl' Zbigniew Jasicwicz, otworzył referat prof. dr Tadeusza Lepkowskiego pl. "Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodowotwórcze na Antylach". Referent zaznaczył, iż pomszył tylko niektóre, wybrane zagadnienia, nie pretendując do wyczerpania całości tej skompl ikowanej i bogatej problematyki. Duże zróżnicowanie religijno-vvyznaniowe na Antylach jest niewątpliwie odpowiednikiem mozaiki rasowo-etnicznej, a także wyraźnych przedzialów klasowych. Autor w ramach chronologicznych omówił rolG i wplyw katolicyzmu oraz protestantyzmu w układach społecznych i wierzeniowych ludności tubylczej. Konkwista - była latami eksterminacji i przymusowej chrystianizacji mieszkClł1cóW Antyli. Następny okres - niewolniczo-kolonialny - charakteryzował się walkami polityczno-religijnymi wśród białych, chrystianizacją czarnych niewolników oraz przejawami synkretyzmu religijnego w społecznościach niewolniczych. W późniejszych ruchach antyniewolniczych - dużą rolę społeczną i prenarodową zaczynają odgrywać dawne wierzenia afrykańskie. Przechodząc do okresu najnowszego prof. Lepkowski omówił rolę katolicyzmu na Antylach, z jednej strony jego związki z klasami posiadającymi, a z drugiej integrujące znaczenie katolicyzmu w procesach naroclowotwórczych Dominikany i Puerto Rico; oraz rolę propagandową akcji protestanckich. W zakończeniu autor zwrócił uwagę na związki zachodzące między ruchami rewolucyjnymi i narodowowyzwoleńczymi, a katolicyzmem i protestantyzmem. W kolejnym referacie pt. "Wspólne elementy w afro-katolickich religiach synkretycznych na Antylach" dr Barbara Walendowska stwierdziła, iż religie synkretyczne istniejące współcześnie na Kubie, Haiti i Trynidadzie należą do grupy afro-katolickich i praktykowane są wśród potomków murzyńskich niewolników, wywodzących się w większości z obszaru Afryki Zachodniej. Te religie synkretyczne, mimo iż kształtowały się oddzielnie na wymienionych wyspach, wykazują szereg podobier'lstw i elementów wspólnych. Według autorki podobieństwa te sprowadzają się do trzech podst.awowych ce~h, a mian:Jwicie - identyfikacji bóst.w afrykańskich i świętych katolickich. rozgraniczenia obrzędowości afrykańskiej od katolickiej przy jednoczesnym stosowaniu przedmiot(Jw obrzędowych obu kultów, oraz ,.opętania" jako wyrazu najwyż~7.l'.ć';ocloświadnenia religijnego. Dr \Valendowska przeprowadzaj'lc analizę Lych zbieżn<l;ści, c;1ciala dać )Jl'óbę wy jaśnienia przyczyn i mechanizmów ich powstawania oraz ustalenia miejsca, jakie zajmują one w systemach synkretycznych na Antylach. Po przerwie dr Marcin Kula przedstawił komunikat pl. "Ruch «Palmm'es» jako przvklad synkretyzmu Jwlturowego". W krótkim, zwartym odczycie omówil autor początki ruchu ..Palmares" na terenie Brazylii, który datuje się na lata :lO-te X V II w. Był to rodzaj państwa zbiegłych z plantacji czarnych niewolników, tworu o wykształtowanej organizacji społecznej i politycznej, który utrzymał się do pocz'ltkó\V XVIII w. "Palmares" było niewątpliwie najistotniejszym w tym okresie epizodem w ruchu oporu Murzynów w Brazylii. Wprowadzone do niego tradycje afrykat'iskie były modyfikowane przez naleciałości kolonialne i łączyły się w nowy wzorzec, stanowiący przykład synkret.yzmu kulturowego. Na zakończenie przedpołudniowych obrad uczestnicy Seminarium wysluchali komunikatu mgr Teresy Hrankowskiej pt. "Afro-brazylijskie obrzędy «candomblb> �Kronika w stanie Bahia". Autorka przedstawiła obrzędy w podziale terytorialnym, wyrozniając trzy strefy, według etnografa brazylijskiego Edisona Carneiro. Następnie omówiła cechy łączące obrzędy pochodzenia afrykańskiego na terenie Br'az,\"lii, do których zaliczyła m. in. wcielanie się bóstw w uczestnik{)w obrzędów. pośr'edniczących następnie w kontaktach z wiernymi i rolę lącznik{)\\' między bóstwami a wiern,\·mi. Z kolei mgr Hrankowska scharakteryzowala cechy mówiące o afrykańskim pochodzeniu obrzędów "candomble" i na zakończenie swego komunikatu opisala ..candomble" współczesne i przebieg ceremonii z nim związanych. Obrady popołudniowe. którym przewodniczyi min. .Jan Drnhojowski. zapoczątkował referat dr Marii Paradowskiej pt, "XVII-wieczna relacja Kl'zysztofa Arciszewskiego jako źródło do badań nad wierzeniami Indian wybrzeża Braz,'lii". Autorka przedstawiła sylwetkę Krzysztofa Arciszewskiego, kV)J'y 'W latach Hl29-1li:W i 1639 r. przebywał w Brazylii z ramienia holenderskiej Kompanii Zachodnio-Ind,'jskiej. By! pierwszym Polakiem, który zainteresował się kulturq Indian i opisał ich niektóre zwyczaje i wierzenia. Przekaz Arciszewskiego dot,'ezY mało opraco\vanej w literaturze naukowej grupy Indian Tapuja. Dr Paradowska zajęła się problemem ich pochodzenia i składu etnicznego. a następnie omówiła tę część relacji Arciszewskiego, która dotyczyła praktyk religijnych zwiqzanyeh z l'ndokanibalizmem u Indian Tapuja. To z kolei sprowokowało rozważania nad kanibalizmem. szczególnie u Indian Tupinamba. Praktyki endokanibalistyczne były swego rodzaju obrzędem pochówkowym i w dalszej części referatu omówione zostały relikty tego t,'pu obrzędów wśród Indian Brazylii. Według autorki. relacja Arciszewskiego jako jeden z pierwszych przekazów źródłowych jest niewątpliwie bardzo eenna i stanowić może interesujący przyczynek do dalszych badań nad wierzeniami Indian wybrzeża Brazylii. Następnie Anna Urban wyg!osila komunikat pl. "Zwierzęta w sztuce i wierzeniach kultur indyjskich w okresie przedinkaskim". Autorka w porządku chronologicznym omówiła pewne wytwory niektórych kultur andyjskich z okresu przedinkaskiego z wyobrażeniami zoomorficznymi. G!ównie zajęla się ceramiką, tkaniną i rzeźbą. Podkreśliła, iż motywy zoomorficzne niejednokrotnie wskazywać mogą na kultowe znaczenie występujących w nich zwierząt. Ostatnim by! komunikat Piotra Brykczyńskiego pl. ..Kultowe uwarunkowania form architektury przedkolumbijskiej Mezoameryki". AutOl" wśród szeregu wypadkowych, kształtujących formy architektoniczne podkreślił rolę czynników kultowych i omówił pokrótce w tym aspekcie architekturę Mezoameryki. Była ona tam dostosowana do potrzeb stosunkowo wysoko rozwiniętych systemów ideologicznych, które, przy niskim poziomie sił wytwórczych, miały szczególny wpływ na jej rozwój. Obrady zamknęła prof. dr M. Frankowska podsumowując całość sesji i podkreślając jej znaczenie dla dalszego I'Ozwoju polskiej amerykanistyki. W zakończeniu omówienia sesji naukowej należy jeszcze zaznaczyć. iż po każdej grupie referatów toczyła się dyskusja, poruszająca bardzo różnorodny wachlarz problemów z zakresu religioznawstwa etnograficznego I. W ostatnim dniu IV Etnograficznego Seminarium Amerykanislycznego odbyło się pod przewodnictwem prof. dr Boles!awa Olszewicza zebranie organizacyjno-wyborcze członków Sekcji Amerykanistycznej PTL. Prezesem ponownie wybrana została prof. dr Maria Frankowska (Poznań), a w skład zarządu weszli - jako vice-prezes prof. ar Bolesław Olszewicz (Wrocław), sekretarz dr Maria Paradowska t Heferaty jak i obszerne łalnoścl poszczególnych osrodkó\v zesz. 2 .. Etnografii Polskie,i". Z dyskusji oraz 0I11ó\\"ienie '·.;prawozdaIi z dziaamerykani.stycznych \\' Polsce, drukowanp lJl;d,l v: XVI tomie spra\vozdanie �Kronika (Poznat'1). z-ca sekretarza mgr Aleksander Pusem-Zieliński (Poznań). skarbnik clI' Barbara Walendowska (Poznań), czlonkowie zarządu - prof. dr Jadwiga Klimaszewska (TurUIi), mgr Krystyna Małkowska (Warszawa), mgr inż. Andrzej Krzanowski (Kmków). NastGpnie odbylo się zebranie informacyjne o działalności poszczególn.vch ośrodkrJW amerykanistycznych w Polsce. Swe sprawozdania przedstawili _. Pracownia Dziej()w Amer~'ki Lacińskiej i Azji IH PAN w Warszawie i Towarzystwo Przyjaciół Kult.ur~· Iberyjskiej w Warszawie (prof. dl' T. Lepkowski), Sekcja Amerykanislyczna Kola Naukowego Stuclentó\\' przy Katedrze Archeologii Pradi'jejowej i WczesnośredniO\\'iecznej Uniwl'l·s.vletu Warszawskiego (A. Urban). Koło Zainteresowat'1 Kulturą Indian przy Oddziale Krakowskim PTL (mgl' inż. R. Mańkawska) oraz Ogólnopolska Sekcja Amerykanistyczna PTL z siedzibą w Poznaniu i Pracownia Etnograficzna IHKM PAN w Puznaniu (dr M. Paradowska). a także Towarzystwo Przyjaciół Kultury Ilwryjskiej Oddział w Poznaniu (inż. W. Posem-Zieliński). Maria HO-LECIE URODZIN PROF. DRA MARIANA Paradowska JAKOBCA W dniu li września 1970 1". obchodził 60-lecie swoich urodzin Prof. Dr Marian Jakóbiec. dyrektor Instytutu Filologii Slowiańskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. ;mawca. badacz i popularyzator południowo-słowiańskiej epiki ludowej i rosyjskich bylin. Urodził si<; w Hinowicach obok Brzeżan. Gimnazjum ukończył w Brzeżanach w roku uno. W roku I!H5 uzyskal tytuł magistra na Wydziale Humanist.ycznym Uniwersytetu ,Jana Kazimiel'za we Lwowie na podstawie rozprawy ,.Stanislaw Brz()żowski i Dostojewski". Praca magisterska była jego pierwszą pracą naukową na tle porcJwnawczYI11. Pracując w bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. początkowo jako stypendysta, a później jako bibliotekarz, pogłębiał swoje studia slawist.vczne na Uniwersytecie Praskim i Belgradzkim. W roku 1937 uzyskał tytul doktora za I'Ozprawt: pl. Litemtm'a se1'bska końca XIX i początku XX w. wobec tradycji ludowej i prądów zachodnich. W roku 1945 powierzono mu funkcję attache Ambasady Polskiej w Belgradzie. Praca w dyplomacji nie pociągała go zupełnie. przyjąl więc zaproszenie Rektora Kulczyńskiego i pO\\lrócil do kraju już w roku 1947. Osiadł we Wrocławiu, związał się z rozbudowywanym właśnie uniwersytetem. w którym objął kierownictwo nowo powstałej Katedl',l! Filołogii Rosyjskiej. Prof. Jakóbiec jest jednym z zalożycieli powojennych studiów rusycystycznych \\' Polsce. Hozpocząl pracę naukowo-dydaktyczną z wielkim zapałem. W rozmowach pr.vwatn.vch miłe wspomina pierwsze wykłady, które wygłaszal dla studentów ubranych jeszcze w mundury wojskowe, w których przebyli zwycięski marsz na Berlin. Dla jubilata były to lata wytężonej pracy dającej wiele zadowolenia; studentów ówczesnych cechowała wyjątkowa wręcz żądza wiedzy. W mku 1951 Prof. Jakóbiec habilitował się na podstawie pracy Literatura rosyjska wśród Polaków w okresie pozytywizmu. W roku 1953 z'Jstał profesorem nadzwyczajnym, a profesorem zwyczajnym w 1959. Był pierwszym dziekanem Wydziału Filologicznego. Funkcję tę piastował po raz wtÓl'y w późniejszych latach. Przez cztery łata był także prorektorem Uniwel'sytetu Wrodawskiego. Przez dwadzieścia dwa lata kierował Katedrą Filologii Rosyjskiej tegoż Uniwersytetu, a po utworzeniu �336 Kronika Instytutu Filologii Slowiańskiej stał się jego dyrektorem. Byl wsp(,I:caloż\·ci~~Je:11 i obecnie jest redaktorem naczelnym kwartalnika "Slavia Orientalis". Redaguje serię "Slavica Vratislaviensis" oraz jest członkiem lcomitetu redakcyjneg0 ,.Pamiętnilm Słowiańskiego". Prof. Jakóbiec wykształcił dotąd kilkuset magistrów Filologii Hosyjskiej oraz kilkunastu doktorów i docentów. Brał udział we wszystkich powojennych Międz.'onarodowych Kongresach Slawistów oraz w kilku sympozjach, na kV,rych wyglaszdl referaty. Jest autorem licznych prac z historii literatur słowiańskich oraz dzie,iów polskosłowiańskich stosunków literackich (Puszkin w Polsce (19:39), Słowo () u·Upro lcie Igora (1950), Iwan FTanko (1958), LiteTatura ukTaiiiska. Chrestomatia (JUers) 01'<1:: rozprawo Mickiewiczu, Słowackim, T, Szewczence, M. Kociubyńskim i in. Pl,d .ic'gf) redakcją ukazał się ostatnio tom I polskiej monumentalnej historii literatury rosyjskiej, do której napisał rozdziały o stosunkach. literackich polsko-rosyjskich, Znany jest wśród slawistów, i to nie tylko w Polsce, jako doskonały znawca folkloru południowo-słowiańskiego, bylin rosyjskich oraz dum ukraińskich: wystarcz\" w.nnienić jego prace: Jugoslowiańska epika ludowa (1948) oraz Byliny (HJ55). Prof. Jakóbiec jak podkreślał kiedyś Tadeusz Stanislaw Grabowski "w szczególnie szczęśliwy sposób łączy w sobie gruntowność przygotowania z szerokim porównawczym spojrzeniem na najważniejsze zagadnienia dziejów piśmiennictw słowiańskich ... Dotyczy to również jego badań nad epiką ludowil południowych Słowian oraz bylin rosyjskich" (Tadeusz Stanisław Grabowski, JugoslO1daliska epika ludowa po polsku, "Pamiętnik Słowiański", t. I, Kraków lf)4!l, s. 176). Osiąga to dzięki swej erudycji i umiejętności odczucia kultury duchowej Słowian. Zna bowiem ich dzieje, a to właśnie pomaga mu w prawicltowym ujf;ciu wielu zagadnień w tym zakresie. Prof. Dr Marian Jakóbiec jest badaczem nowoczesnym, we wszystkich jego pracach folklorystycznych dominuje teza o twórczej roli l1l':)stego ludu \V powstawaniu utworów literatury ustnej. W pracach naukowo-badawczych odzwieL"Ciedla przemiany społeczno-polityczne, które legły u podstaw słowiańskiej literatury ludowej, Podkreśla także rolę wychowawczą dla ukształtowania kultury narodowej. Kole Simiczijew 60-LECIE URODZIN AKADEMIKA BULGARSKIEGO PETRA DlNEKOW A Dnia 17 października 1970 roku obchodzono w Sofii 60-lecie urodzin akademika Petra Dinekowa, profesora Uniwersytetu Sofijskiego. Solenizant urodził się we wsi Smolsko, powiatu Pirdop. Lata dziecięce i mlodzieLlcze spędzi! w Sofii. Tu ukończył szkolę średnią i studia slawistyczne na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Sofijskiego. Jakkolwiek był uczniem profesorów konserwatywnych, w badaniach swoich reprezentował poglądy postępowe już �Kronika w pierwszych latach kal'iel'y naukowej. Przyczyniły się do tego wydarzenia polityczne w Bułgarii woluesie międzywojennym, kiedy to siły postępowe patriotów bułgarskich prowadzi Iy konsekwentną walkę przeciwko faszystowskiemu reżimowi cara Borysa Koburga. Te idee patriotów bulgarskich oraz wolnościowe nastroje ludu zawarte w twórcwści ludowej wywarły na młodego wówczas naukowca duży wplyw. Akademik Dinekow należy dziś do czołowych przedstawicieli nauki bułgarskiej. Spod jego pióra wyszlo dużo oryginalnych prac omawiających pos:lczególne okresy z historii litel'atury Ojczystej. Jest on również autorem wielu ciekawych prac folklorystycznych. W procesie rozwoju Dinekowa niewątpliwie dodatni wplyw mial jego dwuletni. pobyt na Uniwersytetcie ,Jagiellońskim. To pomoglo mu, jak podkreśla Bojan Niczew, :lapoznać się z literatUl'ą polską, której stal się w Bulgarii wielbicielem i propagatorem. Specjalizacja ta "przyczyniła się do zbogacenia jego wiedzy, dzięki której stal się doskonałym badaczem" (Bojan Niczew, Proniknowen izsledowatel, .,Litemturna Mis'l, godina XIV, nr 5, Sofija 1970, s. 130). W roku 1931:l Denilww był asystentem, w roku 1941 zaś docentem Uniwersytetu Sofijskiego, a po -ol latach profesorem Katedry Slawistyki. Zainteresowania naukowe Dinekowa są wielostronne. Szczególnie bogaty jest .iego dorobek naukowy w dziedzinie folklorystyki. Zaslugi jego na tym polu są dUŻe, gdy weźmie się pod uwagę fakt, Że w ostatnich 15 latach byl on jedynym poważniejszym folklorystą bulgarskim. Ulubionym jego tematem z tej dziedziny kultury była historia folklorystyki. Przed II wojną światową Dinekow oglosil kilka rozpraw i artykułów dotyczących życia i działalności niektórych zbieraczy. W pracach przedwojennych jednak niewiele miejsca poświęcił estetyce utworów ludowych. Zagadnienie to włączył do swych prac badawczych dopiero po II wojnie światowej. W roku 1959 ukazała się pierwsza część jego pracy monograficznej B'lgarski folklor (pet'r Dinekow, B'lgarski folklor, cast p'rwa, Sofia 1959, ss. 585). Bazuje ona na pracach powojennych folklorystów radzieckich, szczególnie zaś widoczny jest wpływ JUl'ija Sokołowa (J. M. Sokolow, Russkij folklor, Moskwa 1941, ss. 559). W pracy tej, jak sam zaznacza w przedmowie, zawarte są jego wyklady uniwersyteckie. Autor rozpatruje twórczość ludową Bulgarii jako najwyższy kunszt kultury ludowej, któl'a odegrała dużą rolę w rozwoju literatury artystycznej oraz przyczyniła się clo zachowania i ukształtowania języka bułgarskiego. W licznych pracach Dinekow porusza zagadnienia związane z poezją ludową epiką i liryką oraz z bajkami ludowymi. Ponadto jest on jednym z autorów 13-tomowego zbioru B'lgal'sko nal'odno twol'cestwo, wydanego w Sofii w latach 1961-19fi5. Wraz ze Stefanią Stojkową zredagował tom X tego zbioru, zawierający bajki i anegdoty, do ],tórego napisał wstęp (s, 5-51). Poza tym prof. Dinekow wydal sporo prac związanych z historią literatury bułgarskiej. Zaznaczyć należy, że jest on również świetnym znawcą literatury polskiej i jej gorliwym popularyzatorem w Bułgarii. Napisał m. in. obszerny wstęp do pl'zektaclu Pana Tadeusza. Kole 22 - LucJ. t. 55, 1971 Simiczijew �338 Kronika JUBILEUSZ AKADEMIKA HARALAMPIJE POLENAKOVICIA Wśród jubilatów, których 60-lecie urodzin obchodzono w Jugosławii w roku 1969. wymienić należy znanego folklorystę i historyka literatury, v-ce prezesa Macedońskiej Akademii Nauk (od 1967) oraz członka korespondenta Serbskiej Akademii Nauk (od 19(5) - profesora Haralampije Polenakovicia. Urodzony w mieście Gostiwar, niedaleko stolicy macedońskiej - Skopje, średnią szkołę oraz studia filologiczne ukończył w Skopje. Po ukończeniu studiów (1935) był asystentem Wydziału Filologicznego na Uniwersytecie Skopijskim. W roku 1939 uzyskał tytuł doktora nauk filologicznych w Zagrzebiu. W roku 1941, kiedy jego kraj znalazł się pod okupacją hitlerowców, faszystów Mussoliniego oraz bułgarskiego cara Borysa, Polenaković udał się do Belgradu, gdzie pracował jako asystent tamtejszego Uniwersytetu. Wrócił do Macedonii dopiero po wyzwoleniu Jugosławii. Początkowo, do założenia Uniwersytetu w Skopje, pracował w Ministerstwie Oświaty Republiki Macedońskiej, by objąć stanowisko profesora nadzwyczajnego pod koniec roku 1946, a od roku 1956 profesora zwyczajnego. Prof. Polenaković po dziś dzień wykłada na Uniwersytecie w Skopje piastując funkcję kierownika Katedry Literatury Narodów Jugosłowiańskich. Poza tym jest członkiem Macedollskiego Towarzystwa Folklorystycznego. Przez szereg lat był przewodniczącym Rady Naukowej Maced011skiego Instytutu Folklor.\'st.\'cznego. Ponadto jest on jednym z redaktorów Encyklopedii Jugoslowialisl.'iej, Slownika pisarzy jugoslowiaitskich i Historii literatU1'Y narodów jugoslowialiskich. Przez długi okres prof. Polenaković redagował czasopismo naukowe "Literaturen Zbor", wydawane przez Uniwersytet w Skopje oraz rocznik uniwersytecki "Trudowi". 'Wśród ogłoszonych drukiem dotąd 400 prac naukow.vch przez jubilata okolo 100 jest poświęconych folklorowi macedońskiemu. Pierwsze swoje prace Polenaković oglosił na łamach czasopism ...Juzni Pregled" (1936), "Skopski Glasnik" (1936), "Luć" (19.17), "Prilozi za knjiźevnosl. ,iczik. is!"rjju i folklor" (1937). Szczególnie bogaty jest jego dorobek naukowy jako badacza folkloru macedońskiego w okresie powojennym, W pracach tych poruszane S'j zagadnienia związane z historią folklorystyki, z genezą poszczególnych utworó"v itp. Podkreślić należy lu jego zasługi dła rozwoju folklorystyki macedońskiej. W jego prac<lch badawczych. dotyczących poezji i prozy ludowej, znajdują się artykuły i rozpraw.\' zwiqzane nip tylko z systematyką wątków, z historią folklorystyki, ale także i opracowania działalności wielu odkrywców oraz popularyzatorów macedońskich pieśni i bajek ludowych, takich jak: Vuka Karadzicia, Wiktora Grigorowicw. Stanki Vraza. braci Mlladinowów, Kuzmana Szapkarewa, Panajota Ginowskiego iin. Prof, Polenaković jest doskonałym znawcą folkloru macedol1skiego. lnteresuje go zarówno poezja jak i proza ludowa. W pracy zbiorowej Makedonska. knjiievnosl, wydanej w Belgradzie w roku 1961, jest Polenaković auton'm rozdziału Lif.eratum ludowa (O makedonskoj narodnoj knjiievlJosti). \V s""oich pracach folklorystycznych rozpatruje zagadnienia nie tylko z punktu widzenia historii literatury. ale dokonu.ie analizy tekstów, wiążąc ich treść zawsze z dziejami etnografii macl'doI1skiej. Ponadto odkrył on sporo tekstów macedońskiej twórczości ludowej ze spuścizn~' słowetiskiego poety i entuzjasty pieśni ludowych Słowian - Stanki Vraza oraz znanego zbieracza maced0l1skich utworów ludowych - Bośniaka. Stefana Verl,ovicia. Zaznaczyć tu nałeży, że wielu ze współczesnych Jolklor~·s(/)\\' maceci(niskich jesl uczniami prof. Polenakovicia. Kole Silllic:::ijetc �339 Kronika BADANIA TERENOWE PRZEPROWADZANE W LATACH 1968-1970 PRZEZ MUZEA Badania terenowe prowadzone przez muzea, zarówno etnograficzne jak i regionalne posiadające dział etnograficzny, nie są uwzględniane całościowo w żadnym biuletynie informacyjnym 1. Muzea posiadające własne wydawnictwa (zeszyty, roczniki) zamieszczają w nich opracowania będące wynikami bada!'l terenowych lub też nadmieniajćl o ich przeprowadzeniu w formie krótkiej notatki informującej. Działalność badawcza mniejszych placówek niejednokrotnie nie jest zarejestrowana i informacja o niej nie dociera do instytucji i osób bezpośrednio zainteresowanych. Jest to często przyczyną dublowania badań i żmudnych, długotrwałych poszukiwań terenowych i archiwalnych, co w znacznym stopniu opóźnia powstawanie szeregu prac naukowych. W związku z tym Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL rozpisał ankietę rejestrującą badania terenowe, prowadzone przez poszczególne placówki muzealne. Doceniając wagę informacji naukowej, część muzeówodpowiedziala na ankietę. za co dziękujemy. Jednocześnie zwracamy się z gorącym apelem do wszystkich instytucji o nadsyłanie danych zarówno za lata ubiegłe, jak i za okres bieżący. Anl.;:il'ta objęła swoim zakresem trzy rodzaje badań: stacjonarne, penetracyjne i zakupy muzealne. Zakupy zabytków etnograficznych występują najczęściej w połączeniu z pierwszym lub drugim typem badań. Przeprowadzone one były przez poszczegolI1L' muzea lokalnie (powiat, województwo), zaś w niektórych wypadkach mial~' one zasięg ogólnopolski. Badania penetracyjne przeprowadzone obok zakupów zabvtków pogłębiają wiedzę o przedmiocie, jego funkcji, wytwórcy itp. Pozwalaj'l one na pelną dokumentację, która stanowi dopiero pełnowartościowe źródło do dalsz~'ch badań. Niejednokrotnie badania wykraczają poza temat zakupów, wówczas uzyskane ogólne informa~je z zakresu kultury materialnej czy społecznej tworzą podstawę do lepszego zrozumienia kultury badanego środowiska. N;ewiele muzeów precyzuje dokładnie temat badań, występuje to wówczas, gdy są konkt't'lne zapotrzebowania w rodzaju np, planowanej wystawy itp. Obok ekspozycji odbiciem badali są katalogi wystaw. Większość muzeów, zwłaszcza regionalnych. ].;:t/,re z reguły nie prowadzą same badań stacjonarnych zakrojonych na większćl skalę, prowadzi penetracje terenowe o szerokim zakresie tematycznym. Jak wynika z nadesłanych ankiet, problematyka badawcza najczęściej wiąże się z kulturą materialną strojem. sztuką ludową. Poniżej zamieszczamy wykaz podejmowanych tematów badali stacjonarnych i penetracyjnych. Zastosowano w nim alfabetyczny układ województw, a w obrębie nich mie,iscowości. w których znajdują się muzea. A. B a d a n ia sta cj on a l' n e Wo,i. katowickie Muzeum skich". Regionalne w C i e s z y n i e. ul. Regera 6: .,Odzież w Beskidach Cieszyń- 1 Od!Jicien1 badaJl prc)\vadzonych pr/ez etnograficzne placó\vki uni\versj.rtcckie jest bibliografia ;iIldlityczna opracowań zmnieszczana \v InjornlatOl'Z,c o Wynikach Badali Nau):;,o'lvJ}ch w S:'l\'olach Wy:żS,z.'.I/ch (vVydawnict\vo Ministerstwa Oś\viaty i Szkolnictv.la \Vy),s7:ego). �340 K1"Onika Woj. kieleckie Muzeum Regionalne w R a d o m i u, ul. Nowotki 12: "Głowaczów - ośrodek garncarski", publ. S. Rosiński, Glowaczowski ośrodek ceramiczny. "Rocznik Muzeum Rolnictwa w Szreniawie", t. II, 1970. Woj. łódzkie Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w L o d z i, pl. Wolności 14: 1. "Tradycyjna gospodarka sezonowa na Żywiecczyżnie", pow. żywiecki; 2. "Stan zachowania tradycyjnego budownictwa wiejskiego oraz kierunki modernizacji współczesnej zagrody chłopskiej", Smardzewice, pow. Opoczno; 3. "Wybrane zagadnienia z trad\'cyjnej kultury ludowej mieszkańców dawnej Puszczy Kozienickiej"; a) wiedza o lesie i znaczenie lasu w życiu mieszkańców wsi, b) zwyczaje i obrzędy weselne. 4. "Badania monograficzne w Smardzewicach", pow. Opoczno; a) ogólna charaktel'ystyka wsi, b) wierzenia i obrzędy, c) rok obrzędowy i zwyczaje gospodarcze, d) rolnictwo. 5. "Tradycyjne budownictwo na terenie dawnej Puszczy Kozienickiej", Mąkosy, pow. Kozienice; 6. "Technika i technologia młynarstwa. w środkowym dorzeczu Pilicy"; 7. "Literatura ludowa", pow. Poddębice; 8. "Zwyczaje rodzinne i doroczne", pow. Poddębice. Woj. poznańskie Muzeum Kultury i Sztuki, Oddzial Muzeum Narodowego w P o z n a n i u. stowa 7: "Integracja kulturowa na Ziemi Lubelskiej", woj. 7.ielonogórskie. ul. Mo- Woj. rzeszowskie Muzeum Ziemi Przemyskiej w P r z e m y ś l u, ul. Czackiego :;: l. .,WybraJll' zagadnienia z kultury materialnej", pow. Brzozów i Przemyśl; 2. "Budownictwo i sztuka ludowa", Dubiecko, pow. Przemyśl; 3. "Obrzędowość doroczna". pow. Przemyśl; 4. "Obrzędowość rodzinna", pow. Przemyśl. Muzeum Okręgowe w H z e s z ow i e, ul. 3 Maja 19: 1. "Osadnictwo", płn.-zach. część pow. JasIo; 2... Obrzędy rodzinne i związany z nimi folklor słowny", j.w.; :3. "Legendy związane z zabytkami", j.w.: 4. "Obrzędy doroczne", j.w.; 5. "Tradycje kulturowe, tajna oświata, szkolnictwo", j.w.; 6. "Magia, demonologia, lecznictwo ludowe, zjawiska językowe". j.w.; 7. "Nazewnictwo topograficzne, nazwy części wsi, pól", j.w.; 8. "Mała architektura", j.w.: 9. ,.Rzemiosło i zajęcia pozarolnicze", j.w. Muzeum Budownictwa Ludowego w S a n o k u, ul. Traugutta 3: 1. "Budownictwo", okolice Sanoka (dolina !'zeki Tyrawki); 2.. ,Wnętrze mieszkalne", j.w,; 3. "Gospodarka", j.w.; 4. "Rzemioslo - przemysł ludowy", j.w.; 5. "Strój", j.w.; 6. "Folklor", j.w. Woj. warszawskie Muzeum Mazowieckie w szkutnictwo", pow. Plock, Woj. P l o c k u, ul. Narutowicza 2: "Inwentaryzacja łodzi - wrocławskie Muzeum Etnograficzne we W I' o c l a w i u, ul. Kazimierza Wielkiego :3:3: .. Procesy formowania się obyczajowości w heterogenicznej spoleczności lokalnej". Środa Śląska. �Kronika 341 Woj. zielonogórskie Muzeum w M i ę d z y r z e c z u, ul. Podzamcze 113: 1. "Wpływ miasta na kulturę wsi", pow. Głogów; 2. "Obrzędy i zwyczaje doroczne", pow. Międzyrzecz i Sułęcin; 3. ,.Wikliniarstwo", pow. Międzyrzecz; 4. "Twórczość ludowa i pamiątkarstwo", pow. Międzyrzecz, Swiebodzin, Sulęcin; 5. "Struktura społeczna wsi", pow. Międzyrzecz; 6. "Folklor", pow. Międzyrzecz, Sulęcin, Nowy Tomyśl. B. B a d a n i a p e n e t r a c y j n e Woj. bydl:"oskic Muzeum Kujawskie. W ł a c ł a wek, ul. Słowackiego 1: 1. "Tradycje ludowego lwwalstwa na Kujawach", pow. Włocławek, Radziejów, Inowrocław, Aleksandrów. Pub!. Katalog wystawy: Współczesna sztuka ludowa na Kujawach. 2. "Sztuka ludowa na Kujawach, zwyczaje, obrzędy, przyśpiewki, baśnie", pow. Radziejów. PubJ. Katalog wystawy czasowej: Sztuka l'udowa na Kujawach, Woj. gdańskie ° Muzeum Pomorskie, G d a ń s k - l i w a, ul. Cystersów 15: 1. "Krzyże i kapliczki przydrożne". Pomorze Gdańskie; 2. "Kociewska sztuka ludowa", pow. Starogard, Kościerzyna. Publ. Kociewska sztuka ludowa, wyd. MPG Gdańsk 1971; 3. "Kaszubska rzeźba ludowa", Reda, pow. Wejherowo. Woj. katowickie Muzeum w C z ę s t o c h o w i e, pl. Biegańskiego 45: 1. "Obrzędy weselne", Biskupice, pow. Częstochowa; 2. "Pasiecznictwo", Borowa, pow. Kłobuck i Lubojenka, pow. Częstochowa; 3. "Łowiectwo ludowe", Odrzykoń, pow. Częstochowa. Muzeum Regionalne w C i e s z y n i e, pl. Regera 6: "Sztuka ludowa", woj. szczecińskie, bydgoskie. Muzeum w G l i w i c a c h, ul. Dolnych Wałów Ba: "Współczesne koronkarstwo śląskie", woj. katowickie. Publ. Katalog wystawy pokonkursowej Współczesne koron/d i prace siatkowe z te1'enu woj. katowickiego, Gliwice 1970. Muzeum Beskidzkie w W i ś l e: "Skansen - Wisła" (typowanie obiektów do skansenu), Wisła, Jawol'zynka, Istebna, Koniaków, Brenna. Woj, kieleckie Muzeum Swiętokrzyskie w K i e l c a c h, pl. Partyzantów 3/5: "Budownictwo ludowe", pow. Kielce, Starachowice, Zwoleń, Kozienice, Radom. Muzeum w R a d om i u. ul. Nowotki 12: "Budownictwo ludowe", pow. Radom, Lipsko, Kielce, Iłża, Kozienice, Starachowice. Woj. krakowskie Muzeum Etnograficzne w Kra k o w i e, pl. Wolnica 1: 1. "Obrzędy doroczne", pow. Myszków i Zawiercie, Łemkowszczyzna gorlicka i sanocka; 2. "Sztuka ludowa", pow. Myszl;ów i Zawiercie; 3. "Strój męski i kobiecy", j.w.; 4. Przynależność regionalna i świadomość zespołowości grupowej na pograniczu krakowsko-śląskim", j.w.; 5. "Budownictwo ludowe", j.w.; 6. "Meblarstwo ludowe", j.w.; 7. "Kowalstwo ludo- �342 Kronika we", j.w.; 8. "Obrzędy rodzinne", j.w.; 9. "Malarstwo ludowe", zach. część woj. krakowskiego. Muzeum im. WI. Orkana w R a b c e, ul. Krakowska 36: "Obrzędy doroczne", Odrowąż, pow. Nowy Targ, Osielec, pow. Sucha, Zręczyce, pow. MyśleniCi~. Muzeum Tatrzańskie w Z a k a p a n e m, ul. Krupówki 10: L "Sztuka ludowa na Podhalu, dawna i współczesna", pow. Nowy Targ, Publ. Katalogi wystaw: Zdobnictwo metalowe; Zdobnictwo drzewne; Malarstwo na szkle; Wspólczesna sztuka ludowa Podhala; 2. "Współczesny folklor Podhala"; 3. "Obrzędowość doroczna", pow. Limanowa i Spisz; 4. "Kultura materialna na terenie Zalewu Pienińskiego", płn.-wsch. Podhale, Pieniny, płn.-wsch. Nowotarszczyzna. Woj. lubelskie Muzeum w C h e ł m i e, ul. Lubelska 55: "Zjawiska kulturowe powiatu Chelmskiego w świetle nazewnictwa", pow. Chełm. Muzeum Okręgowe w L u b l i n i e, Zamek: "Twórczość ludowa", woj. lubelskie (badania ankietowe). Muzeum Ziemi Zamojskiej w Z a m a ś c i u, ul. Ormiańska 26: L "Obrzędy weselne, przesądy, przysłowia"; 2. "Dokumentacja rysunkowa zabytków", pow. Zamość. Woj. łódzkie Muzeum w Ł a w i c z u, Rynek Kościuszki 4: L "Chłopskie środki lokomocji l U501950". dawne Księstwo Łowickie; 2. "Monografia budownictwa ludowego". j.w.: 3.. ,Narzędzia rolnicze", j.w. Publ. Ośrodek plenerowy budownictwa ludowego, Muzeum w Łowiczu, Łowicz 1970. Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w L a d z i, pl. Wolności 14: L "Rejestracja i inwentaryzacja obiektów przemysłowych i budownictwa", woj. łódzkie; 2. "Rolnictwo", dawna Gubernia Piotrkowska; :l.. ,Sztuka ludowa", woj. łódzkie i kieleckie; 4. "Tradycyjne zanikające techniki produkcyjne oraz ośrodki wytwórczości rękodzielniczej w Polsce", Podlasie, Jeżów, pow. Brzeóny, okol. Smardzewic, pow. Opoczno; 5. "Wybrane zagadnienia z kultury ludowej", pow. Bielsk Podlaski i Hajnówka; 6. "Folklor Ziemi Lódzkiej", Inowlódz, Rawa Mazowiecka: 7. "Obrzędy doroczne Ziemi Łódzkiej". Liciążna, pow. Rawa Maz., Łączna, pow. Brzeziny, okolice Tomaszowa Mazowieckiego; 8. "Sylwetki twórców ludowych", Witania, pow. Łęczyca, Rylsk Duży, pow. Rawa Mazowiecka; 9. "Wnętrza mieszkalne malych miasteczek", Inowłódz, Rawa Mazowiecka; 10. "Zwyczaje i obrzędy związane z cl1l'ztami i pogrzebami", pow. Lowicz, Lęczyca, Piotrków. Muzeum w P ab i a n i c a c h, pl. Obrońców Stalingradu 1: "Tkactwo, rzemiosło. sztuka ludowa". pow. Łask i pow. Wieluń. Muzeum Ziemi Rawskiej w R a w i e M a z a w i e c k i ej. ul. Świerczewskiego 9: "Budownictwo, sprzęty domowe", pow. Rawa Maz. Woj. opolskie Muzeum Śląska opolskie. Opolskiego, ° p a l e, Mały Rynek 7: "Plastyka obrzędowa", woj. Woj. poznańskie Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej, Oddział Muzeum Narodowego w P a z n a n i u, ul. Mostowa 7: L "Wielkopolski haft nasnuwany na płótnie", pow. Jarocin; 2. "Ręczny haft bamberski", m. Poznań i okolice; 3. "Typowanie i dokumentacja obiektów budownictwa ludowego do skansenu wielkopolskiego", pow. Międzychód, Czarnków IKrotoszyn; 4. "Kult św. Rocha w roku gospodarczym". pow. Ostrzesz ów. �343 Kronika Woj. rzeszowskie Muzeum Ziemi Przemyskiej. P r z e m y ś l, ul. Przemyśl. Muzeum Budownictwa Ludowego w downictwo ludowe", pow. Brzozów, Jasło, Nowy trze mieszkalne", pow. Przeworsk, pow. Sanole sło", pow. Przeworsk. Czackiego 3: "Budownictwo", pow. S a n a k u, ul. Traugutta 3: 1. "BuSącz, Przeworsk, Strzyżów; 2. "Wnę3. "Strój", pow. Sanok; 4. "Rzemio- Woj. szczecińskie Muzeum Pomorza Zachodniego bacl,a·'. pow. Wolin. w S z c z e c i n i e, Wały Chrobrego 3: "Kultura ry- Wiij. warszawskie Muzeum Ma/.Owieckie w P ł o c k u, ul. Narutowicza 2: "Stan zachowania tradycji obrzędów ludowych", pow. Grodzisk Mazowiecki, pow. Sierpc. Państwowe Muzeum Etnograficzne w War s z a w i e, ul. Szeroki Dunaj 5: 1. "Zbieractwo", pow. Opoczno: 2. "Lowiectwa", pow. Augustów, Brzozów, Opoczno, Przemyśl; 3. "Rybołówstwo", pow. Augustów, Opoczno: 4. "Uprawa roślin", pow. Brzozów, pow. Opoczno; 5. "Hodowla zwierząt", pow. Brzozów, pow. Opoczno; 6. "Przygotowanie pożywienia", pow. Brzozów, Opoczno, Otwock, Mińsk Maz.; 7. "Obróbka gliny", pow. Brzesko, Lubaczów. Wadowice: a. "Garncarstwo", pow. łapy, woj. poznańskie; 9. "Obróbka drewna", pow. kielecki, woj. rzeszowskie; 10. "Obróbka kruszców", pow. Gorlice, Jasło, Lubaczów; 11. "Obl'óbka kamienia", j.w.; 12. "Obróbka włókna", pow. Mińsk Mazowiecki, Opoczno, Radom; 13. "Odzież", pow. Gorlice, Jasło, Mińsk Maz., Radom, woj. olsztyńskie: 14. "Plecionkarstwo", pow. Brzozów, Gorlice, Opoczno; 15. "Budownictwo", pow. Brzozów, Opoczno; 16. "Wnętrze", pow. Opoczno; 17. "Transport i komunikacja", pow. Brzozów, Opoczno; 18. "Wiedza", pow. Mińsk Maz., Pińczów; 19. "Obrzędy rodzinne", pow. Brzozów, Mińsk Maz.; 20. "Zwyczaje i obrzędy doroczne", pow. Mińsk Maz., Pińczów, woj. krakowskie i opolskie; 21. "Malarstwo", pow. Pińczów. woj. krakowskie, pogranicze woj.: białostockiego, olsztyńskiego i warszawskiego: 22.. ,LiteratUl·a ludowa", pow. Brzozów; 23. "Rzeźba tradycyjna i współczesna", pow. Olkusz, Ostrołęka, Oświęcim, Pińczów, Kolno, województwa: koszalińskie i szczecińskie omz pogranicze woj. białostockiego, olsztyńskiego i warszawskiego; 24. ,.Kowalstwo", pow. Kolno, Ostrołęka; 25. "Tkactwo", woj. białostockie, olsztyńskie: 26. "Wycinanka", pow. Kolno. Woj. wrocławskie Oddział Etnograficzny Muzeum Śląskiego we W r a c l a w i u, ul. Kazimierza Wielkiego :34: 1. .,WspMczesna sztuka ludowa na wsi dolnośląskiej"; 2. "Kultura materialna", pow. Góra; 3. "Obrzędowość doroczna", pow. Góra. W(lj. zielonogórskie Muzeum w M i ę d z Y l' Z e c z u, ul. Podzamcze l!:~: 1. "Architektura drewniana wsi", pow. Międzyrzecz; 2. "Rzemiosło wiejskie i miejskie", miasto i pow. Międzyrzecz; :3.. ,Stl·Ój ludowy", pow. Międzyrzecz. Z materiałów ODiIE opracowała Elżbieta Królikowska �344 KronIka SKANSENY Po II wojnie światowej notuje się duże zainteresowanie skansenami na calym świecie. Zniszczenia wojenne, przeobrażenia ekonomiczne spawodowal.v znaczn." ubytek wartościowych zabytków architektury ludowej. Przeniesienie ich w odp'Jwiednie warunki z zapewnieniem ciągłej opieki i konserwacji stalo się sprawą palącą· Opracowanie założeń skansenu tak, by spelniał on zarówno swoje I.adanie jako placówka naukowa i oświatowo-turystyczna, nie jest latwe. Chodzi o to, żeb\' w sposób możliwie dokładny ukazać obraz wsi z określonej epoki i obs?aru. Skansen powinien być ośrodkiem wiedzy o regionie, powinien też tę wiedzę "sprzedawać" społeczeństwu w formie jak najbardziej atrakc~·jnej. Dlatego wydaje się, że celowym jest urządzanie w nich ośrodków rękod?ielnictwa ludowego, kiosk()w CPLiA. zajazdów, karczem czy też placów zabaw dla dzieci, by dorosl.nn ułatwić zwiedzanie obiektu. W Polsce istnieje (jak do tej pory) tendencja tworzenia mniejsl.}'ch parków etnograficznych. nie posiadają one tych wszystkich bodźców rozrywlwwo-turystycznych. które przyciągnęłyby widzów. Na łamach prasy spow miejsca poświęcono nowo tworzącym się skansenom w Zielonej GÓI'ze, Opolu czy Nowym Sączu. Ich położenie w pobliżu większych ośrodków miejskich i tUI'}'st}'C7.n~'Chszlaków zapewni niewątpliwie dużą frekwencję. Będą to placówki zbudowane v,;edług wskazówek i przemyślanych koncepcji jakich wymaga nowoczesne muzealnictwo '. Obok skansenów obserwuje się duży ruch w zakresie powstawania izb regionalnych. Z notatek prasowych, które ukazały się w 19(j9 L, wynotowane mstaly skanseny i izby regionalne już istniejące, których orientacyjny wykaz zamieszczamy poniżej. Wszystkie uzupełnienia o nowo tworzących się lub istniejących placówk<J(:h tego typu prosimy kierować pod adresem: Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczegu. Łódź. ul. Matejki :ł4. Skanseny Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. Woj. białostockie: Nowogród, pow. Łomża. bydgoskie: (Toruń (skansen kujawski przy Muzeum gdańskie: Wdzydze, pow. Kościerzyna. kieleckie: Bieliny, pow. Włoszczowa. koszalińskie: Kluki, pow. Słupsk. krakowskie: Zubrzyca Górna. łódzkie: Łowicz (skansen łowicki przy Muzeum). olsztyńskie: Olsztynek, pow. Ostróda. poznańskie: Swarzędz (bartnictwo, pszczelarstwo). rzeszowskie: Sanok. Izby pamiątek Etnograficznym). regionalnych Woj. bydgoskie: * 1. Chojnice - Zbiory historyczno-regionalne Albina Makowskiego, ul. Drzymały 5; 2. Głucha Puszcza, pow. Mogilno - Punkt zbiorów regionalnych. Leśniczówka. 1 Skansenor!l. ochronie budownict\,:a ludo\\r·e~o. l{onscrwacji ogólnopolsko konferencja na ten1at 1l1UZc('nv na \volnYI); powietrzu w Sanoku \\. dn. 25-27 IX 69 r. pl~7.ez Ministerstwo Kultu l'.\-' i Sztuki. Zabytków oraz Muzeunl Budo\\'nictwa Ludowego '\lIl Sanoku. * siak. Puzycje Muzea 1e o/.naczone gWiazdą opraco\\'une Polsce. P1'zewodnik - Informator, z()'-)taly na WarSZCł\\:a podstawie: 19(;8. drewna p(J.~\vj€.;<:ona była \\" Polsce. zorgani7.o",.ann Zal'z:)c! l\luzeów i Ochrony S. Brzns{(J\\'ski i S. Or,\'- �345 Kronika Woj. ~dańskie: 1. Kościerzyna - Powiatowy Dom Kultury; 2. Puck - a) muzeum rybołówstwa w domu Józefa Budzisza; b) izba regionalna. Woj. katowickie: Jaworzynka, pow. Cieszyn. Woj. krakowskie: 1. Pcim, pow. Myślenice; 2. Piwniczna, pow. Nowy Sącz; 3. Wojnicz. pcw. Brzesko. Woj. lubeislde: 1. WojsławicC', pow. Chełm; 2. SiedliszczC', pow. Chełm. Woj. olsztyńskie: Parleza Mała, pow. Biskupiec (w domu Ottona Szulca). Woj. poznańskie: Robczyska, pow. Leszno. Woj. rzeszowskie: Zyndranowa, pow. Krosno. Woj. wrocławskie: Niemcza, pow. Dzierżoniów. Woj. zielonogórskie *: 1. Babimost, pow. Sulechów; 2. Pszczew, pow. Międzyrzecz. P r O j ek t o waD e s k a Ds e Dy izby p a ill i ą t e k r e g i o D a 1- Dych Woj. białostockie: Izba pamiątek regionalnych w Łysych, pow. Kolno. Woj. byd~oskie: Skansen pałucki w Godzimierzu, pow. Szubin. Woj. katowickie: Muzeum wsi górnośląskiej w Chorzowie. \Voj. koszaliilskie: Skansen zabytkowego budownictwa ludowego Pomorza ŚrodkowC'go na wyspie Bielawa na jez. Drawsko. Woj. krakowskie: 1. Park etnograficzny Sądecczyzny - Falkowa, pow. Now.\' Saez; 2. WygiezłtJw, pow. Chrzanów (budownictwo z pow. chrzanowskiego i krakowskiego): 3. Zakopane - model skansenu - eksponaty w skali 1 : 10 będą obrazował:,' architekturę podhalańską. Mini - skansen stanie obok Muzeum Tatrzańskiego. Wuj. lubelskie: Muzeum wsi lubelskiej w Lublinie. Woj. łódzkie: Skansen łowicki, Boczki ew. Złaków, pow. Łowicz. Woj. opolskie: Opolski park etnograficzny, Bierkowice k. Opola. Woj. poznańskie: Izba regionalna - Turek. Woj. warszawskie: Izba regionalna - Sierpc, \Voj. zie!ono!:,órskie: Muzeum Budownictwa Ludowego - Zielona Góra. Osobny, ale nie mniej ważny problem stanowi ochrona zabytkowych wiatraków, ml.vn(lw. szałasów. Od dawna na lamach prasy można spotkać apele skierowane pod adresem władz terenowych o odpowiednią opiekę i zagospodarowanie tych obiektów. Wstl~pnym krokiem byłoby wykonanie ścisłej dokumentacji zabytków dla celów badawczych. W wyniku przeprowadzonej w 1959 r. przez Ministerstwo Kultury i Sztuki inwentaryzacji wiatraków stwierdzono istnienie 867. Przypuszcza się, że do chwili obecnej prawie połowa uległa zniszczeniu. Niewielki tylko procent znajdzie swok miejsce w już istniejących lub planowanych skansenach, większość natomiast powstanie świadectwem nieodpowiedniej polityki ochrony zabytków i turystyki. Pomijając fakt. że obiekty stanowią malowniczy akcent w krajobrazie, odpowiednie zagospodarowanie ich przyczyniłoby się do uatrakcyjnienia turystyki, przynosząc zarazem korzyści typu materialnego. Na uwagę zasługuje decyzja podjęta na specjalnej naradzie w Zakopanem, zwołanej przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Krakowie, a ochronie 153 szalasów jako zabytków budownictwa pasterskiego, 19 szałasów wytypowano do natychmiastowego zabezpieczenia, przeznaczając na to 200 tys. zł. Wykonawstwa podjęło się Technikum Budowlane w Zakopanem, niestety, realizację tych zamierzeń utrudnia odmowa Tatrzańskiego Parku Narodowego na dostarczenie drzewa do rato- �346 Kronika wania szałasów. Na ręce Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków napływają od instytucji naukowych, turystycznych liczne propozycje przejęcia szałasow pod swoją opiekę. I w tym przypadku postawę Dyrekcji TPN charakteryzuje pewna opieszałość ujawniająca się chociażby w tym, że nic dostarczyła ona wykazu właścicieli s:,alasów, co z kolei uniemożliwia wciągnięcie tych obiektów do ofic.ialnq~o rejesll'lI zabytków Tak więc, mimo iż podjęto pewne decyzje, mimo że zgłaszają Sil~ ju:~ pierwsi opiekunowie, sprawa ratowania szałasów ciągle nie jest jeszcze w pt'ini w.vjaśniona. Z materiałów Elżbieta DNI FOLKLORU I SZTUKI LUDOWEJ ODilE opracowała Królikowska NA DOLNYM ŚLl\SKU W dniach 26-27 września 1970 r. odbywały się w Lubaniu "Dni folkloru i sztuki ludowej na Dolnym Śląsku", mające już swoją tradycję na Ziemi Dolnoślijskiej. Program obejmował w pierwszym dniu wystawę rzeźby ludowej i konccrt zespolów folklorystycznych. Nie wnikając w szczegóły i merytoryczną ocenę przedstawionych rzeźb warto jednak w skrócie omówić naj ciekawsze z zaprezentowanych wytworów j wspomnieć ich twórców. Przedstawiali oni zarówno rzeżbę świecką jak i [·eligljną. tzw ... świCjlki", choć oficjalnie nazwano ekspozycję "wystawą świątkarzy", a przeważała rzeźba świecka. Franciszek Jóżków, zamieszkały w Żmigrodzie pow. l\1ili~, pochodzący z okolic Tarnopola, przedstawial interesujące kompozycje "Chrystusa Frasobliwego". "Ukrzyżowanego", "Chlopa z chlebem", "Madonnę", "Księdza" i "Babę z torbą". \V rozmowie z niżej podpisanym stwierdził, że "najładniejsze rzeźby zostały w domu". Pochodzący z Makowa Podhalańskiego, obecnie zamieszkały w Bystrzycy Górnej pow. Świdnica, robotnik leśny, Józef Lurka, wystawiał rzeźby: "Smutek", "Obieraczka", "Skrucha", "lVIiłosierdzie" i in. Józef Serwik, UL w woj. warszawskim. od wielu lat zamieszkaly w Lubaniu, były pracownik Zald. Przem. Bawełnianego, obecnie emeryt, zareprezentował: "Heroda na tronie", "Krakowiankę" ... Zmianę warty żołnierskiej", "Kowala", "Baletnicę", "Szopkę" i in. Wszystkie rzeźby cechuje indywidualizm artystyczny. Inny styl, śmiały w kompozycji, z tendencją do stosowania deformacji w rzeźbie, prezentuje Jarosław Furgała, magazynier w Polwicy w powiecie Oława, pochodzący z Rzeszowszczyzny. Na wyróżnienie zasługujil następujące prace: "Scena z raju", "Adam i Ewa", figurki z szopki. Odrębny gatunek rzeźby wystawiał Jan Giejson, młody robotnik z Barda Śląskiego, UL w woj. tarnopolskim, rzeźbiący od 1963 L Rzeźba Giejsona. niewątpliwie ciekawa w formie, o poprawnej kompozycji, nie prezentuje zdaniem podpisanego, tradycyjnej sztuki ludowej, lecz plastykę amatorską. Interesuje go przede wszystkim rzeźba nowogwinejska i afrykańska, których silny wpływ uwidacznia się bardzo wyraźnie w takich tematach, jak np. "Człowiek" i "Siedząca". W godzinach wieczornych odbył się koncert zespołów folklorystycznych. Występowały w kolejności: Zespól Pieśni i Tańca "Jutrzenka" z Bolesławic, Zespół ludowy z Piławy Dolnej, pow. Dzierżoniów, Zespół góralski "Kościelisko" z Radkowa pow. Nowa Ruda oraz zespół instrumentalno-wokalny "Głośno-śląska Kapela" ze Strzelina. Do ostatniego miejsca wypełniona sala klubu "Włókniarz" jest :i:ywym �Kronika Ryc. 1. Matka z ctzieckiem. Rzeźba w drewnie. Rzeźbił Józef Lurka, 1970 r. Fot. E. Ozgowicz. 347 Ryc. 2. "Smutek". Rzeźba w drewnie. Rzeźbił J. Lurka, 1970 r. Fot. E. Ozgowicz. przyktadem żywotności folkloru i doceniania jego walorów. Nic tedy dziwnego. :/.e największymi brawami nagrodzono autentyczny ludowy zespół, grupę repatriantek z Rumunii, zamiesz:<a!ych obecnie w Piławie Dolnej, prezentującą swój program przy zaimprowizowanym darciu piór. Opiekę nad zespołem roztacza z ramienia Muzeum Narodowego we Wrocławiu mgr M. Rostworowska, członek naszego Towarzystwa. AuLentycznością amatorskiego zespołu przepojony był także występ zespołu z Boleslawic. Najlepsze wrażenia widowiskowe spełnił niewątpliwie zespół góralski "Kościelisko", wywodzący swoją nazwę od miejsca pochodzenia członków założycieli i seniorów. Zespół zatracił częściowo cechy góralskiego folkloru i na skutek źle poj<;tej ewolucji robi wrażenie grupy na wpół profesjonalnej. �348 K,.oniTw Ryc. 3. Sw. Jadwiga Slqska. Płaskorzeźba w drewnie lipowym. Rzeźbił Józef Serwik, 1970r. Fot. E. Ozgowicz. Kiedy "inspirowana folklorem dolnośląskim"(?) t:byl glośna ..GloŚno-śląska Kapela" prezentowała swój repertuar nawet nastolatki gromadnie zaczęły opuszczać wypełnioną do ostatniego miejsca widownię. Należy przypuszczać, że organizatorzy wyciągną właściwe wnioski z postawy publiczności, odbiorców programu, których garstka tylko wytrwała do końca koncertu, w sumie udanego, choć zakol1czonego ogólną de'zaprobatą ostatniego punktu programu. W drugim dniu odbyła się z udziałem aktywu kulturalno-oświatowego domów kultury, wydziałów oiwiaty i organizacji "Samopomocy Chłopskiej" sesja folklorystyczna, na której wygłoszono następujące referaty j komunikaty: dr L. Itman "Przemiany kulturalne i obyczajowe na Dolnym Sląsku"; mgr M. Golubkowa "Przejawy integracji mieszkańców współczesnej wsi dolnośląskiej w obrzędowości dorocznej"; mgr A. Sledziewski "Tradycyjny folklor jako tworzywo i podstawa repertuaru zespołów amatorskich"; mgr M. Rostworowska "Rola muzeum etnograficznego w pracy zespołów artystycznych". Z braku czasu organizatorzy po wygłoszeniu referatów zrezygnowali z dyskusji, co było niekorzystne dla referentów i aktywu kulturalno-oświatowego. W godzinach popołudniowych odbył się koncert zespołów folklorystycznych, �349 Kronika Ryc. 4. Kobieta. Rzeźba w drewnie lipowym. Rzeźbil Franciszek Józków, 1970 r. Fot. E. Ozgowicz. z których największy sukces odniósł młodzieżowy zespól przy Domu Kultury w Walimiu, kultywujący folklor dolnośląski. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w omawianej imprezie reprezentowali wiceprezes Zarządu Gl. doc. dr Adolf Nasz, mgr Józef Majchrzak i niżej podpisany. W sali klubu "Wlókniarz" urządzono ekspozycję i sprzedaż wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Konrad FESTIWAL FOLKLORYSTYCZNY 10-13 I SESJA NAUKOWA Wypych W LUBANIU, VI 1971 R. Lubań stał się mieJscem corocznych spotkań ludowych twórców i zespołów folklorystycznych. W tym roku impreza miała charakter szczególny, gdyż pokaz dorobku zespołów był częścią Festiwalu Kulturalnego Związków Zawodowych i zarazem wojewódzkim przeglądem zespołów folklorystycznych. �350 Kronika Ta piękna inicjatywa, która weszła do dorocznych tl'adycji Lubania połączona była z sesją naukową i z wystawą dorobku dwóch rzeźbiarzy ludowych: Jaroslawa Furgały i Józefa Lurki. Na dwudniowej sesji naukowej wystąpili: doc. dr Adolf Nasz. który dokonał historycznego przeglądu sztuki ludowej w jej wielorakich aspektach i gatunkach: Józef Majchrzak omówił dzieje polskiej pieśni ludowej na wschodnim obszarze Dolnego Śląska; mgr Mirosława Bobrowska z Poznania wystąpi la z referatem "Folklor a folkloryzm w amatorskich zespołach tanecznych". Prelegenci reprezentujący Katedrę Etnografii Polski i Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wroclawiu, uzasadnili i wskazali w aspekcie historycznym na istnienie zjawisk kultury ludowej związanej organicznie z tutejszym ludem polskim, jego tragiczn~'mi dziejami w walce o język ojczysty i wielowiekowymi związkami z Macierzą. Ciekawe były rozmowy z twórcami ludowymi o ich zamiłowaniach artystycznych, warsztacie twóITzym na temat dobieranych wątl,ów, tematów. środków materiałowych i osobistym wpływie na środowisko, w którym żvj.). poparte wystaw'! mebli, świątków, postaci ludzkich. Niemniej ciekawie prezentowały się przez trzy dni liczne zespoł,v folklorystyczne z caŁego województwa. Najlepsze z nich jury przeglądu zaproponowało jako re· prezentację wojewódzką 'na przegląd centralny. Są nimi: Dolnośląski Zespól Pieśni i Tańca "Wrocław", a wystąpił on z .,Suitą polską", i zesp<'lł .,Silesiana" z Dzierżoniowa przy ZDK, który przygotował "Wesele na Kurpiach". Obok nich nagl'Ouzono zespół Klubu Robotniczego ZZK przy ZNTK w Oleśnicy za taniec ..Polka murarska". Kapelę lu·dową z Góry Śląskiej za całokształt działalności j Luclowy Zespól Pieśni i Tańca ZDK "Piast" z Głuszycy za środowisl,ow;) działalność w propagowaniu polskiej muzyki i tańca. Licznie zebrana na popisach publiczność z podziwem ouscrwawala entuzjaz,n i 7.aangi1żowanie młodzieży artystycznej. Jak wiadomo. nie zawsze pracuje ona w na,ilepszych warunkach; brak jej instrumentów i muzyków. w pelni kwalifikowanych inst1'uktorów, a często matel'ialnej pomocy 7. zcwnątrz. Tl' braki w,\'równuje jednak wielką chęcią wyżycia się na scenie, śpiewania i tariczl'nia. chre;cią muzykowania. Dlatego sami członkowie zespołów szyją kostiumy. ukl<:tdają tańce. UC7.q sit:. 1),. nieść wśród swoich radość i wesele. Zjawiskiem nader pożytecznym jest próba nawiqzywania clo trad,vcyjnego folkloru ,śląskiego, który na szczęście ocalał po wielowiekowl,j niewoli w postaci pieśni. stroju i w niewielkim wymiarze w tańcu. J. M. Wykaz wykcnanych Uniwersytet War prac magisterskich na uniwersytetach z etnografii polskich w 197U r. s z a w s ki BARAŃSKA Zofia. Instytucje społeczne w gromadzie na prz.'·kladzic GRN Sięcice pow. Pruszków. prof. dr W. Dynowski. CIOŁEK Tadeusz Maciej. Kryteria społecznego prestiżu. prof. dr W. Dynowski. DODZIUK Anna. Zamierzone i rzeczywiste funkcje solt~'sa w gromadzie Slaro~reb\' pow. Płock, doc. dr Z. Sokolewicz. HANCZKA-WRZOSEK Boźena, Zakres społecznego uczestnictwa kobiet w inst:-·tucjach społcczno-politycznych gromady (dat. gromady Korytnica pow. WC;grów), prof. dr W. Dynowski. �351 Kronika KRASICKA-MEUSZYŃSKA Grażyna, Poglądy na wychowanie dzieci we wsiach pow. węgrowskiego: Korytnicy i Jaczewie, doc. dr Z. Sokolewicz. MORSON Ewa, Autorytet sołtysa na podstawie badań we wsi Wolkowe pow. Ostrołęka, doc. dr Z. Sokolewicz. PISKORZ Jerzy, Społeczne aspekty mechanizacji rolnictwa okolic Ciechanowca, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. RUD Stanislaw. Rolnictwo i hodowla we wsi Gleba (kierunki zmian współczesnych a tradycja historyczna), prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. RYBIŃSKI Adam. Zakres społecznego uczestnictwa w obrzędach i uroczystościach rodzinn;<'ch (na przykładzie wsi Tomaszkawo pow. Olsztyn, doc. dr Z. Sokolewicz. SZATYŃSKA-KURELLA Joanna, Garncarstwo ludowe woj. kieleckiego oraz rola .,Cepelii·' w jego rozwoju, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. URGACZ Barbara. Tradycje współdziałania społecznego i prac na rzecz wspólnego dobra w Ciechanowcu pow. Siemiatycze, doc. dr Z. Sokolewicz. ŹYDOK Bogusław, Zakres społecznego uczestnictwa kobiet w instytucjach polityczno-społecznych gromady Świę~ice pow. Pruszków, prof. dr W. Dynowski. Uniwersytet im. A. Mickiewicza w P o z n a n i u BRZEZICHA .J(JZcf, Zwyczaje szlachecko-ziemiańskie na obszarze zaboru rosyjskiego w II pol. XIX w. Wzór kulturowy, prof. dr .J. Burszta. CłI"WOJKA Anna. Teoretyczne założenia i metody badań terenowych we współczesnej l't!1";.;rafii, prof. dr M. Frankowska. DALSK.\ Urszula. Przemiany współczesne w kulturze Istebnej pod wpływem "środka \\"Czasowo-turystycznego, prof. dr J. Burszta. GAWĘCKI :'I/jarek. zmiany w strukturze społecznej wybranych ludów grupy gwitwjsLic,i ud końca XIX w. do połowy XX w., prof. dr M. Frankowska. GOLUCHO\\'SKA Maria, Umysłowość ludów prymitywnych na podstawie literaIut'\· dnograficznej II pol. XIX w. do GO-tych lat XX w., prof. dr M. FrankO\VSi\:;t. GUTZEIT Teresa Regina, Współczesne przemiany w życiu rodzinnym Kazachów, pro!. dt· 1\1.Frankowska. HEYl\IA0f" .k1'z.\', Tradycyjna kultura i jej proces rozpadu a polska etnografia. Studium metodologiczne, prof. dr J. Burszta. NIEDŻWIEDZII'JSKA Sławomira, Przeobrażenia kulturowe środowisk wiejskich okresu PC,\\'"jcnnego W świetle pamiętników "Młodego pokolenia wsi Polski LudO\\'l'.j". prof. dr J. Burszta. PIETHE\VICZ Eugenia, Monografia etnograficzna współczesnej wsi Białe w pow. sU\'iilisLim. prof. dr J. Burszta. PUJANEK Irena. Maski w polskich i środkowo-europejskich obrzędach ludowych. Studium porównawcze. prof. dr J. Burszta. nUClll.E\\·1 CZ-OBLIZAJEK Jolanta, Dom i rodzina wiejska w latach 1920-1970 11:1 Jlt'z\klaclzie wsi Kosmów w pow. kaliskim, prof. dr Burszta. STI1FG.\HEE. Przemysław. Wielkopolskie podania historyczne, prof. dr Burszta. SUI'lZYNSK,\ Anna. Pt'Oblem źródeł we współczesnej etnografii. Próba klasyfikacji i (J('t'l1\'. prof. dl' !VI.Frankowska. WIER7:EJEWSKA Małgorzata, Pochody maszkarowe w polskiej obrzędowości God,,'.\·. prof. clr J. Burszta. Na podstawie materiałów Zofia ODiIE opracowała Piotrowska �352 K1'onika u z u p e ł n i e n i e do Wykazu. prac magisterskich z etnografii wykonanych 1951 polskich w XXV-leciu PRL 1'. DUBIEL Ludwik, prof. dr K. TARKO Medard, kiej. UAM, 1952 na uniwersytetach Wnętrze mieszkalne w Beskidzie Śląskim w latach 1360-1950. UJ, Dobrowolski. Plecionkarstwo ludowe na obszarze Wielkopolski i Ziemi Lubusprof. dr E. Frankowski. 1'. DYGACZ Adolf, Charakter pieśni ludowej na Śląsku Opolskim. UJ, prof. dr Jachimiecki. CHMIELOWSKI Stefan, Materiały etnograficzne do Pałuk (budownictwo). UAM. KWIATKOWSKA-JASTRZĘBSKA Mirosława, Budowniclwo ludowe we wsi Sm 0lanka pow. Luków. UMCS, prof. dr J. Gajek. JASTRZĘBSKI Józef, Przemysł sitarski w Biłgorajskiem. UMCS, prof. dr J. Gajek. 1953 1'. SZURMIAK Aleksandra, Wieś Ochotnica w pow. nowotarskim. Monografia muzyczna. UJ, doc. dr W. Poźniak. 1956 r. DZIERŻANOWSKA Maria, Charakterystyka pieśni ludowych Mazowsza Leśnego na podstawie zbiorów Kolberga. UJ, doc. dr W. Pożniak. 1957 r. CIĄŻYŃSKI Wiesław, Muzyka ludowa Mazowsza Polnego w świetle zbioruw Oskara Kolberga. UJ, doc. dr W. Poźniak. 1964 r. PELCZARSKA-PARZYŃSKA Teresa, Charakterystyka muzyki ludowej Ziemi Lubelskiej według zbiorów O. Kolberga. UJ, doc. dr W. Poźniak. PODWIŃSKA Anna, Charakterystyka pieśni ludowych Ziemi kieleckiej 'według zbiorów O. Kolberga. UJ, doc. dr W. Pożniak. ZAGRODZKA Ewa, Monografia muzyczna. wsi Słotwiny pow. Żywiec. UJ. doc. dr W. Poźniak. 1966 r. ZIARKO Mirosława, Charakterystyka pieśni ludowych Górnego Śląska według zbiorów O. Kolberga i J. Rogera. UJ, doc. dr W. Poźniak. 1967 1'. KUŚMIERKIEWICZ-SZUMSKA Danuta, Charakterystyka pieśni Sandomierza na podstawie zbiorów O. Kolberga. UJ, doc. dr W. Poźniak. BLASZAK Jan Tadeusz, Pojęcie i proces akulturacji w literaturze etnologicznej. UWBB, prof. dr A. L. Godlewski. ZANIEWSKI Bogusław, Adopcja dzieci jako prawo zwyczajowe u ludów Oceanii. UWBB, A. L. Godlewski. 1969 r. BELOV-WRZALIK Ewa, Zwyczaje małżeńskie i urodzinowe u luoów M<.'lanezji, UWBB, prof. dr A. L. Godlewski. CYTOWSKA Hanna, Obróbka surowców tkackich na podstawie analizy kulekcji w Ciechanowieckim Muzeum Rolnictwa im. Kluka. UW, prof. dr W. DynowskL JACKOWSKA Jadwiga, Tkactwo ludowe okolic Ciechanowca. UW. prof. dr W. D.\'nowski. KOZIOROWSKA Jolanta, Garncarstwo okolic Ciechanowca od końca XIX w. clo chwili obecnej. UW, prof, dr W. Dynowski. �353 Kronika LEWICKI A., Transport i komunikacja u ludów pierwotnych w Ameryce Południowej. UWBB, prof. dr A. L. Godlewski. WITCZAK J., Wychowanie u ludów pierwotnych Australii. UWBB, prof. dr A. L. Godlewski. Uprzejmie prosimy osoby zainteresowane o nadsyłanie na adres Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej danych o pracach magisterskich, które w wyż. wym. wykazie nie zostały umieszczone. Na podstawie ETNOGRAFICZNE materiałów ODilE opracowała Zofia Piotrowska WYSTAWY CZASOWE EKSPONOWANE W 1970 R. Woj. gdańskie Powiatowy Dom Kultury w We j h e r o w i e: "Sztuka ludowa". Woj. łódzkie Muzeum w L o w i c z u: "Wycinanka ludowa". Muzeum Historii Włókiennictwa w L o d z i: .,Sztuka użytkowa radzieckiej Estonii". Woj. katowickie Zamek w B ę d z i n i e: "Wystawa szopek krakowskich". Woj. krakowskie Muzeum Etnograficzne w Kra k o w je: 1. "III biennale grafiki"; 2. "Węgierska sztuka ludowa". Klub Rolnika w P o d o l a n a c h pow. Myślenice: "Nasza wieś wczoraj i dziś". Woj. poznańskie współczesna Klub Międzynarodowej Książki i Prasy w K a l i s z u: "Tradycyjna sztuka ludowa regionu kaliskiego". Woj. rzeszowskie Muzeum Okręgowe w R z e s z o w i e: "Wystawa gorsetów ludowych z XVIIIXX w.". Dom Sztuki w R z e s z o w i e: "Współczesna rzeźba ludowa woj. rzeszowskiego". Woj. warszawskie Muzeum Mazowieckie w P ł o c ku: "Plastyka obrzędowa Mazowsza". Bułgarski Ośrodek Kultury w W a r s z a w i e: "Sztuka ludowa". Dom Chłopa w W a r s z aw i e: "Warmia i Mazury". Instytut Wzornictwa Przemysłowego w W a r s z a w i e: .,Sztuka ludowa w 25-leciu PRL". Woj. wrocławskie Muzeum Etnograficzne we W r o c ł a w i u: "Plastyka amatorska Ziem Zachodnich". Na podstawie materiałów ODilE opracowała Elżbieta Królikowska 23 - Lud, t. 55, 1971 �354 Kronika DOKTORATY I HABILITACJE Z ZAKRESU ETNOGRAFII W LATACH 1968-1970 Uniwersytet Jagielloński - K l' a 1<Ó w Jan B u jak, Rozwój muzealnictwa etnograficzne~o w Polsce. 196B. Promotor: prof. dr Mieczysław Gładysz. Praca zawiera omówienie muzealnictwa etnograficznego w Polsce w aspekcie historycznym, ze szczególnym uwzględnieniem ośrodków muzealnych w Warszawie. Krakowie, Wilnie i Lodzi. Na tym tle została także przedstawiona sprawa tworzenia zbiorów etnograficznych w muzeach regionalnych. W dalszej części pracy autor zawarł ogólne uwagi o kierunkach rozwoju i węzłowych problemach. z jakimi spotkało się muzealnictwo etnograficzne w XX leciu powojennym. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej - L u b l in Krystyna M a l' c z a k, Rozwój urządzenia i zdobnictwa wnętrz mieszkalnych na wsi woj. lubelskiego od połowy XIX w., 1970. Promotor: prof. dr Roman Reinfuss. Treścią pracy jest urządzenie wnętrza mieszkalnego we wsiach woj. lubelskiego oraz zwyczaje i zabiegi magiczne z nim związane. Omówione zostały poza tym czynniki wpływające na przemiany i zróżnicowanie urządzenia i zdobnictwa wnętrza, na które składają się stan zamożności, warunki glebowe, stosunki nal'Odowościowe i wyznaniowe, wpływ dworu i ośrodka miejskiego. Uwzględnione został~' także współczesne tendencje rozwojowe w dziedzinie urządzenia i zdobnictwa wnętrz mieszkalnych na Lubelszczyźnie. Uniwersytet L ód zk i Jan D e k o w s k i. Pożywienie chłopów łowickich (lBllO-1930). 1968. Promotor: prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Temat rozprawy wiąże się ściśle z dawnym Księstwem Lowickim. Bazę źródłową stanowią przekazy drukowane, materialy archiwalne Ol'az etnograficzne material~' terenowe. Wanda J o s t o w a, Zróżnicowanie kulturowe podhalańsko-Drawskie na przykładzie odrębności tradycyjnego pasterstwa na Orawie polskiej. 1968. Promotor: prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Praca składa się z 6 części, w których omówiono: charakterystykę fizjograficzną. przebieg osadnictwa i stosunki etniczne na Orawie, dzieje zagospodarowania i stosunki gospodarcze, pasterstwo, budownictwo pasterskie. Maria W i e r u s z e w s k a - A d a m c z y k, Sankcje systemu kontroli społecznej wobec rodziny wiejskiej, na przykładzie badań dwóch wybranych wsi pow. bełchatowskiego, 1970. Promotor: prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Praca omawia nieformalne sankcje stosowane w dwóch odpowiednio zróżnicowanych społecznościach lokalnych wobec anomalii życia rodzinnego. Sankcje analizowano w układach typologicznych: fizyczne, ekonomiczne. psychologiczne. Konstrukcja pracy oparta została na szerokiej interpretacji pojęcia kontroli społecznef obejmującej zarówno system regulacyjny w postaci sankcji. jak i s~'stem normatywny. Uniwersytet im. A. Mickiewicza - P o z n a 11 Krzysztof K w a ś n i e w s k i, Adaptacja i integracja kulturowa ludności Śląska po II wojnie światowej (habilitacja, 1968). Celem pracy jest przedstawienie pl"Ocesów ujednolicenia się form kulturowych �355 Kronika w życiu różnych grup ludności mIeJscoweJ l osiedleńczej. Skonfrontowanie ich z różnymi cechami starych i nowych środowisk osiedleńców wraz z odbiciem tych procesów w świadomości społecznej. Bogusław L i n e t t e, Współczesny folklor wsi lubuskiej, 1968. Promotor: prof. dr Józef Burszta. Praca przedstawia w syntetycznym ujęciu współczesny folklor w skali neoregionu Ziem Zachodnich na przykładzie Ziemi Lubuskiej. Józef P i e p l' Z Yk, Elementy wiejskie w kulturze miasta Poznania, 1968. Promotor: prof. dr Józef Burszta. Rozprawa zawiel'a wyniki badań nad żywotnością elementów kultury wiejskiej w Poznaniu w okresie od 1919-1967 r. Omawia rozwój terytorialny miasta oraz społeczne i terytorialne pochodzenie mieszkańców Poznania ze szczególnym uwzględnieniem pochodzenia wiejskiego. Maria P a r a d o w s k a, Relacje polskich podróżników o Iraku w XIX i XX wieku jako źródło historyczne, 1969. Promotor: prof. dr Maria Frankowska. Praca dokonuje analizy polskich relacji na przykładzie relacji o Iraku i ocenia ich wartość jako źródła etnograficznego. Zwrócono uwagę na metody badawcze stosowane przy interpretacji tego typu źródeł. Omówiono kontakty polsko-irackie oraz sylwetki podróżników, którzy dostarczyli najwięcej materiału etnograficznego. Przedstawiono kulturę ludową ludności arabskiej Iraku, Kurdów irackich. Następnie przeprowadzono analizę źródeł, która miała wykazać wiarygodność tego typu materiałów etnograficznych. Zbigniew J a s i e w i c z, Uzbecy. Studia nad przeobrażeniami społeczno-kulturowymi w XIX i XX w. (habilitacja, 1969). Jest to analiza procesu przeobrażeń dokonanych w trzech płaszczyznach: technologii i stosunków produkcyjnych, rodziny oraz społeczności lokalnych. Praca oparta na badaniach muzealnych, literaturze przedmiotu a także na obserwacjach terenowych autora. Jerzy D a m r o s z, Problem regionu w etnografii polskiej, 1970. Promotor: prof. dr Józef Burszta. Praca stanowi pierwsze, pełniejsze opracowanie historii problematyki i teorii regionu oraz regionalizmu. Na podstawie obfitej literatury autor krytycznie podsumował rozwój teorii i wiedzy w tym zakresie, dając następnie własne sugestie teoretyczne. Dorota S i m o n i d e s, Współczesna śląska proza ludowa (habilitacja, 1970). Praca reprezentuje nowatorskie ujęcie problematyki współczesnej żywego folkloru (słownego), jego aktualnych przejawów i gatunków opowiadań ludowych, ich roli społecznej i historyczno-narodowej oraz współczesną funkcję folkloru. Uniwersytet Mikołaja Kopernika - T o l' U ń Teresa K a I' w i c k a, Drzewa w wierzeniach i praktykach ludu polskiego, 1970. Promotor: prof. dr Jadwiga Klimaszewska. Treść pracy stanowi zagadnienie rekonstrukcji dawnych wierzeń i praktyk w tradycyjnej kulturze ludowej XIX i I połowy XX w. oraz zagadnienie kultu drzew u Słowian. Uniwersytet War s z a w s k i Zofia S o k o l e w i c z, Plon, obrzęd i widowisko (habilitacja, 1968). Jest to próba etnologicznego ujęcia zwyczajów rolniczych i obrzędów. Autorl<a zgodnie z założeniem pracy przedstawia różnorodne funkcje społeczne tej samej �356 Kronika formy obrzędowej w warunkach drobnokapitalistycznej wsi europejskiej XX wieku. Rozważania przeprowadzono w oparciu o materiał etnograficzny z terenów o zróżnicowanych warunkach gospodarczych, społecznych i politycznych. Danuta M a l' k o w s k a, Przeobrażenia rodziny wiejskiej i społeczności lokalnej na Podlasiu od połowy XIX do połowy XX w. w świetle ogólnych przemian społeczno-kulturowych, 1969. Promotor: prof. dr Witold Dynowski. (ODilE nie posiada informacji o treści pracy) Uniwersytet im. Bolesława Bieruta - W l' o c ł a w Krystyna Ś w i e l' c z y ń s k a, Obrzędy inicjacyjne w kulturze ludów Afryki południowej i zachodniej, 1969. Promotor: prof. dr Józef Gajek. Praca jest monografią problemową. Badaniami objęto ludy zamieszkałe na południe od Sahary: plemiona bantyjskie, Pigmejów, Hotentotów, Buszmenów oraz niektóre plemiona centralno-sudańskie. Do analizy materiału źródłowego posłużono się metodą historyczno-porównawczą i kartograficzną. Ewa J ę c z a l i k, Dolnośląskie malarstwo ludowe na szkle, 1970. Promotor: doc. dr Adolf Nasz. Przedmiotem pracy jest zespół obrazów malowanych na szkle, posiadających pewną ilość wspólnych cech stylowych, a produkowanych w okresie od II polowy XVIII do końca XIX wieku na terenie Podsudecia Śląskiego. Praca zawiera rozważania na temat genezy i lokalizacji głównego centrum produkcyjnego obrazów, omówienie ich tematyki orai analizy formalnej, ustalenie chronologii, określenie techniki ich malowania i autorstwa, próbę ogólnej charakterystyki na tle malarstwa innych regionów. Feliks O l e s i e juk, Ludowy obrzęd weselny na mieszanym obszarze polsko-ukraińskim w woj. lubelskim (zagadnienia genezy i zmienności), 1970. Promotor prof. dr Józef Gajek. Praca przedstawia zróżnicowanie obrzędu weselnego na terenie woj. lubelskiego, a więc w strefie małopolsko-mazurskiej i na pograniczu polsko-ukraińskim. Zróżnicowanie to wynika z układów etnicznych, z różnych dróg rozwoju elementów pierwotnych wesela. Problem genezy zwyczajów został omówiony poprzez porównanie elementów typu prawno-społecznego i typu sakralnego. Instytut Historii Kultury Materialnej PAN - War sza w a Anna S z y f e r, Tradycyjna wiedza i wierzenia ludowe na Mazurach, Warmii i Kurpiach i ich współczesne przeobrażenia (na przykładzie ludowej astronomii i meteorologii), 1968. Promotor: prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Celem pracy jest wykazanie stanu zachowania polskiej kultury tradycyjnej Mazurów i Warmiaków na przykładzie wiedzy i wierzeń tradycyjnych; porównanie zasobu zachowanych treści tradycyjnych na Mazurach, Warmii i Kurpiach i ich odtworzenie; prześledzenie współczesnych przeobrażeń w tej dziedzinie życia wsi, polegających przede wszystkim na rozpadzie i zaniku treści tradycyjnych. Krzysztof M a k u l s k i, Współczesne pasterstwo na Saharze (Kierunki zmian społecznych a obecna sytuacja ekonomiczna), 1969. Promotor: prof. dr Witold Dynowski. Głównym tematem pracy są zmiany społeczno-ekonomiczne w feudalnym społeczeństwie pasterskim Tuaregów KeI Ahaggar pod wpływem industrializacji centralnej Sahary (rozwój eksploatacji nafty oraz przemysł atomowy). W wyniku tego procesu nastąpiło załamanie się dotychczasowego układu społecznego, opartego na 4 warstwach: feudałów, szlacheckich plemion wasalnych, wolnych rolników i niewolników. Nowe możliwości pracy w przemyśle przyciągają większość przedstawi- �357 Kronika cieli warstwy rolników i niewolników. W tej sytuacji powstaje problem gospodarki pasterskiej, która może być kontynuowana tylko przy zmienionych warunkach jedynie poprzez gruntowną modernizację. Wanda L e o p o l d, Społeczno-kulturowe przeobrażenia Afryki współczesnej w świetle narodzin i rozwoju powieściopisarstwa Nigerii, 1969. Promotor: prof. dr Józef Chałasiński. Autorka omówiła w pracy następujące problemy: Rozwój polityczny Nigerii. Zróżnicowanie etniczne i odrębności kulturowego rozwoju. Oświata, formowanie się elity, początki piśmiennictwa w języku angielskim. Dalsza część pracy poświęcona jest analizie utworów głównych przedstawicieli powieściopisarstwa Nigerii. Na podstawie materiałów Ęlżbieta ODiIE opracowała Królikowska XLV WALNE ZGROMADZENIE PTL l SESJA NAUKA W MIĘDZYRZECZU W DNIACH 18-20 WRZESNIA 1970 R. Otwarcia XLV WZ PTL dokonała prezez Towarzystwa, prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska, po czym jednomyślnie wybrano na przewodniczącą WZ dr Annę Kowalską-Lewicką. Przed rozpoczęciem obrad prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa wygłosiła krótkie wspomnienia pośmiertne o zmarłych w ub. roku członkach PTL: Janie Rompskim, Zofii Durbas, Józefie Kupcu i Stefanii Cwik. Proponowany porządek dzienny przedstawiał się następująco: 1. Odczytanie i przyjęcie protokołu z XLIV Walnego Zgromadzenia; 2. Wybór Komisji Mandatowo-skrutacyjnej i wnioskowej; 3. Sprawozdanie Zarządu Głównego; 4. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej; 5. Dyskusja; 6. Zatwierdzenie bilansu, sprawozdań i wniosków GKR oraz udzielenie absolutorium Zarządowi Głównemu PTL; 7. Upoważnienie ZG PTL do opracowania planu pracy i budżetu PTL na 1971 r.; 8. Uchwalenie wniosków, przedłożonych przez Komisję Wnioskową; 9. Wybory członków Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego PTL na kadencję 1970-1973. Porządek dzienny przyjęto po uzupełnieniu pkt. 2 o Komisję Matkę. Ad 1. Protokół z poprzedniego WZ przyjęto po drobnych uzupełnieniach. Ad 2. W głosowaniu jawnym wybrano: Komisję Matkę M. Frankowska, J. Klimaszewska, A. Godlewski, M. Kamocka, J. Lech; Komisję Mandatowo-skrutacyjną - J. Kucharska, J. Wronkowska, H. Łopuszański; Komisję Wnioskową A. Kutrzeba-Pojnarowa, Z. Jasiewicz, J. Jastrzębski, P. Kaleciak. Ad 3. Sprawozdanie za okres ub. kadencji odczytała sekretarz gen. B. Jaworska-Kopczyńska. Skrót sprawozdania znajduje się na stronach 360-371 tegoż tomu. Ad 4. W imieniu GKR sprawozdanie wygłosił I. Kuźniewski. GKR stwierdziła prawidłowość gospodarki finansowej, konieczność przeanalizowania przez ZG zakresu pracy i wykonywanych czynności pracowników biura i ścisłego powiązania z działalnością innych agend Towarzystwa, oceniła pozytywnie współpracę z instytucjami państwowymi i samorządowymi, zalecając lepszą koordynację harmonogramów prac wydawniczych z planami finansowymi i intensyfikację wysiłków nad sprzedażą. GKR oceniła dwuletnią działalność Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej jako pożyteczną i celową, podnoszącą naukową i społeczną użyteczność Towarzystwa. Odnośnie biblioteki GKR stwierdziła stopniowe usuwanie dotychczasowych zaniedbań, poszerzenie kręgu czytelników i wzrost księgozbioru. No- �358 Kronika' wemu Zarządowi GKR zaleca rozwiązanie kwestii pomieszczeń dla archiwum Towarzystwa. W zakończeniu GKR stwierdza poważny wkład pracy oraz znaczne osiągnięcia ZG i wnosi o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi. Z kolei nastąpiło uroczyste wręczenie dyplomów honorowego członka PTL prof. dr Stanisławowi Bąkowi, prof. dr Boleslawowi Olszewiczowi, prof. dr Kazimierzowi Dobrowolskiemu, dr. Sebastianowi Flizakowi i Zofii Szembel{(·)wnie. W imieniu Komisji Matki J. Klimaszewska przedłożyla proponowaną listę członków nowego Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego, poszerzoną przez dodatkowych kandydatów, zgłoszonych z sali obrad. Do ZG zgłoszono dodatkowo: P. Kaleciaka, A. Godlewskiego, T. Wróblewskiego i B. Januszkiewicza. Zaproponowano nadto przesunięcie z Sądu Koleżeńskiego do ZG - L. Malickiego i K. Pietkiewicza. Do GKR dodatkowo zgłoszono P. Niedźwiedzińskiego, a do Sądu Koleżeńskiego T. Prus-Wiśniowskiego, M. Biernacką, W. Jostową. A. Kuczyńskiego i J. Lecha. Ad 5 St. Błaszczyk w dyskusji stwierdził, że ilość członków PTL pozornie rośnie, lecz znaczna ich część zalega z opłacaniem składek, co niejednokrotnie st warzalo pmblemy przy wyborze delegatów na WZ. W związku z tym St. Błaszczyk apeluje o terminowe opłacanie składek, usprawnienie sposobu ich ściągania i składanie wniosków o skreślenie w razie konieczności. A. Kutrzeba-Pojnarowa apeluje o aktywniejsze włączanie się pracowników uniwersyteckich do prac w PTL, które jest obecnie jedyną instytucją, skupiającą etnografów w Polsce. Apeluje o konsolidację i bardziej zwarte współdziałanie między poszczególnymi ośrodkami. A. Kowalska-Lewicka zachęca do uaktywnienia działalności, by Towarzystwo znalazło się w następnej kategotii towarzystw. W sprawie składek członkowskich wypowiadali się kolejno: L. Malicki. B. Januszkiewicz, M. Znamierowska-Priifferowa i F. Wokroj. Mówcy postulowali powrót db zdecentralizowanego systemu ściągania składek członkowskich, kwartalnego sporządzania wykazów zaległych składek zarówno w oddziałach jak i ZG. Ostatni z mówców zwrócił nadto uwagę na zapasy wydawnictw. B. Jaworska w uzupełnieniu tej wypowiedzi poinformowała o dokonanej przecenie wydawnictw. Ad 6. W głosowaniu jawnym zatwierdzono sprawozdanie ZG i GKR i udzielono absolutorium ustępującemu Zarządowi. Ad 7. Na wniosek przewodniczącego zebrania, dr A. Kowalskiej-Lewickiej, upoważniono nowy Zarząd do opracowania planu pracy na 1971 r. po otrzymaniu wskaźników finansowych. Ad 8. Komisja wnioskowa przedłożyła WZ następujące wnioski: 1. O przyznanie członkowstwa honorowego: Jadwidze Sobieskiej za wieloletnią pracę na polu folkloru muzycznego; Janinie Orynżynie za wieloletnią pracę w dziedzinie badań i propagowaniu polskiej sztuki ludowej. Wniosek uchwalono jednomyślnie. 2. Wniosek upoważniający Prezydium ZG do wystosowania memoriału do władz Akademii o jak naj szybsze powołanie Komitetu lub Komisji Etnograficznej jako samodzielnej jednostki w ramach Akademii (treść wniosku była przedmiotem uchwały ZG dnia 17 IX 1970 r.). 3. Wystąpienie do PAN o zwiększenie stanu etatowego dla ODiIE lub zwiększenie bezosobowego funduszu płac. Wniosek uchwalono jednomyślnie. 4. Oddział Toruń postuluje powrót do systemu ściągania składek przez oddziały. Wniosek przyjęto jednomyślnie. Nadto oddział toruński zgłosił postulat zorganizowania wycieczki turystycznej do ZSRR. Zgłoszono również propozycję odbycia następnego WZ w Gdańsku. Decyzję w tym względzie pozostawiono nowemu Zarządowi. �Kronika :359 W dalszym ciągu dyskusji K. Wypych w dłuższym wystąpieniu przypomniał o 2 niezwykle ważnych dla PTL, a przypadających w tym roku rocznicach, a mianowicie 75-leciu istnienia PTL i 25-leciu jego działalności w PRL oraz omówił osiągnięcia i działalność PTL w minionym okresie. Z kolei B. Jaworska zgłosiła propozycję, by wyrazić uznanie osobom pracującym na polu folkloru i ludoznawstwa, nie będącym członkami Towarzystwa, przez nadanie im członkostwa honorowego, jak np. W. Siemionowi. Z. Jarecka wypowiada się za wyrażeniem uznania, lecz przyznanie członkostwa honorowego uznaje za przesadę. A. Kutrzeba-Pojnarowa wysuwa sugestię prof. Antoniewicza zorganizowania sieci społecznych opiekunów zabytków kultury ludowej. Z. Jarecka stwierdza, że należy uhonorować 75 lecie PTL w najbliższym tomie "Ludu". W zakończeniu dyskusji przewodnicząca dr A. Kowalska-Lewicka serdecznie podziękowała organizatorom WZ za sprawną organizację, po czym nastąpiło ogłoszenie wyników wyborów. Uprawnionych do głosowania było 60 delegatów, nieobecnych było 11 delegatów. W głosowaniu tajnym głosy oddało 49 delegatów, w tym ważnych było 48 głosów. Wyniki wyborów odczytał H. Łopuszański. Spośród 27 kandydatów do ZG w wyniku wyborów weszli: prof. dr K. Zawistowicz-Adamska (Łódź), prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa (Toruń), doc. dr A. Nasz (Wrocław), doc. dr B. Jaworska (Łódź), dr Leszek Itman (Wrocław), prof. dr Si. Bąk (Wrocław), mgr Sto Błaszczyk (Poznań), ,prof. dr J. Burszta (Poznań), mgr M. Suboczowa (Katowice), mgr P. Kaleciak (Mszana Dolna), dr A. Kowalska-Lewicka (Kraków), prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa (Warszawa), prof. dr F. Wokroj (Poznań), prof. dr M. Frankowska (Poznań), prof. dr R. Reinfuss (Kraków), dr L. Malicki (Gdańsk), doc. dr Z. Jasiewicz (Poznań), dr K. Pietkiewicz (Warszawa), mgr A. Posern-Zieliński (Poznań); na zastępców członków: mgr J~ Optołowicz (Lublin), prof. dr A. Godlewski (Wrocław), mgr Sto Lew (Przemyśl). Na członków GKR wybrano: L Kuźniewskiego (Opole), mgr J. Jastrzębskiego (Tomaszów Maz.), dr B. Linette'a (Poznań), dr J. Dekowskiego (Łódź), mgr P. Niedźwiedzińskiego (Międzyrzecz). Do Sądu Koleżeńskiego wybrano: dr T. Prus-Wiśniewskiego (Myślenice), dr M. Biernacką (Warszawa), mgr A. Kuczyńskiego (Wrocław), dr W. Jostową (Zakopane) i mgr J. Lecha (Łódź). Po południu odbyła się wycieczka autokarowa, w czasie której uczestnicy WZ zwiedzili zabytkowy kościół drewniany w Bukowcu, izbę regionalną w Dąbrówce, gdzie również oglądali występy Lubuskiego Zespołu Pieśni i Tańca z Zielonej Góry i autochtonicznego zespołu re'gionalnego, mającego półwiekową tradycję. Sesja naukowa w dniu 19 września obejmowała z okazji XXV lecia problematykę etnograficzną Ziem Zachodnich i Północnych. W otwarciu sesji uczestniczyli m. in. sekretarz KP PZPR _: Sto Nowaczyński, przew. PMRN - K. Pawliszak, prezes Lubuskiego Towarzystwa Kultury - dr W. Sauter, prezes Międzyrzeckiego Towarzystwa Kultury - inż. W. Gliński, przedstawiciel PK ZSL - J. Trochanowski, kierownik Muzeum w Międzyrzeczu - mgr 'Alf Kowalski oraz W. Kromuszczyński. Gości powitał i obradom przewodniczył mgr St. Błaszczyk. Przemówienia powitalne wygłosili również St. NowaczyfJ.ski, dr Sauter i inż. Gliński. Wygłoszono następujące referaty: Józef Burszta, "Etnografia polska a Ziemie Zachodnie"; Dorota Simonides. "Opolska literatura ludowa w Folklorze Nadodrza"; Anna Szyfer, "Z problematyki badań nad procesami integracji kulturowo-społecznej na Mazurach i Warmii": Wojciech Gluziński, "Funkcje muzeów regionalnych na Ziemiach Nadbałtyckich i Nadodrzańskich"; Ryszard Kukier, "Niektóre zagadnienia etnografii kaszubsko-słowińskiej w XIX i w początku XX wieku"; Kazimierz Pudło, �360 Kronika "Stan badań nad procesem adaptacji i integracji kulturowo-społecznej ludności łemkowskiej na Dolnym Śląsku"; Barbara Kołodziejska, "Przemysł i rzemiosło ludowe na ziemi lubuskiej", Tadeusz Prus-Wiśniowski, "Niektóre cechy demograficzne Ziem Zachodnich i Północnych". W dyskusji nad referatami głos zabrali m. in.: St. Błaszczyk, A. Błachowski, M. Znamierowska-Prufferowa, K. Zawistowicz-Adamska i L. Malicki. Dyskutanci podkreślali bezpośredni związek pomiędzy etnografią i życiem politycznym społecznym i kulturalnym i wskazywali na potrzeby zmobilizowania władz do właściwej opieki nad muzealnictwem etnograficznym i etnografii w ogóle, o właściwą rangę etnografa i etnografii. St. Błaszczyk apelował o pomoc PTL w zakresie urządzenia wzorowej Izby Pamiątek w Dąbrówce Wielkopolskiej. M. Znamierowska-Prufferowa wysuwała dezyderaty odnośnie muzealnictwa etnograficznego a L. Malicki proponował upoważnić ZG PTL do wystosowania pod adresem MKiSzt. petycji w sprawie rozwoju muzealnictwa etnograficznego. W trzecim dniu WZ odbyła się wycieczka. Opracował Konrad Wypycll SPRAWOZDANIE ZARZĄDU GŁOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Z DZIAŁALNOŚCI W OKRESIE KADENCJI OD 22 X 1967 DO 18 IX 1970 R. L Stan organizacyjny Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada 19 oddziałów, poprzez które prowadzona jest działalność statutowa. Stan członków w poszczególnych oddziałach jest następujący: Lp. Oddział ____ • ___ .0 ••• 1968 _._-------- ____ 1. Gdańsk 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. Zabrze (Katowice) Kielce Kraków Limanowa Lublin Łańcut Łódź Mszana Dolna Olsztynek (Olsztyn) Opole Przemyśl Poznań Sanok Toruń Warszawa Wrocław Zakopane Zielona Góra Razem: liczba członków 1969 stan na 10 VIII 70 ---- ----- -----_.~_. ---_. 11 15 30 57 25 25 14 50 41 15 20 66 78 19 79 98 79 11 11 12 27 55 24 23 28 63 48 23 22 34 99 14 71 104 88 11 7 10 10 40 40 16 18 44 33 10 10 146 46 9 46 57 61 11 10 733 757 624 �361 Kronika Z przedstawionych danych wynika, że ogólna liczba członków PTL od 1967 r. zmniejszyła się znacznie. Ten ubytek jest wynikiem przeprowadzonej ostatnio, zgodnie z wymogami ordynacji wyborczej nowego statutu, weryfikacji członków zalegających z opłacaniem składek członkowskich. W związku z tym pojawia się potrzeba werbowania 'nowych członków. W ciągu minionych trzech lat najaktywniejsze w tym względzie były Oddziały: poznański, łańcucki, warszawski, wrocławski. Zwiększenie liczby członków jest istotne, gdyż od wzrostu liczby członków Towarzystwa i ich aktywności uzależniony jest dalszy jego rozwój. Ważnym zadaniem było by zrzeszenie w szeregach PTL nie tylko etnografów, ale i specjalistów z nauk pokrewnych, interesujących się kulturą ludową. Rejestr członków i kartoteka składek, zgodnie z zarządzeniami PAN, prowadzone są centralnie we Wrocławiu. Skarbnicy Oddziałów otrzymują dwa razy do roku wykazy zadłużenia członków. Jak wykazała ostatnia weryfikacja, centralny system ściągania składek, wprowadzony w roku 1967, nie jest korzystny dla Towarzystwa. W okresie sprawozdawczym w skład Zarządu Gl. PTL wchodzili: prof. dr K. Zawistowicz-Adamska, prezes; prof. dr M. Znamierowska-Priifferowa, v-ce prezes; doc. dr Tadeusz Wl'óblewski, v-ce prezes; doc. dr Bronisława Jaworska, sekretarz generalny; doc. dr Władysław Kwaśniewicz, z-ca sekr. gen.; mgr Maria Suboczowa, od lutego 1970 1". z-ca sekr. gen.; prof. dr Stanisław Bąk, skarbnik; mgr Stanisław Blaszczyk z-ca skarbnika; prof. dr Józef Burszta, przewodniczący Rady Wydawniczej PTL, oraz członkowie: prof. dr Jadwiga Klimaszewska, mgr Piotr Kaleciak, dl' Kazimierz Pietkiewicz, dr Longin Malicki, dr Anna Kowalska-Lewicka, prof. dl' Anna Kuh'zeba-Pojnarowa, mgr Kazimierz Różanowski, mgr Stefan Lew, mgr Piotr Dekowski. Z-cy członków: prof. dr Franciszek Wokroj, mgr Zofia Neyman, mgr Janusz Optołowicz. Członkowie Głównej Komisji Rewizyjnej: Ignacy Kuźniewski, przewodniczący, doc. dr Zbigniew Jasiewicz, mgr Józef Jastrzębski, dr Bogusław Linette, dr Tadeusz Prus- Wiśniowski. Członkowie Sądu Koleżeńskiego: prof. dr Włodzimierz Antoniewicz, mgr Feliks Olesiejuk. Oprócz osób pracujących społecznie, Towarzystwo nasze zatrudniało w administracji 4 pracowników i jedną woźną; w bibliotece i archiwum 2 pracowników; w wydawnictwie 2 pracowników ,(w tym l osoba w redakcji "Literatury Ludowej"); w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi 1 pracownika, w Redacji "Dzieł wszystkich" Oskara Kolberga w Poznaniu - 7 pracowników. II. D z i a ł a l n ość Zar ządu G łów n e g o jego organów Od ostatniego Walnego Zgromadzenia odbyły się 3 posiedzenia plenarne Zarządu oraz 5 posiedzeń Prezydium Zarządu Głównego PTL. W okresie całej trzyletniej kadencji Zarząd odbył 11 posiedzeń plenarnych, 16 posiedzeń Prezydium, 2 Walne Zgromadzenia: w Limanowej (1968) i Toruniu (1969) oraz przygotował Walne Zgromadzenie Delegatów w Międzyrzeczu (1970). Główna Komisja Rewizyjna w czasie od 13 X 1969 przeprowadziła 3 kontrole działalności Zal"Ządu Głównego PTL i 3 redakcji DWOK, zaś w okresie całej kadencji odbyło 10 kontroli. Szczegóły ustaleń zawarte są w sprawozdaniu GKR. Sąd Koleżeński nie odbył żadnego posiedzenia. Działalność Zarządu Gl. koncentrowała się na pomocy czy współdziałaniu w pracach poszczególnych Oddziałów i Sekcji oraz realizacji podjętych akcji specjalnych, �362 Kronika ponadto realizowano uchwały W.Z. w Łodzi, Limanowej i Toruniu oraz zarządzenia i sugestie władz zwierzchnich. Na wiosnę 1968 r. Zarząd Gl. zorganizował w Toruniu specjalną konferencję. na której przedstawiciele wszystkich Oddziałów dyskutowali nad formami pracy wewnętrznej i nad podjęciem dwóch akcji specjalnych: prac przygotowawczych. związanych z tworzeniem małych skansenów i badaniami folkloru wiślanego oraz utworzenie przy PTL centralnego Ośrodka Informacji i Dokumentacji Etnogl'aficznej (akcje finansowane dodatkowo przez PAN). Władze Towarzystwa nawiązały bliższe kontakty z instytucjami centmlnymi oraz z niektórymi organizacjami społecznymi i politycznymi. Na ręce przedstawicieli tych instytucji przekazano szereg dezyderatów oraz interwencji zmierzających do wywalczenia naszej dyscyplinie należnej jej pozycji w życiu społecznym i kulturalnym kraju. W PAN starano się o ponowne powołanie Komisji Etnogwficznej przy którymś z Komitetów Naukowych Akademii, o możliwości zapraszania gości zagranicznych na sesje naukowe Towarzystwa, o poparcie wyjazdów zagranicznych przedstawicieli PTL na imprezy międzynarodowe, o uzyskanie dodatkowych ]uedytó\\' na akcje specjalne. Interweniowano w Ministerstwie Kultury i Sztuki w sprawie truclności. jakie napotyka organizowanie skansenów, jak również w sprawie obsadzenia stanowisk w działach etnograficznych muzeów przez niefachowców. W wyniku złożonych przez Towarzystwo wniosków w 1969 r. trzech działaczy Towal"Zystwa otrzymało odznakę "Zasłużonego działacza kultury", a jedenastu odznakę "Za opiekę nad zabytkami". W dziedzinie wewnętrznych prac organizacyjnych specjalna komisja Z. Gl. w składzie: prof. dr F. Wokroj, mgr SI. Błaszczyk oraz mgr J. Optołowicz opracowała w latach 1968-1969 nową, zdemokratyzowaną wersję statutu Towarzystwa. uchwaloną przez W. Z. w TaTuniu w 1969 r. i zatwierdzoną w dniu 4 III 1970 r. przez Wydział Spraw Wewnętrznych m. Wroclaw.ia. Głównym celem statutu bylo zreformowanie systemu wyborów władz Towarzystwa, aby zapewnić proporcjonalny do ilości członków udział wszystkich środowisk w wyborze Zarządu Towarzystwa. Ponadto w początku 1970 r., na żądanie PAN, Z. Gl. opracował perspektywiczny plan pracy PTL na lata 1971-1975. Plan szczegółowo omówił zamierzenia Towarzystwa w dziedzinie organizacji sesji, sympozjów problemowych i okolicznościowych, prac badawczo-naukowych oraz prac z dziedziny informacji i dokumentacji etnograficznej. Ponadto perspektywiczny plan wydawniczy Towal·zystwa. jak również plany związane z upowszechnieniem wiedzy i akcjami samokształceniowymi. III. Ogól n a c h a rak t e r y s t Yk a d z ia ła l n ości O d d z i a łów Realizacja zamierzeń organizacyjnych, naukowych, czy popularyzatorskich przebiegała w różnych Oddziałach z rozmaitym nasileniem i przy użyciu różnych form. Do najczęściej stosowanych należały spotkania członków Oddziałów połączone z referatami. Wśród referatów o dość szerokiej problematyce najwięcej poświęconych było badaniom regionalnym, związanych z terenem działalności poszczególnych Oddziałów oraz referatów, związanych zainteresowaniami naukowymi poszczególnych -członków. Na uwagę i naśladownictwo zasługują urządzane przez niektóre Oddziały cykle odczytów publicznych, takich jak zorganizowany przez Oddział Poznański w I pol. �Kronika 363 1969 1'. cykl wykładów religioznawczych 1, czy w II pol. 1969 r. cykl wykładów z zakresu kultury ludowej Wielkopolski", jak również zorganizowany przez Oddział Krakowski cykl wykładów poświęconych etnografii ludów pozaeuropejskich 3. Również godną poparcia formą było organizowanie, często przy współpracy z innymi instytucjami, sesji, na które zapraszano specjalistów z innych ośrodków. Ta ostatnia forma napotykała na znaczne trudności, związane z ograniczonymi możliwościami finansowymi Oddziałów, jednakże należy chyba w przyszłości zwrócić na nią większą uwagę· Znacznie rzadszą formą pracy Oddziałów są badania terenowe. Członkowie Towarzystwa zatrudnieni w różnych instytucjach nie dysponują na ogół czasem i dodatkowym pracom mogą poświęcić jedynie czas urlopu wypoczynkowego, a Towarzystwo tylko w ograniczonym zakresie może takie prace finansować. Badania podejmują głównie te Oddziały, którym udało się wejść w porozumienie z innymi placówkami naukowymi czy społecznymi, takimi jak: muzea, komisje ochrony zabytków przy PTTK, czy kuratoria szkolne itp. W okresie sprawozdawczym Oddział Przemyski urządził obóz naukowy w Dubiecku i prowadził badania w pow. Krosno i Przeworsk, organizowane w ramach obozu naukowo-badawczego SN w Przemyślu. Oddział w Toruniu przeprowadził badania do przyszłego skansenu w Mogilnie, Kaszczorku i Silnie oraz prace badawcze nad folklorem wiślanym; Oddział Wrocław badania skansenowe w 1968 i 1969 w Międzylesiu; Oddział Łódzki badania skansenowe w 1968 i 1969 w Smardzewicach; Oddział Sląski z Zabrza badania dla informatora o kulturze ludowej na śląsku oraz Oddział w Łańcucie badania z zakresu folkloru muzycznego w Handzlówce i okolicznych wioskach. Ponadto Oddział w Łańcucie prowadził prace w zakresie zabytków architektury (suszarnia w Dąbrówkach i chałupa chłopa pańszczyźnianego w Husowie), poszukiwania gwarowe i prace z zakresu inwentaryzacji fotograficznej zabytków kultury ludowej. Oddział Gdański prowadził badania nad sztuką ludową regionu Kociewia. Oddział opolski zbierał materiały z zakresu plastyki i folkloru muzycznego. Na szczególną uwagę zasługuje zbieranie pieśni powstańczych i plebiscytowych. Oddział Zakopiański prowadził inwentaryzację kapliczek i rzeźb ludowych oraz współpracował przy organizacji skansenu w Zubrzycy. Stosunkowo mało rozwinięta była akcja organizowania odczytów popularyzatorskich. Wprawdzie niektóre Oddziały mają i na tym odcinku pewne osiągnięcia (cykl odczytów w Łańcucie razem z TWP), należy jednakże stwierdzić, że ogólnie brak tym poczynaniom wyraźnego planu działania. W roku ubiegłym w związku z licznymi uroczystościami rocznicowymi niektóre Oddziały (Sląsk, Przemyśl, Poznań, Łódź, Łańcut, Gdańsk) włączyły się do 1 M. Frankowska, Religie pierwotne; T. Wróblewski, Buddyzm i jego znaczenie w kulturze ludów Azji polu dniowo-wschodniej ; Z. Jasiewicz, Islam w procesach przeobrażeń spoleczno-kulturowych radzieckich ludów środkowo-azjatyckich; M. Frankowska, Współczesne wierzenie Indian Meksyku; M. Posern-Zielińska, Współczesne wierzenia Indian Ameryki Północnej; A. Posern-Zieliński, Współczesne wierzenia ludów Oceanii; E. Ciupak, Katolicyzm tradycyjny w Polsce. 2 J. Burszta, Kultura ludowa regionu wielkopolskiego; T. Wróblewski, Budownictwo ludowe; St. Błaszczyk, Sztuka ludowa; A. Glapa, Strój ludowy; J. Dydowiczowa, Obrzędowość doroczna; A. Wojciechowska, Obrzędowość rodzinna; W. Sobisiak, Ludowe zwyczaje prawne; J. Burszta, Lecznictwo ludowe; Z. Jasiewicz, Czary i wróżby; J. Pieprzyk, Elementy ludowe w kulturze mieszkańców Poznania. 3 A. Kowalska-Lewicka, Senegal, kraj i ludzie; A. Kowalska-Lewicka, Mauretania, kraj i ludzie; A. Kowalska-Lewicka, Ludy pasterskie Sahary; A. Kowalska-Lewicka, Wśród dorzecza Indian Amazonki; SL Mycielski, Afryka, kraj kontrastów; Wakarz, Sumatra, kraj i ludzie; K. Wolski, W siepach i pustyniach Beludżystanu. �364 Kronika akcji dni folkloru regionalnego, powiatowych i wojewódzkich festiwali sztuki ludowej oraz licznych konkursów i wystaw. Najsłabiej rozwiniętą formą działalności Oddziałów jest publikowanie prac popularno-naukowych (z wyjątkiem projektu Oddziału Sląskiego) oraz udzial naszych członków w publicystyce społeczno-kulturalnej (wyjątkami Oddział Gdańsk i Opole). być może nie wszystkie Oddziały złożyły w tym zakresie sprawozdania. Chcielibyśmy zwrócić w tym miejscu uwagę na pewne nietypowe formy działalności Oddziałów, które wydają się godne naśladowania: np. Oddział Lańcucki organizował spotkania z twórcami ludowymi, zaś odczyt sprawozdawczy o festiwalu uzupełniony był występem zespołów. Oddział Toruński urządził wieczór autorski poety regionalnego z udziałem naukowców i artysty recytatora. Oddzi~ł Gdański nawiązał współpracę z klubami szkolnymi i studenckimi pomagając im w organizacji quizów i wycieczki. Wreszcie Oddział Limanowski pomaga w organizacji muzeum regionalnego. Należy podkreślić, że podejmowane akcje organizowane były przez poszczególne Oddziały głównie w oparciu o własne siły, z funduszów uzyskiwanych spoza Towarzystwa, bowiem Zarząd Główny borykał się z dużymi trudnościami finansowymi, w wyniku których w minimalnym tylko stopniu mógł datować prace Oddziałów. Omawiając prace poszczególnych Oddziałów na zakończenie warto przypomnieć wkład pracy poniesiony przez Oddział Lódzki przy zorganizowaniu Walnego Zgromadzenia i sesji naukowej w 1967 r., Oddziału Limanowskiego w 1968 r. oraz Oddziału Toruńskiego, który był gospodarzem ogólnopolskiej konferencji PTL w 1968 r. oraz zorganizował, z wielkim nakładem pracy i środków, jubileuszowe z okazji XXV-lecia PRL Walne Zgromadzenie i Sesję Naukową w 1969 r. W sesji tej obok członków PTL wzięli udział również goście zagraniczni. IV. P r a c e S e k c j i A m e ryk a n i s t y c z n e j, C e nt r a l n e g o Oś r o d k a I n f o r m a c j j i D o k u m e nt a c j i E t n o g r a f i c z n e jor a z B i b l i o t e k i i A rchiwum A. Przy Towarzystwie istnieje osobna Sekcja Amerykanistyczna 4 ukonstytuowana na zebraniu w dniu 20 kwietnia 1969 r. Pracami sekcji kieruje prof. dr Maria Fmnkowska. Siedzibą sekcji jest Poznań, liczy ona 35 członków, a jej celem jest praca naukowa oraz działalność naukowo-popularyzacyjna. W planach pracy przewiduje się organizowanie co dwa lata amerykanistycznego seminarium naukowego. W okresie sprawozdawczym odbyło się 19 posiedzeń Zarządu Sekcji. W roku 1968 działalność Sekcji koncentrowała się głównie na organizacji III Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego, które odbyło się w Poznaniu w dniach 18 do 20 IV 1969 r. Seminarium poświęcone było problematyce meksykanistycznej. Wzięły w nim liczny udział prawie wszystkie ośrodki etnograficzne w kraju, a także przedstawiciele innych, pokrewnych dyscyplin - historii, archeologii, socjologii i geografii. W czasie obrad wygłoszono 9 referatów o rozwoju etnologii i etnografii w Meksyku oraz o kulturze Indian meksykańskich i jej współczesnych przeobrażeniach 5. Poruszono także kwestię polskich kontaktów z Meksykiem i odzwierciedlenie ich w literaturze polskiej. Na zakończenie odbyło się zebranie organizacyjne członków Sekcji 4 5 Sprawozdanie Patrz ,.Lud", opracowane przez t. 53, S. 460-464. Sekretariat Sekcji. �Kronika 365 Amerykanistycznej PTL. Referaty wygłoszone na Seminarium oraz obszerne sprawozdanie z dyskusji zostały opublikowane w "Etnografii Polskiej", t. XIV/2. W następnym okresie, tj. od końca roku 1969 i w r. 1970, zajęto się przygotowywaniem IV Seminarium Amerykanistycznego, które poświęcone zostanie problematyce religioznawczej. Opracowano również projekt działalności popularyzacyjnej Sekcji Amerykanistycznej. Sekcja zamierza rozpocząć akcję odczytową, a każdy cykl odczytów wydać w pracy zbiorowej. Jednakże prawidłową działalność Sekcji i konsekwentne realizowanie zakreślonych planów niesłychanie utrudnia, a często uniemożliwia brak odpowiednich środków finansowych. W dotychczasowej działalności Sekcji największy nacisk położony był na indywidualną pracę poszczególnych członków Sekcji. W okresie sprawozdawczym członkowie opublikowali i oddali do druku 25 prac (w tym publikacje książkowe, artykuły naukowe i populal"no-naukowe, oraz sprawozdania). B. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Lodzi, pracujący pod kierunkiem prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej, rozpoczął swoją działalność we wrześniu 1968 l". po otrzymaniu specjalnej subwencji z PAN. Pierwszym etapem prac ODiIE było gromadzenie materiałów w celu sporządzenia kartotek z podstawowymi informacjami z zakresu etnografii. W początkowym etapie prac, tj. w 1968 r., opracowano: wykaz prac magisterskich wykonanych w poszczególnych uniwersyteckich katedrach etnografii w latach 1945-1968 (Kraków, Lublin, Lódź, Poznań, Toruń, Warszawa, Wrocław). Sporządzono wykaz prac doktorskich i habilitacyjnych z zakresu etnografii wykonanych w latach 1959-1968 i założono karty dokumentacyjne tych prac. Sporządzono wykaz muzeów etnograficznych oraz muzeów regionalnych, posiadających działy etnografii. Sporządzono wykaz instytucji etnograficznych (uniwersyteckich, akademickich, towarzystw krajowych i zagranicznych). Opracowano ankietę informującą o działalności placówek etnograficznych w Polsce w latach 1960-19696• Opracowano aktualną kartotekę osobową, zawierającą wykaz osób pracujących w dziedzinie etnografii z jednoczesną informacją o ich specjalności naukowej. W pierwszym rzędzie przystąpiono do rejestracji członków PTL. W ciągu 1969 r. kontynuowano prace rozpoczęte w 1968 r. oraz podjęto nowe prace. Rozprowadzono opracowaną przez Ośrodek ankietę o działalności placówek etnograficznych w Polsce (katedry uniwersyteckie, muzea). Założono kartotekę twórców ludowych. Przystąpiono do zakładania kartoteki filmu etnograficznego. Gromadzone są materiały o zjazdach, konferencjach, wystawach muzealnych i innych. Założono wstępną kartotekę wycinków prasowych. Prowadzone są prace nad klasyfikacją materiałów dokumentacyjnych, dostosowaną do potrzeb Ośrodka. W zakresie informacji przygotowano materiały do kroniki w "LUDZIE". Nawiązano współpracę celem zbierania, przekazywania i wymiany materiałów z niektórymi instytucjami w kraju i zagranicą. Ponadto Ośrodek udziela szeregu informacji indywidualnym osobom z kraju i z zagranicy. W roku 1970 działalność Ośrodka koncentrowała się głównie wokół uzupełnienia i weryfikowania posiadanych materiałów (kartotek). Kontynuowane były prace nad uzupełnieniem kartotek, zespołów regionalnych, twórców ludowych. Uzupełnieniem wykazu członków PTL oraz uzupełnianiem bibliografii prac z zakresu dokumentacji, informacji i muzealnictwa. Prace nad weryfikacją wycinków prasowych, klasyfikacją teniatyki etnograficznej. Ponadto założono: kartotekę festiwali i imprez folklorystycznych w Polsce w 1969 r. Rozesłano ankietę dotyczącą badań terenowych 6 Ankieta zbierała informacje o wyjazdach zagranicznych pracowników placówek, badaniach terenowych, archiwach (w przypadku muzeów). poszczególnych �366 Kronika oraz wykonano wiele innych prac z zakresu informacji: opracowano szereg komunikatów, m. in. "Uwagi o stanie źródeł pochodnych w etnografii" na międzynarodową konferencję Ośrodka Informacji i Dokumentacji Naukowej PAN, która odbyła się w dniach 12 X-16 X 1970 r. w Zakopanem. D. Działalność biblioteki w 3-letnim okresie sprawozdawczym ilustrują następujące zestawienia: 1. Nabytki Lata wymiana zakup inne razem 846 850 871 46 93 58 22 25 20 914 968 949 2567 197 67 ----- 1968 1969 19'70 -------,._- Ogółem 2. Udostępnianie La ta 19687 1969 B 1970 2831 egz. księgozbioru Ilość czyt. na miejscu 787 2054 Ilość wypoż. książek 2388 6970 Ilość ks. sprawdz. z in. bibliot. Ilość wypoż. ks. poza czyt. 76 129 617 16 10 10 W okresie sprawozdawczym 1969-1970 wymianę wydawnictw prowadzono z 227 instytucjami, w tym 167 instytucjami zagranicznymi i 60 instytucjami krajowymi. W ostatnim okresie nawiązano kontakt z 12 nowymi instytucjami (z 7 zagranicznymi i 5 krajowymi). Dzięki nawiązanym kontaktom uzyskano dalsze nowe czasopisma i dzieła zwarte. W okresie sprawozdawczym 1969-1970 wpłynęło z wymiany 871 egz. wydawnictw, z czego 75<J/oz zagranicy. W latach 1968-1970 poszerzono wymianę zagraniczną o 21 nowych kontrahentów. Dział wymiany utrzymuje ścisłą współpracę z: Zakładem Katalogów Centralnych Biblioteki Narodowej w Warszawie, Działem Katalogów Centralnych Biblioteki PAN w Warszawie oraz Biblioteką Uniwersytecką we Wrocławiu. do których przekazuje roczne wykazy nabytków czasopism zagranicznych. Ważniejsze zagraniczne dzieła zwarte i seryjne (bez czasopism) odnotowywane są w roczniku PTL "Lud" (począwszy od t. 53). Po przeniesieniu biblioteki do nowych pomieszczeń przy ul. Szewskiej 36 wdrożono prace nad katalogiem rzeczowym działu etnograficznego, a w ostatnim czasie pl'Zeprowadzono skontrum księgozbioru. E. Archiwum naukowe PTL znajduje się w pomieszczeniach magazynu wydawnictw Towarzystwa. Zbiory archiwalne udostępniane były czytelni biblioteki PTL. Z materiałów archiwalnych skorzystało w ostatnim okresie kilkanaście osób 9. W 1968 r. biblioteka była nieczynna z powodu przeprowadzki. Księgozbiór udostępniono czytelnikom 26 I 1969 r. g W tym dr Prilipko z Kijowa, redakcja DwOK, Zakład Polskiego i Polska Telewizja. Atlasu Etnograficznego- �367 Archiwum nie posiada oddzielnego pomieszczenia. Lokal przyznany przez Uniwersytet Wrocławski pomieści! tylko księgozbiór i czytelnię. Zarząd Główny czynił starania na Uniwer'sytecie o przydzielenie dodatkowego pomieszczenia na archiwum, jednakże sprawa nie została dotąd załatwiona pomyślnie. V. D z i a ł a l n ość w y d a w n ic z a P TL A. Reformując dotychczasowy styl pracy wydawniczej Towarzystwa i realizując zalecenia PAN, Zarząd Glówny powołał w 1967 r. Radę Wydawniczą, do której weszli redaktorzy wydawnictw ciągłych oraz czasopism. Przewodniczącym Rady został wybrany prof. Józef Burszta, redaktor DwOK .i "Ludu", Członkami Rady zostali: Maria Frankowska ("Prace Etnologiczne"), Jadwiga Klimaszewska (,.Biblioteka Popularnonaukowa"), Anna Kowalska-Lewicka ("Prace i Materiały Etnograficzne"), Julian Krzyżanowski ("Literatura Ludowa"), Anna Kutrzeba-Pojnarowa ("Atlas Polskich Strojów Ludowych"), Kazimiera Zawistowicz-Adamska ("Lódzkie Studia Etnograficzne"). Funkcję redaktora "Archiwum Etnograficznego" pełnił do marca 1970 r. Władysław Kwaśniewicz. Po jego rezygnacji funkcję powierzono Bronisławie Jaworskiej. W okresie sprawozdawczym odbyto 6 posiedzeń Rady Wydawniczej (20 I 68, 20 IV GB, 28 IX 68, 11 169, 17 V 69, 17 II! 70), na których omawiano całokształt polityki wydawniczej, ustalano i zatwierdzano plany wydawnicze. Na posiedzeniu w dniu 17 marca br. uchwalono perspektywiczny plan wydawniczy na lata 19711975. W okresie kadencji obecnego Zarządu wydano: 3 tomy "Ludu", 1 Etnologicznych", :3 tomy "Prac i Materiałów Etnograficznych", 1 tomik Popularnonaukowej", ;~ zeszyty "Literatury Ludowej", 2 zeszyty APSL, ..Łódzkich Studiów Etnograficznych", razem 17 pozycji o łącznej objętości kuszy wydawniczych. "Lud". t. 51. cz. I! (red. J. Gajek) ..Lud". t. 52 (red. J. Gajek) "Lud". t. 5;~ (red. J. BUI'szta) Anna Kowalska-Lewicka, Shipibo. "Prace Etnologiczne", t. IX. (reel. M. Frankowska) Jadwiga Pawłowska, Dolnośląska wieś Pracze w pow. milickim - Kl11tUl'a spoleczna i duchowa. "Prace i Materiały Etnograficzne". t. 25, cz. I! (red. J. Gajek) Wieś Dolnośląska. "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 20 (red. A. Nasz) Konrad Wypych, W cieniu fe. "Biblioteka Popularnonaukowa", t. 5 (red. M. Frankowska) "Literatura Ludowa", z. 4-6/66 (red. J. Krzyżanowski) .,LiteratUl"u Ludowa", z. 1-3/67 (red. J. Krzyżanowski) ,.Literatura Ludowa", z. 4--6/67/68 (red. J. Krzyżanowski) Gustaw Fierla, Strój Lachów Sląskich, "Atlas Polskich Strojów Ludowych" (red. O. Gajkowa) Władysław Kolago, Strój kolbielski. "Atlas Polskich Strojów Ludowych" (red. O. Gajkowa) tom "Prac "Biblioteki 2 roczniki 212,47 ar- 21,75 ark. wyd. 28,75 ark. wyd. 34,62 ark. wyd. 10,50 ark. wyd. 14,75 ark. wyd. 26,- ark. wyd. ark. 9,25 ark. 8,25 ark. 16,ark. 10,- wyd. wyd . wyd. wyd. 5,25 ark. wyd. 6,10 ark. wyd. �368 Kronika "Łódzkie Studia Etnograficzne", -Adamska) "Łódzkie Studia Etnograficzne", -Adamska t. X (red. K. Zawistowicz11.25 ark. wyd. t. XI (red. K. Zawistowicz10,- ark. wyd. 212,47 ark. wyd. Łącznie w latach 1967-70 Z wymienionych pozycji w ostatnim roku wydano 7 tomów o łącznej objętości 113,22 arkuszy, a to: :14,62ark. wyd. '"Lud" t. 53 (red. J. Burszta) A. Kowalska-Lewicka, Shipibo (red. M. Frankowska) 10,50 ark. wyd. 26,- ark. wyd. Wieś Dolnośląska. PiME t. 20 (red. A. Nasz) K. Wypych, W cieniu fe (red. M. Frankowska) 10,- ark. wyd. Wt. Ko1ago, Strój Kolbielski (red. O. Gajkowa) 6,10 ark. wyd. "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. XI (red. K. Zawistowicz-Adamska) 10.- ark. wyd. 16.- ark. wyd. "Literatura Ludowa", z. 4-6/67/68 (red. J. Krzyżanowski) 113,22 ark. wyd. Do druku przekazane zostały następujące pozycje: "Lud", t. 54 (red. J. Burszta) Józef Majchrzak, Dolnośląskie pieśni ludowe "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. XII (red. S. Bąk) 25,- ark. wyd. lO,-ark. wyd. 11.- ark. wyd. W trakcie opracowania technicznego, redakcyjnego lub edytorskiego znajdują się: 3 pozycje "Archiwum Etnograficznego", 1 pozycja "Prac Etnologicznych", 2 pozycje "Biblioteki Popularnonaukowej", 1 pozycja "Prac i Material(Jw Etnograficznych" oraz 1 "Atlas Strojów Ludowych". Razem 9 pozycji o objętości około 96 arkuszy. Wydanie tych pozycji jak również t. 54 "Ludu" i t. 13 "Łódzkich Studiów Etnograficznych" przewidywane jest w 1971 r. B. W okresie sprawozdawczym ID, tj. w ciągu 2 lat i S miesięcy, ukazało się ,drukiem 7 tomów DwOK o łącznej objętości 305,9 arkuszy: XII. III. VI. XII. VIII. X. VI. 1967 tom 60 44 1968 45 52 1969 41 cz. I Góry i Podgórze, cz. II Góry i Podgórze, Białoruś-Polesie Mazowsze, cz. VI 66 Korespondencja 1970 45,5 ark. wyd. 27,S 42,41,40.1 55,54,5 Przyslowia O. Kolberga, III 42 Mazowsze, cz. VII Razem 305,9 ark. wyd. Łącznie od początku prac poligraficzno-wydawniczych, tj. od 1961, ukazało się 51 tomów o objętości 1377,9 ark. wyd. (około 78~/0całości DwOK). Z tego w ostatnim roku 2 tomy O obj. 109,5 ark. wyd. W druku znajdują się 2 kolejne tomy DwOK: nr 54-55 Ruś Karpacka cz. ID Sprawozdanie opracowane przez redakcję DwOK. �Kronika 369 Roczna produkcja graficzna DwOK wynosi obecnie 2 tomy (ok. 80 ark. wyd.), co odpowiada wysokości dotacji udzielanej przez PAN. W opracowaniu redakcyjnym i graficznym znajduje się aktualnie 10 tomów na poczet planu wyd. lat 1970-1973: t. 37-38. Komentarze tekstowe i muzyczne <lo t. 1-:J(i D1VOK, t. 49-51 Sanockie-Krośnieńskie cz. l-III, t. 56-57 Ruś Cze1'u;ona cz. l-lI i t. 61-63 Studia, 1"ozprawy i artykuły tekstowe i muzyczne (łącznie ok. :HO ark. wyd.). Druk 4 z powyższych tomów (nr 49, 61-63) rozpocznie się w i9'll J". W opracowani u autorskim znajdują się wszystkie pozostałe tomy (17). Są to prace specjalistyczne, toteż większość z nich wykonuje Redakcja DwOK w ramach swojej działalności, przygotowując z rękopisów tomy 47 Chełmskie i Przemyskie, 58-59 Materiały do etnografii Słowian i 73-74 MisceHanea cz. I-II, a także gmmadząc materiały do t. 75 Biografia O. K. i opracowując tomy indeksowe nr 76, 79 i 80. Prawdopodobnie Redakcja przejmie także wykonanie opracowania tomów twórczości muzycznej O. Kolberga (tomy 67-69), ponieważ dotychczasowi autorzy zrezygnowali z pracy i odstąpili od umowy. Komitet Redakcyjny. W okresie sprawozdawczym odbyły się 3 konferencje Komi tetu Redakcyjnego DwOK pod przewodnictwem prof. dr J. Krzyżanowskiego. Najważniejsze uchwały Komitetu dotyczyły ustalenia zasad opracowania i wydania komentarzy tekstowych i muzycznych do tomów 1-36 DwOK (przygotowanych od strony autorskiej przez 19-osobowy zespół komentatorów) oraz poszerzenia zestawienia wydawniczego DwOK z 66 do 80 tomów w związku z dokładniejszym rozpoznaniem spuścizny rękopiśmiennej O. Kolberga. Omawiając akcje wydawnicze Towarzystwa należy podkreślić duże trudności z jakimi borykał się w okresie sprawozdawczym Zarząd Główny PTL oraz Redakcja DwOK. Truclności te wynikają między innymi z tego, że wraz z zakończeniem akcji millenialnej ograniczono w 1966 r. sumę globalnej dotacji, jaką za pośrednictwem PAN otrzymywało Towarzystwo na normalne statutowe cele i akcję specjalną, jaką jest wydawanie Dzieł wszystkich Oskara Kólberga. Budżet Towarzystwa zostal ograniczony do rozmiarów poprzedzających czasy wydawania dzieł Kolberga, podczas gdy Towarzystwo, nie rezygnując z planu pełnego wydania Dzieł Kolberga, walczy o możliwość utrzymania wszystkich swoich serii wydawniczych. Jest to możliwe dzięki współpracy z instytucjami państwowymi i samorządowymi, które doceniając ważność pracy Towarzystwa, przychodzą mu w miarę możności z pomocą finansową. W ostatniej kadencji Zarządu szczególnie pomyślnie układała się współpraca z Radami Narodowymi w Lodzi, Lublinie, Limanowej i Wrocławiu oraz z Mazowieckim Ośrodkiem Badań Naukowych, jak również z organizacjami samorządowymi, takimi jak: Wojewódzki Zarząd Gminnych Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" we Wrocławiu, Centrala Rolnicza Spółdzielni "Samopomoc Chłopska", Centralny Związek Spółdzielni Mleczarskich, czy Rada Robotnicza Fabryki Samochodów Osobowych. Uwzględniając potrzebę popularyzacji oraz sytuację finansową Towarzystwa, Rada Wydawnicza kierowała swe wysilld w kierunku uaktywnienia serii "Biblioteki Popularnonaukowej" i zamierzenia w tym względzie zostały osiągnięte. W okresie sprawozdawczym podejmowano również usilne starania o wzmożenie sprzedaży wydawnictw poprzez państwową sieć księgarską. Akcja ta prowadzona była na terenie Warszawy, Poznania i Wrocławia, lecz nie przyniosła w pełni zadawalających wyników. Obecnie podobną akcję podjęto na terenie Krakowa. I-II. 24 - Lud, t. 55, 1971 �370 Kronika W roku 1970 Towarzystwo po raz pierwszy brało udział we Wrocławiu w kiermaszu książki z okazji miesiąca "Książki i Prasy". Akcję tę uważać należy za zad~walającą zarówno z punktu widzenia ekonomicznego jak i popularyzatorskiego. VI. S p r a w y f i n a n s o w e Dochody Zarządu Gl. PTL w poszczególnych latach kształtowały się prawie na jednakowym poziomie i były względnie pomyślnie realizowane. Dzięki staraniom Zarządu Gl. PTL uzyskiwane były co roku dodatkowe dotacje z PAN na finanso• wanie działalności Towarzystwa lub podejmowanych akcji jak: ochrona zabytków kultury ludowej, utworzenie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. Dochody w tys. zł wyniosły: Lp. 1. 2. 3. 4. 5. za rok Rodzaj dochodów Składki członkowskie Sprzedaż wydawnictw Dotacje z PAN Przelewy na akcje i zad. zlec. Zyski nadzwyczajne ---------- .. -------------------- Razem w tys. zł 1968 1969 15 165 692 42 13 72 636 99 2 1 916 821 od l I 70 do 31 VII 70 12 85 440 90 627 Koszty dzialalności statutowej i wydawniczej wynikające z realizacji zadań uchwalonych vrzez Zarząd Gl. PTL i z zatwierdzonych przez PAN rocznych preliminarzy budżetowych wyniosły w tys. zł: Lp. 1. 2. 3. 4. za rok Rodzaj kosztów Koszty Koszty Koszty Straty działalności statut. wydawnicze akcji i zadań zlec. działaln. wydawniczej Razem w tys. zł -----._- --~------- ------ .. ---- ad l I 70 do 31 VII 70 1968 1969 402 422 26 1 323 421 103 11 148 359 67 107 851 858 681 Bilanse Zarządu Gl. PTL są badane co roku przez biegłego księgowego. a orzeczenia z tych badań przekazywane były do PAN i Głównej Komisji Rewizyjnej PTL. Biegli każdorazowo stwierdzali prawidłowość prowadzonych ksiąg rachunkowych i sporządzanych na ich podstawie bilansów. Sytuacja finansowa Towarzystwa była i jest w dalszym ciągu trudna ze względu na wspomniane już ograniczenie dotacji oraz na zaciągnięte zobowiązania wydawnicze z lat poprzednich, jak również na skutek konieczności poniesienia konsekwencji nieopatrznej działalności organizacyjnej i finansowej z lat minionych. Towarzystwo w bieżącym roku było zmuszone wypłacić w wyniku wyroku sądowego 107 tys. zł daw,nym współpracownikom PTL mgr B. Kuźmiczowi i dr A. Glapie. �371 Kronika Z tej przyczyny w roku bieżącym 1970, Towarzystwo boryka się z ogromnymi trudnościami finansowymi. W związku z tym Zarząd Główny podjął konieczne, nieraz drastyczne środki dla zapewnienia równowagi budżetowej poprzez dostosowanie poszczególnych rodzajów działalności do możliwości płatniczych, wzmożenie dochodów ze sprzedaży wydawnictw itp. Mamy nadzieję, że przyszły Zarząd będzie mógł kontynuować rozpoczęte prace w łatwiejszej sytuacji. Na zakończenie chcemy jeszcze raz podkreślić, jak ważnym problemem jest terminowe regulowanie składek członkowskich. Zaległości z tego tytułu są niestety znaczne. Członków zalegających z opłacaniem składek Zarząd Główny PTL na wniosek Zarządów Oddziałów będzie zmuszony w najbliższym czasie ostatecznie skreślić z listy. Kończąc sprawozdanie Zarządu Głównego musimy stwierdzić, że nie cały zamierzony plan prac ustępującego Zarządu został należycie zrealizowany. Zbyt słaba, w naszym mniemaniu, jest jeszcze więź między poczynaniami Zarządu Głównego a poszczególnych Oddziałów. Ze spraw rozpoczętych i wymagających kontynuacji zwracamy uwagę na konieczność: - zakończenia akcji skansenowej, zleconej nam przez PAN, - przedyskutowanie profilu akcji popularyzacyjnej, prowadzonej przez poszczególne Oddzi.ały oraz ewent. podjęcie akcji odczytów międzyoddziałowych, - aktywizację terenów północno-wschodnich, reaktywowanie tam agend Towarzystwa, - powit:kszenie ogólnej liczby członków naszego Towarzystwa. W pmcach zewnętrznych należy dążyć do: - nawiązania jak najszerszej współpracy z innymi instytucjami, zwłaszcza pl'zemyślenie form współpracy z Towarzystwami Regionalnymi, - zacieśnienia współpracy z Radą Towarzystw Naukowych przy PAN. W poczynaniach organizacyjno-finansowych należy mieć na uwadze: - wygospodarowanie pełnego etatu dla sekretarza "Literatury Ludowej", - podejmowanie dalszych wysiłków zmierzających do powiększenia środków finansowych, jakimi dysponuje nasze Towarzystwo. Bronisława I KONGRES ETNOLOGII EUROPE.JSKIEJ 24-28 SIERPIEŃ 1971 R. Jaw01'ska W PARY2U Data zorganizowania wymienionego w tytule notatki kongresu powinna stać się - w myśl intencji jego organizatorów - datą przełomową w historii etnologii (etnografii) światowej w ogóle, a w szczególności w dziedzinie współpracy przedstawicieli tej nauki w zakresie studiów kultur europejskich. Inicjatywa zwołania kongresu została podjęta przez Międzynarodowe Towarzystwo Etnologii i Folkloru (Societe Internationale d'Ethnologie et de F'olklore-SIEF), kontynuujące prace zawiązanego w okresie międzywojennym (z udziałem przedstawicieli Polski) międzynarodowego ośrodka badań sztuki ludowej (CIAP) l. Towarzystwo to włączając 1 Sprawozdania z kongresów CIAP były publikowane w "Ludzie" w tomach: 26, 30, 38. �372 Kronika się organizacYJnie w prace Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych Rady Filozofii i nauk Humanistycznych (Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques du Conseil International de Philosophie et des Sciences Humaines) przyjęło obecnie na siebie obowiązek organizacji i koordynacji prac w zakresie etnologii (etnografii) europejskiej, a kongres był pierwszym kl'Okiem w tym kierunku, jeśli nie liczyć dotychczasowej działalności 6 komisji roboczych, utworzonych w roku 1964, a skupiających przede wszystkim etnografów krajów eUl'Opejskich 2. Organizację kongresu w Paryżu wzięto na siebie Muzeum Sztuki i Tradycji Ludowych (Musee National des Arts et Traditions Populaires), w którego nowym gmachu w Lasku Bulońskim odbywały się obrady. Przewodniczącym kongresu był poprzedni, długoletni dyrektor tegoż muzeum, tWórca najpiękniejszych wystaw etnograficznych w muzeach francuskich i inicjator nowych wystaw w tym muzeum, G. H. Riviere. Jego zastępcą obecny dyrektor (conservateur en chef) tegoż muzeum. J. Cuisenier. Sekretarzem generalnym panna C. Marcel-Dubois. Wspólpracował w organizacji kongresu i związanych z nim wystaw muzealnych również dzial (Deparlement) Europy Muzeum Człowieka (Musee de I'Homme) kierowany przez panią M. de Fontanes. Patronat nad lwngresem objęli ministrowie kultur.v i wychowania narodowego Francji. Nie ulega wątpliwości, że kongres spełnił swoje zadanie ulatwiając przegląd i konfrontację wyników prac różnych współczesnych kierunków nauki, odświeżając i nawiązując nowe kontakty naukowe. Skupi! więcej osób niż odpowiednie sekcje na kongresach nauk antropologicznych i etnologicznych, dając zarazem wobec zav,;ężenia tematyki więcej możliwości krytycznej oceny zastosowanych metod i wyników pracy. Wyraźnie zarysowały się kierunki narodowe, jak również - wysunięte przez organizatorów na obrady plenarne - próby znalezienia wspólnego. uniwersalnego klucza czy modelu dla badań nad kulturą krajów europejskich, jako wycinkiem ogólnych badań nad kulturą. Na kongres zostało zgłoszonych blisko 300 osób z 30 krajów, w tym pnlwie polowa z referatami, wygłaszanymi w 9 komisjach. Nie wszyscy co prawda zjawili się na kongresie. Przewidziane komisje odpowiadały częściowo zakresowi dzialania komisji towarzystwa. Były to komisje: 1) bibliografii, 2) narzędzi i technik rolniczych, 3) poezji i ballad ludowych, 4) zwyczajów dorocznych i świąt współczesnych, 5) architektury ludowej i skansenów, 6) organizacji rodzinnej, 7) filmów, 8) stosunków międzyetnicznych we współczesnej Europie, 9) kultury ludowej i jej wyrazu muzealnego 3. Referaty wygłoszone w tych komisjach wykraczały niejednokrotnie jednak tematycznie poza zakres określony nazwą komisji. I tak na komisji 1. obok bibliografii przedstawiono również informacje o źródłach i stanie bada!1, w tym m. in. dotyczących zwyczajów prawnych i wydawnictwa Dziel wszystkich O. Kolberga (J. Burszta). Na komisji 2. obok propozycji porównawczej historii narzędzi rolniczych (Ch. Vakarelski - Bułgaria) oraz problematyki genezy. systema2 Są to następujące komisje SIEF: 1. bibliograficzna, prowadzona przez R. Wildhabera z Bazylei (Szwajcaria) i G. Heilfurtha z Marburga (NRF); 2. studiów etnologicznych i folklorystycznych w szkolnictwie wyzszym - H. Bausinger z Tybingi (NRF) i W. Nicolaisen z Edynburga (Szkocja); 3. narzędzi rolniczych (w tym również kultury wina, hodowli. pożywienia) W. Jacobeit (NRD) i P. Michelsen (Holand.la); 4. zwyczajów dorocznych - 1. Weber-Kellermann z Marburga, D. Loukatos - Ateny; 5. poezji ludowej - O. Sirovatka z Brna w Czechosłowacji i R. W. Brednich z Fryburga w NRF; 6. filmu dla badań etnograficznych i folklorystycznychK. Ranke i F. Simon z Getyngi (NRF). Por. SIEF - Informations, N° 4 (1970) s. 11-12. sprawozdanie M. Popa. 3 Komisjom SIEF odpowiadały następujące komisje Kongresu: 1-4 i 7. pozostałe komisje Kongresu podejmowały tematy nowe, podejmowane w ostatnich latach \V wielu krajach europejskich i stanowiące podstawę współpracy między tymi krajami. �Kronika 373 tyki i techniki pracy starych narzędzi upraw i obróbki zbóż Europy wsch. (od Bałtyku po Bałkany), znalazły się referaty o funkcjonalności naczyń używanych w gospodal'ce wiejskiej (G. Profeta Włochy), naśladujących funkcje żywych organizmów, jak również przedstawione przez Ch. Parrain'a (Francja) kapitalne studium różnic regionalnych w tradycyjnym budownictwie wiejskim Francji, wywolanych różnymi technikami produkcji niektórych win w toku rozwoju i specjalizacji tej galęzi przemyslu w czasach nowożytnych. Żywą dyskusję wywolał referat B. Kopczyńskiej-Jaworskiej porównujący skutki industrializacji i socjalizacji życia wsi polskich i bułgarskich. Przewodnicząca komisji M. J. Brunhes-Delamarre (Francja) p"zedstawiła na przykładzie wsi francuskiej zderzenie nowych technik rolniczych z tradycyjną strukturą wsi. Licznie obesłana komisja 3. objęła zarówno referaty i dyskusje poświęcone analizie struktury ballad, ich kategorii historycznych i współczesnych w różnych krajach. sposób ekspresji i specjalne wątki literatury ludowej (np. kanibalizm w pieśni serbskiej), jak zagadnienia dialektów regionalnych i bilingwizmu na pograniczach etnicznych. V. K. Sokołova (ZSRR) omawiała historyczny charakter ballad i pieśni, V. Krawczyk (polska) - recepcję tradycyjnych pieśni ludowych przez folklor robotniczy, O. Mulkiewicz-Goldbergowa (Izrael) stereotypy w tradycyjnych obrzędach dorocznych na przykładzie sylwetki Żyda w przedstawieniach ludowych. Równie bogato jak poprzednia obesłana komisja 4. zgodnie z nazwą objęła zarówno charakterystykę tradycyjnych zwyczajów dorocznych różnych regionów jak i współczesne święta "ludowe". Wyniki szerszych studiów porównawczych, dotyczących obchodów świąt wielkanocnych w rejonie Morza Śródziemnego referowaly C. Lacoste i L. Roubin, jako przedstawicielki większego zespołu badaczy francuskich. przygotowujących pod redakcją profesora R. Bastide'a i H. Balfet monografię etnograficzną tego terenu. S. Kniezević (Jugosławia) omawiała odbicie obrzędowości dOl'ocznej w twórczości malarzy "naiwnych". W komisji 5. zajmowano się przede wszystkim budownictwem tradycyjnym i jego rek(J!1strukcją (w tym młyny antyczne w Rumunii). P. H. Stahl (Paryż) przeciwstawiał wsie kolonizowane wsiom powstającym samorzutnie. N. Pe,sić-Maksimović (Jugosławia) zwróciła uwagę na możliwość wykorzystania pięknych zespołów tradycyjnej architektury wsi i miasteczek Jugosławii jako muzeów skansenowskich. N. Dunal"C (Rumunia) tlumaczyl na szerokim tle porównawczym (wykraczającym poza Europę) powstanie czworobocznych zagród zamkniętych. Komisja 6. zajęła się zarÓwno organizacją tradycyjnej rodziny i jej zmianami współczesnymi, zwyczajami prawnymi (w tym małżeństwa matrylokalne w rodzinie patriarchalnej w Jugosławii - N. Pavković), pozycją kobiety jak również zagadnieniami terminologicznymi i pokrewieństwem zwyczajowym. Na tej również komisji, pod przewodnictwem Anglika J. Pitt-Riversa, O. Skalnikova (Czechosłowacja) referowała wyniki prac dotyczących kształtowania się regionów kulturowych i utrzymywania niektórych granic dawnych regionów etnograficznych we współczesnej kulturze czeskich robotników. W dyskusji podjęto sporne zagadnienie określenia pojęcia kultury robotniczej. Komisja 7. dyskutowała zarówno technikę jak i treści filmu etnogmficznego. Ciekawe filmy etnograficzne wyświetlane były ponadto w ciągu trwania Kongresu w obu muzeach. Obradom komisji 8. przewodniczyl dyrektor Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR, J. V. Bromley, a etnografowie radzieccy (S. A. Tokarev, L. N. Terentieva. L V. Pokrovskaja i in.) przedstawili w serii referatów generalne problemy studiów radzieckich w zakresie etnografii europejskiej, zagadnienie mal- �374 Kronika żeństw mieszanych w ZSRR, wspólnoty etnicznej i regionu historyczno-etnograficznego na przykładzie Francji i in. Ze strony jugosłowiańskiej i rumuńskiej (V. Stojancević, R. Vulcanescu) przedstawiono wyniki studiów kompleksowych poświęconych stosunkom etnicznym na pogranicznych dla tych krajów terenach powstającej obecnie wielkiej zapory wodnej na Dunaju. M. P. Dolle i J. Gutwirth (Francja) wygłosili referaty na temat Cyganów w Alzacji i Żydów w Europie wschodniej. Największa liczba referatów polskich znalazła się w komisji 9., której przewodnictwo objęła wypróbowana przyjaciółka Polski, kierownik departamentu Europy Muzeum Człowieka, M. de Fontanes. Były to referaty poświęcone roli muzeum etnograficznego w studium nad rozwojem kultury ludowej (K. Makuiski), projektowi muzeum światowego rybołówstwa (M. Znamierowska-Priifferowa), polskim zbiorom w Muzeum Człowieka (P. Szacki), cechom oryginalnym polskiej kultury ludowej (A. Kutrzeba-Pojnarowa) i specjalnie jej oryginalnemu malarstwu ludowemu (A. Kunczyńska-Iracka). I w tej Komisji jak w wielu poprzednio omówionych, zaznaczyły się różnice w sposobie ujmowania referatów i w problematyce wysuniętej na plan pierwszy przez przedstawicieli różnych narodowości. Charakterystyczne, że właśnie Austriak, K. BeiU, zwrócił uwagę na możliwość wykorzystania kartografii etnograficznej do prac i ekspozycji muzealnej. Przedstawiciele krajów socjalistycznych Europy środkowo-wsch. i pd., jak również niektól'zy etnografowie francuscy i radzieccy na tej i innych sekcjach nawiązywali do współczesnych przeobrażeń kultury wsi. W wystąpieniach etnografów francuskich i rumuńskich wystąpiły ponadto nawiązania do prac językoznawczych i strukturalizmu. Metodologiczny charakter miały - dość kontrowersyjne zresztą - referaty na sesjach plenarnych, dyskutowane następnie na specjalnych posiedzeniach. M. Pop (Rumunia) omawiając generalne problemy etnologii europejskiej zaproponował podział kultur na "zgramatykalizowane" (o znanym ich uczestnikom kodzie) i "niezgramatykalizowane" (o nie uświadomionym kodzie), zastępując nimi popularny niegdyś podział na kultury niższe, oparte o tradycję ustną i wyższe - o pismo. Podział ten wywołał obszerną dyskusję, obracającą się głównie wokół zagadnień terminologicznych. Drugi referat wygłosił J. Greimas (Francja). Był on poświęcony językom (ustnemu przekazowi, gestom, muzyce) jako systemom komunikacji. Referat trzeci na temat informatyki i jej zastosowania w pracy muzealnej, oraz nowoczesnych metod studiów danych etnograficznych przedstawił dyrektor ATP, J. Cuisenier. Wykorzystując przykłady pracy prowadzonego przez siebie muzeum zwrócił zarazem uwagę na różnice możliwości zastosowania nowych metod klasyfikacji materiałów archeologicznych i etnograficznych. Wypada na zakończenie ocenić udział delegacji polskiej na Kongresie. Nie byla ona liczna 4. Jej wkład jednakże został oceniony pozytywnie. Wyrazem uznania dla nauki polskiej bylo nadanie czlonkostwa honorowego towarzystwa prof. J. Krzyżanowskiemu oraz wprowadzenie przedstawiciela etnografii polskiej do nowo obranych władz towarzystwa, tzw. Conseil d'Administration. Jej przewodniczącym na miejsce K. C. Peetersa (Belgia), otwierającego obecny Kongres został wybrany M. Pop (Rumunia), a w jej składzie znaleźli się w większej niż dotąd liczbie etnografowie krajów socjalistycznych 5. Rada podjęła zobowiązanie reaktywizowania 4 Dwie osoby reprezentowały oficjalnie muzealnictwo etnograficzne (Warszawy i Torunia). trzy - skierowane przez Min. Oświaty i Szk. Wyższego - PTL (byli to kierownicy i pracownik katedr etnografii uniwersytetów w Poznaniu, Lodzi i Warszawie). W Kongresie wzięło ponadto udział 2 stypendystów muzealnych oraz 3 pracowników PAN i muzeów, przebywających w Paryżu. 5 Viceprezesami zostali: K. C. Peeters i J. Cuisenier, ponadto R. M. Dorson (USA). sekretarzem generalnym C. Marcel-Dubois, skarbnikiem R. Lecotte (Francja), członkami: J. V. Brom- �375 K1'onika istniejących i ew. utworzenie nowych, postulowanych ·przez członków towarzystwa, komisji roboczych, wyjaśnienie i uregulowanie stosunku pomiędzy towarzystwem a wychodzącymi od wielu lat bibliografiami międzynarodowymi etnografii, jak również czasopismem "Ethnologia Europea". Najbliższe posiedzenie Rady ma mieć miejsce w Bukareszcie w 1972, a II Kongres Etnologii Europejskiej zostanie zwołany na zaproszenie przedstawione przez przedstawiciela Jugosławii, dyrektora Muzeum Etnograficznego w Belgradzie, S. Zecevića, w tym mieście w r. 1975. Anna Kut1'zeba-Pojnarowa ley (ZSRR) .. 1. Dias (Portugalia), W. Nicolaisen (Szkocja), C. Ortutay (Węgry), R. Pinon (Belgia), R. Wildł1aber (Szwajcaria) z poprzedniego składu zarządu oraz nowo wybrani: B. Alver (Norwegia). H. Bausinger (NRF). B. Holbek (Dania), W. Jacobeit (NRD). J. Jech (Czechosłowacja), A. Kutrzeba-Pojnarowa (Polska), D. Loukatos (Grecja), T. Tentori (Włochy), S. Zecević (Jugosławia). Bułgarię reprezentuje członek honorowy Ch. Vakarelski. Liczba członków Rady zostala podniesiona do 20. S'I przewidziani również konsultanci. Zwiększono również liczbę członk<",w honorowych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54bbbfb58c70cb4917bcebe5222115cf.pdf 28f8d25a55e6cb053e1fcdee0320f7df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5052 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource społeczność lokalna Kamerun - system edukacyjny Afryka - edukacja szkolna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4686 Title A name given to the resource Tradycyjna społeczność afrykańska a szkola/ LUD 2002 t.86 Systemy wychowawcze i edukacyjne w pluralistycznym społeczeństwie Kamerunu Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.105-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 RYSZARD VORBRlCH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. A. Mickiewicza Poznań TRADYCYJNA SPOŁECZNOŚĆ AFRYKAŃSKA A SZKOŁA. SYSTEMY WYCHOWAWCZE I EDUKACYJNE W PLURALISTYCZNYM SPOŁECZEŃSTWIE KAMERUNUl Każde społeczeństwo wypracowuje swoiste metody i procedury służące podtrzymywaniu ciągłości w czasie. Służą temu nie tylko normy określające reprodukcję biologiczną, lecz także podtrzymanie i reprodukcję własnej kultury. Tę ostatnią kategorię procedur, uczącąjednostkę uznanych za przydatne umiejętności oraz preferowanych społecznie zachowań, określamy w naszej kulturze jako system edukacji. Niniejsze studium analizuje (i porównuje) trzy typy systemów edukacyjnych występujących w Afryce subsaharyjskiej: tradycyjny - plemiennysystem socjalizacji, szkolnictwo koraniczne oraz szkolnictwo formalne (publiczne) - oparte na wzorach zachodnich. Materiału empirycznego dostarczy nam w tym wypadku Kamerun północny, będący regionem, w którym przecinają się i nakładają na siebie wpływy rodzimych kultur Czarnej Afryki i wielkich cywilizacji uniwersalnych islamu i Zachodu. Żyje tu ponad 40 z 200 kameruńskich grup etnojęzykowych, zaliczanych do prawie wszystkich rodzin lingwistycznych kontynentu. Nic dziwnego zatem, iż na niewielkim stosunkowo terenie ogniskują się, niczym w soczewce, problemy typowe dla współczesnej Afryki. W wyniku złożonych procesów historycznych, w omawianym regionie wykształcił się pluralistyczny, a właściwie mówiąc - wielonurtowy system edukacyjny. Główne jego nurty tworzą wspomniane wyżej: tradycyjne wychowanie plemienne, szkolnictwo koraniczne oraz szkolnictwo formalne. Każdy z tych trzech typów kultury wykształcił sobie właściwy model systemu socjalizacji i edukacji. Każdy z nich stawia sobie odrębne cele, stosuje inne metody, posługuje się innymi językami, obejmuje społeczności o różnej skali i charakterze. I Artykuł prezentuje wstępne wyniki projektu badawczego KBN (2 HOI H 024 22) "Społeczeństwo postplemienne w Afryce. Stare i nowe elity w Kamerunie a budowa społeczeństwa obywatelskiego". Wykorzystuje jednak także obserwacje poczynione w terenie (w Kamerunie) w latach 70. i 80., a zwłaszcza na przełomie wieków (1999-2001). �106 Ograniczone ramy artykułu zmuszają mnie do skoncentrowania się w tym miejscu jedynie na problemie odmienności celów i metod poszczególnych modeli systemów edukacyjnych oraz na kwestii wzajemnych relacji różnych nurtów edukacji. Najtrudniejszy do opisania i analizy pozostaje, ciągle jeszcze mało zbadany, plemienny system edukacj i. Wymaga on stosowania odmiennych metod analizy i opisu, uwzględniających strukturę i charakter społeczności plemiennych2• Społeczności plemienne są małe w swej skali, posługują się lokalnymi językami i nie posiadają pisma, przez co ograniczone są w przestrzennym i czasowym zasięgu powiązań społecznych. Wykazują daleko posunięte poczucie etnocentryzmu oraz dużą ekonomikę konstrukcji struktur społecznych, polegającą na znacznej koncentracji ról społecznych u tych samych osób lub instytucji. Rolę wychowawczą i edukacyjną pełnią instytucje obarczone także innymi funkcjami (gospodarczymi, politycznymi, militarnymi itp.), takie jak rodzina, ród, stowarzyszenia i grupy wieku. W północnym Kamerunie nie spotyka się prawie, występującego w innych regionach AfrykP, wielostopniowego systemu socjalizacji typowej dla społeczności o wykształconych stowarzyszeniach (klasach wieku) lub wyspecjalizowanych kadrach (kapłanach, griotach) chroniących ezoteryczne warstwy przekazu kulturowego. Plemienny system socjalizacji i wtajemniczania rzadko przekracza tu zatem obszar społeczności lokalnej. Dokonuje się on w ograniczonym przestrzennie i kulturowo środowisku rodzinnym i rodowym. Podstawową metodą wychowania plemiennego jest naśladownictwo (np. poprzez zabawę) lub uczestnictwo (poprzez pracę) w życiu wspólnoty. Dzieci uczą się w ten sposób sposobów komunikowania oraz podejmowania działań i przyjmowania ról przypisanych zwyczajowo jednostce, z racji jej przynależności do grupy płci i wieku. Obserwując życie wioski kameruńskiej (i szerzej ujmując - afrykańskiej), łatwo można zauważyć, jak dziewczynki towarzyszą swym matkom podczas wykonywania przez nie codziennych czynności gospodarczych, w miarę dorastania pomagają im w przynoszeniu wody, gotowaniu pożywienia i opiece nad młodszym rodzeństwem (z czasem nawet wyręczając matkę w wielu pracach). W ten sposób czerpią one wzory postaw i zachowań przypisanych w danej kulturze kobiecie-matce. Tak samo chłopcy, pomagając ojcu przy 2 O specyfice badań nad tradycyjnymi i nowoczesnymi systemami edukacyjnymi szerzej pisze J.-Y. Martin (1972). Zob. też Z. Komorowski (1973). ) Jednym z najbardziej rozbudowanych systemów edukacyjnych mogą pochwalić się malijscy Dogonowie. Oprócz "podstawowego" (obowiązkowego dla wszystkich mężczyzn) zakresu norm i wiedzy, jednostki pragnące pogłębiać swą wiedzę o bardziej złożone (i trudne do przyswojenia) treści i wątki kulturowe mogą to uczynić, przechodząc przez cztery poziomy wtajemniczenia (Griau), 1948). �107 budowie domu, towarzysząc mu na polowaniach, nabywają wniejętności przydatnych w dorosłym życiu, w pełnieniu roli ojca rodziny. Wbrew przyjętym wśród niektórych (europejskich) pedagogów4 opiniom, afrykańskim systemom edukacyjnym nie brak instrumentów i procedur bardziej wyrafinowanych, zmierzających do przekazania dziecku wartości etycznych, rozbudowanych treści mitycznych lub umiejętności kojarzenia, abstrakcyjnego myślenia i precyzyjnego posługiwania się językiem. Przykładu takich środków mogą tu dostarczyć różnego rodzaju formy narracyjne (często w uproszczeniu zwane "bajkami")5. Dobrą ilustracją edukacyjnego zastosowania krótkich form literackich w procesie edukacyjnym mogą być kameruńskie (afrykańskie) zagadki. Jak zwracają uwagę ich kolekcjonerzy i badacze, kameruńskie (afrykańskie) zagadki z reguły nie zawierają w sobie pytania: kto? co?, lecz przyjmują formę zdań oznajmujących; np. Kameleon, który pływa = piana na rzece (Toumeux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 195). Wiąże się to z podstawową cechą (celem) danego systemu edukacyjnego, który nie dąży do wyrobienia w dziecku nawyku rywalizacji, lecz podporządkowania. Badacze kameruńskich zagadek (ludowych) zwracają uwagę na jeszcze jedną ważną ich funkcję edukacyjną. W tutejszych językach, pozbawionych przypadków, a posiadających rozbudowane klasy nominalne (np. 24 w języku fufulde), właściwa odpowiedź na zagadkę oznacza opanowanie umiejętności przezwyciężania dwuznaczności semantycznych języka6• Posługujące się opisanymi metodami i procedurami wychowanie plemienne nie posiada sformalizowanej struktury ani odrębnej (wyspecjalizowanej) kadry. Jest jednak w swej istocie totalne, ogarnia całą osobowość człowieka. Jego celem jest socjalizacja jednostki, pełne i harmonijne jej zintegrowanie z danym społeczeństwem, inaczej mówiąc, uczynienie z dziecka "dobrego" członka wspólnoty lokalnej i plemiennej. Proces wychowania i edukacji polega w tym przypadku na wprowadzaniu jednostki w określony porządek życia kolektywnego, czyli na przekazywaniu i wpajaniu dziecku norm kulturowych, uznanych w danej kulturze za odpowiednie i niezbędne dla utrzymania ciągłości biologicznej, utrwalenia tożsamości oraz harmonijnego funkcjonowania danej społeczności. Ponieważ jednak społeczność plemienna traktowana jest jako ciągła w czasie wspólnota żywych, zmarłych i jeszcze nie narodzonych, immanentnym składnikiem wychowania plemiennego jest edukacja religijna, obejmująca ple• Por. Z. Komorowski (1973). 5 Są one jednak zazwyczaj domeną badań filologów, choć i antropolodzy mogą znaleźć tu interesujący przedmiot studiów. 6 Brak miejsca uniemożliwia rozwinięcie tej wysoce specjalistycznej kwestii. W uproszczeniu można powiedzieć, iż chodzi o zdania typu: pantera była na kolacji, którego budowa nie wyjaśnia nam bezpośrednio, czy pantera spożywała kolację, czy też była na niej daniem. Inne przykłady zob. Toumeux, Iyebi-Mandjek (1996, s. 194 i n.). �108 mienną wizję świata (kosmogonię, kult przodków) oraz związane z niąpraktyki magiczne i kulturę symboliczną. Stąd tak ważną funkcję pełnią w plemiennym wychowaniu osoby starsze, a zwłaszcza ci starcy, którzy są nośnikami tradycji, naturalnym pośrednikiem między przodkami a światem żywych i dzięki temu stają się podstawowym wehikułem transmisji kultury typu postfiguratywnego. To dziadkowie, podczas południowej sjesty lub przy wieczornym ognisku, snują opowieści (łapczywie pochłaniane przez dzieciarnię) o dawnych czasach i mitycznych wydarzeniach. Czytelnik może zauważyć, iż sceny takie spotkać można w wielu kulturach, musi jednak też uwzględnić okoliczność, iż w społecznościach plemiennych owi starcy-narratorzy nie mają w zasadzie konkurencji jako źródło treści kulturowych i płynącego stąd prestiżu. Konkludując, można powiedzieć, iż wychowanie typu plemiennego pozostaje zatem w praktyce procesem przekazywania wzorów zachowań. W społeczności, w której jednostka nigdy nie pozostaje anonimowa, ważną rolę wychowawczą pełni rozbudowany system kontroli społecznej. Polega on na nieustającym porównywaniu przez otoczenie zachowań jednostki z przyjętymi przez ogół wzorami kulturowymi. Edukacji typu plemiennego obce jest w zasadzie (wyjątkiem - niektóre treści mityczne) teoretyzowanie. Nie koncentruje się ona też na informacjach praktycznych, przydatnych w życiu codziennym. Plemienny model wychowania największy nacisk kładzie na takie ukształtowanie jednostki, które przyczyni się do harmonijnego wkomponowania jej w życie wspólnoty: rodziny, rodu, plemienia (fot. 1 i 2). W ten sposób wychowanie plemienne ogranicza się do doświadczeń własnej wspólnoty: do pojęć i realiów własnego kręgu kulturowego; jest zachowawcze i defensywne, nie przygotowuje jednostki do samodzielnego rozwiązywania problemów, lecz do zachowań, jakich oczekuje od niej grupa. E d u k a c jak o r a n i c z n a może być uznawana za jeszcze jeden z typów edukacji wyznaniowej. Jej specyficzne cechy strukturalne oraz stosowane metody wyznaczająjej jednak szczególne miejsce w typologizacji afrykańskich (kameruńskich) systemów (modeli) edukacyjnych. Celem edukacji koranicznej jest - co podkreślają sami jej teoretycy "wpojenie uczniom (wzorów) zachowań, jakie powinni oni przyswoić podczas swego życia i w obliczu śmierci, wpojenie zasad, które rządzą nie tylko relacjami między ludźmi, lecz także przede wszystkim ich osobistymi relacjami z kreatorem" (Hamadou, 1993; cyt. za: Dongmo, 1996, s. 30). Inaczej mówiąc, omawiany typ edukacji dąży do uczynienia z dziecka "dobrego" muzułmanina. Edukacja koraniczna stanowi element, rzec można, ważny instrument ekspansji nie tylko religii - islamu -lecz także cywilizacji o charakterze uniwersalnym. Cywilizacja ta wykształciła bogatą i wielowątkową tradycję. Co najistotniejsze: posługuje się ona własnym pismem, co pozwala osobom �109 Fot. I. Praca z matką, wieś Mandama, plemię Daba, fot. R. Vorbrich Fot. 2. Praca z ojcem, wieś Mandama, fot. R. Vorbrich �110 i grupom w niej partycypującym włączyć się w szerszy obieg idei i przełamać izolację społeczną. Tym samym wyrywa ona jednostkę z partykularyzmu wioskowo-plemiennego, otwiera ją na universum, Jest to jednak universum odmienne od proponowanego przez kulturę zachodnią, propaguje statyczną wizję świata z trudem wpasowaną we współczesne procesy modernizacyjne Afryki. Na wstępie omówienia szkolnictwa koranicznego należy zaznaczyć, iż zakorzenienie islamu w północnym Kamerunie jest różnej głębokości i jakości. Niektóre grupy etniczne (Fuibeje, Hausa, Kotoko, Wandala) sąjej nośnikami od stuleci, inne (znaczna większość), choć równie długo pozostające pod jej presją, poddały się islamizacji (w różnym zresztą zakresie) dopiero wostatnich 2-3 dekadach?, Wśród wielu grup etnicznych islam ma nadal charakter misyjny i dopiero buduje swoje struktury, w tym edukacyjne8, W większości przypadków proces islamizacji doprowadził jednak do ukształtowania się specyficznej formy tej religii - zwanej "czarnym islamem"9. W Kamerunie północnym Uak i w większości afrykańskich krajów subsaharyjskich) edukacja koraniczna nie narusza podstawowych zasad i treści wychowania plemiennego. Z reguły czyni ona znaczne ustępstwa na rzecz rodzimej afrykańskiej obyczajowości, wiele jej elementów adaptuje lub co najwyżej wprowadza pewne modyfikacje do "pogańskich" praktyk społecznych lub magicznych 10. W przeciwieństwie do wcześniej omawianego wychowania plemiennego, edukacja koraniczna przyjmuje już pewne formy instytucjonalne. Posiada wyspecjalizowane kadry, które tworzą świątobliwi i wykształceni (lecz na 7 Liczbę muzułmanów w Kamerunie szacuje się na 22% ludności, wynoszącej w 1996 r. 13,6 mln. Z 3 mln. kameruńskich muzułmanów większość (ok. 2 mln.) żyje w północnej części kraju, gdzie stanowią więcej niż połowę ludności (szacowanej na 3,5 mln.). Dla porównania liczbę chrześcijan w Kamerunie szacuje się na 50-53%, pozostali to wyznawcy religii tradycyjnych (por. ABC Świat ... , 1999, s. 69; Przeglądowy Atlas .... 1998, s. 252). 8 Na podstawie wycinkowych danych, można szacować, iż w Kamerunie północnym edukacją koraniczną objęte jest ok. 20% dzieci w wieku szkolnym (6-14 lat), w tym (zależnie od regionu i poziomu kształcenia od 10% do 45% dziewczynek. Liczbę tę otrzymano, porównując dane zawarte w: Atlas ... (2000, s. 139, 146) oraz Dongmo (1996, s. 33). Jeszcze trudniej oszacować wskaźnik skolaryzacji koranicznej wśród ludności muzułmańskiej. Związane jest to z dynamiką proporcji między ludnością animistyczną a zislamizowaną i wynikającym stąd względnym charakterem podawanej przez różne źródła liczby muzułmanów (z urodzenia lub świeżo nawróconych). Wycinkowe dane dotyczące środowiska miejskiego (Maroua) szacują wskaźnik skolaryzacji koranicznej wśród muzułmańskich dzieci w wieku szkolnym (5-15 lat) na 85% (Toumeux, lyebi-Mandjek, 1996, s. 91). Wskaźnik ten jest zapewne niższy w środowisku wiejskim i zróżnicowany, zależnie od grupy etnicznej i (co często się wiąże) zakorzenienia islamu. 9 Pod tym pojęciem rozumie się system dogmatów i rytuałów religijnych opartych na Koranie, lecz przesiąkniętych w dużej mierze wierzeniami afrykańskimi. 10 Jako przykład może tu służyć zwyczaj obrzezania lub talizmany zawierające cytaty z Koranu, niekiedy jedynie posiadające magiczny z nim związek (starty z tablicy proszek z kredy, którą napisano werset Koranu, itp.). �111 bardzo różnym poziomie) mężowie. W Kamerunie wyróżnić można dwie kategorie nauczycieli - mallum i modibbo. Mallum to osoba - mężczyzna lub kobieta - która posiadła (i przekazuje) umiejętność czytania (oraz przepisywania) Koranu. Każda osoba posiadająca takie podstawowe kwalifikacje może otworzyć szkołę, z własnej woli (kaprysu) lub na prośbę sąsiadów - rodziców. W literaturze naukowej zwie się ich często, niezupełnie poprawnie (w żargonie arabsko-francuskim) - marabutamilI. Odrębną, obdarzoną dużym prestiżem, grupę nauczycieli stanowią tzw. modibbo. Są to Fulbeje, tworzący endogamiczną praktycznie grupę (kastę), którzy oprócz funkcji dydaktycznych, pełnią także funkcje opiniotwórcze i politycznel2• Znaczna część nauczycieli szkół koranicznych oprócz funkcji dydaktycznych zajmuje się także inną pracą zawodową; rolnictwem lub handlem. Odsetek nauczycieli, dla których nauczanie stanowi podstawowe (lub główne) źródło utrzymania, wzrasta w miastach i dochodzi do 60% (Toumeux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 88). Szkoły koraniczne -lakkol (maktab, mahadra) rzadko posiadają odrębne budynki. Najczęściej lokują się one w meczetach (lub w ich otoczeniu, w krużgankach, w cieniu drzew) (fot. 3 i 4). Nauka odbywa się w nich nieregularnie - raz lub kilka razy w tygodniu, najczęściej wieczorem. W szkolnictwie koranicznym wyróżnić można dwa poziomy nauczania: podstawowy i uzupełniający. Poziom podstawowy - spotykany praktycznie we wszystkich miejscowych gminach muzułmańskich. Poziom uzupełniający - jedynie w ważniejszych ośrodkach miejskich. Nauczanie podstawowe ogranicza się z reguły do nauki Koranu. Podstawową metodą dydaktyczną jest tutaj pamięciowy automatyzm, polegający na wielokrotnym, zbiorowym powtarzaniu (skandowaniu) za nauczycielem poszczególnych wersetów i sur Koranu (niekiedy bez zrozumienia nawet sensu słów). Naukę rozpoczyna muzułmańskie wyznanie wiary: Nie ma boga nad Allacha, a Mohammed jest jego prorokiem. Gdy dzieci opanują to pierwsze zdanie w obcym dla nich języku arabskim, nauczyciel przechodzi do kolejnych, wybranych sur Koranu, niezbędnych podczas modlitw (przede wszystkim do sur 104 i 114) (Toumeux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 202). 11 Bardziej szanowani marabuci pełnią zarazem funkcję duszpasterzy, niektórzy z nich mają też opinię cudotwórców (Komorowski, 1973, s. 56). 12 Aby zostać modibbo, należy pobierać wcześniej nauki u reputowanych (mających sławę w okolicy) nauczycieli. Niekiedy porównuje się tytuł modibbo ze stopniem "doktora nauk islamskich" (Toumeux, lyebi-Mandjek, 1996, s. 88), lecz ma on wymiar bardzo względny, bowiem niektórzy modibbo tworzą później szkoły o wielkiej reputacji, podczas gdy inni zostają "zwykłymi" marabutami. W praktyce "kastę" modibbo tworzy grupa spokrewnionych i spowinowaconych rodzin, przekazujących swą pozycję społeczną oraz sprawowane funkcje (w tym edukacyjne) poprzez udzielanie nauk, połączone z drogą filiacji i aliansów; z ojca na syna (wyjątkowo i na córkę), z wuja na siostrzeńca lub z teścia na zięcia (Atlas ..., 2000, s. 146). �112 Nauka Świętej Księgi polega nie tylko na powtarzaniu tekstu za nauczycielem, lecz także na przepisywaniu przerabianego fragmentu Koranu kredą (lub rylcem) na drewnianych tabliczkach (fot. 5). Nie jest to jednak "zwykłe" przerysowywanie pisma, lecz "przepisywanie", połączone z nauką alfabetu arabskiego. Nauka głosek alfabetu zajmuje z reguły (dobremu uczniowi) dwa miesiące. W praktyce wygląda to w ten sposób, iż nauczyciel pisze na tabliczce tekst (sylabę za sylabą), a uczniowie kopiują go i uczą się równocześnie wymowy poszczególnych sylab13• Teoretycznie uczniowie na poziomie elementarnym powinni opanować pamięciowo (przepisać na tabliczce) cały Koran. W praktyce - jak podkreślali moi informatorzy (absolwenci takich szkół) - ćwiczenia skrybtoryjne obejmują mniej więcej połowę Świętej Księgi. Resztę tekstu Koranu uczniowie poznają z księgi posiadanej przez nauczyciela. W rezultacie zatem efekty nauczania Koranu (i języka arabskiego) są bardzo skromne. Jak mogłem się przekonać - w środowisku wiejskim - za dostateczny uważa się poziom, gdy uczniowie, kończąc naukę w szkole koranicznej, znają na pamięć 12 najkrótszych sur Koranu. Poziom nauczania jest niewiele wyższy w miastach. Jak skrupulatnie wyliczyli Henry Tourneux oraz Olivier lyebi-Mandjek (1996, s. 95), tylko kilka procent absolwentów miejskiej szkoły koranicznej może pochwalić się opanowaniem wszystkich 114 sur Świętej Księgi, a kilkanaście procent zna na pamięć mniej więcej jej połowę14. Forma przekazu treści kulturowych w szkole koranicznej jest do tego stopnia sztywna i schematyczna, iż pozbawia ucznia możliwości wykazania się inicjatywą w poszerzaniu swojej wiedzy i lepszym zrozumieniu litery i ducha Świętej Księgi. Nie ma w zwyczaju, aby uczeń mógł spytać o cokolwiek swego nauczycielal5. Oczekuje się od niego jedynie wiernego odtwarzania za nauczycielem - w mowie i piśmie - przerabianej właśnie partii Koranu. Należy jednak zaznaczyć, iż metody pedagogiczne stosowane w szkole koranicznej łączą wychowanie do życia w solidarnej wspólnocie z elementami rywalizacji. Zasadę tę dobrze ilustrują nagrody i kary tu stosowane. I) Co jest bardzo ważne i trudne w nauce języka arabskiego z uwagi na skomplikowaną wartość diakrytyczną spółgłosek w języku pisanym nie znającym samogłosek. 14 Badania na próbie 800 uczniów szkół publicznych w Maroua (uczęszczających zarazem do szkół koranicznych) ujawniły, iż zaledwie 68 uczniów (8,5%) (w tym 30 z VI - ostatnich klas i 3 z klasy II) znało na pamięć wszystkie 114 sur Koranu, 137 uczniów opanowało pamięciowo co najmniej 76 sur, czyli więcej niż połowę Świętej Księgi; 323 uczniów znało ponad 25 sur. Naliczono także 14 uczniów (w tym dwóch z ostatnich klas), którzy nie potrafili zacytować żadnej sury (znali jedynie alfabet arabski) (Toumeux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 94). 15 Wadę tę rekompensuje do pewnego stopnia powszechnie przyjęty zwyczaj zastępowania podczas lekcji nauczyciela przez uczniów bardziej zaawansowanych w nauce. Pomoc koleżeńska może przybierać wówczas formę "korepetycji". Otwiera to jednak pole do nadinterpretacji i zafałszowań przekazu kulturowego. �Szkoła koraniczna, fot. autor 200 I r. �.; , --~'~'::~ . , ~-:" �113 Uczeń, który przepisze (i odczyta) bezbłędnie pierwszą tabliczkę, otrzymuje zgodę nauczyciela na zmycie wodą świętego tekstu. Woda pozostała po tym zabiegu przechowywana jest w specjalnym pojemniczku i traktowana jako posiadająca właściwości magiczne. Uczniowie, którzy przeszli już ten pierwszy etap nauki, noszą taki pojemnik z dumą na szyi, czym odróżniają się od mniej pilnych rówieśników. Koran dzieli się na cztery części (nierównej długości) - tzw.faarde oraz sześćdziesiąt podrozdziałówhisbeere. Rozpoczęcie każdego hisbeere przez ucznia jest dla niego i jego bliskich prawdziwym świętem. Tego dnia uczeń przynosi do szkoły i ofiarowuje nauczycielowi dorodnego kogutal6• Jest on tego samego dnia przyrządzony (upieczony) przez uczennice i spożyty w uroczystej oprawie, wspólnie przez nauczyciela i jego uczniów. Przed posiłkiem mal/urn odmawia publicznie modlitwę w intencji ucznia, a on sam staje się bohaterem dnia, jest fetowany w szkole i w rodzinie (Tourneux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 204-205). W ten sposób uczeń nabywa zaufania do własnych możliwości oraz przekonanie, iż jego wysiłek jest dostrzegany i nagradzany. Jednak głównym czynnikiem stymulującym uczniów do pracy są kary, głównie cielesne. Nad głową ucznia wisi ustawicznie (i to dosłownie) rózga nauczyciela. Najmniejsza niesubordynacja lub widoczny brak skupienia (np. zbyt ciche i pozbawione entuzjazmu skandowanie Koranu), a tym bardziej błąd (w wymowie lub piśmie) karany jest uderzeniem po głowie lub szczypaniem w policzek. Źle zdaniem nauczyciela wyrecytowany przez ucznia werset Koranu musi być przez niego natychmiast powtórzony ("wywrzeszczany" na całe gardło) sto razy. Poważna niesubordynacja karana jest pracą poza kolejnościąnp. zbieraniem chrustu na opał (nauka odbywa się często wieczorem przy ognisku) lub aresztem17• W tym miejscu należy wspomnieć o kwestii wynagradzania nauczyciela. Większość z nich jest opłacana przez rodziców. Czesne nosi (fulbejską) nazwę "pieniądz światła" (ceede yiite) (Atlas..., 2000, s. 146). Forma i wysokość ponoszonych świadczeń jest bardzo zróżnicowana, różna w mieście i na wsi. W mieście opłata przyjmuje częściej formę pieniężną i waha się od 500 fr CFA (2,75 zł) miesięcznie do 200 fr CFA tygodniowo od ucznia. Na wsi świadczenia gotówkowe pojawiają się okazjonalnie (podczas świąt), częściej rodzice rewanżują się nauczycielowi, dostarczając mu żywność lub drewno na opał, z reguły kupują też naftę do lampy przyświecającej uczniom podczas nauki. Rozpoczęcie kolejnej faarde zaznacza się ofiarowaniem kozła lub barana. W szkołach prowadzonych przez nauczycieli starej generacji zdarza się, iż nieposłuszny uczeń, spętany lub zakuty w dyby, przywiązywany bywa na 1-3 dni (bez jedzenia) do słupa umieszczonego w szkole lub (co często oznacza to samo) w obejściu nauczyciela (Tourneux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 203-204). 16 17 �114 Świadczenia względem nauczyciela nie mają tu jedynie charakteru ekonomicznego, lecz są wyrazem zobowiązań o charakterze duchowyml8. Zobowiązania te nie wygasają nawet w kilka lat po ukończeniu nauki. Dziewczyna wychodząca za mąż zwraca się do mul/ema, u którego "skończyła swój Koran", o modlitwę w intencji małżeństwa i nowej rodziny. W zamian ofiarowuje mu (praktycznie czyni to jej rodzina) dużą, jak na tutejsze stosunki, sumę 6 000 fr CFA (33 zł) (Atlas ... , 2000, s. 146). Bardziej sumienni i wytrwali uczniowie, po kilku latach nauki mogą w ten sposób przyswoić sobie pamięciowo większe lub mniejsze fragmenty Koranu. Znacznie gorzej efektywność nauczania koranicznego rysuje się w odniesieniu do języka arabskiego, skoro jego znajomość jest mała nawet wśród nauczycieli. Jak wykazały precyzyjne, lecz wycinkowe badania - nawet w środowisku miejskim (Maroua) zaledwie 8% mal/umów znało ten język w stopniu bardzo dobrym, 9,5 % w stopniu dobrym, 32,5 % dostatecznym, a 50 % potrafiło jedynie czytać w tym języku i dokonywać tłumaczeń poszczególnych partii Koranu "chwytając ich sens" (Atlas ... , 2000, s. 146)19. Inne źródłaodnoszące się do Kamerunu północnego - szacują liczbę nauczycieli koranicznych znających język arabski w stopniu "wystarczającym" na 15% (!). Dwie trzecie mal/umów miało przyznać się "bez cienia kompleksu" do nieznajomości języka arabskiego lub do znajomości "ledwie trochę" (Taurneux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 89). O ile znajomość języka arabskiego wśród "zwykłych" mal/umów jest bardzo słaba, o tyle jest ona znacznie lepsza w grupie modibbo, muszą oni nie tylko umieć płynnie czytać, ale i pisać w tym języku; Słaba ogólnie znajomość arabskiego powoduje, iż pozostaje on dla kameruńskich muzułmanów językiem liturgicznym, językiem słowa bożego i modlitwy. Językiem edukacji koranicznej pozostaje tu język fufulde, traktowany w Kamerunie jako (również) ,Język Koranu" (Tourneaux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 79?o. W piśmiennictwie religijnym i w korespondencji tutejsi muzułmanie stosują natomiast powszechnie pisaną formę tego języka - adżamiija - opartą na alfabecie arabskim. 18 Ze złożonymi materialno-duchowymi - relacjami między uczniem a nauczycielem wiąże się, nasilające się w ostatnich latach w większych miastach, zjawisko żebractwa uczniów szkół koranicznych, dla których ten sposób zarobkowania jest nie tylko zdobywaniem funduszy na naukę, lecz jest także formą ćwiczenia ducha (uległości wobec mistrza). Gromady młodocianych żebraków są - niesłusznie - traktowane przez służby porządkowe (a zwłaszcza zagraniczne instytucje pomocowe) jako "dzieci ulicy", co nie ułatwia im wykonywania "zadania domowego". 19 Dla porównania można dodać, iż tylko 20% malumów znało w mowie i w piśmie język francuski, oficjalny język Kamerunu - a 71 % nauczycieli szkół koranicznych nie władało wogóle tym językiem (Atlas ... , 2000, s. 146). 20 Badania etnojęzykowe i etnoreligioznawcze wykazały również, iż bardzo często islamizacja osób pochodzących z plemion do niedawna animistycznych pociąga za sobą ich praktyczną ful beizację, odzwierciedlającą się nie tylko przyjęciem języka fufulde (zwłaszcza w zachowaniach prestiżowych), lecz także fulbejskiego stroju, gestu i obyczaju (Gousset, 1999; Toumeux Iyćbi-Mandjek, 1996; Vorbrich, 2000). �115 Najbardziej wytrwali i żądni wiedzy absolwenci podstawowych szkół koranicznych mogą podjąć naukę na poziomie uzupełniającym21• W tym celu udają się niekiedy na dalekie wędrówki - w poszukiwaniu odpowiednich szkół i mistrzów. Mogą ich znaleźć w większych miastach, takich jak: Garoua, Maroua, Ngaundere lub leżących już w Nigerii - Maiduguri, Yola czy Kano. Nauka na wyższym poziomie trwa od kilku do (nawet) kilkudziesięciu lat22• W ciągu wieloletnich studiów, uczniowie pobierają ją u wielu nauczycieli-mistrzów, u każdego uzupełniając wiedzę z innych przedmiotów, takich jak: prawoznawstwo (fiqh), teologia (tawhiidi), tradycja muzułmańska (hadit), egzegeza (tafsir), poezja i literatura (lunga), gramatyka (tarsi/), wymowa arabska (tadż-wiid). Uczniowie kameruńskich szkół koranicznych przyswajają też podstawową wiedzę i umiejętności z zakresu dyscyplin świeckich, takich jak matematyka (arytmetyka), a także z dziedzin odrzucanych przez islam ortodoksyjny: astrologii, kabalistyki, uczą się sporządzać amulety i inne przedmioty magiczne (Atlas..., 2000, s. 146). Proporcje pomiędzy poszczególnymi przyswajanymi dziedzinami pozostawia się osobistemu wyborowi studenta, czyli można powiedzieć, że obowiązuje ich "indywidualny program studiów". Student - w ciągu wielu lat nauki - często zmienia mistrza, wybierając tego, który ma opinię specjalisty w dziedzinie szczególnie go interesującej. Nie można jednak mówić o wąskiej specjalizacji malumów, bowiem każdy z nich specjalizuje się w pewnym wachlarzu dyscyplin, wśród których prym wiodą prawo, literatura i teologia23• Podobne preferencje spotkać można także wśród studentów, z tym, iż zainteresowanie teologią przewyższa nieznacznie zamiłowanie do literatury24. Osobnym problemem związanym z funkcjonowaniem pluralistycznegotrójskładnikowego - systemu edukacyjnego są relacje pomiędzy szkolnictwem koranicznym a szkolnictwem formalnym (publicznym). Czytelnym wskaźnikiem wzajemnych relacji może być równoległe uczestnictwo uczniów szkół państwowych w szkolnictwie koranicznym. Brak jest kompleksowych studiów nad wspomnianym wskaźnikiem. Wyniki wycinkowych badań socjologów i pedagogów kameruńskich w zdomi21 Należy zaznaczyć, iż granica między poziomem podstawowym i uzupełniającym jest w wypadku edukacji koranicznej podziałem umownym i praktycznie się zacierającym. Dlatego niezwykle trudno ocenić wskaźnik uczniów kontynuujących naukę na poziomie uzupełniającym. Niektóre źródła pozwalają szacować ją na 1:40 (Tourneux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 90). 22 Średnio trwa ona 26,71at (!). Ta zaskakująca liczba wynika jednak z nieregularnego (i często przerywanego) sposobu pobierania nauk (Atlas ... , 2000, s. 146). 2J Przykładowo wśród 39 malumów z miasta Maroua aż 35 deklarowało szczególne zainteresowanie prawem, 20 - literaturą, 16 - teologią, \O - hadisami i 4 - egzegezą (Atlas ..., 2000, s. 146). 24 142 ankietowanych malumów z prowincji Extreme Nord pobierało w przeszłości naukę łącznie u 290 mistrzów. 82% z nich studiowało prawo, 50% - teologię, 47,6 - poezję i literaturę, 39,2% tradycję (hadisy), 28,4% - egzegezę, 19,2% - gramatykę, 5,3% - wymowę arabską. �116 nowanym przez muzuhnanów środowisku miejskim (Maroua) pozwalają stwierdzić, iż oba systemy edukacji nachodzą na siebie w różnym stopniu, zależnym od uwarunkowań kulturowych i historycznych. Henry Toumeux oraz Olivier lyebi-Mandjek stwierdzili, iż 49% uczniów szkoł publicznych w Maroua uczęszczało także do szkoły koranicznej (1996, s. 165). Z kolei wskaźnik uczniów szkół koranicznych (w wieku 5-15 lat) nie uczęszczających zarazem do szkoły publicznej zależny był od pochodzenia etnicznego i zakorzenienia w kulturze islamu. Najwyższy był wśród grup od wieków zislamizowanych: Fulbejów, Wandala, Hausa i Arabów Szoa (l 00%), znacznie niższy wśród grup podlegających nasilonej islamizacji dopiero od 1-2 pokoleń: Mafa (41%), Guiziga (25%), najniższy natomiast wśród dzieci pochodzących z grup znanych ze swej niechęci do islamu np. Toupuri (8%) (Toumeux, lyebi-Mandjek, 1996, s. 92-93). Szkoła publiczna (fot. 6) określana jest przez muzuhnanów, zaczerpniętym z fufulde, terminem lakkol Nasaara (janngirde Nasaara) - "szkoła Białych" i przeciwstawiana "szkole koranicznej", zwanej "szkołą Fulbe" (janngride Fulbe) (Toumeux, lyebi-Mandjek, 1996, s. 165). Wskazana opozycja semantyczna dobrze ilustruje niechętny stosunek muzuhnanów kameruńskich do szkół państwowych. Okazywana przez tę społeczność rezerwa wobec (świeckiego) szkolnictwa publicznego była od dawna zauważana i podkreślana przez obserwatorów życia społecznego w Kamerunie (Atlas..., 2000, s. 142). W dobie nasilonych zmian cywilizacyjnych, przyczyniała się ona do ekonomicznej i politycznej marginalizacji muzułmanów, wypieranych z posad w administracji i gospodarce państwowej. Zagrożenie to zostało w końcu dostrzeżone przez elity muzułmańskie, które przystąpiły do rozwoju alternatywnego systemu szkolnictwa. Proces ten nie przebiegał jednak w sposób skoordynowany i odznaczał się wielu meandrami. Oprócz tradycyjnych szkół koranicznych - obu poziomów - w ostatnich dziesięcioleciach pojawiły się w Kamerunie północnym wyznaniowe (muzułmańskie) szkoły podstawowe i ponadpodstawowe, aspirujące do statusu szkół publicznych. Swym programem i stosowanymi metodami nawiązują one bądź do metod edukacji zachodniej, bądź do ortodoksyjnej tradycji islamu, czerpiącego swe wzory z Egiptu lub Arabii Saudyjskiej. Pierwszy typ szkół to tzw. ecoleJranco-arabe - tworzone od lat 50. XX wieku przez administrację kolonialną dla dzieci elit muzułmańskich Fulbejów. Oprócz formacji religijnej dawały one świadectwa ukończenia szkoły państwowej. Co ciekawe, wobec niechęci okazywanej temu typowi szkolnictwa przez pierwszego prezydenta niepodległego Kamerunu - muzułmanina A. Ahidjo - szkoły francusko-arabskie nie zyskały większej popularności w prowincji zdominowanej przez rządy muzułmanów. W sumie powstało ich tylko kilka (w większych miastach), a liczba uczniów tych szkół nigdy nie przekroczyła 1000 osób (Atlas..., 2000, s. 140). �117 W latach 70. powstały nawet szkoły franco-arabe na poziomie ponadpodstawowym. Miały one stworzyć nową - wykształconą - elitę muzułmańską, z40lną podtrzymać dominację polityczną i ekonomiczną tej grupy ludności na północy kraju. Największy prestiż zyskał (założony w 1977 roku w Maroua) College de I'Espoir25• W latach 90. szkoła ta dostała się jednak pod wpływy fundamentalistów islamskich (wahabici organizowali tu kolokwia islamskie), w końcu zawiesiła swą działalność w 1996 roku (Atlas ..., 2000, s. 142, 146). Miejsce mających uprawnienia szkół publicznych - ecole franco-arab e - są w ostatnich latach zastępowane przez tzw. colleges islamistes [nie: islamiques (!)]. Przybierają one różne nazwy i reprezentują zróżnicowany poziom nauczania. Wśród naj znaczniej szych wymienić można college prive islamice Sabil (w Bamare) oraz Institut de Theologie Islamique (ITI) w Maroua26• Ten ostatni uważany jest za następcę College de l'Espoir. Odwołujące się do wzorów importowanych z Egiptu i Arabii Saudyjskiej szkoły "islamistów" powstają na fali pogłębiającej się w ostatnich latach niechęci społeczności muzułmańskiej do szkolnictwa publicznego opartego na modelach zachodnich. Wyrazem dążeń zmierzających do stworzenia kulturowej i metodycznej przeciwwagi dla uksztahowanego na wzór zachodni szkolnictwa publicznego jest powołanie w 1993 roku w Garoua Sekretariatu Szkolnictwa Islamskiego (Secretariat li l'Enseignement Islamique). Pojawienie się dwóch, a ostatnio nawet trzech typów muzułmańskiego szkolnictwa wyznaniowego ujawnia zjawisko ścierania się różnych prądów ideologicznych w świecie islamu. Dalszy rozwój (lub upadek) poszczególnych typów szkolnictwa koranicznego w Kamerunie będzie następstwem przebiegu procesu ścierania się różnych nurtów islamu oraz efektem konfrontacji wielkich cywilizacji światowych. S z k o l n i c t w o f o r m a l n e, określane niekiedy mianem "nowoczesnego", wprowadziło do Kamerunu zachodni model edukacji. Cechuje go sformalizowanie, złożoność i hierarchia struktur, wyspecjalizowane kadry oraz unifikacja programów i treści edukacyjnych. Wedle znawcy problematyki edukacyjnej, Z. Komorowskiego (1973, s. 99), "za nowoczesne należy uznać szkolnictwo kształcące ludzi, którzy będą umieli pracować, optymalnie or- 2S College był ufundowany i finansowany przez grupę miejscowych alhadżi, a jego długoletlim dyrektorem był modibbo i zarazem mer jednej z dzielnic miasta. 26 Nowy typ szkół muzułmańskich różni się poziomem i programem od tradycyjnego szkolnicwa muzułmańskiego. Pracujący w nim nauczyciele studiowali często na Bliskim Wschodzie lub JOChodząz Arabii Saudyjskiej lub Pakistanu. Znajdując się pod wpływem ortodoksyjnych nurtów sIamu, zwalcza on niektóre zwyczaje i praktyki "czarnego islamu" (jak np. przywiązywanie wagi jo amuletów). Przybywający z Pakistanu misjonarze oskarżająkameruńskich muzułmanów, iż są Jod zbyt wielkim wpływem chrześcijan (Rumi), sami jednak propagują obce Kameruńczykom NZOry, jak np. odrzucenie pokarmów mięsnych (Atlas ... , 2000, s. 146). �118 ganizować własną i innych pracę oraz umiejętnie wykorzystywać jej rezultaty w ramach tych właśnie warunków". W warunkach afrykańskich celem tego typu szkolnictwa jest przekazanie uczniom postaw i umiejętności pozwalających na samodzielne i skuteczne funkcjonowanie w nowoczesnym społeczeństwie typu narodowego. Daje ono wiedzę i kwalifIkacje przydatne w społeczeństwie o zróżnicowanej strukturze i wykształconym podziale pracy. Inaczej mówiąc, szkoła publiczna ma fonnować "dobrego" i przydatnego społecznie obywatela, członka wspólnoty ponadlokalnej, ponadetnicznej i ponadkonfesyjnej. Przystępując do omówienia szkolnictwa fonnalnego w Kamerunie północnym, należy wskazać na dwie jego cechy strukturalne - względne opóźnienie rozwojowe oraz dysharmonię z tradycyjnym modelem kultury. Ocenia się, iż pod względem szkolnictwa publicznego opóźnienie Kamerunu północnego względem jego prowincji południowych wynosi 50-70 lat27• Pierwszą szkołę typu zachodniego na terenie obecnego Kamerunu (południowego) założyli misjonarze baptyści w miejscowości Bimba w 1844 roku. Rok później powstała szkoła w Douala (Atlas..., 2000, s. 140). Po zajęciu południowego Kamerunu przez Niemców, stworzyli oni dość szybko sieć szkół odpowiadających nonnom europejskim. Pierwszą była szkoła rządowa powstała w Douala w 1888 roku (Atlas..., 2000, s. 140)28. Pierwsza szkoła niemiecka w Kamerunie północnym powstała w 1905 roku. Funkcjonowała ona jednak zaledwie 9 lat. Po przerwie wojennej nową szkołę powołali Francuzi w 1918 roku. Działała ona jednak (z przerwami) przez 18 lat w warunkach prowizorycznych (w zagrodzie miejscowego lamido ). Pierwsza szkoła "z prawdziwego zdarzenia" (w odrębnym budynku) powstała tu dopiero w 1936 roku (Atlas ..., 2000, s. 140). Względne opóźnienie rozwoju systemu edukacji publicznej w północnej części Kamerunu odciska swe piętno na poziomie kształcenia, jego warunkach i efektach. Opóźnienia w szkolnictwie północnokameruńskim najlepiej ilustruje poziom skolaryzacji, czyli procent dzieci w wieku szkolnym uczęszczających do szkoly. Jest on najniższy w tym kraju. O ile średnia krajowa wynosi tu 70 (dziewczęta) -71 (chłopcy) (Education, s. 99), to w Kamerunie północnym spada on do poziomu 20,0 (dziewczęta) i 33,7 (chłopcy) (Atlas ..., 2000, s. 139)29. Te ogólne cyfry nie oddająjednak zupełnie wewnętrznego zróżnicowania zjawiska, którego natężenie zmienia się w tej części kraju w znacznym stop27 Opóźnienie to ma uwarunkowania historyczne. Północna część kraju, odległa o 800-1400 km od wybrzeża, oddzielona od reszty kraju rozległym masywem górskim (Adamawa), została poddana procesom modernizacyjnym, związanym z epoką kolonialną kilkadziesiąt lat później niż prowincje południowe. 28 Zob. też Jean-Yves Martin, Sociologie de I 'enseignement en Afrique Noire, "Cahiers internationaix de sociologie" vol. LIII, no 2, 1972,337-362. 29 Dla porównania podam, iż w południowych i zachodnich (anglojęzycznych) prowincjach Kamerunu wskaźnik skolaryzacji sięga nawet 90-98% (!) (Boutrais, 1984, s. 469). �119 liu, zależnie od struktury etnicznej i religijnej, warunków naturalnych (rzeźly terenu) oraz społecznych (wskaźnika urbanizacji). Stosunkowo wysokim vskaźnikiem skolaryzacji mogą się pochwalić (dane z lat 70.-80.) tereny rówlinne - 50-60%, najniższy poziom osiąga on na obszarach górskich - potiżej 20% (Boutrais, 1984, s. 469). Różnice te stopniowo ulegająjednak nivelacji. O ile jeszcze 20 lat temu, w latach 80., widywałem w górach całe :espoły wiosek (zamieszkałe przez kilka tysięcy osób) pozbawione zupełnie zkół, to na przełomie XX i XXI wieku - dosłownie na moich oczach [laleszkoły (2-4 klasowe) pojawiły się we wszystkich praktycznie wioskach. )ynamikę zjawiska dobrze ukazuje bogata w liczby publikacja autorów franuskich - Atlas Extrem Nord (2000, s. 139-146). Na równinach, na obszarach lepiej zurbanizowanych wskaźnik skolaryzaji osiągać może nawet poziom 60-69%, podczas gdy z dala od ośrodków liejskich spada do 20-40% (Atlas ... , 2000, s. 139; Boutrais, s. 1984: 468). lewną rolę odgrywają także czynniki kulturowe: gospodarczy, etniczny i reigijny. Niektóre grupy etniczne (do niedawna "pogańskie"), jak np. Tupuri Mundang, znane są z dobrego nastawienia do edukacji publicznej. Na ich obszarzeetnicznym wskaźnik skolaryzacji sięga 60%, podczas gdy wśród lnych grup (np. Fulbe) spada do 35-39%. W wypadku nikłej skolaryzacji 'ulbejów nakładają się dwa czynniki: gospodarczy i religijny. Wskaźnik skolayzacji wyraźnie spada bowiem wśród muzułmanów, który, co podkreślają bserwatorzy (Atlas ... , 2000, s. 139), odnoszą z dużą rezerwą do szkolnictwa ublicznego. Dochodzi do tego ich sposób gospodarowania - nomadyczne asterstwo, które z natury swej utrudnia trwały kontakt ze szkołą3°. Pochodną i zarazem wskaźnikiem opóźnienia szkolnictwa północnokamelńskiego jest stan jego kadry pedagogicznej. Niedobór i niskie kwalifikacje adry są typowe dla całej Afryki subsaharyjskiej. Szczególnie silnie odczu{alnejest to w strefie Sahelu, a więc także na północy Kamerunu. Nauczyieli jest tu za mało (zależnie od departamentu: 54-78 uczniów na 1 nauzyciela) i mają z reguły niewystarczające (niepełne) kwalifikacje. Średnio o dziesiąty nauczyciel ukończył pełną szkołę pedagogiczną. W najlepiej pod Im względem stojącym subregionie Kamerunu północnego prowincji xtreme Nord - wskaźnik ten wynosi 12%31. W całym Kamerunie północnym panuje przekonanie, iż miejscowa oświata, lk i w ogóle administracja państwowa, opiera się na importowanej kadrze, a tzw. Gada Mayo, jak - pochodzącym z języka fufulde terminem - okreJO W regionach zamieszkałych przez ludność pasterską (Fulbe, Arabów Szoa, Kanuri) dzieci asowo znikają ze szkół w styczniu i lutym, gdy rozpoczyna się sezon wędrówek. Pojawiają się )piero najesieni, gdy stada, a wraz z nimi pasterze wracają na zimowe pastwiska. W niektórych :partamentach zjawisko sezonowego opuszczania szkół przybiera takie rozmiary, iż są one zaykane na kilka miesięcy. Zdarza się też, iż dyrektorzy szkól (w trosce o własne uposażenia) Iszują wykazy uczniów i ukrywają niedobory (Atlas ... , 2000, s. 139). JI Zob. Atlas ... , 2000, s. 140; por. J.-L. Dongmo (1996) oraz Toumeux, 1yebi-Mandjek (1996). �120 śla się tu przybyszy "zza rzeki" (gada mayo) Benoue. Rzeka ta stanowi umowną granicę między północnymi a południowymi - lepiej rozwiniętymi prowincjami kraju. Pobieżne zestawienie miejsc pochodzenia tutejszej kadry nie potwierdza tej opinii. W leżącej najdalej na północy prowincji Extreme Nord (dla której, jako jedynej, istnieją w miarę kompletne, aktualne i dostępne dane) na 2624 zatrudnionych tu p r z e z p a ń s t w o Oak się przekonamy to podkreślenie jest istotne) 1474 (56%) nauczycieli szkół podstawowych pochodziło z danej prowincji; kolejnych 887 (33%) z pozostałych dwóch prowincji Kamerunu północnego, a zaledwie 11% z południowych, lepiej rozwiniętych regionów kraju. Właściwą skalę znaczenia importowanej kadry ujawnia dopiero analiza kwalifikacji nauczycieli pochodzących z różnych prowincji kraju. Nauczyciele pochodzący z południa kraju wielokrotnie dystansują poziomem kwalifikacji swych kolegów - "autochtonów". W grupie nauczycieli Gada Mayo znajduje się 21 % absolwentów (średnich) szkół pedagogicznych (L 'ecole normale d'instituteurs - ENI). Stanowią oni 68,5% tej kategorii nauczycieli w omawianej prowincji. 24,8% "południowców" ukończyło "szkołę nauczycieli pomocniczych" (L' ecole normale d 'instituteurs-adjoint - ENIA), co daje 60,7% w skali prowincji. Zaledwie ułamek procenta tej grupy legitymuje się jedynie świadectwem szkoły podstawowej i prawie nie ma wśród niej (tylko 3 osoby) nauczycieli bez żadnych kwalifikacji (Atlas ..., 2000, s. 140-142). Odpowiednie proporcje układają się całkowicie odmiennie w grupie nauczycieli pochodzących z prowincji Extreme Nord. Zaledwie 85 z nich 5,7% (!) (26,5% tej kategorii nauczycieli w skali prowincji) - zdobyło najwyższy stopień nauczycielski (instituteur einsegnement generale - lEG) lub równorzędny, czyli ma kwalifikacje odpowiadające ukończeniu szkoły pedagogicznej. 29,6% omawianej grupy ukończyła szkoły dla "nauczycieli pomocniczych" i zajmuje stanowiska instituteurs adjoints einsegnement generale - IAEG. 8,1% "tubylczych" nauczycieli (co stanowi 51,5% tej kategorii nauczycieli w prowincji) posiada tylko niepełne kwalifikacje pedagogiczne i pełni różnego rodzaju funkcje określane jako "pomocnicze" (np. nauczycieli WF-u). W końcu to, co najjaskrawiej ilustruje poziom kwalifikacji kadry nauczycielskiej miejscowego pochodzenia - 33,4% omawianej grupy (92,3% w skali prowincji) to tzw. "nauczyciele wspomagający nauczanie ogólne" (maftres d'inseignement general auxiliaires - MEGA) legitymujący się jedynie świadectwem ukończenia szkoły podstawowej - CEPE. Najniżej wykształconą grupę nauczycieli państwowych - nie posiadający nawet takiego poziomu wykształcenia - tworzą tzw. "nauczyciele ochotniczy" (maftres benevoles). Stanowią oni 16,2% "tubylczej" kadry i zarazem 95,6% ogółu tej grupy "pedagogów"32 (Atlas ... , 2000, s. 140). 32 Wszystkie dane dotyczące kwalifikacji nauczycieli z prowincji Extreme Nord podaję za: At/as ... , (2000, s. 140). �121 Fot. 6. Szkoła publiczna, wieś Nive, plemię Daba, fot. R. Vorbrich Ci ostatni pracują głównie w małych wiejskich szkołach i rekrutowani są l reguły wśród miejscowych kilkunastoletnich chłopców, którzy "otarli" się choćby o publiczną szkołę podstawową. Ukończyli oni przeważnie zaledwie 2-4 klasy szkoły podstawowej i - jak się osobiście przekonałem - często ledwo potrafią mówić i pisać po francusku. Osobną grupę nauczycieli "tubylczych", nie ujętą w powyższej statystyce, stanowią tzw. "nauczyciele rodziców" (maltres des parents). Nie są oni zatrudniani przez państwo, lecz opłacani przez rodziców i lokalne "elity" (kupców, funkcjonariuszy państwowych itp.). Ich kwalifikacje oraz dokładną liczbę trudno ustalić. Można założyć, iż z reguły nie posiadają świadectwa szkoły podstawowej. Szacunki dotyczące wielkości tej grupy w prowincji Extreme Nord są krańcowo różne i wahają się od 44 do 1336 (!) (Atlas ..., 2000, s. 142), a więc dorównują być może niemal liczbie miejscowych nauczycieli opłacanych przez państwo33• Pochodzenie kadry szkolnictwa publicznego powoduje dodatkowe problemy. Nauczyciele pochodzący z odległych, południowych regionów kraju traktująpracę w zacofanej ("dzikiej") prowincji jako zsyłkę. Marzą tylko o przeniesieniu do rodzinnych stron. Nie mają oni motywacji do lepszego przygotowania się do pracy )) Pomijam w tym miejscu, istotny dla efektów kształcenia, problem niskiego (nawet jak na A.frykę) uposażenia nauczycieli (zależnie od stażu i kwalifikacji - 25--45 tys. Fr CFA miesięczlie), którego poziom nie stanowi właściwej motywacji do pracy i sprzyja powszechnemu w Kanerunie zjawisku korupcji (nauczyciele wiejscy nagminnie wykorzystują uczniów do pracy na ;woich działkach rolniczych, nauczyciele miejscy "sprzedają" oceny, a zdarza się, że uczennice ;tarszych klas "kupują" oceny pozytywne za usługi seksualne). �122 w trudnych warunkach34• Szczególnie trudna jest sytuacja nauczycieli przybyłych na wieś z miasta (lub odległych prowincji). Nie znającym lokalnych języków, miejscowych układów społecznych i zwyczajów trudniej przychodzi realizacja programu i jego dostosowanie do kultury swych uczniów35• Z kolei nauczyciele "tubylczy", gorzej wykształceni, mogą nadrabiać braki własnego przygotowania do pracy pedagoga znajomością lokalnego języka36 oraz rozeznaniem miejscowych warunków. Jednak im silniej są oni zintegrowani z miejscowymi społecznościami lokalnymi (ich wiek lokuje ich na niższych szczeblach tradycyjnej struktury społecznej), tym trudniej im niekiedy zyskać odpowiedni prestiż otoczenia i posłuch u uczniów, swych nieco młodszych tylko kuzynów i sąsiadów. Druga, zasygnalizowana już cecha miejscowego systemu szkolnictwa formalnego - jego dysharmonia z tradycyjną kulturą afrykańską - znajduje swe źródło w omówionych wcześniej celach, jakie stawia sobie szkolnictwo publiczne. Zmierza ono praktycznie do przełamania izolacji i przekształcenia tradycyjnego społeczeństwa (plemiennego) w społeczeństwo typu chłopskiego (lub miejskiego), zdolnego funkcjonować w szerszych strukturach, w ramach cywilizacji industrialnej. Wizja przyszłości zderza się tutaj z realiami pochodzącymi z odległej przeszłości. W rezultacie, w regionach o silnie zachowanych strukturach i mentalności plemiennej - a takim regionem jest w przeważającej mierze Kamerun północny - szkoła pozostaje ciałem obcym, instytucją importowaną. Uwaga ta nie odnosi się tylko do zarzuconych już w przeważającej mierze importowanych z Europy treści programowych i podręczników, przywołujących anegdotycznychjuż "naszych przodków Galów", lecz także do współczesnych, poddanych afrykanizacji programów nauczania, które często, co wykażę poniżej, nie uwzględniają kontekstu kulturowego, w jakich będą realizowane. Dla dzieci pochodzących ze środowiska wiejskiego, często o l 00% (lub bliskim mu) wskaźniku analfabetyzmu, gdzie dopiero pierwsze pokolenie (a nierzadko pierwsze roczniki) poddane jest skolaryzacji, czas spędzony w szkole nie jest przedłużeniem wychowania rodzinnego. Szkoła nie tylko wprowadza w świat im (oraz co ważniejsze także ich rodzicom) nie znany, 34 Zwłaszcza gdy kilka lat temu, z powodu trudności budżetowych, zniesiono dodatek dla nauczycieli wiejskich i przeniesionych służbowo na prowincję. 35 Nieraz mogłem zaobserwować, jak "importowani" wiejscy nauczyciele z widocznym lekceważeniem (lub co najwyżej protekcjonalnie) odnosili się do rodziców swych uczniów, ajako swoje główne posłannictwo traktowali "oduczenie" swych uczniów "zwyczajów z buszu". 36 Wbrew pozorom, w tych warunkach ujawnia się istotna rola naj niżej wykształconej kadry: "nauczycieli ochotniczych" i "nauczycieli rodziców". Nabiera ona na znaczeniu na najniższych poziomach kształcenia - SIL i CPo "Tubylczy" nauczyciele stanowią bowiem trzon kadry w małych (o jednoosobowej obsadzie) szkółkach wiejskich, o niepełnych kursach kształcenia (jednolub dwuletnich), gdzie uczniowie stykają się po raz pierwszy z obcym językiem i kulturą. �123 wprowadza nowe wartości, postawy i źródła prestiżu sprzeczne z tradycyjnym modelem życia plemienneg037. Brakuje szerszych danych ukazujących stosunek izolowanych społeczności lokalnych do szkoły publicznej. Jak mogłem obserwować rozwój sytuacji w górskich wioskach Kamerunu, gdzie "na moich oczach" powstawały pierwsze szkoły, z reguły problem nie istniał (nie odczuwano braku tej instytucji) do czasu powstania szkoły w najbliższej sąsiedniej miejscowości. Gdy szkoła pojawiła się w zasięgu 2-3 godzin marszu, ujawniał się zróżnicowany do niej stosunek,zależny od społecznej roli i statusu rodziców. Pierwszymi rodzicami, którzy posyłali tam swoje dzieci, były przeważnie osoby uwikłane w ponadlokalne struktury gospodarcze lub polityczne (handlarze, działacze partii politycznych). Kilka lat później to ich dzieci stawały się z reguły pierwszymi (co prawda niedouczonymi) nauczycielami w szkołach wybudowanych w rodzinnych wioskach. Stawali się oni żywym przykładem nowych dróg awansu społecznego, jakie otwiera szkoła publiczna. Wspomniana bariera kulturowa dzieląca tradycyjne społeczności Afryki od cywilizacji współczesnej (zdominowanej przez wzory zachodnie), którą próbuje upowszechniać szkoła kameruńska (i szkolnictwo afrykańskie w ogóle) rzutuje na strukturę, metody i efekty szkolnictwa publicznego w tym kraju. W Kamerunie, podobnie jak we wszystkich byłych koloniach francuskich, przyjęto francuski model systemu edukacji. Jest on bardzo sformalizowany i ogromnie ustrukturyzowany. W wersji francuskiej wydzielić w nim można trzy główne poziomy nauczania: obejmujące 5 lat nauki szkolnictwo podstawowe (rico/es primaire), liczące łącznie 7 klas szkolnictwo ponadpodstawowe (enseignement secondaire) oraz szkolnictwo wyższe. Każdy z nich dzieli się na dwa lub trzy poziomy pośrednie kończące się egzaminami sprawdzającymp8, przy czym kończący poziom ponadpodstawowy egzamin matural- 31 Jak mogłem się przekonać, w miejscowościach (np. w Mandamie), gdzie szkoła istnieje już kilkanaście lat, do nowych rad wioskowych wybiera się już nie tylko starców i przywódców grup pokrewieństwa, lecz głównie osoby posiadające świadectwo ukończenia szkoły. 38 Szkolnictwo podstawowe dzieli się na trzy segmenty: jednoroczny kurs przygotowawczy (cours preparatoire) - CP, dwuletni kurs elementarny (cours elementaire) - CEl i CE2), oraz dwuletni kurs średni (cours moyen) - CMI i CM2. Ukończenie ostatniej klasy kursu średniego daje świadectwo szkoły podstawowej - tzw. CEPE (Certificat d'Etudes Primares Elementaires). Szkolnictwo ponadpodstawowe dzieli się na dwa pośrednie poziomy: premier cyc/e - czteroletnie gimnazja (koledże - CiJlIeges)38oraz second cyc/e - trzyletnie licea (lycees). Gimnazja mogą mieć profil humanistyczny (np. colleges d'enseignement general) - CEG lub ścisły (colleges d 'enseignement seconder) - CES. Wzorowany na francuskim, kameruński system szkolnictwa średniego dopełniają (w niewielkiej liczbie) gimnazja techniczne i handlowe (colleges d 'inseignement technique industriel et commercial) - CETIC oraz ich oddziały rzemieślnicze, rolnicze lub gospodarcze (section artisana1es,rura/es, menageres) - SARIAM (Atlas... 2000: 139-142). Osobną kategorię tworzą jeszcze w Kamerunie szkoły kształcące nauczycieli, na różnych poziomach - ecole normale oraz, typowe dla całej Afiyki, różnego typu kursy kształcące i dokształcające nauczycieli, usytuowane przy uniwersytetach, lecz dostępne dla osób bez świadectwa maturalnego lub nawet gimnazjalnego. �124 ny ma miejsce już na uniwersytetach i otwiera drogę do ostatniego - trzeciego - poziomu edukacji (l'enseignemet superieure). Wspomniana już przepaść dzieląca tradycyjną kulturę mieszkańców Kamerunu (zwłaszcza północnego) z wymogami szkolnictwa publicznego wymusiła pewne zmiany w przyjętym tu generalnie francuskim modelu systemu edukacyjnego. Najważniejszym novum jest wprowadzenie dodatkowego - wstępnego - poziomu szkolnictwa podstawowego - tzw. SIL (Section d'initiation a la lecture). Ma on na celu złagodzenie szoku kulturowego wśród pierwszoklasistów i nadrobienie zaległości rozwojowych wynikających z wychowania w środowisku cechującym się całkowicie odmienną, niepiśmienną kulturą. Kurs inicjujący naukę szkolną ma na celu przygotowanie dzieci do łatwiejszego przezwyciężenia trudności i stresów związanych z adaptacją do nowego środowiska społecznego. Nie dotyczy to tylko opanowania nowego i zupełnie nie znanego wcześniej języka - francuskiego (w Kamerunie zachodnim jest to język angielski), lecz także przyswojenia wiedzy, wyrobienia nawyków i umiejętności, które dzieci europejskie, a także dzieci z miast afrykańskich, wynoszą z reguły z domu rodzinnego. Uczniowie na poziomie SIL uczą się np., co to jest papier i kreda (że nie należy go jeść, choć z tym ostatnim przyborem bywają problemy i w polskiej szkole), czym jest ołówek i długopis (są temu poświęcone specjalne lekcje), uczą się punktualności i koncentracji. Łatwiejszej adaptacji do wymogów szkolnych służy nie tylko odpowiednio opracowany program, lecz i metody dydaktyczne. Na poziomie SIL prowadzi się zajęcia z 11przedmiotów w cyklach dwutygodniowych, odpowiednio po 23 lA i 19 Y2 godziny (5 lub 6 dni) tygodniowo. Tab!. l. Struktura i rozkład czasowy przedmiotów na poziomie S I L (w układzie dwutygodniowym): godziny przedmiot tydzień l język (francuski) nauka czytania nauka pisania rachunki nauka wysławiania się (recytacji) moralność (obyczajowość)* wychowanie fizyczne rysunek edukacja dotycząca zmysłów ** prace ręczne zajęcia rolnicze (Źródło: Toumeux, Iyebi-Mandjek, 6h 4h 2h 2h Oh Oh 3h l h 45 45 30 45 45 00 00 O h 30 O h 30 O h 45 1996, s. 134) tydzień 2 5h 3 h 30 2 h 30 2 h 15 O h 30 O h 30 2 h 30 O h 30 O h 30 O h 30 O h 45 �125 * zajęcia obejmują fonny zachowania się w nowym środowisku, kwestii ubioru (nie należy przychodzić nago do szkoły), zasad hierarchii społecznej (zachowania się w stosunku do rówieśników i nauczycieli), wyrabiają dyscyplinę (dotyczą zachowania się podczas lekcji, sposobu zabierania głosu itp.). ** Zajęcia dotyczą nauki koncentracji i percepcji (np. nauki rozpoznawania - oglądania rysunków, ilustracji dwuwymiarowych)39. Metody nauki oraz programy dostosowane są teoretycznie nie tylko do zdolności dzieci (np. umiejętności koncentracji), ale także do ich wcześniejszych doświadczeń i wzorów miejscowej kultury. W praktyce owo dostosowanie programów do kwalifikacji miejscowej kadry i miejscowego kontekstu kulturowego nie przebiega bez trudności. Na przykład zakłada się, iż ponieważ sześcio-siedmioletnim dzieciom wiejskim trudno byłoby wysiedzieć w skupieniu na lekcji, powinny one trwać na poziomie inicjującym od 15 do 30 minut (Toumeux, Iyebi-Mandjek, 1996, s. 134). Jak mogłem się nieraz przekonać osobiście, w przeładowanych i cierpiących na braki lokalowe i kadrowe szkółkach wiejskich (w klasach liczących 60-70 uczniów) lekcje trwają z reguły dłużej (bez wyraźnych przerw), bowiem w przepisanym czasie nauczyciel nie byłby w stanie zrealizować programu. W tych samych szkołach nauka języka francuskiego, prowadzona przez nauczycieli słabo znających ten język, polega głównie na zbiorowym powtarzaniu (skandowaniu) zdań podawanych przez nauczyciela, na sposób typowy dla opisanej tu wcześniej szkoły koranicznej. Efektywności nauczania w różnym stopniu sprzyja także treść podręczników. Mimo zmian (usunięciu europejskiego kontekstu kulturowego), podręczniki i programy nie zawsze potrafią uwzględnić realia kulturowe środowiska, w którym wzrastają wiejskie dzieci. Za przykład, jak trudno pogodzić realia afrykańskie z wymogami upowszechnienia współczesnej cywilizacji technicznej, może posłużyć treść zadania, jakie muszą rozwiązać uczniowie SIL (po 30 tygodniach nauki)40: Dzieci wybrały się samochodem w odwiedziny do babci, która (jak każda prawdziwa afrykańska babcia) mieszka oczywiście na wsi. "Dzieci pojechały samochodem (...), lecz nie dojechały, ponieważ samochód .... (tu należy wskazać prawidłową odpowiedź): ....zarzuciło ....miał wypadek ....eksplodował ....osiadł na mieliźnie. Wyboru odpowiedzi, w obcym dla nich języku francuskim, mają dokonać izieci, które nie tylko nie mają własnego podręcznika (ma go tylko nauczy39Jak mogłem się wielokrotnie przekonać, ludność z izolowanych wiosek (górskich) nie potrafiła :xlczytać (rozpoznać szczegółów) zdjęć fotograficznych. Moim infonnatorom było obojętne czy oglą:Iająje pionowo, poziomo czy też "do góry nogami". Sprawiali wrażenie,jakby nic "tarn" nie widzieli. 40 Por. Toumeux, Iyebi-Mandjek (1996, s. 206). �126 ciel), w których domach nie pojawiła się nigdy żadna książka (lub gazeta z ilustracjami) i które nigdy nie widziały morza, rzeki, a niekiedy nawet samochodu. Opisana bariera kulturowa pomiędzy środowiskiem szkolnym a rodziną wpływa znacząco i ujemnie na efekty procesu edukacyjnego. O skali trudności adaptacyjnych dzieci rozpoczynających naukę świadczy już procent uczniów przerywających naukę i tzw. "repetentów"41. W prowincji Extreme Nord do ostatniej klasy szkoły podstawowej dociera zaledwie 25% uczniów, przy czym w departamentach mało zurbanizowanych (np. górskich) - zaledwie 17-19%. Co znamienne, największy (skokowy) ubytek uczniów ma miejsce między poziomem SIL a kolejnym (CP). Do drugiej klasy dociera zaledwie 55% pierwszoklasistów (w departamentach słabo zurbanizowanych jeszcze mniej - 43-52%) (Atlas ... 2000, s. 139). Dodatkowo problemy adaptacyjne dzieci w początkowych (i nie tylko) latach nauki szkolnej ilustruje zjawisko drugoroczności. W omawianym regionie wynosi ono na poziomie SIL aż 45%, podczas gdy średniaogólnokameruńska 38,5%42.W wyższych klasach wskaźnik ten oscyluje z reguły między 32,4% a 37% (w całym Kamerunie 27,0-29,9%). Co ciekawe, wskaźnik drugoroczności jest największy w ostatniej klasie szkoły podstawowej (CM2) i wynosi w prowincji Extreme Nord 53,2% (w całym kraju zaledwie 37,1%) (Atlas..., 2000, s. 139-142). Związane jest to z faktem, iż ukończenie szkoły podstawowej (zdobycie świadectwa - CEPE) jest warunkiem znalezienia pracy w sektorze państwowym (a praktycznie także w sektorze prywatnym). Uczniowie ostatniej klasy, zwłaszcza w środowisku miejskim, uparcie i wielokrotnie podejmują więc wysiłek zdobycia świadectwa, zwiększającego ich szansę awansu społecznego. Cytowane powyżej dane statystyczne pokazują, iż ukończenie ostatniej klasy przychodzi z większym trudem młodzieży z zacofanych regionów kraju43. 41 Pierwsze zjawisko jest plagą głównie regionów wiejskich, gdzie dzieci łatwiej przerywają naukę, nie znajdując większej motywacji do jej kontynuowania, drugie spotyka się częściej w miastach, gdzie nowe wzory prestiżu i awansu społecznego lepiej motywują uczniów do mozolnego pokonywania szczebli "kariery" szkolnej (por. Atlas ... , 2000, s. 139; Toumeux, Iyćbi-Mandjek, 1996, s. 164n.). 42 Szkolnictwo północnokameruńskie - obejmujące zaledwie 9,2% uczniów całego kraju "dostarcza" aż 13,4% "repetentów" (na poziomie SIL - 16,5%) (Boutrai, 1984, s. 468). 43 Pomijam w tym miejscu istotny, lecz nie zawsze uchwytny statystycznie, problem wpływu trudności lokalowych i sprzętowych dla efektów nauczania. Zaledwie 61,3% szkół omawianego regionu zbudowanych jest z trwałego materiału (wypalanej cegły itp.), wiele z nich (głównie wiejskich) mieści się w budynkach o ścianach wzniesionych z gliny (15,7%) lub w prowizorycznych szałasach (23%) (Atlas ... , 2000, s. 140). Zagęszczenie klas jest tu ogromne i wynosi średnio 65 uczniów, przy normie dopuszczonej przez kameruńskie Ministerstwo Edukacji Narodowej, wynoszącej - 50 (Atlas ... , 2000, s. 140). W wielu szkołach wiejskich brak ławek (uczniowie siedzą na kamieniach lub suszonych na słońcu cegłach), a zdarza się, że nawet i tablic. Uczniowie piszą kredą na połamanych drewnianych tabliczkach lub ołówkiem na skrawkach papieru. �127 Fot. 7. Warsztaty mechaniczne, Gimnazjum Ojców Szkolnych w Douala, fot. R. Vorbrich Efekty szkolnictwa podstawowego rzutują bezpośrednio na poziom pu)licznego szkolnictwa ponadpodstawowego. Jest on powszechnie uznawany :a niski (naj niższy w kraju). Pierwsze gimnazja i licea (colleges) pojawiły się u (w Nagaundere i Garoua) w latach 50. A ich właściwy rozwój nastąpił do)iero w latach 60. i 70. Trudną sytuację wynikającą z opóźnienia pogorszyła lodatkowo polityka miejscowych władz, które postawiły na wzrost ilościovy, a nie jakościowy tego typu szkolnictwa. Liczbę szkół próbowano dostoować tu nie do rzeczywistych potrzeb i możliwości społeczności lokalnych, ecz do liczby nowo kreowanych jednostek administracyjnych. Jedno gimnajum przypadać miało w ten sposób co najmniej na jeden arrondissement powiat), a liceum najeden departament. Co więcej, powołanie nowej szkoły "ładze i społeczności lokalne zaczęły traktować jako argument w staraniach l awans w strukturze administracyjnej regionu44• Nic dziwnego, iż szkolnictwo ponadpodstawowe boryka się z typowymi ,problemami wzrostu". O ile łatwiej inicjatywom lokalnym pokonać przezkody materialne (poprzez wznoszenie prowizorycznych budynków), o tyle :nacznie trudniej przychodzi im pokonanie ogromnych luk kadrowych. O skali lroblemu świadczy fakt, iż zdecydowana większość nauczycieli gimnazjów 44 Gdy w poprzednim roku odwiedziłem Mandamę (wieś znaną mi od 25 lat), w której pierwza szkoła - dwuoddziałowa - pojawiła się przed 20 laty, mieszkańcy z dumą pokazali mi nowo,znoszony, dwuizbowy budynek przyszłego gimnazjum. Mówili: "teraz, gdy będziemy mieli gimazjum, będzie u nas jak w mieście, pewnie niedługo Mandama zostanie stolicą dystryktu". �128 pochodzi z Południa, w tym ponad 113 z zachodnich, głównie anglojęzycznych, prowincji kraju (Atlas ... , 2000, s. 142)45. Taka sytuacja sprzyja na pierwszy rzut oka wyrównywaniu różnic rozwojowych, lecz w konsekwencji utrwala niski poziom szkolnictwa średniego w prowincjach północnych. W ślad za kadrą nauczającą ściągają tu też z całego kraju "wędrujący repetenci" (zwani vagabonds seolaires), dla których szkoła na Północy stanowi ostatnią szansę zdobycia dyplomu gimnazjum lub (częściej) liceum. Powoduje to nie tylko obniżenie standardów, lecz także ogromne "przepełnienie" gimnazjów i liceów. Pochodząca z zewnątrz presja demograficzna wywierana na licea i brak specjalistycznej kadry, przyczynia się do nieproporcjonalnego rozwoju liceów i niedorozwoju szkolnictwa techniczneg046• Sztucznie rozbudowane szkolnictwo ponadpodstawowe nie spełnia zatem swoich podstawowych funkcji - tworzenia średnich kadr oraz podstawy rozwoju szkolnictwa wyższego. Można powiedzieć, iż między innymi z tego powodu szkolnictwo wyższe osiągnęło w Kamerunie północnym zaledwie zalążkową postać. Ten problem powinien stanowić już jednak przedmiot odrębnego studium47• Przedstawiony opis różnego pochodzenia systemów edukacyjnych pokazał, iż odmienne w formie i treści systemy wychowania i edukacji działają w Kamerunie północnym równolegle, przenikając się i uzupełniając w ograniczonym zakresie. Pluralizm systemów edukacyjnych, poprzez ścieranie się partykularyzmów i wartości uniwersalnych, może wpływać na ich efektywność i osiągnięcie zakładanych celów przez każdy z nich. W zależności od stopnia ich wzajemnych relacji, zjawisko pluralizmu może ułatwiać otwarcie jednostki i społeczności definiujących się kulturowo lub etnicznie na inne sfery (poziomy) rzeczywistości społecznej, przez co ułatwić im proces samoidentyfikacji w społeczeństwie typu narodowego. Może też w wypadku nierównomiemego rozłożenia relacji i stopnia partycypacji w róż45 W tym kontekście jeszcze jedna liczba dobrze ilustruje zarówno braki kadrowe, jak i rezerwę ludności muzułmańskiej do szkolnictwa publicznego. W regionie, którego ponad 50% mieszkańców wyznaje islam, zaledwie 2% nauczycieli szkół ponadpodstawowych to muzułmanie (Atlas ..., 2000, s. 142). 46 W 1997 r. odnotowano w Kamerunie północnym 15 566 Iicealistów i zaledwie 4 916 gimnazjalistów (Atlas ... , 2000, s. 142). W tym samym czasie potencjał szkolnictwa technicznego równał się tu 1% tego typu szkolnictwa w skali kraju (jw.). 47 Od 1982 roku powstało w Ngaundere, stolicy skrajnie południowej prowincji Kamerunu południowego, tzw. Centrum Uniwersyteckie (Centre Universitaire de Ngaunden!). Na początku lat 90., dzięki pomocy norweskiej, uzyskało ono w pełni status uniwersytecki i znajduje się pod opieką materialną i merytoryczną Uniwersytetu w Trams (Noah Nga Mveng, 1996, s. 3), nadal jest to jednak bardzo skromny ośrodek naukowy i dydaktyczny. Większość młodzieży z Kamerunu północnego, decydująca się na kontynuowanie nauki na wyższym poziomie, udaje się do odległej o 700-1500 km stolicy kraju - Yaounde. Być może zmieni się to w najbliższych latach. W 2001 roku rozpoczęto bowiem organizację uniwersytetu w Maroua - największym mieście regionu. �129 nych systemach edukacyjnych - utrwalać podziały społeczne i kulturowe, przenosząc je z poziomu plemiennego i etnicznego na poziom społeczeństwa narodowego. W konsekwencji brak równowagi i harmonii między wzorami socjalizacji przyczynić się może do tworzenia w Afryce społeczeństwa typu postplemiennego, w którym elementy struktur i postaw plemiennych (kolektywizm, przewaga związków krwi nad dowolnymi, statusem zależnym od przynależności etnicznej) dość przypadkowo przemieszane są z instytucjami i zasadami wytworzonymi w społeczeństwie Zachodu (kategorią obywatela lub wzorami sukcesu osobistego). BIBLIOGRAFIA ABC Świat ... 1999 ABC Świat. Afryka II, red. W. Maik, Poznań. Atlas .... 2000 Atlas de la Province Extreme Nord, Paris. Boutrais J. 1984 Le Nord Cameroun: des hommes, une region, Paris. Dongmo J.-L. 1996 Evolution recente de la scolarisation des jeunes dans l 'Adamawa 1ge-20e. siec/e, "Ngaundere-Antropos" vol. l s. 29-54. Education (Annuaire UNESCO), Paris, table 4. Islam or christianity? The Chaises ofthe Wawa and the Kwanja ofCameroun, "Africa" t. 69 (2), s. 179-200. Griaule M. 1948 Dieu de l'eau, Paris. Hamadou A. 1993 Naissance et evolution de l'enseignement franco-arabe Universite de Bordeaux III). (these de doct., Sociologie de l'enseignement en Afrique Noire, "Cahiers intemationaux de socjologie" vol. LIII, no 2, 1972, s. 337-362. Noah Nga Mveng 1. 1996 Preface, "Ngaundere-Antropos" vol. l, s. 3-4. Przeglądowy Atlas ... 1998 Przeglądowy Atlas Świata. Afryka, Kraków. Toumeux H., lyebi-Mandjek O., 1996 L 'ecole dans une petite ville africaine Maroua, Cameroun, Paris. Vorbrich R. Tradycyjne religie Kamerunu wobec chrześcijaństwa i islamu, "Lud" t. 84, 2000 s.37-48. �130 Ryszard Vorbrich THE TRADITIONAL AFRICAN COMMUNITY AND THE SCHOOL. EDUCATIONAL SYSTEMS IN THE PLURALISTIC SOCIETY OFCAMEROON (Summary) The study analyses (and compares) three types of educational systems in sub-Saharan Africa: the traditional tribal system of socialization, Koranic schooling and formal (public) schools based on Western tradition. The empirical part of the article is based on field studies conducted (1999-200 I) in northern Cameroon and different types of sources (statistical data and other publications) referring to this region of Africa. Northern Cameroon is particularly useful for comparative studies ofthe educational systems as it is here that the influence ofnative cultures of black Africa and great universal civilizations of Islam and the West cross and overlap here. Each of the educational systems has different objectives, uses different methods, different language, comprises societies of a different scale and character. The traditional education focuses on introducing the child into a defined order of collective life, inculcating the cultural norms into the child, recognized in a given culture as necessary to strengthen the identity and harmonious coexistence ofthe community. The aim of the Koranic education is to inculcate the patterns of behaviour into children, which govern not only the relations between people but also, and first of all, their personal relations with the creator. The objective is to make a child a "good" Muslim. The formal education introduced the Western model of education to Cameroon. It is characterized by formalized, complex and hierarchical structures. Its aim is to teach the children the attitudes and skills allowing them to independently and effectively function in the modem national community. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbf3e47a3801cc13bc983a68c9fe8a43.pdf cfa680f90ed04f8261f4105081b0bff0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1046 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:961 Title A name given to the resource O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.9-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V z. 2 I S S N 0071-1861 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ O NIEKTÓRYCH ZASTOSOWANIACH M E T O D Y FENOMENOLOGICZNEJ W S T U D I A C H N A D RELIGIĄ, SYMBOLEM I KULTURĄ CZĘSC I Jako p i e r w s z y o d y s c y p l i n i e zwanej fenomenologią mówił, żyjący współcześnie z K a n t e m , n i e m i e c k i filozof J o h a n n H e i n r i c h L a m b e r t (Neues Organum, L i p s k 1764). Swoje rozumienie fenomenu odnosił o n do i l u z o r y c z n y c h wymiarów doświadczenia ludzkiego i w następstwie tego definiował fenomenologię jako teorię i l u z j i (złudzenia). K a n t użył d w u k r o t n i e t e r m i n u „fenomenologia", wiążąc z n i m zupełnie inne, nowe, szersze rozumienie „fenomenu". K a n t odróżnił p r z e d m i o t y i zdarzenia tak, j a k się one ukazują w naszym doświadczeniu, od przedmiotów i zda­ rzeń, j a k i m i są one same w sobie, niezależnie od f o r m nakładanych na nie przez naszą zdolność poznawczą. Pierwsze nazwał „fenomenami", drugie „noumenami" l u b też „rzeczami s a m y m i w sobie". Według K a n t a wszystko, co możemy wiedzieć, dotyczy t y l k o fenomenów. Pomiędzy n a m i a światem rzeczy samych w sobie istnieje przegroda a p r i o r y c z n y c h k a t e g o r i i i f o r m naoczności. W przeciwieństwie do p e s y m i z m u p o z n a w ­ czego charakteryzującego teorię K a n t a , fenomenologia, o której t u bę­ dzie mowa, jest próbą przezwyciężenia takiego stanowiska. P o d e j m o w a l i t a k i e próby również niemieccy filozofowie r o m a n t y c z n i — Hegel, Schell i n g , Fichte, Schopenhauer. „Każdy z n i c h — j a k przedstawia to o b r a ­ zowo R. I n g a r d e n — próbował na swój sposób, inaczej niż i n n i , uzyskać dostęp do rzeczy samych w sobie. Chciano jakoś przebić tę ścianę między n a m i a rzeczywistością" . 1 1 R. Ingarden, Wprowadzenie do fenomenologii Husserla (Wykłady u n i w e r s y t e c i e w Oslo), Z n i e m i e c k i e g o przeł. A . Półtawski, W a r s z a w a Szerzej n a temat fenomenologii Encyclopaedia Encyclopaedia kiewicz, of the Social of Philosophy Historia żenie, świadomość. filozofii, por. także o d p o w i e d n i e Sciences rozdziały w International (t. 12), M a c m i l l a n a n d F r e e P r e s s 1968; The (t. 6), M a c m i l l a n a n d F r e e P r e s s t. 3 W a r s z a w a Fenomenologiczna na 1974, s. 133. 1967; W. 1960, A . P ó ł t a w s k i , koncepcja świadomości Świat, a realizm, Tatar­ spostrze­ Warszawa �10 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Pierwsza znaczniejsza praca Hegla, jaką była Fenomenologia ducha, mówiła o r o z w o j u ducha (myśli, umysłu) poprzez różne etapy, w których ukazywał się on jako fenomen aż do p u n k t u całkowitego wypełnienia, w którym był świadom siebie, osiągnął samopoznanie siebie jako tego, co jest w n i m s a m y m , jako n o u m e n u . Fenomenologia w ujęciu Hegla jest nauką, w której się dochodzi do znajomości ducha, t a k i m , j a k i m jest on w sobie, poprzez studiowanie sposobów, w j a k i c h się on n a m objawia. To rozumienie Hegla podporządkowane było w i s t o t n y sposób całemu nadrzędnemu, szerszemu s y s t e m o w i filozoficznemu, a także historiozo­ ficznemu, pojęcia zaś fenomenu używali hegliści w sposób luźny, d l a określenia czegokolwiek obserwowanego, nie rozpatrywanego pod wzglę­ d e m ważności. W t e n sposób rozszerzała się w X I X w . definicja feno­ m e n u , aż przeszedł on w s y n o n i m f a k t u . I t a k pod koniec X I X w . u m a c ­ nia się owo szersze rozumienie fenomenologii jako czysto opisowego s t u ­ d i u m danego p r z e d m i o t u . Z t a k i m r o z u m i e n i e m s p o t y k a m y się u W. H a m i l t o n a w jego Lectures on metaphysics (1858), g d y mówił on o czy­ s t y m , d e s k r y p t y w n y m s t u d i u m myśli, l u b też u E d m u n d a H a r t m a n n a w Phenomenology of Moral Consciousness (1878), gdzie zadaniem feno­ m e n o l o g i i jest pełny opis m o r a l n e j świadomości. U amerykańskiego f i l o ­ zofa C. S. Peirce'a powraca do głosu p r o b l e m realności. Fenomenologię rozumiał on nie t y l k o j a k o opisowe s t u d i u m wszystkiego, co się da obser­ wować, ale raczej tego, co jest przedmyślowo-intelektualnym doświadn i e m tego, co realne. W t y m ujęciu fenomenologia miała dotyczyć też złudzeń, wyobrażeń, marzeń, snów, miała za zadanie rozwinąć w miarę pełną listę k a t e g o r i i wplątanych w j a k i k o l w i e k sposób w najbardziej szeroki sens tego, co znaczy istnieć. Wszystkie wyżej w y m i e n i o n e r o z u m i e n i a fenomenologii mają na celu opis, ale fenomenologia, o której t u będzie m o w a , wywodząca się od E. Husserla, jest opisem wymagającym szczególnego r o d z a j u nastawie­ nia. N i e jest to p r o s t y fenomenalizm, opis ograniczający się do d a n y c h t r a d y c y j n i e , e m p i r y c z n i e — p o z y t y w i s t y c z n i e pojmowanego doświadcze­ nia. Samo słowo „opis" dość rzadko spotykane jest w pracach fenomeno­ logów. Znacznie częściej m a m y t u do czynienia z t a k i m i słowami, j a k „prezentacja", „ukazanie", u j a w n i e n i e " , „odsłanianie". W t y m znaczeniu język fenomenologów z n a j d u j e m y znacznie bliżej tego, co zawiera się w g r e c k i m źródłosłowie phainein = świecić, przyświecać, wydobyć na światło, ujawnić, phainomenon = t o , co się ukazuje. Można b y t u mówić n a w e t o szczególnym akcencie położonym na to, co się (samoistnie) p o ­ kazuje. T e n akcent zdaje relację z p e w n e j receptywności doświadczenia 1973; „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 1, 1976: z e s z y t poświęcony R . I n g a r d e n o w i ; drożyńska-Barącz, sowanie S. w polskich Cichowicz, T e n sam Husserl, Fenomenologiczna badaniach Czytając etnograficznych, Husserla, koncepcja historii „Etnografia i kultury. ZaZasto­ P o l s k a " , t. 12: 1968; „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 3: 1964; „ N o w e Książki", n r 3: 1975. A. tenże, �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ ll poznawczego, co wyraźnie pozwala odróżnić fenomenologię od k a n i o w ­ skiej t e o r i i poznania, gdzie akcent położony jest na poznającym p o d m i o ­ cie. „Kantyzm rozumiał poznanie jako c z y n n y a k t umysłu, fenomenolo­ gia właśnie jako b i e r n y " (Tatarkiewicz). A l e o d d a j m y głos s a m y m fenomenologom: „Co r o z u m i e się p r z e z fenomenologię pochodzącą od H u s s e r l a ? N a j p i e r w formalnie: a jest zarazem to odrębny odrębna sposób technika dzięki t a k i e m u podejściu podejścia językowego do świata jest to m e t o d a f e n o m e n o l o g i c z n a . do zagadnień przedstawiania c z y też rozważaniu czysto fenomenologicznych, wyników, świata. uzyskanych Krótko Oczywiście n i e każdy, k t o s t a n i e się mówiąc fenomeno­ logiem, będzie nią operował w t e n s a m sposób. Istnieją różne o d m i a n y t e j m e t o d y , powstałe w zależności od t a l e n t u i p s y c h i k i uprawiającego ją fenomenologa. s t k i e te o d m i a n y posiadają jednak m i m o tego, iż n i e z g a d z a m y się między sobą co do różnych twierdzeń w y c h . Można j e d n a k mówić o f e n o m e n o l o g i i o zespole twierdzeń Wszy­ rdzeń łączący w s z y s t k i c h n a s fenomenologów, szczegóło­ w i n n y m znaczeniu: mianowicie jako c z y s y s t e m i e t e o r i i , będących w y n i k a m i fenomenologicznego sposobu b a d a n i a . T u zaś n a p i e r w s z y m m i e j s c u z n a j d u j e się f e n o m e n o l o g i a husser- l o w s k a j a k o całość d l a siebie, która odróżnia się pod w i e l o m a i s t o t n y m i względami od f e n o m e n o l o g i i M a k s a S c h e l l e r a c z y t a k z w a n y c h Monachijczyków (A. Pfandera, M. G e i g e r a , D . v. H i l d e b r a n d a i in.), c z y w r e s z c i e od f i l o z o f i i H e i d e g g e r a . Między t y m i fenomenologami istnieją duże różnice w szczegółach. Młodsi b a d a c z e n i e p o ­ wtarzają ojca tylko słów d a l e j naprzód; i dlatego fenomenologii, l e c z chcą z a pomocą jego metody iść dochodzą o n i n i e k i e d y do w y n i k ó w i n n y c h niż te, j a k i c h życzyłby sobie H u s s e r l . N i e j e s t to z a t e m «szkola» " . 2 Ze względu na cel naszych rozważań — przedstawienie fenomeno­ logicznego podejścia do z j a w i s k r e l i g i j n y c h i myśli symbolicznej — n i e będziemy mówić t u o fenomenologii w t y m d r u g i m znaczeniu: jako t e o r i i czy zespole twierdzeń; będziemy natomiast s t a r a l i się odtworzyć zasad­ nicze cechy fenomenologicznego podejścia i sposobu badania, który za­ wsze wyprzedza i staje się podstawą istnienia zespołu twierdzeń czy systemu t e o r i i . Można więc t o nastawienie wydobyć z tego, j a k fenomenologia H u s ­ serla wyrastała ze swej współczesności przeciwstawiając się z jednej s t r o n y regresywnej f i l o z o f i i pojęć, z d r u g i e j zaś e m p i r y c z n e j psycho­ logii . Po katastrofie szkoły Hegla i i d e a l i z m u niemieckiego nastąpił okres f i l o z o f i i sprowadzającej się do n a u k i o h i s t o r i i myśli filozoficznej. Była to t z w . filozofia pojęć — analizująca poszczególne prądy filozoficzne. Siłą rzeczy stawała się s u b s t y t u t e m żywej, a k t y w n e j f i l o z o f i i , „nawią­ zywała wciąż t y l k o do dzieł, do książek filozoficznych. Pracowano t u stale n a d c u d z y m i pojęciami i t w i e r d z e n i a m i . . . Preparowano, o p r a c o w y ­ wano, k o m b i n o w a n o i t d . cudze pojęcia" . Postępowało t o coraz dalej 3 4 2 Ingarden, » Obszerniej op. cit., s. 13. omawia to I n g a r d e n w f e n o m e n o l o g i i . Tło h i s t o r y c z n e fenomenologii) 4 Ingarden, op. cit., s. 45. I i I I wykładzie op. cit., s. 7-55. — (Zarys rozwoju �12 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ i oddalało od rzeczywistości. Jednocześnie t e m u k r y z y s o w i f i l o z o f i i t o ­ warzyszył rozwój poszczególnych n a u k p r z y r o d n i c z y c h — f i z y k i , c h e m i i , b i o l o g i i , które zgodnie z tradycją p o z y t y w i z m u uznawały j e d y n y rodzaj poznania — poznanie empiryczne opierające się na doświadczeniu. M i e j ­ sce do u p r a w i a n i a f i l o z o f i i widziano przeto albo w syntezie wyników n a u k p r z y r o d n i c z y c h , albo też, zgodnie z sytuacją — po o p a n o w a n i u dziedziny świata materialnego przez w y ż e j wspomniane n a u k i — w psy­ chologii. W psychologii obowiązywał również p o z y t y w i s t y c z n y m o d e l n a u k i . J a k w każdej nauce e m p i r y c z n e j polegano wyłącznie na metodach stosowanych w p r z y r o d o z n a w s t w i e . H u s s e r l wykroczył znacznie poza jednostronne rozumienie doświadczenia, j a k i e obowiązywało w e m p i r y c z ­ nej psychologii (psychofizjologii), uznającej t y l k o spostrzeżenie zewnętrz­ ne oparte na doświadczeniu zmysłowym (widzenie, słyszenie, czucie itd.). Z d a n i e m fenomenologii istnieją różne t y p y doświadczenia poznawczego nie dające się zredukować do doświadczenia przyrodniczego, czy też, j a k w w y p a d k u p o z y t y w i s t y c z n i e nastawionej psychologii, do spostrzeżenia zewnętrznego opartego n a wrażeniach. Przemawiało za t y m „doświad­ czenie", jakiego dostarczało samo istnienie f i l o z o f i i już to nastawionej, j a k w r o z u m i e n i u platońskim, na oglądanie i s t o t y r z e c z y , już to zna­ jącej różne rodzaje poznań t a k i c h , j a k poznanie aprioryczne, czy też i n t u i c j a . Dlatego też zadanie, jakie sobie stawiała fenomenologia Husserla j a k o n a u k a : systematyczny przegląd różnych rodzajów doświadczenia poznawczego, pozwalający uchwycić istotne cechy t a k i c h aktów poznaw5 6 Mówi gorii o o t y m Platon wędrówce nieubrana w ustami poznającej barwy, Sokratesa duszy i o a n i w kształty, a n i w w Fajárosle duszy dwukrotnie: filozofa. „Miejsce w to ale­ zajmuje słowa, i s t o t a i s t o t n i e istniejąca, którą s a m t y l k o j e d e n r o z u m , d u s z y k i e r o w n i k oglądać może. Naokoło n i e j świat p r z e d ­ miotów p r a w d z i w e j wiedzy. wiedzą, a podobnie umysł każdej A że b o s k i umysł r o z u m e m się k a r m i i d u s z y , która c h c e przyjmować najczystszą to, co j e j odpo­ w i a d a , przeto każda się radością napełnia, k i e d y b y t od c z a s u do c z a s u widokiem miejsce prawdy się k a r m i i r o z r a d o w u j e , przyniesie. A podczas tego obiegu ogląda władzę n a d sobą, ogląda wiedzę n i e tę, która różna o różnych wiście istniejącą o t y m , co j e s t (XXVII). od w i e l u samą, ogląda tworzyć m u s i , a nazywamy, istotnym bytem" kiedy rozumowanie sprawiedliwość się z w o l n a r z e c z a c h , które m y dziś b y t a m i rozumieć pojęcia rodzajów, zobaczy, aż ją obręcz d r o g i znów n a to s a m o a l e wiedzą „Bo człowiek spostrzeżeń jest rzeczy­ musi rozpoczyna, a p o t e m t e myślą w j e d n o z b i e r a . A to j e s t p r z y p o m i n a n i e sobie tego, co niegdyś i n i e patrzyła n a w e t n a to, co m y dziś rzeczywistością n a z y w a m y , k i e d y wychylała głowę w sferę b y t u oglądała n a s z a d u s z a , k i e d y z b o g a m i istotnego. Toteż słusznie j e d y n i e d u s z a filozofa do tego w r a c a co n a w e t wędrowała m a skrzydła. B o j e j pamięć z a w s z e w e d l e sił bogu boskości użycza. Człowiek, który w t a k i c h p r z y p o ­ m n i e n i a c h żyje j a k należy i doskonałych z a w s z e święceń dostępuje, t y l k o on j e d e n istotnie doskonałym się s t a j e " ( X X I X ) . P o t e m , o d r z u c i w s z y alegorie, wprost: „A t a k spojrzeć z góry i sprowadzić jednym rzutem mówi o t y m o k a szczegóły t u i t a m r o z s y p a n e do j e d n e j istoty r z e c z y ; p o t e m b y człowiek każdy szczegół określił i dopiero byłoby j a s n e , o c z y m z a każdym m e n t a r z W. W i t w i c k i e g o razem w : P l a t o n , Fajdros, mówi" ( X L I X ) . P o r . też k o ­ W a r s z a w a 1958. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 13 czych, j a k spostrzeżenie wewnętrzne, spostrzeżenie i m m a n e n t n e , p r z y p o ­ m i n a n i e , d o m n i e m y w a n i e i t p . , wiązało się ściśle z a k t y w n y m u p r a w i a ­ n i e m f i l o z o f i i . Fenomenologię Husserla c h a r a k t e r y z u j e się jako próbę b u d o w a n i a f i l o z o f i i opartej na i n t u i c j i . Właściwy sens tego słowa to wgląd. Podobne próby p o d e j m o w a l i Bergson, Kartezjusz, św. A u g u s t y n . U św. A u g u s t y n a osiągnięcie tego r o d z a j u poznania (wglądu) wymagało w p i e r w pewnego r o d z a j u nastawienia, n i e było w y n i k i e m czystego r o ­ z u m o w a n i a , j a k u Arystotelesa, ale przede w s z y s t k i m uważnego p r z y ­ p a t r y w a n i a się w t y m sensie, j a k i oddaje łacińskie słowo contemplatio — p r z y p a t r y w a n i e się w s k u p i e n i u , rozmyślanie, medytacja, r o z w a ­ żanie. Poznanie i n t u i c y j n e wymagało spotęgowania władz poznawczych, sam zaś ogląd był czymś d a n y m . K o n k r e t n i e u św. A u g u s t y n a był to d a r łaski Bożej. „Wiedzy, o którą na próżno zabiegamy p r z y r o d z o n y m i władzami naszego umysłu, Bóg udziela duszy drogą oświecenia {illuminatio). Teorię tę nazywano później i l u m i n i z m e m . Umysł wedle niej w i d z i bezpośrednio prawdę, j a k oczy widzą rzeczy (visio intellectualis)" . N a tę samą cechę i n t u i c j i — j e j receptywność — zwraca uwagę przyznający się do r o d z i n y fenomenologów twórca analitycznej psycho­ l o g i i C. G. J u n g . 6 „Wymawiając cia, j e {słowo i n t u i c j a ] większość l u d z i doznaje przyjemnego uczu­ j a k g d y b y coś zostało rozstrzygnięte. A l e n i e biorą o n i p o d u w a g ę tego, że to n i e m y d a j e m y początek i n t u i c j i . P r z e c i w n i e , z a w s z e p o j a w i a się o n a s a m a p r z e z się. Mamy jakiś pomysł, który wziął się s a m z siebie, i możemy go t y l k o po­ chwycić, jeśli jesteśmy d o s t a t e c z n i e s z y b c y " . 7 Z t e j r e f l e k s j i , że i n t u i c j a nie jest czymś zależnym wyłącznie od człowieka, ale także od p r z e d m i o t u poznania, który u j a w n i a z siebie coś do t e j p o r y nie spostrzeganego — niezależnie, czy p r z e d m i o t e m t y m będzie Bóg, j a k u św. A u g u s t y n a , czy też treści należące do nieświado­ m e j części życia psychicznego, j a k u Junga — l u b j a k d l a nas, j a k i k o l ­ w i e k p r z e d m i o t k u l t u r y , zjawisko r e l i g i j n e , s y m b o l , wysnuć można za­ sadę łączącą wszystkie o d m i a n y fenomenologii, a m i a n o w i c i e , postulat p o w r o t u do pierwotnego, bezpośredniego doświadczenia. U Husserla w y ­ raziło się t o w haśle „z p o w r o t e m do rzeczy!", u Heideggera — „z p o w r o ­ t e m do źródeł!". Wcześniej, d l a Kartezjusza, znaczyło t o — porzucić całą wiedzę zdobytą na studiach, g d y zrodziło się w n i m przeświadcze­ nie, że żadna n a u k a nie była taka, j a k i e j m u się pozwolono spodziewać. Odtąd Kartezjusz sam „zaczął czytać w księdze świata, a pierwszą za­ sadą jego m e t o d y było n i e przyjmować żadnej rzeczy za prawdziwą, za­ n i m j e j nie pozna z całą oczywistością jako t a k i e j : t z n . , a b y unikać starannie pośpiechu i uprzedzeń i nie obejmować s w o i m sądem niczego 6 T a t a r k i e w i c z , 7 C. G. Jung, op. cit., t. 1, 1958, s. 263. Psychologia a religia. (Wybór pism), Warszawa 1970, s. 133. �14 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ poza t y m , co się p r z e d s t a w i umysłowi t a k jasno i wyraźnie, iż n i e miałby żadnego p o w o d u podania tego w wątpliwość" . Bolesław Miciński w e fragmencie swego eseju Podróże do piekieł porównuje kartezjańskie wątpienie i pierwsze księgi Rozprawy o meto­ dzie do księgi Eklezjastesa. A l e nie t y l k o n a wątpieniu polega to istotne podobieństwo. Z n a j d u j e się ono również w o w y m a k t y w n y m zwróceniu się do świata, u s t a w i c z n y m p r z y p a t r y w a n i u się, doświadczaniu świata w całej jego różnorodności i pełni. W księdze Eklezjastesa jest to „przy­ łożenie serca", w Księdze mądrości Syracha „zbliżenie się całą duszą", b y dojść mądrości, która, j a k powiada Syrach, „zgodnie ze swą nazwą nie d l a w i e l u będąc dostrzegalna jest z w r a c a n i e m u w a g i " . Stąd t a k częste, powtarzające się j a k r e f r e n , słowa K o h e l e t a „i obróciłem się i ujrzałem pod słońcem", „zobaczyłem", „widziałem" nie jest t y l k o pustą, retoryczną frazą, p o e t y c k i m o r n a m e n t e m , ale poprzedza każde odrębne rozważanie j a k o w y r a z przyjętej metody, którą moglibyśmy nazwać s k i e r o w a n i e m u w a g i w przeżyciu na istotę danego p r z e d m i o t u . „ I p r z y ­ łożyłem do tego serce moje, a b y m poznał mądrość, umiejętność, szaleń­ stwo i głupstwo... Rzekłem ja do serca mego: nuże, teraz doświadczę cię w w e s e l u " . Przywołujemy t u t a j wcześniejsze t r a d y c j e filozoficzne, sięgając odległej starożytności w t y m celu, a b y wskazać j a k fenomeno­ logia Husserla, która przyjęła quasi-kartezjański p u n k t wyjścia (epoche), a także każdy i n n y w a r i a n t m e t o d y fenomenologicznej mieści w sobie ową cechę filozoficzną. T o znaczy wskazać, j a k fenomenologia jest b a r ­ dziej rozważaniem i s t o t y rzeczy, aniżeli dowodzeniem czegoś, iż zada­ n i e m , j a k i e sobie stawia, nie jest mówienie: co jest rzeczą?, ale j a k i s t n i e ­ je dana rzecz, l u b mówiąc inaczej, fenomenologia jest dochodzeniem „ c o " poprzez „ j a k " danej rzeczy. Przykładem i ilustracją takiego u j m o ­ w a n i a mogą być słowa Kartezjusza o rozumie. Zamiast mówić, co t o jest r o z u m , budować uczone i n a u k o w e definicje r o z u m u , rozpoczyna od u c h w y c e n i a w p r o s t jego istotnej cechy, od tego, j a k o n istnieje. „Roz­ sądek jest t o rzecz ze w s z y s t k i c h na świecie najlepiej rozdzielona, każdy b o w i e m sądzi, że jest w nią t a k dobrze zaopatrzony, iż n a w e t c i , których w e w s z y s t k i m i n n y m n a j t r u d n i e j jest zadowolić, n i e z w y k l i go pragnąć więcej, niż posiadają". (Jak zobaczymy później, w pracach fenomenolo­ gów r e l i g i i rzadko s p o t k a m y definicję r e l i g i i ) . 8 9 10 W t y m sensie fenomenologia jako rozważanie i s k i e r o w a n i e u w a g i w przeżyciu—doświadczeniu n a istotę danego p r z e d m i o t u różni się też pod względem f o r m a l n y m od naukowego, czy też uważanego za n a u k o K a r t e z j u s z , Rozprawa leński-Boy, W a r s z a w a 1934. 8 o metodzie. Przełożył i wstępem opatrzył T. Ze- Syrach 6, 22. Użyty w t y m tekście h e b r a j s k i w y r a z ' h o c g m a ' z d a j e n a m sprawę z nierozłączności doświadczenia p o z n a w c z e g o i jego w y m i a r u i s e n s u e t y c z ­ nego w k o n c e p c j i starożytnych filozofów. 3 10 Ecclesiastes 1, 17; 2, 1. • �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 15 w y , sposobu prezentacji s w y c h wyników. Jest t o tego samego rodzaju różnica, którą jesteśmy w stanie uchwycić pomiędzy sposobami, w j a ­ k i c h w y p o w i a d a się filozofia, a w j a k i c h n a u k i szczegółowe . W o p i n i i J . P. Sartre'a największym o d k r y c i e m fenomenologii było to, iż „Husserl przywrócił rzeczom grozę i u r o k , gdyż ujął p o d m i o t j a k o przeżywający świat, nienawidzący go, kochający i obawiający się" . F o r m a , w której w y p o w i a d a się m . i n . fenomenologia r e l i g i i ( M . Eliade), j a k i inne o d ­ m i a n y fenomenologii (Heidegger, Bachelard, Miciński), jest adekwatna do m e t o d y opartej na doświadczeniu — próba, esej. Nie znaczy t o wszystko, że fenomenologia n i e jest nauką l u b że r e ­ zygnuje z a m b i c j i b y c i a nauką. Znaczy t o t y l k o t y l e , że jest ona swo­ istą, oryginalną nauką, j a k jest też swoistą filozofią. W bardzo szkicowy, uproszczony siłą rzeczy sposób, dałoby się t o przedstawić j a k o „znajdowanie się pośrodku" pomiędzy d w o m a porząd­ k a m i poznania: i n t e l e k t u a l n o - r o z u m o w o - r a c j o n a l i s t y c z n y m , a sensualin 12 13 1 1 Kryzys Por. E . H u s s e r l , nologia, przeł. z niem. nauki europejskiej J a n Szewczyk, przejrzał a transcendentalna i zinterpretował fenome­ R. Ingarden, „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 9: 1976. 1 2 J . P. Situations, 1 8 „Husserl muje Une Sartre, ideé fundaméntale najwięcej zajmował się też p s y c h o l o g i a , więc s a m m u uległ. Było to j e d n a k ważają de la phenomenologie się fenomenologią wywołał nieporozumienie. a k t y każda i n a c z e j , p s y c h o l o g i a aktów, z a r z u t , że choć zarazem przeżyć w świadomych nastawieniu że Husserl. Psychologia aktami jest t a p s y c h o l o g i a wprawdzie w 'eidetycznym', tzn. w zaj­ psychologizm, i fenomenologia i n concreto, a fenomenologia ( W ł a d y s ł a w T a t a r k i e w i c z ) . „'Racjonalna' menologicznej a zwalczał w w e d l e oświadczenia H u s s e r l a , s t a r a się uzyskać s w e opisowe ale de I P a r i s 1947, s. 35. roz­ eidetycznie" t y m z n a c z e n i u , że w y n i k i analizy spostrzeżeniu postawie feno­ immanentnym, usiłującej uchwycić istotę t y c h przeżyć. Z ' r a c j o n a l i z m e m ' w r o z u m i e n i u filozofii X V I I i X V I I I w . m a to n i e w i e l e wspólnego, gdyż t a ' r a c j o n a l n a ' p s y c h o l o g i a wątpliwie dalsza tylko przy pomocy specjalnie od c z y s t o myślowych empiryzmowi rozumianego spekulacji racjonalizmu angielskiemu, ale i w y n i k i swe zdobywa doświadczenia, wszelkiej przeciwstawiającego postaci badań Idei..., H u s s e r l a , s. X V I I I ) . W wystąpieniu d z e n i e tego t y p u r a c j o n a l i z m u , j a k i znała t y k a m y w Dialogach się n i e Przedmowa H u s s e r l a można widzieć też starożytna filozofia P l a t o n a , w e i d e t y c z n y m sposobie naj­ korzystających z doświadczenia w s z e r o k i m słowa tego r o z u m i e n i u " (R. I n g a r d e n , do nie­ jest zaś j a k odro­ g r e c k a , który ujmowania spo­ zagadnień filo­ z o f i c z n y c h p r z e z S o k r a t e s a , gdzie obok u z n a n i a p r y m a t u r o z u m u , s z u k a n i a i z n a j ­ dowania w nim prawdy wyjaśniającej rozważany r o z u m u , równie ważna d l a tego r o d z a j u i k o n k r e t życiowy macza do Uczty (por. p r z y p i s 5, F a j d r o s a i Ucztę Platona, Warszawa świat, życiowego rozważań jest w i e d z a 1975, gdzie wetkę S o k r a t e s a ) . P o d o b n y t y p r a c j o n a l i z m u c z y też formułę świadczenia hebrajska. poznawczego n i a n e już Księgi ska mądrości, po omówieniu mieńska, koncepcji znała człowieka w Witwicki kreśli niepodzielności Reprezentują ją tłu­ syl­ do­ wspom­ а także poezja r e l i g i j n a , o której t a k p i s z e A . K a m i e ń ­ racjonalnej Przestrzeń starożytność kultu szczegół a także Wstęp Platona, Władysław wręcz rzeczowa, ludzka, strony k o n c e p c j i człowieka w „Twórczość", P s a l m a c h , n i e można Psalmach n r 5: 1976, s. 56-76): „ A b y pominąć s p r a w y życia, a (A. K a ­ dopełnić zwłaszcza �16 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ s t y c z n o - e m p i r y c z n y m . W t y m „pośrodku" znajduje się filozofia św. A u ­ gustyna, która przeciwstawiała się i n t e l e k t u a l i z m o w i systemu A r y s t o t e ­ lesa, kwestionując i m p l i c i t e zasadność rozumowego poznania Boga, z j e d ­ nej s t r o n y , z d r u g i e j zaś a n t y i n t e l e k t u a l n e m u m i s t y c y z m o w i , polegają­ c e m u na bezrozumnej ekstazie i zjednoczeniu się z bóstwem w z a c h w y ­ cie ( F i l o n , neoplatonizm). O d n a j d u j e m y t u też Kartezjusza, który wystąpił przeciw atmosferze oderwanego od świata i skostniałego r a c j o n a l i z m u scholastyki, o t w i e ­ rając drogę d l a n a u k i opartej na doświadczeniu. T a k samo jest t u m i e j ­ sce d l a fenomenologii Husserla, która na planie l o k a l n o - h i s t o r y c z n y m przeciwstawiała się f i l o z o f i i pojęć i psychologii, a na planie bardziej ogólnym r o z u m o w o - s p e k u l a t y w n y m s y s t e m o m : wyłączności k a n i o w s k i e ­ go poznania a priori z jednej strony, z d r u g i e j zaś wyłączności p r z y r o d niczo-naturalistycznego nastawienia f i l o z o f i i p o z y t y w i s t y c z n e j i n a u k p o z y t y w n y c h . Bliżej j e d n a k i p r e c y z y j n i e j tę odmienność fenomenologii od psychologií i n a u k e m p i r y c z n y c h określa H u s s e r l w e wstępie do Idei...: „Psychologia jest nauką doświadczalną. Zawierają się w t y m przy zwykłym z n a c z e n i u słowa doświadczenie d w a m o m e n t y : 1) jest nauką o f a k t a c h , of m a t t e r s of fact w sensie D. H u m e ' a , 2) j e s t nauką o p r z e d m i o t a c h którymi j a k o p s y c h o l o g i c z n a ' f e n o m e n o l o g i a ' a te j a k o t a k i e , jeżeli mają przedmiotami, w omnitudo do realitatis. W fenomenologia o istocie jakich w nauka), jako prowadzającą od p s y c h o l o g i c z n e g o wyrażającym się w sądach dla transcendentalnej fenomenologii do tego nauka, jest c z y s t a albo świat o faktach, lecz jako która chce ustalać do c z y s t e j 'istoty', r e s p . w ('empirycznej') redukcja eidetyczna. zostaną s c h a r a k t e r y z o w a n e ogólności Po jako jako transcendentalna do drugie, nauka wyłącznie n i e ' f a k t y ' . Odpowiednią redukcją, fenomenu od f a k t y c z n e j 'istot', z realnymi przestrzenno-czasowy nie jako nauka ' p o z n a n i a dotyczące i s t o t y ' , a b y n a j m n i e j charakterystycznej jeden przeciwieństwie 'eidetyczna' realnych. 'Fenomeny', się, są r e a l n y m i z d a r z e n i a m i , r z e c z y w i s t e i s t n i e n i e , są włączone w r a z przynależą, zostanie ugruntowana (jako zajmuje prze­ myśleniu ogólności fenomeny irrealne" Przeciwstawienie f a k t u i i s t o t y nie w y c z e r p u j e różnic dzielących fenomenologię od n a u k e m p i r y c z n y c h . Ważny jest t u t a j też i n n y sposób myślenia, i n n y sposób budowania uogólnień, dochodzenia do wyników poznawczych. N a u k i empiryczne to n a u k i i n d u k c y j n e stosujące i n d u k У1 У sposób r o z u m o w a n i a , polegający na wyjściu od obserwacji szcze­ gółowych faktów i dalszym i c h s t o p n i o w y m rozszerzaniu i uogólnianiu w postaci b u d o w a n y c h twierdzeń i sądów. I n n y m rodzajem r o z u m o w a С П o s a d z e n i a człowieka w c i e l e . R a c j o n a l i s t y c z n a c z y też i n t e l e k t u a l n a — z j e d n e j s t r o n y , z d r u g i e j zaś — jest t a k o n c e p c j a n a wskroś s o m a t y c z n a . S ł o w a człowieka są w d u c h u języka h e b r a j s k i e g o n i e a b s t r a k c y j n y m i słowami, l e c z słowami w a r g , myśli są myślami s e r c a , d u c h d u c h e m jego wnętrzności. O k o i u c h o są s p r a w ­ dzianami prawdy". E. H u s s e r l , Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej księga I , przekład D . G i e r u l a n k a , tłumaczenie przejrzał o r a z przedmową R . I n g a r d e n , W a r s z a w a 1967. 1 4 filozofii, opatrzył �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 17 nia, p r z e c i w s t a w n y m do i n d u k c j i , jest dedukcja, wyprowadzająca sądy szczegółowe z sądów ogólnych, rozumowanie, które w y w o d z i z p e w n y c h zdań ( p r a w d z i w y c h przesłanek) wynikające z n i c h logicznie następstwa (prawdziwe w n i o s k i ) . Ta pośrodkowość czy też oryginalność, o której była wyżej m o w a , charakteryzująca miejsce fenomenologii pomiędzy poznaniem e m p i r y c z n y m a poznaniem a p r i o r y c z n y m , znajduje i t u t a j swoje konsekwentne odbicie. Metoda fenomenologiczna to tertium da­ tum: z d w u różnych sposobów r o z u m o w a n i a , spomiędzy i n d u k c j i i de­ d u k c j i , obiera ona własną drogę, drogę r e d u k c j i eidetycznej. Możemy więc tymczasowo redukcję określić n e g a t y w n i e : nie jest to a n i droga przebiegająca od szczegółu do ogółu, a n i wyprowadzająca z ogólnych pojęć logicznie wynikające następstwa szczegółowe. Można też dodać, że jest to droga wychodząca od faktów i rzeczy, która zmierza do poznania i c h istoty. Obok przeciwstawienia f a k t u i i s t o t y rozważania j e j na drodze r e ­ d u k c j i istnieje szereg cech pozwalających odróżnić podejście fenome­ nologiczne i t e n t y p dochodzenia do wyników poznawczych, j a k i m jest sama r e d u k c j a fenomenologiczna, od nastawienia charakterystycznego dla n a u k e m p i r y c z n y c h . Trzecią taką cechą, obok d w u wyżej w y m i e ­ n i o n y c h , jest zawieszenie i wyłączenie rozważań p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y c h . Czwarta, na którą chcemy t u zwrócić uwagę, to zasadniczo inne rozumienie doświadczenia przez fenomenologię. D l a empiryków doświad­ czenie, które jest p o d s t a w o w y m rodzajem wszelkiego poznania, spro­ wadzało się p r a k t y c z n i e do doświadczenia zmysłowego. O ile w e m p i ­ rycznej f i l o z o f i i angielskiej (Locke) obok spostrzeżenia zewnętrznego uznawano spostrzeżenie wewnętrzne, introspekcję czy t z w . refleksję, o t y l e twórca p o z y t y w i z m u A u g u s t Comte zdecydowanie wypowiadał się przeciw t e m u d r u g i e m u t y p o w i doświadczenia. Dążeniem p o z y t y ­ w i z m u było uwolnić poznanie od przesądów, i d o l i , wierzeń krępujących postęp badań n a u k o w y c h . P o z y t y w i z m to także dążenie do o b i e k t y ­ w i z m u , do wyłączenia uczuć, emocji z postępowania naukowego posze­ rzającego świat w i e d z y o f a k t a c h p o z y t y w n y c h . Int ros p e k c ja jest czymś s z t u c z n y m wobec naturalnego procesu obserwacji, jest jego p r z e r w a ­ n i e m , zakłóceniem. Introspekcja, refleksja, doświadczenie wewnętrzne mogą zniekształcić i zniszczyć obserwowany i poznawany przedmiot. Chcąc poznać, czy t o świat p r z y r o d y , czy to człowieka, czy to świat myśli, trzeba nań spojrzeć o b i e k t y w n y m , chłodnym, rzeczowym — j a k p o w i a ­ da poeta — u z b r o j o n y m „ w szkiełko" o k i e m obserwatora. Introspekcja, doświadczenie wewnętrzne może być dodaniem, w p r o j e k t o w a n i e m — j a k b y można było powiedzieć językiem psychologii analitycznej — sta­ nów, treści, znaczeń wcale nie przynależących do poznawanego p r z e d ­ m i o t u . Liczą się t y l k o f a k t y p o z y t y w n e . Niepotrzebna już teraz filozofia. Po s t a d i u m m i t o l o g i c z n y m , r e l i g i j n y m , f i l o z o f i c z n y m , czas na epokę w i e ­ dzy ścisłej. Filozofię zastąpi r o z w i j a n i e poszczególnych n a u k ścisłych 2 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 �18 ZBIGNIEW BENEDVKTOWICZ i synteza i c h wyników. Doświadczenie w ścisłych n a u k a c h p r z y r o d n i ­ czych to eksperyment. P r z y zachowaniu względnie stałych warunków doświadczenia obserwuje się z m i a n y , po włączeniu określonego c z y n n i ­ ka, który, g d y nastąpią z m i a n y , można uznać za przyczynę nowego stanu rzeczy. Każda nauka przyrodnicza, f i z y k a , chemia, biologia, poszukuje przyczyn. „Zadanie polega zwyczaj właśnie n a z n a l e z i e n i u o w y c h czynników p r z y c z y n o w y c h , z a ­ d l a p e w n e g o danego pełną przyczynę względnie faktu istnieje i c h wiele prowadzą i razem składają do p e w n e g o s k u t k u . Z a g a d n i e n i a się n a genetycz­ n e — i to t a k i e , które prowadzą do g e n e t y c z n y c h ogólnych p r a w p r z y c z y n o w y c h — stanowią rdzeń p r o b l e m a t y k i b a d a ń p r z y r o d n i c z y c h . Całe doświadczenie, doświad­ czenie bezpośrednie, początkiem, nego — uwagi w szczególności od k t ó r e g o początkiem, na pełną spostrzeżenie przechodzi przy obecność zmysłowe, się do którym już nie tego, się pojawia co jest czegoś tu tylko zupełnie z w r a c a się [podkr. in­ zbytnio moje]. Ba­ d a c z s k u p i a się z a w s z e t y l k o n a p e w n y c h m o m e n t a c h , p e w n y c h s t r o n a c h tego, co dane — m o m e n t a c h , które d z i w n y m z b i e g i e m i n n e c z y n n i k i zostają m e n t u , względnie w okoliczności są z m i e n n e , n a t o m i a s t sposób s z t u c z n y , dzięki s p o s o b o w i ustalone. Nie trzeba przy t y m widzieć prowadzenia całości ekspery­ rozgrywającego się p r o c e s u , l e c z w y s t a r c z y uważać n a to, j a k z m i e n i a się odnośny m o m e n t włączeniu pewnego c z y n n i k a przyczynowego. ze s p o s t r z e g a n i a : w y s t a r c z y mieć zmienia włączeniu się p r z y aparaty, Można które to s a m o p e w n e g o określonego W subtelności pewnym i czułości przekraczającej już wtedy widzą znacznie by uruchomić całość, d a l e j zaś w s z y s t k o o d b y w a l s i stwierdzą, dokładne a p a r a t y możliwości s e n s i e robią to t e r a z w s z y s t k o m a s z y n y : człowiek t o w e . Można j e n a w e t z a r a z obliczyć..." przy zrezygnować co c z y n n i k a , n p . prądu e l e k t r y c z ­ nego o określonym napięciu. Z b u d o w a n o też b a r d z o o by ludzkich pomiarowe zmysłów. j e s t t y l k o po to, się s a m o — i w y n i k i są już go­ . E m p i r y c z n a psychologia, rozwijająca się na g r u n c i e p o z y t y w i z m u , przyjęła za p r z y r o d o z n a w s t w e m t e n sam t y p doświadczenia. Jest t o t e n sam rodzaj e k s p e r y m e n t u wychodzący od spostrzeżenia zewnętrznego, eksperyment n a s t a w i o n y j a k w fizyce na badanie przebiegu p r z y c z y n a — skutek, czy j a k w b i o l o g i i — bodziec—reakcja. Zadania też są podobne: genetyczne ogólne p r a w a i n d u k c y j n e , p r a w a przyczynowe. Paradoksalne jest to, iż r e z u l t a t y i w y n i k i , do j a k i c h dochodziła t a k u p r a w i a n a psychologia, stały w j a w n e j sprzeczności wobec d e k l a r a c j i pozytywistycznego dążenia do o b i e k t y w i z m u , n a u k o w e j ścisłości oczysz­ czonej z uczuć, emocji, wrażeń. W i e m y też, na c z y m polega psychologizm w tłumaczeniu n a u k o w y m i do jakiego obrazu sprowadza świat badanych zjawisk. I m p r e s j o n i z m , dowolność, przypadkowość oto r e z u l ­ t a t y psychologistycznych wyjaśnień. Tłumacząc jakiś f a k t , n p . zacho­ w a n i e pana X psycholog powiada: „pan X przeżył t a k ie to a takie za­ działanie, teraz było t a k , i n n y m razem może być inaczej". Trzeba t u wyraźnie raz jeszcze zaznaczyć, iż Husserl ze swą fenome­ nologią wystąpił zdecydowanie przeciw psychologizmowi właśnie w imię 15 Ingarden, Wprowadzenie..., s. 51. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 19 o b i e k t y w i z m u (por. p r z y p i s 13). Rozgrywało się t o na dwóch planach. Zasygnalizowanie t y c h dwóch planów p o z w o l i uchwycić strategię podejś­ cia fenomenologicznego: te d w a p l a n y t o nastawienie na k o n k r e t , na to, co szczególne, na to, co generalne i ogólne. P o z w o l i to także uchwycić różnicę pomiędzy r e d u k c j o n i z m e m a redukcją. P i e r w s z y p l a n — j a k wspominaliśmy na początku — to k r y t y k a przyjętej przez p o z y t y w i z m koncepcji doświadczenia, dążenie do systematycznego badania i s k r u p u ­ latnego opisu różnych rodzajów i typów doświadczenia poznawczego. D r u g i p l a n t o zadanie, jakie stawiała sobie fenomenologia na wzór kartezjańskiego zamierzenia — dążenie do stworzenia mathesis universalis — n a u k i o ogólnych zasadach poznania, zasadach, które obowiązywałyby zarówno w n a u k a c h ścisłych, j a k i w f i l o z o f i i . Z a c z n i j m y od pierwszego p l a n u , od k o n k r e t u . Doświadczenie w e m p i ­ rycznej psychologii to posiadanie, doznawanie wrażeń wywołanych p r z y ­ czynowo przez bodźce fizyczne. „...z drugiej jednak z doświadczenia' tego, strony co d a n e pozwalano sobie n a określenie było k o n k r e t n i e w jako spostrzeżeniu r a z e m j e d n a k n i e dało się utożsamić z 'wrażeniami'. P o k a z y w a n o stytucie p s y c h o l o g i c z n y m różnobarwnie oświetlone 'pochodzące zmysłowym, z a ­ n p . komuś w i n ­ krążki, n i e p o z w a l a n o mu na opisanie, j a k o w e krążki k o n k r e t n i e m u się pojawiały, l e c z t y l k o n a s t w i e r d z e n i e , że w i d z i c z e r w o n a w o , np. że w i d z i zielonkawo, niebiesko itd. Wszystkie inne konkretne się gładki, biały, a l e c z e r w o n o n a t y c h m i a s t dezawuującą papier, kwitowane opisy, były ogóle n i e można widzieć, że 'wiemy' t y l k o z doświadczenia, że to p a p i e r i że p a p i e r t e n j e s t gładki. Oczywiście bowiem słowo 'widzieć' mogło u w a g ą , że tego w oświetlony według empirystyczno-psychologicznego znaczyć j e d y n i e 'posiadać d a n e w r a ż e n i o w e ' " w sposobu mówienia . K r y t y k a fenomenologiczna przeciwstawiając się t e j jednostronności, jednowymiarowości w r o z u m i e n i u doświadczenia przez psychologię e m ­ piryczną, wskazywała na to, że już t a k ie p o j m o w a n i e doświadczenia było zapośredniczone i ograniczone przez teorię poznania. Owocem t e j k r y t y k i i hasła p o w r o t u do bezpośredniego doświadczenia było o t w a r c i e dróg do n o w e j p r o b l e m a t y k i , do n o w y c h badań i studiów, a w dalszej k o n ­ s e k w e n c j i do p o d t r z y m a n i a r o z w o j u n o w y c h dziedzin w psychologii, obok dotychczasowej psychofizjologii, t a k i c h j a k psychologia postaci, psycho­ logia głębi. Rozważania czynione przez fenomenologów na d r u g i m w y ­ m i e n i o n y m planie — dotyczącym ogólnych zasad poznania — pozwoliły zwrócić uwagę na k i l k a szczególnych faktów. P o z y t y w i s t a jako badacz p r z y r o d y w p r a k t y c e nie zastanawiał się, j a k w ogóle możliwe jest d o ­ świadczenie zewnętrznej p r z y r o d y , które w r a m a c h s w y c h badań u p r a ­ w i a , odrzuca w s z e l k i filozoficzny sceptycyzm w t y m przedmiocie. Pozy­ t y w i s t a u c h y l a i wyłącza wszelkie filozoficzne teorie sceptyków. Stosuje się dokładnie do zasady w s z e l k i c h zasad sformułowanych przez feno­ menologię Husserla: 16 Tamże, s. 67. �20 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ „Żadna t e o r i a , jaką b y można wymyślić, n i e może n a s zwieść n a m a n o w c e co do tej zasady w s z y s t k i c h zasad: że każda źródłowo prezentująca naoczność jest źródłem prawomocności p o z n a n i a , że w s z y s t k o , co się n a m w ' i n t u i c j i ' źródło­ wo (by prostu się t a k wyrazić przyjąć w swej c i e l e s n e j rzeczywistości) przedstawia, j a k o to, j a k o co się p r e z e n t u j e , a l e także j e d y n i e w c a c h , w j a k i c h się t u p r e z e n t u j e " 17 należy tych po grani­ . Z chwilą jednak, g d y p o z y t y w i z m w y k r a c z a poza swoje granice, za­ miast dążyć do doskonalenia praktycznego swojej m e t o d y poznawania p r z y r o d y i staje się refleksją epistemologiczną, „teorią poznania", j a k np. w p r z y p a d k u e m p i r y c z n e j psychologii, ogranicza t y m s a m y m n i e wyczerpywalną wartość doświadczenia bezpośredniego ( i n t u i c j i ) , n a które fenomenologia wskazuje j a k o n a źródło wszelkiego poznania. Jeżeli n a ­ stawienie fenomenologiczne można nazwać a n t y n a u k o w y m czy n i e n a u k o ­ w y m , to j e d y n i e w t y m sensie, że u c h y l a wszelkie n a u k o w e teorie, w y ­ rażające się w słowach „to jest nic j a k t y l k o . . . " ograniczających p r a w o p i e r w o t n y c h d a n y c h i rolę doświadczenia bezpośredniego. N a p l a n i e k o n ­ k r e t u to wyłączenie (epoche), jakiego dokonała fenomenologia, k o r y g o ­ wało teorię doświadczenia, d o j a k i e j zmierzała czysto e m p i r y c z n i e nasta­ w i o n a psychologia. Było to p r z e c i w s t a w i e n i e m się e m p i r y c z n e m u ogra­ n i c z e n i u r o z u m i e n i a doświadczenia do „to jest nic, j a k t y l k o doznawa­ nie wrażeń". „Istnieją różne możliwe g r a n i c e ; i n n e p r z y spostrzeżeniach w z r o k o w y c h , p r z y słuchowych i t d . P r z y t y m — r z e c z szczególna — nie m a w gruncie inne rzeczy spostrzeżenia c z y s t o w z r o k o w e g o , c z y s t o d o t y k o w e g o , c z y s t o słuchowego i t d . W s z y s t ­ k i e one n i e j a k o się w z a j e m n i e modyfikują. W y k a z a ł to kiedyś W. S c h a p p zując n a to, że w i d z i m y strukturę materiału p e w n e j r z e c z y stół d r e w n i a n y , gładko p o l e r o w a n y . fenomen kowo. drzewa David M o g ę to zobaczyć. Dostępny m i j e s t w i d z i a l n y t a k , j a k gładkość dostępna jest zarówno w z r o k o w o , K a t z badał później świat d o t y k o w y , spostrzeżenie d o t y k o w e i wykazał wska­ Widzę n p . że to stół i to znów, że d a n a zanalizował o n w w jak i doty­ szczególności n i m jest nie t y l k o gładkość l u b szorstkość i n i e t y l k o to, że coś jest c i e p l e j s z e l u b z i m n i e j s z e od czegoś innego, lecz w również poznawaniu bycie twardym lub r z e c z y z a pomocą miękkim. Jeśli dotyku — naprawdę możemy posiadamy odróżnić wprawę dotykowo jedwab od wełny. N a s z a zdolność s p o s t r z e g a n i a z m i e n i a się. Można j e d n a k również czyć, c z y coś jest wełną, c z y j e d w a b i e m , przynależy zatem mnogość różnych, a także j o w o postrzeżeń. P o z n a n i e zaś d o k o n u j e n y c h dojść do j e d n e j i tej samej rozbudowuje uprawnienie się też c z y blachą. D o tego samego różniących się dopiero rzeczy. W danego w się między rodzaju sobą całym p r z e b i e g u miarę tego p r z e b i e g u bezpośredniego zoba­ przedmiotu coraz rodza­ tych róż­ bardziej poznania — względnie jego n i e u p r a w n i e n i e . T u j e d n a k z n a j d u j e się początek i źródło p o z n a n i a : to, co się t u dzieje, m a decydujące z n a c z e n i e d l a w s z y s t k i e g o innego, co możemy następnie przedsięwziąć w p o z n a n i u " 1B . Fenomenologia zatem wskazuje na to, iż istnieje ważny związek p o ­ między sposobem istnienia badanego p r z e d m i o t u i jego p r z e j a w a m i — sposobem doświadczania a sposobem prezentacji. Metoda fenomenologicz1 7 Husserl, 1 8 Ingarden, Idee..., s. 79. Wprowadzenie..., s. 71-72. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 21 na t o poszukiwanie na drodze szeregu prób t e j najbardziej u p r a w n i o n e j d r o g i do prezentacji i s t o t y badanego p r z e d m i o t u . Poznanie w ujęciu f e n o m e n o l o g i c z n y m przebiega t u po kręgu epistemologicznym, wychodząc od przejawów badanego p r z e d m i o t u , bezpośredniego doświadczenia, r e ­ f l e k t u j e własne sposoby doświadczania p r z e d m i o t u , zmierzając do p r e zestancji jego sposobu istnienia. Jeśli powiedziano wyżej, w próbie określenia fenomenologii, że i s t n i e ­ ją różne o d m i a n y t e j m e t o d y ,,w zależności od t a l e n t u i p s y c h i k i u p r a ­ wiającego ją fenomenologa", t o także prawdą jest, że istnieje t y l e o d ­ m i a n fenomenologii, i l e przedmiotów, rodzajów przedmiotów czy też dziedzin. Obok u p r a w i a n e j przez Husserla „czystej f e n o m e n o l o g i i " — fenomenologii doświadczenia poznawczego można t u przykładowo w y ­ mienić fenomenologię egzystencji i m o w y (Heidegger, M e r l e a u P o n t y ) , fenomenologię egzystencji w j e j trzech sposobach p r z e j a w i a n i a się (sta­ diach) estetycznym, e t y c z n y m i r e l i g i j n y m , czy też właściwiej p o w i e ­ dziawszy, fenomenologię doświadczenia w i a r y w pismach filozofów p o ­ przedzających wystąpienie Husserla ( K i e r k e g a a r d Albo albo, Bo jaźń i drżenie, Pascal Człowiek bez Boga, Człowiek z Bogiem). Ramy ani p r z e d m i o t naszych rozważań nie pozwalają na bardziej drobiazgowe uza­ sadnienie i w y k a z a n i e elementów fenomenologicznych w metodzie i spo­ sobie prowadzenia wykładu szczególnie d w u ostatnio w y m i e n i o n y c h myślicieli, ale p r a g n i e m y spożytkować t u część i c h w y p o w i e d z i dla u k a ­ zania wspólnego nastawienia charakterystycznego d l a m e t o d y fenomeno­ logicznej, obecnego w najbardziej interesującym nas t u zastosowaniu t e j metody, t j . w fenomenologii r e l i g i i (Otto, Eliade). C h a r a k t e r y s t y c z n e d l a w s z y s t k i c h t y c h fenomenologii jest to, że w y ­ żej n a d naukę cenią sobie życie i to jest ostatecznie głównym m o t y w e m dającym się śledzić, jeśli już n i e w losach w s p o m n i a n y c h myślicieli porzucających naukę a zwracających się z p o w r o t e m w s w y c h r o z w a ­ żaniach do doświadczenia, j a k i e niesie krąg życia, t o p r z y n a j m n i e j w zwró­ ceniu u w a g i na heterogeniczność sfery myślenia i egzystowania, odręb­ ność i autonomię „porządku r o z u m u " i „porządku serca" jako świa­ dectwa bogatszej nawet, niż sugerowałyby te d w a t y p y poznania, różno­ rodności i różnowymiarowości doświadczenia poznawczego (mówi o t y m zwłaszcza Albo albo K i e r k e g a a r d a , j a k i wstępne podrozdziały Myśli Pascala: „Zdolność rozeznania", „Zmysł m a t e m a t y c z n y i przyrodzona bystrość", „Umysł l o g i c z n y " , „Prawidła w y r o k o w a n i a " , „Różnorodność i jedność", „Prawidła m o w y " ) . Wszystkie te fenomenologie, w r a m a c h swego p r z e d m i o t u i dziedzin, w których się obracają, głoszą powrót do „pierwotnego" w sensie bez­ pośredniości doświadczenia. Stąd t a k częsty w n i c h m o t y w a n t y n a u k o wości, a może ściślej — antysystemowości: „...nie biorę tego wedle s y ­ stemu, ale wedle sposobu, w j a k i stworzone jest serce człowieka..." (Pascal). �22 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ „Trzeba powiedzieć w ogóle: 'to się dzieje p r z e z kształt i r u c h ' — to b o w i e m lest prawda. A l e mówić p r z e z użyteczne, n i e p e w n e j a k i , i składać machinę — i przykre. A gdyby nawet cała filozofia b y ł a w a r t a godziny t r u d u " o ile jest już gotów; to śmieszne... T o prawda, 1 9 wystarczy nie rozumie systemu, o ile istnieje jego słabej głowie pojęcie o tym, jak potężną m u s i mieć dziś g ł o w ę każdy, jeżeli każdy m a t a k potężne myśli. dało się wyrazić w formie pojęć bez­ n i e sądzę, a b y (Pascal) . „Piszący n i n i e j s z e w c a l e n i e jest filozofem, takowy, to b y ł a całą treść wiary, nie wyniknie Gdyby z tego, że się w i a r ę pojęło, że się pojęło j a k się w nią w n i k a l u b też j a k o n a w kogoś wnika. et eleganter pisa­ Piszący n i n i e j s z e n i e j e s t a n i trochę f i l o z o f e m ; rzem amatorem, j e s t o n poetice który n i e układa systemów a n i n a w e t p i s u j e się do s y s t e m u a n i n i e d o p i s u j e szkiców s y s t e m u ; n i e z a ­ się do s y s t e m u . P i s z e , bo to jest d l a niego l u k s u s , który t y m jest p r z y j e m n i e j s z y i o c z y w i s t s z y , i m m n i e j osób k u p u j e jego p i s m o . Ł a t w o m u przewidzieć własne l o s y w ności p i s a r z , który i zostanie czytelników, służba będzie przejrzeć p o d c z a s grzecznego i świetnej publiczności [...] w czasie, k i e d y starać pisać tak, aby zjawia się na ogłoszenie z miejsca ostatniej przeczuwa te przerażające d a m u porządnie będzie łatwo i czyta ucichną było namięt­ chciał jego mieć książkę d r z e m k i i uważać, a b y zewnętrznie p o d o b n y był do który referencjami straszniejszych się poobiedniej ogrodniczka, z dobrymi krytyka nauce, musiał czasie, kiedy parę razy w pracy, skórę; drży z kapeluszem polecając momenty, przed r z e c z y , k i e d y t e n l u b ó w przedsiębiorczy w ręku s w e usługi prze­ kiedy zazdrosna perspektywą s k r y b a , łykacz jeszcze paragra­ f ó w [...] — p o t n i e go n a k a w a ł k i w z n a k i §§, nieugięty j a k t a m t e n człowiek, który, aby do służyć w i e d z y średnika, przed a każdym i i n t e r p u n k c j i , liczył słowa, t a k a b y mieć i c h trzydzieści pięć pięćdziesiąt do systematycznym wspólnego z żadnym s y s t e m e m ' " kropki. Składam nudziarzem: w t y m miejscu 'to n i e jest głęboki ukłon s y s t e m , to n i e m a n i c (Kierkegaard) . 2 0 Trzeba b y t u podkreślić, że te antysystemowe w y p a d y nie dotyczą t y l k o próby opisu doświadczenia w i a r y , n i e dającej się zaniknąć w s y ­ stemy, ale mogą też d l a nas być w y r a z e m swoistego r o z u m i e n i a d o ­ świadczenia poznawczego: podobnie j a k w i a r a , poznanie oparte t u jest na głęboko z i n t e r n a l i z o w a n y m przeżyciu, jest niemalże j a k ta pierwsza namiętnością, walką i sporem, manifestacją własnych doświadczeń, prze­ myśleń i przekonań. M a to swoje odbicie w języku, w sposobie prezen­ tacji, pełnym osobistego t o n u wyznań, gdzie p r z e d m i o t poznania jest p r z e d m i o t e m umiłowania i u w i e l b i e n i a . Oto przykładowo t e m a t e m roz­ p r a w y K i e r k e g a a r d a staje się jego „ulubione twierdzenie, że spośród w s z y s t k i c h k l a s y c z n y c h dzieł M o z a r t o w s k i D o n J u a n stoi najwyżej". „To, co m a m o t y m do p o w i e d z e n i a , towi. G d y b y zawdzięczam j e d y n i e i wyłącznie więc t e n i ó w c z y t e l n i k b y ł n a t y l e u p r z e j m y , Mozar­ żeby mój z a m i a r z a ­ aprobować, n i e mogąc się j e d n a k pozbyć wątpliwości, c z y rzeczywiście to w s z y s t ­ k o z n a j d z i e u M o z a r t a , c z y też r a c z e j , że to j a u k ł a d a m do m u z y k i M o z a r t a własną, mogę go zapewnić, że n i e t y l k o t a odrobina, którą j a ukazać treść potrafię, B. P a s c a l , Myśli. Przekład T . Żeleńskiego ( B o y a ) w n o w y m układzie w e d ł u g w y d a n i a J a c q u e s C h e v a l i e r a przygotował do d r u k u M . T a z b i r , W a r s z a w a 1953, s. 192. 1 9 S. K i e r k e g a a r d , Bojaźń i drżenie, z oryginału i wstępem opatrzył J . I w a s z k i e w i c z , W a r s z a w a 1972. 20 duńskiego przełożył �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY a l e nieskończenie więcej z a w a r t e jest w właśnie t a myśl dodaje m i odwagi, muzyki Mozarta. T o , co pokochało FENOMENOLOGICZNEJ muzyce Mozarta; a b y poświęcić się w mogę go zapewnić, że się wyjaśnieniom młodzieńczych w tajemniczym zagadkowym obcowaniu, szczegółów m a r z e n i a c h , co się p o ­ dziwiało w młodzieńczym e n t u z j a z m i e , co zamieszkało w najgłębszych duszy, 23 napełnia nas przy przybytkach zbliżeniu z a ­ w s z e bojaźnią i niepewnością, k i e d y w i e m y , że n a m c h o d z i o i c h z r o z u m i e n i e . T o , czegoś uczył źdźbło słomy reszta świata; się fragment zbiera, po ciesząc to, coś fragmencie, się chłonął zbierał najdrobniejszym zakochanymi razem, j a k ptak szczegółem uszami, samotny w ciżbie n i e zauważony w s w o i m kącie, to, co chłonne u c h o pojmało, n i g d y co c h c i w e u c h o w s w o i m lżejszym echem wnętrzu gromadziło, n i g d y drzemiącego ucha nigdy n i e oszukało; co z a d n i a siało marzyć na jawie, co nocą wyganiało sobie, jak niewiasta lasach nad brzegiem jednym cię z łóżka w najwyższego robótkę; co towarzyszyło morza, w k o n i u z tobą cała ludzkiej, to, co n a j ­ zaznane, o b a w i e , że o t y m z a ­ jasną, księżycową nocą w powozie po to, o c z y m się m u ­ n a t c h n i e n i a , co miałeś z a w s z e ciemnych uliczkach, w jechało, co i w niż nie nasycone, siebie n i e p e w n e , n o c y powtórnie przeżyte, co s e n mąciło i spędzało z p o w i e k , p o m n i s z , to, co było c i w y r a z e m najmniejsze bardziej nocy przy pustych i o świtaniu, co n a dotrzymywało ci towarzystwa, co dom twój wypełniało, aż po n a j m n i e j s z y zakątek, w u c h u c i pobrzmiewało, duszę dźwiękiem napełniało, co duszę t e r a z k o n k r e t n i e w myśli; [...] już n i g d y nie n i e spotkać a n i w najdelikatniejszą tkaniną oplatało, to jawi się T o t a k , j a k b y rozstawać się z p r z y j a c i e l e m , b y go czasie, a n i w wieczności. C z u j e s z się j a k ktoś, k t o dochował wierności, zaparł się ślubowania, c z u j e s z się j a k już n i e t e n s a m , n i e t a k i młody, n i e t a k i d z i e c i n n i e p r o s t y ; p o w s t a j e lęk o siebie, o to, co sprawiało tyle radości, dawało szczęście, było b o g a c t w e m ; s z k o d y b y mogło doznać p r z y t e j p r z e m i a n i e , odpowiedzieć n a t y l e pytań, a w t e d y obawa okazać ach... w s z y s t k o o to, co u k o c h a n e , się m n i e j i że doskonałym, n i e stracone, czar p r y s k a i nie daje się przywrócić. A l e w o l n a od w s z y s t k i c h t r o s k jest miłość m o j a , bezgraniczne z a u f a n i e do M o z a r t a . T o , co z jego m u z y k i dotąd pojąłem, to t y l k o cząstka, a tego, co k r y j e się pod m g l i s t y m i p o s t a c i a m i p r z e k o n a n y , że g d y b y m p r z e c z u c i a , dość j e s z c z e zostaje, i j e s t e m kiedyś całkowicie zrozumiał M o z a r t a , w t e d y d l a m n i e całkiem niezrozumiały" 21 dopiero byłby . Nie p o w i n n a nas t u zmylić pozorna, a w i n n y c h miejscach wręcz n o n ­ szalancka, nienaukowość p r o b l e m u i języka. Czas okazał się lepszym sę­ dzią, aniżeli przypuszczenia i obawy autora co do uznania jego rozważań. S t u d i u m o D o n Juanie M o z a r t a m a swą niepowtarzalną i niezastąpioną wartość pośród cenionych analiz estetycznych w dziedzinie m u z y k o l o g i i . W y k r a c z a ono zresztą poza muzykologię. „Ulubione twierdzenie, że spo­ śród w s z y s t k i c h k l a s y c z n y c h dzieł M o z a r t o w s k i Don Juan stoi najwyżej", wywołuje szereg poszczególnych k w e s t i i , których rozważanie może być godne polecenia antropologom k u l t u r y . A więc, jakie są k r y t e r i a w y ­ dzielenia k a t e g o r i i „dzieła klasycznego" spośród i n n y c h dzieł, co s t a n o w i o klasyczności dzieła, a także co sprawia, że jedne w y t w o r y k u l t u r y osią­ gają tę pełnię w y r a z u , „która cudownie objawia się w k o j a r z e n i u tego, co do siebie przynależy: Aksela z Valborga, H o m e r a z Wojną trojańską, Rafaela z k a t o l i c y z m e m , Mozarta z D o n J u a n e m " . A u t o r rozważa t u t a j 2 1 S. K i e r k e g a a r d , J . Iwaszkiewicz, Warszawa Albo-Albo, 1976, s. 64-65. I, z oryginału duńskiego przełożył �24 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ ideę D o n Juana na t l e i n n y c h i d e i — m . i n . Faustusa, które są odpo­ w i e d n i o k o n k r e t y z a c j a m i t a k i c h idei, j a k zmysłowość i duchowość, „ m e ­ d i a " — środki w y r a z u użyte do wyrażenia t y c h idei, specyfikę t a k i c h „mediów", j a k słowo, język, poezja, d r a m a t , komedia, m a l a r s t w o , rzeźba, a r c h i t e k t u r a , m u z y k a . Rozpatruje ideę zmysłowości i duchowości s p o t y k a ­ jące się z bardziej l u b m n i e j t r a f n y m i środkami w y r a z u , na t l e epok i k u l ­ t u r ; przebiega przez a n t y k , chrześcijaństwo, średniowiecze, sięga do m i t o ­ l o g i i i f o l k l o r u śledząc obecność t y c h i d e i w dziełach k u l t u r y e l i t a r n e j i w k u l t u r z e l u d o w e j , a wszystko to żyje własnym życiem, a wszystko t u jest sobą: k u l t u r a grecka i m i t o l o g i a — kulturą i mitologią grecką, chrześci­ jaństwo — chrześcijaństwem, obaj „tytani średniowiecza" Faustus, bliższy duchowości i k u l t u r z e n i e m i e c k i e j , dający się pomyśleć i odtworzyć w i n ­ n y c h epokach, pokoleniach, dziełach, bardziej N i e m c e m , aniżeli u n i w e r ­ salny, ponadczasowy, dający się ująć t y l k o muzycznie D o n J u a n Hiszpa­ n e m . Podobnie rzecz się m a i w s t u d i u m o bohaterze r e l i g i j n y m , o „ r y ­ cerzu w i a r y " A b r a h a m i e , znów rozważanym na t l e herosów i postaci m i ­ t y c z n y c h , na t l e „bohaterów t r a g i c z n y c h " , począwszy o d dzieł d r a m a t u antycznego poprzez Szekspira do współczesności. Mógłby zatem skorzystać z t y c h r o z p r a w niejeden student e t n o g r a f i i zajęty połykaniem (przyrzą­ dzonej bez żadnego s m a k u w t y g l u antropologicznych analiz porównaw­ czych) pigułki, gdzie b u d d y z m niewiele, a czasem p r a w i e w ogóle n i e różni się od chrześcijaństwa, a chrześcijaństwo od pogańskiego m i t u grec­ kiego, bo wszystko rozpoczyna się i sprowadza do wszechrządzącej „opo­ z y c j i b i n a r n e j " góra — dół, ziemia — niebo, l e w y — p r a w y , męski — żeński i t p . Mógłby zwłaszcza skorzystać z t y c h r o z p r a w i ów profesor l i t e r a t u r o z n a w s t w a , t a k widać przejęty s t r u k t u r a l i z m e m , że na p y t a n i e zadane w a u d y c j i r a d i o w e j : „panie profesorze, k t o t o jest bohater?", o d ­ powiedział: „bohater jest z n a k i e m " . A l e nie t o wszystko przecież jest p o w o d e m przytoczenia t a k obszer­ n y c h fragmentów z rozważań K i e r k e g a a r d a . Główną przyczyną była t u chęć ukazania, j a k w języku t y c h rozważań odzwierciedla się, powtórz­ m y : oparte na głębokim przeżyciu doświadczenie poznawcze, stające się n i e m a l namiętnością pełną n i e przemilczanego n i e p o k o j u i niepewności, czy aby rozumienie, do którego doszło się, jest p r a w d z i w e , zdające sobie sprawę z cząstkowego c h a r a k t e r u poznania, a przecież poszukujące t e j najlepszej cząstki. T e n sposób w y p o w i e d z i kształtujący się na naszych oczach, t a k j a k metoda stosownie do danego p r z e d m i o t u , zawiera w sobie niepokój i troskę o odpowiednie słowo. Znamienną b o w i e m cechą języka fenomenologii, w s z y s t k i c h fenomenologii, niezależnie od p r z e d m i o t u r o z ­ ważań, jest owa t r o s k a o słowo. Często zasadniczym rozważaniom t o w a ­ rzyszy wewnętrzna refleksja n a d słowem, n a d sposobem w y r a z u . „'Zgasić zarzewie buntu' — nazbyt bogato. 'Niepokój geniuszu' — zanadto d w a w i e l k i e słowa n a r a z [...] -Nie umiałbym osądzić t e j s a m e j r z e c z y ściśle j e d n a k o ; nie mogę sądzić o w ł a s n y m d z i e l e pracując n a d n i m , muszę czynić t a k , j a k m a - �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY l a r z e , oddalić się od niego; damy FENOMENOLOGICZNEJ ale nie nadto. I l e t e d y ? Zgadnijcie. namiętność l u b wrażenie o d m a l o w a n e w [...] 25 Kiedy słowach, z n a j d u j e m y w oglą­ sobie s a ­ m y c h p r a w d ę tego, co słyszymy; p r a w d ę , o której i s t n i e n i u w n a s n i e wiedzieliś­ m y wprzódy. Stąd c z u j e m y sympatię do tego, który dał n a m to uczuć, ukazał n a m bowiem nym, nie swoje poza dobro, a l e n a s z e ; to d o b r o d z i e j s t w o t y m , iż t a wspólność duchowa skłania c z y n i go n a m s y m p a t y c z ­ nieodzownie serce k u niemu" (Pascal) . 2 2 „Nie jest m o i m z a m i a r e m powiedzieć o D o n J u a n i e czegoś szczególnego; oby m n i e w s z y s t k i e dobre d u c h y ustrzegły, a b y m n i e wypuścił r o j u hałaśliwych orzeczeń i w zresztą uważam zapale nie za brak, nic-nie-mówiących o r a t o r s k i m odsłonił bezsilność języka; zapał t e n ale przeciwnie, z a siłę pochwałę m u z y k i w j e j g r a n i c a c h użyję. N a t o m i a s t słowa, której chętnie na m o i m jest z a m i a r e m oświetle­ n i e t e j i d e i z t y l u s t r o n , i l e to będzie możliwe, a także j e j s t o s u n k u do języka, i stopniowe aby wreszcie ogarnięcie coraz o s a c z o n a ukazała się słyszeć, n i e potrafię czasu mający do c z a s u będę dopomóc w terytorium, się n a m w e własnej n i c więcej jednym jej większego powiedzieć, tego, którego t e n l i s t zostaną o d d z i e l n i e podawał n i e zapominając o t y m zapomnieć n i e dając, że k t o m a w muzyka panuje, chociaż k i e d y j a k : c y t , słuchaj! słowem, m i m o c h o d e m wyśledzeniu, n a którym osobie, da m i ,[...] T y l k o od rysopis tej m u z y k i , jednak, ani czytelnikowi ręku t y l k o l i s t gończy n i e m a j e s z c z e d o t y c z y . Także cały układ opery, j e j wewnętrzna budowa, omówione, n i e t a k j e d n a k , b y m ciągle miał w y k r z y k i w a ć : a c h b r a w o , ciężka c h o l e r a , do diabła, b r a v i s s i m o — l e c z stale będę n a to patrzył, b y podkreślić muzykę, i myślę, że w t e n sposób d o k o n a m t y c z n y m r o z u m i e n i u m u z y k i jest do osiągnięcia" najwyższego, co w este­ (Kierkegaard) . 2 3 Język rozważań fenomenologicznych, pełen osobistego t o n u wyznań, odsłania głęboko ukrytą dialogiczną strukturę doświadczenia poznawcze­ go. J a k ktoś słusznie zwrócił uwagę, monologiczna postać Wyznań św. A u g u s t y n a w g r u n c i e rzeczy jest dialogiem, w przeciwieństwie do zbudowanego na dialogu monologicznego w rezultacie t r a k t a t u O pań­ stwie Platona; t a k poznanie w ujęciu fenomenologicznym m a strukturę dialogiczną. Trzeba t u podkreślić p i e r w i a s t e k twórczy doświadczenia p o ­ znawczego. Jednocześnie zaś to, iż namiętności, uczuciu, towarzyszy t u nieustannie m e t o d y c z n y dystans. „Husserl przywrócił rzeczom grozę i u r o k , gdyż ujął p o d m i o t j a k o przeżywający świat, nienawidzący go, kochający i obawiający się" (Sar­ t r e , Situations, I , s. 35). A k t o m doświadczenia p r z e d m i o t u odpowiada transcendencja — zewnętrzność i zdolność w y m y k a n i a się p r z e d m i o t u poza granice naszego doświadczenia. Transcendencji, w y k r a c z a n i u p r z e d m i o t u poza granice naszych aktów doświadczenia m u s i zatem odpowiadać zdolność p o d m i o t u poznawczego do transcendowania siebie, do przekraczania samego siebie w procesie poznawania. To przekraczanie siebie m u s i polegać też m . i n . na zamilknięciu, na dopuszczeniu rzeczy do słowa — t y l k o na t e j drodze jest szansa, b y poznanie stawało się d i a l o g i e m i r z e c z y w i s t y m samopoznan i e m . Husserl czytał i znał pisma Kierkegaarda. Myśli, 2 2 Pascal, 2 8 K i e r k e g a a r d , 60 28, 44. Albo-Albo. I , s. 95. �26 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Wszystkie próby fenomenologiczne zwracają niezwykłą uwagą na sło­ wo, dążąc do m a k s y m a l n e j p r e c y z j i w wyrażaniu s w y c h r e f l e k s j i . P r z y c z y m rzecz znamienna — nie pokładają nadziei w językach sformalizo­ w a n y c h , osiągając często p r z e c i w n y i m biegun. Myśli Pascala należą nie t y l k o do h i s t o r i i f i l o z o f i i czy h i s t o r i i l i t e r a t u r y pięknej jednego n a r o d u , ale do ogólnoludzkiej s z t u k i słowa, t a k samo j a k pisma Kierkegaarda, które dla w i e l u są przede w s z y s t k i m przykładem szczytowych osiągnięć literatury romantycznej. Przykładem p r e c y z j i mogą t u być cytowane powyżej f r a g m e n t y z Idei Husserla, dotyczące zasady w s z e l k i c h zasad, obejmującej także p o ­ zytywistyczną zasadę poznania: „nie ma w i e d z y bez doświadczenia", w którym słowo „doświadczenie", rozumiane przez pozytywistów jako empiryczne doświadczenie (doświadczenie zmysłowe l u b e k s p e r y m e n t w dziedzinie f i z y k i , neurofizjologii, c h e m i i e t c ) , zastąpione zostało przez „każdą prezentującą źródłowo naoczność" — „każda źródłowo p r e z e n t u ­ jąca naoczność jest źródłem prawomocności poznania, że wszystko, co się w i n t u i c j i źródłowo (by się t a k wyrazić w swej cielesnej samoobecności) przedstawia, należy po p r o s t u przyjąć, jako to, co się prezentuje, ale także j e d y n i e w t y c h granicach, w j a k i c h się t u p r e z e n t u j e " . W z d a n i u t y m Husserl odsłonił wewnętrzne sprzeczności p o z y t y w i z m u , wykazując, iż w b r e w własnym d e k l a r a c j o m p o z y t y w i z m posługuje się poznaniem e i d e t y c z n y m , intuicją, do takiego b o w i e m t y p u należy wszelka zasada; nie da się ona wywieść a n i nie w y n i k a z doświadczenia e m p i r y c z ­ nego. Mówi się t u , iż należy przyjąć to, co jest dane, w t y c h granicach, w j a k i c h jest dane. D o k o n u j e się t u wyłączenia sceptycyzmu, a także p r o ­ b l e m u fałszywości i prawdziwości, p r o b l e m u „pozytywnych faktów" cha­ rakterystycznego d l a rozważań p o z y t y w i s t y c z n y c h . Przykładem w y k r a ­ czania poza granice tego, co dane, mogą być właśnie rozmaite teorie w y ­ rosłe pod wpływem pozytywistycznego k r y t y c y z m u , dotyczące r e l i g i i , w których r e l i g i a jest już t o w y t w o r e m n a t u r y — w y n i k a ze s t r a c h u w o ­ bec sił n a t u r y — już to spowodowana niedostateczną wiedzą w myśleniu, p r o d u k t e m s u b i e k t y w n y c h wrażeń i doznań. K r y t y c y z m i odrzucanie w y ­ jaśnień r e l i g i j n y c h , wierzeń i przesądów było racją r o z w o j u n a u k p r z y ­ rodniczych. Proste i powierzchowne przeniesienie pozytywistycznego k r y ­ t y c y z m u w dziedzinę badań n a d religią było nierzadko w y k r o c z e n i e m poza granicę tego, co dane, stawało na płaszczyźnie sądów, rodząc „nau­ k o w e przesądy". „Ponieważ to, o czym będę mówił, ma charakter raczej niecodzienny, nie mogę więc przyjąć, że m o i słuchacze są w pełni świadomi metodologicznego tu widzenia psychologii dzenia m a charakter niami, wypadkami jest — powiada wyłącznie którą fenomenologiczny, i doświadczeniami, fakt, n i e zaś sąd. M ó w i ą c interesuje Jung — jednym np. o motywie reprezentuję. tj. zajmuje słowem — punk­ T e n punkt w i ­ się t y l k o faktami. Jego narodzin z dziewicy, zdarze­ prawdą psychologia się wyłącznie f a k t e m i s t n i e n i a t a k i e j i d e i , n i e zaś kwestią, c z y i d e a t a jest p r a w d z i w a l u b fałszywa w j a k i m k o l w i e k i n n y m znaczeniu. I d e a t a jest p s y - �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY chologicznie p r a w d z i w a rakter subiektywny nostce. N a t o m i a s t o tyle, o ile istnieje. E g z y s t e n c j a psychologiczna o t y l e , o i l e jakaś i d e a występuje m a charakter obiektywny, się udziałem jakiejś większej g r u p y . zjawiskami nikiem wnioskowania, Jest że f a k t y jed­ o i l e dzięki c o n s e n s u s g e n t i u m staje Psychologia zjawiskiem. p s y c h i c z n e są by czymś p s y c h i k a i j e j treści były samowolnym jedynie iluzorycznym wytworem określone idee powstawać istnieją się świadomości i różnymi przywykliśmy i arbitralnym, gatunkami jednostki. Nie i czymś wy­ c z y też m n i e j sądów. Faktem wszystkich epokach niezależnie j e d n o s t k i , l e c z r a c z e j pojawiają są­ przekonania, a nawet myśleniem przypuszczeń najzupełniej do uwolnić się od przesądu, j a k o ­ arbitralnym naszych n i e m a l wszędzie i w e spontanicznie są one w y t w o r e m się i d e a m i i i n n y m i się a n i też czyimś s u b i e k t y w n y m A l e tak bardzo myślonym p r z e z l u d z i , iż z t r u d e m t y l k o p o t r a f i m y więcej zajmuje zajmuje ponieważ i s t n i e j e . C o więcej, n i e jest o n a n i w y ­ ani tylko twierdzeniem, po p r o s t u tylko w ma cha­ pojedynczej p s y c h i c z n y m i , t a k j a k n p . zoologia zwierząt. Słoń jest p r a w d z i w y , dem. [...] 27 FENOMENOLOGICZNEJ od migracji oraz i platońska że filozofia, że mogą tradycji. się — a n a w e t wręcz jest to b y n a j m n i e j lub jest, Nie narzucają lecz psy­ chologia e m p i r y c z n a " . u D o k o n u j e się t u wyłączenia rozważań p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y c h , które niechybnie przeniosłyby nas na płaszczyznę sądu. T u nie powiada się, że r e l i g i a (idea r e l i g i j n a ) jest „naturalna", że powoduje strach wobec sił n a ­ t u r y , czy też błąd w myśleniu, t a k samo j a k nie mówi się, że ją objawił Bóg. U c h y l a się t u wszystkie takie zdania, ponieważ byłyby nie dającymi się dowieść sądami. T u stwierdza się n i m n i e j n i więcej istnienie t a k i c h idei i p r z y j m u j e się je t a k , j a k one istnieją — ponieważ świadectwa, d o ­ k u m e n t y dotyczące i d e i r e l i g i j n y c h powołują się na zewnętrzne o b j a w i e ­ nie, stwierdzając istnienie fenomenolog powiada a n i m n i e j , a n i więcej, niż t o , że one pojawiają się. Proste i powierzchowne przeniesienie pozytywistycznego k r y t y c y z m u w dziedzinę n a u k h u m a n i s t y c z n y c h dokonało niemałego zamętu, którego ślady możemy obserwować w niektórych teoriach n a u k o w y c h na gruncie etnografii, a przede w s z y s t k i m w i c h języku. M a m y t u na myśli n a t u ­ r a l i z m (poszukiwanie „zarodków" r e l i g i i — teoria a n i m i z m u ) , biologiczny d e t e r m i n i z m ( M a l i n o w s k i — teoria potrzeb, freudowska psychoanaliza), u p r z e d m i o t o w i e n i e („kultura jest aparatem i n s t r u m e n t a l n y m " ) — k o n ­ t y n u o w a n e do dziś „mechanizmy myślenia", w których dochodzą do gło­ su d w a w i e l k i e o d k r y c i a X I X - w i e c z n e g o s c i e n t y z m u : N a t u r a i Maszyna. Trzeba mieć świadomość, że były to m n i e j l u b bardziej udane metafory. „XIX wiek miał b o w i e m stworzył m i t filozofii w sobie n a u k o w e j naukowej kołów p o l i c y j n y c h i aktów urzędowych. [...] cji naukowej ścisłości — n o n s e n s — jednoznaczne niż S t y l filozoficzny odnaleźć w 'związek'. 25 Jung, B. op. c i i . , s. 133. Miciński, Pisma, narodził się z a m b i ­ Wystarczy sobie treść wypełniającą jęcia" ( B . M i c i ń s k i ) . K r a k ó w 1970, s. 194. nie proto­ słowa 'miłość', ' i r o n i a ' , ' r o z p a c z ' b a r d z i e j 'przyczyna', 'korelacja', 'miłość', a b y każdy potrafił — był to z w y k ł y maąuillage, ścisłości, a odznaczał się całą ohydą s t y l u powiedzieć są słowo z a k r e s tego p o ­ �28 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Takie pomieszanie języków wykazywał Pascal, z t y m że szło m u o rzecz podstawową, określającą kondycję ludzkiego poznania. „A niemocy naszej w poznaniu rzeczy dopełnia to, iż są one proste same w sobie, m y zaś jesteśmy złożeni z d w ó c h p r z e c i w n y c h i różnorakich n a t u r , z d u ­ s z y i ciała. N i e p o d o b n a b o w i e m , natury niż d u c h o w a ; a gdyby a b y t a część, która w ktoś twierdził, że nas rozumuje, jesteśmy tylko była innej cieleśni, to b y n a s odsunęło od p o z n a n i a r z e c z y , i l e że n i e m a n i c b a r d z i e j niepojętego niż r z e c , że m a t e r i a z n a s i e b i e samą: n i e p o d o b n a sposób o n a mogłaby n a m pojąć, w się pojąć. T a k więc jeśli jesteśmy po p r o s t u znać, jeśli zaś rzeczy składamy prostych filozofowie się z d u c h a cielesnych jaki materią, n i e możemy zgoła n i c p o ­ i m a t e r i i , n i e możemy czy duchowych. Stąd pochodzi, poznać iż do prawie gruntu wszyscy mieszają pojęcia r z e c z y i mówią o r z e c z a c h c i e l e s n y c h d u c h o w o , a o d u ­ c h o w y c h cieleśnie. P o w i a d a j ą l e k k o , że ciała dążą k u dołowi, że ciągną do s w e g o środka, że bronią się p r z e d z n i w e c z e n i e m , że lękają się próżni, że mają skłonności, s y m p a t i e , a n t y p a t i e : w s z y s t k o r z e c z y właściwe j e d y n i e d u c h o m . M ó w i ą c zaś o d u ­ c h a c h uważają j e j a k o b y będące w j e d n y m m i e j s c u i przypisują i m p o r u s z a n i e się: r z e c z y w ł a ś c i w e j e d y n i e ciałom. Z a m i a s t odbierać c z y s t e pojęcia t y c h r z e c z y wimy bar­ je j e d y n i e n a s z y m i właściwościami i n a s y c a m y naszą złożoną istotą w s z y s t ­ k i e r z e c z y proste, które z w a ż a m y " 26 . N a t u r a l i s t y c z n e przeakcentowanie moglibyśmy znaleźć, g d y b y nie wynikało t o t y l k o z właściwości języka francuskiego, we fragmencie roz­ ważań Comte'a, stanowiących m o t t o Totemizmu Lévi-Straussa: „Prawa logiczne, które ostatecznie rządzą światem i n t e l e k t u a l n y m , są w zasadzie z n a t u r y swej niezmienne i powszechne..." Comte używa t u słowa „na­ t u r a " w t a k i m s a m y m znaczeniu, j a k H u s s e r l słowa „istota" {eidos); o ile j e d n a k Husserl pozostaje w zgodzie ze sobą, o t y l e Comte przeczy sobie powołując się na „eidetyczną intuicję", c z y l i na coś, co w myśl p o ­ z y t y w i z m u nie istnieje, g d y uznaje się t y l k o jeden rodzaj doświadczenia. „ G d y o n i [pozytywiści], p r a w d z i w i e j a k filozofowie trzymający się określo­ nego s t a n o w i s k a i w j a w n e j sprzeczności z własną zasadą wolności od przesądów wychodzą od n i e wyjaśnionych przeświadczeń, m y r o z p o c z y n a m y [...] od tego w s z y s t k i e g o , co można bezpośrednio widzieć i uchwycić — właśnie g d y się p o ­ wziętym z góry sądom n i e p o z w a l a oślepić i powstrzymać się od uwzględnienia całych k l a s r z e t e l n y c h d a n y c h . Jeżeli ' p o z y t y w i z m ' z n a c z y t y l e , co a b s o l u t n i e p o ­ z b a w i o n e przesądów o p a r c i e w s z y s t k i c h n a u k n a t y m , co ' p o z y t y w n e ' , to jest n a t y m , co d a się źródłowo uchwycić, to p r a w d z i w y m i p o z y t y w i s t a m i jesteśmy m y . M y n i e p o z w a l a m y n a p r a w d ę żadnemu a u t o r y t e t o w i , b y odbierał n a m p r a w o do u z n a w a n i a w s z e l k i c h rodzajów naoczności z a równoważne źródła prawomocności p o z n a n i a — a u t o r y t e t o w i , 'nowoczesnego p r z y r o d o z n a w s t w a ' także n a to n i e p o z w a ­ lamy" . 27 J a k w i e l k a była presja n a u k p r z y r o d n i c z y c h i p o z y t y w i z m u , widać to w c y t o w a n y m wyżej z d a n i u Junga, które jest echem i powtórzeniem zdania Husserla o zasadzie w s z e l k i c h zasad. Być nauką to t a k zajmować się f a k t a m i , „jak czynią t o n a u k i p r z y r o d n i c z e " , n a u k i empiryczne — „nie 26 Pascal, 2 7 Husserl, Myśli, 84. Idee... s. 70. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 29 jest to b y n a j m n i e j platońska filozofia, jest to psychologia e m p i r y c z n a " . Możliwość takiego sprowadzenia, jakiego d o k o n u j e J u n g (łamiącego prze­ ciwstawienie f a k t u i istoty, różnicy pomiędzy sądami e m p i r y c z n y m i a zda­ n i a m i f e n o m e n o l o g i c z n y m i ) , odsłania n a m t u wyżej wspomniane d w a w y m i a r y , eidetyczny i k o n k r e t n y . Język fenomenologii uwikłany jest w polemikę i powstaje z p o l e m i k i z p o z y t y w i z m e m , jest świadectwem c h w i l i j a k i jednocześnie refleksją n a d poznaniem w ogóle, posiada swój aspekt ahistoryczny. Następną cechą, obok dążenia do p r e c y z j i w fenome­ nologicznych rozważaniach, jest b r a k metafor; nie w p r o w a d z a się t u żad­ n y c h terminów „ścisłych" zapożyczonych bez p o k r y c i a , b r a k t e c h n i k sta­ t y s t y c z n y c h , b r a k schematów, wzorów, zapisów s y m b o l i c z n y c h (jeśli te ostatnie nie stanowią p r z e d m i o t u badań), co pozwala widzieć utrzymującą się różnicę w sposobie w y p o w i e d z i pomiędzy nauką empiryczną a r o z w a ­ żaniem fenomenologicznym. Jest to język dosłowny. Wszystko się t u dzie­ j e w zasięgu ludzkiego r o z u m u i w z r o k u . Jedynie konsekwentnie r o z w i j a ­ ną metaforą jest metafora słonia, którą o d n a j d u j e m y w e wstępie do Traktatu o historii religii M . Eliadego: 2S została mocno podważona n a s k u t e k p o m i e s z a n i a p e w n y c h pojęć, a która głosi, że «skala „Nowoczesna nauka zrehabilitowała zasadę, która w X I X w. tworzy zjawisko». H e n r y k P o i n c a r e zapytywał n i e b e z i r o n i i , c z y p r z y r o d n i k , który słonia tego jedynie przez zwierzęcia? mikroskop, Mikroskop może odkrywa stwierdzić, że strukturę dostatecznie i mechanizm poznał komórek, i d e n t y c z n e d l a w s z y s t k i c h organizmów wielokomórkowych. Słoń jest organizmem by wielokomórkowym. A l e c z y t y l k o t y m ? W zastanawiać się n a d odpowiedzią. W skali wzroku które są niewątpliwie skali mikroskopu ludzkiego, bada naturę który można przynaj­ m n i e j d o s t r z e g a w słoniu z j a w i s k o zoologiczne, n i e m a już m i e j s c a n a wątpliwości. Podobnie zjawisko r e l i g i j n e ukaże się n a m j a k o t a k i e t y l k o wówczas, g d y będzie rozumiane własnych według dane w skali religijnej" 2S warunków istnienia, czyli wówczas, gdy będzie ba­ . Po u z n a n i u istnienia następuje t u dalszy etap — poszukiwania odpo­ w i e d n i e j d r o g i do rozumienia i prezentacji p r z e d m i o t u badań. Postępo­ w a n i e fenomenologiczne p r z y p o m i n a n a m spór o p r z y r o d n i c z y bądź h u ­ m a n i s t y c z n y c h a r a k t e r e t n o g r a f i i (kształtowanie się d w u różnych t e n ­ d e n c j i n a u k o w y c h : podział na n a u k i ścisłe t y p u science odwołujące się do t r a d y c j i n a u k p r z y r o d n i c z y c h i n a u k i t y p u art, lettres, zbliżające się 2 8 by Różnicę pomiędzy natomiast sąd powyższemu a sądem f e n o m e n o l o g i c z n y m mężczyzn fenomenologiczny przykładu: p e w n a proponujących związku „istnieje droga wykazania jej a" jest z c z y m kobieta buduje Małżeństwo indukcyjne pięciu w y p a d k ó w ) w p o s t a c i e m p i r y c z n e g o nie uogólnienie M. E 1 i a d e, Traktat o historii a); z a pomocą doszło do rudych skutku, (słuszne w granicach sądu: „rudzi są w r e d n i " . Sąd fenomeno­ l o g i c z n y w t e j s y t u a c j i brzmieć będzie: „istnieje p r z e k o n a n i e , iż r u d z i są 29 = równoważny k o b i e t a została pięć r a z y o s z u k a n a p r z e z małżeństwo. można „a jest a " (a sądowi e m p i r y c z n e m u . Różnicę tę można b y przedstawić następującego w sądem e m p i r y c z n y m było przedstawić następująco: sąd e m p i r y c z n y brzmiałby religii, Warszawa 1970, s. 1. wredni". �30 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ do s z t u k i ) , a także d i l t h e y o w s k i e rozróżnienie pomiędzy n a u k a m i p r z y ­ r o d n i c z y m i , w których idzie o poznanie, a n a u k a m i h u m a n i s t y c z n y m i , których zadaniem jest rozumienie, W p i e r w s z y c h wiedza oparta jest głównie na d y s k u r s y w n e j myśli, w d r u g i c h na bezpośrednim przeżywa­ n i u . Oto j a k spotkanie się fenomenologicznej i n t u i c j i Husserla z r o z u m i e ­ n i e m D i l t h e y a i i c h konsekwencje w badaniach k u l t u r y k o m e n t u j e Wła­ dysław T a t a r k i e w i c z : 3 0 „Nowe stanowisko wpłynęło też n a r o z u m i e n i e podstawowego pojęcia n i s t y k i : pojęcia k u l t u r y . Doprowadziło do poglądu, że k u l t u r a oprócz materialnych i psychicznych zawiera również duchowe. huma­ składników I właśnie te są najważ­ n i e j s z e . B o d l a państwa n a u k i c z y s z t u k i i w ogóle d l a w s z y s t k i c h p o s t a c i k u l t u r y n i e są istotne a n i i c h m a t e r i a l n e f o r m y , a n i też przeżycia d o z n a w a n e z n i m i p r z e z poszczególne j e d n o s t k i . K u l t u r y n i e można rozumieć logicznie w t a k samo, logice przez k a c h gospodarczych tscha, w sobą jak czysto przez Sombarta, nomiczny: konsekwencje rozwój niż od w a r u n k ó w np. [...] Przyjęła jakiegoś materialnych każde o d k r y c i e zależy p r z e d e społeczny od takie ustroje, kultury w bo wspólny lizmem przez jakiejś epoce, z myśl, zależy c z y nastrojów ustrojów, że może każdy więcej kulturę od przez naprawdę k u l t u r y pociągało z a od kultury jest innych dogmatów, A poprzedzających dogmaty, osnowie Dalej: kartezjanizm z absolutyzmem, deizm z liberalizmem politycznym i w o l n y m h a n d l e m " kalwinizm S1 z przez Postacie identyczne, jest d u c h : s c h o l a s t y k a m a hierarchiczną osnowę identyczną z i z gotykiem, samo ustrój stylów. ustrojów swej auto­ tak odkryć, każdy wyjaśnić. choć zewnętrznie różne, są w nau­ przez Webera i T r o e l - rozwój styl wszczęta Schellera, w p s y c h i c z n y c h epoki. dogmatów związku psychologizmem, etyce p r z e z T a k i e rozumienie się dogmatu tłumaczenie style w w s z y s t k i m od poprzedzających poprzedzających immanentne stylów Walka h i s t o r i i społecznej w historii sztuki przez Worringera. liczne Tylko materialnie. H u s s e r l a , była też p r o w a d z o n a w czysto p s y c h o ­ feuda­ kapitalizmem, . Obok n a u k zbliżających się do sztuki, n a u k rozumiejących, n u r t feno­ menologiczny posiada odrębną wartość: postępowanie fenomenologiczne moglibyśmy nazwać prezentującym czy też ontologizującym, jeżeli pod t y m o s t a t n i m słowem będziemy rozumieć zmierzanie do uobecnienia tego, co w b a d a n y m z j a w i s k u oryginalne. Postępowanie fenomenologiczne idzie t u nawet dalej. Postulat p o w r o t u do rzeczy samej, do źródeł (ad originem) jest p r o j e k t e m o t w a r t y m na przyszłość wobec każdego postę­ powania badawczego i nieodłącznie wiąże się z p o s t u l a t e m wyłączenia wszelkich „nauk p o z y t y w n y c h " , ujęcia i c h poznawczych wyników w n a ­ wias (epoche) t a k , b y możliwe stało się uzyskanie pierwotnego, źródło­ wego doświadczenia. „Dla M e r l a u Ponty'ego znaczyło to powrócić do tego świata, który poprzedza poznanie, a o którym poznanie stale mówi i w s t o s u n k u do którego wszelka determinacja n a u k o w a jest abstrakcyjna, symboliczna i zależna, t a k j a k geografia w s t o s u n k u do pejzażu, gdzieśmy 8 0 P o r . Z. Sokolewicz, Wprowadzenie do dział 8, s. 281-291; także s. 174-175. 8 1 T a t a r k i e w i c z , Historia filozofii, s. 195. etnologii, Warszawa 1974, r o z ­ �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 31 n a j p i e r w sami poznali, co to jest las, łąka, czy r z e k a " . W t e n sposób różne doświadczenia źródłowe narzucają nieraz konieczność „tworzenia" szeregu o n t o l o g i i r e g i o n a l n y c h wymagających stosownego środka w y r a z u . W t e n sposób fenomenologiczna r e d u k c j a to zarówno wysiłek n a s t a w i o n y na poszukiwanie źródłowego doświadczenia, j a k i „pierwotnego słowa", którego obecność śledzi M e r l a u P o n t y w p o l u t a k i e j właśnie regionalnej ontologii, jaką wyznaczają zjawiska percepcji i m o w y , odróżniając „słowo p i e r w o t n e " od „słowa wtórnego": 32 „słowo p i e r w o t n e to w y p o w i e d z e n i e związku myśli po r a z p i e r w s z y w pojęciowego, nowego wysiłku utworzenie ginalnego s e n s u w y p o w i a d a n y m z d a n i o m , a słowo wtórne to tłumaczenie myśli już gotowej, mniej lub nowego pewnej refleksji, bardziej. mechaniczne powielenie sensu, nadanie stereotypu, słowo ory­ wykła­ d o w c y , który od s z e r e g u l a t m ó w i to s a m o s t u d e n t o m , w s k r a j n y m w y p a d k u o s z u ­ kanie, w zwietrzała m n i e j s k r a j n y m banał, z w y k l e głupstwo, f r a z e s , komunał, k i e d y i n d z i e j doktryna i ideologia, a więc leniwy plaster nakładany na sprzecz­ ności" . 33 Język fenomenologii Husserla pełen jest nieobciążonych żadną szcze­ gólną tradycją filozoficzną słów, „pierwotnych" sięgających g r e k i , czy też, j a k u i n n y c h fenomenologów, pełen neologizmów właśnie w t y m celu, aby unieść cały wysiłek r e f l e k s j i i doświadczenia z a w a r t y c h w p o ­ szczególnych r e d u k c j a c h . Husserl wyróżnił szereg etapów i typów r e d u k ­ cji fenomenologicznych. Byłoby niedorzeczne, a i chyba niemożliwe, p o ­ szukiwać w tekstach O t t a czy Eliadego i c h odzwierciedlenia, ważne t u jest raczej danie pewnego i n t u i c y j n e g o poglądu na to, c z y m jest r e d u k ­ cja eidetyczna. W t y m celu chcemy t u połączyć obie rysujące się wcześ­ niej d r o g i : jedną — „absolutnie pozbawioną przesądów", pozwalającą wykluczyć i uchylić przesądy, drugą wprowadzającą pewne obrazowe przedstawienie m n i e j grube aniżeli metafora słonia, ale być może bardziej adekwatne od niejednej ze w s p o m n i a n y c h już „naukowych m e t a f o r " . Ponieważ powiedzieliśmy wyżej, iż j e d y n y m i „narzędziami" używanymi przez fenomenologię jest słowo i przeżycie, chcemy pojęcie o r e d u k c j i eidetycznej zamknąć w haśle, j a k i e ątawiała sobie r o m a n t y c z n a poezja: „odpowiednie dać rzeczy słowo". Zestawienie fenomenologii z poezją ma dla nas też określony cel p r a k t y c z n y : p o z w o l i wprowadzić n a m do n a ­ szych rozważań pewną ilość najbardziej fenomenologicznych naszym zda­ n i e m tekstów poetyckich, umożliwiających w skrócie wyodrębnienie p e w ­ n y c h i s t o t n y c h cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a r e d u k c j i eidetycznej. Przed­ t e m jednak należałoby się pozbyć pewnego potocznego rozumienia poezji i przypomnieć to, na co zwraca uwagę Z. Bieńkowski: „poezja z m i e r z a M. M e r 1 a u - P o n t y, Phenomenologie de la perception, P a r i s 1945, s. I I I , c y t a t z a S . C i c h o w i c z e m [w:] Poezja świata, w p r o w a d z e n i e do z b i o r u M . M e r l a u - P o n t y ' e g o Proza świata, W a r s z a w a 1976, s. 9. 8 2 3 3 A. Zagajewski, Identyfikacja i dystans, „Odra", n r 1: 1976, s. 33. �32 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ jąca do m a k s y m a l n e j ścisłości w r o z u m i e n i u p o t o c z n y m jest metaforą n i e ­ określoności wzruszeń... Słowo poezja będące s y n o n i m e m p r e c y z j i uży­ wane jest w m o w i e potocznej na przekór swojej f u n k c j i " . Natomiast obrazowe skojarzenie, jakie nasuwa się n a m dla przeciwstawienia pozy­ t y w i z m u i fenomenologii, jest następujące: p o z y t y w i z m , a także e m p i ­ ryczną psychologię z i c h o d k r y c i a m i dotyczącymi „pozytywnej w i e d z y " i „doznawania wrażeń" moglibyśmy porównać do o d k r y c i a , j a k i m był n u r t m a l a r s t w a impresjonistycznego dający obraz „prawdziwego w i d z e ­ n i a " , „prawdziwej rzeczywistości"; fenomenologom w t y m zestawieniu przypisywać b y należało jakiś szczególny rodzaj r e a l i z m u , jakiś t y p h i p e r r e a l i z m u , gdzie zza powłoki realistycznego obrazu prześwieca światło tego, co p o n a d i n d y w i d u a l n e i ponadczasowe, l u b tego, co w o b r a z o w y m z j a w i s k u t y p o w e . S t a n o w i s k u p o z y t y w i s t y c z n e j t e o r i i poznania, w uzna­ n i u przez nią t y l k o jednego rodzaju doświadczenia, odpowiadałoby na p o l u s z t u k i — co w rzeczywistości nie istniało — stanowisko i m p r e s j o n i ­ stów, którzy b y o r z e k l i : należy porzucić w s z e l k i i n n y rodzaj m a l a r s t w a . L i c z y się t y l k o t e n mający swe naukowo-przyrodniczo-doświadczalne uza­ sadnienie, odsłaniający prawdziwą rzeczywistość i p r a w d z i w y proces w i ­ dzenia, inne rodzaje widzenia to widzenie fałszywe. Sceptycznie i k r y ­ tycznie nastawiona refleksja p o z y t y w i s t y c z n a , j a k zobaczymy t o później, operuje właśnie w przeciwieństwie do fenomenologii pojęciem fałszywej świadomości. R e f l e k s j i fenomenologicznej uznającej różne t y p y doświad­ czenia odpowiadałoby zwrócenie u w a g i na p r o s t y i oczywisty f a k t , iż doświadczenie przyrodnicze, naukowe, t a k j a k impresjonistyczne, w y m a ­ ga p r z e d t e m szczególnego sposobu zachowania, zwrócenia u w a g i , położe­ nia głowy blisko ziemi, b y ujrzeć w u p a l n y dzień rozedrganą w gorącym p o w i e t r z u wstążkę a s f a l t u czy łąki. Rzeczywistość zmienia się zależnie od naszego sposobu zachowania, zwracania u w a g i , patrzenia z b l i s k a l u b z daleka, u j m o w a n i a czegoś w e fragmencie; także f r a g m e n t zmienia się w zależności od tego, czy u j m u j e się go w szerszym, dalszym l u b bliż­ s z y m tle. Dlatego też w i m a g i n o w a n e j t u s y t u a c j i stanowisko fenomeno­ logiczne „realistów" mówiłoby: p r z y j m u j e m y istnienie i prawomocność u p r a w i a n i a różnych rodzajów m a l a r s t w a , każdy z n i c h m a swą odrębną, oryginalną wartość w p r z e d s t a w i a n i u rzeczywistości, na każde z n i c h n a ­ leżałoby spojrzeć pod względem tego, co w n i m t y p o w e . 34 D l a fenomenologów nie istnieje zatem, t a k j a k dla pozytywistów, jedna o b i e k t y w n a rzeczywistość, jedna p r a w d a . Rzeczywistość, p r a w d a , racjonalność są t u pojmowane na miarę doświadczeń, w których się ujawniają. Łącząc rzeczywiste, k o n k r e t n e doświadczenie z próbą j e d n o ­ czesnego spojrzenia na to, co w n i m t y p o w e , fenomenologowie p r z y p o ­ minają t u nieznacznie — bez t a k o g r o m n y c h nieporozumień i melancho­ l i j n y c h klęsk — r o m a n t y c z n y c h poetów, o których ktoś powiedział, że 3 i Z. B i e ń k o w s k i , Ład, „Kultura", 12 X I 1972. s. 3. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ g d y obejmują swe ukochane, to obejmują nie t y l k o rzeczywiste ale przede w s z y s t k i m kryjące się w n i c h t y p y kobiet. 33 kobiety, „Jak widać z założenia... n i e c h o d z i m i o p r a w d ę historyczną ukrytą w dzie. «Prawda» jako fakt historyczny interesuje miast n a plan pierwszy w y s u w a mnie tylko Nato­ się dążenie t y c h n a s i o n , z których wyrósł «mit» o św. C e c y l i i , choćby one n i c wspólnego n i e miały z życiem r e a l n y m . bowiem świata r e a l n e g o Nieprawda s t a j e się n i e r a z w w y o b r a ź n i l u d z k i e j p r a w d ą o napięciu 0 w i e l e s i l n i e j s z y m niż w s z e l k i e p r a w d y twórczo f a n t a z j i . W legen­ drugorzędnie. n i e z b i t e i o c z y w i s t e , a l e n i e zapładniające związku z t y m obojętne jest, c z y św. C e c y l i a istniała k o l w i e k n a z i e m i . T o n i e z n a c z y j e d n a k , a b y m negowała taką kiedy­ możliwość" . 45 — pisze Cezaria B a u d o u i n de Courtenay w s w y m s t u d i u m o patronce m u z y k i św. C e c y l i i , w którym przedstawia z n a n y ze współczesnej t r a ­ d y c j i l u d o w e j a p o k r y f i c z n y t y p św. C e c y l i i j a k o ślepej, k o r n e j , cichej d z i e w i c y na t l e u d o k u m e n t o w a n e j w z a b y t k a c h k u l t u r y r z y m s k i e j 1 w t r a d y c j i hagiograficznej „liturgicznej" w e r s j i , ukazującej tę samą postać j a k o bogatą, dostojną, dumną przedstawicielkę możnego r o d u Ceceliuszów M e t e l l i , dochodząc dzięki t a k i e m u zestawieniu do w y d o b y c i a i s t o t n y c h cech charakteryzujących tradycję ludową, t a k i c h j a k u d r a m a t y zowanie, przerysowanie postaci poprzez przypisanie j e j ślepoty, p o d ­ kreślenie ułomności, upośledzenia, odsłaniając t y m s a m y m zakorzenienie takiego w i z e r u n k u w t r a d y c y j n e j l u d o w e j w i z j i świętości, kojarzącej częstokroć świętość z ułomnością (kalecy, nawiedzeni, jurodiwyje, muzy­ kujący ślepcy, żebracy, l i r n i c y e t c ) . Poszukując odpowiedzi na p y t a n i e : „czym się tłumaczy zwycięstwo ślepej C e c y l i i " , a u t o r k a ukazuje a t r y b u t y św. C e c y l i i na t l e specyficznego zjawiska, j a k i m jest twórcza l u d o w a etymologia wydobywająca z i m i o n świętych i kojarząca z n i m i odpowiednio p a t r o n a t y . I t a k j a k w niemiec­ k i e j t r a d y c j i l u d o w e j św. J a k u b leczy ból głowy (Jakob — der Kopf), w r u s k i e j 'Gleb siejajet chleb' p a t r o n u j e orce i p r a c o m w p o l u , św. Eliasz zsyła deszcze ( I l i a — Ujati), św. Kuźma p a t r o n u j e k o w a l o m (kuzniecom), t a k z a w a r t y potencjalnie w i m i e n i u gens Caecylia m o t y w bogactwa (in­ genua, nobilis, illustris, clarissima) ulega w l u d o w e j apokryficznej t r a ­ d y c j i przejściu (autorka odtwarza t u prawdopodobną drogę takiego p r z e j ­ ścia) w „caecilia" wydobywającego m o t y w ślepoty, który pozwala też tłumaczyć p a t r o n a t św. C e c y l i i n a d ślepcami, leczenie c h o r y c h oczu (ważne t u t a j jest też środowisko, w którym ów a p o k r y f i c z n y w i z e r u n e k jest u t r z y m y w a n y i r o z w i j a n y ) , który nadaje wreszcie samej postaci j a s k r a w y wyróżnik, ową differentia specifica, wyodrębniającą ją z ze­ społu i n n y c h świętych. Mówiliśmy już uprzednio, że doświadczenie poznawcze w ujęciu f e ­ nomenologicznym jest twórczym a k t e m , ważne t u są więc i wyobraźnia, C. Baudouin de t. X X I : 1922, s. 103-324. 35 C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z , 3 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 Sw. Cecylia, „Lud", �34 ZBIGNIEW B E N E D Y K T O W I C Z d o m n i e m y w a n i e , „przyjmowanie na próbę". S t u d i u m o św. C e c y l i i pozor­ nie wygląda na drobiazgową, zagrzebaną w s k r u p u l a t n i e nagromadzonych d o k u m e n t a c h , źródłach, pracę h i s t o r y k a . Należy t u j e d n a k zwrócić uwagę na zasadniczo i n n y stosunek fenomenologii do h i s t o r i i i czasu. „Przedmiot n a u k i u w a ż a m więc z a w y t w ó r czynności n a u k o w y c h . . . W c z a s i środowisko l u d z k i e n i e stanowią p r o b l e m u , gdyż w j e j m a t e r i a l e n i e t y l k o t e r e n , l e c z również i c h r o n o l o g i a badane w y t w o r y etnologii naukowym o r a z zespoły l u d z k i e , spośród pochodzą są z góry w i a d o m e . Jednakże — których j a k to wyżej powie­ działam — każdy w y t w ó r k u l t u r y , który należy do z a k r e s u b a d a ń e t n o l o g i c z n y c h , jest tylko przez ostatnim ogniwem tradycję, ostatnim poprzedzającego wykładnikiem go szeregu tej tradycji. Nie form, są przekazywanych n a m znane formy go poprzedzające, j a k i również jego p o c h o d z e n i e n a d a n y m t e r y t o r i u m i w społeczności" m „ W t a k i m ujęciu historię u j m u j e m y we danej . kształtowanie się j a k o nieprzerwaną tradycję, j a k o sensu, znaczenia, a nie jako empiryczne stopnio­ następstwo fak­ tów"' . 37 „Świat f e n o m e n o l o g i c z n y w punkcie przecięcia to b y n a j m n i e j n i e c z y s t y b y t , a l e s e n s ukazujący moich doświadczeń z doświadczeniami więc nieodłączny od subiektywności i o d intersubiektywności" „Cała dotarcia filozofia do 'po Edmunda Husserla raz pierwszy' rodzi się z w s z y s t k i c h pojawień jednego się s s innych ludzi, się jest . upartego świata wobec pragnienia człowieka i człowieka w o b e c świata" „Doświadczenie początkowe j e s t w rzącym w efekcie formy osądy, f o r m y aktywowana posiadające czasowym, two­ i d e a l n e , będące jego o d z w i e r c i e d l e n i e m , stanowiące jego walor istocie swojej wszechczasowy, w fenomenem których 'oczywistość' j e s t r e ­ przez świadomość" . 40 Fenomenologia zatem nie t y l k o pod względem dążenia do p r e c y z j i p r z y p o m i n a poezję, lecz także w t y m względzie, w j a k i m poezja biorąc swój początek z n a s t r o j u , u l o t n e j c h w i l i , będąc zapisem w y d a r z e n i a j e ­ dnocześnie stara się odsłonić w t y m zapisie w y m i a r wszechczasowy i u n i w e r s a l n y . Fenomenologia p r z y p o m i n a t u poezję, o której mówi A r y ­ stoteles, g d y zestawia ją z historią: „dlatego też poezja jest filozoficzna, głębsza od h i s t o r i i , bo przedstawia t o , co jest ogólne, a h i s t o r i a to, co szczegółowe, i n d y w i d u a l n e " . P r z e d m i o t y eidetycznych rozważań fenome­ nologicznych („istoty dotyczące poznania", „sens", „istoty z j a w i s k " ) to p r z e d m i o t y i r r e a l n e . P u n k t e m wyjścia badań fenomenologicznych są także na początku: i n d y w i d u a l n y b y t , p r z e j a w y irrealności, które następnie zo­ stają uchwycone eidetycznie. M a m y t u do czynienia ze swoistą dialektyką przypominającą na i n n y m planie rozważania K i e r k e g a a r d a , dotyczące 8 6 C. i przedmiot 3 7 M. Baudouin etnologii, de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z , Material naukowy „ L u d " , t. X X I I : 1923. Merlau-Ponty, F i l o z o f i a e g z y s t e n c j a l n a , zbiór pod redakcją L . K o ­ łakowskiego i K . P o m i a n a , W a r s z a w a 1965. 8 8 Zadrożyńska-Barącz, 3 9 S. C i c h o w i c z , 4 t Zadrożyńska-Barącz, Czytając op. ext. H u s s e r l a , „Studia F i l o z o f i c z n e " , z. 3: 1964, s. 211. op. cit., s. 9. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 35 d i a l e k t y k i c h w i l i i wieczności, jednostkowości i powszechności, egzysten­ c j i jednostkowej i absolutnej w kręgu doświadczenia w i a r y . N i e jest to p i e r w s z y i j e d y n y m o m e n t , godny odnotowania, zdradzający jeśli nie bezpośrednią inspirację, jaką mogła czerpać fenomenologia z f i l o z o f i i r o ­ m a n t y c z n e j (w j e j późnym, k r y t y c z n y m wobec Hegla ujęciu duńskiego filozofa), to p r z y n a j m n i e j kontynuację t e j samej p r o b l e m a t y k i , o w o c u ­ jącej własnymi rozwiązaniami na g r u n c i e t e o r i i poznania. Podkreślenie tego p o w i n o w a c t w a może rzucić również światło na wspólne związki f i l o ­ zofii egzystencjalnej, m i m o dzielących je różnic, z fenomenologią, świa­ dome nawiązywanie w późniejszych wystąpieniach filozofów egzystencji do r e f l e k s j i metodologicznej Husserla, t z n . na quasi-fenomenologiczny p u n k t widzenia r o z m a i t y c h o d m i a n f i l o z o f i i egzystencji. „Chodzi tu bowiem wyjaśniania tego, o technikę teoretycznej treści, co jest a l u z y j n e , u t a j o n e m a j e u t y c e : podobnie umysł ów, bardziej symboli i duchową, archetypów, lub fragmentaryczne. przystosowaną raczej wyjaśniania uściślania Można by i mówić o do nowej j a k S o k r a t e s podług T e a j t e t a d o b y w a ł z umysłu myśli, j a k i e s a m o t y m n i e wiedząc, zawierał, t a k też historia religii mogłaby sprowadzić n a świat człowieka nowego, b a r d z i e j a u t e n t y c z n e g o i pełniejszego, s t u ­ diując b o w i e m postawę t r a d y c j e r e l i g i j n e człowiek współczesny n i e t y l k o mógłby archaiczną, a l e uświadomiłby właśnie p o s t a w ą " sobie bogactwo duchowe, odnaleźć związane z taką 4 1 — pisze M . Eliade o zadaniach fenomenologii r e l i g i i . W wyżej zacy­ t o w a n y m fragmencie splata się szereg cech charakteryzujących podejście fenomenologiczne. Z r a z u uderza jego postulatywność. W przeciwieństwie do naukowego podejścia ukształtowanego w t r a d y c j i p o z y t y w i s t y c z n e j , zmierzającego do o b i e k t y w i z m u , czy też raczej w przeciwieństwie do n i e ­ spełnionej, j a k wykazała to p o l e m i k a fenomenologiczna, d e k l a r a c j i w y ­ łączenia uczuć, wierzeń i przesądów — postępowaniu fenomenologicznemu uchylającemu w jeszcze bardziej r a d y k a l n y sposób sądy, towarzyszy skierowanie u w a g i na wartość. Tą wartością jest mądrość. N a u k a zmie­ rzająca do badania e m p i r y c z n y c h , o b i e k t y w n y c h faktów, nie m u s i trosz­ czyć się o to, czy j e j r e z u l t a t y są mądre. Stanowisko fenomenologiczne powiada, iż nie każda n a u k a m u s i być mądra. „Chcieć ustalić za pomocą granice fizjologii, tego z j a w i s k a [[zjawiska psychologii, socjologii, religijnego — przyp. e k o n o m i i , językoznawstwa, Z. В.] sztuki — to z n a c z y sprzeniewierzyć m u się, pozwolić, b y wymknęło się to, co właśnie w t y m zjawisku czyli jest właśnie jedyne i oryginalne, n i e dające się sprowadzić do czegoś jego c h a r a k t e r s a k r a l n y . Oczywiście, n i e i s t n i e j e ' c z y s t e ' innego, zjawisko r e l i g i j n e , n i e m a z j a w i s k a wyłącznie i l i t y l k o religijnego. R e l i g i a j e s t z j a w i s k i e m l u d z k i m , a więc j e s t również z j a w i s k i e m społecznym, językowym i e k o n o m i c z n y m , gdyż n i e można wyobrazić sobie człowieka h e z języka i p o z a n y m . Byłoby j e d n a k rzeczą złudną próbować wyjaśnić z tych samo 4 1 podstawowych złudna byłaby f u n k c j i , które o s t a t e c z n i e określają próba M . E l i a d e , Sacrum, wyjaśnienia mit, historia, takiego zjawiska, Warszawa życiem kolektyw­ religię z a pomocą naturę j a k powieść 1970, s. 52. jednych człowieka. T a k Madame �36 ZBIGNIEW B E N E D Y K T O W I C Z Bovary, z a pomocą faktów społecznych, e k o n o m i c z n y c h , p o l i t y c z n y c h — ważnych co p r a w d a , a l e n i e mających w p ł y w u n a to dzieło l i t e r a c k i e . W r a c a j ą c do naszego z a g a d n i e n i a , n i e m a m y z a m i a r u zaprzeczać, że z j a w i s k o r e l i g i j n e może być w n i k l i ­ wie zbadane zjawiska pod różnymi kątami w i d z e n i a , a l e najważniejszą religijnego samego w sobie, pod kątem widzenia o r y g i n a l n e i n i e dające się sprowadzić do czegoś i n n e g o " 42 rzeczą j e s t z b a d a n i e tego, co w n i m jest . Uznanie idiogenetycznego c h a r a k t e r u zjawiska w y m a g a dotarcia do jego wewnętrznych, i m m a n e n t n y c h k a t e g o r i i . Częstokroć p r z y t y m r e ­ dukcję eidetyczna, która podejmuje to zadanie, m y l n i e miesza się i utoż­ samia z r e d u k c j o n i z m e m . S p r o w a d z e n i u do czegoś innego, tłumaczeniu i wyjaśnianiu rzeczywistości bardziej s k o m p l i k o w a n e j przez prostszą, znaną i bardziej zrozumiałą, n a u k o w e m u „to jest nic, j a k t y l k o . . . " feno­ menologia p r z e c i w s t a w i a „to jest t y l k o t y l e " , co w gruncie rzeczy często­ kroć oznacza: „to jest aż t y l e " . W teoretycznej pracy, jaką p o d e j m u j e nauka, nieodłączny jest również element twórczości. Tworzenie jednak, z j a k i m m a m y do czynienia na gruncie n a u k i , jest skrótem, operuje m e ­ taforą, jest k o n s t r u o w a n i e m m o d e l u , schematu. N a metaforyczność języka fizyków, którzy używają t a k i c h określeń, j a k „cząstki e l e m e n t a r n e " l u b „orbity e l e k t r o n u " — zwraca uwagę René Dubos . Rozwój n a u k ścisłych zna szereg t a k i c h niewystarczających czy też wręcz upadłych metafor. Przykładem może t u być właśnie pojęcie „or­ b i t y e l e k t r o n u " , o którym mówi w j e d n y m ze s w y c h wywiadów r a d z i e c k i astrofizyk, J . S. Szkłowski . W przeciwieństwie do tego r e d u k c j a eide­ tyczna jest raczej rozwinięciem („reaktywowaniem oczywistości", oży­ w i e n i e m obrazu zjawiska) zmierzającym do pobudzenia świadomości czy­ t e l n i k a , słuchacza, doprowadzającym do takiego p u n k t u , w którym to zjawisko, w y k a z y w a n a jego istota, sens, staną się zrozumiałe. P r z y p o m i n a to t e n rodzaj t w o r z e n i a , z j a k i m s p o t y k a m y się w l i t e r a t u r z e i poezji. D o b r y m przykładem i zarazem ilustracją p e w n y c h elementów r e d u k c j i eidetycznej może t u być, najbardziej fenomenologiczna naszym zdaniem spośród w i e l u t r a d y c j i p o e t y c k i c h , poezja R. M . Rilkego. T a k j a k feno­ menologię n a gruncie n a u k i można widzieć j a k o próbę a n t y m e t a f o r y c z nego sposobu prezentacji, podobnie i poezję Rilkego cechuje próba p r z e ­ zwyciężenia m e t a f o r y . Jest to poezja wyraźnie do-słowna. Są to odrębne zupełnie kwestie, o i l e próba t a k a w ogóle jest możliwa wobec „natural­ nie m e t a f o r y c z n y c h " właściwości języka w równym stopniu, co związane z n i m zagadnienie dotyczące poznania: „na i l e p r z e d m i o t może być p r z e d 43 44 4 2 4 8 E 1 i a d e, Traktat..., R. ** W Dubos, Tyle f i z y c e istnieją elementarne, ale potem okrąża s. 2. człowieka co zwierzęcia, Warszawa 1973, s. 97. t a k i e z j a w i s k a , które j e s z c z e sto l a t t e m u w y d a w a ł y straciły j a k i k o l w i e k sens. W y d a w a ł o jądro a t o m o w e po jakiejś określonej się się пр., że e l e k t r o n orbicie. A l e pojęcie o r b i t y elektronu okazało się b e z s e n s o w n e , ponieważ jego r u c h j e s t t a k złożony, iż n i e można go o p i ­ sać w zwykłych k a t e g o r i a c h szybkości". „Kultura", R . 1, 8 I 1978. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 37 s t a w i o n y w strefie, w j a k i e j sią go poznaje" — n i e dające się w t e j c h w i l i t u rozpatrywać. Ów siekierą r o b i o n y podział na poezję m e t a f o ­ ryczną i niemetaforyczną, j a k i zarówno d o k o n a n y poniżej rozbiór w i e r ­ sza, może wydawać się niedostateczny i szokujący z p u n k t u widzenia t e o r i i l i t e r a t u r y i j e j rozległych możliwości a n a l i t y c z n y c h . G d y p r z y ­ p o m n i m y jednak, iż nie j e s t naszym celem powiedzenie t u czegoś o poezji Rilkego, ale ukazanie postępowania fenomenologicznego, p e w n y c h i s t o t ­ n y c h cech r e d u k c j i eidetycznej, a także zasygnalizowanie związanych z nią.zagadnień, którym Husserl poświęcił w i e l e miejsca — t a k i c h j a k „epoche", „zawieszenie naturalnego nastawienia do świata zewnętrzne­ go", „problem k o n s t y t u c j i " — t o n i e ulega wątpliwości, że wiersz Wstęp, który jest w p r o w a d z e n i e m do Księgi obrazów nadaje się do tego c e l u znakomicie. Wstąp [1] K t o k o l w i e k jesteś: Wyjdź d z i s i a j w i e c z o r e m [2] z t w e g o p o k o j u , w którym w s z y s t k o z n a s z , [3] najbliższy d l a o d d a l i j e s t twój d o m : [41 k t o k o l w i e k jesteś. [5] O c z a m i zmęczonymi, które l e d w i e [6] uwalniają się od startego [7] podnosisz z w o l n a czarne drzewo progu, [8] i s t a w i a s z j e s a m o t n e , smukłe n a tle n i e b a . [9] I uczyniłeś świat. I t e n jest w i e l k i [10] i j a k słowo, co j e s z c z e w m i l c z e n i u d o j r z e w a . [11] I w miarę j a k sens jego [12] oczy t w e c z u l e odłączają się od niego... obejmujesz, Przeł. M . J a s t r u n O ile każdy przekład poezji drogą analizy na język d y s k u r s y w n y może budzić wątpliwości co do sensu takiego zamierzenia, t o szczególnie silnie daje się t o odczuć w t y m k o n k r e t n y m p r z y p a d k u . Jest t o wiersz t a k jasny, k l a r o w n y i czysty, że wszelkie rozważania na temat, co a u t o r miał na myśli, włączając w to n a w e t odczytywanie fenomenologicznych wąt­ ków, muszą się wydać drażniące w d o p o w i a d a n i u tego, co zamknięte zo­ stało z t a k i m u m i a r e m , na j a k i może sobie pozwolić f o r m a poetyckiego w y r a z u . N i e bez t e j p r z y k r e j świadomości odważamy się jednak t o czy­ nić, b y wskazać n a w s p o m n i a n e powyżej zagadnienia. Wiersz t e n o t w i e r a c y k l n a z w a n y Księgą obrazów, j a k każdy wstęp jest p r z y g o t o w a n i e m do tego, j a k należy czytać zawarte w t e j Księdze następne obrazy. Jest zachętą i zaproszeniem do doświadczenia poetyc­ kiego, a jednocześnie opisem zasad, według których cała Księga została stworzona. Z a w a r t y więc t u jest obraz doświadczenia poetyckiego w t a ­ k i m r o z u m i e n i u , j a k u j m u j e i w i d z i je autor. Jest to jednocześnie opis k o n k r e t n e g o doświadczenia poetyckiego samego d l a siebie. I w t e d y jest to t y l k o wiersz o zobaczeniu drzewa. Chcemy wskazać na podobieństwo �38 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ pomiędzy t a k r o z u m i a n y m doświadczeniem p o e t y c k i m a redukcją eide­ tyczna. Jakie są więc i c h wspólne elementy i etapy? — Cały d w u n a s t o l i n i j k o w y wiersz możemy podzielić n a t r z y czterowersowe części stano­ wiące zamknięte f a b u l a r n i e i tematycznie całości (I 1.2.3.4, I I 5.6.7.8, I I I 9.10.11.12). Pierwsze cztery wersy, które moglibyśmy nazwać „sytu­ acją wyjścia (I), mówią o „porzuceniu wszystkiego, co się z n a " — t o „epoche" i towarzysząca t e m u konieczność „zmiany naturalnego nasta­ wienia do świata" — „najbliższy d l a oddali jest twój d o m " — powiada poeta. C z t e r y następne w e r s y można b y nazwać „sytuacją graniczną" rozgrywającą się pomiędzy u w o l n i e n i e m się od sfery zadomowienia w świecie a o d k r y w a n i e m świata „podniesieni d r z e w a " . A c z k o l w i e k d r u ­ ga część s t a n o w i zamkniętą całość, na co wskazuje i n t e r p u n k c j a w y d z i e ­ lająca ją od pierwszej części zakończonej kropką do następnej k r o p k i po w i e r s z u 8, to j e d n a k d w a pierwsze w e r s y t e j części (5.6), gdzie z n a j ­ d u j e m y jeszcze t e m a t „domu", nawiązują tematycznie i zanurzone są jeszcze f a b u l a r n i e w części I , następne zaś d w i e (7.8) przynależą f a b u ­ l a r n i e do I I I części, którą moglibyśmy nazwać „przejściem do sfery eidetycznej". Wszystko to wskazuje, iż n a j t r u d n i e j s z a jest owa zmiana naturalnego nastawienia do świata. W y m a g a ona koniecznego t r u d u i w y ­ siłku. Chociaż d o m został już porzucony, t o j e d n a k zmęczone oczy l e d w i e uwalniają się od startego p r o g u . Znaczy to, że porzucony d o m i wszystko co znane, c z y m żyło się w z a d o m o w i o n y m , n a t u r a l n y m świecie nie p r z e ­ stało istnieć, stale jest jakoś obecne, lecz t y l k o t a k j a k b y zostało wzięte i usunięte w nawias. N i e m a t u co p r a w d a graficznego odpowiedniego znaku, ale t e n sam efekt daje wtrącenie do zdania głównego i umieszcze­ nie w z d a n i u podrzędnym, pobocznym, wątku porzucenia p r o g u („które l e d w i e uwalniają się od startego p r o g u " ) , co sprawia, iż główny akcent pada t u na dominujące czynności zobaczenia, „podnoszenia", „stawia­ nia d r z e w a " . O c z a m i zmęczonymi, podnosisz z w o l n a c z a r n e d r z e w o i s t a w i a s z j e s a m o t n e , smukłe n a tle n i e b a . Dzięki t e m u w t e j s y t u a c j i granicznej wzmaga się ostrość widzenia, oczy jednocześnie widzą t a k d r o b n y szczegół, j a k s t a r t y próg porzuco­ nego, oddalonego domu, i jednocześnie odkrywają, podnoszą z w o l n a czarne drzewo. Ostatnie cztery w e r s y t o k o n s t y t u c j a i przejście do sfery eidetycznej: zobaczenie drzewa jest k o n s t y t u o w a n i e m świata, jest utoż­ samione z a k t e m stworzenia, uczynienia świata (9). N i c j e d n a k n i e w s k a ­ zuje na to, że zostało ono stworzone jako wytwór, fantasmagoria poe­ tyckiego natchnienia, złudna i m p r e s j a zmęczonych oczu, ciemnej w i e ­ czornej p o r y (1). Jest to wiersz n i e z w y k l e trzeźwy. O d początku n i e może być co do tego wątpliwości, że chodzi t u o k o n k r e t n e drzewo, które istniało, rosło, dojrzewało w m i l c z e n i u , z a n i m d o m został porzucony. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 39 O t e j konkretności drzewa świadczyć może najbardziej zmysłowy cha­ r a k t e r środkowego czterowiersza rejestrujący r u c h „zmęczonych oczu", p o w i e k „uwalniających się od startego p r o g u " (mówi się przecież często o spojrzeniu, czy też w i d u j e się l u d z i z oczami, n i e j e d n o k r o t n i e ze zmę­ czenia w b i t y m i w ziemię pod nogi, k o n k r e t n i e w t y m w i e r s z u — 5.67.8 — t a m , gdzie zwykł był znajdować się próg, być może jeszcze wspo­ minającymi go, szukającymi i n s t y n k t o w n i e pod stopami t a m , gdzie już co najwyżej mógł zostać zeń t y l k o pył s t a r t y wędrowaniem), które p o d ­ noszą w górę czarne, smukłe drzewo. Można t u mówić raczej o o d - t w o r z e n i u drzewa. O zobaczeniu go od nowa, j a k b y po raz p i e r w s z y t a k i m , j a k i m było narzucając się zmęczonemu spojrzeniu. Ostatnie cztery w e r s y rozpoczynają przejście do sfery eidetycznej — „oczy czule odłączają się" od konkretnego, zmysłowo zobaczonego drzewa w miarę o b e j m o w a ­ n i a jego sensu. Zwróciliśmy t u uwagę t y l k o n a zobaczenie drzewa, ale przecież jest ono utożsamione z u c z y n i e n i e m świata, który „jest w i e l ­ k i j a k słowo, co jeszcze w m i l c z e n i u d o j r z e w a " . M a m y więc t u do czy­ nienia z utożsamieniem drzewa — świata — słowa. „Zobaczenie" drze­ w a jest zobaczeniem i o d k r y w a n i e m świata, d o j r z e w a n i e m słowa, jest o d k r y w a n i e m wszechzwiązku. O t w i e r a się t u nieskończoność i niepo­ dzielność poetyckiego doświadczenia poznawczego. Zwróciliśmy t u uwagę na zmysłowe zobaczenie drzewa, n a k o n k r e t ­ ność, rzeczowość drzewa, inicjujące i umożliwiające przejście do coraz rozleglejszych sfer świata, słowa, aż po sferę sensu i istoty. A l e obie sfery są przecież nierozłączne ze sobą. Jedna uczestniczy w d r u g i e j . Obie się wzajemnie przenikają, co s p r a w i a , że wiersz przezwycięża k r y ­ teria i w y c h o d z i poza podziały na kategorie zmysłowe — niezmysłowe (obrazowe, symboliczne); niemetaforyczne (naturalne, rzeczowe) — m e t a ­ foryczne; empiryczne — eidetyczne, które tracą t u swoją wartość. T a k rozumiane w ujęciu poety doświadczenie poetyckie p r z y p o m i n a r e f l e k ­ sję fenomenologiczną, co do doświadczenia poznawczego: jest ono n i e ­ p o d z i e l n y m , i n t e g r a l n y m a k t e m d u c h o w y m . Wiersz t e n p r z y p o m i n a d r o ­ gę wyjścia od k o n k r e t n y c h , j e d n o s t k o w y c h faktów, „źródłowo prezen­ tujących naoczność" w k i e r u n k u i c h eidetycznego rozumienia, a także pozwala rozumieć uprzednio już rysujące się trudności w związku z prze­ c i w s t a w i e n i e m f a k t u i istoty, p l a n u konkretnego empirycznego i feno­ menologicznego, eidetycznego, wskazując na swego rodzaju umowność t y c h podziałów. (Z tego, iż jedna sfera jest zanurzona w d r u g i e j , doświadczenie eide­ tyczne w doświadczeniu zmysłowym, w y n i k a t u już pewna wskazówka metodyczna, dotycząca najniższego, inicjującego poziomu doświadczenia, l i c z y się t u każdy fakt, każda narzucająca się obserwacji i r e f l e k s j i „naoczność", każde najbardziej z pozoru s u b i e k t y w n e odczucie, i to, że d l a poznania równie ważny może t u być każdy najbardziej j e d n o s t k o w y f a k t , i t e n nieważny, i nie znaczący z p u n k t u w i d z e n i a statystycznej �40 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ powtarzalności. Podobne rozumienie f a k t u ma na myśli Eliade, p o w i a ­ dając o t r o p i e n i u tego, co aluzyjne, fragmentaryczne, utajone, i g d y do faktów r e l i g i j n y c h zalicza cokolwiek, co jest p r z e j a w e m sacrum, ope­ rując pojęciem „hierofania", „coś, co o b j a w i a sacrum". Takie szerokie rozumienie f a k t u pod względem jego zasadniczej f u n k c j i — f u n k c j i h i e rofanicznej, umożliwia r o z p a t r y w a n i e i o d k r y w a n i e wszechzwiązku p o ­ między szeregiem t a k o d m i e n n y c h od siebie s t r u k t u r a l n i e faktów i d o k u ­ mentów r e l i g i j n y c h . Zarówno ważny jest t u t e k s t m i t u , przesąd, gest l i t u r g i c z n y , działanie techniczne otoczone obrzędem, rytuał, w i z e r u n k i , słowa m o d l i t w y i zaklęcia, a r c h i t e k t u r a sakralna, m u z y k a i śpiew, szata kapłana, a m u l e t , w y r y t y na n i m s y m b o l , i t d . D l a poznania zjawiska religijnego, jego istoty, równie ważne są d o k t r y n a l n e , teologiczne ujęcia i d e i r e l i g i j n y c h , w y p r a c o w a n e przez e l i t y , j a k i wersje l u d o w e , a p o k r y ­ ficzne, niejasne, odbiegające od o r t o d o k s y j n y c h wykładni. Wszystkie one udzielają sobie wzajemnie światła, uczestnicząc w dających się w y ­ dzielić zespołach, odmianach, t y p a c h sakralności, przynależąc do różnych „systemów r e l i g i j n y c h " podnoszą różne znaczenia i sensy tego, co świę­ te. Wszystkie zanurzone w h i s t o r i i , będąc k o n k r e t n y m i h i s t o r y c z n y m i przykładami kształtowania się stosunku człowieka do świętości, mogą stać się p r z e d m i o t e m r o z p a t r y w a n i a i rozważania tego, co w n i c h h i s t o ­ ryczne, lokalne i tego, co u n i w e r s a l n e , p o d względem swojej otwartości hierofanicznej i kryptofaniczności, tego, co je d z i e l i i łączy). Wiersz t e n pozwala zasygnalizować i zrozumieć inne, obok już w y ­ m i e n i o n y c h , trudności i paradoksy charakteryzujące redukcję eidetycz­ na. J a k powiedzieliśmy, cechuje ją skierowanie u w a g i na mądrość, a j e d ­ nocześnie zmierza ona do „reaktywowania oczywistości". Z k o l e i o w o „reaktywowanie oczywistości i sensu" w y m a g a , j a k widzieliśmy, podję­ cia koniecznego t r u d u i wysiłku z m i a n y n a t u r a l n e g o nastawienia do świata, w y m a g a epoche. Byłyby więc mądrość, sens i oczywistość r e z u l ­ t a t e m jakiegoś nienaturalnego, sztucznego sposobu zachowania się i spoj­ rzenia? Cóż zatem byłyby w a r t e ? Wszystkie t e sprzeczności budzące n i e ­ pokój dadzą się usunąć, g d y p r z y p o m n i m y o owej nadwyżce filozoficz­ nej, odróżniającej podejście fenomenologiczne od naukowego, czy też uważanego za n a u k o w y , sposobu podejścia, a także to, co mówi wiersz o doświadczeniu poznawczym, iż jest ono i n t e g r a l n y m , n i e p o d z i e l n y m a k t e m d u c h o w y m . W potocznej świadomości, opiniach i odczuciach czę­ stokroć podkreśla się ową nienaturalność p o s t a w y filozofa i poety względem świata, cechujący i c h b r a k zmysłu praktycznego, i c h życie na opak. W potocznej świadomości filozof i poeta n i e z b y t mocno stą­ pają po ziemi. M o t y w b r a k u zadomowienia w świecie staje się w w i e r ­ szu naczelną zasadą i postulatem. O d niego zaczyna się Wstęp (Eingang), wejście do Księgi obrazów, do świata doświadczenia poetyckiego. To od porzucenia d o m u , wszystkiego, co się zna, rozpoczyna się możliwość „zobaczenia d r z e w a " w całym jego wszechzwiązku ze światem, słowem,. �O NIEKTÓRYCH ZASTOSOWANIACH METODY FENOMENOLOGICZNEJ 41 sensem. O podobnej zasadzie w sferze doświadczenia poznawczego mówią Jung i mistrz refleksji, Kierkegaard: „Refleksji raczej jako n i e należy postawę. t u rozumieć Refleksja w o b e c prawidłowości n a t u r y . Z g o d n i e chylenie) w ralnego, nim, jako a k t u wyłącznie jest zastrzeżeniem, jakie intelektualnego, ludzka wolność ze z n a c z e n i e m słowa r e f l e x i o refleksji chodzi o akt duchowy w przeciwieństwie lecz zgłasza (odgięcie, o d ­ do p r o c e s u natu­ a m i a n o w i c i e o z a t r z y m a n i e się p r z y postrzeżeniu, z a s t a n o w i e n i e się n a d stworzenie rozprawę. sobie Refleksję jego o b r a z u , więc należy n o w e g o s t o p n i a świadomości" „Mało się w i e r z y w 4 5 jako się do niego i krytyczną a k t zmierzający do z nim osiągnięcia (С. K . Jung). d u c h a , a przecież t a k i wysiłek o to, a b y to n i e był jednostronny necessźtas t y m więcej jest obecna, odniesienie rozumieć rezultat, duro budzi zależy od d u c h a , c h o d z i necessitas, wątpliwości a normalność i m bardziej wysiłku. się c h c e j e d n a k myśleć, że z i m n a , j a ł o w a konieczność m u s i być o b e c n a w ta Jeśli takim wysiłku, t y m s a m y m się s t w i e r d z a , że n i k t n i e może przeżyć śmierci, z a n i m n a ­ p r a w d ę n i e u m r z e , co z d a j e m i się g r u b y m materializmem" 4 8 (S. K i e r k e g a a r d ) . Powiedzieliśmy, że to jest wiersz o „zobaczeniu d r z e w a " , ale możemy zaraz spojrzeć nań jako n a wstęp — w jego wprowadzającej f u n k c j i do następnych obrazów t e j księgi, w t e d y jest t o wiersz o t y m , j a k czytać następne obrazy, następne p r z e d m i o t y . Zobaczenie d r z e w a można więc ująć przez chwilę w jego f u n k c j i m e t a f o r y c z n e j , a wezwanie poety o d ­ nieść j a k o wezwanie do podobnego spojrzenia na inne p r z e d m i o t y . (Po­ dobną refleksją można objąć i z p o d o b n y m n a s t a w i e n i e m spojrzeć na p r z e d m i o t y znajdujące się w zasięgu zainteresowań etnografa, t a k i e j a k praca, podział i wartościowanie czasu — czas święta i czas dnia p o ­ wszedniego, stosunek do świata p r z y r o d y , do ziemi, do l u d z i , uczucio­ wość, miłość, wrażliwość estetyczna, rzeczywistość świata baśni i f a n ­ t a z j i i rzeczywistość świata realnego w kręgu t r a d y c y j n e j k u l t u r y itd.). W każdym p r z y p a d k u idzie o to, b y spojrzeć na każde zagadnienie z rów­ ną wrażliwością i świeżością spojrzenia, zawierzającą własnym doświad­ czeniom, obserwacjom, nasuwającym się i n t u i c j o m i pomysłom, u c h y ­ lając całą wiedzę, znane i w y p o w i e d z i a n e p r a w d y na te t e m a t y . T a k j a k w wierszu k o n k r e t n e , zmysłowe zobaczenie drzewa odkryło pole do r e f l e k s j i , odkryło świat, słowo i sens w i c h wszechzwiązku, p o n o w n i e stać się może, g d y na wszystkie te zagadnienia spojrzy się z nastawie­ n i e m od-twarzania, doświadczania „po raz p i e r w s z y " , o którym mówi p o l s k i poeta: „co dzień o d n a w i a m s p o j r z e n i e co dzień n a r a s t a mój d o t y k łaskotany bliskością t y l u r z e c z y " (Z. C . G . J u n g , Archetypy k o p i u k , W a r s z a w a 1976, s. 184. 4 5 K K i e r k e g a a r d , Z. H e r b e r t , 1973, s. 10. 4 7 Bójaźń Trzy i symbole, i drżenie, wiersze Herbert) pisma wybrał 4 7 i przełożył Jerzy Pro- s. 46. z pamięci, Bibl. Lit. XXX-lecia, Warszawa �42 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ G d y weźmiemy p o d uwagę dążenie do p r e c y z j i słowa, od którego zaczęliśmy snuć nasze porównanie pomiędzy fenomenologią a poezją, a także w świetle tego, co spotkaliśmy już wewnątrz wiersza Rilkego p r z y przechodzeniu do sfery eidetycznej, stanie się zrozumiałe, bliższe p r a w d y , wierniejsze jeszcze bardziej l a p i d a r n e sformułowanie, jakie z n a j ­ d u j e m y w w i e r s z u innego poety, które w swej prostocie i realizmie nie u k r y w a całego patosu, grozy i u r o k u , związanych z t a k i m przedsięwzię­ ciem, gdzie doświadczenie poetyckie nazwane jest „odchodzeniem od zmysłów do słowa" . G d y p a t r z y m y na wiersz Rilkego j a k o na wstęp i w p r o w a d z e n i e do całego c y k l u obrazów, o t w i e r a się przed n a m i rów­ nież nieskończoność znaczeniowa. W zależności od k o n t e k s t u r o z p a t r y ­ w a n i a dających się wydzielić w t y m w i e r s z u wątków, tematów, obrazów w świetle i n n y c h utworów i c y k l i o d k r y w a się t u nieskończona, n i e w y c z e r p y w a l n a głębia znaczeniowa. A l e n a w e t bez drobiazgowego odwoły­ w a n i a się do t y c h w s z y s t k i c h miejsc w poezji R. M . Rilkego — gdzie występują i wzajemnie oświetlają się wątki i t e m a t y „odwykania od d o m u " (ziemi), „starego p r o g u " , czy też „podnoszenia d r z e w a " („wzbiło się drzewo. O, czyste wzniesienie /О Orfej śpiewa! Wzniosłe drzewo w u c h u ! " — T a k zaczyna się p i e r w s z y wiersz o schodzącym w krainę cieni i rzucającym w y z w a n i e śmierci Orfeuszu, otwierający c y k l Sonetów do Orfeusza) — n a podstawie samego wiersza możemy dojść do jednego z najgłębszych jego znaczeń. Jest t o wiersz ukazujący u n i w e r ­ salną, ponadczasową, ostateczną sytuację człowieka. O u n i w e r s a l i z m i e i ponadczasowości przesądza specyficzny rodzaj użytej apostrofy, od której wiersz bierze swój początek. Użyty t u z w r o t „Ktokolwiek jesteś", powtórzony parę wersów dalej podkreśla ów p o n a d ­ czasowy c h a r a k t e r zawartego t u doświadczenia. E f e k t t e n wzmacnia poszerzone o „ktokolwiek" zwrócenie się w d r u g i e j osobie, t a k j a k t o rzecz ma się w r o z m o w i e z kimś b l i s k i m , i t a k j a k w r o z m o w i e z b l i s k i m T y sprawia, iż cały wiersz staje się dialogiem. (Cały pisany jest w d r u ­ giej osobie). Ta dialogiczną tonacja organizuje całość wiersza i panuje nad n i m t a k dalece, iż umykają i unieważniają się w o w y m zwróceniu się do T y t a k odmienne od siebie f o r m y i m p e r a t y w n a i opisowa, w któ­ r y c h wiersz t e n został napisany, łagodnie przechodząc jedna w drugą i użyczając jedna d r u g i e j s w y c h cech: stanowczej postulatywności i obiek­ t y w i z m u . To dialogowe zwrócenie się do Ty, które nie wiadomo, czy nie jest immanentną cechą wszelkiej poezji i każdego zapisu p o e t y c k i e ­ go, niezależnie od zastosowanych środków, k o n k r e t n i e w t y m wierszu p r o w a d z i do tego, iż nieważny n a w e t jest f a k t , że m a m y t u do czynienia z jedną osobą mówiącą, z jedną stroną dialogu. Zwrócenie się do T y ustanawia i określa specyficzną jedność czasu. Z w r o t „Ktokolwiek jesteś" 48 4 4 W. T k a c z u k , Skrzydło liścia, I s k r y 1970. �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 43 przerzuca pomost ponad czasem dzielącym poetę, podmiot l i r y c z n y i o d ­ biorcę, ustalając pomiędzy n i m i , czy też doprowadzając do świadomości szczególnego r o d z a j u więź ontologiczną. Analizując t e n wiersz powyżej mówiliśmy o k o l e j n y c h etapach, następujących po sobie wątkach f a b u ­ l a r n y c h , a przecież cały wiersz zapisany jest i dzieje się w j e d n y m cza­ sie teraźniejszym, zarówno g r a m a t y c z n y m , j a k i p o e t y c k i m tempus p r a sens. O w a dialogiczna tonacja sprawia, iż odczytywanie wiersza za każ­ d y m razem, w każdym czasie h i s t o r y c z n y m , mieści w sobie możliwość niewyczerpanego i nieskończonego odnawiania, r e a k t u a l i z o w a n i a ze szcze­ gólnym napięciem zawartego w n i m doświadczenia. Ponadczasowość z w r o t u „Ktokolwiek jesteś" p r z y p o m i n a t y p apostrofy, s p o t y k a n y w po­ ezji wędrującego W a l t a W i t h m a n a , któremu to r o d z a j o w i apostrofy poświęcił uwagę i zgromadził szereg przykładów (zacytujemy t u jeden z nich) J . L . Borges w swojej Notatce na temat WaZta Withmana : 49 Pełen życia t e r a z , spoisty, w i d z i a l n y J a w c z t e r d z i e s t y m r o k u życia, w osiemdziesiątym t r z e c i m r o k u Stanów. D o kogoś, z a w i e k l u t a z a w i e l e w i e k ó w , D o c i e b i e j e s z c z e nienarodzonego, s z u k a m Cię. K i e d y to c z y t a s z , j a , który byłem w i d z i a l n y , j e s t e m staję się n i e w i d z i a l n y . T e r a z to t y , spoisty w i d z i a l n y p r z e c z u w a s z moje w i e r s z e i s z u k a s z m n i e , Myśląc, j a k i byłbyś szczęśliwy, g d y b y m mógł być z Tobą i stać się t w o i m t o w a r z y s z e m , Bądź t a k szczęśliwy, j a k b y m był z Tobą (nie bądź zbyt p e w i e n , c z y n i e j e s t e m t e r a z z Tobą). Omawiając t e n t y p apostrofy i wskazując na analogiczne przykłady zastosowania tego rodzaju zwrotów w e wcześniejszej poezji anglosaskiej, Borges pominął m i l c z e n i e m p e w i e n szczególny rodzaj poezji, w którym m a m y do czynienia z p o d o b n y m i k o n s e k w e n c j a m i w s t r u k t u r z e czaso­ w e j i ontologicznej, z t y m co nazwaliśmy dialogiczna tonacją, z tego samego rodzaju z w r o t e m , co użyta w w i e r s z u Rilkego apostrofa „ K t o ­ k o l w i e k jesteś". N a s u w a się t u m i a n o w i c i e na myśl epitafialna poezja nagrobna ze s w o i m „Byłem k i m jesteś, jesteś k i m byłem, jestem k i m będziesz". Idąc t y m t r o p e m jesteśmy w stanie dojrzeć nie t y l k o p o n a d ­ czasowość i u n i w e r s a l i z m zwartego i opisanego w e Wstępie doświad­ czenia, ale również tę jedną z najgłębszych w a r s t w znaczeniowych w i e r ­ sza, ukazującą ponadczasową, uniwersalną, ostateczną sytuację człowie­ k a i wszelkiego doświadczenia ludzkiego. Znaczenia tego nie możemy pominąć, gdyż jest to również wiersz o przeżywaniu śmierci. Bez niego 49 J . L. B o r g e s , Notatka na temat Walta Withmana, kład A n d r z e j S o b o l - J u r c z y k o w s k i . Tłum. w i e r s z y E . P e t r a j t i s . „Poezja", 1977, p r z e ­ �44 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ nie sposób zdać w pełni relację z podniesionego przez nas podobieństwa pomiędzy doświadczeniem p o e t y c k i m a r o z u m i e n i e m doświadczenia p o ­ znawczego w ujęciu fenomenologicznym. Wątek t e n podjęły, rozwijały i akcentowały późniejsze o d m i a n y fenomenologii egzystencji. Bez niego też t r u d n o b y zrozumieć w pełni owo znamienne zdanie Sartre'a o H u s s e r l u : „Husserl przywrócił światu grozę i u r o k " . Co zatem sprawia, iż możemy powiedzieć, że jest to zarazem wiersz o przeżywaniu śmierci. P r z y p i e r w s z y m c z y t a n i u Wstępu, który nazwaliśmy w i e r s z e m o zoba­ czeniu drzewa, n i c nie wskazuje na to, iż byłby t o wiersz w j a k i k o l w i e k sposób mówiący o śmierci. Dopiero po bliższym uświadomieniu sobie utożsamienia drzewa = świata = słowa muszą budzić niepokój ostatnie w e r s y : „ I w miarę j a k sens jego obejmujesz, oczy t w e czule odłączają się od niego". N i e jest t o j e d n a k w żaden sposób wiersz pesymistyczny, wiersz o zwycięstwie śmierci. N i e kończy się martwą kropką, lecz p o ­ zostaje o t w a r t y . Bliższa, bardziej drobiazgowa i subtelna analiza, zwła­ szcza b u d o w y wiersza, d l a której n i e m a t u miejsca, pozwoliłaby p o k a ­ zać, w j a k i sposób jest t o wiersz o c z y s t y m r u c h u , o przechodzeniu przez kolejne obrazy, o c z y s t y m r u c h u dokonującym się pod powierzchnią obrazów. Cały wiersz z b u d o w a n y jest z ciągłego zakładania i p o n o w ­ nego znoszenia tego, co założone, cały z b u d o w a n y jest ze s t o p n i o w y c h tez i antytez wewnątrz w y d z i e l o n y c h przez nas t r z e c h części I , I I , I I I , które nazwaliśmy sytuacją wyjścia, sytuacją graniczną i sytuacją przejś­ cia do sfery istoty. Dokonujący się r u c h w o w y m odłączeniu się od k o • l e j n y c h obrazów — od porzucenia d o m u do podniesienia drzewa, od drzewa — do świata — od świata do słowa, od słowa do sensu p r z y p o ­ m i n a pod t y m względem to, co w r e d u k c j i eidetycznej Husserla jest s t o p n i o w y m oczyszczaniem świadomości, osiąganiem czystej świadomości. W t y m podobieństwie wiersz t e n jest i n i e jest w i e r s z e m o śmierci. Możemy t y l k o powiedzieć, że jest właśnie w i e r s z e m o odchodzeniu od zmysłów do słowa, od słowa do niewysłowionego i jako t a k i posiada swoją czwartą nienapisaną część. Cały jest wstępem i w p r o w a d z e n i e m do tego, co niewysłowione. S p r a w i a t o n i e t y l k o f a k t , iż cały wiersz pozostaje o t w a r t y , niezakończony, ale również i to, że g d y weźmiemy pod uwagę ową zasadę rządzącą wierszem, to zobaczymy j a k w w y d z i e ­ lonej przez nas części I I I powraca t a sama „sytuacja wyjścia", co w I części ( I : porzucenie d o m u , u w a l n i a n i e się oczu od p r o g u — I I I : „oczy t w e czule odłączają się od niego..."). W zakończeniu odzywa się t u początek. I t a k , j a k po I części (po porzuceniu d o m u , u w o l n i e n i u się oczu od progu) następuje część I I (zobaczenie drzewa, świata, słowa), t a k po części I I I , która jest końcem wiersza (gdzie znów „oczy czule odłączają się od niego...") spodziewać się należy kolejnego początku. Wiersz nie t y l k o w swojej b u d o w i e realizuje formułę, ale i odsłania d l a świadomości tę prawdę, iż początek jest końcem, koniec jest począt- �O NIEKTÓRYCH Z A S T O S O W A N I A C H METODY FENOMENOLOGICZNEJ 45 k i e m . Dlatego też możemy powiedzieć, że wiersz t e n jest w i e r s z e m o „jest" i „nie j e s t " śmierci. Rozpatrując m o t y w d r z e w a w świetle u t w o ­ rów i c y k l i w i e r s z y Rilkego moglibyśmy w sposób bardziej p r z e k o n y ­ wający wykazać, j a k opisane w n i m czyste doświadczenie poetyckie jest również przezwyciężaniem i p o k o n y w a n i e m śmierci. Moglibyśmy w s k a ­ zać na to, co podkreśla M . J a s t r u n , „Rilke w b r e w pozorom jest piewcą istnienia. I s t n i e n i a , które obejmuje również śmierć jako jeden z w a ­ runków ziemskiego b y t u , wiecznej m e t a m o r f o z y " . To przecież w za­ kończeniu pierwszej Elegii Duinejskiej padają owe znamienne słowa poety: 5 0 51 „Czyż jest n a pierwsza darmo nieśmiała legenda, muzyka że w t r e n a c h po L i n o s i e przemogła drętwą martwotę [...] t a , która dziś n a s p o r y w a , p o c i e s z a w s p o m a g a . " (a w „pomyślanych jako epitafia d l a W e r y Ouckama K n o o p " Sonetach, do Orfeusza — bodźcem do i c h powstania była śmierć młodej d z i e w ­ czyny) „śpiew t o i s t n i e n i e " . Bez dotarcia do t e j najgłębszej sfery znaczeniowej Wstępu nasze porównanie fenomenologii do poezji nie byłoby pełne. Istnieją b o w i e m wątpliwości — podnoszone częstokroć przez krytyków fenomenologii — w j a k i m s t o p n i u zadania, które fenomenologia stawia sobie, są możliwe do spełnienia, i w j a k i e j mierze cele, które w i d z i przed sobą, są do osiągnięcia. Czy cele te i zadania n i e przekraczają granic rozsądku, czy są sensowne. W j a k i m s t o p n i u jest możliwe owo dochodzenie do „po raz p i e r w s z y " rzeczy, przedmiotów poznania, czy też mówiąc słowami n a ­ szego porównania: czy możliwa jest owa poezja niemetaforyczna i p r e ­ zentacja p r z e d m i o t u w strefie, w j a k i e j się go poznaje, t z n . m . i n . w j a ­ k i e j mierze jest możliwe zachowanie ciągłości pomiędzy przeżyciem a rzeczywistością, czy nie grozi ono zagubieniem się w s u b i e k t y w i z m i e ; czy owo dążenie do p r e c y z j i słowa, owo „odchodzenie od zmysłów do słowa" — zgodnie z t y m , co podpowiada t u pewne idiomatyczne r o z u 52 N a i n n y m m i e j s c u R i l k e odsłania tę samą p r a w d ę , w której moglibyśmy szukać k l u c z a do z r o z u m i e n i a z a s a d y i formuły, w e d l e której Wstęp został n a p i ­ sany: 5 0 „Pragnij metamorfozy. O zachwyć się płomieniem, gdzie u m y k a c i r z e c z , co się p y s z n i z p r z e m i e n n e j n a t u r y [...] K t o się j a k światło r o z l e w a tego p o z n a j e p o z n a n i e i w z a c h w y c i e p r o w a d z i p r z e z pogodę s t w o r z e n i a co często początkiem kończy i końcem z a c z y n a swój kształt". R . M . R i l k e , Poezje wybrane, K r a k ó w 1974, tłum. M . J a s t r u n . 51 Tamże, 5 2 P o r . Sonety posłowie M . J a s t r u n a , s. 498. do Orfeusza, s. I , I I I , I X . go �46 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ mienie — nie p r o w a d z i do swego rodzaju obłędu językowego i e t y m o ­ logicznego (ten o s t a t n i zarzut d o t y k a najczęściej filozoficznych r o z p r a w Heideggera), w j a k i m s t o p n i u owa postawa fenomenologiczna nie p r o ­ w a d z i do oderwania się od świata, od rzeczywistości i nie wiedzie do nadmiernego estetyzowania, czy t a k a postawa na gruncie f i l o z o f i c z n y m może być i m p u l s e m d l a wartościowych p r o p o z y c j i i koncepcji etycz­ nych? Są to p y t a n i a nie obojętne chyba również d l a a n t r o p o l o g i i , której o s o b l i w y m p r z e d m i o t e m poznania jest człowiek, krąg życia ludzkiego manifestujący się w r o z m a i t y c h w y t w o r a c h k u l t u r y . N i e uprzedzając odpowiedzi, które wyłonią się w części p r a c y dotyczącej fenomenolo­ gicznych badań n a d istotą s y m b o l u , r e l i g i i i k u l t u r y , m u s i m y poprzestać na t y c h , które częściowo już t u padły, i na t e j , której udziela Wstęp oraz w y b r a n a przez nas przykładowo poezja Rilkego, w której doświad­ czenie poznawcze t a k głęboko splecione jest z doświadczeniem śmierci: „Jesteśmy t u może t y l k o po to, b y powiedzieć: d o m , most, studnia, b r a ­ ma, dzbanek, owocowe drzewo, okno — najwyżej: k o l u m n a , wieża [...] A l e powiedzieć, zrozum, o, powiedzieć t a k , j a k n a w e t s a m y m rzeczom nie marzyło się n i g d y " . T y l k o n a gruncie ustawicznej świadomości oporu, j a k i stawia to, co niewysłowione, t y l k o w m r o k u owej ostatecznej, ponadczasowej, u n i w e r s a l n e j s y t u a c j i człowieka jesteśmy w stanie zrozumieć wagę odpo­ w i e d z i wobec w s z y s t k i c h t y c h wątpliwości, j a k i e j udziela fenomenologia w s w y c h próbach. Użyjmy t u raz jeszcze słów Rilkego: „Wysławiać pomimo... A j e d n a k wysławiać (dennoch preisen)". Zbigniew Benedyktowicz ON S O M E A S P E C T S O F P H E N O M E N O L O G I C A L METHOD A P P L I E D IN S T U D I E S ON S Y M B O L , R E L I G I O N AND CULTCJRE Part I S u m m a r y T h e t e x t p r e s e n t e d is t h e f i r s t p a r t of t h e s t u d y b y Z . B e n e d y k t o w i c z w i t h a p p l i c a t i o n of p h e n o m e n o l o g i c a l dealing m e t h o d to r e s e a r c h e s of s y m b o l , r e l i g i o n a n d c u l t u r e . ( C l a s s i c s of t h i s a p p r o a c h a r e C . G . J u n g , R . Otto, M . E l i a d e . G . v a n d e r Leeuw). T h i s p a r t of Z. B e n e d y k t o w i c z ' s s t u d y p r e s e n t s t h e h i s t o r i c a l - p h i l o s o p h i c background r e f l e c t i n g t h e essence of p h e n o m e n o l o g i c a l is here phenomenology a specific approach of Edmund to the w o r l d and psychologism approach. Departing interpreted by Roman to the p o l e m i c of E d m u n d H u s s e r l a n d h i s opposition against point Ingarden a n d a s p e c i f i c t e c h n i q u e s of l a n g u a g e s e n t i n g r e s u l t s of r e s e a r c h - R e f e r r i n g positivism Husserl contemporary as in pre­ against philosopy a n d for a c t i v e p h i l o s o p h i z i n g , t h e a u t h o r e m p h a s i z e s t h a t p h e n o m e n o l o g y , u s u a l l y considered between as a method, contains a philosophical surplus. Here is a s i m i l a r i t y p h e n o m e n o l o g y a n d some o l d e r a t t e m p t s of b u i l d i n g of p h i l o s o p h y based �O on NIEKTÓRYCH ZASTOSOWANIACH intuition (Descartes, ditions St. Augustin) e m p h a s i z i n g the v a r i e t y of reason", "order of METODY as well as FENOMENOLOGICZNEJ some epistemological other philosophical experience h e a r t " , " t h e m a t h e m a t i c a l sense a n d 47 tra­ (Pascal, "order natural acumen") of which c a n n o t be r e d u c e d to o n l y one t y p e of e x p e r i e n c e . T h e v a l u e of e x p e r i e n c e is h e r e understood of not i n a n a r r o w p s y c h o l o g i c a l - e m p i r i c a l sense b u t concentrating attention i n experience wisdom (this i s t r a d i t i o n , e s p e c i a l l y i n t h e books this reason phenomenology evident as a m e t h o d i c i n the Old act Testament of E c c l e s i a s t e s a n d E c c l e s i a s t i c u s ) . F o r i s r a t h e r c o n s i d e r i n g t h e e s s e n c e of m a t t e r t h a n prov­ i n g of s o m e t h i n g . I t ' s t a s k is not to b u i l d up d e f i n i t i o n s but to d e m o n s t r a t e how an object exists; it searches "what" through "how" of the given object. T h e a u t h o r r e f e r s to t h e d i s p u t e c o n c e r n i n g t h e s c i e n t i f i c c h a r a c t e r of graphy (two ethno­ v a r i o u s t e n d e n c i e s : c l a s s i f i c a t i o n of s c i e n c e as e x a c t s c i e n c e s c a l l i n g for l e g i t i m a t i o n i n n a t u r a l s c i e n c e s a n d s c i e n c e s of a r t s a n d l e t t e r s r e l a t e d to a r t , or Dilthey's d i s t i n c t i o n of natural and humanistic sciences). I n the author emphasizes the tendency i n phenomenology v o t e d c a r e for l a n g u a g e ; for this reference precision and its t h i s is c h a r a c t e r i s t i c of v a r i o u s types of T h i s t e n d e n c y to p r e c i s i o n w e f i n d i n the t e x t s to E d m u n d H u s s e r l on phenomenology", and language then i n phenomenology (Heidegger, M e r l a u dealing w i t h phenomenology ing", Pascal "Man phenomenology help Ponty) without some as w e l l God", "Man common periences i n the phenomenology with as i n writings God"); the "pure experience, existence of philosophers of f a i t h ( K i e r k e g a a r d " E i t h e r or", " F e a r a n d of r e l i g i o n of R u d o l f to d i s c o v e r of e p i s t e m o l o g i c a l de­ phenomenology. last ones trembl­ precede the Otto, C a r l G u s t a v J u n g , M i r c e a E l i a d e , a n d marks in understanding the epistemological ex­ of H u s s e r l . T h e a u t h o r a n a l y s e s the a b o v e m e n t i o n e d t e x t s p a y i n g h i s a t t e n t i o n to stages of t h e p h e n o m e n o l o g i c a l well as of cause and given phenomenon nomenology different procedure effect, then (epoché, of etc.) I n t h i s w a y s u s p e n s i o n of p r o b l e m explanations i t m i g h t be reducing from approach of sciences based on f o r m a l i z e d it a l s o doesn't K i e r k e g a a r d i n his opposition is a n and demonstrate experience. To a n a l y s i s of a p o e m by R a i n e r M a r i a in the view of the models scien­ is e x p e r i e n c e a n d w o r d . to t h e c o n c l u s i o n t h a t t h e r e poetical phe­ Phenome­ use is l e s s m e t a p h o r i c t h a n e x a c t A l l t h e s e motifs a s w e l l as a s i m i l a r i t y of p h e n o m e n o l o g y dition, especially expressed by as the completely positivistic traditions. languages; nor schemes. F o r this reason phenomenology ces. T h e o n l y tool of p h e n o m e n o l o g y on of clearly demonstrated that is a i m i n g at a t y p e of p r e c i s i o n a n d e x a c t e n e s s w h i c h is nology doesn't put i t s hope represents true-false, the essence analogy between this phenomenological observation Rilke. T h i s poem author the purest and romantic t r a ­ against Hegel the author lead approach gives an u n d e r the title " E i n g a n g " type of non-metaphoric and d i a l o g i c a l poetry. T r a n s l a t e d by Zbigniew Benedyktowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d072f5cef66a3816a95e9388256d2dd.pdf f249872e7caf9df4233bdcc98392f9a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1045 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:960 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A I N S T Y T U T AKADEMIA H I S T O R I I K U L T U R Y NAUK M A T E R I A L N E J ETNOGRAFIA POLSKA XXIV Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1980 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , A N N A K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA A d r e s R e d a k c j i : 00-140 W A R S Z A W A , u l . Świerczewskiego 105 Okładkę projektowa! Edward Kostka R e d a k t o r Z y t a Kwiecińska R e d a k t o r t e c h n i c z n y D a n u t a Kołomańska © Copyright by Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Printed Wydawnictwo. Wroclaw in Poland Zakład Narodowy Im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1980. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 13,90, ark. druk. 11,50, ark. A -15. Druk. sat. k l . IV, 70 g, 70 X 100. Oddano do składania 31 I I I 1980. Podpisano do druku 10 I X 1980. Druk ukończono we wrześniu 1980. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 2217/80. B-8. Cena zł 55.— t 1980 �S P I S TREŚCI ARTYKUŁY Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z — O niektórych z a s t o s o w a n i a c h m e t o d y f e n o ­ m e n o l o g i c z n e j w s t u d i a c h n a d religią, s y m b o l e m i kulturą. Część I . S t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m 9 46 R y s z a r d T o m i c k i — L u d o w e m i t y "o s t w o r z e n i u człowieka. Z b a d a ń n a d s y n k r e t y z m e m m i t o l o g i c z n y m w E u r o p i e W s c h o d n i e j i Południowej o r a z w A z j i Północnej 49 S t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m Jolanta K o w a l s k a — Pojmowanie tacji negatywnej 118 tańca. U w a g i n a temat źródeł kono­ 121 S t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m Janusz B o h d a n o w i c z , Wiesława S o k o ł ó w n a 137 — Etnograficzne prace atlasowe w Europie 139 S t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m 158 STUDIA I Urszula Łydkowska-Sowina teczne w świetle — średniowiecznych MATERIAŁY Ludowe kazań obrzędy i statutów i zwyczaje synodalnych świą­ . . S t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m 159 172 KRONIKA Ośrodki e t n o g r a f i c z n e w P r a d z e — Krystyna Kwaśniewicz, Danuta Tylkowa Z zagadnień e t n o g r a f i i rumuńskiej. B a d a n i a k u l t u r y l u d o w e j r e g i o n u V i l c e a — Zofia Szromba-Rysowa S y m p o z j u m „ Z a b y t k o w y zespół u r b a n i s t y c z n o - a r c h i t e k t o n i c z n y i k u l t u r a r o ­ b o t n i c z a Ż y r a r d o w a " — Andrzej Stawarz 173 179 182 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Збигаев Бенедыктович — О некоторых видах применения феноменологического метода в исследованиях религии, символа и культуры. Часть I 9 Резюме на английском языке 46 Рышард Т о м и ц к и — Народные мифы о сотворении человека. Из исследований мифоло­ гического синкретизма в Восточной и Южной Европе и в Северной Азии . . Резюме на английском языке Йолянта К о в а л ь с к а Резюме на 49 118 — Понимание пляски. Заметки по отрицательной коннотации английском языке 121 137 Януш Б о г д а н о в и ч , Веслава С о к о л — Этнографические атласные работы в Европе Резюме на английском языке 139 158 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Уршуля Л ы д к о в с к а - С о в и н а — Народные праздничные обряды и обычаи в свете средневековых проповедей и синодальных статутов 159 Резюме на английском языке 172 ХРОНИКА Этнографические центры в Праге — Крыстына Квасьневич, Данута Тыльковска . . 173 Из вопросов румынской этнографии. Исследования народной культуры района Вильцеа — София Шромба-Рысова 179 Симпозиум „Исторический урбанистически-архитектурный ансамбль и рабочая куль­ тура Жирардова" — Анджей Ставаж 182 �T A B L E OF C O N T E N T S PAPERS Zbigniew B e n e d y k l o w i c z — O n Some Aspects of Phenomenological M e t h o d A p p l i e d i n S t u d i e s on S y m b o l , R e l i g i o n a n d C u l t u r e . P a r t I . Summary in English R y s z a r d T o m i c k i — F o l k M y t h s about t h e C r e a t i o n of M a n . R e s e a r c h on Mythological Syncretism in Eastern and Southern Europe and i n North­ ern Asia Summary in English Jolanta K o w a l s k a — 9 46 49 118 The understanding of D a n c e . R e m a r k s a s t h e S o u r c e s of N e g a t i v e C o n n o t a t i o n s Summary in English Janusz B o h d a n o w i c z , Wiesława S o k o ł ó w n a in Europe Summary in English STUDIES AND Urszula Ł y d k o w s k a - S o w i n a Regards 121 137 — Ethnographic Atlases 139 158 MATERIALS — F o l k Ceremonies and Festival Customs i n t h e L i g h t of M e d i e v a l S e r m o n s a n d S y n o d i c a l S t a t u t e s Summary in English 159 172 CHRONICLE Ethnographical Institutions in Prague — Krystyna Kwaśniewicz, Danuta Tylkowa R u m u n i a E t h n o g r a p h y . R e s e a r c h on the folk C u l t u r e of the V i l c e a R e g i o n — 173 Zofia Szromba-Rysowa S y m p o s i u m on „The o l d u r b a n i s t i c a n d a r c h i t e c t o n i c c o m p l e x of t h e T o w n Ż y r a r d ó w a n d t h e C u l t u r e of t h e W o r k e r s of t h i s T o w n " — Andrzej Stawarz 179 182 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d30131ad834be95c16d01a2374bdf74.pdf 477dbce328598458d43a8cd69d6d68b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1048 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:963 Title A name given to the resource Pojmowanie tańca. Uwagi na temat źródeł konotacji negatywnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.121-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V z. 2 I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA UWAGI POJMOWANIE TANCA. N A T E M A T ŹRÓDEŁ K O N O T A C J I „Ale, mój człowieku ry NEGATYWNEJ drogi, naukowo t a k dobrze co myśleć o tobie, wykształconym, obznajmiony jest z któ­ filo­ zofią, a który odwrócił się od s z l a c h e t n e j nauki i wyrzekł obcowania ze starymi mędrcami po to, b y mieć u s z y pełne m u ­ zyki i oczy eunucha, nych gestów Rodopy napawać który [...] widokiem jakiegoś z a pomocą wyuzda­ g r a role Fedry, Partenopy, i l i c z n y c h i n n y c h nierządnic sta­ rożytności." L u k i a n z S a m o s a t e , Dialog o tańcu * Opinia o tańcu i jego z w o l e n n i k a c h , w y p o w i a d a n a w Dialogu u s t a m i i c h k r y t y k a i opozycjonisty, K r a t o n a , znajdzie zdumiewająco żywotną kontynuację w o p i n i a c h i ocenach tańca, j a k i e egzystują współcześnie * L u k i a n [Lukianos] Działał początkowo jako ok. 120-180 r.n.e., s a t y r y k g r e c k i z S a m o s a t e w płn. S y r i i . sądowy obrońca i popisowy mówca. P r z y p i s u j e m u się s t w o r z e n i e n o w e g o g a t u n k u l i t e r a c k i e g o — s a t y r y c z n e g o d i a l o g u . D o czasów w s p ó ł ­ c z e s n y c h zachowało się ok. 80 jego u t w o r ó w o t e m a t y c e h i s t o r y c z n e j , f i l o z o f i c z n e j , etycznej, Oto religijnej, literackiej, a także co o jego działalności p i s z e L u d w i k jednak zjawiskiem w greckiej ćwiczenia retoryczne Piotrowicz: l i t e r a t u r z e z a czasów i mowy popisowe. „Najcharakterystyczniejszym cesarstwa był ruch zwany drugą sofistyką. P r z e d s t a w i c i e l e tego k i e r u n k u upodabniając się do sofistów V przed C h r y s t u s e m , którzy p i e r w s i greckie kraje popisując podnieśli z n a c z e n i e k u n s z t u słowa, się błyskotliwą, n a oczarowanie pełnie n i e o m a l treści pozbawioną w y m o w ą . stał L u k i a n z S a m o s a t y , pod jącą który biczem [...] ostrej W w cudotwórców słuchaczy, a l e z u ­ o p o z y c j i do tego k i e r u n k u satyry w hasłami jasności i niezależności myśli, wybujałości się zabobonność, w i a r ę uszu formie w. przebiegali [...] dialogu zwalczał swojego w i e k u : wzmaga­ i proroków, oszukańczy mistycyzm różnych związków r e l i g i j n y c h , próżność i obłudę k a z n o d z i e i moralności itp. Z w y ­ cięstwo n i e było j e d n a k jego udziałem. Obniżenie siły twórczej w życiu umysło­ w y m n i e dało się zwalczyć s z y d e r s t w e m , p r z e c i w n i e , czyniło d a l s z e postępy, a pod powłoką wyszukańczych L. P i o t r o w i c z , s z a w a 1934, s. 744. Dzieje frazesów Rzymskie, r e t o r y c z n y c h kryła [w:] Wielka się b e z n a d z i e j n a historia powszechna, pustka..." t. 3, W a r ­ �122 JOLANTA KOWALSKA w powszechnej świadomości. C h a r a k t e r y z u j e ją tendencja do negacji i potępienia zjawiska z p r z y c z y n n a t u r y moralno-estetycznej, p r z y j e d n o ­ czesnej n i m fascynacji podobnej t e j , z jaką sięga się po zakazaną książkę, powraca spojrzeniem do rzeczy szokującej brzydotą bądź oryginalnością, inaczej mówiąc — grzesznej fascynacji s m a k i e m owocu zakazanego, o d ­ miennością. N a ślady obecności owej t e n d e n c j i p o j m o w a n i a tańca, b y ­ n a j m n i e j nie m a r g i n a l n e j , a raczej p r z e c i w n i e — wiodącej, t r a f i a m y w całej właściwie spuściźnie i n t e l e k t u a l n e j białego człowieka, ilekroć uwaga j e j twórców k i e r o w a n a bywała na p r z e d m i o t w i c h m n i e m a n i u t a k błahy, j a k taniec. Mówiąc o spuściźnie i n t e l e k t u a l n e j białego czło­ w i e k a m a m na myśli przede w s z y s t k i m t r z o n k u l t u r europejskich s k u ­ p i o n y c h wokół ideologii chrześcijańskiej i j e j śródziemnomorskiego r o ­ d o w o d u oraz t e k u l t u r y pozaeuropejskie, które uległy d o m i n a c j i owej ideologii identyfikując ją jako własną. Rozważania niniejsze zatem o d ­ nieść należy do obszaru p e n e t r a c j i określonego j w . , w w a r s t w i e l u d z k i e j zaś do g r u p y r z e c z y w i s t y c h owej spuścizny nosicieli, ograniczającej się n i e j e d n o k r o t n i e do g r u p wysoce e l i t a r n y c h , władnych wszakże, w d r o ­ dze takiego l u b innego m e c h a n i z m u nacisku, j a k i m dysponują, narzucić ideologię własną jako wiodącą, a co za t y m idzie narzucić również współ­ istniejące z nią systemy wartości, zespoły ocen i o p i n i i jako, p r z y n a j ­ m n i e j teoretycznie, wskaźnikowe. O w a zewnętrzność czy też naskórkowość l a n s o w a n y c h o p i n i i jest szczególnie widoczna w s y t u a c j i , g d y m a m y do czynienia z kulturą chłopską, funkcjonującą w łonie k u l t u r y ogólno­ narodowej, czy kulturą społeczeństwa p r y m i t y w n e g o , konfrontowaną właśnie z ową spuścizną intelektualną białego człowieka . 1 Wybór — w w y n i k u którego sięgamy po powstały w I I w . n.e. Dialog zestawiany z sytuacją współczesną, z pominięciem bądź t y l k o s y g n a l ­ n y m i u w a g a m i na t e m a t okresu wcześniejszego, poprzedzającego p o ­ wstanie Dialogu i okresu pośredniego, dzielącego owe d w a m o m e n t y h i s t o r i i podlegające naszej obserwacji — z d e t e r m i n o w a n y jest c h a r a k t e ­ ryzującym je szczególnego rodzaju układem stosunków społeczno-kult u r a l n y c h i równie szczególnymi f u n k c j a m i pełnionymi wówczas przez taniec. P r z y t y m cały wywód z a w a r t y w Dialogu, w którym o b y d w a j opozycjoniści operują dla udowodnienia swoich r a c j i t y m i s a m y m i , a b i e ­ gunowo różnie i n t e r p r e t o w a n y m i pojęciami: tańca szlachetnego, s z t u k i tanecznej, piękna, e s t e t y k i r u c h u tanecznego i przeżyć n i m wywoływa­ n y c h , zawiera k l a r o w n y obraz s y t u a c j i tańca w poświęconej m u r e f l e k s j i badawczej . Dominująca część europejskich dziejów tańca pozostawiła 2 1 Por.: R. L a n g e , The Nature of Dance. London 1975, s. 1-24; także: J . L . H a n n a , Humans through the Anthropological Study An Anthropological Movements of Dance, toward „Current t. 20: 1979, n r 2, s. 313-314. 2 L u к i a n z S a m o s a t e , Dialog o tańcu, W a r s z a w a 1951, s. 11-14. Perspective, Understanding Anthropology", �POJMOWANIE 123 TANCA n a m jego w i z e r u n e k j a k o zjawiska zwalczanego l u b k o n t r o w e r s y j n e g o . Przyczyną takiego s t a n u rzeczy jest f a k t , iż w momencie, dla którego p o ­ siadamy przekaz p i e r w s z y c h o n i m o p i n i i , taniec nie stanowił już i n t e g r a l ­ nej, o zrozumiałej powszechnie symbolice, części naszej egzystencji. W p e w n y m p u n k c i e s w y c h dziejów wszedł na drogę emancypacji zasa­ dzającej się na z e r w a n i u jednoczesnego współrealizowania w s z y s t k i c h f u n k c j i pełnionych przez taniec, na rzecz procesu, który można b y określić jako wąską specjalizację w obrębie f u n k c j i poszczególnych, p r z y jednoczesnym p r e f e r o w a n i u j e d n y c h na niekorzyść d r u g i c h . Taniec tracić wówczas zaczyna wartość znaczeniową p r z y jednoczesnym wzroście peł­ n i o n y c h przezeń f u n k c j i estetycznych. O w a emancypacja, która miała uwolnić taniec od pełnienia służebnych ról, w istocie do owej służebności prowadziła. Dzieląc go pomiędzy d e p a r t a m e n t y : r e l i g i i i świeckości, sztu­ k i i pospolitości, zalotów i r o z r y w k i i t p . , na długi czas zdecydowała 0 wiodącej pozycji wcześniej t u określonych t e n d e n c j i p o j m o w a n i a go fragmentarycznie, przez p r y z m a t swoiście i n t e r p r e t o w a n e j moralności 1 estetyki. P o m i m o t o taniec, odbicie i uzewnętrznienie, a p r z y t y m k o n ­ densacja siły w i t a l n e j , w s a m y m fenomenie życia znajdował n a j p e w n i e j ­ szy azyl. Pozostał potrzebą n a t u r y l u d z k i e j zaspokajaną t a k , j a k to było możliwe w określonych w a r u n k a c h , funkcjonując j a k o swoisty a t a w i z m , ślad potrzeb, znak z systemów n i e a k t u a l n y c h ; czasem t y l k o niechcianych czy niedogodnych. N i e bez p o w o d u t y l e miejsca w rozważaniach tyczą­ cych genezy i n a t u r y tańca poświęcono rozróżnieniu pomiędzy tańcem l u d z i i tańcem zwierząt, pomiędzy tańcem naszym — l u d z i c y w i l i z o w a ­ n y c h i tańcami społeczeństw p i e r w o t n y c h . N i e bez p o w o d u pojawiły się t e r m i n y wcześniej t u w y m i e n i o n e i inne i m podobne, mające ułatwić identyfikację t y c h zachowań, które mają p r a w o być tańcem nazywane. Generalne p y t a n i e leżące u podstaw podobnych zabiegów i n t e r p r e t a c y j ­ n y c h rozbudowujących zespół atrybutów określających zjawisko dotyczy dostatecznej godności zachowań tanecznych. T a k i c h zachowań, które nie wydawałyby złego świadectwa o m n i e — człowieku wykształconym, k u l ­ t u r a l n y m , c y w i l i z o w a n y m , r e l i g i j n y m . Zachowania dające asumpt do j a k i c h k o l w i e k ocen n e g a t y w n y c h w i n n y być, zgodnie z zaprezentowaną t u postawą, w y e l i m i n o w a n e . • Z e r w a n i u współjedni tańca z całością l u d z k i e j egzystencji towarzyszy jednocześnie niwelacja r o z u m i e n i a identyfikującego go z czynnością świętą. Dopóki t r w a ów związek, taniec znajduje głębokie uzasadnienie w rolach, jakie pełni — p o t r z e b n y c h i zrozumiałych. Mówiąc o laicyzacji tańca nie myślę t u o jego odejściu od bezpośredniego udziału w obrzę­ dach i rytuałach r e l i g i j n y c h . N i e mówię też o rozczłonkowaniu na taniec świecki i r e l i g i j n y , są t o b o w i e m pochodne zdarzenia wcześniejszego — 3 8 P o r . rozważania V podstaw estetyki, o świętości i czystości sztuki zawarte i[w:] Dzieła, t. 1, W a r s z a w a 1966, s. 296-297. w: S. Ossowski, �124 JOLANTA KOWALSKA o w e j „emancypacji", wyodrębnienia się tańca w jednostkę samoistną, n i e wiązanej w świadomości l u d z k i e j z całością egzystencji, wyspecjalizowaną w jednej t y l k o z l i c z n y c h s w y c h f u n k c j i — r o z r y w k i i zabawy dostar­ czającej przyjemności. Poniżej przytoczone c y t a t y zobrazują, j a k i obszar znaczeniowy zawiera w p r o w a d z o n e t u i obwarowane t y l o m a zastrzeże­ n i a m i pojęcie, będące p r z y t y m d l a całości naszych rozważań pojęciem istotnym. „Człowiek nowoczesny tańczy d l a piękności poruszeń l u b d l a samego tańca, b y nawiązać miłostkę l u b pokazać się z j a k najlepszej strony. Człowiek p r y m i t y w n y postępuje w t e n sam sposób; lecz r o b i w s z y s t k o jednocześnie, rozumiejąc p r z y t y m taniec jako święte działanie" . Gene­ r a l n i e powyższa opozycja m a pełne p o k r y c i e w rzeczywistości. N i e są j e d n a k t a k dalece r z a d k i m i , j a k b y się to mogło wydawać, w y p a d k i p o ­ dobne t e m u , o którym mówi J o h n C r a n k o (por. p r z y p i s 25). N i e m n i e j , najwłaściwszym chyba d l a n i c h określeniem jest to, którego o n sam używa: „nostalgia albo ekstaza". Taniec t a k i jest ważny, a może n a w e t święty dla człowieka, który go tańczy; jest zdarzeniem dotyczącym jednostki. D l a z n a k o m i t e j większości obserwatorów będzie w y d a r z e n i e m żenującym, niezrozumiałym, z a b a w n y m . N i e w i e l u z n i c h będzie umiało pojąć sens tego, co r o z g r y w a się przed i c h oczyma . „Ilekroć przytłoczy m n i e jakieś uczucie, j a k b y m n i e chciało udusić, woła: «Zatancz!», a j a tańczę, i to p r z y n o s i m i ulgę. K i e d y mój synek D i m i t r a k i s zmarł w C h a l k i d i k e , też poderwałem się i zacząłem tańczyć. K r e w n i i przyjaciele widząc m n i e tańczącego n a d ciałem r z u c i l i się, aby m n i e powstrzymać. «Zorba oszalał! — krzyczeli. — Zorba oszalał!* A l e g d y b y m w t a m t e j c h w i l i nie zaczął tańczyć, naprawdę oszalałbym z bólu. Był t o mój p i e r w o r o d n y , miał t r z y l a t k a i n i e mogłem znieść jego s t r a ­ t y . Rozumiesz szefie co mówię do ciebie, czy też mówię na w i a t r ? " P y ­ tanie Z o r b y jest p y t a n i e m , j a k i e mógłby skierować do każdego z nas, podobnie j a k k i e r u j e j e do Szefa, któremu nieco wcześniej p o w i a d a : „Za przeproszeniem, wydajesz się zupełnie rozsądny" . Szaleństwo tańca i jego świętość wynikają z najbardziej podstawowej jego f u n k c j i — w e ­ hikułu umożliwiającego przejście w sferę b y t o w a n i a i doznań w y k r a ­ czającą poza b y t o w a n i e codzienne, zwykłe. Stąd też taniec jako owa „nostalgia albo ekstaza" to nie t y l k o nasza — l u d z i współczesnych n o ­ stalgia za m i n i o n y m ładem zgodnego b y t o w a n i a człowieka i świata, ale przede w s z y s t k i m zawsze żywe pragnienie wyjścia poza codzienność, w k r o c z e n i a w obszar egzystencji bardziej l u d z k i , pełniejszy, poszerzony. 4 5 e 6 7 G . v a n der L e e u w , 1978, s. 311-312. 4 5 6 7 Czy w niebie tańczą?, „Literatura P o r . : O s s o w s k i , op. cit., s. 198-222. N. K a z a n t z a k i s , Grek J w . , s. 12. Zorba, Warszawa 1971, s. 78. n a świecie", t. 5: �POJMOWANIE 125 TANCA T a k też w dalszym ciągu rozważań świętość tańca będzie rozumiana. Jest to świętość będąca przeciwwagą laickości r o z u m i a n e j jako d y l e ­ t a n c t w o i niekompetencja, niepełność uprawnień, nie zaś jako efekt p r o ­ cesu uniezależniania się l u d z i od sił p r z y r o d y „przedstawianych w p o ­ staci n a d n a t u r a l n e j , r e l i g i j n e j " . Jest to świętość nobilitująca poprzez d a ­ lekie', u n i w e r s a l n e swe odniesienia, nie zaś t o , co w omówieniach tańca występowało w j e j r o l i — dostojeństwo, sztuka tańca p r z y k r a w a n a do rozmiarów, j a k i e z d o l n i jesteśmy pojąć i zaakceptować jako dostatecznie do naszych wyobrażeń o samych sobie d o p a s o w a n e . Ciągła aktualność i niezniszczalność owego pragnienia sprawiła, że m i m o iż i n t e r p r e t o w a n y w o d e r w a n i u od niesionych przezeń znaczeń, pozbawiany w a l o r u świę­ tości (współbycia świętością, towarzyszenia j e j i pośredniczenia w j e j p r z e ­ pływie) l u b , w imię nowego sacrum, przenoszony wręcz w sferę zjawisk j e j p r z e c i w s t a w n y c h , a więc i d e n t y f i k o w a n y c h j a k o grzeszne, wiązanych z c i e m n y m i , n i e c z y s t y m i mocami, taniec pozostawał n a d a l n i e z b y w a l n y m k o m p o n e n t e m n a t u r y l u d z k i e j i istotną składową k u l t u r . Przypuszczać można, że właśnie podobny k o n g l o m e r a t pojęciowy, sprzeczność pomię­ dzy lansowaną z zewnątrz ideologią a p o t r z e b a m i p s y c h o m o t o r y c z n y m i o r g a n i z m u ludzkiego i zasadami f u n k c j o n o w a n i a organizmów społecz­ n y c h , prowadzić mogły w s k r a j n y c h w y p a d k a c h do o w y c h słynnych e p i ­ d e m i i tanecznych nawiedzających Europę w w i e k a c h średnich, bądź — w postaci łagodniejszej — do „roztańczenia", j a k i e o b s e r w u j e m y d l a p o ­ czątków naszego stulecia, a które z różnym nasileniem powtarzało się k i l k a k r o t n i e w - w i e k a c h wcześniejszych. Rozważania niniejsze poświęcone u w a r u n k o w a n i o m kształtującym o b ­ raz tańca k u t a k i e m u , j a k i f u n k c j o n u j e współcześnie w naszej świado­ mości i r e f l e k s j i n a d w p ł y w e m owego p o j m o w a n i a na przebieg myśli b a ­ dawczej w dziedzinie tańca, wspiera nie t y l e materiał d o w o d o w y , co punktujący podstawowe p r o b l e m y . Ambicją a u t o r k i nie jest b o w i e m omówienie stanu badań czy prezentacja k o l e j n y c h t e n d e n c j i badawczych. Podobnych prac jest już spora liczba i nie m a p o w o d u powtarzać za­ w a r t y c h w n i c h i n f o r m a c j i . Z a m i e r z e n i e m m o i m jest refleksja nad t a k i m a nie i n n y m owych tendencji ukierunkowaniem. 8 9 Definicję 8 zaczerpnięto z Małego słownika religioznawczego, Warszawa 1969, hasła: „laicyzacja" i „laik", s. 243-244. 9 Szukając o d p o w i e d z i przeprowadza eliminację n a p y t a n i e : „co to jest przeżycie e s t e t y c z n e ? " O s s o w s k i z j a w i s k , które należałoby usunąć poza r a m y gorii, b y pozostać w zgodzie oparte z potocznym n a różnych, w z a j e m n i e niezależnych zastrzeżeniach, ш s a m e g o przeżycia, bądź p r z e d m i o t u wanym. Wyodrębnienie takiej owej jej rozumieniem. Konkluduje: przeżycia, jest pojęciem skomplikowanej kategorii dotyczących kate­ „..pojęcie bądź to sztucznie skonstruo­ n i e jest umotywowane p s y c h o l o g i c z n i e , l e c z t y l k o h i s t o r y c z n i e . Z a k r e s , do j a k i e g o s t a r a m y się ją dokroić, charakterystyczny dla naszej europejskiej inteligenckich, m a nice zupełnie wyraźnie op. cit., s. 276. określone przez kultury warstw okoliczności przypadkowe". gra­ Ossowski, �126 JOLANTA KOWALSKA * Wiele zdaje się wskazywać na to, że właśnie w z j a w i s k u zerwania świadomości związku tańca z życiem i w następującym po n i m procesie laicyzacji szukać należy nie t y l k o wyjaśnienia zawiłości dróg, j a k i m i biegła h i s t o r i a tańca, ale również k o r z e n i większości problemów gnębią­ c y c h współczesnych badaczy tańca. W dziejach europejskich proces ów uwidocznił się ze szczególną wyrazistością d w u k r o t n i e : w okresie ce­ sarstwa rzymskiego i w czasach n a m współczesnych. N i e bez znaczenia dla takiego stanu rzeczy pozostaje zapewne f a k t , iż z t y m i właśnie m o ­ m e n t a m i d z i e j o w y m i wiążą się znaczące p r z e m i a n y świadomościowe. Zważmy j a k długo taniec stanowił omalże w s t y d l i w y przedmiot b a ­ dań . Zainteresowanie k o l e j n y c h jego, p r z y c h y l n y c h komentatorów s k u ­ pione było — w sferze rozważań n a d naturą zjawiska — na u d o w a d n i a ­ n i u , że nie jest ono grzeszne, złe, wyuzdane, a wręcz przeciwnie — jest piękne, szlachetne, r a d u j e nasze oczy wyszukaną estetyką f o r m , pozwala na wyrażanie najsubtelniejszych odczuć, a wreszcie jest d a r e m bogów, najdoskonalszą z dziedzin sztuki, z której początek wzięły wszyst­ k i e pozostałe . P r z y t y m j e d n a k n i e w n i k a n o , dlaczego zgodnie z m i t y c z ­ n y m przekazem bogowie, obok czysto i n s t r u m e n t a l n y c h umiejętności i darów rriaterialnyeh ułatwiających i umożliwiających egzystencję, ze­ chcieli obdarzyć l u d z i umiejętnością tańca, za pośrednictwem którego m o g l i się o n i zbliżyć do bogów czy wytańczyć sobie u n i c h pomyślność, zdrowie, urodzaj, szczęście. Dlaczego właśnie taniec pełnić miał rolę p o ­ średnika. N i e w n i k a n o też, czemu ów d a r stanowił jedną z najzawzięciej zwalczanych f o r m k u l t u i czemu o n właśnie wykazywał niezwykłą ży­ wotność. N a podobne p y t a n i a było jeszcze bodaj z b y t wcześnie. Badacze ci szukali przede w s z y s t k i m argumentów, które pozwoliłyby na w e r y f i ­ kację znaczeń z a w a r t y c h w t e r m i n i e „taniec", n a zrozumienie i u s p r a ­ w i e d l i w i e n i e pełnej — w i c h oczach — sprzeczności egzystencji feno­ m e n u kryjącego się pod t y m t e r m i n e m . T a k więc, interesujący nas proces laicyzacji tańca po raz p i e r w s z y uwidocznił się na t y l e , b y móc o n i m mówić w okresie cesarstwa. Z g o d ­ nie z relacją L u k i a n a m a m y t a m "do czynienia z tańcem w y k o n y w a n y m przez grupę specjalistów, w t y m j e d y n i e celu, b y dostarczyć w i d z o w i r o z r y w k i i przyjemności. Taniec ów zbliżał się raczej do p a n t o m i m y niż tańca, w y k o n a w c a m i jego b y l i zaś głównie n i e w o l n i c y . P r z y t y m w spek­ t a k l a c h tanecznych oceniano i ceniono doskonałość techniczną w y k o ­ nawców, biegłość, z jaką unaoczniali wątki m i t y c z n e , heroiczne czy baś­ niowe oraz piękno f o r m , w j a k i c h swój taniec z a m y k a l i . A d r e s a t e m t a n ­ cerza staje się wówczas widz-człowiek, a n i e transcendentne siły stwór­ cze. Z a t e m członkowie „kasty t a n e c z n e j " przechodzą ze służby bogu, 10 u r z e c z się miała ze sztuką. P o r . : O s s o w s k i , op. cit., s. 297. 1 0 Podobnie 1 1 A r g u m e n t y L u k i a n a powtórzą: T h o i n o t A r b e a u , J e a n G e o r g e N o e v e r r e i i n n i . �POJMOWANIE TANCA 127 w służbę u łudzi — ujmując rzecz w uproszczeniu. Jest to bodaj p i e r w ­ sze w dziejach tańca przeniesienie akcentów z więzi zadzierzgiwanych za jego pośrednictwem pomiędzy człowiekiem a otaczającą go r z e c z y w i ­ stością, na więzi — wyłącznie — z d r u g i m człowiekiem, t r a k t o w a n e m e r ­ k a n t y l n i e . Przesunięcie akcentów k u rozrywce, j a k i równoległe p o d ­ porządkowanie służebności człowiekowi jedynie, sprawiły, że taniec t r a ­ cąc swój k o n t a k t ze świętością utracił w a l o r przeżycia sakralnego, j a k też p r a w o do r o l i pośrednika między człowiekiem a świętością, inaczej — bycia j e j wehikułem i drogą k u n i e j . Zauważmy, wszędzie t a m , gdzie taniec s t a n o w i i n t e g r a l n y składnik obrzędowości i t a m gdzie o b s e r w u ­ j e m y żywą świadomość jego powiązań ze sferą sacrum, i całością i s t n i e ­ nia, oceniany jest zdecydowanie p o z y t y w n i e . Natomiast przesunięcie do obszaru z j a w i s k m n i e j l u b nie w pełni świętych wywołuje już rozbież­ ność ocen. Przykład tańców bakchicznych s t a n o w i wyraziste odbicie p o ­ dobnego procesu. Tańce te, o s i l n y c h akcentach erotycznych, akcepto­ wane jednak bez zastrzeżeń przez grupę ludzką w j a k i e j funkcjonowały poprzez f a k t , iż były częścią misteriów, w których człowiek łączył swe siły w i t a l n e z m o c a m i warunkującymi istnienie świata i kosmosu, z c h w i ­ lą u t r a t y owego kształtującego je ładunku znaczeniowego rozpoczynają egzystencję w r o l i tańców w y u z d a n y c h , potępianych. F o r m a sankcjono­ wana symboliczną zawartością bez n i e j przestaje być semantycznie prze­ źroczysta, rozpoczyna egzystencję przedmiotową, a nie znaczeniową. W Rzymie taniec w y k o n y w a n y był k u uciesze i r o z r y w c e widza, przez tancerzy zawodowych rekrutujących się ze środowiska o z n i k o m e j r a n ­ dze. M a m y t u do czynienia z kastą taneczną in minus — w y b r a n y c h , ale niekoniecznie o w y m w y b o r e m uświetnionych. Sprawa popularności n i e ­ których ówczesnych tancerzy to osobne zagadnienie, t u natomiast i s t o t ­ n y jest fakt, że d l a „wybranych" możliwość w y k o n y w a n i a tańca nie była zaszczytem, wyróżnieniem stawiającym i c h ponad przeciętność. W e h i ­ kułem zbliżającym i c h k u istocie życia. Od r o l i kreującego przeszli w rolę rzemieślnika-odtwórcy. O w o zeświecczenie i zagubienie świado­ mości i s t o t y tańca oraz idąca za t y m niegodność towarzyszenia sferze sakralnej (będące w y n i k i e m odejścia od niej), bezustanne balansowanie pomiędzy występkiem a granicą poprawności w sensie m o r a l n y m , w i ­ doczne jest w całych dziejach tańca europejskiego. W r a z z odejściem od sacrum bądź z chwilą natrafienia na s a c r u m odmienne, sytuacja k o m ­ p l i k u j e się o t y l e , że powstaje konieczność odnalezienia się człowieka i odnalezienia statusu tańca w n o w y c h okolicznościach. W i d z i m y zatem sygnalizowane t u już próby u s p r a w i e d l i w i e n i a tańca jakościowo lepsze­ go, bardziej niż pozostałe jego rodzaje mającego p r a w o nazywać się tańcem. T o k Dialogu u j a w n i a f a k t powtórzony przez historię r e f l e k s j i ba­ dawczej nad tańcem, t e n m i a n o w i c i e , iż nie t y l k o kwestie w y p o w i a d a n e przez k r y t y k a tańca, ale również te, których a u t o r e m jest jego obrońca, �128 JOLANTA KOWALSKA zawierają zdania orzekające, które w efekcie chociażby przerysowań za­ w a r t y c h w n i c h idei, prowadzić mogły do powstania niesłusznych sądów. „ G ł ó w n y m c e l e m m o i c h o b e c n y c h rozważań — p o w i a d a kinos — necznej wiera. jest to, b y należycie i wskazać, oświetlić i l e miłych Nie tak dawno znaczenie i pożytecznych j a k taniec doszedł e n t u z j a s t a tańca L y - dzisiejszej pierwiastków do s w e g o obecnego [ w s z y s t k i e podkreślenia m o j e — J . K . ] . Stało się to b o w i e m Początki W swej tańca dzisiejszej stopniowego Pomijam oraz były zaledwie postaci rozwoju. jakby jest korzonkami, ta sztuka T a k i to właśnie jakby taniec s z t u k i ona w dopiero zalążkami kwiatem i sobie za­ r o z k w i t u za cesarstwa. sztuki tanecznej. dojrzałym jest p r z e d m i o t e m ta­ moich owocem rozważań. t u t a k i d z i k i t a n i e c , j a k t h e r m a i s t r i s [taniec ze s k o k a m i n a krzyż], inny taniec zwany « z u r a w i e m » , geranos i r o z m a i t e l i c z n e tańce n i e mające n i c wspólnego z d z i s i e j s z y m i n a s z y m i tańcami. Pominę t u również t a n i e c f r y g i j s k i . Tańczą go t y l k o chłopi u p o j e n i c y c h n a a u l o s a c h , i wykonują j e s z c z e gdzieniegdzie po w s i a c h . A mości, l e c z t y l k o dlatego, z naszą sztuką niektóre r o d z a j e u na zabawach przy muzyce jeśli go t u p o m i j a m , bo również taneczną. i w Także n i m i Platon nie w kobiet to n i e d l a b r a k u ma grają­ T a n i e c t e n tuła n i c Prawach się wiado­ wspólnego (ks. V I I I ) chwali tańców, a i n n e z a r z u c a zupełnie. Dzieląc zaś tańce n a miłe i p o ­ żyteczne w y r z u c a i c h wartość." winem, d z i k i e s k o k i aż do o m d l e n i a . z państwa tańca wyuzdane, inne zaś należycie ceni i uznaje . Dostrzegamy, że o i l e p i e r w s z e m u z uczestników imaginowanego spo­ r u zarzucić b y można założoną z góry nieufność i niechęć czy nawet wrogość, o t y l e w y w o d y drugiego z n i c h c h a r a k t e r y z u j e pragnienie za­ prezentowania bronionego zjawiska w t a k i e j postaci, b y przekonać prze­ c i w n i k a o jego niezwykłości. Powiada on n a w e t : „ W i n n y m zaś m i e j s c u swego p o e m a t u t a k m ó w i H o m e r : — J e d n e m u dał Bóg zdolności wojenne, D r u g i e g o obdarzył tańcem i u r o c z y m śpiewem — (íí. X I I I . 7 3 0 i Od. 1.421) B o n a p r a w d ę u r o c z y jest śpiew łączący się z tańcem. J e s t to c h y b a najpiękniejszy d a r b o g ó w [...] Także H e z j o d , który p o r a n n e tańce M u z znał n i e t y l k o ze słysze­ n i a , a l e s a m j e oglądał, śpiewa n a i c h cześć najpiękniejsze pochwały i[...] W i d z i s z więc mój drogi p r z y j a c i e l u , że w a l c z y s z z b o g a m i , jeżeli występujesz w r o g o p r z e ­ c i w sztuce tanecznej." 1 8 Stąd też L y k i n o s idealizuje obraz tańca, odrzuca niektóre z jego o d m i a n j a k o dzikie, i n n y c h zaś n i e byłby skłonny zaliczyć do s z t u k i t a ­ necznej. Wyraża opinię, iż dopięło współczesne m u tańce osiągnęły f o r ­ m y na t y l e doskonałe, b y pretendować do miana s z t u k i , zaś to, c z y m kontentować się musiały w i e k i poprzednie, to zaledwie owej s z t u k i zalążki. Co się t y c z y tancerza, w i n i e n o n bezwzględnie spełniać wymóg doskonałości, b o w i e m : „Taniec nie jest sztuką łatwą i nadającą się do szybkiego o p a n o w a n i a " . u 1 2 1 8 1 4 L u k i a n z S a m o s a t e , op. cit, s. 24-25. J w . , s. 21. J w . , s'. 25. �POJMOWANIE 129 TANCA Zwróćmy uwagę, j a k z t e k s t u , który t w o r z o n y był w i n t e n c j i odpar­ cia zarzutów zgłaszanych p o d adresem tańca, a który w istocie jest mową pochwalną na jego cześć, wyłania się zespół pojęć i schematów r o z u m o w a n i a , które przyczyniły się do szczególnego zamieszania w za­ kresie d e f i n i c j i i s y g n o w a n y c h przez nie systemów pojęciowych. Szereg wyłonionych t u p a r o p o z y c y j n y c h : taniec d z i k i — sztuka taneczna, n i e ­ doskonały taniec wieków m i n i o n y c h — doskonały taniec współczesny, tańce w y u z d a n e — tańce miłe i pożyteczne, w y k o n a w c a nieokrzesany (,.chłop u p o j o n y w i n e m " ) — tancerz k u l t u r a l n y i wykształcony f u n k c j o ­ nowały długie lata i nadal n i e j e d n o k r o t n i e funkcjonują w charakterze obowiązującego k a n o n u r o z u m o w a n i a . Bardzo wyraźnie zarysowuje się w d o k o n y w a n y c h j w . k l a s y f i k a c j a c h tendencja do u j m o w a n i a całokształ­ t u zagadnień dotyczących tańca zgodnie z zasadą prostego i raczej p r y ­ m i t y w n e g o e w o l u c j o n i z m u : od z j a w i s k o p a t r y w a n y c h sygnaturą ujemną (niedoskonały, d z i k i , w y k o n y w a n y przez tancerza p r y m i t y w n e g o , p i j a ­ nego) k u z j a w i s k o m o c e n i a n y m in plus (sztuka taneczna, doskonałość współczesnych f o r m , estetyka tańca, k u l t u r a l n y , pełen u m i a r u odtwórca). Tendencja t a w e współczesnej choreologii coraz częściej uświadamiana i e l i m i n o w a n a , nadal silnie rządzi n a s z y m i sądami o tańcu, szczególnie g d y p r z y c h o d z i do oceniania go z t z w . estetycznego p u n k t u widzenia. W l i t e r a t u r z e t e m a t u widoczne t o jest najwyraźniej w pracach o m a w i a ­ jących historię tańca na użytek h i s t o r i i b a l e t u . N i k t n a t u r a l n i e nie n a ­ pisze już teraz o tańcu o d m i e n n y m niż t e n , do którego przywykł, że jest wstrętny, groteskowy, że b u d z i niesmak — wyrażając t y m s a m y m dezaprobatę nie t y l k o d l a f o r m y tańca, ale d l a samego tańca, który w podobnej f o r m i e egzystuje. N i k t też nie powie, że uważa tańce spo­ łeczeństw p r y m i t y w n y c h za gorsze czy m n i e j wartościowe, j e d n a k g d y przyjdzie do określenia k i e r u n k u e w o l u c j i tańca, nieodmiennie są one l o k o w a n e w początkach l i n i i c o n t i n u u m . N i e przeszkodziło to również, b y w w y d a n e j nie t a k d a w n o pracy, pretendującej do r o l i podręcznika w zakresie nauczania h i s t o r i i tańca, znalazła się następująca o p i n i a : „ W a ­ r u n k i e m jego [tańca — p r z y p . J . K.] istnienia jest przetworzenie ruchów n a t u r a l n y c h na nowe f o r m y mające budzić przeżycie estetyczne" . W y n i k a z tego, że zdaniem a u t o r k i zachowanie r u c h o w e jest tańcem od tego dopiero m o m e n t u , g d y zdolne jest wywołać (niewyjaśnione: u widza, w y k o n a w c y czy też u o b y d w u z nich) przeżycie estetyczne . J a k j e d n a k zakwalifikować t a k i e zachowanie, któremu n a w e t obserwa­ t o r wydający pejoratywną jego ocenę m i a n a tańca n i e odmawia, a któ­ re — jeśliby przyjąć powyższy w a r u n e k — tańcem być b y nie mogło. J a n Rey powiada, że taniec dopiero od m o m e n t u , g d y zaczyna działać na w i d z a swą estetyczną formą, staje się sztuką T e r m i n „sztuka" za15 l e 15 1 6 1 7 I . T u r s к a, Materiały P o r . p r z y p . 9. J . R e y, Taniec, jego do nauczania rozwój 9 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 i formy, historii tańca, W a r s z a w a 1958. Warszawa 1976, s. 82. �130 JOLANTA KOWALSKA stosowany j a k wyżej do tańca i określający jego zakres do działania estetyczną formą na widza, uzupełnia n a m cytowaną wypowiedź w s k a ­ zując jednocześnie k i e r u n e k r o z u m o w a n i a , j a k i ją ukształtował. Otóż, prace podobne wychodząc od poziomu tańca w specyficznej jego postaci: od tego rodzaju tańca artystycznego, który f u n k c j o n u j e w e współczesnej naszej k u l t u r z e jako balet, wszelkie zjawiska taneczne odnoszą właśnie do poziomu tańca jako sztuki, będącej nie jedyną, a jedną z w i e l u jego ról. Dotychczasowe moje ustalenia, j a k również k o n f r o n t a c j a o p i n i i na temat tańca, z j a k i m i miałam okazję zetknąć się — zarówno t y c h powszechnie kursujących, obiegowych, j a k i w s p a r t y c h a u t o ­ r y t e t e m n a u k i , nasunąć może wniosek, że zwyczajowe, przystańmy na t e n t e r m i n , p o j m o w a n i e tańca w określony sposób kształtuje jego percepcję, a zatem również i pojmowanie znaczenia, jakim nasycane jest pojęcie „taniec". Jednocześnie, j a k się zdaje, jest to działanie t a k dalece skuteczne, że nie pozostaje bez wpływu na refleksję naukową. Cóż zatem s t a n o w i o jego sile, co się nań składa? — Sięgając po moje własne doświadczenia, i n f o r m a c j a , iż p r z e d ­ m i o t m o i c h zainteresowań s t a n o w i taniec, k w i t o w a n a jest z w y k l e szere­ giem c h a r a k t e r y s t y c z n y c h pytań: taniec, t o znaczy o b e r k i , p o l k i , m a ­ zurki? — sposób i c h w y k o n a n i a ? — taniec, ale jaki? — p o l s k i , r o s y j s k i , l u d o w y czy a r t y s t y c z n y , w y k o n y w a n y d l a własnej przyjemności czy p r o ­ fesjonalnie? — taniec z jakiego t e r e n u i d l a jakiego w y c i n k a czasu? — współczesny czy t e n z wieków poprzednich, nasz europejski, czy też może taniec I n d i a n , Afrykańczyków, Hindusów? Uściślenie, że interesuje m n i e taniec p o j m o w a n y jako środek t r a n s m i s j i treści k u l t u r o w y c h , j a k o m e d i u m pośredniczące w k o m u n i k o w a n i u znaczeń przywołuje szereg dalszych pytań — k i e d y taniec może występować w owej m e d i u m i c z n e j roli? — które z treści k u l t u r o w y c h i czy j e d y n i e k u l t u r o w e mogą być za jego pośrednictwem k o m u n i k o w a n e , czy w p r a c y zostaną pomieszczo­ ne wszystkie z n i c h , a wreszcie — czy t a k ie ujęcie zagadnienia nie jest nazbyt ogólne i wszystkoistyczne. P y t a n i a przedstawione powyżej p r z y ­ taczam w f o r m i e s u r o w y c h omalże cytatów, w t y m celu, b y zasygnali­ zować, w postaci najbliższej s t a n u rzeczywistego, w j a k i sposób, w e współcześnie obserwowanej rzeczywistości egzystuje interesujący nas p r o b l e m . Zaprezentowane p y t a n i a nie stanowią b y n a j m n i e j s p e c y f i k i amatorskiego zainteresowania — pojawiają się one, z mniejszą l u b więk­ szą natarczywością w całej dotychczasowej l i t e r a t u r z e t e m a t u . K w i t u ­ jące je odpowiedzi tyczą z w y k l e j e d y n i e części s t a w i a n y c h pytań, k o l e j ­ ne zaś próby systematyzacji nasuwających się problemów, propozycje i n t e r p r e t a c j i przynoszą n o w e p y t a n i a — o genezę tańca i jego miejsce wśród i n n y c h dziedzin sztuki, o asocjacje pomiędzy l u d z k i m i i zwierzę­ c y m i zachowaniami t a n e c z n y m i , o zasadność r e f l e k s j i n a u k o w e j d o t y ­ czącej tańca („co myśleć o tobie, człowieku naukowo wykształconym?") j a k i p r a w o do m i a n o w a n i a się naukową tejże, a wreszcie — stawiane �POJMOWANIE 131 TANCA już z rozmysłem — p y t a n i e o miejsce tańca w k u l t u r z e , jego rolę i zna­ czenie. K u czemu zmierza przede w s z y s t k i m pytający? Zadaje on szereg pytań dotyczących poszczególnych cech charakteryzujących zjawisko dą­ żąc do osadzenia go w k o n k r e t n e j s t r u k t u r z e czasowo-przestrzennej. Są to cechy miejsca, określające t e r y t o r i u m ( A f r y k a , Europa, K u r p i e ) i rangę miejsca (świątynia, sala balowa, miejsce święte — nieświęte), cechy cza­ su zgodnie z jego przebiegiem — kolejne wyróżniane okresy historyczne l u b inne wyodrębnione na t e j samej podstawie oraz określające rangę czasu (świąteczny — codzienny). W dalszym ciągu są to cechy wyodręb­ niane na podstawie f u n k c j i przez taniec pełnionych charakteryzujące wykonawców, opisujące towarzyszące tańcowi r e k w i z y t y , r u c h taneczny, c z y n n i k i porządkujące taniec i t p . Cechom t u w y m i e n i o n y m odpowiadają t y p y tańca w p r o w a d z a n e na użytek poszczególnych opracowań, odpo­ w i e d n i o : tańców polskich, europejskich, r o z r y w k o w y c h , obrzędowych, r e l i g i j n y c h , G r e c j i starożytnej, i n i c j a c y j n y c h , męskich, r y c e r s k i c h , koło­ w y c h , solo, z mieczami, w r y t m i e d w u d z i e l n y m i t p . Z a t e m pytający zmierza do u k o n k r e t n i e n i a ogólnego hasła poprzez określenie jego k o n ­ t e k s t u , szukając przezeń możliwości zakotwiczeń czasowo-przestrzennych. W y d a j e się, że w a r t o zwrócić uwagę na t e n właśnie aspekt r e f l e k s j i badawczej n a d tańcem. Jest t o w zasadzie etap owej r e f l e k s j i — p i e r w s z y i nieodzowny. Etap, na którym podejmuje się t r u d ustalenia, co właści­ w i e s t a n o w i p r z e d m i o t zainteresowań, wyznaczenia granic, zakresu. Jest to faza p r a c y powtarzająca się każdorazowo, ilekroć — dotychczas w i ­ doczne — granice okazują się z b y t ciasne. Taniec zaś jest z j a w i s k i e m stawiającym badaczowi szczególnego r o d z a j u w y m o g i . Jego obecność w życiu i k u l t u r z e dziejąca się w w i e l u (jednocześnie) płaszczyznach, na bardzo różnych poziomach; wielość jego ról, j a k choćby podwójna przynależność tańca w zakresie samej sztuki, gdzie zaliczany jest t a k do sztuk m u z y c z n y c h , j a k i p l a s t y c z n y c h ; a wreszcie jego szczególnego rodzaju egzystencja i specyficzne t w o r z y w o , j a k i m się posługuje, b y móc w i z u a l n i e zaistnieć, sprawiły, że w pierwszej c h w i l i (w p i e r w s z y m eta­ pie pracy) uwaga nasza s k i e r o w u j e się k u t e m u , co u c h w y t n e . A zatem k u f o r m i e r u c h o w e j tańca, którą — p r z y n a j m n i e j w y c i n k o w o — można utrwalić w dziele s z t u k i plastycznej, kusić się o j e j zapis, z zapisem f i l m o w y m i k i n e t o g r a f i c z n y m łącznie, wyodrębnić w j e j r a m a c h jed­ n o s t k i porównywalne, które poddać można analizie. Zastanówmy się, c z y m jest owa f o r m a tańca. T w o r z y w e m umożli­ wiającym j e j fizyczną obecność jest ciało tancerza znajdujące się w r u ­ chu. R u c h ów d e t e r m i n o w a n y jest na poziomie s o m a t y c z n y m przez możli­ wości fizyczne ludzkiego ciała, ale również, na poziomie p s y c h i c z n y m , przez k a n o n y r u c h u — osobnicze i k u l t u r o w e . Ciało l u d z k i e w r u c h u , l s Por.: E . H a l l , s. 111-177. 1 8 - Ukryty wymiar, Warszawa 1978, szczególnie rozdz. 7-10, �132 JOLANTA KOWALSKA w r u c h u szczególnego rodzaju, przekazuje pewne treści, nadaje i n f o r ­ macje, równie j a k możliwości fizyczne tancerza kształtujące rodzaj r u c h u . Z a t e m n a formę tańca składa się zarówno jego aspekt r u c h o w y , j a k i treściowy. O b y d w a równie istotne, współistniejące i współtworzące formę tańca. W d a l s z y m ciągu rozważań użyty zostanie k i l k a k r o t n i e t e r m i n : „forma r u c h o w a tańca" — jego zakres pojęciowy odnosić należy wyłącznie do owego ruchowego, niejako technicznego aspektu tańca. Prawdą jest, że. taniec wyraża się poprzez ową zewnętrzną formę r u ­ chową, ale g d y nie z r o z u m i e m y zawartego w n i e j ładunku i n f o r m a c j i l u b g d y co n a j m n i e j n i e zareagujemy na nią o t w a r c i e ; i n n y m i sło­ w y — dopóki nie przybliżymy sobie i d e i wyrażanej przez taniec (może to być również p e w i e n k a n o n estetyczny), a która d e t e r m i n u j e rodzaj zewnętrznych f o r m r u c h o w y c h , nie zdołamy prawidłowo odebrać t y c h ostatnich. N a przykład znaczna część Dialogu poświęcona jest omówieniu m i t y c z n y c h wątków, j a k i e tancerz unaocznia przez taniec, oraz środ­ k o m , j a k i m i w t y m celu dysponuje. Podobnie najbłahsza n a w e t praca o tańcu zawiera t a k czy inaczej formułowaną myśl, że poprzez taniec k o m u n i k u j e się co n a j m n i e j stany emocjonalne. W momencie jednak, g d y dochodzi do ocen, k l a s y f i k a c j i i t p . zabiegów, f a k t k o m u n i k o w a n i a znaczeń przez taniec z n i k a ze świadomości badacza, pod uwagę zaś b r a n a jest wyłącznie jego f o r m a r u c h o w a . Jest t o n a t u r a l n i e zabieg w pełni p r a w o m o c n y w w y p a d k u , g d y intencją badacza jest wyłącznie j e j opis, a zatem g d y skupia o n uwagę na znalezieniu odpowiedzi na przedsta­ w i o n e t u wcześniej p y t a n i a . G d y jednak, po j e j u z y s k a n i u zaintereso­ w a n i e badacza gaśnie w m n i e m a n i u , iż oto zdobył k o m p l e t n e dane u p r a w ­ niające go do tego, b y mógł mówić o tańcu, sprowadza go t y m s a m y m do "zespołu kroków i ruchów i sposobu i c h w y k o n a n i a , a t o przecież zaledwie część jego obrazu . Podejście tego rodzaju do niedawna p r z e ­ ważało w r e f l e k s j i badawczej dotyczącej tańca. Pragnę t u j e d n a k p o d ­ kreślić, iż t e n etap p r a c y był n i e do pominięcia i p o d względem m a t e ­ riałowym, j a k i z p r z y c z y n n a t u r y poznawczej (chociażby wskazując poprzez niekonsekwencje w k w a l i f i k a c j a c h i próbach systematyzacji t y ­ pów zjawiska, na daleko szerszy jego zakres niż b y na to wskazywał p i e r w o t n i e u w i d o c z n i o n y h o r y z o n t badawczy). J a k wspomniano, f a k t k o m u n i k o w a n i a znaczeń przez taniec nie był zagadnieniem całkowicie niedostrzeganym. Najczęściej j e d n a k i n t e r p r e t o w a n o go j a k o „opowiada­ n i e " t r a k t o w a n e w i d o w i s k o w o . N i e spotkałam natomiast takiego r o z u m i e ­ nia k o m u n i k o w a n i a zapośredniczanego tańcem, które zgodnie z o w y m r o ­ z u m i e n i e m byłoby z b i o r e m p r a w d o p o d o b n y c h wariantów przekazu t y c h treści, gdzie taniec o d g r y w a rolę m e d i u m . A n a l i z y , omówienia czy opisy tańca, które sięgają w zawartość znaczeniową, w ów inspirujący i w i e l o 19 19 Ossowski, op. cit., s. 254; A . G u z z o, Muzyka f i c z n e " , n r 4: 1976, s. 55-63. i taniec, „Studia F i l o z o ­ �POJMOWANIE 133 TANCA znaczny t r z o n i zarazem podkład tańca, pozostają właśnie p r z y p o s z u k i ­ w a n i u odpowiedzi na p y t a n i e : „co t y m tańcem jest opowiadane?" Stąd, czysto n a r r a c y j n e w płaszczyźnie możliwych komunikatów, rozumienie tańca. P r z y t y m , jeżeli zachodziła potrzeba sięgnięcia po przykład tańca mogącego przekazywać pewne treści, wskazywano przede w s z y s t k i m na klasyczny taniec h i n d u s k i , którego m u d r y , asany i t a n t r y stanowią zamknięty zbiór, słownik niejako, s y g n o w a n y c h n i m i pojęć, t r u d n y do opanowania, ale i jednoznaczny. M e d i u m i c z n a r o l a tańca r o z g r y w a się jednak nie t y l k o na obszarze dosłowności. Równie (jeśli n i e bardziej) istotne są zawarte w n i m znaczenia niesformalizowane, których zakres i możliwość odczytania zależy od stopnia w i e d z y i wrażliwości obser­ w a t o r a (odbiorcy, widza, współuczestnika). A n a l i z y tego aspektu tańca generalnie b r a k . Można powiedzieć, że dopiero l a t a ostatnie, w r a z z p o j a w i e n i e m się n o w y c h narzędzi badawczych, przyniosły możliwość z m i a n y kąta obserwacji w i e l u zjawisk, szczególnie z zakresu szeroko pojętej twórczości i t z w . k u l t u r y duchowej. 2 0 W k u l t u r z e europejskiej zewnętrzna f o r m a r u c h o w a , bez j a k i e j p r z e ­ cież taniec zaistnieć nie może, stała się jego s y n o n i m e m . W podobny sposób długi czas i n t e r p r e t o w a n e były sztuki plastyczne, l i t e r a t u r a , m u ­ zyka. Jeżeli nie w y k o n a n i e (jego prawidłowość) t o zaledwie to, co jest przedstawiane stanowiło p r z e d m i o t dociekań i zainteresowań. Z r e a k c j i twórcy na t a k i sposób w i d z e n i a jego udziału w i s t n i e n i u wzięły począ­ t e k symboliczne k i e r u n k i w sztuce, l i t e r a t u r z e i muzyce zmuszające o d ­ biorcę do współudziału, uczestnictwa, do przejścia przez zewnętrzność, przez t w o r z y w o , k u z a w a r t e j w n i c h myśli, przesłaniu k u treści, która absolutnie nie jest jednoznaczna z narracją. Sytuację tańca w szczegól­ ności, a s z t u k i w ogóle, w czasach n a m współczesnych, t r a f n i e c h a r a k t e ­ r y z u j e v a n der L e e u w : „Taniec, podobnie jawem uczuć zaledwie grona; j a k p o e z j a c z y m u z y k a , przestał być dziś c o d z i e n n y m p r z e ­ i myśli zwykłego umiejętnością nawet człowieka, a garstki wybrańców stał się, podobnie i przyjemnością j a k o c z y s t a r o z r y w k a w y r a ż a on — j a k inne niewiele znów podobnie sztuki, liczniejszego jak muzyka — z a l e d w i e określone i w c a l e n i e najwznioślejsze u c z u c i a . N i e m a już tańca związa­ nego z religią l u b pracą [...] miłość jest dziś n i e o m a l j e d y n y m o b s z a r e m , n a któ­ r y m t a n i e c zachował swój n a t u r a l n y związek z życiem" . 21 W s y t u a c j i , g d y sami w n i m w żaden sposób nie uczestniczymy, t a ­ niec rzeczywiście istnieje d l a nas wyłącznie j a k o f o r m a r u c h o w a i j a k o t a k i też podlega naszemu poznaniu . Proces poznania zachodzi poprzez 22 2 0 Por. uwagi treści kulturowych. n a ten temat: Uwagi 2 1 V a n der L e e u w , 2 2 Mówiąc stwo, wstępne, J. K o w a l s k a , Taniec .jako forma op. cit., s. 318. o u c z e s t n i c z e n i u m a m n a myśli n i e t y l k o bezpośrednie a l e również przekazu „Etnografia P o l s k a " , t. 22: 1978, z. 1, s. 173-192. współbycie, współodczuwanie z tańczącym. Por.: wykonaw­ „...pośrodku z b i o r o w e g o zwinięcia t w o r z y się p e w n e g o r o d z a j u p u s t k a , o d d a l e n i e , dość podobne �134 JOLANTA KOWALSKA ogląd owej f o r m y , ona b o w i e m przede w s z y s t k i m narzuca się naszej percepcji. N i e p o w i n i e n nas j e d n a k wprowadzić w błąd f a k t , iż taniec, po to b y mógł zaistnieć, m u s i przybrać ową zewnętrzną formę ruchową ewokowaną i przekazywaną przez ciało w y k o n a w c y . Przez nie i t y l k o przez nie taniec istnieje, jest ono j e d n a k t w o r z y w e m w s t o p n i u i d e n ­ t y c z n y m , j a k dźwięk jest t w o r z y w e m d l a m u z y k i , m e t a l , glina, f a r b y i płótno t w o r z y w e m sztuk plastycznych, słowo (pisane i wypowiadane) t w o r z y w e m poezji. D o w o l n y zbiór słów n i e stanie się j e d n a k poematem podobnie, j a k farba i półtno n i e równają się obrazowi. Po to, b y mogły spełnić swoją rolę, muszą być użyte przez twórcę w porządku p o d y k t o ­ w a n y m przez przyczynę sprawczą procesu tworzenia. T a k więc taniec i jego f o r m a r u c h o w a są współzależne, n i e są j e d n a k — w żadnym w y ­ p a d k u — synonimiczne. N i e m n i e j j e d n a k szczególny i c h związek, zwła­ szcza zaś unikatowość „tworzywa tanecznego" w połączeniu z o w y m decydującym w dziejach tańca zdarzeniem, j a k i m była u t r a t a jedności z całokształtem życia oraz utratę w a l o r u znaczeniowego na rzecz roz­ r o s t u f u n k c j i estetycznych, sprawiły, że do dziś taniec i n t e r p r e t o w a n y jest przede w s z y s t k i m jako l i t y l k o piękna f o r m a r u c h u mająca za cel powodowanie przeżycia estetycznego u widza. Jakże zatem współcześnie r y s u j e się sytuacja tańca jako p r z e d m i o t u dociekań badawczych? Schematyzm w poświęconych m u rozważaniach okazał się t a k dalce zakorzeniony w naszej świadomości, a p r z y t y m u w a r u n k o w a n y przez szczególne właściwości samego zjawiska, że każda próba wejścia w p r o b l e m w i d z i a n y p o d nieco i n n y m kątem, niż t o p r z y ­ jęto czynić, pociąga za sobą również konieczność r e i n t e r p r e t a c j i p r a w d u z n a n y c h za wyjaśnione ostatecznie. Stąd też i . u w a g i niniejsze zawie­ rają szereg zdań aż nadto oczywistych. B y mówić o t a k i m z j a w i s k u , j a k taniec, należy sięgnąć do najbliższych źródła impulsów warunkujących jego istnienie. Taniec egzystuje w każdym z nas, p o t e n c j a l n y c h s w y c h wykonawców i poprzez niego. Przykłady odległe czasowo i przestrzen­ nie mogą n a m j e d n a k dopomóc w z r o z u m i e n i u , j a k niepełne, a przez to często błędne jest widzenie tańca w jednej t y l k o płaszczyźnie czy w jednej r o l i . „Niewiele widzę nadziei d l a E u r o p y , jeśli w ciągu najbliższych l a t nie zdobędzie się na taniec dostojniejszy i bardziej powszechny..." — 2 3 do tego, które występowało już w c e n t r u m globu, d i a m e n t u c z y pajęczyny. C e l e ­ b r a n t w d z i e w a ją, z a c i e r a się z a postacią, b y dogłębnie przekształcić się w j a a b s o l u t n e [...]. Zaś ó w Bóg to również człowiek, a r a c z e j Człowiek — a l e pogrą­ żony w d a l a c h i a b s t r a k c j a c h mitologii. Z a t e m m u z y k a u r z e c z y w i s t n i a p r z e n i k a ­ n i e się n a w z a j e m m i t u i w i d o w n i , p r z y c z y m j e d n o s k u p i a drugie, d r u g i e zaś p o z w a l a cieleśnie, w z w i e l o k r o t n i e n i u żyć p i e r w s z e m u " . P . R i c h a r d , Porozu­ miewanie się i teatr, „Pamiętnik L i t e r a c k i " , t. 62: 1971. V a n d e r L e e u w, op. cit., s. 307. 2 8 �POJMOWANIE 135 TANCA t y m c y t a t e m z p r a c y W r u m e u s a B u n i n g a rozpoczyna w niebie tańczą? v a n der L e e u w . Sam pisze d a l e j : „... jedność l u d z k i e g o nowoczesnej życiowa życia legła b e z p o w r o t n i e w o c z y w i s t y m i ścisłym związku z innymi przejawami ludzkości porównać k o n c e n t r y c z n y c h kół, z których każde o b e j m u j e lecz które pokrywają ze nowoczesnej sobą, w g r u z a c h p o d ciężarem n a s z e j k u l t u r y [...] Z n a m y z a t e m różne t y p y tańców, l e c z t a n i e c j a k o f u n k c j a przestał istnieć. Życie p r y m i t y w n e j kości rozważania Czy lecz naszego umysłu możemy z wielką wprawdzie liczbą więcej niż p o p r z e d n i e , się częściowo i w s z y s t k i e mają wspólny środek. Z y c i e l u d z ­ jest rozległym n i e mają zbiorem n i c wspólnego płaszczyzn, które n i e mówiąc wprawdzie już o graniczą jakimś wspólnym Wychodząc od różnego t y p u doświadczenia, do podobnych dochodzi J o h n Cranko. Powiada o n : konkluzji środku" . 24 „Jeśli G r e k z a c z y n a tańczyć, w p a d a w s p e c j a l n y r o d z a j jest to może n o s t a l g i a liczne znaczenie emocjonalnego albo e k s t a z a . T a n i e c pozostał, a l e jego p i e r w o t n e , zgubiło się. W Stuttgarcie Miał z m a r t w i e n i e , płakał, aż n a g l e spotkałem kiedyś zaczął tańczyć. Widząc starego jego t a n i e c człowieka. myślałem: dokładnie t a k w y g l ą d a t a n i e c u s w e g o źródła [...]. G r e c y , C z a r n i , z a p e w n e nie są j e d y n y m i , w ś r ó d których zachowała się p o w s z e d n i a religijność Kie­ .[...] widziałem ple­ Afryce, mienne, to, że tańce tańce. Uderzyło mnie najbardziej i India­ tańca. dyś, w dzieciństwie, które spędziłem w Południowej religijne stanu, symbo­ te są częścią składową codzienności t y c h l u d z i " . a Przytoczone t u w y p o w i e d z i religioznawcy i choreografa r e p r e z e n t u ­ jące odmienne, d w i e z w i e l u możliwych płaszczyzn wyjścia k u obser­ w a c j i interesującego nas zjawiska, t a k jednocześnie podobne w e w n i o s ­ kach, dają świadectwo narastaniu n o w y c h t e n d e n c j i w w i d z e n i u tańca i kształtowaniu jego obrazu w naszej świadomości. B y mogło t o nastą­ pić, nieodzowna okazała się m o d y f i k a c j a sposobu d e f i n i o w a n i a n a t a k i , który umożliwiłby rozszerzenie pola penetracji, t o zaś z k o l e i mogło stać się dopiero w t e d y , g d y definicja dotychczasowa i i m p l i k o w a n e przez nią postępowanie badawcze okazały się bezużyteczne wobec t y c h w a r s t w zjawiska, j a k i e u j a w n i o n e zostały w badaniach dotychczasowych, a które nie mieszczą się w jego ex definitione, określonych ramach. N i e a d e k w a t ność d e f i n i c j i wobec definiowanego p r z e d m i o t u musiała wskazać n a istnienie „czegoś" ponad t o , czego d e f i n i c j a n i e objęła, a co rozsadza ją od wewnątrz i pominięcie czego pociąga za sobą, jeśli nie fałsz, t o z p e w ­ nością niepełność rozumowania. Rozważania powyższe wskazały na d w i e kwestie, które zdają się być p o d s t a w o w y m i w r e i n t e r p r e t a c j i rozumienia tańca: związków tańca z jednością l u d z k i e j egzystencji i k o m u n i k o w a n i a znaczeń poprzez t a ­ niec posługujący się w t y m celu zewnętrzną, wizualną formą ruchową. 24 J w . , s. 310. 2 5 J. Cranko, Poprzez taniec. Rozmowy z Walterem tłumaczenie a u t o r s k i e J . B e r s k i , „Taniec", n r 4: 1977, s. 57-58. Erichem Schdferem, �136 JOLANTA KOWALSKA Taniec t a k dalece s t a n o w i funkcję życia i o t y l e silnie jest w n i m za­ korzeniony, że — j a k wykazało doświadczenie — wyłączenie go poza całokształt egzystencji, k i e d y t o b y t u j e w zawieszeniu, w o d e r w a n i u od treści znaczeniowych, j a k i e go ukształtowały, choć dzieje się t o j e d y n i e poprzez zatarcie tego f a k t u w naszej świadomości, sprawia, że w y r a d z a się w zachowania formistyczne — przede w s z y s t k i m o charakterze r o z ­ r y w k i . Taniec oczywiście, wśród w i e l u pełnionych przezeń f u n k c j i , w y ­ stępuje również j a k o r o z r y w k a . N i e jest to j e d n a k f u n k c j a j e d y n a i w żadnym w y p a d k u j a k o t a k a t r a k t o w a n a być nie p o w i n n a . R y z y k o w ­ ne jest zresztą, b y którakolwiek z l i c z n y c h jego f u n k c j i , poza podsta­ wową — bycia k o m p o n e n t e m , a jednocześnie egzemplifikacją życia — mogła wysunąć się n a p l a n p i e r w s z y dominując pozostałe. P r o w a d z i t o do wysoce jednostronnego postrzegania badanego zjawiska, j a k n p . w s y ­ g n a l i z o w a n y m t u w y p a d k u tańca interpretowanego wyłącznie w płasz­ czyźnie europejskiego tańca artystycznego, stanowiącym wymowną w y ­ kładnię sposobu p o j m o w a n i a go w dziejach, poświęconej m u myśli b a ­ dawczej. J a k i wniosek wypływa z tego, co powiedziano, d l a z r o z u m i e ­ nia p r z y c z y n d o m i n a c j i t a k i c h , a nie i n n y c h j e j kierunków? Otóż, przede w s z y s t k i m w i d z i m y , że sam stosunek obserwatora do obserwowanego zjawiska, rozgrywający się w kategoriach m o r a l n y c h i etycznych, d a ­ l e k i był od tego, j a k i mógłby prowadzić do zrozumienia, do postrzeżenia zjawiska w i n n y m świetle. Zasadniczą przyczyną takiego stanu rzeczy było — czas przeszły jest t u do pewnego stopnia u s p r a w i e d l i w i o n y — bez wątpienia t r w a n i e na poziomie rozważań t y p u formalnego, i n t e r ­ pretujących ruchową formę tańca jako jego s y n o n i m , a w w y n i k u p o ­ dobnego podejścia skupiających uwagę na t w o r z y w i e zjawiska, n i e zaś na n i m samym. Obecnie, po długim czasie postrzegania w tańcu głównie r o z r y w k i czy zabawy, m n i e j czy bardziej nagannych, czasem t y l k o bła­ h y c h i t r a k t o w a n y c h m a r g i n a l n i e , p r z y c h o d z i m y do postrzegania go jako składowej fenomenu istnienia, o l i c z n y c h r o l a c h s k u p i o n y c h wszakże w o ­ kół jednego, podstawowego zadania — przenoszenia tańczących w b a r ­ dziej ludzką, poszerzoną, wykraczającą poza codzienność, ale również ową codzienność sankcjonującą sferę b y t o w a n i a . P o m i m o t o z d u m i e ­ w a m y się widząc l u d z i , d l a których taniec jest czymś równie n a t u ­ r a l n y m i p o t r z e b n y m , j a k wszelkie inne zabiegi mające na celu u t r z y ­ manie trwałości i c h egzystencji. „Powszednia religijność tańca" — m o ­ m e n t y i l u m i n a c j i poznawczej, o których mówi J o h n C r a n k o , są d l a t e j postawy nadzwyczaj charakterystyczne. Dokumentują p r z y t y m , j a k d a ­ leko refleksja badawcza n a d tańcem i znane j e j sposoby d e f i n i o w a n i a zjawiska odeszły od p r z e d m i o t u zabiegów. Badania obecne w i n n y zatem skupić się wokół zaniedbanej dotychczas k w e s t i i znaczeniowego aspektu tańca podtrzymując jednocześnie zainteresowanie aspektem r u c h o w y m . P r z y t y m szczególnej u w a g i wymagają wzajemne i c h powiązania i wpły­ w y w konkretnych kontekstach k u l t u r o w y c h . �137 POJMOWANIE T A N C A Jolanta Kowalska THE UNDERSTANDING OF DANCE. REMARKS AS REGARDS T H E SOURCES OF NEGATIVE CONNOTATIONS S u m m a r y E u r o p e a n i n t e l l e c t u a l h e r i t a g e , to w h i c h t h e r e m a r k s c o n t a i n e d i n t h i s a r t i c l e refer, left i n l i t e r a t u r e , i n h i s t o r i c a l s o u r c e s a n d o t h e r p r i n t e d w o r d of t h e epoch, t h e p i c t u r e of t h e d a n c e as a s i g n of s o m e t h i n g to b e condemned least something more after the confrontation controversial. This pean material with folk culture, is a l l the w i t h the m a t e r i a l f r o m have a wider viewpoint and question t h a n our o w n due to Europe because its i n c i d e n c e can c u l t u r a l r a n g e . T h e a n a l y s i s of t h e E u r o ­ consideration parallely outside or t a s a y t h e interesting to t h e those present negatively d i v i s i o n into orientaling elite culture tendencies, reveals a l i v e l y c o n c e p t i o n w h i c h r e c o g n i z e s its e x i s t e n c e , felt i n n e r m o s t . I t i s not official but as it s e e m s it is a h i g h l y d e c l a r a t i v e c o n c e p t i o n . Two factors are pointed p r e s e n c e of t h a t n e g a t i v e condition the c o n n o t a t i o n . T h e y a r e d e s a c r a l i s a t i o n of t h e d a n c e out here. They are the ones which and its p a s s i n g to t h e s t a t u s of e n t e r t a i n m e n t . A l o n g w i t h the a b o v e m e n t i o n e d the a c c e n t s o n t h e e x p r e s s i o n i n t h e d a n c e get t r a n s f e r r e d and aesthetic values. The second factor is t h e lack of process to i t s e x t e r n a l understanding forms that d a n c e l i k e a n y o t h e r k i n d of a r t i s t i c e x p r e s s i o n i s a n i m m a n e n t p a r t of o u r the human e x i s t e n c e a n d not o n l y a d e c o r a t i v e e l e m e n t . A t t h e s a m e t i m e it i s shown, far those facts f r o m t h e h i s t o r y of t h e d a n c e u n d e r s t a n d i n g of e v e n t s , but at t h e m o m e n t t i o n it h e l p e d the dance of its c o m i n g to t h e c o g n i t i v e to o r i e n t a t e t h e l a t t e r . W h e n and what was described reflecting as a dance, we a v e r y n a r r o w s e c t o r of t h e p h e n o m e n o n - t h e how h a d a n i n f l u e n c e not o n l y o n what was the reflec­ understood by c o m e to t h e c o n c l u s i o n t h a t external motor form of t h e dance w a s b r o u g h t to people's c o g n i z a n c e — a n d i d e n t i f i e d a s c o m p l e t e . U n t i l r e c e n t l y , t h e d a n c e as t h e s u b j e c t of s c i e n t i f i c s t u d y w a s and even believed to be not w o r t h y of c o n s i d e r a t i o n . T h e unrecognized, situation i n the field of a r t w a s s i m i l a r , t h o u g h t h e p o s s i b i l i t y a n d a d v i s a b i l i t y of s c i e n t i f i c p e n e t r a t i o n was perceived dance finds scientific possible comparatively itself early on the margin penetration into the of field there, still until i n t e r e s t s i n other of dance is — the present fields. T h e according moment the developing of to t h e author b y t a k i n g t h e a t t e n t i o n on t h e s i g n i f i c a n c e of t h e c o m m u n i c a t i v e — aspect of t h e dance. Translated by Katarzyna Albrecht � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d875bef9ce344e08eb3439ed2971f957.pdf 13be4a7d14fffc64de46936e9d9e3775 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1047 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:962 Title A name given to the resource Ludowe mity o stworzeniu człowieka / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.49-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V z. 2 I S S N 0071-1861 RYSZARD TOMICKI LUDOWE MITY O STWORZENIU CZŁOWIEKA Z BADAN NAD SYNKRETYZMEM MITOLOGICZNYM W S C H O D N I E J I POŁUDNIOWEJ ORAZ W AZJI W EUROPIE PÓŁNOCNEJ Rejestrowane w środowisku chłopskim wyobrażenia o p o w s t a n i u l u ­ dzi rzadko wzbudzały zainteresowanie etnografów. Uznawane były, ze względu n a nieludowe pochodzenie, za sfolkloryzowane wersje a n t r o pogonii b i b l i j n e j , w najlepszym razie mogące ilustrować zjawisko t z w . opadania wytworów k u l t u r o w y c h . Istotnie, t r u d n o byłoby zaprzeczyć i c h zależności od t e k s t u kanonicznego. A l e f a k t e m jest również n i e j e d n o ­ rodność, wielowariantowość, a nawet wiełowarstwowość l u d o w y c h w i e ­ rzeń' i mitów, co w p r a w d z i e osądzane bywało jako „cudaczny splot p o ­ przekręcanych t r a d y c y j b i b l i j n y c h " lecz w o l n o przypuszczać, że dziś opinia t a k a mało kogo zadowoli. F o l k l o r y z a c j a w porównaniu z nią b r z m i bardziej dostojnie, nie w n o s i j e d n a k żadnych n o w y c h i n f o r m a c j i . G d y b y zaś t e r m i n ów oznaczać miał coś więcej niż t y l k o uproszczenie, przeinaczenie wynikłe z niezrozumienia, zagmatwanie czy — mówiąc w p r o s t — prymitywizację, to, j a k dotąd, nie zdołano ustalić nowego znaczenia. Na razie określenie „sfolkloryzowane" sygnalizuje zaledwie, iż m a m y do czynienia z w y t w o r a m i z m i e n i o n y m i w stosunku do p i e r w o ­ w z o r u , nie mówiąc wszakże nic o charakterze t y c h odkształceń. T y m ­ czasem obserwowane w antropogonii l u d o w e j odchylenia są dość znacz­ nie zróżnicowane. W y s t a r c z y zauważyć, iż obok wyobrażeń będących w zasadzie repliką m i t u b i b l i j n e g o spotyka się również t a k i e , które z chrześcijaństwem łączy zaledwie ogólnikowe przeświadczenie o gene­ tycznej zależności człowieka od Boga. B y w a ono na t y l e ogólnikowe, iż r o d z i p y t a n i e : czy wierzenia mówiące o p o w s t a n i u człowieka z boskiego naskórka l u b k r o p l i p o t u są bliższe Księdze Rodzaju, czy może m a n s y j s k i e m u m i t o w i , zgodnie z którym człowiek jest efektem t r a n s f o r m a c j i boskiej śliny? Te ostatnie przykłady przyjdzie oczywiście uznać za skrajne odstępS. Poniatowski, 1932, s. 286. 1 Etnografia 4 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 Polski, [w:] Wiedza o Polsce, Warszawa �50 RYSZARD T O M I C K I stwa od przyjętej t r a d y c j i m i t o l o g i c z n o - r e l i g i j n e j na rzecz i n d y w i d u a l ­ n e j wyobraźni. A l e właśnie one w r a z z w i e r n y m i r e p l i k a m i m i t u b i b l i j ­ nego wyznaczają granicę, w których mieści się znaczna ilość mitów i w i e ­ rzeń antropogonicznych charakteryzujących się m n i e j s z y m i l u b większy­ m i odstępstwami od t e k s t u kanonicznego. Uwagę etnografa przyciągają z n a t u r y rzeczy t a k i e teksty, których odstępstwa mają w a l o r p o w t a r z a l ­ ności i wywołują dzięki t e m u wrażenie istnienia jakiś prawidłowości. Miał je zapewne na myśli F. Z n a n i e c k i pisząc, że w środowisku chłop­ s k i m „wiele s t a r y c h mitów, t a k i c h j a k Ksiąga Rodzaju, zostało w poważ­ n y m stopniu z m i e n i o n y c h , u s y s t e m a t y z o w a n y c h i uzu­ p e ł n i o n y c h " (podkr. R T ) . Skoro zaś prawdą jest, że k u l t u r a l u d o ­ wa operowała „wzorcami", „schematami" modelującymi przejmowane z zewnątrz treści , to istnieje podstawa, aby oczekiwać, iż p o w t a r z a l n e odchylenia są r e z u l t a t e m owego modelowania. A n a l i z a odchyleń w i n n a zatem ujawnić nie t y l k o i c h c h a r a k t e r , lecz również same wzorce czy schematy l u b — mówiąc inaczej — względnie trwałe s t r u k t u r y w p ł y ­ wające na ostateczny kształt p r z e j m o w a n y c h wyobrażeń o p o w s t a n i u człowieka. 2 3 Wniosek t a k i nasuwała już ogólna c h a r a k t e r y s t y k a motywów a n t r o ­ pogonicznych przedstawiona w a r t y k u l e o dualistycznej kosmogonii l u ­ dowej Słowian . Sygnalizowane wówczas spostrzeżenia wymagały d a l ­ szych studiów bardziej pogłębionych, jeśli chodzi o strukturę i seman­ tykę, oraz znacznie rozszerzonych w aspekcie k o m p a r a t y s t y c z n y m . Obec­ n y artykuł jest próbą realizacji t y c h zadań. 4 W y k o r z y s t a n y przeze m n i e materiał źródłowy pochodzi ze wszyst­ k i c h n i e m a l regionów Słowiańszczyzny, chociaż zasadniczą podstawą b a ­ dań są zespoły mitów z j e j wschodniej i południowej części. W y n i k a to z f a k t u , iż na t y c h obszarach występowały i zostały najlepiej u d o k u ­ mentowane całe k o m p l e k s y wyobrażeń antropogonicznych, które ze względu na swą oryginalność oraz posiadane analogie apokryficzne od d a w n a przyciągały uwagę historyków l i t e r a t u r y i k u l t u r y . W związku z t y m uznałem za stosowne włączyć do z b i o r u a n a l i z o w a n y c h mitów l u d o w y c h k i l k a z n a n y c h (zachowanych) w e r s j i a p o k r y f i c z n y c h , w y k a z u ­ jących zresztą daleko idące zbieżności z w e r s j a m i X I X - i X X - w i e c z n y m i . Stanowią one b o w i e m nie t y l k o świadectwo t r w a n i a niektórych m o t y ­ wów w f o r m i e niezmiennej p r z y n a j m n i e j od X V - X V I w i e k u , ale dzięki p r e z e n t o w a n i u w k i l k u w y p a d k a c h rozwiązań o d m i e n n y c h mogą być W. I . T h o m a s , F . Z n a n i e c k i , Chłop s z a w a 1976, t. 1, s. 234. 2 polski w Europie i Ameryce, War­ Trzy studia Z a u w a ż a l i to n i e t y l k o strukturaliści, por. K . D o b r o w o l s k i , z teorii kultury ludowej, „Etnografia P o l s k a " , t. V I I I : 1964, s. 33-34. 8 R . T o m i c k i , Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia P o l s k a " , t. X X : 1976, z. 1, s. 47-97; t e n ż e , A n t h r o p o p e n e s i s in the Slavonic folk beliefs, „Ethnologia P o l o n a " , v o l . 5: 1980. 4 �LUDOWE M I T Y O STWORZENIU 51 CZŁOWIEKA również c e n n y m p u n k t e m odniesienia dla obserwacji ewoluowania l u ­ d o w y c h wyobrażeń antropogonicznych. Trzeba od r a z u powiedzieć, że p r z e d m i o t e m mego zainteresowania są przede w s z y s t k i m te f r a g m e n t y mitów l u d o w y c h , które z nie znanych na razie powodów łączą d w i e cechy: 1) stanowią swego rodzaju uzupeł­ nienie m i t u b i b l i j n e g o charakteryzujące się s i l n y m eksponowaniem idei dualistycznej, t z n . udziału Diabła w k r e a c j i l u d z i ; 2) mają bliższe l u b dalsze analogie w m i t o l o g i a c h różnych ludów E u r o p y Północno-Wschodn i e j (Ugrofinowie), S y b e r i i (Samojedzi, E w e n k o w i e , Jakuci) aż po Azję Centralną ( l u d y ałtajskie i mongolskie). Dlatego też k o n s t r u k c j a a r t y ­ kułu jest w y n i k i e m k o m p r o m i s u między dążeniem do w miarę możli­ wości systematycznego omówienia głównych elementów a n t r o p o g o n i i l u ­ dowej, a koniecznością szerokiej analizy porównawczej p e w n y c h j e j f r a g ­ mentów. U t r u d n i a ona w p r a w d z i e lekturę, ale być może pozwala d o j ­ rzeć w n o w y m świetle istotę f o l k l o r y z a c j i " b i b l i j n e g o m i t u o stworze­ n i u l u d z i w łonie k u l t u r y chłopskiej. I. S T W O R Z E N I E LUDZI K i e d y istniała już ziemia, „stworzył P a n r a j na wschodzie i posta­ nowił P a n stworzyć pierwszego człowieka A d a m a . I stworzył ciało jego z s i e d m i u części: z z i e m i ciało, z k a m i e n i a kości, z morza k r e w , ze słoń­ ca oczy, z obłoków myśli, z w i a t r u oddech, z ognia ciepłotę. I poszedł Pan na niebiosa do ojca swego po duszę A d a m a . Szatan nie wiedział co ma zrobić: pokłuł ciało A d a m o w e palcami. I przyszedł P a n do swego stworzenia, do ciała Adamowego, i w i d z i ciało całe pokłute i mówi P a n : O, diable! J a k śmiałeś zrobić t a k z m o i m stworzeniem? I odpowiedział diabeł: Panie, g d y człowiek poczuje, że zachorował, w t e d y będzie o t o ­ bie pamiętał. I P a n wywrócił A d a m a r a n a m i do środka i stąd pochodzą choroby. Szatan sprawił, że g d y ktoś zachoruje, w t e d y w z d y c h a : Oh, oh, Panie, z l i t u j się! Ożywił P a n A d a m a i dał m u władzę w r a j u n a d wszyst­ k i m i p t a k a m i i zwierzętami i bydłem" . 5 Opis t e n pochodzi z r u s k i e j , apokryficznej opowieści O Morzu Tyberiadzkim, a ściślej mówiąc z j e j najstarszej ze znanych, X V I - w i e c z n e j w e r s j i . Cały epizod z b u d o w a n y jest wokół t r z e c h f u n k c j i p r z y p i s a n y c h Bogu i Diabłu: BOG 1. U f o r m o w a n i e DIABEŁ ciała A d a m a 2. U s z k o d z e n i e 3. Ożywienie ciała Adama J e s t to f r a g m e n t m i t u O Morzu Tyberiadzkim odnalezionego w z b i o r z e z X V I w i e k u i o p u b l i k o w a n e g o p r z e z E . V . B a r s o v a w 1886 r o k u , c y t . z a : J . I v a n o v, Bogomilski knigi i legendi, S o f i j a 1970 ( w y d . 2), s. 291. 5 �52 RYSZARD TOMICKI Powtarzalność tego schematu wydarzeń w l u d o w y c h m i t a c h i w i e ­ rzeniach z X I X - X X w i e k u upoważnia d o i c h omówienia łącznie z wersją apokryficzną. 1. Zamieszczony w a p o k r y f i e opis stworzenia A d a m a s t a n o w i r e p r e ­ zentację koncepcji Człowieka-Mikrokosmosu, znaną szeroko w świecie starożytnym, a do średniowiecznej l i t e r a t u r y chrześcijańskiej w p r o w a ­ dzoną głównie za pośrednictwem dzieł I z y d o r a z S e w i l l i (ok. 570-636). R o z k w i t j e j popularności w Europie datuje się na w i e k X I I . Ilustracją adaptowania t e j archaicznej koncepcji do światopoglądu chrześcijańskie­ go może być pochodzące z 1 połowy X I I w i e k u dzieło Honoriusza A u g u stoduńskiego noszące tytuł Elucidarium. Według Honoriusza człowiek s t w o r z o n y został n a podobieństwo boże z substancji duchowej i m a t e ­ r i a l n e j . Ta ostatnia składała się z czterech elementów: z i e m i (ciało), w o d y ( k r e w ) , powietrza (oddech) i ognia (ciepło). Człowiek jako f u n k c j o ­ nujący o r g a n i z m jest swego r o d z a j u analogonem otaczającej go rzeczy­ wistości. M a głowę okrągłą na wzór sfery niebieskiej, para oczu odpo­ w i a d a dwóm głównym ciałom n i e b i e s k i m , siedem otworów w głowie p r z y p o m i n a siedem h a r m o n i i niebieskich. Pierś poruszana oddechem i kaszlem to j a k b y powietrze wstrząsane w i a t r a m i i g r o m e m . B r z u c h p r z y j m u j e wszelkie ciecze t a k , j a k morze n a t u r a l n e cieki. N o g i p o d ­ trzymują ciężar ciała analogicznie do ziemi. W z r o k l u d z k i jest z ognia niebieskiego, słuch z wyższego powietrza, węch zaś z jego części niższej; smak z wody, zmysł d o t y k u z ziemi. Kości człowieka mają udział w t w a r ­ dości k a m i e n i , n o g i w sile drzew, włosy w pięknie t r a w , zmysły w c z u j ­ ności zwierząt. Każda istota l u d z k a jest zatem miniaturą świata (microcosmus, id est minor mundi). Świadczy o t y m samo imię dane pierwsze­ m u człowiekowi przez Boga, związane z czterema s t r o n a m i świata i uło­ żone podług p i e r w s z y c h l i t e r i c h g r e c k i c h nazw — A n a t o l e , Disis, Arcos, Mesembria . 6 7 Liczne t e k s t y apokryficzne kontynuują t e n sposób myślenia o czło­ w i e k u , z t y m jednak, że to, co Honoriusz Augustoduński zestawiał j a k o związki metaforyczne, p r z y b i e r a w n i c h c h a r a k t e r zależności genetycz­ nej. Włosy n i e t y l k o mają udział w pięknie t r a w , lecz z t r a w y powstały, kości twardość swą zawdzięczają s t w o r z e n i u z k a m i e n i a i t d . Ilość ele­ mentów u n i w e r s u m użytych do k r e a c j i wzrasta w t e n sposób i ulega w a h a n i o m . Różnią się także i c h przyporządkowania poszczególnym częś­ c i o m o r g a n i z m u ludzkiego, z wyjątkiem t y c h t y l k o , które mają cha­ r a k t e r n i e m a l u n i w e r s a l n y : ciało — ziemia, kości — kamienie, oczy — G Por. np. M. K u r d z i a ł e k , Średniowieczne doktryny o człowieku jako obra­ zie świata, „Roczniki F i l o z o f i c z n e " , t. 19: 1971, z. 1, s. 5-39. 7 vekov, A . J a . G u r e v i 6, Populjarnoe [w:] Iz istorii t e n ż e , Kategorie kul'tury kultury średnich bogoslovie vekov średniowiecznej, i narodnaja i vozroždenija, Warszawa religioznosť Moskva 1976. s. 59-61. średnich 1976, s. 79-80; �Tabela 1. Składniki człowieka i elementy uniwersum O Morzu T y - O Morzu Tý- beriadzkim beriadzkim X V I w. X V I I w. 8 Rozumnik X V I w. 9 1 0 ciało ziemia ziemia ziemia ziemia krew morze Morze Czarne morze rosa i słońce oczy słońce słońce słońce i rosa morska głębia kości kamienie kamień kamień kamienie myśli obłoki obłoki anielski pęd anielski pęd i obłoki śmiech i płacz - - rozum mowa oddech wiatr wiatr żyły włosy ciepło [ta] wiatr i duch boży - dusza - ogień 1 1 bośniacka ziemia — — — duch boży i wiatr - trawa trawa - Morzu Tybe- riadzkim X I X w . - Mit ziemia ogień blask kamień ludowy XIX 13 ziemia obłok anielski pęd — -— O 12 słońce (wzrok) marmur - obłoki — — Legenda K s . Enocha XVI-XVIIw. w. 1 4 słońca kamień — - a a o sH - morze wiatr od Boga - drzewa — trawa - — O te N H % O N O 8 I v a n o v, op. cit., s. 291. 9 I v a n o v, op. cit., s. 297. M 1 0 I v a n o v, op. cit., s. 260. 1 1 I v a n o v, op. c i t , s. 177, 309. 12 I v a n o v, op. cit., s. 323. > 1 3 G. I. K u l i k o v s k i j , V . V l a z n e v , 1 4 А. К o I č i n , Verovanija kresťjan К kosmogoničeskim Tul'skoj gubernii, legendám, „Etnografičeskoe O b o z r e n i e " , 1892, No 4, s. 190-191. „Etnografičeskoe O b o z r e n i e " , nauczył l u d z i mówić, co być może m a związek z występującym w poprzedniej wersji 1899, N o 3, s. 59; według tej w e r s j i Diabeł skojarzeniem mowy i morza. �54 RYSZARD T O M I C K I ciała niebieskie, włosy — rośliny. Idea pozostaje j e d n a k nienaruszona i t r w a wśród Słowian w s c h o d n i c h i południowych do początków X X w i e k u . W t a b e l i 1 zestawiono niektóre w a r i a n t y t e j koncepcji, wystę­ pujące w tekstach z różnych okresów, w t y m d w a w a r i a n t y l u d o w e z końca ubiegłego stulecia. N i e są to jedyne znane przykłady k o n t y n u ­ owania w środowisku chłopskim koncepcji Człowieka-Mikrokosmosu. Do n i c h zaliczyć należy również wersje bardziej syntetyczne, j a k choćby bułgarski m i t o s t w o r z e n i u A d a m a z z i e m i przyniesionej Bogu z czterech s t r o n świata przez a n i o ł y . Nawiązuje on i m p l i c i t e do przytoczonej przez Honoriusza e t y m o l o g i i i m i e n i a A d a m , podobnie j a k g r e c k i m i t o s t w o r z e n i u świata, pochodzący z X V I - w i e c z n e g o z b i o r u , gdzie ziemię potrzebną do k r e a c j i człowieka przynieść ma z czterech s t r o n świata D i a b e ł . Najbardziej l a p i d a r n y m w y r a z e m t e j koncepcji jest s t w i e r ­ dzenie W i e l k o r u s a — starowiera, że „Pan stworzył człowieka z p r z y ­ rody" . W X I X - X X w i e k u t e n n u r t wyobrażeń o naturze człowieka był j e d ­ n a k stosunkowo rzadko spotykany. Zdecydowana większość mitów i w i e ­ rzeń l u d o w y c h mówi o u l e p i e n i u A d a m a z g l i n y (ziemi), n i e poświęcając zresztą t e m u w y d a r z e n i u z b y t dużej u w a g i . Sporadycznie pojawiają się wersje zupełnie odmienne, zaskakujące swą oryginalnością, mówiące o p o w s t a n i u A d a m a z naskórka zdartego p r z y p a d k i e m przez Boga czy też z k r o p l i boskiego p o t u . 2. Ingerencja Diabła w stworzenie A d a m a jest bogato u d o k u m e n t o ­ w a n a w m a t e r i a l e X I X - i X X - w i e c z n y m . Najwcześniejszy zapis tego wątku, relacjonujący podziurawienie p a t y k i e m ciała i wprowadzenie doń chorób, pochodzi z ruskiego a p o k r y f u datowanego na X I I w i e k . W m i ­ tach l u d o w y c h obok apokryficznej f o r m y i n g e r e n c j i — mechanicznego uszkodzenia połączonego z umieszczeniem chorób — występuje również oplucie ciała. Oba działania Diabła mają j e d n a k i d e n t y c z n y sens, a są­ dzić t a k pozwala semantyka śliny diabelskiej w l u d o w y c h m i t a c h k r e a ­ c y j n y c h . Z reguły pojawia się ona jako substancja powodująca inwersję p i e r w o t n y c h własności o b i e k t u , na który działa. Na przykład z ziemi u k r y t e j przez Diabła w ustach, a następnie w y p l u t e j powstają t e r e n y 15 16 17 18 19 15 I v a n o v, op. cit., s. 346. 16 I v a n o v, op. cit., s. 317. 1 7 stiki P. I., Iz oblasti mirosozercanija malorusskich narodnych krest'janskago naselenija legend (Materiały Kupljanskago dlja charakteri- uezda), „Etnografi- českoe O b o z r e n i e " , 1892, N o 2-3, s. 90. 1 8 W. S z u с h i e w i c z, Huculszczyzna, Priroda vić, 19 knigi u verovanu i předánu J e s t to a p o k r y f opublikowany russkoj S. Peterburg stariny, The Dualistic 1961, s. 133-134. Creation 1908, t. 4, s. 15; T . R . p r z e z A . N. P y p i n a , Dorde- 1958, t. 1, s. 5. Ložný ja i otrešennyja 1862, s. 12-13. K o r z y s t a m z fragmentów t o c z o n y c h p r z e z M. P. D r a g o m a n o v a , gends: Lwów našega národa, B e o g r a d of the World, Notes on the Slavic Religio-Ethical przy­ Le­ transí, b y E a r l W. C o u n t , T h e H a g u e �55 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA jałowe będące przeciwieństwem terenów żyznych s t w o r z o n y c h z „czy­ s t e j " z i e m i przez Boga; z ziarna w t e n sam sposób u k r y t e g o w y r a s t a w r a j u drzewo śmierci i grzechu; z z i e m i z a t r u t e j diabelską śliną zamiast zbóż i roślin leczniczych rozsianych przez Boga wyrastają c h w a s t y i r o ­ śliny trujące, a zwierzęta po i c h zjedzeniu zamieniają się w drapieżni­ k i 2°. Oplucie ciała jest zatem symboliczną formą t r a n s f o r m a c j i człowie­ ka t r w a l e zdrowego w człowieka podległego chorobom. Spotykane w m i t a c h i n t e r p r e t a c j e oraz k o n t e k s t towarzyszący inge­ r e n c j i Diabła potwierdzają t e n wniosek, m i m o że nie są identyczne. S k u t k i i n g e r e n c j i wyrażane są w następujący sposób: a. W ciele A d a m a umieszczone zostały choroby; człowiek stał się wrażliwy na choroby i ból. We f r a g m e n t a c h p r z y t o c z o n y c h apokryfów jest to powiedziane wp r o s t , chociaż dzięki d i a l o g o w i między stwórcą i Diabłem ingerencja nabiera c h a r a k t e r u działania prewencyjnego w sto­ s u n k u do p r z e w i d y w a n e j obojętności człowieka wobec Boga. Działanie Diabła służy w ostatecznym efekcie powiększeniu chwały bożej . D o ­ słowne n i e m a l powtórzenie w e r s j i a p o k r y f i c z n e j s p o t y k a m y w X I X - w i e c z n y m zapisie opowieści O Morzu 7 yberiadzkim z b. g u b e r n i i r i a zańskiej . W i n n y c h tekstach Bóg godzi się z nieodwracalnością s k u t ­ ków i n g e r e n c j i swego p r z e c i w n i k a i wywracając skórę A d a m a na nice pozostawia go z nieczystością ukrytą wewnątrz ciała: „z toho t y p e r kożdyj czołowyk w seredyni majet bołu, bo w y n , Satana, b u v do sotworenia czołowyka u s p y w c i z B o h o m " (!) . W z a c y t o w a n y m micie H u ­ cułów ból, choroby powstają nie z r a n , lecz z p l w o c i n . A n a l o g i c z n y sens mają wersje, gdzie o s k u t k a c h działania Diabła nie mówi się w p r o s t , lecz wynikają one z r e a k c j i Boga. W m i t a c h wschodnio- i południowosłowiańskich t w o r z y on określoną ilość t r a w leczniczych, odpowiadającą liczbie r a n zadanych A d a m o w i , albo zatyka d z i u r y trawą, zalepia je, a po ożywieniu A d a m a i n s t r u u j e go, które z t r a w i w j a k i sposób m a stosować, jeśli zachoruje . 21 22 23 24 2 0 P o r . V . G n a t j u k, Galicko-ruski narodni n i k ' ' , t. X I I : 1902, s. 15; J . W i t o r t , Przeżytki rusinów, 21 biega legendi. T . 1, „Etnografičnij starożytnego światopoglądu „ L u d " , t. I I : 1896, s. 215-216; T o m i c k i , Słowiański Wariant m i t u O Morzu Tyberiadzkim mit..., u ZborBiało­ s. 59-60. pochodzącym z X V I I w i e k u nie od­ od w e r s j i X V I - w i e c z n e j . Stwórca znalazłszy pokłute ciało m ó w i do D i a b ł a : „Po co, przeklęty diable, to zrobiłeś? J a stworzyłem człowieka czystego i n i e s k a ­ lanego i niechorowitego". Diabeł odpowiada: sce z a b o l i {go] to on p o m o d l i „Zapomni o tobie, a gdy jakieś m i e j ­ się: P a n i e , zmiłuj się", c y t . z a : I v a n o v, op. cit., s. 297. Kulikovskíj, 23 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 12. 24 A . D . N e u s t u p o v, Iz Kadnikovskago op. V l a z n e v , op. cit., s. 190-191. 22 cit., uezda, s. 335, 337. O op, cit., s. 215-216. předáni] „Etnografičeskoe stworzeniu i legend Obozrenie", traw kresťjan 1901, No leczniczych przez Vas'janovsko j volosti, 1, s. 168; . I v a n o v , Boga por. W i t o r t, �56 RYSZARD T O M I C K I b. W człowieku umieszczone zostały p l w o c i n y . Tego t y p u konstatacja jest wyraźną odmianą w y p a d k u poprzedniego, chociaż b r a k i n f o r m a c j i o zapoczątkowaniu chorób, wynikający zapewne z realistycznego p o t r a k ­ t o w a n i a oplucia ciała i wywrócenia zanieczyszczonej skóry do wewnątrz, powoduje, że cały epizod zmienia sią w opowieść etiologiczną o pocho­ dzeniu p l u c i a , kaszlu i t p . Związek diabelskiej śliny z c h o r o b a m i uległ t u z a n i k o w i , a p r z y n a j m n i e j znacznemu rozluźnieniu, ponieważ ślina b y w a jeszcze kojarzona z „nieczystością" . c. W człowieku umieszczona została „nieczystość", zły d u c h . I n t e r ­ pretacja ta s t a n o w i antytezę przekonania, iż A d a m s t w o r z o n y n a podo­ bieństwo boże był istotą „czystą", „ w seredyni niczoho ne buło". Mając wewnątrz siebie diabelską ślinę stał się natomiast „u seredyni neczys t y j " . Człowiek porównany jest w t y m tekście do ogniska, które po o p l u c i u przez Diabła zaczęło dymić. Z A d a m a też „kuryt sy, j y k z w a ­ t r y " . Nieraz nieczystość r o z u m i a n a jest synonimicznie ze złym d u ­ chem . d. Człowiek został oszpecony. Tuż po s t w o r z e n i u A d a m był n i e ­ z w y k l e piękny, a Diabeł spowodował zniekształcenie doskonałego dzieła bożego . Uszeregowanie i n t e r p r e t a c j i m a j e d y n i e względny w a l o r c h r o n o l o ­ giczny, wynikający z f a k t u , że wersje apokryficzne mówią zawsze o uwrażliwieniu na choroby. T y m n i e m n i e j w y d a j e się, iż nieco a b s t r a k ­ cyjne zanieczyszczenie czy oszpecenie — jeśli nawet n i e jest wyjaśnie­ n i e m wtórnym — s t a n o w i element poboczny i dopełniający t y l k o za­ sadniczy s k u t e k i n g e r e n c j i antagonisty stwórcy, za j a k i uznać należy d e s t r u k c y j n y współudział w s t w o r z e n i u A d a m a . M a on istotne k o n ­ sekwencje d l a f i n a l n e j k o n s t y t u c j i człowieka. Wyprzedźmy bieg wydarzeń narzucany przez konstrukcję m i t u , aby w kontekście stworzenia A d a m a przedstawić powstanie jego p a r t n e r k i . E w a pozostaje często w cieniu A d a m a , a w s k r a j n y c h w y p a d k a c h może nawet zostać w y k l u c z o n a z n a r r a c j i („Pan Bóg stworzył A d a m a i wpuś­ cił go do r a j u ... on zgrzeszył ... j a k m u się starszy s y n narodził..." i t d . ) . N ie to jest wszakże najistotniejsze. Bardziej znamienne w y d a j e się znacznie częstsze pojawianie się w opisach stworzenia E w y niż A d a m a o r y g i n a l n y c h w e r s j i będących bez wątpienia t w o r e m wyobraźni l u d o ­ w e j . Sprawiają one wrażenie, j a k b y w środowisku chłopskim n i e było — 25 2e 21 2S 2 9 2 5 P . I . , op. cit., s. 89-90. 2 6 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 6-7; por. też: P . V . S e j n , Materiały čenija byta i jazyka russkago naselenija severozapadnago krają, dlja izu- Sanktpeterburg 1902, t. 2, s. 314. 2 7 W i t o r t, op. cit., s. 216. 2 8 M. Żmigrodzki, Ukraina. „ L u d " , t. I I : 1896, s. 325. 2 9 G n a t j u k, op. cit., s. 21-22. I. Theogonia i kosmogonia ludu Ukrainy, �57 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA generalnie rzecz ujmując — dostatecznie silnego przekonania o p o ­ prawności, czy choćby kompletności m i t u b i b l i j n e g o w t e j k w e s t i i . O d ­ czucie to potęgują relacje o współistnieniu w jednej w s i obu w e r s j i , b i b l i j n e j i l u d o w e j , p r z y c z y m zdarza się, że i n f o r m a t o r mówiący o p o w s t a n i u E w y z gałązki i w y dodaje od r a z u : „Druhi p r y p o w i d a j u t , szo B o h w i j m y v r e b r o A d a m o v y , t a j z seho stała żinka. Może j t a k ! " . T r u d n o nie dostrzec w t e j w y p o w i e d z i ukłonu w stronę badacza, u p r z e ­ dzenia e w e n t u a l n e j jego wątpliwości, ale równocześnie można być p e w ­ n y m , że indagowany Hucuł doskonale wiedział, co w a r t a jest owa wersja innych. Cechą szeregu mitów jest sygnalizowanie w różny sposób o d m i e n ­ ności pierwszej kobiety. N i e chodzi t y l k o o jej wtórność w stosunku do mężczyzny, oczywistą w t e d y , g d y Bóg t w o r z y Ewę z żebra (,,I t a k w y mężczyźni jesteście z g l i n y , a m y k o b i e t y to już z waszego żebra" ) , lecz o inność niejako jakościową. W t e n sposób rozumieć można p o d ­ kreślenie, że E w a powstała z lewego żebra, jeśli pamiętamy o k o r e l o ­ w a n i u w k u l t u r z e l u d o w e j s t r o n y l e w e j z t y m co kobiece, żeńskie, ale także diabelskie, złe, nieszczęśliwe . Podobny sens mają wspomniane, czysto l u d o w e opowieści, k i e d y mówią na przykład o s t w o r z e n i u E w y z koziego l u b psiego ogona. Zwierzę p o r y w a kość wydobytą z ciała A d a ­ ma, a Bóg — nie mogąc j e j odebrać i nie chcąc powtórnie fatygować mężczyzny — u r y w a m u ogon i z niego powstaje kobieta . Sens tej na pierwszy r z u t oka wyłącznie h u m o r y s t y c z n e j opowieści u j a w n i a się d o ­ piero po zestawieniu z b l i s k i m i f a b u l a r n i e m i t a m i wyjaśniającymi ge­ nezę różnic e t n i c z n y c h i społecznych. N a U k r a i n i e opowiadano, że R u sini (chłopi) pochodzą od człowieka ulepionego z g l i n y , natomiast szlach­ ta (Polacy) jest p o t o m s t w e m człowieka ulepionego z pszenicznego ciasta, pożartego, a potem wydalonego przez psa . U Litwinów różnica między n i m i s a m y m i (chłopami) i szlachtą była jeszcze większa, ponieważ c i 3 0 31 32 33 34 35 *> P . I., op. cit, 3 1 8 2 G n a t j u k, op. cit., s. 19. 3 3 Lewe riadzkim, uezda, w żebro p o j a w i a „Etnografičeskoe wierzeniach Obozrenie", słowiańskich verovaniju, n o v, V . N. českie się już w X V I I - w i e c z n e j w e r s j i m i t u O Morzu I v a n o v , op. cit., s. 297; por. też: V . A . M o š k o v, Gagauzy narodnom J. s. 92. S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 7. 1901, No „Glasnik E t n o g r a f s k o g T o p o r o v, Issledovanija i frazeologíčeskie S. W a s i l e w s k i , 4, s. 5; o s y m b o l i c e por.: S . Z e c e v i c , voprosy Symbolika v Muzeja", oblasti rekonstrukcii ruchu Desna i leva lewej u strony srpskom t. X X V I : 1963; V . V . I v a - slavjanskich tekstov, obrotowego strona Tybe- Benderskago drevnostej. Moskva i rytualnej Leksi- 1974, s. 259 п.; inwersji, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I : 1978, z. 1, s. 84. 3 4 lung G n a t j u к, op. cit., s. 24; por. O. D a h n h a r d t , Naturdeutender Alten 3 5 Testament, Sagen, Marchen, Fabeln und L e i p z i g u n d B e r l i n 1907, s. 117-122. G n a t j u к, op. cit., s. 24. Natursagen. Legenden. Eine B d . I . Sagen Sammzum �58 RYSZARD T O M I C K I ostatni nie t y l k o u l e p i e n i zostali z ciasta i przeżyli identyczne perypetie z psem, lecz ponadto stwórcą i c h był Diabeł. O n stworzył także kobietę naśladując t y m razem Boga lepiącego A d a m a . N i e mogąc jednak samo­ dzielnie ożywić E w y ukradł tutkę, przez którą Bóg tchnął ducha w ciało mężczyzny i dzięki t e m u , że pozostało w n i e j trochę boskiego t c h n i e n i a , umieścił w ciele E w y zmieszanego ducha bosko-diabelskiego . Do t e j samej k l a s y sposobów różnicowania istot należą m i t y , w których Diabeł naśladując Boga tworzącego A d a m a i Ewę usiłuje powołać do życia własnych l u d z i , ale okazują się o n i d e m o n a m i . 36 37 W każdej z w e r s j i obowiązuje nieco inna zasada k l a s y f i k a c y j n a i ge­ netycznie u w a r u n k o w a n a odmienność dotyczyć może A d a m a i E w y , swo­ ich i obcych albo l u d z i i demonów. Różnice zasad k l a s y f i k a c y j n y c h są p r z y t y m wyraźnie powierzchowne, gdyż w istocie każda z t y c h par k o r e l o w a n a jest z opozycją Bóg — Diabeł, nawet wówczas, k i e d y m o w a jest o kozie czy psie, posiadających w w i e r z e n i a c h l u d o w y c h cechy z w i e ­ rząt demonicznych. Ostatecznego a r g u m e n t u dostarcza t u w e r s j a buł­ garska, w której E w a stworzona została z diabelskiego ogona . A zatem różnica genetyczna między A d a m e m i Ewą należy do g r u p y opozycji s y t u o w a n y c h na różnych poziomach ogólności: 38 LUDZIE / DEMONY I 1 SWOI / 1 / OBCY I MĘŻCZYZNA KOBIETA Zapis graficzny uświadamia w pełni, że k l a s y f i k a c j a ta m a naturę dynamiczną i obrazuje reguły m e d i a c j i między e l e m e n t a m i s y t u o w a n y m i na różnych poziomach ogólności i po różnych stronach osi, reguły z n a j ­ dujące odzwierciedlenie i potwierdzenie w pozamitologicznych dziedzi­ nach k u l t u r y l u d o w e j . M a m na myśli opozycję mężczyzna — obcy, dla której e l e m e n t e m m e d i a c y j n y m jest kobieta (schemat t e n r e a l i z o w a n y jest na przykład w t r a k c i e w y m i a n y m a t r y m o n i a l n e j ) oraz opozycję s w o i — demony, gdzie m e d i a t o r e m jest obcy ( p r z y p o m n i j m y wzmożone własności czarownicze obcych ) . 39 3 6 E . V o 11 e r, Litovskija legendy, „Etnografičeskoe Obozrenie", s. 139-140. O s t w o r z e n i u k o b i e t y p r z e z Diabła por. S . K u l i s i e , N. P a n t e 1 i ć, Srpski 3 7 mitološki J . T r a c z y k , Z okolic t o r s к i j , Iz predanij i legend P. Z. 1890, No 3, Petrovié, řečník, B e o g r a d 1970, s. 117. Babiej Góry, „ W i s ł a " , t. I X : 1895, s. 75; P. Kadnikovskago uezda, Vologodskoj Dilak- gubernií, „Etno­ grafičeskoe O b o z r e n i e " , 1899, N o 3, s. 173. der 3 8 Dragomanov, 3 9 O s t a t n i e dane Westeuropáischen op. cit., s. 145. n a t e n t e m a t w : Z. К o v á e s , Das und der russischen t. X X V I : 1977, fasc. 3-4, s. 269-271. Tradition, Erkennen der Hexen in „Acta E t h n o g r a p h i c a A . S . H . " , �59 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA M i t dostarcza więc m o d e l u r e l a c j i między mężczyzną i kobietą. E w a pojawia się jako „ l e w a " emanacja A d a m a l u b —• co na jedno w y c h o ­ dzi — jako jego odwrócone odbicie. D l a uzupełnienia t y c h r e l a c j i d o ­ d a j m y , że ingerencja Diabła dotyczy wyłącznie ciała Adamowego. Także Bóg, zmuszony udać się do nieba po duszę dla A d a m a , nie m a potrzeby robić tego d l a E w y , która powstaje z żebra już ożywiona, czerpiąc j a k b y z duszy pierwszego człowieka. W t y m sensie A d a m , istniejąc samotnie, stanowi metafizyczną całość, jednię, a więc posiada tę samą własność, która leży u podstaw koncepcji Człowieka-Mikrokosmosu . 3. Ingerencja Diabła następuje w momencie, g d y stwórca oddala się od uformowanego ciała. Pod t y m względem wszystkie m i t y są zgodne. Różnią się natomiast w t e d y , g d y m o w a jest o powodach odejścia stwór­ cy. M i t y apokryficzne prezentują jednolitą wersję. W X V I - w i e c z n y m zapisie opowieści O Morzu Tyberiadzkim c z y t a m y : „ I poszedł P a n do ojca swego po duszę...", w zapisie X V I I - w i e c z n y m tego samego t e k s t u : „ I poszedł P a n do ducha świętego swego na niebiosa do Ojca..." . W apo­ k r y f i e r u s k i m d a t o w a n y m na X I I w i e k powiedziane jest, że stwórca d w u k r o t n i e pozostawia ciało człowieka — raz idzie po oczy ze słońca, a d r u g i m r a z e m udaje się po duszę do „górnej J e r o z o l i m y " Mamy zatem do czynienia z uzasadnionym powodem, występującym w t a k i e j samej postaci t y l k o w j e d n y m ze z n a n y c h m i tekstów l u d o w y c h — w micie ukraińskim, według którego Bóg „poleciał na niebo po duszę" . W i n n y c h w y p a d k a c h stwórca po p r o s t u odchodzi, oddala się, a próbą znalezienia wytłumaczenia ad hoc jest być może przekonanie, iż pozo­ stawił on ciało A d a m a , a b y wyschło . 40 41 4 2 43 44 Różnica między zgodną wersją apokryfów i równie jednomyślną w e r ­ sją X I X - X X - w i e c z n ą w y n i k a najprawdopodobniej ze z m i a n y postaci stwórcy. W m i t a c h a p o k r y f i c z n y c h jest n i m bez wątpienia Chrystus, natomiast w m i t a c h l u d o w y c h zazwyczaj Bóg O j c i e c . Bezpośrednie porównanie wskazywałoby na to, że w r a z z zamianą Chrystusa na Boga Ojca nastąpiła eliminacja wątku „podróży" do nieba. Charakterystyczne jest, iż, o ile m i wiadomo, żaden z badaczy l i t e ­ r a t u r y a p o k r y f i c z n e j nie zwrócił u w a g i na tę niejasność. P o w o d e m było najprawdopodobniej odczytywanie mitów poprzez p r y z m a t idei Trójcy Świętej. Można j e d n a k powątpiewać o słuszności takiego stanowiska b i o 4S 4 0 Sacrum O filozoficznych spekulacjach na temat A d a m a —• mit — historia. Wybór esejów, a n d r o g y n a por. M. E l i a d e , W a r s z a w a 1970, s 225 n. 41 I v a n o v, op. cit., s. 295. 4 2 Dragomanov, 43 P. I., op. cit., s. 89. 44 Š e j n, op. cit., s. 314; I v a n o v, op. cit., s. 335. 45 Jedyny znany m i wypadek, op. cit., s. 133. gdzie stwórcą l u d z i jest Paniezus z o k o l i c B a b i e j Góry, T r a c z y k , op. cit., s. 75. stanowi mit �60 RYSZARD T O M I C K I rąc pod uwagę zarówno wątpliwości nasuwane przez same t e k s t y apo­ k r y f i c z n e , j a k i zasady f u n k c j o n o w a n i a j a k i c h k o l w i e k tekstów chrześci­ jańskich w r a m a c h k u l t u r y l u d o w e j . Rozpocznijmy od pierwszej k w e s t i i . K o n s t r u k c j a apokryfów O Morzu Tyberiadzkim wskazuje, że stwórcą świata i l u d z i jest jedna i ta sama postać, określana enigmatycznie m i a ­ n e m Pan. W i n i e n t o być Bóg Ojciec, n a w e t jeżeli miałby „zawierać w sobie" d w i e pozostałe postaci Trójcy. W całym ciągu n a r r a c j i w z m i a n ­ ka o odejściu Pana „do ojca swego" (w w e r s j i X V I - w i e c z n e j ) s t a n o w i zaskoczenie, ale równocześnie wyraźne zakłócenie, gdyż w dalszej części m i t u , w epizodzie o p o w s t a n i u d r z e w a krzyżowego, o Chrystusie mówi się j a k o o osobie różnej od Pana — stwórcy, mającej się dopiero pojawić na ziemi. Wersja X V I I - w i e c z n a opowieści O Morzu Tyberiadzkim jest już znacznie bardziej „dopracowana". T y p o w o d u a l i s t y c z n y m i t kosmogoniczny, analogiczny do występującego w zapisie z X V I w i e k u , poprze­ dzony jest passusem opisującym wyłonienie się z Boga Sawaofa jego syna Jezusa Chrystusa i D u c h a św. Teraz pojawienie się Chrystusa w dalszych p a r t i a c h opowieści posiada już j a k i e t a k i e uzasadnienie w preegzystowaniu Trójcy. N a d a l j e d n a k n i e wiadomo, dlaczego w m o ­ mencie k r e a c j i l u d z i stwórcą okazuje się Chrystus, będący postacią z u ­ pełnie odrębną od Boga Ojca i D u c h a św. i do tego n i e mogący sam stworzyć duszy. Być może d l a r e d a k t o r a X V I I - w i e c z n e j w e r s j i a p o k r y f u , który akceptował wyraźnie nieortodoksyjne e l e m e n t y m i t u , ale starał się jednocześnie podkreślić, że p o w i n i e n on być o d c z y t y w a n y w k a t e ­ goriach k o d u chrześcijańskiego, niejasny dla nas epizod a n t r o p o g o n i i był dostatecznie zrozumiały. Z d r u g i e j s t r o n y w sytuacji,, g d y zagadką pozostaje geneza d u a l i ­ s t y c z n y c h motywów w k o m p o n o w a n y c h w oba t e k s t y apokryficzne (za­ równo w kosmogonii, j a k i antropogonii), a wielce prawdopodobna jest hipoteza, że zostały one przejęte z t r a d y c j i l u d o w e j i poddane d r o b n y m t y l k o retuszom, niekonsekwencje związane z osobą stwórcy l u d z i n a ­ bierają nieco innego w y m i a r u . P r z y t a k i m założeniu zakłócenia w obu m i t a c h antropogonicznych i wyraźne dążenie do u w y p u k l e n i a i d e i T r ó j ­ cy w w e r s j i X V I I - w i e c z n e j stanowić mogą przesłanki przemawiające za i s t n i e n i e m n i e znanej w e r s j i m i t u , w której stwórcą l u d z i byłby s y n Boga, charakteryzujący się o g r a n i c z o n y m i k o m p e t e n c j a m i k r e a c y j n y m i i w s k u t e k tego zmuszony do k o r z y s t a n i a z pomocy Ojca. Przypuszczenie takie uprawdopodobniają w jakiejś mierze X I X - X X - w i e c z n e m i t y l u d o ­ we. K o n t y n u o w a n y jest w n i c h cały epizod i n g e r e n c j i Diabła, będącej konsekwencją opuszczenia ciała człowieka przez stwórcę. Z a n i k o w i u l e ­ gła w większości wypadków k o n k r e t n a m o t y w a c j a odejścia stwórcy, gdyż Bóg Ojciec nie m u s i iść do nieba po duszę — j e m u w y s t a r c z y tchnąć własnego ducha, a b y ożywić A d a m a . E l e m e n t oddalenia się stwór­ cy przetrwał więc j e d y n i e w s k u t e k „inercji t e k s t u " oraz istotności samej i n g e r e n c j i Diabła. Są to wystarczające świadectwa e w o l u o w a n i a m o t y - �61 LUDOWE M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA w u od f o r m y t y p u apokryficznego do f o r m występujących na przełomie X I X - X X wieku. Hipoteza о l u d o w e j p r o w e n i e n c j i koncepcji syna Boga — stwórcy l u ­ dzi pozwala na uczynienie jeszcze jednej u w a g i na t e m a t sposobu o d ­ c z y t y w a n i a w e r s j i a p o k r y f i c z n y c h . Jeśli m i t y zachowane w a p o k r y f a c h funkcjonowały w X V I - X V I I w i e k u w środowiskach l u d o w y c h , t r u d n o wyobrazić sobie, b y odczytywane t a m były przez p r y z m a t i d e i Trójcy Św., a zatem żeby Chrystus mógł być p o j m o w a n y nie jako Chrystus — syn Boga, lecz sam Bóg — jeden, choć w trzech postaciach. Należałoby b o w i e m równocześnie założyć, że w okresie od końca średniowiecza do początków naszego stulecia następował regres w p r z y s w a j a n i u d o k t r y n y chrześcijańskiej przez l u d . A skądinąd wiadomo, że idea Trójcy Šw. należała do t y c h elementów d o k t r y n y , które n a j t r u d n i e j przenikały do k u l t u r y l u d o w e j i były n a g m i n n i e r e i n t e r p r e t o w a n e według schematu Ojciec — M a t k a — S y n . Rozłączność Boga Ojca i Chrystusa w a n t r o p o ­ gonii apokryficznej m u s i być r o z p a t r y w a n a również z tego p u n k t u w i ­ dzenia. Materiały słowiańskie n i e pozwalają powiedzieć n i c ponad to, co zo­ stało powiedziane. T r u d n o na t e j podstawie snuć j a k i e k o l w i e k dalej idące w n i o s k i . W y p a d n i e n a m j e d n a k powrócić jeszcze do t e j k w e s t i i , ponieważ koncepcja stwórcy l u d z i n i e dysponującego wszechmocą k r e a ­ cyjną i zmuszonego do korzystania z pomocy i n n e j i s t o t y występuje także u niektórych niesłowiańskich ludów E u r o p y Północno-Wschodniej i A z j i Północnej. * Stworzenie l u d z i rozpoczyna ciąg wydarzeń, które w l u d o w y c h m i ­ tach przebiegają podług trzech zasadniczych wariantów różniących się dość znacznie pod względem k o m p o z y c y j n y m . W t e n sposób o t r z y m u j e ­ m y t r z y g r u p y tekstów częściowo ze sobą k o m p l e m e n t a r n y c h : WARIANT A WARIANT В Grzech Grzech Ukaranie Ukaranie WARIANT С — — — U m o w a A d a m a z Diabłem U m o w a B o g a i Diabła — Likwidacja umowy Likwidacja umowy Jak w y n i k a ze schematycznego zapisu głównych motywów, w a r i a n t A przebiega zgodnie z w z o r c e m b i b l i j n y m , podobnie j a k część w a r i a n t u B, który r o z m i j a się z Księgą Rodzaju dopiero w momencie w y g n a n i a A d a ­ m a i E w y z r a j u . Z k o l e i w a r i a n t С jest odmianą dwóch ostatnich m o ­ tywów w a r i a n t u B. T r z y w a r i a n t y sprowadzić więc można do dwóch g r u p motywów — jednej dotyczącej grzechu i u k a r a n i a l u d z i , a d r u g i e j obejmującej m o t y w y umów z Diabłem i j e j l i k w i d a c j i . Zabieg t a k i za­ pobiega powtórzeniom w t r a k c i e o m a w i a n i a mitów i n i e wpływa w zna- �62 RYSZARD T O M I C K I czący sposób na dostrzeżenie nieco i n n e j w y m o w y ideowej każdego z w a ­ riantów; w w y p a d k a c h , k i e d y kompozycja m i t u jako całości decyduje o semantyce któregoś z motywów, odwoływać się będę do odpowiedniego wariantu. II. W R A J U I POZA RAJEM Grzech p i e r w o r o d n y s t a n o w i w dziejach l u d z i ostrą cezurę. Jego opis bazuje z reguły na Księdze Rodzaju i k u l t u r a l u d o w a nie wniosła do tego epizodu z b y t w i e l u i n n o w a c j i . Pewne przesunięcia akcentów, a cza­ sem nawet istotną zmianę w s t o s u n k u do t e k s t u b i b l i j n e g o , obserwuje się przede w s z y s t k i m p r z y prezentacji p r z y c z y n i sposobu popełnienia grzechu. Z formalnego p u n k t u widzenia wyróżnić t u można t r z y w e r s j e : a) zjedzenie owocu z drzewa objętego zakazem Boga, b) stosunek płcio­ w y E w y z Diabłem l u b A d a m e m , c) bliżej nie określone zgrzeszenie. N i e zawsze jednak, zwłaszcza w m i t a c h bogatych f a b u l a r n i e , są one rozłączne. Jeśli w y e l i m i n u j e m y t e k s t y powtarzające wersję biblijną oraz te, w których spożycie zakazanego owocu rozumiane jest wyłącznie jako wykroczenie przeciw poleceniu Boga, a zatem grzech polega na sprze­ n i e w i e r z e n i u się stwórcy, wśród pozostałych uwagę zwraca silne ekspo­ nowanie i n i c j a c j i seksualnej jako i s t o t y grzechu. Najbardziej o r y g i n a l n e ujęcie zawiera grupa mitów ukraińskich, w których drzewo objęte b o s k i m zakazem jest d r z e w e m d i a b e l s k i m . Wyrosło z ziarna u k r y t e g o przez Diabła w czasie w y d o b y w a n i a nasion drzew r a j s k i c h z praoceanu. Bóg nakazując omijanie jego owoców l o j a l ­ nie ostrzega A d a m a i Ewę, iż jest ono „drzewem śmierci i g r z e c h u " . I n w e r s j a własności ziarna schowanego przez Diabła pod językiem, a w k o n s e k w e n c j i także owoców jabłoni rosnącej w środku r a j u opodal s t u d n i dającej początek czterem rzekom, m a c h a r a k t e r analogiczny do i n w e r s j i , j a k i e j podlegają skażone diabelską śliną ziemia czy ciało czło­ wieka. Rozwiązanie t o k o n t y n u u j e więc s t r u k t u r y właściwe d u a l i s t y c z ­ nej kosmogonii l u d o w e j — Diabeł jest sprawcą stanów będących o d ­ wrotnością t y c h , które powstają dzięki aktywności twórczej Boga. Po zjedzeniu jabłka ludzie stają się śmiertelni. 46 Tak jednoznaczny i bezpośredni związek zakazanego owocu ze śmier­ cią n i e występuje w zasadzie poza wspomnianą grupą mitów. A l e jest to t y l k o jeden aspekt rajskiego owocu, gdyż drzewo, z którego pochodzi, reprezentuje ponadto grzech. Ewa po zjedzeniu jabłka ulega Diabłu powodując jednocześnie, poprzez oddanie reszty jabłka A d a m o w i , iż on również zaczyna j e j pożądać. Owoc śmierci okazuje się także owocem miłości w j e j najbardziej k o n k r e t n e j , potencjalnie życiodajnej f o r m i e . Powodując utratę nieśmiertelności rozbudza u p i e r w s z y c h l u d z i potrzeby seksualne. W t y m kontekście grzech s t a n o w i znak z m i a n y o f u n d a m e n G n a t j u k, op. cit., s. 9-10, 15 п., 19. �63 L U D O W E M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA t a l n y m znaczeniu egzystencjalnym. A d a m i E w a dokonują „przejścia" od nieskończonego t r w a n i a osobniczego do życia skończonego w planie i n d y w i d u a l n y m , lecz trwałego g a t u n k o w o . F a k t , że objęte zakazem drze­ wo nazwane zostało „drzewem śmierci i g r z e c h u " , podkreśla nierozłączność obu aspektów z m i a n y w sposobie istnienia p i e r w s z y c h ludzi. W m i t a c h ńie znających „dwoistego" drzewa jedność ta ulega r o z b i ­ ciu. U t r a t a nieśmiertelności p o j a w i a się jako następstwo grzechu, z w y k l e mało eksponowane, co w części mitów (realizujących w a r i a n t B) uzasad­ nione jest względami k o m p o z y c y j n y m i . Jabłko s t a n o w i zazwyczaj i n s t r u ­ m e n t w rękach Diabła (który sam p r z y b i e r a cechy d e m i u r g a seksu) albo t r a c i zupełnie znaczenie stając się d a l s z o p l a n o w y m r e k w i z y t e m w y d o ­ b y w a n y m j e d y n i e w w e r s j a c h a n t r o p o g o n i i mających ściśle określony adres. Jeden z badaczy, z a n i m usłyszał opowieść o A d a m i e i Ewie, d o ­ wiedział się od i n f o r m a t o r a , że o zjedzeniu zakazanego owocu mówi się wyłącznie dzieciom. W rzeczywistości grzech spowodowała E w a w y z w a ­ lając u A d a m a pożądanie, rozbudzając s w y m i wdziękami jego namięt­ ność . Bezpośrednim sprawcą i n i c j a c j i seksualnej jest najczęściej Diabeł. Oto w p e w n y m micie ukraińskim przychodzi on do E w y , odwiedza ją, a g d y Bóg otacza r a j ogniem, przedostaje się do n i e j przez rurę w p o ­ staci węża, „bo nie mógł bez n i e j wytrzymać". Wypędzenie l u d z i z r a j u następuje w p r a w d z i e po zjedzeniu jabłka, ale równocześnie Ewa r o d z i dziecko-potwora, demoniczną istotę wyniszczającą m a t k ę . W i n n y m tekście ukraińskim urodzenie p o t w o r k a poczętego ze związku z Diabłem jest już wyłączną przyczyną opuszczenia r a j u . N i e k i e d y d i a b e l s k i m dzieckiem okazuje się K a i n , jabłko żaś specjalnie zaklęte przez Diabła ma c h a r a k t e r a f r o d y z j a k u , po którym E w a ulega Diabłu, a u A d a m a r o ­ dzą się „diabelskie p o k u s y " prowadzące do spłodzenia A b l a . O d m i e n n i ojcowie są źródłem nieprzyjaźni między braćmi oraz przecistawnych cech i c h charakterów . M i t y prezentujące n a t u r a l n e s k u t k i „grzechu" w szczególny sposób 47 48 49 s 0 51 4 7 Analogiczny obraz drzewa życia i śmierci występuje w micie ałtajskim, gdzie l u d z i o m z a b r o n i o n e j e s t j e d z e n i e owoców z z a c h o d n i c h gałęzi, por. W . R a d 1 o í f, Proben der Volkslitteratur der türkischen Stamme Süd-Sibiriens, St. P e t e r s ­ b u r g 1866, t. 1, s. 178-179. 4 8 G n a t j u k, op. cit., s. 19-20. Była to j e d n a k p i e r w s z a E w a u l e p i o n a z g l i n y , która po w y g n a n i u z r a j u zamieniła "się w d r z e w o iwę. Później Bóg stworzył Ada­ m o w i żonę z żebra. U G a g a u z ó w istniały również d w i e w e r s j e w y p a d k ó w : „jedni utrzymywali Adam [...] że A d a m zjadł z a k a z a n y owoc, a i n n i , że po p r o s t u , gdy zobaczył E w ę to zrobił z nią g r z e c h , a p o t e m Bóg w y g n a ł go z a to z r a j u " , M o šk o v , op. cit., s. 5. A n a l o g i c z n e przesunięcie f u n k c j i k u s i c i e l a n a E w ę z n a l i Węgrzy, S. E r d é s z , The cosmogonical conception of Lajos Ami, g r a p h i c a A . S . H . " , t. X I I : 1963, f a s c . 1—2, s. 58. 49 G n a t j u k , op. cit., s. 6-7. 5 0 G n a t j u k, op. cit., s. 123. 5 1 Ż m i g r o d z к i, op. cit., s. 324; P . I., op. cit., s. 92. Storyteller, „Acta E t h n o - �64 RYSZARD T O M I C K I ukazują postać E w y . Pojawia się ona jako M a t k a w szerokim, kosmicz­ n y m n i e m a l sensie tego słowa , rodząca zarówno l u d z i , j a k i demony, a więc będąca d l a t y c h dwóch światów elementem m e d i a c y j n y m . N i e jest to zaskoczeniem, gdyż już poprzednio stwierdziliśmy analogiczną funkcję E w y w odniesieniu do opozycji swoi — obcy, równoważnej opo­ z y c j i ludzie — demony. G d y m o w a o dzieciach E w y możliwe są d w a schematy genetyczne: 52 DIABEŁ EWA DEMONY ADAM DIABEŁ EWA LUDZIE ADAM KAIN ABEL W a r i a n t d r u g i posiada antecedensy w żydowskiej legendzie o n a r o ­ dzeniu K a i n a i jego siostry K a l o m e n y ze związku z Diabłem (Samaelem) i z n a l i go w średniowieczu zarówno Bogomiłowie, j a k i h e r e t y c y za­ chodnioeuropejscy . W a r i a n t pierwszy, będący w X I X - X X w i e k u skład­ n i k i e m m o t y w u c y r o g r a f u A d a m a , mógł czerpać z tego samego n u r t u wyobrażeń zważywszy na to, że w j e d n y m z apokryfów r u s k i c h demo­ n i c z n y m dzieckiem mającym wężowe głowy na czole i piersiach jest właśnie K a i n . W każdym razie w a r i a n t u z K a i n e m i A b l e m nie można w kontekście wyobrażeń l u d o w y c h interpretować wyłącznie jako m i t u 53 Si 0 urodzeniu przez Ewę l u d z i d o b r y c h i złych, nawet w t e d y , g d y nie ma m o w y o udziale Diabła w poczęciu K a i n a , świadczy o t y m m i t w i e l k o r u s k i , w którym K a i n i A b e l są po p r o s t u dziećmi A d a m a i E w y . K a i n jest starszym b r a t e m , pasterzem i myśliwym przebywającym często poza d o m e m , w lasach, na mokradłach, wędrującym za stadem. A b e l to r o l ­ n i k , który p r o w a d z i osiadły t r y b życia, p r z e b y w a w d o m u . K a i n składa Bogu krwawą ofiarę z barana, A b e l — płody r o l n e . Bracia p r z e c i w ­ s t a w i e n i są więc w bardzo k o n k r e t n y c h kategoriach: pasterz/myśliwy — 5 5 5 2 W kilku wersjach pojawia znaczonej dzięki się m o t y w dwóch E w : s t w o r z o n e j z k w i a t u , p r z e ­ n a matkę C h r y s t u s a , o r a z E w y właściwej, p a r t n e r k i A d a m a . narodzeniu Zbawiciela „została ludzkości b y ł a „powodem z a t r a t y r o d u l u d z k i e g o " , kowskiego pod względem historycznym, odkupienia E. R u l i k o w s k i , obyczajowym 1853, s. 176-177; por. też: Ż m i g r o d z k i , op. cit, Ta a drzewo, wersja potem oraz ludzi t. X I I I : druga jest matką r o d z a j u być może w i e r z e n i e 1907, s. 202-203) stanowić ludzkiego, pierwszej partnerce A d a m a , stworzonej refleks Warszawa z a g r z e c h , została z a m i e ­ G n a t j u k , op. cit., s. 19. przez peczeniżyński. mogą wasyl- powiatu s. 325. M o t y w dwóch E w może o stworzeniu ( J . S с h n a i d e r, Lud druga Opis i statystycznym, mieć również inną postać: p i e r w s z a E w a , o d p o w i e d z i a l n a niona w Pierwsza sprawczynią", Boga najpierw Szkic legendy diablicy, etnograficzny, talmudycznej „Lud", o Lilith, z z i e m i , która została d e m o n e m , por. D r a - g o m a n o v, op. cit., s. 144-145. 5 3 Por. M. L o o s , Dualist Heresy in the Middle Ages, Praha 1974, s. 85-86, 93-94, 137. 5 4 A. E. N a u m o w, Apokryfy w systemie literatury cerkiewnosłowiańskiej, W r o c ł a w 1976, s. 84. 55 1 borbe P. A. G o r o d с o v, Zapadno-sibirskija duchov, narodnyja legendy „Etnografičeskoe O b o z r e n i e " , 1909, No 1, s. 62. o tvorenii mira �65 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA rolnik nomad/włóczęga — człowiek osiadły :: człowiek związany z obszarami „zewnętrznymi", „obcymi" — człowiek związany z rolą, t e r e n a m i „oswojonymi". Zachodniosyberyjskie pochodzenie tego m i t u tłumaczy inwersję w za­ jęciach i rodzajach ofiar K a i n a i A b l a , ale pozwala również odnieść opo­ zycję b r a c i do odległości k u l t u r o w e j , j a k a dzieliła zamieszkujących na t y m terenie Słowian i l u d y niesłowiańskie (Manso-chantów, Samojedów, Ewenków). Z tego p u n k t u widzenia A b e l symbolizuje grupę „swoich", K a i n zaś g r u p y „obcych". Jeżeli nawet t e n ostatni nie jest w p r o s t e k w i ­ w a l e n t e m demona (zważywszy na dążność do zbliżania i równoważenia k a t e g o r i i „obcy" i „demon" w k u l t u r z e l u d o w e j ) , to j e d n a k E w a w y ­ stępuje w m i c i e p r z y n a j m n i e j jako m a t k a „swoich" i bardzo od n i c h odległych „obcych". A m b i w a l e n t n y obraz E w y - M a t k i poświadczają również inne t e k s t y ludowe, a zwłaszcza t a k zwana opowieść o nierównych dzieciach E w y , * rozpowszechniona w X I X - X X w i e k u n a terenie całej E u r o p y . Wspólna dla całego c y k l u s t r u k t u r a przybierała j e d n a k w różnych regionach o d ­ mienne- konkretyzacje, w zasadniczy sposób wpływające na sens opo­ wieści. Formę najbliższą o m a w i a n y m m i t o m miały t e k s t y pochodzące z południowej Słowiańszczyzny. Według n i c h A d a m i E w a m i e l i k i l k a dziesięcioro dzieci, na przykład 77 córek i 70 synów albo w sumie 60-cioro. G d y pewnego r a z u Bóg zechciał zobaczyć i c h w r a z z p o t o m s t w e m zdecydowali o n i ukryć część dzieci (odpowiednio: 7 córek l u b 30-cioro) i okłamali Boga twierdząc, iż nie mają i n n y c h poza t y m i , które p r z y ­ były przed oblicze stwórcy. Wówczas u k r y t a część p o t o m s t w a A d a m a i E w y zmieniła się (albo została zmieniona przez Boga) w d e m o n y . W opowieściach z n a n y c h z Białorusi, U k r a i n y i południowej P o l s k i sens podziału dzieci ulega r a d y k a l n e j zmianie. T u eksponowany jest wyłącznie aspekt nierównej ilości synów i córek. Dzieci A d a m a i E w y zawierają b o w i e m między sobą małżeństwa, a większa ilość dziewcząt powoduje, iż te, które nie miały p a r t n e r a , zostały zawitkami . Jeszcze inne rozwiązanie, znane w Polsce już z Lamentu chłopskiego na pany, mówi ponownie o u k r y c i u części dzieci przed Bogiem, lecz dokonany w t e n sposób podział m a wyłącznie sens społeczny. Ci, którzy zostali pokazani Bogu, s t a l i się p a n a m i , reszta — których istnienie A d a m i E w a z a t a i l i — dała początek w a r s t w o m niższym . Jest t o i l u s t r a c j a znanej prawidłowości, że s t r u k t u r y mitologiczne mogą służyć opisowi różnych poziomów rzeczywistości, w t y m w y p a d k u socjokosmosu. 56 5 7 5S 59 5 5 A. F i s c h e r , Wątek 5 7 H. Bohaterska Czajka, nierównych epika dzieci Ewy, ludowa „ L u d " , t. X V I : 1910, s. 358-364. Słowian południowych (struktura treści), W r o c ł a w 1973, s. 91-92. 5 8 skie, G n a t j u k , op. cit., s. 20; O. K o l b e r g , cz. I I I , W r o c ł a w br, s. 8. 5 9 F i s c h e r , op. cit., s. 358-364. 5 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 Dzieła wszystkie, t. 7: Krakow­ �66 RYSZARD TOMICKI W y d a j e się, iż ambiwalencję E w y traktować należy szerzej j a k o szcze­ gólny p r z y p a d e k ogólniejszej zasady, która dotyczyłaby każdego ele­ m e n t u mitologicznego pełniącego f u n k c j e macierzyńskie czy quasi-macierzyńskie. E l e m e n t ów, będąc z n a t u r y swej d w u a s p e k t o w y m , uzyskuje określoną wartość semantyczną dopiero poprzez koniunkcję z i n n y m , jednoznacznie o z n a k o w a n y m elementem. Sytuację taką s p o t y k a m y czę­ sto w m i t a c h o s t w o r z e n i u świata, gdzie na przykład anioły i diabły powstają z jednej substancji. K i e d y „rodzą się" z k r z e m i e n i a , różnica między n i m i p r e d e t e r m i n o w a n a jest przez to, że krzemień zostaje prze­ łamany, a Bóg i Diabeł tworzą osobno s w y c h pomocników. Tworzyć i c h j e d n a k może sam Bóg albo sam Diabeł, lecz wówczas anioły powstają z p r a w e j ręki, diabły zaś z ręki l e w e j . I d e n t y c z n y podział powoduje k o n i u n k c j a jednej substancji (wody, ziemi) z B o g i e m i Diabłem albo z k i e . r u n k a m i w przód i w tył . 60 Zasada ta obowiązuje również w w i e r z e n i a c h i f o l k l o r z e mówiących o związkach ziemskich kobiet z diabłami (demonami), z których rodzą się p o t w o r y l u b o i c h stosunkach z i s t o t a m i o cechach niebiańskich p r o ­ wadzących do n a r o d z i n herosów . I w t y m w y p a d k u miejsce a n t r o p o morficznego „elementu sprawczego" zająć może j a k i k o l w i e k i n n y ele­ m e n t pod w a r u n k i e m , że należy do t e j samej k a t e g o r i i . Dobrą ilustrację stanowi t u południowosłowiański wątek leczenia bezpłodności s k r z y ­ dełkami złotej r y b k i . Oto za radą wił cierpiąca na bezpłodność żona króla B u d y m a otrzymać p r a w e skrzydełko złotej r y b k i z D u n a j u . K i e d y j e d ­ n a k miast spodziewanego syna — j u n a k a r o d z i smokopodobnego p o t w o ­ ra, okazuje się, że podano j e j l e w e skrzydełko r y b y . P r a w e otrzymała natomiast żona królewskiego sługi, bezpłodna j a k królowa, i powiła syna z oznakami przyszłego władcy . 61 62 Jeżeli słuszne jest moje przekonanie o r e a l i z o w a n i u się we w s z y s t ­ k i c h p r z y t o c z o n y c h w i e r z e n i a c h t e j samej s t r u k t u r y , wówczas j e j n a j ­ ogólniejszą postać przedstawić można w następujący sposób: A X nie—A istoty + gdzie: istoty A — i s t o t a / c z y n n i k o c e c h a c h niebiańskich n i e — A — istota/czynnik o c e c h a c h chtonicznych X — istota/element 6 0 ku. o funkcjach R . T o m i c k i , Kosmogonia Studium etnor eligió znawcze, macierzyńskich dualistyczna Warszawa w Europie lub qucm-macierzyńskich i Azji 1978 ( m a s z y n o p i s w w XIX-XX wie­ Archiwum Insty­ t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N w W a r s z a w i e ) , s. 97-100. 61 Por. E . V. Pomeranceva, Moskva 1975, s. 131; J u . I. evolucii, M o s k v a 1974, s. 113. 6 2 С z a j к a, Mifologičeskie S m i r n o v, Slavjanskíe op. cit., s. 151; por. m o t y w personaži epiceskie skazki, w : Tipologičeskie tradicii. jol'klore, Problemy n a r o d z i n h e r o s a po z j e d z e n i u s k r z y ­ dełka złotopiórego l e s z c z a p r z e z służkę, E . S . N o v i k, Sistema voUebnoj v russkom issledovanija po fol'kloru, personažej russkoj M o s k v a 1975, s. 226. �67 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA Powróćmy z n o w u do grzechu pierworodnego i jego konsekwencji. A b y opisać bezpośredni i najbardziej k o n k r e t n y s k u t e k grzechu nie w y ­ starczy użyć określenia „wygnanie z r a j u " . P i e r w o t n a lokalizacja l u d z i nie zawsze jest b o w i e m t a k a sama. Oprócz r a j u sytuowanego na w s c h o d ­ n i m krańcu z i e m i m i t y l u d o w e mówią o s t w o r z e n i u l u d z i w niebie albo na ziemi. G d y r a j e m jest niebo, A d a m i E w a zostają w y g n a n i na zie­ mię . Jeśli s t w o r z e n i b y l i na z i e m i i na n i e j przebywają w r a z z Bogiem, to cała ziemia jest r a j e m , a pojawienie się m o t y w u w y g n a n i a byłoby nielogicznością. Jego semantyczny e k w i w a l e n t s t a n o w i opuszczenie z i e m i przez Boga, porzucenie l u d z i i odejście do nieba . Istnieją zatem t r z y lokalizacje A d a m a i E w y w okresie r a j s k i m — w r a j u zajmującym część ziemi, w niebie będącym r a j e m oraz na z i e m i mającej status r a j u dzięki p o b y t o w i Boga. Odpowiednio do tego, a d e k w a t n y m opisem z m i a n y sy­ t u a c j i A d a m a i E w y po zgrzeszeniu będzie nie t y l e i c h przestrzenna translokacja, choć ona występuje oczywiście najczęściej, ile różnica w r e ­ l a c j i istniejącej między n i m i i Bogiem przed oraz po zgrzeszeniu. Jedy­ n y m wskaźnikiem z m i a n y w y d a j e się c h a r a k t e r k o n t a k t u z Bogiem: 63 M Przed zgrzeszeniem Po zgrzeszeniu współbycie z Bogiem I ludzie oddaleni i ziemia odejście Boga Oddalenie od Boga i m p l i k u j e kolejne z m i a n y , wśród których szcze­ gólnie podkreślana jest konieczność pracowania, n i e zawsze j e d n a k m a ­ jąca t a k jednoznaczny c h a r a k t e r k a r y , j a k w Księdze Rodzaju. W y n i k a ona przede w s z y s t k i m z ogólnego sensu, j a k i ma p r z e r w a n i e bezpośred­ n i c h kontaktów z Bogiem, a m i a n o w i c i e z przejścia od b y t o w a n i a r a j ­ skiego quasi-naturalnego do istnienia k u l t u r o w e g o . L u d z i e muszą p r a ­ cować, a b y zapewnić sobie u t r z y m a n i e — jedzenie, ubiór i t d . — i w t y m celu otrzymują od Boga niezbędne narzędzia, a ponadto wpojone i m zostają reguły skutecznego działania takie, j a k znak krzyża, m o d l i t w a , zabiegi magiczne . Jest oczywiście w i e l e mitów, które ukazują pracę jako zasłużoną karę; są i t a k i e wszakże, w których mozół p r a c y nie w y n i k a a n i z p r z e w i n i e n i a l u d z i , a n i z boskiego g n i e w u . W j e d n y m z tekstów ukraińskich Bóg p r z e ­ kazując A d a m o w i narzędzia rolnicze w y p o w i a d a słowa brzmiące n i c z y m t r o s k l i w a rada, jedyne co można zrobić w s y t u a c j i , w której m i m o za­ kazów i ostrzeżeń znaleźli się A d a m i Ewa. Mówi do A d a m a : „dookoła 6S S z u с h i e w i с z, op. cit. s. 12; por. wersję 6 4 Szuchiewicz, op. cit., s. 15. 6 5 G n a t j u k, 63 węgierską, E r d é s z, op. cit, s. 58. op. cit., s. 7; A . op. cit., s. 19, 21; S z u c h i e w i c z , Nowosielski, L u d ukraiński, Wilno op. cit., s. 8; Kolberg, 1857, t. 2, s. 7 — 8 . �68 RYSZARD T O M I C K I siebie, siedząc, k o p abyś żył". Jednak Diabeł m a m i go większymi pło­ d a m i i n a m a w i a do p r a c y w pozycji stojącej. K i e d y A d a m ulega n a m o ­ w o m , Diabeł p r z e k l i n a go i skazuje na pracę w pocie czoła i ciągły głód, Ewę zaś na rodzenie dzieci w boleściach. . Grzech i oddalenie od Boga prowadzą zatem do ostatecznego uczło­ wieczenia p i e r w s z y c h l u d z i . To nieco paradoksalne określenie uzasad­ nione jest nie t y l k o przejściem z r a j s k i e j „natury" do ziemskiej „kul­ t u r y " , lecz także zmianą powierzchowności A d a m a i E w y . Według H u ­ cułów po złamaniu zakazu Bóg rzekł do n i c h : „ W y t y p e r stały h r i s z n i ; do toho cziysu ne t r e b a buło w a m n i r o b y t y n i u b y r a t sy: w i d teper mete r o b y t y , mete u b y r a t y sy. S z k i r a u A d a m a buła porosła, j y k u b a ­ rana, a na nohách buły ratyći. Zaraz spały z A d a m a ratyći, łyszyła sy n i h ' t i , a wołosiy obpało h e t " . T u uczłowieczenie rozumiane jest rów­ nież jako u t r a t a zwierzęcego wyglądu czy raczej zwierzęcych a t r y b u ­ tów — sierści i k o p y t . H u c u l s k i e wierzenie s t a n o w i lokalną odmianę szeroko rozpowszech­ nionego w Europie Środkowo-Wschodniej i Południowej m o t y w u szcze­ gólnej skóry, a n a w e t ciała p i e r w s z y c h l u d z i . Najczęściej była to skóra rogowa, choć sporadycznie — j a k w w y p a d k u Hucułów, a także W ę ­ g r ó w — pojawiała się sierść, przeważająca już zdecydowanie w a n t r o pogonii ludów s y b e r y j s k i c h i centralnoazjatyckich. Powrócimy jeszcze do t y c h analogii. Szczególną powierzchowność t r a c i l i p i e r w s i ludzie w momencie w y ­ pędzenia z r a j u . „ G d y A d a m został wypędzony z r a j u , Bóg odjął m u rogowe ciało pozostawiając mały ślad jako paznokcie na rękach i n o ­ g a c h " . N i e j e d n o k r o t n i e u t r a t a owego o k r y c i a kojarzona była oczy­ wiście z odczuciem w s t y d u n a w i d o k swej nagości, którą A d a m i E w a spostrzegli po zjedzeniu owocu z d r z e w a wiadomości dobrego i złego. Czasem miała być d a r e m Boga chroniącym przed z i m n e m . W o l n o j e d ­ n a k sądzić, że są t o wtórne i n t e r p r e t a c j e . Istnieje b o w i e m krąg skojarzeń bardziej znaczących. Bułgarzy przyrównywali rogowe okrycie do skóry węża, co nasuwa podejrzenie, że chodzić może nie t y l k o o zewnętrzne podobieństwo, lecz o ideę symbolizowaną w równej mierze przez corocz­ nie zmienianą skórę węża i n i e p r z e r w a n i e odrastające paznokcie, będące pozostałością skóry l u d z i z okresu rajskiego. Intuicję taką wzmacnia wierzenie, iż rogowe ciało „trwałem było i niepodległem j a k dzisiejsze 66 67 6 8 6 9 70 7 1 op. cit., s. 7. 6 6 Gnatjuk, 6 7 Szuchiewicz, 6 8 P o r . D a h n h a r d t, op. cit., s. 226 (tamże 6 1 Erdész, op. cit., s. 7. op. cit., s. 58-59. op. cit. s. 325. M Żmigrodzki, 7 1 D a h n h a r d t, op. cit., s. 116, p r z y p . 1. bibliografia). �69 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA psuciu" l u b też przeświadczenie, że nie można j e j było a n i przegryźć, ani zranić . Z a t e m rogowa skóra byłaby z n a k i e m wskazującym n a j i s t o t ­ niejszą cechę rajskiego b y t o w a n i a — nieśmiertelność albo zdolność o d ­ radzania się. J e j u t r a t a w c h w i l i w y g n a n i a miałaby t y m s a m y m sens znacznie głębszy niż „wydobycie się" z N a t u r y , co mógłby sugerować c y t o w a n y m i t h u c u l s k i , sens zgodny zresztą ze znaczeniem tego w y d a ­ rzenia w m i c i e chrześcijańskim. Oznaczałaby zapoczątkowanie życia b i o ­ logicznego charakteryzującego się r y t m e m życie/śmierć. F a k t , iż pozostałością rogowej skóry są paznokcie, k i e r u j e uwagę na p o p u l a r n y zakaz w y r z u c a n i a obciętych paznokci i zalecenie skrzętnego i c h gromadzenia l u b spalania. Najprostszą interpretacją tego typowego zabobonu ludowego jest odwołanie się do magicznej zasady pars pro toto i uznanie zakazu za w y r a z obawy przed spożytkowaniem części ciała w celach czarowniczych, na szkodę właściciela. U j a w n i a n y przez a n t r o pogonię związek paznokci z rajską skórą t w o r z y możliwość i n n e j i n t e r ­ p r e t a c j i , której k i e r u n e k wskazują zresztą niektóre l u d o w e komentarze zakazu. Obok wyjaśnień b l i s k i c h i n t e r p r e t a c j i magicznej (z paznokci diabeł r o b i sobie czapkę niewidkę chroniącą go przed p i o r u n a m i ) w y ­ stępują również inne, nawiązujące w p r o s t do rajskiego a t r y b u t u A d a m a i E w y . Podług jednego z n i c h Bóg będzie żądał pokazania paznokci na Sądzie Ostatecznym, pytając każdego człowieka: „a gdzie jest t w o j a pierwsza skóra" . D r u g i rodzaj k o m e n t a r z y także odwołuje się do escha­ t o l o g i i , ale każe pełnić g r o m a d z o n y m paznokciom f u n k c j e bardziej i n ­ s t r u m e n t a l n e : „bo po śmierci człowiek leźć będzie na wysoką górę (ewen­ t u a l n i e — do królestwa niebieskiego, na Sionską górę i t p . ) i w t e d y paznokcie się przydadzą; te, z któremi u m r z e człowiek, zginą, ale k i e d y zajrzy za prawą pazuchę, paznokcie wyrosną z n o w u i umarły w y d r a p i e się n i e m i na sam szczyt g ó r y " . Można sądzić, że w obu w y p a d k a c h chodzi o to, a b y paznokcie obcinane w ciągu życia znalazły się na „tam­ t y m świecie" (nakaz spalania i c h u j a w n i a funkcję ognia jako i n t e r strefowego wehikułu), ale jednocześnie i c h posiadanie przez duszę z m a r ­ łego s t a n o w i w a r u n e k osiągnięcia wiecznego zbawienia. N i e z n a m y 7 2 73 74 75 76 7 7 O w i e r z e n i a c h bułgarskich por. D a h n h a r d t , 7 2 s к i, 73 V o 11 e r, op. cit., s. 142. 7 4 N o w o s i e 1 s к i, Dahnhardta, op. cit., t. 2, s. 152—153; A . Uzupełnienie Fischer, „ L u d " , t. X V : 1909, s. 330 ( t a m d a l s z e w s k a z ó w k i bibliograficzne). V o 11 e r, op. c i i . , s. 142. 75 7 8 L . M., Dodatki górze por. V . E . tekstov, skie op. cit., s. 226; R u 1 i к o w - op. c i i . , s. 177. [w:] paralleli. i drobiazgi Orel, Slavjanskoe Struktura " N o w o s i e l s k i , К ludoznawcze, ob'jasneniju i balkanskoe balkanskogo „ L u d " , t. I I : 1896, s. 366. O S i o n s k i e j nekotorych jazykoznanie. teksta, op. cit., s. 153. Moskva „vyroždennych" Karpato — slavjanskich vostočnoslavjan- 1977, s. 323—324. �70 RYSZARD TOMICKI p r z y c z y n p y t a n i a o paznokcie na sądzie ostatecznym i e w e n t u a l n y c h skutków i c h nieposiadania, ale przykład d r u g i świadczy wyraźnie, że bez n i c h w ogóle nie można dotrzeć do nieba, a więc zapewnić sobie n i e ­ śmiertelnego t r w a n i a w królestwie niebieskim. Paralelność okresu r a j ­ skiego i nieba-zaświatów jest w kontekście m i t u chrześcijańsko-ludowego dostatecznie jasna i nie w y m a g a d o d a t k o w y c h k o m e n t a r z y . III. A N A L O G I E A Z J A T Y C K I E W omówionym fragmencie a n t r o p o g o n i i d w a e l e m e n t y przysparzają od l a t w i e l e trudności i n t e r p r e t a c y j n y c h . Są n i m i : 1) ingerencja Diabła powodująca „zanieczyszczenie" ciała człowieka oraz 2) szczególna p o ­ wierzchowność p i e r w s z y c h l u d z i . Już w końcu X I X w i e k u stwierdzono, że powtarzalność i występowanie t y c h elementów daleko poza g r a n i c a m i etnosów słowiańskich, a n a w e t europejskich, w y k l u c z a możliwość, iż s t a ­ nowią one p r z y p a d k o w e zaburzenia. Jednocześnie szeroki zasięg s t w a ­ rzał nadzieję na wyjaśnienie genezy zagadkowych składników l u d o w e j antropogonii. M . P. Dragomanov, jeden z czołowych badaczy d u a l i s t y c z n y c h m i ­ tów E u r o p y Wschodniej i Południowej, za p u n k t wyjścia do analizy wątku i n g e r e n c j i Diabła przyjął różnicę między w e r s j a m i słowiańskimi i niesłowiańskimi. Spostrzegł b o w i e m , że w t y c h p i e r w s z y c h nie wystę­ puje w zasadzie element powszechnie s p o t y k a n y u niesłowiańskich l u ­ dów północnej E u r a z j i i w A z j i Środkowej, a m i a n o w i c i e pozostawienie ciał nowo s t w o r z o n y c h l u d z i p o d opieką psa. U Słowian taką formę wąt­ k u znał o n j e d y n i e z a p o k r y f u datowanego na X I I w i e k oraz z p o j e d y n ­ czego m i t u ukraińskiego. W tekście a p o k r y f i c z n y m Jezus t w o r z y psa specjalnie po to, żeby strzegł ciała Adamowego, g d y on odejdzie po duszę. M i m o szczekania psa Diabeł zdołał j e d n a k podziurawić ciało i wprowadzić doń choroby . W tekście d r u g i m Bóg pozostawia schnące ciało pod opieką psa i oddala się. Pies był nagi, nie miał sierści, k i e d y więc zrobiło m u się zimno, zasnął. Wówczas Diabeł napluł do środka ciała. Po o t r z y m a n i u duszy A d a m zakaszlał; pies i n d a g o w a n y przez z d z i ­ wionego Boga wyznał przyczynę swego zaśnięcia i otrzymał sierść, czło­ w i e k zaś pozostał z p l w o c i n a m i wewnątrz ciała . Z n a m y jeszcze jeden m i t zawierający wątek z udziałem psa i n i e jest w y k l u c z o n e , że istniały również inne. N i e zmienia to jednak w n i ­ c z y m celności spostrzeżenia Dragomanova. Pies w r o l i strażnika wystę­ pował u Słowian i n c y d e n t a l n i e . Co więcej, analogiczne opowieści M o r d winów, Manso-chantów, Samojedów, Ałtajczyków, Mongołów i Buriatów, 78 79 8 0 7 8 D r a g o m a n o v , op. cit., s. 133—134. op. cit., s. 135. 79 Dragomanov, 8 0 P . I., op. cit, s. 89-90. �LUDOWE M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA 71 Kirgizów, Ewenków i Jakutów mają bogatszą fabułę i są bardziej spójne. W n i c h istota demoniczna odpowiadająca Diabłu, aby dotrzeć do l u d z i p i l n o w a n y c h przez nagiego psa, obiecuje m u sierść i osiąga swój cel. Pies zostaje za karę przeklęty przez stwórcę. W t e j s y t u a c j i Dragomanov w i ­ dział t y l k o jedną możliwość wyjaśnienia genezy wątku — opowieść musiała dotrzeć do Słowian ze wschodu, a nastąpiło to zapewne w pół­ nocnej W i e l k o r u s i , gdzie później wątek włączony został do a p o k r y f u . Za w s c h o d n i m pochodzeniem przemawiały również inne a r g u m e n t y . L u d r u s k i n i e propagował swego światopoglądu religijnego wśród tubylców północno-wschodniej Rosji i S y b e r i i . Misjonarze upowszechniali k a n o ­ niczne, nie zaś apokryficzne poglądy. A więc t y l k o t u b y l c y , rusyfikując się, wprowadzić m o g l i do f o l k l o r u w i e l k o r u s k i e g o swe dawne opowieści i wierzenia. Z d a n i e m badacza proces t a k i przebiegał od niepamiętnych czasów, chociaż historycznie poświadczony jest dopiero od I X w i e k u . N i e m n i e j ważny był d r u g i a r g u m e n t . Wątek mówiący o Diable, który powodując zimno przekupił sierścią psa-strażnika, znano również na Węgrzech, gdzie jego forma bliższa była m i t o m ugrofińskim niż t e k s t o ­ w i ukraińskiemu. „Zmusza nas to do w n i o s k u , że Węgrzy przynieśli tę opowieść z U g r i i położonej w pobliżu U r a l u , a nie u z y s k a l i j e j od s w y c h słowiańskich sąsiadów" . 81 Rozumowanie Dragomanova jest jasne. A b y ustalić k i e r u n e k p r z e n i ­ kania wątku zakładał większe bogactwo f a b u l a r n e oraz większą częstotli­ wość jego występowania w środowisku m a c i e r z y s t y m . B r a k psa w w e r ­ sjach słowiańskich miał t u zasadnicze znaczenie i skupiając na n i m uwagę Dragomanov pominął zupełnie wątek d r u g i — zmianę p o w i e r z ­ chowności p i e r w s z y c h l u d z i , chociaż w m i t a c h niesłowiańskich łączony on jest z wątkiem ingerencji. Inaczej postąpił U . H a r v a , którego z k o l e i nie interesował zupełnie pies-strażnik. Fiński badacz, doskonale z o r i e n t o w a n y w m i t o l o g i i i r e l i g i i ludów północnej E u r a z j i , z łatwością stwierdził, że zmiana p o w i e r z c h o w ­ ności p i e r w s z y c h l u d z i występuje na t y m obszarze w dwóch o d m i e n n y c h kontekstach: raz jako s k u t e k i n g e r e n c j i antagonisty stwórcy, k i e d y i n ­ dziej jako jeden z rezultatów grzechu. Ustalił ponadto, iż szczególnym o k r y c i e m może być rogowa skóra albo sierść, p r z y c z y m każde z n i c h miało o d m i e n n y zasięg. Skóra owłosiona występowała w A ^ j i Północnej i Środkowej, natomiast skóra rogowa w Europie Wschodniej oraz w m i ­ tach żydowskich i arabskich. Nieliczne w y p a d k i pojawienia się rogowej skóry na S y b e r i i wydawały się stanowić efekt wpływów słowiańskich . 82 H a r v a niechętnie wykraczał poza opis i systematyzację formalną wytworów k u l t u r o w y c h . P y t a n i a dotyczące genezy l u b s e m a n t y k i z a j - 8 1 Dragomanov, U. H a r v a , s i n k i 1938, s. 125. 82 op. cit., s. 138. Die religiósen Vorstellungen der altaischen Volker, Porvoo—Hel­ �72 RYSZARD TOMICKI mują u niego z reguły miejsce m a r g i n a l n e i nie wzbudzają większych emocji. T a k też jest w p r z y p a d k u interesującego nas wątku. Nasuwające się p y t a n i e o jego pierwotną przynależność do jednego z dwóch epizo­ dów: i n g e r e n c j i demona l u b pragrzechu uzyskało lakoniczną odpowiedź. H a r v a uznał, że u t r a t a szczególnej skóry częściej s t a n o w i składnik opo­ wieści o w y g n a n i u z r a j u , a co ważniejsze jest w n i e j e l e m e n t e m i s t o t ­ n y m . Stąd p r o s t y wniosek, że w epizodzie i n g e r e n c j i jest on nie t y l k o wtórny, lecz również n i e i s t o t n y . 83 Z dwóch przesłanek t e j o p i n i i zaledwie jedna — istotność s y m b o l u dla całego m o t y w u — zasługuje na uwagę, gdyż drugą — statystyczną większość — bez t r u d u można podważyć. H a r v a nie w y k r a c z a w r o z u ­ m i e n i u sierści/rogowej skóry poza i n t e r p r e t a c j e zawarte w m i t a c h l u ­ d o w y c h . Jednak p r z y p i s y w a n a j e j f u n k c j a zabezpieczania człowieka „od zimna, w i l g o c i i i n n y c h , podważających jego zdrowie niebezpieczeństw" doskonale pasuje do c h a r a k t e r u okresu rajskiego, u t r a t a zaś odpowiada zmianie warunków istnienia po w y g n a n i u z r a j u . Trzeba przyznać, że badacz fiński był bardzo b l i s k i u j a w n i e n i a głębszej w a r s t w y s y m b o l i k i rajskiego a t r y b u t u l u d z i , k i e d y w n i e z w y k l e z s y n k r e t y z o w a n y m micie ałtajskim dostrzegł ideę, którą spotkaliśmy już w m i t a c h ukraińskich. Ałtajscy odpowiednicy A d a m a i E w y grzeszą n i e t y l e w s k u t e k złamania boskiego zakazu, ile przez samo zjedzenie owocu należącego do boga śmierci E r l i k a . I c h „upadek" wywołuje z n a m i e n n y k o m e n t a r z stwórcy: „Nigdy więcej nie będę tworzył l u d z i , niech o n i teraz rodzą się z sa­ m y c h siebie". H a r v a zestawił t e n passus z w i e r z e n i e m Kałmuków, iż organy płciowe i potrzeby seksualne powstały dopiero po d o k o n a n i u się grzechu, a następnie uogólnił oba w y p a d k i — m i t ukazujący p r a p r z y ­ czynę śmierci wyjaśnia równocześnie początek narodzin. N i e dostrzegł wszakże związku między t y m i z j a w i s k a m i oraz utratą p i e r w o t n e j skóry. 8 4 W s p o m n i a n y m i t ałtajski, o wyraźnych śladach oddziaływania t r a ­ d y c j i judeochrześcijańskiej, raczej apokryficznej niż kanonicznej (gdyż rajskie drzewo jest d r z e w e m życia i śmierci, a n i e wiadomości dobrego i złego), wyznaczał już prostą drogę, którą przenikać miał do A z j i Środ­ k o w e j i Północnej cały epizod r a j s k i , a w r a z z n i m wątek u t r a t y p i e r ­ w o t n e j skóry. Z m i a n a powierzchowności w momencie w y g n a n i a z r a j u poświadczona była w m i t a c h i legendach Żydów oraz niektórych ludów arabskich z A z j i Mniejszej (rogowa skóra, sierść), Kałmuków astrachań­ s k i c h (świetliste ciało wykluczające potrzebę istnienia ciał niebieskich), Syryjczyków (oblicza świecące n i c z y m słońce i ciała przeźroczyste j a k kryształ), wreszcie w etiopskiej r e d a k c j i Księgi Adama (istoty świe­ tliste) es. 83 8 4 8 5 Harva, op. cit., s. 118. Harva, op. cit., s. 122. Harva, op. cit., s. 125-127. M i t ałtajski, o którym wyżej w s p o m n i a n o , blikował R a d l off, op. cit, s. 177-179. opu­ �73 LUDOWE M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA Zgromadzone przez Harvę przykłady świadczą wyraźnie, że p r o b l e m genezy wątku sprowadzał się w istocie do dawności a p o k r y f u etiopskiego i specyficznego zasięgu geograficznego. Jedno i d r u g i e przesądzało s p r a ­ wę, gdyż d y f u z j o n i z m p o p a r t y historiografią nie pozostawia z b y t dużego pola m a n e w r u . M i m o pozorów prawdopodobieństwa przedstawiona i n t e r p r e t a c j a b u ­ dzi w i e l e różnorakich wątpliwości. B r a k w n i e j przede w s z y s t k i m n a j ­ mniejszej próby wyjaśnienia, w j a k i sposób wątek przenikający z r e j o ­ n u Bliskiego Wschodu i mający określoną formę (świetlistość p i e r w s z y c h ludzi) mógł spowodować powstanie w północnej E u r a z j i stosunkowo zwartego zasięgu wątku odmiennego f o r m a l n i e (sierść) i sytuowanego w i n n y m kontekście m i t o l o g i c z n y m . K w e s t i a t a zyskuje dodatkowe zna­ czenie, g d y częściowo zgodzimy się z H a r v a . N i e można b o w i e m w y ­ kluczyć, że wątek świetlistości A d a m a i E w y był rzeczywiście rozpo­ wszechniony przez tradycję apokryficzną. Wzmiankę o utracie tego a t r y ­ b u t u w w y n i k u grzechu s p o t y k a m y w j e d n y m z apokryfów wschodniosłowiańskich . Wśród Kałmuków astrachańskich i na Ałtaju znano m i t y mówiące o konieczności stworzenia ciał niebieskich spowodowanej grze­ chem p i e r w s z y c h l u d z i i z a n i k i e m i c h świetlistości . A l e jeśli wędru­ jący wątek zachował w A z j i Środkowej swą archaiczną formę jeszcze w początkach X X w i e k u , to dlaczego u ludów A z j i Północnej, do któ­ r y c h jego dotarcie jest w ogóle mało prawdopodobne, miałby ukształto­ wać f o r m y t a k różne od własnej? 86 87 Trudność znalezienia przekonującej odpowiedzi pozostawia czas od zastanowienia się n a d i n n y m u c h y b i e n i e m U . H a r v y . Otóż zasugerowany istotnością u t r a t y p i e r w o t n e j skóry w opowieści o w y g n a n i u z r a j u za­ łożył a priori, że skoro stąd przeniesiony został do epizodu i n g e r e n c j i demona podczas t w o r z e n i a ciał, n i e może w n o w y m kontekście mieć istotnego znaczenia. Przytoczył więc m i t y syberyjskie wyłącznie z n a u ­ kowego obowiązku, eksponując t y l k o te, w których dostrzegał e w e n t u ­ alne w p ł y w y opowieści o u t r a c o n y m r a j u . Tymczasem uważna l e k t u r a 86 I v a n o v, op. cit., s. 298 (gdy A d a m i odzienie j a s n e [odeždy 8 7 světly] i E w a z g r z e s z y l i , „spadly z n i c h wieńce i zaczęli A d a m i E w a kryć się z a d r z e w a m i " ) . - W e d ł u g m i t u ałtajskiego p i e r w s i l u d z i e r o d z i l i się z k w i a t ó w i m i e l i skrzydła emanujące światło. U t r a c i l i , j e gdy z j e d l i jakiś z n a l e z i o n y korzeń, w efekcie poznali grzech. Zapanowała słońce i księżyc, A . P. terburg ciemność i n a prośbę l u d z i C h o r m u s t o - c h a n Benningsen, 1912, s. 12, pod. z a : I . A . goslovskaja modernizacja, Legendy i skazki Centralnej K r y v e l e v , Religioznaja Moskva 1968, s. 75. Także u kartina Derbetów Azii, mira czego stworzył S. P e i ее bo- zapisano mit mówiący, że gdy n i e było słońca i księżyca „ludzie l a t a l i w p o w i e t r z u , s a m i s y p a l i iskry i nie potrzebowali słonecznego ciepła. J e d e n z n i c h zachorował. Bóg O t u c z i - g e n i u n g a , a b y poszukał l e k a r s t w a " . T e n w y d o b y ł k i j e m z o c e a n u d w i e w i c e , które uleciały do n i e b a oraz d w a okrągłe, m e t a l i c z n e zwierciadła Mongolii, v y p . I V , s. P e t e r b u r g 1883, s. 191. dzie­ (toli). u m i e s z c z e n i u n a n i e b i e stały się one słońcem i księżycem, G . N. P o t a n i n, severo-zapadnoj posłał Po Očerki �74 RYSZARD T O M I C K I wspomnianego już, silnie zsynkretyzowanego m i t u ałtajskiego, daje wiele do myślenia. Stwórca zakazując mężczyźnie Tóróngoi i kobiecie E d j i jeść owoce z czterech zachodnich gałęzi poleca jednocześnie psu i wężo­ w i (sic) strzec l u d z i przed p o k u s a m i E r l i k a . Obaj strażnicy z a w i e d l i za­ ufanie Boga. E r l i k zdołał nakłonić kobietę, a za j e j pośrednictwem także mężczyznę do zjedzenia owoców, w w y n i k u czego oboje u t r a c i l i sierść okrywającą i c h ciała . 88 H a r v a zauważył jedynie, że pies przeniesiony został do tego m i t u z opowieści o s t w o r z e n i u ciał, lecz jest to spostrzeżenie bardzo p o w i e r z ­ chowne. W istocie cały t e k s t ałtajski s t a n o w i kontaminację dwóch róż­ n y c h motywów: bezskutecznego p i l n o w a n i a l u d z i przez boskiego pomoc­ n i k a (nawet wąż stał się t u strażnikiem!), charakterystycznego d l a a n t r o ­ pogonii ludów północnoazjatyckich, oraz złamania przez l u d z i zakazu wydanego przez Boga. M o t y w y łączy f a k t , że w j e d n y m i d r u g i m ważną rolę o d g r y w a ingerencja demonicznego antagonisty stwórcy. Łączy je również u t r a t a p i e r w o t n e j sierści przez ludzi. Patrząc na m i t od t e j s t r o n y widzieć w n i m można a r g u m e n t przemawiający za autochtonicznością zależności: ingerencja demona — u t r a t a sierści w epizodzie s t w o ­ rzenia l u d z i , zależności t a k b l i s k i e j i n g e r e n c j i Diabła w r a j u , że w micie ałtajskim zostały one połączone. Ten nieco s k o m p l i k o w a n y splot domniemywań i przypuszczeń roz­ jaśnić p o w i n n a analiza k o n k r e t n y c h faktów, opowieści antropogenicz­ n y c h z obszaru A z j i Północnej, do których odwoływali się obaj badacze n i e wnikając wszakże w i c h konstrukcję, c h a r a k t e r i sens. Analizę prze­ prowadzić można w sposób wskazany przez Dragomanova i H a r v e , to znaczy śledząc podobieństwa i różnice między n i m i s a m y m i oraz między n i m i a m i t a m i słowiańskimi. Jest b o w i e m f a k t e m , a pozwala to s t w i e r ­ dzić nawet pobieżna l e k t u r a materiałów etnograficznych, iż na o l b r z y ­ m i m t e r y t o r i u m od E u r o p y Północno-Wschodniej, aż po krańce S y b e r i i na wschodzie i Ałtaj na południu, występowały m i t y n i e z w y k l e b l i s k i e trójfunkcyjnemu schematowi stworzenia A d a m a u Słowian. Istnieją j e d ­ n a k także różnice, znacznie poważniejsze niż te, które zostały wskazane w omówionych hipotezach. A n a l i z a porównawcza w i n n a więc bazować na znajomości treści i s t r u k t u r y całej opowieści m i t y c z n e j , t y m b a r ­ dziej że to co ma być porównywane u Słowian stanowiło d r o b n y f r a g ­ m e n t dziejów A d a m a i E w y , natomiast w m i t a c h niesłowiańskich p o ­ j a w i a się jako samodzielna całość będąca l a p i d a r n y m w p r a w d z i e , ale zazwyczaj pełnym opisem k r e a c j i l u d z i . * D o b r y m przykładem realizacji północnoazjatyckiego schematu a n t r o ­ pogonii są m i t y Ewenków. Za stwórcę uważali oni E k s e r i (Ekszeri), z w a 8 8 R a d l o f f , op. cit., s. 177-179. �LUDOWE MITY O STWORZENIU 75 CZŁOWIEKA nego też Seweki (Szeweki, Cheweki), bóstwo kojarzone z niebem i f u n k ­ c j a m i życiodajnymi, i d e n t y f i k o w a n e nieraz z Chrystusem. Jego prze­ c i w n i k i e m był starszy b r a t C h a r g i — bóg śmierci i podziemi. W n a j ­ częściej powtarzającej się w e r s j i m i t u E k s e r i t w o r z y l u d z i , umieszcza i c h w jakimś składziku i pozostawia pod opieką swego pomocnika — n a ­ giego, władającego językiem psa. C h a r g i p r z e k u p u j e strażnika oferując m u sierść, dociera do l u d z i i p l u j e na n i c h , d m u c h a albo wypuszcza z zamknięcia. O konsekwencjach ingerencji świadczą w y p o w i e d z i sa­ m y c h bóstw. Opluwając l u d z i C h a r g i mówi: „Niech to będzie choroba", „Niech będą ze ślinami, ze s m a r k a m i ; niech będą p o d a t n i na c h o r o b y " . Seweki po odnalezieniu zanieczyszczonych ciał stwierdza: „ludzie nie padaliby, nie u m i e r a l i b y . Teraz o n i będą śmiertelni", „ T e postaci niech będą E w e n k a m i , a C h a r g i jadł będzie i c h życie [in]" . W w e r s j i opo­ wiadającej o znalezieniu w z r u j n o w a n y m składziku części l u d z i pół­ żywych, reszty zaś m a r t w y c h stwórca „podmuchał na żywych, rozkazał k r w i płynąć w i c h żyłach. Postaci ożyły i stały się ludźmi" . Ta krótka c h a r a k t e r y s t y k a pozwala ustalić najważniejsze elementy m i t u . Z p u n k t u widzenia losów stworzeń boskich w y d a r z e n i e m o zasad­ n i c z y m znaczeniu jest niewątpliwie ingerencja demona stanowiąca ce­ zurę między d w i e m a fazami istnienia. N a z w i j m y je fazami P r o t o - l u d z i i P r a - l u d z i . Podział t a k i w y n i k a przede w s z y s t k i m z f a k t u , iż s k u t k i i n g e r e n c j i C h a r g i dotyczą n a t u r y boskich stworów, określają i c h p o d ­ stawowe cechy. Pra-ludzie są więc p o d a t n i na choroby i są i s t o t a m i śmiertelnymi. D o d a t k o w y m s k u t k i e m ingerencji, nie zawsze wyraża­ n y m w p r o s t , choć s y g n a l i z o w a n y m przez samo pozostawienie l u d z i sa­ m y c h sobie, jest również zapoczątkowanie życia płciowego i r o z w o j u gatunkowego. W micie znad Podkamiennej T u n g u z k i Seweki po s t w i e r ­ dzeniu i n g e r e n c j i C h a r g i oznajmia: „Niech o n i będą E w e n k a m i . D w o j e płodzić będzie potomstwo, dalej rozmnażać się będą l u d z i e " , a następnie w p r o w a d z a reguły w y m i a n y m a t r y m o n i a l n e j . J a k w y n i k a z tego i p o ­ przednio c y t o w a n y c h fragmentów antropogonii przejście do nowej fazy łączy się również z identyfikacją stworzeń boskich jako l u d z i , czy też — co na jedno w y c h o d z i — jako Ewenków. Więcej trudności sprawia określenie statusu istot p i l n o w a n y c h przez pomocnika stwórcy. Jeśli spojrzeć na m i t y ewenkijskie przez p r y z m a t odpowiedniego f r a g m e n t u antropogonii słowiańskiej, podstawową różnicą między n i m i okazuje się b r a k wątku odejścia stwórcy po duszę, odejścia, które dało demonowi okazję do ingerencji. U Ewenków Proto-ludzie w y 89 90 91 92 8 8 G . M . V a s i l e v i č , Rannie Issledovanija i materiały predstavlenija po voprosam pervobytnych Instituía E t n o g r a f i i " , ns., t. I I : 1959, s. 176, 178. 9 0 Vasilevič, op. cit., s. 175. 9 1 Vasilevič, op. cit., s. 177. 92 V a s i 1 e v i č, op. cit., s. 176. o mire u evenkov rełigioznych (materiały), verovanij, [w:] ^„Trudy �76 RYSZARD T O M I C K I dają się i s t o t a m i w jakimś sensie żywymi. W p r z e c i w n y m razie nieła­ t w o byłoby zrozumieć dlaczego w jednej z w e r s j i mówi się, że w w y ­ n i k u w i z y t y C h a r g i część nowo s t w o r z o n y c h l u d z i została uśmiercona. Jednak sposób istnienia P r o t o - l u d z i , który — j a k można sądzić na p o d ­ stawie skutków i n g e r e n c j i — cechuje nieśmiertelność oraz b r a k życia płciowego, m a szczególny charakter. Pozwala to przypuszczać ekspono­ w a n i e i c h „zamknięcia" obrazowanego w postaci pozostawania pod strażą pomocnika stwórcy i zamknięcia w jakimś pomieszczeniu. Z a r y s o w a n y schemat a n t r o p o g o n i i p r z y b i e r a w m i t a c h i n n y c h ludów różne f o r m y , nie powodujące wszakże konieczności jego k o r e k t y . Z a ­ t r z y m a j m y się dłużej p r z y t y m elemencie, którego f o r m a najczęściej ulega zmianom, a m i a n o w i c i e p r z y c z y n n i k u powodującym t r a n s f o r m a ­ cję P r o t o - l u d z i w P r a - l u d z i . Specjalnie nie wymieniłem t u po p r o s t u i n g e r e n c j i demona, gdyż j a k k o l w i e k ona jest najczęściej o w y m c z y n n i ­ k i e m sprawczym, t o j e d n a k nie w y c z e r p u j e w s z y s t k i c h możliwych f o r m . Zilustrują naszą uwagę przytoczone dalej przykłady. N a razie pozostań­ m y p r z y i n g e r e n c j i demona, którą w świetle mitów e w e n k i j s k i c h o k r e ­ ślić należy jako zapoczątkowanie zjawiska śmierci, w y d a r z e n i e prece­ densowe konstytuujące n o w y sposób istnienia stworzeń boskich, cha­ rakteryzujący się r y t m e m życie/śmierć. Ponieważ ingerencja ustanawia cezurę między d w o m a r o d z a j a m i istnienia i d w o m a t y p a m i istot, nie jest zaskoczeniem w a r i a n t występujący u Nienieców t u n d r o w y c h , gdzie ma ona formę skrajną. K i e d y bóg nieba N u m pozostawia ciało człowieka pod opieką nagiego psa, bóg śmierci Ngaa dając strażnikowi sierść d o ­ ciera do boskiego stworzenia i pożera je. N u m p r z e k l i n a pomocnika („Odtąd musisz jeść l u d z k i e e k s k r e m e n t y " ) , a następnie l e p i z z i e m i d w o j e l u d z i — mężczyznę i kobietę, r a d z i i m w j a k i sposób mają żyć i wkrótce zrodzone z n i c h dzieci zaludniają całą z i e m i ę . Ingerencja Ngaa powoduje t y m razem p r z e r w a n i e ciągłości między fazą P r o t o - l u d z i i P r a - l u d z i , a stworzenie p a r y oraz j e j rozwój jest j a k b y odpowiedzią na u j a w n i o n e i nieodwracalne f u n k c j e , jakie będzie pełnił w świecie bóg śmierci. 93 Nieciągłość s p o t y k a m y również w j e d n y m z mitów Mansów, lecz m a ona inną przyczynę i n i e jest związana bezpośrednio z precedensową śmiercią. N u m i - t o r u m , s y n boga nieba K o r s - t o r u m a , t r z y k r o t n i e t w o r z y i s t o t y l u d z k i e . Pierwsze stają się j e d n a k d e m o n a m i leśnymi, następne stworzone z sierścią tracą ją po zjedzeniu zakazanego przez stwórcę owocu — „jagód leśnych l u d z i " — i zostają zniszczeni. Dopiero trzeci rodzaj istot dał początek g a t u n k o w i l u d z k i e m u . A więc ludzie stano­ wią efekt szeregu prób i są w p e w n y m sensie u k o r o n o w a n i e m ciągu: 94 T . L e h t i s a 1 o, 1924, s. 9-11. S 3 9 4 Entwurf K. F . K a r j a l a i n e n , einer Mythologie Die Religion der Jurak-Samojeden, der Jurga-Vólker, Helsinki P o r v o o 1921, t. 1, s. 23. �77 LUDOWE M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA d e m o n y — i s t o t y o k r y t e sierścią — ludzie. Po raz p i e r w s z y pojawia się w t y m tekście sierść jako znak charakteryzujący fazę P r o t o - l u d z i , a t r y ­ b u t , którego u t r a t a sygnalizuje przejście do fazy P r a - l u d z i . N i e odnoto­ waliśmy go u Ewenków, ponieważ w z n a n y c h m i tekstach antropogon i c z n y c h realizujących o m a w i a n y schemat b r a k jest tego elementu, cho­ ciaż występuje on w zaskakujących swą oryginalnością w a r i a n t a c h , o któ­ r y c h będzie jeszcze mowa. N i e m n i e j j e d n a k a t r y b u t t e n p o j a w i a się na obszarze A z j i Północnej dostatecznie często, b y uznać go za istotną ce­ chę P r o t o - l u d z i . Przytoczony m i t m a n s y j s k i wyróżnia się zatem n i e t y l e w p r o w a d z e n i e m z n a k u sierści, ile okolicznościami, w j a k i c h zostaje o n u t r a c o n y . Tajemnicze „jagody leśnych l u d z i " (a chodzi t u n a j p r a w d o ­ podobniej o demony) oraz zakaz i c h spożywania przypominają b o w i e m aż nadto zakazany owoc z m i t u chrześcijańskiego. Podobną sytuację o b s e r w u j e m y w k i l k u i n n y c h m i t a c h azjatyckich. W m i t o l o g i i j a k u c k i e j , gdzie w r o l i stwórcy i jego antagonisty występują bracia, typologicznie odpowiadający bóstwom e w e n k i j s k i m , młodszy A j y y t o j o n i starszy Allaraa-ogonnor, t e n p i e r w s z y t w o r z y d w i e o k r y t e sierścią i s t o t y i u m i e ­ szcza w s p i c h l e r z u p o d opieką specjalnie w t y m celu powołanej do życia nagiej istoty. A l l a r a a - o g o n n o r spowodował nastanie zimna, przekupił p o ­ m o c n i k a stwórcy sierścią i podał zgłodniałym t w o r o m A j y y tojona j a ­ gody; istota ludzka, która zjadła całą jagodę, przekształciła się w kobietę, d r u g a , która zjadła połowę owocu, stała się mężczyzną. Oboje s t r a c i l i sierść. A j y y t o j o n przeklął stróża, zmienił go w psa i skazał na służenie człowiekowi, żywienie się odpadami i e k s k r e m e n t a m i . L u d z i zaś pozo­ stawił samych sobie . I z n o w u szczególne d a w k o w a n i e jagód skorelowane z płcią osobni­ ków nasuwa myśl, skądinąd w pełni uzasadnioną, o wpływach a n t r o p o ­ g o n i i chrześcijańskiej l u b ludowo-chrześcijańskiej . W kontekście i n ­ n y c h mitów północnoazjatyckich, nie mówiących nic o powodującej t r a n s ­ formację jagodzie, można j e d n a k przypuszczać, że jeśli jest ona rzeczy­ wiście repliką rajskiego owocu to włączona została do niektórych tekstów s y b e r y j s k i c h t y l k o dlatego, że rajskie jabłko powoduje utratę pierwotnego o k r y c i a i rozwój g a t u n k o w y l u d z i . W t e j r o l i pasowało doskonale do odpowiedniego m o t y w u l o k a l n y c h mitów o p o w s t a n i u l u ­ dzi, który w p r a w d z i e d a l e k i jest od całego epizodu rajskiego, ale obej­ m u j e jeszcze jeden i s t o t n y , analogiczny element — ingerencję demona. Żadna ze znanych m i w e r s j i a n t r o p o g o n i i a z j a t y c k i c h nie zawiera zdwo95 96 95 kul'ta 9 6 I. S. G u r v i č, Kosmogoničeskie u naselenija Olenekskogo U Jakutów z a n o t o w a n o rajona, predstavlenija i perežitki także w i e r z e n i e , że l u d z i e p i e r w o t n i e p r z e z wąchanie, a k o b i e t y rodziły p r z e z żebro. A l l a r a a - o g o n n o r , się to niezadowalające, stworzył o r g a n y płciowe oraz sprzyjającą nę m u o c h a . P i e r w s i l u d z i e z w a n i b y l i n i e k i e d y A d a m e m s. 129. totemičeskogo „Sovetskaja E t n o g r a f i a " , 1948, N o 3, s. 129. i Ewą, rozmnażali się któremu w y d a w a ł o r o z m a z a n i u rośli­ G u r v i č , op. cit, �78 RYSZARD TOMICKI jonej i n g e r e n c j i demona, j a k to m a miejsce w m i t a c h słowiańskich, gdzie b i b l i j n y schemat uniemożliwia w zasadzie przypisanie pierwszej i n g e r e n c j i Diabła ( w t r a k c i e t w o r z e n i a ciała) j a k i c h k o l w i e k d o d a t k o w y c h skutków poza p o w s t a n i e m chorób. Dlatego też wszystkie zapożyczenia koncentrowane były wokół j e d y n e j i n g e r e n c j i powodującej od razu przejście od fazy P r o t o - l u d z i do fazy P r a - l u d z i , albo — w w y p a d k a c h mitów wyraźnie schrystianizowanych, t a k i c h j a k w s p o m i n a n y p r z y okazji hipotezy U . H a r v y m i t ałtajski — standardowa opowieść t y p u północnoazjatyckiego łączona była z epizodem r a j s k i m . P o w s t a w a n i u t a k i c h z b i ­ t e k s y n k r e t y c z n y c h sprzyjała niewątpliwa bliskość semantyczna t r a n s ­ f o r m a c j i istot l u d z k i c h w w y n i k u i n g e r e n c j i demona w m i t a c h niesło­ wiańskich oraz t r a n s f o r m a c j i A d a m a i E w y w s k u t e k zjedzenia zakaza­ nego owocu. Zachowanie przez większość tekstów niesłowiańskich bez­ pośredniej zależności między ingerencją oraz zapoczątkowaniem śmierci i życia płciowego, z czym związany jest wątek u t r a t y p i e r w o t n e j sierści, gotów jestem uważać za wystarczający a r g u m e n t świadczący o a u t o c h t o n i i omawianej opowieści m i t y c z n e j u ludów północnej A z j i . Zależność t a jest oczywiście w różnym s t o p n i u u j a w n i a n a wprost. W c y t o w a n y m micie j a k u c k i m mówi się o utracie sierści i zróżnicowaniu płciowym. U Manso-chantów występowały liczne wersje podkreślające, że p i e r w s i ludzie u t r a c i l i sierść l u b rogową skórę po o p l u c i u i c h ciał przez boga śmierci K u l ' - a t e r , a w j e j miejsce powstała skóra cienka i wrażliwa na urazy. Nieraz t w i e r d z i się jednak w p r o s t , że ingerencja K u l ' - a t e r przyniosła n i e t y l k o zmianę powierzchowności, lecz także u t r a ­ tę nieśmiertelności . Tę samą interpretację zawierają m i t y ludów m o n ­ golskich, zwłaszcza Buriatów . One jednak dostarczają również p r z y ­ kładów zróżnicowania s y t u a c j i , w j a k i e j dochodzi do pozbawienia P r o t o - l u d z i sierści, a n a w e t w a r i a c j i zestawu elementów w y k o r z y s t y w a n y c h do k o n s t r u k c j i opowieści. Jedno i d r u g i e n i e powoduje wszakże zakłó­ cenia określonego porządku, właściwego — j a k się w y d a j e — w s z y s t ­ k i m m i t o m będącym p r z e d m i o t e m naszej u w a g i . Z a n i m u s t a l i m y jego charakter, p r z y t o c z m y d w a t e k s t y obrazujące skalę różnic w planie wyrażenia, różnic nie wpływających w żadnej mierze na podstawową strukturę antropogonii. 97 98 W p e w n y m micie b u r i a c k i m demon Szolmo, oszukując psa—strażnika, dociera do okrytego sierścią człowieka i w y s k u b u j e m u włosy na całym ciele z wyjątkiem głowy. G d y B u r c h a n spostrzegł co się stało, przeklął L. J . S t e r n b e r g , Ostjackaja legenda o sotvorenü mira, „Ejžegodnik T o bolskogo M u z e j a " , t. X I I : 1901, s. 12-15, pod. z a : A . M. Z o 1 o t a r e v, Rodovoj stroj i pervobytnaja mifologija, M o s k v a 1964, s. 268; A . K a n n i s t o , Materialien zur Mythologie der Wogulen, H e l s i n k i 1958, s. 80-81; D a h n h a r d t , op. cit., s. 102-103 (nr 3), 104 (nr 2). 9 7 9 8 Por. H a r v a , op. cit., s. 117-118. �79 L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA psa i postanowił, że człowiek nie będzie żył w i e c z n i e " . Niewspółmierność r e a k c j i B u r c h a n a wobec pozornej błahości zdarzenia posiadać m u s i uzasadnienie w symbolice sierści i na t y m poziomie szukać należy w y ­ jaśnienia współzależności o b u faktów. A oto d r u g i przykład, m i t chałchaski, który m i m o istotnej odmienności nasuwa nieodparcie podobną myśl. Pierwszego człowieka przyniósł na ziemię B u r c h a n Sagdżi T u b i . Ciało człowieka p o k r y t e było włosami. „Bóg, któremu to się nie podo­ bało, powyrywał włosy. Zostawił j e d y n i e włosy na głowie, b r w i , wąsy i brodę. N i e mógł też dostać się do włosów pod pachami i między noga­ m i , ponieważ człowiek w czasie t e j operacji siedział zjeżony. Następnie Sagdżi T u b i przyniósł skądś kobietę z dzieckiem i od n i c h powstał ród ludzki" Zwróćmy uwagę, że teraz rzecz dotyczy zainicjowania roz­ w o j u gatunkowego nie u w a r u n k o w a n e g o , lecz poprzedzonego t y l k o l i k w i ­ dacją sierści u pierwszego człowieka. Różnica w stosunku do t e k s t u p o ­ przedniego uznana być może za dużą l u b małą w zależności od tego, na j a k i m poziomie zechcemy oba m i t y porównywać. Jeżeli j e d n a k uwzględnimy wszystkie omawiane dotychczas m i t y możemy zrekonstruować w z o r c o w y zestaw elementów, które realizują one w części l u b w całości: 1 0 0 5 zapoczątkowanie przekupienie stworzenie ludzi psa—pomocnika stwórcy śmierci ingerencja utrata demona sierści 6 zainicjowanie rozwoju gatunkowego E l e m e n t y 1, 2 i 3 należą do standardowej, najczęściej występującej u o m a w i a n y c h ludów w e r s j i antropogonii. Do n i c h dołączony może zo­ stać element 4 albo od r a z u 5, albo łącznie 4 i 5, albo 4 i 6, albo 5 i 6 z pominięciem 4. Porządek, o którym wspomniałem poprzednio, zasadza się na współzależności l u b n a w e t e k w i w a l e n c j i elementów 4-6. Przeja­ w i a się o n w t e n sposób, iż w micie zawierającym element i n g e r e n c j i demona (3) opis j e j skutków obejmować może d o w o l n y zestaw t y c h elementów, a więc wszystkie t r z y , którekolwiek d w a l u b t y l k o jeden z n i c h . Mówiąc o e k w i w a l e n c j i miałem na myśli f a k t wynikający z n i e ­ jednorodności elementów 4-6, a m i a n o w i c i e to, że d w a ostatnie i m p l i ­ kują się wzajemnie, oba zaś są k o n s e k w e n c j a m i (czy p r z y n a j m n i e j n a S9 Skązanija bur jat, „Zapiski vostočnosibirskago O t d e l a I R G O " , t. I : 1890, v y p . 2, s. 69-71, pod. z a : S . K a ł u ż y ń s k i , Kosmogonia ludów ałtajskich, „Euhemer — Przegląd R e l i g i o z n a w c z y " , 1977, N r 2, s. 100 (nr 15). 100 A . P. Benningsen, Legendy i skazki Centralnoj s. 13, pod. z a : K a ł u ż y ń s k i , op. cit., s. 96-97 (nr 8). Azii, S . P e t e r b u r g 1912, �so RYSZARD T O M I C K I stępstwem) u t r a t y sierści albo i n g e r e n c j i demona. Z a t e m u t r a t a sierści pojawiać się może samodzielnie, bez dalszych k o m e n t a r z y , jako znak nabycia przez i s t o t y l u d z k i e własności opisanych w elementach 5 i 6. B r a k w m i c i e tego z n a k u nie wpływa j e d n a k — j a k już w i e m y — na sens i n g e r e n c j i demona, a n i t y m bardziej na strukturę mitologiczną. Relacje t e potwierdzają Wersje a n t r o p o g o n i i n i e zawierające elemen­ t u i n g e r e n c j i demona (3), do których należy m i t o Sagdżi T u b i . N i e jest o n j e d y n y m przykładem odstępstwa od standardowej formuły opo­ wieści o s t w o r z e n i u ludzi. I n n y w a r i a n t prezentuje m i t Ewenków c z u mikańskich i w i e r n i e z i e j s k i c h , według którego człowiek „narodził się" z drzewa. „Było drzewo, ono pękło na pół. Stamtąd wyszło d w o j e l u d z i . Jeden — mężczyzna, d r u g i — kobieta. D o urodzenia dziecka b y l i o n i włochaci. P i e r w s z y s y n urodził się bez włosów [na ciele — R T ] . D a l e j , o d syna do syna, zaczęli rodzić się l u d z i e " . Lakoniczność opowieści nie dotyczy elementów najbardziej nas interesujących, co samo przez się jest f a k t e m dostatecznie w y m o w n y m . U t r a t a sierści skorelowana została w p r o s t z n a r o d z i n a m i pierwszego dziecka, a ponieważ s y n w ogóle nie m a sierści, w o l n o uznać, iż j e j z a n i k sygnalizuje rozpoczęcie r o z w o j u gatunkowego. D o d a j m y jeszcze jeden przykład. P e w i e n m i t Mansów mówi, że p i e r w s z y człowiek powstał ze śliny bóstwa zwanego „Jasnym człowiekiem — o j c e m " . Wypełzł z n i e j jako kudłaty wąż (!), który pod wpływem deszczu i w i a t r u urósł i stał się człowiekiem. Dopiero j e d n a k ingerencja chtonicznej istoty, „kobiety — jazgarza", s p r a w i a właściwe umieszczenie organów płciowych (poprzednio miał je pod pachą i nie wiedział do czego służą) oraz utratę t w a r d e j , podobnej do zwierzęcej l u b łubkowej skóry. Z m i a n y te doprowadziły do wspólnego spłodzenia „rodu dziewcząt i r o d u chłopców" . T u ingerencja jest dziełem zagad­ k o w e j współtowarzyszki pierwszego człowieka. 101 102 Podane przykłady skłaniają do bliższego rozpatrzenia s y m b o l i k i sierś­ ci. Zważywszy j e d n a k na p o d s t a w o w y cel podjęcia t y c h rozważań, j a k i m jest dostarczenie płaszczyzny porównawczej d l a mitów słowiańskich, p o ­ zwolę sobie odłożyć t o zadanie, aby n a j p i e r w omówić r e z u l t a t y d o t y c h ­ czasowych ustaleń. W kontekście tego, co zostało już powiedziane, zdaje się nie ulegać wątpliwości, że epizod mitów słowiańskich (a ściślej — wschodnioeuro­ pejskich) mówiący o i n g e r e n c j i Diabła s t a n o w i schrystianizowaną o d ­ mianę a n t r o p o g o n i i t y p u północnoazjatyckiego. Można przypuszczać, że w k o m p o n o w a n i e w m i t chrześcijański spowodowało z m i a n y takie, j a k e w e n t u a l n a eliminacja pomocnika stwórcy — psa, a przede w s z y s t k i m zdublowanie i n g e r e n c j i demona przez kuszenie w r a j u , w w y n i k u czego j e j s k u t e k ograniczony został wyłącznie do zapoczątkowania chorób. 1 0 1 1 0 2 Vasilevič, op. cit., s. 183. К a n n i s t o, op. cit., s. 78-80. �81 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA Jednocześnie należy zauważyć, że z m i a n y tego rodzaju (zapewniające n i e sprzeczność m o t y w u i n g e r e n c j i z pozostałą częścią m i t u i w k o n s e k w e n ­ c j i — zapewne — p r z e t r w a n i e tego e l e m e n t u aż do przełomu X I X i X X w i e k u ) możliwe były j e d y n i e dzięki t e m u , że m i t chrześcijański prezentuje analogiczny do północnoazjatyckiego, d w u d z i e l n y schemat „prehistorii" l u d z i , gdzie fazy P r o t o - l u d z i ( w r a j u ) i P r a - l u d z i (poza rajem) opisywane są p r z y w y k o r z y s t a n i u p o d o b n y c h k a t e g o r i i . W l u d o ­ w y c h w e r s j a c h t e k s t u b i b l i j n e g o kategorie te zostały s i l n i e j u w y p u k l o n e (np. grzech jako inicjacja seksualna), a ponadto zyskały symboliczne odzwierciedlenie w postaci szczególnej powierzchowności — w a t r y b u c i e r o g o w e j skóry czy sierści. Podobieństwa i różnice między w a r i a n t e m słowiańskim i niesłowiań­ s k i m zilustrować można w następujący sposób: PROTO-LUDZIE PRA-LUDZIE — o k r y c i sierścią/ A A | — pozbawieni sierści/ r o g o w e j skóry rogową skórą — nieśmiertelni — — „bezpłciowi" — rozmnażający się śmiertelni płciowo WARIANT AZJATYCKI WARIANT SŁOWIAŃSKI j Ingerencja I demona 1 ingerencja 2 ingerencja Diabła — Diabła — infekcja grzech Dopiero teraz nabierają znaczenia pewne f a k t y , pojawiające się i n ­ cydentalnie i t r u d n o zrozumiałe w kontekście samych mitów słowiań­ skich, a będące n a j p r a w d o p o d o b n i e j bezpośrednimi śladami istnienia wśród Słowian w e r s j i a n t r o p o g o n i i realizujących w a r i a n t t y p u azjatyc­ kiego. Do n i c h należy n i e z w y k l e l a k o n i c z n y k o m e n t a r z oplucia A d a m a przez Diabła w j e d n y m z mitów h u c u l s k i c h : „Adam stav czołowikom" . W s w y m m a c i e r z y s t y m tekście w y d a j e się o n n i e posiadać większego znaczenia a n i sensu, skoro A d a m nie został n a w e t jeszcze ożywiony. I jest t a k dopóty, dopóki nie zestawimy go na przykład z e w e n k i j s k i m s t w i e r d z e n i e m „i stali się ludźmi" określającym g l o b a l n y s k u t e k inge­ r e n c j i Chargi. Znacznie bardziej o t w a r t y jest natomiast m i t bułgarski, według którego Diabeł zrobił 41 d z i u r w ciele A d a m a , lecz Bóg zatkał t y l k o 40. Z a p y t a n y p o t e m przez A d a m a o przyczynę pozostawienia jednej d z i u r y , wyjaśnił: „Ta d z i u r k a jest śmiertelna". „Od tego u m i e r a m y " — b r z m i uzupełnienie i n f o r m a t o r a . 103 104 Porównanie wariantów będzie j e d n a k n a z b y t ogólne, jeżeli nie sięg­ n i e m y ponownie do w a r s t w y f a b u l a r n e j . Jedną z istotniejszych różnic w i d o c z n y c h na t y m poziomie są b o w i e m okoliczności towarzyszące inge108 S z u с h i e w i с z, op. cit., s. 7. 1 0 4 I v a n o v , op. cit., s. 335 ( n r 3). « — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 �82 RYSZARD TOMICKI r e n c j i demona. Powiedziano już, że w m i t a c h słowiańskich nie m a z r e ­ guły m o t y w u psa—strażnika, a stwórca oddala się od ciała ludzkiego w t r a k c i e t w o r z e n i a -— przed umieszczeniem duszy. W w e r s j a c h a p o k r y ­ ficznych, i sporadycznie w l u d o w y c h , oddalenie spowodowane jest k o ­ niecznością przyniesienia duszy z nieba. W o m a w i a n y c h dotąd m i t a c h niesłowiańskich mieliśmy do czynienia z sytuacją dokładnie odwrotną — s t w o r z o n y c h l u d z i zazwyczaj strzeże pies, stwórca zaś odchodzi, gdyż skończył swoje dzieło. A l e znane są również wersje prezentujące rozwiązania b l i s k i e apo­ k r y f i c z n e m u . Oto na przykład w micie Tabalarów, jednej z g r u p ałtaj­ skich, stwórca l u d z i , B a i Paiana, nie umiejąc zrobić duszy, zmuszony jest udać się po pomoc do B a i K u d a j a — najwyższego boga niebios. E r l i k przekupił sierścią pozostawionego n a straży nagiego psa i opluł l u d z i . K i e d y przybył K u d a j , a b y dać i m dusze, odwrócił zanieczyszczoną skórę do wewnątrz i ukrył p l w o c i n y w środku ciała. Wiarołomnego psa przeklął i oddał władzę nad n i m c z ł o w i e k o w i . Nieco inną formę, nie obejmującą charakterystycznego d l a mitów słowiańskich nicowania skó­ r y , m a m i t Nienieców, w którym l u d z i t w o r z y „bóg z i e m i " , duszę d l a n i c h m u s i j e d n a k otrzymać od „boga n i e b a " . W t y c h i podobnych i m tekstach niemożność bezpośredniego ożywie­ nia łączy się dość wyraźnie ze statusem stwórcy l u d z i , bóstwa p r z e c i w ­ stawianego bogu niebios, uważanemu za dawcę dusz, dysponenta życia. N i e k i e d y j e d n a k pojawienie się m o t y w u niemożności ożywienia l u d z i przez stwórcę p r o w a d z i do rozwiązań na pierwszy r z u t oka zaskakują­ cych. O t o w micie zapisanym od przedstawiciela l u d u Chalcha stwórcy O c z u r m a n y i Czagan S z u k u t y , udając się n a poszukiwanie duszy, pozo­ stawiają ciało pod opieką nagiego psa, lecz „diabeł" — p r z e k u p i w s z y j a k z w y k l e strażnika sierścią — n i e t y l k o nie zanieczyszcza ciała, lecz wręcz ożywia je dmuchając w nos d y m e m ze spalonej przędzy. G d y bogowie wrócili i s p y t a l i człowieka, k t o uczynił go żywym, t e n odparł: „ A skąd j a m a m wiedzieć, czy w y , czy k t o i n n y m n i e stworzył?" . Ze względu na niespójność całego m i t u , z którego pochodzi p r z y t o ­ czony f r a g m e n t , można b y przyjąć, że ożywienie człowieka przez „dia­ bła" s t a n o w i po p r o s t u zaburzenie. D o ostrożności zmusza j e d n a k obec­ ność analogicznego rozwiązania p r o b l e m u duszy u Szorców. Człowieka stworzył Ulgen, który wszakże „duszy d l a niego, j a k b y się nie starał, stworzyć n i e mógł". Poszedł więc szukać j e j zostawiając na straży psa. Dzięki ciepłej sierści E r l i k zdołał dotrzeć do człowieka, 105 106 1 W 1 0 5 W. Radloff, Aus Sibirien, L e i p z i g 1884, t. 1, s. 285; por. Dáhnhardt, op. cit., s. 104-105. 1 0 6 L . V. i čelovek XIX Chomii, v religioznych — načalo XX 1 0 7 Predstavlenija predstavlenijach nencev narodov v.), L e n i n g r a d 1976, s. 17-18. P o t a n i n, op. cit., s. 220-223. o prirode Sibiři i čeloveke, i Severa w: (vtoraja Priroda polovina �83 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA napluł nań i pomazał ciało błotem. Początkowo U l g e n rozzłościł się, ale ponieważ nie zdołał znaleźć duszy, pomyślał, że E r l i k p o w i n i e n wiedzieć, j a k ją stworzyć. T e n przystał n a propozycję pod w a r u n k i e m , iż dusza będzie należała do niego, ciało natomiast do Ulgena. Zerwał łodygę dzięgielu, zrobił z n i e j tutkę i wdmuchnął człowiekowi duszę przez usta. Tę duszę, zwaną k u t , zawsze po śmierci E r l i k zabiera do s i e b i e . Sens m i t u , będącego w istocie r o z b u d o w a n y m w a r i a n t e m standardo­ w e j opowieści o i n g e r e n c j i demona, staje się w pełni jasny dopiero w t e d y , g d y wiadomo, że według Szorców człowiek posiadał cztery dusze. Dusza kut związana była ze z d r o w i e m i życiem, ją też porywały złe d u c h y (co powodowało chorobę) l u b pożerał E r l i k (śmierć) . Jeśli w t e n sam sposób rozumieć m i t chałchaski, to n a poziomie s t r u k t u r a l n y m nie różnią się one n i c z y m od pozostałych w e r s j i mówiących o precedenso­ w y m d o t a r c i u bóstwa śmierci do n o w o s t w o r z o n y c h l u d z i . T y l e że t u t a j w sposób n i e z w y k l e p r z e w r o t n y w y k o r z y s t a n y został m o t y w koniecz­ ności odejścia po duszę, który zwłaszcza w micie Szorców zdominował całą opowieść. Przekupienie psa i zanieczyszczenie ciała jest w y d a r z e ­ n i e m zupełnie p o z b a w i o n y m znaczenia, gdyż p r o b l e m stojący przed U l genem sugeruje, iż stworzona przezeń istota nie m a jeszcze żadnej duszy. G d y b y zaś stwórcy udało się duszę zrobić l u b znaleźć, byłaby ona n i e ­ śmiertelna. Widzieliśmy jednak, iż nie jest to możliwe i w k o n s e k w e n c j i powstaje człowiek żywy, ale śmiertelny. Specyfika przytoczonych tekstów polega więc na w p r o w a d z e n i u — zapewne pod wpływem w e r s j i słowiańskich t y p u apokryficznego — przekonania o istotności a k t u ożywienia (osobnego od stworzenia ciała), którego wszakże nie może dokonać sam stwórca. Powoduje to albo p r z e ­ kształcenie całego m i t u na wzór słowiański (tekst Tabalarów), gdzie proces t w o r z e n i a jest niejako p r z e r w a n y ingerencją demona i dlatego nawet dusza niebiańska nie zapewnia nieśmiertelności , albo też f o r ­ malne w p e w n y m sensie włączenie poszukiwania duszy przez stwórcę (bezskuteczne) oraz zmianę f o r m y ingerencji, która staje się „ożywie­ n i e m " nie tracąc j e d n a k swego istotnego c h a r a k t e r u (powoduje p o w s t a ­ nie r y t m u życie/śmierć). Wtórność m o t y w u odejścia po duszę p o t w i e r d z a f a k t , iż stwórcy l u ­ dzi funkcjonują w s y n c h r o n i c z n y m m o d e l u świata j a k o d a w c y l u b p r z y ­ n a j m n i e j współdawcy życia i opiekunowie dusz. Szczególnie i n s t r u k t y w nego przykładu dostarczają w t e j m a t e r i i w i e r z e n i a Ewenków, podług których E k s e r i (Seweki) „na początku [...] robił duszę f o m i ] — podstawę 108 ш n o I. D. C h ł o p i n a , Iz mifologii i tradicionnych religioznych Sorcev (po polevým materialam 1927 д.), [w:] Etnografija narodov Altaja Sibiři, N o v o s i b i r s k 1978, s. 71-72. 1 0 8 1 0 9 i verovanij zapadnoj С h 1 o p i n a, op. cit., s. 74-75. Skazanija burjat, „Zapiski vostočnosibirskago O t d e l a I R G O " , t. I : 1890, v y p . 2, s. 67-69, pod. z a : H a r v a , op. cit., s. 116-117. 110 �84 RYSZARD TOMICKI wszystkiego" , zaś j a k i e k o l w i e k wątpliwości co do stanu istot l u d z k i c h strzeżonych przez psa r o z w i e w a m i t mówiący o n i c h j a k o o beie omi-van — „duszach l u d z k i c h " . W języku Ewenków n i e istniała zresztą wyraźna różnica między pojęciami dusza i człowiek, jeśli pojęcie czło­ w i e k rozumiano j a k o „rezultat boskiego działania", t a k zatem, j a k uży­ wane jest ono w a n t r o p o g o n i i . Niestety nie dysponuję równie bez­ pośrednimi d a n y m i dla i n n y c h t r a d y c j i , ale dostatecznie w y m o w n y jest f a k t sporadycznego i często uzupełniającego w stosunku do standardowej w e r s j i występowania tego m o t y w u u ludów A z j i Północnej. Istnieje jeszcze jedna przesłanka przemawiająca za hipotezą o oddzia­ ływaniu m i t u słowiańskiego, w którym odejście po duszę miało niejako swe „źródło" w n i e k o m p e t e n c j i stwórcy l u d z i — Jezusa. W przytoczonych wcześniej m i t a c h Tabalarów i Nienieców mieliśmy okazję spotkać d o ­ kładne o d p o w i e d n i k i tego zagadkowego elementu antropogonii a p o k r y f i c z ­ nej. W n i c h również niekompetencja dotyczyła stworzenia duszy, a stwór­ cą l u d z i była istota zmuszona do k o r z y s t a n i a z pomocy boga niebios. Koncepcja „drugiego stwórcy", czy mówiąc inaczej — m o t y w s t w o ­ rzenia l u d z i przez bóstwo odróżniane od boga niebios między i n n y m i przez niepełną sprawność kreacyjną, znany był j e d n a k wśród ludów sy­ b e r y j s k i c h w i n n e j nieco postaci. W i e l e przykładów dostarcza m i t o l o g i a Manso-chantów, poczynając od wspomnianego już N u m i - t o r u m a , t r z y ­ k r o t n i e tworzącego i s t o t y ludzkie. Był o n s y n e m K o r s - t o r u m a , twórcy ziemi, i herosem k u l t u r o w y m , który obdarzył człowieka d o b r a m i k u l t u ­ r o w y m i . W s y n c h r o n i c z n y m m o d e l u świata pełnił f u n k c j e życiodajne i zachowawcze, pośredniczył także między ojcem i l u d ź m i . Analogiczna c h a r a k t e r y s t y k a przysługuje i n n y m m a n s o - c h a n t y j s k i m stwórcom będą­ c y m l o k a l n y m i o d p o w i e d n i k a m i N u m i - t o r u m a . Do n i c h należy E l e m p i , którego ograniczone kompetencje kreacyjne przejawiły się w t y m , iż zabrakło m u śniegu do stworzenia człowieka. Dopiero za radą boga n i e ­ bios zmieszał śnieg z ziemią i dokończył swe dzieło . Z k o l e i K a n - i k i zapomniał zrobić l u d z i o m języki, a b r a k uzupełnił dopiero po i n t e r w e n ­ c j i ojca, boga niebios . M i m o że wszystkie w y m i e n i o n e postaci i d e n t y ­ f i k o w a n e były na początku X X w i e k u z Chrystusem, i c h niekompetencja ma zdecydowanie odmienny, bardziej techniczny charakter, chociaż dla j e j wyrównania niezbędna jest pomoc boga niebios będącego dodatkowo ojcem. Generalne podobieństwo koncepcji „drugiego stwórcy" mogło j e d n a k stanowić c z y n n i k w z n a k o m i t y sposób ułatwiający adaptację m o t y w u niemożności samodzielnego stworzenia duszy. A l e jeśli k o n t y U 1 112 m 1 U l l s ш 1 1 1 V a s i 1 e v i č, op. cit., s. 176. 1 1 2 V a s i 1 e v i č, op. cit., s. 177. 1 1 3 V a s i 1 e v i č, op. cit., s. 189-190. 1 1 4 K a r jalainen, ш Dáhnhardt, 1 1 6 op. cit., t. 2, s. 255; Z o l o t a r e v , op. cit., s. 66, 95. К а г j a 1 a i n e n, op. cit., t. 2, s. 187. op. cit., s. 267-268. �86 LUDOWE M I T Y О STWORZENIU CZŁOWIEKA nuować to rozumowanie, wówczas należałoby przyjąć, że wystąpienie J e ­ zusa w r o l i „drugiego stwórcy" s t a n o w i transformację t e j archaicznej koncepcji, dokonaną niewątpliwie w środowisku l u d o w y m , skoro r e ­ d a k t o r z y apokryfów — m i m o r e s p e k t u d l a świętego przekazu — s t a r a l i się ukryć ją za fasadą i d e i Trójcy. M o t y w odejścia po duszę, który w p r o ­ wadził t y l e chaosu w niektórych m i t a c h azjatyckich, byłby zatem r e f l e k ­ sem oddziaływania schrystianizowanej a n t r o p o g o n i i słowiańskiej t y p u apokryficznego. Wróćmy jeszcze na m o m e n t do i d e n t y f i k o w a n i a stwórcy l u d z i jako istoty z niższego niż bóg niebios poziomu (np. jego syna), co n a j p r a w d o ­ podobniej występuje również u Ewenków i J a k u t ó w . Pozwala ono b o w i e m ustanowić łączność między m i t a m i mówiącymi o t w o r z e n i u l u ­ dzi oraz t a k i m i , według których ludzie zostali zrodzeni przez bóstwa. D r u g i e rozwiązanie prezentują między i n n y m i t e k s t y Nganasanów, gdzie ludzie są p o t o m k a m i D j o j b a - n g u o będącego jednocześnie synem boga nieba, herosem k u l t u r o w y m i o p i e k u n e m życia na z i e m i . Typologicznie D j o j b a - n g u o odpowiada stwórcom m a n s o - c h a n t y j s k i m , e w e n k i j s k i m i j a k u c k i m . Istotne znaczenie m a t u również f a k t , iż n a w e t w t e d y , g d y w i e ­ rzono w stworzenie l u d z i z jakiejś substancji (materii), bóg stwórca uważany bywał za protoplastę g r u p y . Przykładem jest t u A j y y t o j o n u Jakutów i Bucha no j o n u niektórych g r u p Buriatów . Paralelność t a , świadcząca o b r a k u zależności między formą powołania l u d z i do życia a c h a r a k t e r e m r e l a c j i stwórca — ludzie (nie w n i k a j m y w ewentualną pierwotność którejś z f o r m ) , s t a n o w i — j a k sądzę — kolejne p o t w i e r d z e ­ nie nieadekwatności ożywienia l u d z i jako osobnego a k t u do systemu w y ­ obrażeń m i t o l o g i c z n y c h północnoazjatyckiego szamanizmu. 117 1 1 8 119 N i e t r u d n o zauważyć, że dzięki n o w y m materiałom s t a n d a r d o w y sche­ m a t a n t r o p o g o n i i ulega ciągłemu wzbogaceniu oraz l i c z n y m w a r i a c j o m w swej w a r s t w i e f a b u l a r n e j . Nienaruszony pozostaje jednak d w u f a z o w y obraz dziejów l u d z i . Czas więc przejść do ostatecznego wyjaśnienia s y m ­ b o l i k i sierści, której posiadanie l u b u t r a t a oznacza przynależność do P r o t o - l u b P r a l u d z i . Omówienia w y m a g a także r o l a ważnej w micie postaci, towarzyszącej bez p r z e r w y naszym rozważaniom, a m i a n o w i c i e pomocnika stwórcy — psa będącego w istocie współsprawcą zmian, j a k i m uległy i s t o t y l u d z k i e . Oba zagadnienia łączą się ze sobą, co staje się w pełni jasne, gdy p r z y p o m n i m y , że t r a n s f o r m a c j i istot l u d z k i c h 1 1 7 (Aar W obu w y p a d k a c h istniały ślady wierzeń o względnie p a s y w n y m bogu n i e b a t o j o n u Jakutów, I l d y d y u E w e n k ó w ) , sytuującym się n a wyższym systemu mitologiczno-religijnego ив p o r poziomie niż interesujące n a s p o s t a c i . в . O. D o 1 g i с h , Mifologičeskie skazki i istoričeskie predanija ngana- san, M o s k v a 1976, s. 49, 55. 1 1 9 v XIX por. Por. N. A. — načale XX Dáhnhardt, A 1 e к s e e v, v., N o v o s i b i r s k Tradicionnye religioznye verovanija 1975, s. 38-39, 77-78, 1 2 0 - 1 2 1 ; o B u c h a op. cit., s. 106; P o t a n i n , op. cit., s. 267 (nr 4). jakutov nojonie �86 RYSZARD TOMICKI towarzyszy i jest z nią współzależna transformacja pomocnika stwórcy. W m i t a c h operujących sierścią j a k o a t r y b u t e m P r o t o - l u d z i m a m y do czynienia z wyraźną zamiennością „sytuacji" l u d z i i psa: LUDZIE PIES SIERŚĆ + — NAGOŠC — + I n n y m i słowy, dokąd pies pozostaje nagi, ludzie o k r y c i są sierścią i ce­ chują i c h — korelowane z t y m a t r y b u t e m — nieśmiertelność oraz b r a k r o z w o j u gatunkowego; k i e d y pies zyskuje sierść, o n i tracą wszystkie w y ­ mienione własności. Relacje te nasuwają p y t a n i e : czy o t r z y m a n i e przez pomocnika stwórcy sierści jest w a n t r o p o g o n i i północnoazjatyckiej w y ­ łącznie m o t y w e m etiologicznym, dostarczającym odpowiedzi na temat genezy psa, czy też z n a k i e m z m i a n y o głębszym znaczeniu, zbliżonej do z m i a n y modus vivendi l u d z i po u t r a c i e szczególnego okrycia? Za drugą możliwością p r z e m a w i a początkowy status psa, za pierwszą — n a j p o wszechniej występujące przekonanie, że były pomocnik stwórcy został zwykłym, podległym człowiekowi zwierzęciem. Niejasności, towarzyszące m i przez długi czas, zlikwidowały w znacz­ n y m stopniu m i t y mongolskie, które należałoby zaliczyć do zupełnie i n n e j k a t e g o r i i niż te, j a k i e interesowały m n i e w związku z antropogonią sło­ wiańską. Są t o d w i e g r u p y tekstów mówiących o próbach uczynienia l u d z i nieśmiertelnymi, a i c h treść m a w skrócie następującą postać: 1. Bóg ( B u r c h a n Bakszi, O c z i r w a n i ) prześladuje demona A r a c h y ( A r a c h i - a m i t y n , Tajczżin A r a c h y , Mangysa), który zjadł sierść na człowie­ k u (!) albo wypił araszan (arszan, arakszin) mający zapewnić l u d z i o m „wieczne i szczęśliwe" życie, sam zyskując w t e n sposób nieśmiertelność. Bóg znalazłszy p o t w o r a z pomocą Słońca i Księżyca rozciął go na pół, demon pożera zaś odtąd oba ciała niebieskie (zaćmienie) za to, że p r z y ­ czyniły się do jego odnalezienia ° . 2. Bóg wysłał k r u k a (wronę), aby zaniósł l u d z i o m wodę zwaną mynchen chara ugun l u b munko chara ugun — „wieczną czarną wodę", która miała uczynić i c h nieśmiertelnymi. Ptak, przestraszony przez puhacza. wylał j e d n a k wodę na sosnę (świerk) od czego drzewo jest wiecznie zie­ lone . T e k s t y pierwszego rodzaju nawiązują wyraźnie do indyjskiego m i t u o z d o b y w a n i u a m r i t y , podstępnie w y p i t e j przez smoka Rahu, którego następnie pokonał W i s z n u dzięki pomocy Słońca i K s i ę ż y c a Jeżeli w m i t a c h g r u p y d r u g i e j sam pomysł dostarczenia „wody życia" k o n t y 12 121 122 1 2 0 1 2 1 122 Indii, P o t a n i n , op. cit., s. 192, 209-210. Potanin, op. cit., s. 210-211. Wersje znane z Mahabharaty, M o s k v a 1975, s. 33. Ramajany, Wisznupurany, por. Mify drevnej �L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA 87 n u u j e również tradycję indyjską, t o p r z y n a j m n i e j f u n k c j a k r u k a ( w r o n y ) j a k o pośrednika między bogiem i ludźmi nie ma z pewnością o d p o w i e d n i ­ ka w żadnej z w i e l k i c h t r a d y c j i m i t o l o g i c z n o - r e l i g i j n y c h . W t e j samej r o l i p o j a w i a się o n natomiast w niektórych m i t a c h ałtajskich: U l g e n po s t w o r z e n i u ciał wysłał k r u k a , swego pomocnika, do najwyż­ szego boga niebios K u d a j a , a b y przyniósł dusze. K r u k otrzymał je w n i e ­ bie i niósł w dziobie na ziemię. Po drodze, zgłodniały, dał się skusić u r o ­ k i e m s z k l i s t y c h oczu padłej k r o w y i k i e d y krzyknął z z a c h w y t u na i c h widok, dusze wypadły m u z dzioba. Spadły na drzewa iglaste, które od tego czasu są zielone l a t e m i zimą . W r a c a m y zatem do znanej doskonale opowieści, z tą j e d n a k różnicą, iż k r u k nie p i l n u j e s t w o r z o n y c h ciał, lecz niejako w zastępstwie stwórcy udaje się do nieba. Jest t o wszakże różnica czysto f o r m a l n a , zarówno b o ­ w i e m w m i t a c h mongolskich, j a k i w tekście ałtajskim k r u k „zajmuje" miejsce psa. Niedostarczenie przez niego dusz l u b „wody życia" m a t a k i sam s k u t e k , j a k dopuszczenie demona do ciał l u d z i . K r u k i pies n i e w y ­ konując otrzymanego zadania stają się pośrednimi s p r a w c a m i u t r a t y n i e ­ śmiertelności. Szczególnie wyraźne jest to w micie ałtajskim, gdzie e p i ­ zod z k r u k i e m — j a k można było oczekiwać ze względu na wystąpienie m o t y w u odejścia po dusze — d u b l u j e typową opowieść o psie strażniku. Podczas l o t u k r u k a E r l i k przekupił sierścią psa pilnującego l u d z i i tchnął i m własną duszę, mówiąc: „To wszystko będzie moją własnością". Odtąd E r l i k zabijał l u d z i , a dusze i c h zabierał do siebie w p o d z i e m i a " . W świetle wcześniejszych ustaleń f r a g m e n t t e n nie w y m a g a dodatkowego komentarza. E k w i w a l e n c j a k r u k a i psa p o j a w i a się również u Ewenków. W j e d ­ n y m z tekstów nie pies, lecz k r u k jest p o m o c n i k i e m C h e w e k i i o n p i l ­ nuje s t w o r z o n y c h l u d z i . „Pewnego razu do k r u k a podszedł zły b r a t [Chargi — starszy b r a t C h e w e k i — R T ] i zaczął prosić: »Pozwól m i obej­ rzeć jego t w o r y . D a m ci za to dobre jedzenie, d a m ci żołądek». Dał m u spróbować. Spróbował k r u k — smaczne! K r u k puścił go do wyobrażeń l u d z i . Później C h e w e k i spytał k r u k a : «Jak żyją ludzíe?». — «Pozwolilem i c h obejrzec». C h e w e k i rozzłościł się na k r u k a i kazał m u jeść padlinę i zgniliznę" . ^Potwierdzają się w t y m momencie podejrzenia, że z pozoru dalszop l a n o w a i pozbawiona większego znaczenia postać pomocnika stwórcy odgrywała w m i c i e ważniejszą rolę. M i t y , w których występuje k r u k , zachowały lepiej tę głębszą warstwę i dzięki n i m m i t y c z n y pies ukazuje 123 124 125 A . V . A n о с h i n , Materiały po šamanstvu u altajcev, „Sborník M u z e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. I V : 1924, 6. 2, 18-19, pod. z a : K a ł u ż y ń s k i , op. cit., s. 93-94. 123 12" Tamże. 125 V a s i 1 e v i č, op. cit., s. 175. �88 RYSZARD TOMICKI się j a k b y w n o w y m w y m i a r z e . Wymieńmy najważniejsze e l e m e n t y zwią­ zane z p o m o c n i k i e m stwórcy. K r u k i pies są pośrednikami między bogiem i ludźmi. I c h f u n k c j a związana jest jednoznacznie z losem l u d z i . Bez względu na to, czy cho­ dzi o przyniesienie „ w o d y życia", dusz, czy też o strzeżenie l u d z i przed bogiem śmierci, niedopełnienie obowiązku powoduje j e d n a k o w y s k u t e k — ludzie stają się ludźmi, to znaczy i s t o t a m i śmiertelnymi. D r u g i m ważnym elementem jest przyczyna u c h y b i e n i a w w y k o n y w a n i u zadania. K r u k ulega p a r t y k u l a r n e j pokusie odpoczynku l u b pożywienia się. Także pies ulega pokusie zabezpieczenia się przed chłodem. A l e t a k i e ujęcie p r z y ­ czyn sprzeniewierzenia się pomocnika stwórcy jest co n a j m n i e j p o ­ w i e r z c h o w n e . F a k t , że w w y p a d k u k r u k a d w u k r o t n i e pokusa wywołana została szczególnym rodzajem pożywienia — padliną i wnętrznościami —• zwraca uwagę na p o d o b n y c z y n n i k występujący w opowieściach o psie. Nie jest on b o w i e m kuszony wyłącznie sierścią, chociaż w z m i a n k i o j a ­ kimś j e d z e n i u o b i e c y w a n y m m u przez demona łatwo nikną w c i e n i u racjonalnie uzasadnionej „łapówki" w postaci sierści. Jeśli j e d n a k ekspo­ nowanie ochronnego znaczenia sierści s t a n o w i taką samą racjonalizację, j a k rogowa skóra A d a m a chroniąca j a k o b y przed z i m n e m , wówczas t y m pilniejsza uwaga należy się z a c h o w a n y m r e l i k t o w o w z m i a n k o m . Wśród znanych m i przypadków znajduje się: kuszenie psa jedzeniem,, po którym przez miesiąc nie będzie głodny, obietnicę uczynienia go niegłodującym, podanie bliżej nie określonego jedzenia i oplucie powodujące wyrośnię­ cie sierści, wreszcie — podanie do zjedzenia demonicznych e k s k r e m e n ­ tów, po których psu w y r a s t a sierść . Znacznie częściej mówi się o j e ­ dzeniu odpadów, nieczystości i ekskrementów jako o s k u t k u sprzenie­ wierzenia się psa, co w w y p a d k u k r u k a — strażnika w micie Ewenków oraz w i n n y c h a z j a t y c k i c h m i t a c h o k r u k u — jest po p r o s t u k o n s e k w e n ­ cją precedensowego, pierwszego zjedzenia nieczystego pożywienia . 126 127 Nieczyste, pożywienie uznać można zatem za c z y n n i k powodujący transformację pomocnika stwórcy. Wyrośnięcie nagiemu psu sierści po zjedzeniu ekskrementów (czy w końcu j e j o t r z y m a n i e od demona) jest z n a k i e m z m i a n y jego n a t u r y , a nie t y l k o wyglądu zewnętrznego. W w i e l u m i t a c h p o m o c n i k i e m nie jest właściwie pies, lecz jakaś bliżej nie o k r e ­ ślona naga istota, która dopiero w w y n i k u sprzeniewierzenia staje się psem (Jakuci), albo istota k y n o m o r f i c z n a , lecz władająca językiem, p o ­ siadająca zdolność p o r o z u m i e w a n i a się, a w końcu po p r o s t u „człowiek" . 128 1 2 6 op, cit., s. 94, 95, 98-99; 1 2 7 Por. m i t Mansów o transformacji k r u k a , D á h n h a r d t , Kałużyński, t a n i n , op. cit., s. 220. oraz m i t y Nganasanów i Ewenków, Obrazcy gorija 1 2 8 tungusskoj Nikolaeviča Gurvič, narodnoj Potanina, op. cit, Vasilevič, op. cit., s. 177; P o op. cit., s. 63-64, D o 1 g i с h, op. cit., s. 56-57; V . N. literatury, w : Sborník v česť V a s i T e v, semidesjatiletija S . P e t e r b u r g 1909, s. 20. s. 129; V a s i l e v i č , op. cit., s. 176-178 (nr 4, 6, 12). Gri­ �89 LUDOWE M I T Y O STWORZENIU CZŁOWIEKA Interesującej analogii tego t y p u t r a n s f o r m a c j i dostarcza p e w i e n m i t Hucułów mówiący o żertwie wyznaczonej przez Boga odchodzącego do nieba na swoją „powiernicę". Miała ona wygląd człowieka, żyła na szczy­ cie góry między n i e b e m i ziemią, żywiła się rosnącymi t a m jagodami dzięki czemu była istotą czystą. Przynosiła Bogu i n f o r m a c j e o t y m , co dzieje się na ziemi, w razie p o t r z e b y karząc l u d z i ogniem w jego i m i e n i u . Podczas podróży na ziemię żertwa przemieniała się w węża ze skrzydła­ m i . Pewnego r a z u przebywając długo wśród l u d z i zgłodniała i najadła się ścierwa, które pozostało po potopie. Przypełzła na górę, ponieważ nie mogła latać. Za karę Bóg uczynił z n i e j strażniczkę źródła. A b y równo­ cześnie ukarać l u d z i nakazał żertwie puszczać wodę t y l k o w t e d y , gdy dostanie człowieka na pożarcie. Uwolnił l u d z i od żertwy p e w i e n święty człowiek. O d j e j zabicia na ziemi jest dużo w o d y . Weźmy w nawias zakończenie opowieści nawiązujące do m o t y w u w a l ­ k i ze smokiem. I s t o t n y jest f a k t , że przyczyna i c h a r a k t e r t r a n s f o r m a c j i boskiego n a m i e s t n i k a są identyczne, j a k w m i t a c h azjatyckich, a ponadto m i t h u c u l s k i wskazuje w sposób jednoznaczny, iż zjedzenie p a d l i n y u j a w n i a chtoniczną naturę żertwy. Analogie, jakie posiada ta zależność w m i t o l o g i i ludów paleoazjatyckich i niektórych p l e m i o n północnoame­ rykańskich, gdzie występuje w odniesieniu do k r u k a i kojota, p o t w i e r ­ dzają w pełni wniosek, że żywienie się padliną jest formą obrazującą mediacyjność między życiem i śmiercią ° . W języku s y m b o l i c z n y m istota obdarzona t y m i własnościami w i n n a znosić opozycję życia i śmier­ ci, istnieć między t y m i stanami, bez t r u d u przekraczać granicę tego świa­ ta i wracać bez s z w a n k u z zaświatów. W w y p a d k u k r u k a , n a w e t jeżeli jego pojawienie się w m i t a c h e w e n k i j s k i c h , ałtajskich i m o n g o l s k i c h nie s t a n o w i r e z u l t a t u w p ł y w ó w p a l e o a z j a t y c k i c h , za c z y m przemawiać mogłoby współwystępowanie z psem, w y m i e n i o n e cechy są repetycją ele­ mentów znanych z mitologicznego k o m p l e k s u k r u k a powszechnego w A z j i Północno-Wschodniej i A m e r y c e Północno-Zachodniej. P e w n y m zasko­ czeniem jest natomiast powiązanie f u n k c j i m e d i a t o r a między życiem i śmiercią z psem, chociaż trzeba powiedzieć, że w całej północnej E u ­ r a z j i był on zwierzęciem o f i a r n y m składanym zawsze „ w k i e r u n k u p o d ­ z i e m i " ; uważano go za strażnika wejścia do k r a i n y zmarłych l u b t o 129 13 ш 132 1 2 9 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 30. 1 8 0 E . M . M e 1 e t i n s к i j , Strukturno-tipologičeskij nych paleoaziatov (Voronij cikl), [w:] analiz mifov Tipologičeskie issledovaníja severo-vostočpo fol'klore, M o s k v a 1975, s. 98. 1 3 1 Sugestię taką wysunęła Istoriko-etnografičeskie 132 p XIX o r n p ocerki Pamjatniki — načalo XX Vasilevič, (XVIII kul'tury op cit., s. 178, 190; t e n ż e , — načalo XX narodov Evenki. v.), L e n i n g r a d 1969, s. 218. Sibiři i Severa (vtoraja polovina v.), „Sbornik M u z e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i " , t. X X X I I I : 1977, s. 9, 31, 123, 131, 147, 158, 164, 165, 166, 218-219, 221, 222, 224, 227. �90 RYSZARD TOMICKI warzysza boga ś m i e r c i , czy choćby jedną z postaci złego d u c h a . Uświadomienie sobie tego nasuwa dalsze paralele: psy towarzyszące w e d y j s k i e m u Jamie, greckiego Cerbera i dwugłowego Ortrosa zabitego przez Heraklesa, skandynawskiego w i l k a F e n r i r a i psa G a r m . R e k o n ­ s t r u k c j a zespołu wyobrażeń a z j a t y c k i c h i europejskich związanych z psem w y m a g a osobnej p r a c y , ale nie od rzeczy będzie przypomnieć, że również w słowiańskim folklorze nie b r a k śladów m i t o l o g i z a c j i psa. Szczególnie interesujące są m o t y w y , w których znamiennie pojawiają się smok, Diabeł i pies. Do n i c h należą ukraińskie wierzenia o c z a r n y m psie próbującym każdej nocy przegryźć uprząż k o n i w i d o c z n y c h na niebie j a k o gwiazdozbiór W i e l k i e j Niedźwiedzicy i zniszczyć w t e n sposób świat; nie mogąc tego dokonać biegnie przed świtem do s t u d n i ugasić p r a g n i e ­ nie i wówczas uprząż ponownie się zrasta. Inne wierzenie mówi, iż pies p r z y k u t y jest żelaznym łańcuchem do Małej Niedźwiedzicy i stara się przegryźć łańcuch, a gdy zdoła to uczynić nastanie koniec świata . Sądzę, iż uwzględniając ogólnie występujące w wierzeniach l u d o w y c h przekonanie o demoniczności psa można uznać podane przykłady za w y ­ starczające uprawdopodobnienie chtoniczności tego zwierzęcia nie t y l k o w północnej A z j i . W a r t o j e d n a k wspomnieć o jeszcze j e d n y m m o t y w i e , bogato r e p r e z e n t o w a n y m w bajkach i epice Słowian, który najlepiej chyba ukazuje funkcję psa — i całej k l a s y b l i s k i c h m u pod t y m wzglę­ dem istot — jako mediatora między życiem i śmiercią. M a m na myśli p r z y w r a c a n i e do życia bajkowego bohatera. M o t y w t e n występuje w róż­ n y c h f o r m a c h i dotyczyć może w i e l u postaci charakteryzujących się jedną wspólną cechą — zdolnością l u b umiejętnością przekraczania b a r i e r y życie/śmierć oraz t e n świat/zaświaty. Zazwyczaj działanie t a k i e j 133 ш 1SS 138 13 > P o t a n i n, o roždeníi, narodov bolezni Sibiři op. cit., s. 932; V . V . i smerti, i Severa Priroda [w:] (vtoraja A n t r o p o v a, i čelovek polovina XIX Predstavlenija v religioznych — načalo XX korjakov predstavlenijach v.), L e n i n g r a d 1976, s. 256. 1 3 4 K a r j a l a i n e n , 1 3 6 W der op. cit., t. 1, s. 74. Mythologie der zirkumpazifischen Vólker, „Wiener g e s c h i c h t e u n d Lingüistik", B d . I : 1930 ( S o n d e r d r u c k ) ; destaramvater Shamanism. D e r Hund dużym s t o p n i u n i e a k t u a l n e są już p r a c e W . К o p e r s a, und Kerberos, Archaic Beitrage F. zur in KulturHun- K r e t s c h m a r , S t u t t g a r t 1938, B d . 1-2; por. też u w a g i M . E 1 i a d e, Techniques of Ecstasy, P r i n c e t o n U n i v e r s i t y P r e s s 1974, s. 466- 467. 1 3 6 A. N. Afanase v, Poetičeskija vozzrenija Slavjan na prirodu, Moskva Słowiań­ 1865, t. 1, s. 763; te s a m e m o t y w y w związku z Diabłem, por. T o m i c k i , ski mit..., T r i e Devil Folklore s. 81. O związku D i a b ł a i p s a w in Dog Studies Form. No Partial 11. O s t a t n i o Drevnebalkanskij V. V. I v a n o v, ubijce psa i evrazijskie pato-vostočnosiavjanskie s. 181-213. A paralleli, paralleli. folklorze Type-Index pracę pisała B . of Devil na temat mitologii i obečeindoevropejskij [w:] Slavjanskoe Struktura tekst i balkanskoe balkanskogo A l l e n Legends, Woods, B e r k e l e y 1959, psa mifa opublikował o geroe jazykoznanie. teksta, Moskva — Kar- 1977, �91 L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA istoty wywołane zostaje a k t e m wspaniałomyślności ze s t r o n y bohatera. W epice południowosłowiańskiej wiła wdzięczna za u r a t o w a n i e dziecka l u b łaskę w stosunku do niej samej (pozostawienie p r z y życiu, lecz także pomoc w rozplątywaniu włosów) zawiera z bohaterem związek p o b r a t y m s t w a , a w potrzebie dostarcza m u wskrzeszające ziele . W bajkach wschodniosłowiańskich bohaterowie podczas podróży po „innym świe­ c i e " ratują od śmierci małe żmijęta, dzięki czemu matka-żmija (żertwa) nie pożera i c h , lecz w y n o s i na ziemię. W i d e n t y c z n y c h okolicznościach czynić to może niezwykły p t a k {ptica-Nogaj, Magowej-ptica itp.) albo po p r o s t u orzeł l u b k r u k , które czasem mają za zadanie j e d y n i e zdobyć „wodę życia" . Do t e j g r u p y należy również pies, który swą wdzięcz­ ność za uczynek bohatera wyraża poprzez scalenie i ożywienie jego ciała . Ostatnia wersja m o t y w u ma zaskakująco bliskie o d p o w i e d n i k i w folklorze m o n g o l s k i m . J e d n y m z wyczynów bohatera w eposach b u r i a c k i c h jest w a l k a z d e m o n i c z n y m psem G u n i g zakończona zwycięstwem i d a r o w a n i e m m u życia. K i e d y pewnego razu bohater zabija p o t w o r a i k r o p l e j a d o w i t e j k r w i p r z e c i w n i k a padają na jego ciało, od n i e u n i k n i o ­ nej śmierci r a t u j e go G u n i g zlizując j a d ° . Znane z legend m o n g o l s k i c h psy A s y r i Basyr, które ożywiają zabitego herosa liżąc jego ciało , o d ­ syłają z k o l e i do huculskiego przekonania, że jeśli pies wyliże ranę czło­ wieka „żadne złe powietrze nie i m a się j e g o " 137 138 139 1 4 ш 1 4 2 Przybliżając postać mitycznego psa t y l k o pozornie odeszliśmy od za­ sadniczej k w e s t i i , jaką stała się w p e w n y m momencie s y m b o l i k a sierści. Jeśli b o w i e m jest ona nieodłącznym a t r y b u t e m pomocnika stwórcy po jego sprzeniewierzeniu się i t r a n s f o r m a c j i , to p r z y n a j m n i e j część p r z e d ­ s t a w i o n y c h treści p o w i n n a być przez nią symbolizowana. Co więcej, o p i ­ sane własności przysługiwać w i n n y również P r o t o - l u d z i o m . Jedna z n i c h nasuwa się n i e m a l od r a z u — nieśmiertelność. Pies z r a c j i „niewrażliwości" na kategorie życie/śmierć jest istotą w p e w n y m sensie nieśmier­ telną, podobnie j a k wszystkie pozostałe w y m i e n i o n e w y ż e j postaci. O b r a ­ z o w o może to być ukazane jako posiadanie dostępu do magicznego środka o właściwościach odradzających. — „ w o d y życia", wskrzeszającego ziela i t d . Przypominają się ponownie mongolskie m i t y o próbie uczynienia op. cit, s. 76-77, 79, 138. 1 3 7 Czajka, 1 3 8 S z u c h n i e w i c z, op. cit, s. 103-104, 130, 134-135, 169-170; por. też W. T o ­ porów, Warszawa 1 3 9 rekonstrukcji A. čeloveka), mitu o jaju kosmicznym, [w:] Semiotyka kultury, 1975, s. 164, 169. S z u с h i e w i с z, slavjanskoj 1 , 0 Wokal volSebnoj U l a nov, Ulan-Ude op. cit., s. 180-186; N . V . skazki, Novikov, Obrazy vostočno- L e n i n g r a d 1974, s. 144-145, 156. Burjatskie uligery (ispolnenie, 1968, s. 35, 39-40; Očerki istorii t. 1. s. 42, 63, 65. 1 4 1 P o t a n i n, op. cit., s. 400. 1 4 2 Szuchiewicz, op. cit., s. 330. kul'tury kompozicija, Burjatii, izobraženija U l a n - U d e 1972, �92 RYSZARD TOMICKI l u d z i nieśmiertelnymi, w których mówi się o w y p i c i u araszanu przez de­ mona A r a c h y i zdobyciu wiecznego życia. W opowieści o k r u k u w y l e w a ­ jącym c u d o w n y napój na drzewa iglaste nie było w z m i a n k i o jego w y ­ p i c i u przez p t a k a , ale f a k t e m jest, że k r u k m a dostęp do „ w o d y życia". G. N . P o t a n i n przytacza m i t jako część w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r a rozpoczy­ nającej się słowami: „ K r u k pije wodę mynchen chara ugun .[...] i od tego jest długowieczny. Bóg posłał k r u k a , a b y zaniósł wodę w usta człowie­ ka [...]". D a l e j następuje znany już tekst, a po n i m uwaga: „ Z araszanu, żeby woda miała moc, należy brać r a n k i e m z a n i m napije się z niego k r u k dlatego, że k r u k p r z y l a t u j e pić rano. O d tego o t r z y m u j e on n i e ­ śmiertelność" . 143 Sama zasada pozbawienia l u d z i określonej własności i zyskania j e j przez wiarołomnego pomocnika m a c h a r a k t e r analogiczny do „przesunię­ c i a " pierwotnego a t r y b u t u l u d z i na psa. Chcąc być k o n s e k w e n t n y m n a ­ leżałoby zatem zakładać, iż sierść symbolizuje nie t y l k o nieśmiertelność P r o t o - l u d z i , lecz także i c h szczególny sposób istnienia, który najprościej byłoby opisać jako b y t o w a n i e na pograniczu życia i śmierci, związane równocześnie z ziemią ( t y m światem) i zaświatami. D l a rozjaśnienia t e j s y t u a c j i odwołajmy się już bezpośrednio do s y m b o l i k i sierści i będących j e j pozostałością włosów, rozpoczynając od najczęściej spotykanej i c h asocjacji z duszą. P o z w o l i ona wprowadzić do rozważań materiał zarówno azjatycki, j a k i słowiański (europejski). U Ewenków u d s k i c h zanotowano w X V I I I w i e k u , że podczas obrzędu pogrzebowego jednego z małżonków d r u g i umieszczał p r z y ciele zmarłego p u k i e l własnych włosów, aby i c h dusze nie rozłączyły się w zaświatach. Według późniejszych d a n y c h włosy obcinano w czasie e p i d e m i i i odda­ w a n o na przechowanie szamanowi. Podobnie czyniono w t r a k c i e seansów szamańskich mających na celu wyleczenie chorego. Szaman umieszczał włosy pozostałych członków r o d z i n y w s p e c j a l n y m k o s z y k u l u b w o ­ reczku z w a n y m omiruk — „schronisko, siedlisko dusz", co miało zapew­ nić z a t r z y m a n i e dusz na t y m świecie . Podobny zwyczaj znany był w k u l t u r z e l u d o w e j całej n i e m a l E u r o p y . A b y pozbyć się cięższych chorób obcinano paznokcie i włosy, a następnie umieszczano je w dziurze wydrążonej w drzewie, zakopywano w ziemi, wrzucano do w o d y (nieraz przymocowane w zawiniątku do żaby l u b raka), w y r z u c a n o na rozstajne drogi, gubiono podczas wędrówki, dawano do zjedzenia psu. T y m razem włosy i paznokcie stanowić miały siedlisko choroby . G d y p o m i n i e m y obie interpretacje, opisane zachowania sprowadzają się do dwóch czynności: obcięcia włosów i paznokci oraz umieszczenia 144 145 op. cit., s. 210-211. 1 4 3 Potanin, 1 4 4 Vasilevič, 1 4 5 H . В i e g e 1 e i s e n, Lecznictwo Evenki..., s. 224, 226. ludu 202, 203, 268-270, 313, 314, 316-318, 320, 325. polskiego, K r a k ó w 1929, s. 33, 192, 193, �93 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA i c h w s p e c j a l n y m miejscu. Towarzyszą i m zbliżone okoliczności. Zabiegu dokonują osoby, które znalazły się w stanie zagrożenia egzystencjalnego, włączone b y t a k rzec w sferę przyciągania śmierci powstałą w s k u t e k obecności zmarłego albo choroby. Z k o l e i miejsce, w którym umieszczano obcięte włosy i paznokcie (a właściwie do którego je ekspediowano), jest niewątpliwie — p r z y n a j m n i e j u Ewenków — „tamtym światem". Są to zaświaty rzeczywiste, gdzie dotrą włosy umieszczone p r z y zwłokach albo symbolizowane przez jednoznacznie n a z w a n y schowek szamana . P r z y ­ p o m i n a to słowiański nakaz gromadzenia paznokci, żeby zabrać je ze sobą na t a m t e n świat l u b spalania i c h , będącego również formą t r a n s l a c j i mię­ d z y s t r e f a m i kosmosu (identyczny nakaz z n a l i M a n s o - c h a n t o w i e ) . Miejsca l o k o w a n i a obciętych włosów i paznokci w E u r o p i e oraz sposoby i c h pozbywania się wskazują, że i w t y m w y p a d k u m a m y do czynienia z analogicznym adresem . Z w r a c a p r z y t y m uwagę dołączanie n i e k i e d y do włosów i paznokci obiektów о cechach o f i a r y — czarnego koguta, p i e ­ niędzy, kawałka chleba, czy n a w e t wkładanie ekspediowanych części ciała do jaja i w r z u c a n i e w r a z z n i m do wody. N a Węgrzech zawieszano włosy na drzewie w darze d l a wodnego ducha. A b y uzupełnić zestaw przykładów dodajmy, że lecząc chore bydło obcinano kępkę sierści, ob­ noszono ją k i l k a k r o t n i e w k i e r u n k u „przeciw słońcu", a p o t e m zaszpuntow y w a n o w węgle d o m u . 146 147 148 149 Zabieg obcięcia włosów i paznokci połączony z s y m b o l i c z n y m prze­ syłaniem i c h w zaświaty rozumieć zatem można j a k o sposób w y z w o l e n i a się z s y t u a c j i k r y z y s o w e j , j a k o znak z m i a n y stanu. N i e postrzyżone włosy osoby będącej z p o w o d u śmierci l u b choroby kogoś bliskiego w kręgu „przyciągania śmierci" oznaczałyby, iż osoba t a istnieje w s w o i s t y m sta­ nie n i b y życia, n i b y śmierci. Pouczającej analogii dostarcza t u obrzęd pogrzebowy Manso-chantów, u których zmarłemu starannie rozczesy­ w a n o włosy, ale równocześnie k r e w n i n a znak żałoby rozpuszczali swoje włosy. Upodobnienie się do zmarłego symbolizuje dostatecznie wyraźnie bycie w p o d o b n y m do niego stanie; wzmacniano to przez rytualną i n ­ wersję: zarzucanie włosów do p r z o d u ( o d w r o t n i e niż n o r m a l n i e ) oraz n a k r y w a n i e głowy c h u s t k a m i przekręconymi na lewą stronę przez k o ­ b i e t y . W t e j s y t u a c j i obcięcie włosów, a także i c h upięcie, zaplecenie, 1 5 0 1 4 6 P o r . A . F . A n i s i m o v, i problemy 1 4 7 i proischoždenija V . N. materiály Religija pervobytnych evenkov v istoriko-genetičeskom verovanij, Moskva—Leningrad Cernecov, Predstavlenija o duše и obskich po pervobytnych religioznych voprosam ugrov, verovanij, w: izu&enii 1958, s. 59. Issledovanija „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , ns., t. L I : 1959, s. 134. 1 4 8 M . i n . g u b i e n i e jest formą przesyłania w zaświaty, por. J . S . W a s i l e w s k i , Podarować nego — znaleźć związanego 1 4 9 — zgubić z opozycją Biegeleisen, " ' C e r n e c o v , — zbłądzić. życie — śmierć, op. cit., s. 34, 320. op. cit., s. 143, 147. Niektóre kategorie jązyka symbolicz­ „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V , z. 1,1980. �94 RYSZARD TOMICKI czy j a k a k o l w i e k i n n a f o r m a przywrócenia i m normalnego, codziennego wyglądu, oznaczać może t y l k o jedno — wyjście ze stanu kryzysowego, przejście ze stanu n i b y życia, n i b y śmierci do życia w pełni ludzkiego. Łatwo zauważalna s y m e t r i a między o p i s a n y m i rytuałami i m i t y c z ­ n y m pozbawieniem P r o t o - l u d z i p i e r w o t n e j sierści nie jest chyba p r z y ­ padkowa, skoro i d e n t y c z n y schemat o b s e r w u j e m y również w symbolice r y t u a l n y c h postrzyżyn dziecka. U ludów m o n g o l s k i c h okres życia do o b ­ cięcia włosów uważany był za „etap przejściowy między n i e b y t e m («trup») i p r a w d z i w y m człowiekiem" . U Manso-chantów m a t k a w r a z z nowo n a r o d z o n y m dzieckiem przebywała w i z o l o w a n y m „maleńkim d o m k u " do czasu ustalenia i m i e n i a ( i d e n t y f i k a c j i przodka, którego dusza wcieliła się w dziecko), po c z y m przechodziła do d o m u ogólnego, gdzie odbywały się postrzyżyny. N i e k i e d y imię dziecka otoczone było tajemnicą dopóki włosy n i e urosły m u na t y l e , b y mogły zostać obcięte . P r z y ­ pomnieć w y p a d a silnie eksponowaną w m i t a c h Ewenków korelację p o ­ czątku człowieczeństwa z identyfikacją etniczną, równoznaczną z zapo­ czątkowaniem życia społecznego i k u l t u r o w e g o . Postrzyżyny są też a k t e m uczłowieczenia t y l e , że w skali społecznej; stanowią a k t włączenia do g r u p y l o k a l n e j , ale — j a k świadczy i n f o r m a c j a mongolska — jego se­ m a n t y k a sięgać może w a r s t w y najgłębszej i obejmować zmianę w spo­ sobie istnienia odpowiadającą t r a n s f o r m a c j i P r o t o - l u d z i w P r a - l u d z i . Związek włosów i sierści z zaświatami oraz i s t n i e n i e m poza n o r m a l ­ n y m i k a t e g o r i a m i życie/śmierć przechowały również w i e r z e n i a słowiań­ skie. Już V . V . I v a n o v i V . N . Toporov s t w i e r d z i l i silną korelację włosów, sierści i r u n a z podziemiami, żmiją, s m o k i e m i n i e c z y s t y m duchem. Oprócz formuł magicznych, w których przywołuje się obraz żmii (smoka) leżącej na c z a r n y m r u n i e pod k o r z e n i a m i drzewa kosmicznego (gdzie zdaniem badaczy n a w e t imię Szkuropeja zawierać może l u d o w o - e t y m o l o g i c z n y ш 152 S. 1 6 1 prošlým, S z y n к i e w i с z, Svaďba — obr jad sankcionirovannyj kul'turnym m p i s 1978, s. 3. P o r . kategorię istot pręta w I n d i a c h obejmującą duchy zmarłych — zwłaszcza k a l e k , k u l a w y c h , n i e w i d o m y c h , p o r o n i o n y c h płodów — oraz d z i e c i p r z e d postrzyżynami, które s a m e były „niczym i n n y m j a k d u c h e m " . Analo­ gia stepie, dotyczy też formy pochówku. W Mongolii ciała d z i e c i „gubiono" w w I n d i a c h d z i e c i do dwóch l a t g r z e b a n o l u b składano w l e s i e , p o d c z a s gdy i n n y c h zmarłych palono. Grzebano również ascetów sannjasin, którzy osiągnęli nieśmier­ Zwy­ telność z a życia; i c h z n a k i e m było niestrzyżone owłosienie. T . Z b i k o w s k i , czaje, obrzędy religijne, ligia, Warszawa [w:] Podróże i symbole Kultura religijne Indii i Chin, [w:] Zwyczaje, 1974, s. 69; Б. S ł u s z к i e w i с z, Kultura a religia, do piekieł. Rzecz Warszawa o szamańskich także dyskusję wnoszącą w i e l e łecznym, E . R . L e а с h , Magical 1 5 2 С e r n e с o v, op. cit., dawnych 1977, s. 304, 306-307; J . S . misteriach, Warszawa hair, i Indii planie spo­ Insti­ „Man. T h e J o u r n a l I n s t i t u t e " , N. S., v o l . 4: 1969, N o 2, s. 256-264. s. 142. a re­ 1979, s. 112-113. P o r . „Journal of t h e R o y a l A n t r o p o l o g i c a l hair, symbole Wasilewski, do z r o z u m i e n i a rytuału postrzyżyn w t u t e " , v o l . 88: 1958, s. 147-164; C . R . H a a l p i k e , Social of t h e R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l obrzędy �LUDOWE MITY O STWORZENIU 95 CZŁOWIEKA związek ze skórą-runem i skórą żmijową), godne odnotowania są n a z w y t y p u : voloserí — „długa owcza sierść", „sierść do przędzenia", „przędza", vólosen' l u b volosén' — „nieczysty d u c h , czart", volosatik — demon (domowy, leśny), vólos — rodzaj choroby, volosic — r o b a k powodujący choroby, z w a n y też zmeevik. Zależności te mają liczne analogie i n d o europejskie, m . i n . hetyckie, gdzie nazwa żmii (ideogram M U S ) łączył się etymologicznie ze słowami hulana — „sierść", hulaliia — „oplatać", „namotywać (sierść)", „zawijać", hulali — „wrzeciono", p r z y c z y m opla­ tanie przez żmiję dotyczyć może na przykład miasta Hattusas . T r o p wskazany przez radzieckich semiotyków p r o w a d z i znacznie dalej. W s p o m n i j m y z jednej s t r o n y niezbyt dotąd jasną predylekcję słowiań­ skich demonów do motania, przędzenia, szycia, z d r u g i e j zaś bułgarskie stichije (stije), które zwykły swe nadzwyczaj długie włosy w y k o r z y s t y ­ wać do polowania na l u d z i . Jeśli „kto od n i c h ucieka, w t e d y owijają w ł o ­ sy około jego nóg albo w ogóle chwytają go włosami i oplątują" . Po­ suwając się jeszcze dalej m u s i m y skonstatować, że wśród cech c h a r a k t e ­ ryzujących różne rodzaje demonów o d n a j d u j e m y kosmatość, posiadanie sierści l u b p r z y n a j m n i e j n i e n a t u r a l n i e długich włosów . K . Moszyński próbował wytłumaczyć t o wierzenie j a k o reminiscencję małp, lecz jego interpreteacja m u s i zostać uznana za chybioną. T y m bardziej, iż zgodnie ze specyfiką słowiańskich wyobrażeń o p i e r w o t n e j skórze A d a m a i E w y ciało demonów p o k r y t e b y w a również „czymś t w a r d y m w rodzaju p a ­ z n o k c i " . A więc i t y m razem a t r y b u t P r o t o - l u d z i okazuje się włas­ nością istot, które ze względu na swój modus Vivendi sytuują się poza k a t e g o r i a m i życia i śmierci. Za ilustrację własności demonów niech posłużą n a m południowosłowiańskie wiły. W epice l u d o w e j zostały one wyidealizowane i prezento­ wane są zazwyczaj jako piękne, młode k o b i e t y o długich włosach. W w i e ­ rzeniach rozpuszczone włosy uzupełniają postać szkaradną o nogach za­ kończonych k o p y t a m i l u b całych k o z i c h nogach p o k r y t y c h sierścią. Szczegóły te, powtarzające się także u i n n y c h demonów, przywodzą na myśl h u c u l s k i obraz kosmatego A d a m a posiadającego k o p y t a . Miejscem p r z e b y w a n i a wił są obszary k l a s y f i k o w a n e w k u l t u r z e l u d o w e j jako obce, demoniczne, reprezentujące i n n y (nie l u d z k i ) świat, a i c h znakiem jest niekiedy młyn z obracającym się w o d w r o t n y m k i e r u n k u k o ł e m . W stosunku do l u d z i i w ogóle różnorodnych f o r m życia cechujących strefę ziemską są wiły i s t o t a m i a m b i w a l e n t n y m i — powodują destrukcję ш 154 155 156 157 1 5 8 1 5 4 I v a n o v , T o p o r o v, op. cit, s. 5, 31-35, 48-53. К . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, t. 2, cz. 1, s. 612. 1 5 5 1 5 6 Moszyński, Moszyński, op. cit., s. 606. op. cit., s. 605. W. K l i n g e r , Wschodnioeuropejskie łogii ludowej a tradycja grecko-rzymska, op. cit., s. 52-54. 1 5 7 rusałki i pokrewne postaci demonoL u b l i n — K r a k ó w 1949, s. 20; C z a j k a , �96 RYSZARD TOMICKI i śmierć, ale są również w stanie pobudzić płodność i przywrócić życie dzięki d y s p o n o w a n i u m a g i c z n y m i środkami. I c h n e g a t y w n a działalność u k a z y w a n a jest z reguły w m o t y w i e p o r y w a n i a dzieci, który dostarcza pierwszej oczekiwanej i n f o r m a c j i . Okazuje się b o w i e m , że czasem, po l a ­ tach, zwracają dziecko p r a w d z i w y m rodzicom i wówczas dysponuje ono szczególnymi własnościami. Przede w s z y s t k i m jest n i e p o k o n a n y m i n i e ­ śmiertelnym herosem. „Da me puška u b i t i ne może / N i t i sablja p r i v a t i t i mesa" — stwierdza jeden z n i c h . Ponadto, choć ma wygląd człowieka, ciało jego o k r y w a sierść, świadcząca o t y m , że jest vilenjakíem . Transformacja sygnalizowana zmianą powierzchowności dotyczyć m o ­ że nie t y l k o ludzkiego dziecka. Stałym a t r y b u t e m wił w epice l u d o w e j jest strój, biała, z w i e w n a szata, a nieraz także skrzydła zdejmowane p o d ­ czas kąpieli. One stanowią źródło magicznej siły oraz tożsamości wiły. Człowiek, który zakocha się w w i l e i chce ją zdobyć, p o w i n i e n b o w i e m ukraść j e j wspomniane a t r y b u t y . Bez n i c h wiła nie może zostać w s w o i m świecie, staje się zwykłą dziewczyną, t r a c i przewagę n a d człowiekiem, w y c h o d z i za mąż i r o d z i dzieci. Dąży j e d n a k do odzyskania szaty i s k r z y ­ deł, k i e d y zaś t o się udaje, odzyskuje swe p i e r w o t n e p r z y m i o t y . Powraca do świata wił, gdzie staje się m . i n . na powrót dziewicą . Analogiczna zasada obowiązuje w baśniach o zaczarowanych króle­ wiczach, ukazujących się l u d z i o m na przykład w postaci węża. Miłość dziewczyny sprawia, że w czasie nocnych spotkań zrzucają na określony czas rogową skórę. K i e d y j e d n a k z n i e c i e r p l i w i o n a kochanka ( l u b j e j m a t k a ) p a l i szkaradne okrycie, królewicz u m i e r a ° . W o b u w y p a d k a c h zdjęcie szczególnego o k r y c i a oznacza uczłowiecze­ nie, ale u wił również utratę n a d n a t u r a l n e j mocy. T a k i e samo skojarze­ nie występowało w nieco o d m i e n n y m kontekście u Manso-chantów w związku z t z w . maską pogrzebową, kawałkiem jeleniej skóry nakłada­ n y m na t w a r z zmarłego. Dusza mająca odejść w zaświaty (do podziemi) chodziła w t e j masce przez p e w i e n czas po z i e m i jako demon uft, g r o ­ żący l u d z i o m p o r w a n i e m i c h dusz. Wystarczyło wszakże zerwać s p o t k a ­ n e m u d e m o n o w i pogrzebową maskę, żeby pozbawić go mocy, spowodo­ wać jego znieruchomienie. Po s c h r o n i e n i u się w bezpieczne miejsce maskę w y r z u c a n o i dopiero w t e d y urt mógł kontynuować swą wędrówkę . N i e sugerując się epicką formą jedynego, trwałego, n i e zużywającego się s t r o j u wiły należy stwierdzić, że z n a k i e m bycia istotą demoniczną, 158 159 16 i e i 1 6 2 1 5 8 Czajka, op. c i i . , s. 86-87. 1 5 9 Czajka, op. cit, 1 6 0 Czajka, op. cit., s.. 134-135, 138-139, 147. S k r a d z i o n e s. 83. przez wiły dziecko s t a j e się p t a k i e m o l u d z k i c h c e c h a c h , a l e c z a s o w o i wyłącznie w świecie l u d z i może odzyskiwać postać ludzką, tamże, s. 87. 1 6 1 С e r n e с o v , op. cit., s. 131. 1 6 2 Czajka, op. cit., s. 81; K l i n g e r , op. cit., s. 20. �97 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA a więc posiadania określonych własności, t a k i c h j a k na przykład n i e ­ śmiertelność, jest specjalny a t r y b u t związany t a k czy inaczej z włosami, sierścią, rogową skórą, których n a t u r a l n e cechy (ciągłe odrastanie) sta­ nowią wzorzec — logiczny p r z y n a j m n i e j — d l a c h a r a k t e r y s t y k i s t r o j u wił. Odebranie a t r y b u t u istocie demonicznej powoduje j e j przejście ze świata demonicznego do świata ludzkiego l u b p r z y n a j m n i e j utratę n a d ­ n a t u r a l n e j mocy. Włączenie w porządek życia ludzkiego powoduje zmianę sposobu istnienia. Istota poprzednio demoniczna skazana jest na śmierć — jeśli n i e natychmiastową, j a k w w y p a d k u zaklętego królewicza, to w y z n a ­ czoną n a t u r a l n y m kresem życia ludzkiego, j a k i e p r o w a d z i pozbawiona a t r y b u t u wiła. C h a r a k t e r y s t y c z n y jest f a k t , że wracając do swego włas­ nego świata po odzyskaniu szaty cofa się ona niejako w czasie, co sygna­ l i z u j e odzyskanie d z i e w i c t w a . W świecie wił — czy w ogóle w t a m t y m świecie — czas r o z u m i a n y jako następstwo stanów nie istnieje. Wiły, podobnie do w s z y s t k i c h i n n y c h demonów, mogą zostać zabite, ale jeżeli t a k się nie stanie, trwać będą w swoistej nieśmiertelności do końca świata . Skoro sierść s t a n o w i znak przynależności do innego świata, nie d z i w , że bohaterowie f o l k l o r u ludowego wyprawiający się t a m zmieniają swoją powierzchowność, okrywając się — j a k Nieznajka w b a j k a c h w s c h o d n i o słowiańskich — skórą, kożuchem (nieraz z i e l o n y m , j a k b y przez analogię do zielonych włosów rusałek ) . Podobną wartość m a u z y s k i w a n i e strasz­ l i w e g o wyglądu. Bohater przekraczając granicę swego świata zmienia się w istotę „straszną", „niedobrą, zieloną". Wracając już na g r a n i c y zrzuca skórę, odzyskuje l u d z k i wygląd . Powierzchowność, j a k w i e m y , ozna­ cza stan, w którym bohater a k t u a l n i e się znajduje. W eposach b u r i a c k i c h mówi się o t y m w p r o s t , gdyż heros po zmianie wyglądu określany jest jako „nie człowiek i n i e t r u p " . Nie m a p o t r z e b y dalszego przytaczania materiałów nie wnoszących w zasadzie nic nowego do uzyskanego obrazu. Te, które poznaliśmy, w y ­ starczają, a b y stwierdzić, że sierść, włosy, rogowa skóra stanowią a t r y ­ b u t istot sytuujących się ze względu na swój modus vivendi poza k a t e ­ g o r i a m i życie/śmierć. Równocześnie jako „substancje" same należą do k l a s y mediatorów między t y m i k a t e g o r i a m i . Dlatego też w f o l k l o r z e zarówno słowiańskim, j a k i północnoazjatyckim pojawiają się e k w i ­ w a l e n t n i e z „wodą życia", są środkami przywracającymi życie albo t r a k t u j e się je j a k o formę, postać duszy przed inkarnacją ( w t e j ostat1вз ш i e s 16e 1 6 7 1 6 8 1 6 8 1 6 4 Łączy się z t y m n i e k i e d y m o t y w przędzenia, por. K l i n g e r , op. cit., s. 35. К 1 i n g e r, op. cit., s. 17. ies N o v i к o v , op. cit., s. 89. 1 8 6 S z y n k i e w i c z , op. cit., s. 3. 167 Očerkí istorii w skórę zwierzęcą); 1 6 8 Vasilevič, kul'tury Novik, Burjatii..., s. 69 (heros z m a r t w y c h w s t a j e po z a s z y c i u op. cit., s. 226. Evenki..., 7 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 s. 226. �98 RYSZARD TOMICKI n i e j r o l i kępka sierści zastąpiona zostać może przez p t a k a mającego ana­ logiczną symbolikę, na przykład k r u k a ) . Przyjmując posiadanie l u b b r a k szczególnej powierzchowności za k r y t e r i u m k l a s y f i k a c y j n e wyróżnić należy d w a porządki rzeczywistości, odpowiadające podziałowi na P r o t o i Pra-ludzi. 1 6 9 P i e r w s z y z n i c h obejmuje świat pozaludzki, u s y t u o w a n y j a k b y na po­ graniczu zaświatów i n a t u r y . Z n a k i e m przynależności do niego jest p o ­ siadanie sierści (nadmiernego, nie ludzkiego uwłosienia) l u b r o g o w e j skó­ r y , które poza s w y m aspektem s y m b o l i c z n y m stanowią chyba również łącznik ze światem zwierzęcym, czy szerzej naturą. T r u d n o b o w i e m w i n n y sposób rozumieć dodawanie i s t o t o m należącym do tego porządku dalszych cech zoomorficznych l u b o r n i t o m o r f i c z n y c h , j a k k o p y t a huculskiego A d a m a i wił, skrzydła posiadane przez wiły i t p . W niektórych o m a w i a ­ n y c h m i t a c h a z j a t y c k i c h m o m e n t wyłaniania się P r o t o - l u d z i z n a t u r y eksponowany jest bardzo silnie — p r z y p o m n i j m y t y l k o wyjście p i e r w ­ szej p a r y z drzewa w micie Ewenków i powstanie człowieka z kosma­ tego węża, który wykluł się z boskiej śliny u Mansów. Być może w d a l ­ szej p e r s p e k t y w i e należałoby pod t y m kątem rozpatrzyć północnoazjatyckie m i t y o współudziale zwierzęcia (niedźwiedzia, psa itd.) w p o w s t a n i u g a t u n k u ludzkiego. Porządek t e n c h a r a k t e r y z u j e się s w o i s t y m sposobem istnienia, pozal u d z k i m i pozaziemskim, k o j a r z o n y m najczęściej z nieśmiertelnością. J a k widzieliśmy, w w y p a d k u P r o t o - l u d z i nieśmiertelność złączona była silnie z b r a k i e m r o z w o j u gatunkowego. Zniesienie obu t y c h własności oznaczało przejście do fazy P r a - l u d z i , przodków a k t u a l n i e istniejących populacji. Zważywszy na analogiczną sytuację dziecka przed postrzyżynami, osób w sytuacjach k r y z y s o w y c h , wreszcie demonów stan ów daje się opisać formułami: „już s t w o r z o n y [narodzony], jeszcze nie człowiek", „już nie człowiek, jeszcze nie t r u p " . Użyte t u odniesienia do człowieka są w istocie odniesieniami do d r u ­ giego porządku rzeczywistości obejmującego sferę życia czy raczej spo­ sobu istnienia, charakteryzującego się nierozłącznością śmiertelności jednostkowej i r o z w o j u gatunkowego. Jest t o porządek l u d z k i , w y k l u ­ czający posiadanie atrybutów d e m o n i c z n o - n a t u r a l n y c h , związany z k u l ­ turą, której ważniejsze elementy otrzymują Pra-ludzie od herosa k u l t u ­ rowego (często stwórcy), a dzieci od macierzystej g r u p y . Pozwólmy w t y m miejscu na dygresję. Z r e k o n s t r u o w a n y schemat a n t r o p o l o g i i północnoazjatyckiej nie odbiega z b y t daleko od schematu słowiańskiego a n i w gruncie rzeczy od biblijnego, zwłaszcza jeśli chodzi o istotę przejścia do życia w pełni ludzkiego. W t y m widzieć można ceI. S . V d o v i n , Religioznye k u l ' t v čuřcčej, [w:] Pamjatniki kul'tury Sibiři i Severa (vtoraja polovina XIX — načalo XX v.), „Sbornik M u z e a logii i E t n o g r a f i i " , t. X X X I I I : 1977, s. 148. 1 И narodov Antropo­ �99 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA chę daleko bardziej powszechniejszą niż wynikałoby z zakresu uwzględ­ n i o n y c h przeze m n i e mitów. Co więcej, cechę silnie zakorzenioną w róż­ n y c h t r a d y c j a c h , kontynuowaną przez tysiące l a t . N i e jest to z w r o t e m s t y l i s t y c z n y m . W y p a d a b o w i e m zwrócić uwagę, że nierozłączność śmier­ telności jednostkowej i t r w a n i a gatunkowego będąca swego rodzaju d e ­ finicją ludzkiego porządku rzeczywistości wyłania się u ludów A z j i Pół­ nocnej w rezultacie nieomal d y s p u t y m i t o l o g i c z n e j , prowadzonej n i e k i e d y w r a m a c h jednej g r u p y etnicznej. Oto u Mansów, gdzie — j a k w i e m y — dominowały m i t y przypisujące utratę nieśmiertelności i przejście do fazy P r a - l u d z i i n g e r e n c j i demona, s p o t y k a m y także wersje zupełnie o d ­ mienne, dopuszczające możliwość r o z w o j u l u d z i nieśmiertelnych. L u d z i e rozmnażają się nie znając śmierci l u b odradzając się bezustannie aż i c h ilość zaczyna zagrażać i s t n i e n i u j a k i e g o k o l w i e k życia na ziemi. Wówczas stwórca sam w z y w a boga śmierci K u l ' - a t e r a , żeby zaczął porywać dusze ludzi °. T e n sposób odpowiedzi na pytanie, czy możliwa jest nieśmiertelność jednostkowa l u d z i , a więc istot żyjących społecznie, znalazł odbicie już w Mahabharacie, gdzie B r a h m a mający ochotę zniszczyć ogniem wszyst­ k i c h l u d z i , ulega prośbom S z i w y i „rodzi" Śmierć . W X I X - X X w i e k u s p o t y k a m y go w m i t a c h ludów północno-wschodniej A z j i . U Czukczów stwórca konstatując, że człowiek ( p o k r y t y sierścią, mający ogromne kły, rozszarpujący zwierzęta zębami i zjadający je na surowo) zniszczy wszystko na ziemi, za radą swego pomocnika K r u k a zdejmuje człowiekowi sierść, zmniejsza szybkość poruszania się, w miejsce kłów daje m u n o r m a l n e zęby, o f i a r o w u j e udomowione z w i e r z ę t a . U t r a t a p i e r w o t n e j sierści, implikująca t u zapoczątkowanie zjawiska śmierci, znika w micie N a n a j ców, ale w j e j miejsce w p r o w a d z o n y zostaje zautonomizowany znak skó­ r y . Heros Doldczu-Hodaj, a b y przerwać odradzanie się l u d z i i pozbawić i c h nieśmiertelności, decyduje się sam umrzeć i otworzyć w t e n sposób drogę w zaświaty. Przez w i e l e l a t bezskutecznie przebywał j e d n a k w j a s k i n i , której w y l o t zatarasowano k a m i e n i a m i i dopiero, g d y zatkano go skórami, a ostatnia z n i c h zetlała, herosowi udało się cel osiągnąć . Poza paralelnością dostrzec jednak należy różnicę w opisie fazy P r o t o l u d z i , j a k a istnieje między antropogonią północnoazjatycką i m i t e m b i 17 171 172 17S 1 7 0 К а г j a 1 a i n e n, op. cit., t. 1, s. 71, t. 2, s. 329; D a h n h a r d t , op. cit., s. 66. 171 Mify 172 V. sobrannye drevnej Indii, s. 29-30. Materiały G . В o g o r a z, v Kolymskom okruge, po izučeniju S. Peterburg čukotskogo jazyka i fol'klora, 1900, s. 164-165, pod. z a : Z о 1 o t a - г е v, op. cit., s. 259. 173 rovsk P. P. Š i m k e v i č, 1896, s. 8-10; S . V . žiznennom circle, ¡[w:] Sibiři i Severa (vtoraja Materiály dlja Příroda polovina i čelovek XIX izučenija šamanstva Predstavlenija I v a n o v, nanajcev v relígioznych — načalo XX и gol'dov, o čeloveke predstavlenijach Chaba­ i ego narodov v.), L e n i n g r a d 1976, s. 161-162. �100 R Y S Z A R D TOIVÍICKI b l i j n y m oraz t y m i w s z y s t k i m i jego o d m i a n a m i a p o k r y f i c z n o - l u d o w y m i , które dawały U . H a r v i e asumpt do wysunięcia hipotezy d y f u z j o n i s t y c z nej. W p r o w a d z a n y w t y c h ostatnich m o t y w z m i a n y powierzchowności A d a m a i E w y , u t r a t y — najczęściej — świetlistości, nawiązywał do n i e ­ l u d z k i e j w p r a w d z i e , ale b l i s k i e j anielskiej n a t u r y p i e r w s z y c h l u d z i . M a ­ m y więc do czynienia z porządkiem obejmującym z n o w u „inny świat", lecz jest t o świat s y t u o w a n y między B o g i e m i zdecydowanie niżej w a r * tościowanym porządkiem l u d z k i m . Przejście od jednego do drugiego jest grzechem, u p a d k i e m , degradacją. W l u d o w y c h m i t a c h słowiańskich o b s e r w u j e m y załamanie się j e d n o ­ znaczności t e j i n t e r p r e t a c j i , przede w s z y s t k i m na poziomie tego, co zna­ czące. Rogowa skóra wspólna z demonami, sierść i k o p y t a A d a m a h u c u l ­ skiego w b u d o w a n e już zostały w chrześcijańską koncepcję i kojarzone były raczej z wieczną szczęśliwością w królestwie n i e b i e s k i m niż z czymś i n n y m . Dopiero w m i t a c h a z j a t y c k i c h można dostrzec, że różnica między świetlistością i sierścią nie ma c h a r a k t e r u wyłącznie formalnego. I n t e r ­ pretacja w n i c h zawarta ukazuje powstanie człowieka jako wyłanianie się z pogranicza m a r t w o t y i życia, z kręgu demoniczno-żywiołowej n a t u r y , j a k o etap porządkowania kosmosu, a nie zakłócenie w początkowo i d e a l ­ n y m stanie. Można b y się zastanawiać, szczególnie w kontekście ostatnio przywołanych mitów, j a k i udział miała koncepcja chrześcijańska (w w e r ­ sjach k a n o n i c z n y c h i a p o k r y f i c z n o - l u d o w y c h ) w eksponowaniu e l e m e n t u i n g e r e n c j i demona jako p r z y c z y n y t r a n s f o r m a c j i P r o t o - l u d z i w P r a - l u d z i . Mieliśmy b o w i e m do czynienia z m i t a m i , które zdają się świadczyć o i s t ­ n i e n i u jeszcze bardziej archaicznej w a r s t w y antropogonii, pozbawionej ingerencji, a p r z y n a j m n i e j j e j aspektu zakłócającego. Jest to j e d n a k t e m a t do osobnych rozważań. IV. U M O W A Z DIABŁEM Odeszliśmy dość daleko o d a n t r o p o g o n i i słowiańskiej, aby możliwie najpełniej ukazać konsekwencje wynikające z różnych sposobów t r a k t o ­ w a n i a analogii między m i t a m i w s c h o d n i o e u r o p e j s k i m i i północnoazjat y c k i m i . Czas j e d n a k przejść do o m a w i a n i a ostatniej części mitów l u d o ­ w y c h , którą stanowią — j a k wskazują prezentowane wcześniej sche­ m a t y kompozycyjne •— d w a w a r i a n t y u m o w y z Diabłem, m o t y w u w y ­ jaśniającego k o l e j n e s k u t k i wypędzenia l u d z i z r a j u . 1. W a r i a n t B : C y r o g r a f A d a m a W a p o k r y f i c z n y c h m i t a c h O Morzu Tyberiadzkim i w słowiańskiej w e r s j i Słowa o Adamie i Ewie, po opisie grzechu pierworodnego i w y g n a ­ nia z r a j u następuje m o t y w u m o w y między A d a m e m i Diabłem, z w a n y częściej m o t y w e m c y r o g r a f u A d a m a . T e n zagadkowy element a n t r o p o ­ gonii, występujący j e d y n i e w a p o k r y f a c h cerkiewnosłowiańskich i p o d e j - �101 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA r z e w a n y o proweniencję bogomilską , mówi, że opuszczeni przez Boga ludzie stanęli wobec t r u d n e j do pokonania przeszkody, d l a w y e l i m i n o w a ­ nia której A d a m zmuszony był oddać Diabłu w e władanie dusze z m a r ­ łych l u d z i . M i t y apokryficzne prezentują cztery różne p r z y c z y n y za­ warcia umowy: a) Diabeł nie pozwala A d a m o w i uprawiać z i e m i twierdząc, że jest ona jego własnością, boskie zaś są wyłącznie niebiosa i r a j . Zgodę wyraża d o ­ piero w t e d y , g d y A d a m decyduje się podpisać c y r o g r a f ; b) K a i n urodził się z 12 głowami żmijowymi n a piersiach i czole. Ssąc pierś m a t k i powodował cierpienie i chorobę E w y . W zamian za c y r o g r a f Diabeł uleczył E w ę ; c) A d a m i E w a n a p o t k a l i na z i e m i całkowitą ciemność i nie mogąc przyzwyczaić się do życia w t a k i c h w a r u n k a c h zdecydowali dać c y r o g r a f w zamian za światło ; d) A d a m i E w a , zrozpaczeni i skruszeni po w y g n a n i u z r a j u , zostają przez Diabła oszukani. Mówi on do A d a m a : „Radosną wieść c i oznaj­ mię — P a n chce się zlitować n a d tobą. D a j m i c y r o g r a f na siebie i ród twój. A t y , E w o , p r z y r z e k n i j m i p r z y r z e c z e n i e m " . Z wyjątkiem w e r s j i ostatniej, wszystkie pozostałe reprezentowane są w l u d o w y c h m i t a c h południowej i wschodniej Słowiańszczyzny. Wersje a i с mają p r z y t y m dość wyraźny związek z podziałem świata i m p l i k o ­ w a n y m już przez samą lokalizację r a j u — miejsca stworzenia l u d z i i p r z e b y w a n i a Boga. J a k pamiętamy, zgodnie z t y m schematem p r z e ш w 1 7 6 177 I 7 S 1 7 4 tywie cyrografu odzwierciedlenie i świata n i e w i d z i a l n e g o bogomilskiej nauki o — władcy nieba Apocryphes bogomiles et pseudobogo- „Revue de 1'histoire des r e l i g i o n s " , t.136: 1950, n r 1, s. 187-194) pogląd t e n podzielają n a d a l niektórzy b a d a c z e , por. J . P o l á k o v a , stičeskich W Bogu o r a z S a t a n a i l e władającym ziemią i światem m a t e r i a l n y m . M i m o l i c z n y c h k r y t y k (np. E . T u r d e a n u , miles, (op. cit., s. 223 n.) widząc w m o ­ Pogląd t e n reprezentował m . i n . I v a n o v narodnych skazok końcu X I X w i e k u u slavjan, Dragomanov Materiały o razvitii duali- „Slávia", R . X X X I V : 1965, ses. 3, s. 456-468. (op. cit., s. 105-106) sądził, że m o t y w umowy między B o g i e m i Diabłem o r a z A d a m e m i Diabłem jest przekształceniem irańskiego motywu umowy między A h u r a m a z d ą i Arymanem dotyczącej kolejnego władania światem. O s t a t n i o zupełnie inną interpretację zaproponował A . E . N a u m o w starając się wykazać, biblijnych skim że genezę m o t y w u wyjaśnić można w i t r a d y c j i cerkiewnosłowiańskiej, A . zstąpieniu do otchłani, „Sprawozdania ramach cerkiewnosłowiańskiej, 175 I v a n o v, 292-293 (O Morzu 1 7 6 N. S. Apokryfy A . N. Tyberiadzkim, T i с h o n r a v o v, P у p i n, Ivanov, Ložný ja op. cit, PAN litera­ o Adamie i Ewie", wersja z X V I w.), w e r s j a z X V I w.). Pamjatniki otrečennoj i otrečennyja 1862, t. 3, s. 1-3, pod. z a : N a u m o w , Apokryfy..., 1 7 8 Oddz. w systemie W r o c ł a w 1976, s. 82 n. op. cit., s. 215 („Słowo t e r b u r g 1863, t. 1, s. 16-17, pod. z a : N a u m o w , 1 7 7 wyobrażeń cerkiewnosłowiań- O z posiedzeń K o m . N a u k . w K r a k o w i e " , t. X V I I : 1973, N r 1, s. 119-121; t e n ż e , tury systemu Naumow, s. 298-299 ( O Morzu russkoj Apokryfy..., knigi literatury, S. P e - s. 84. russkoj stariny, S. Peterburg s. 84. Tyberiadzkim, wersja z XVII w.). �102 RYSZARD TOMICKI s t r z e n n y m do Boga należało niebo l u b niebo i r a j na ziemi. Zakaz u p r a ­ w y z i e m i oraz ciemności panujące poza r a j e m , wyjaśniane t y m , że D i a ­ beł był „panem ciemności" , sugerują, iż pozostała część świata — a więc cała ziemia l u b j e j część nie będąca r a j e m — stanowiła dzie­ dzinę Diabła. M i t y zawierające m o t y w c y r o g r a f u A d a m a n i e rozwijają tego zagadnienia. Z n a j d u j e ono natomiast wyjaśnienie w m o t y w i e u m o ­ w y między Bogiem i Diabłem. Z p u n k t u widzenia l o g i k i wydarzeń c y ­ rograf A d a m a mógłby zatem być t r a k t o w a n y jako konsekwencja {albo transformacja) u m o w y bosko-diabelskiej dotyczącej podziału świata. W t a k i m w y p a d k u kolejność i c h o m a w i a n i a w i n n a zostać odwrócona. Z a ­ c h o w a j m y jednak porządek narzucany przez kompozycję tekstów m i t o ­ logicznych, gdyż jeśli przypuszczenie nasze jest słuszne, u j a w n i się ono w dalszych rozważaniach. Za u t r z y m a n i e m kolejności p r z e m a w i a również f a k t , że m o t y w u m o w y między B o g i e m i Diabłem nie występuje w zna­ n y c h a p o k r y f a c h , a także w m i t a c h X I X - X X - w i e c z n y c h p o j a w i a się dosyć rzadko. Przeszkoda, jaką ludzie napotykają na ziemi, m a c h a r a k t e r egzysten­ cjalny. Najlepiej widać t o w w e r s j i a, gdzie A d a m po opuszczeniu r a j u m u s i uprawiać ziemię, żeby zapewnić wyżywienie sobie, E w i e i przyszłe­ m u p o t o m s t w u . O decydującym znaczeniu t e j r a c j i świadczy częstotli­ wość, z jaką m i t y podkreślają p r o b l e m zdobycia pożywienia. W mace­ dońskim tekście z okolic P r i l e p u Bóg wypędzając A d a m a mówi do niego: „Hajda A d a m i e , wychodź z r a j u za to, że nie usłuchałeś tego, co c i n a ­ kazałem; teraz orz ziemię i kop ją pókiś żyw i w t e n sposób chlebem się wyżywisz". Po wyjściu z r a j u A d a m m a r t w i się j e d n a k nadal, co będą j e d l i , i r o b i E w i e w y r z u t y z p o w o d u grzechu. Ona odpowiada: „Orz, kop, mężu, to się. w y ż y w i m y " . K i e d y A d a m rozpoczyna pracę, Diabeł przega­ nia go wyjaśniając, że on jest władcą ziemi. „Jeśli jest jakiś sposób, a b y m mógł żyć, rzekł A d a m zrozpaczony, to co [ m a m ] robić?". Diabeł uspakaja go: „Osiągniesz sam bez t r u d u swoje życie, a ja c i [je] jeszcze ułatwię, jeśli dasz m i zapis na twój ród, t e n co się u r o d z i : żywi będą t w o i , a umarli moi" °. Znaczenie u p r a w y r o l i jest zresztą jasne n a w e t w t y c h m i t a c h , które nie zawierają m o t y w u c y r o g r a f u — ona s t a n o w i w a r u n e k życia i Bóg mówi A d a m o w i : „kop, abyś ż y ł " . Sens t e n u j a w n i a się n a w e t m i m o zakłóceń w fabule opowieści. W j e d n y m z tekstów ukraińskich zakaz p r a c y na r o l i nie występuje explicite. Mówi się t a m , że A d a m i E w a muszą pracować po w y g n a n i u z r a j u , ale c y r o g r a f zdobywa Diabeł w y k o 179 1 8 ш 179 p kedonski o r rj. D r a g o i l o v í c , Bogomilski F o l k l o r " , t. I I I : 1970, b r o j apokrifni 5-6, s. 29; relikti I v a n o v, od Makedonija, op. O ciemnościach n a d pozarajską częścią z i e m i , por. E . K . , Gwiazdy daniach ludu, „ L u d " , t . I : 1895, s. 170. op. cit., s. 349-351. 1 8 0 Ivanov, 1 8 1 G n a t j u к, op. cit., s. 7. cit., „Ma- s. 351-353. i grzyby w po­ �103 L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA rzystując naiwność i niewiedzę A d a m a : „Podaruj m i to, co c i najmilsze, a t y tego nie znasz". Po u k r y c i u c y r o g r a f u w M o r z u C z a r n y m Diabeł „zrobił pług, zaprzągł konie i dał A d a m o w i , a b y A d a m orał. To p r a w d a , że A d a m dużo orał, k i e d y on podpisał się na swoje pokolenie, co je miał czort brać" Z a n i k przyczynowej zależności między możliwością u p r a ­ w y ziemi i d a n i e m c y r o g r a f u nie zakłócił następstwa wydarzeń. 1 8 2 A l t e r n a t y w a stojąca przed A d a m e m polega więc w istocie na w y b o r z e między: a) zgodą na przejmowanie przez Diabła dusz zmarłych l u d z i i zdobyciem możliwości r o z w o j u gatunkowego l u b b) odrzuceniem p r o ­ pozycji Diabła i skazaniem siebie oraz E w y na natychmiastową śmierć z b r a k u pożywienia, a t y m s a m y m p r z e r w a n i e r o z w o j u ludzkości. W analogiczny sposób rozumieć można pozostałe p r z y c z y n y podpisa­ nia c y r o g r a f u . W kręgu s y m b o l i k i l u d o w e j b r a k światła k o j a r z y się zawsze z działalnością sił demonicznych oraz niebezpieczeństwem zagła­ d y życia (będziemy o t y m mówili niżej). W w y p a d k u zagrożenia E w y d y l e m a t A d a m a ma t e n sam charakter. Dziecko-potwór wyniszczający matkę urodził się ze związku z Diabłem albo został przez niego p o d ­ m i e n i o n y . Dziecko m a 7, 12, 24 głowy gadzie l u b zwierzęce i jedną ludzką, a ssie Ewę t a k mocno, że aż k r e w t r y s k a ; „jyk wużi ssały, bo to buły p o k u s y " — i d e n t y f i k u j e demoniczność głów jeden z mitów h u c u l ­ skich. E w a skarżyła się, że nie w y t r z y m a cierpień i przyjdzie j e j umrzeć. G d y A d a m daje cyrograf, Diabeł odmienia dziecko . Odmiana dziecka- p o t w o r k a oznaczać może nie t y l k o u r a t o w a n i e E w y , m a t k i l u d z i , lecz także zapoczątkowanie rodzenia się l u d z i , a nie demonów. Mówi o t y m i n n y m i t : k i e d y 24-głowe dziecko będące owocem miłości Diabła i E w y zaryczało straszliwie „Adam przestraszył się tego, nie wiedział co robić. A zły mówi: N i e bój się, zapisz m i to, co będzie po tobie, ja [go] wyleczę, że nie będzie więcej niż jedna [głowa]. A A d a m nie wiedział, że po n i m cały świat pójdzie. Więc zapisał to, co po n i m będzie, a t e n [Diabeł] u l e ­ czył, że jedna '[głowa] została. I odtąd zaczął się l u d rozmnażać" . 183 184 Ziemia i E w a ponownie okazują się „elementami" e k w i w a l e n t n y m i , występującymi w r o l i mediatora między życiem i śmiercią. Mówiąc l u ­ d o w y m językiem konkretów związek E w y i z i e m i z Diabłem oznacza j a łowość, demoniczność, zaprzeczenie życia i r o z w o j u , ale k o n i u n k c j a jednej i d r u g i e j z A d a m e m równoznaczna jest z płodnością, zapoczątkowaniem oraz r o z w o j e m życia. T e n a m b i w a l e n t n y c h a r a k t e r elementu macierzyń­ skiego obserwowaliśmy już poprzednio. O t r z y m a n y c y r o g r a f Diabeł u k r y w a na dnie morza, pod k a m i e n i e m w rzece J o r d a n albo w piekle. Sankcjonowany umową stan rzeczy t r w a G n a t j u k, op. cit., s. 4. Zniekształconą wersję z a w i e r a m i t z z a c h o d n i e j S y b e r i i , gdzie Diabeł n i e p o z w a l a kopać mogiły d l a A b l a i w t e n sposób u z y s k u j e c y r o g r a f , G o r o d с o v, op. cit., s. 62. 1 8 2 1 8 5 1 8 4 S z u с h i e w i с z, op. cit., s. 19. G n a t j u k, op. cit., s. 7. �104 RYSZARD TOMICKI k i l k a tysięcy l a t . K r e s p a n o w a n i u Diabła n a d duszami zmarłych kładzie Chrystus, powołany do życia przez Boga niezadowolonego z istniejącej s y t u a c j i l u b wzruszonego prośbami udręczonych dusz . Chrystus u n i e ­ ważnia umowę, g d y : a) podcjzas c h r z t u w Jordanie następuje na kamień, pod którym u k r y ­ t y był c y r o g r a f i p o w o d u j e jego zniszczenie (rozwiązanie u m o w y ) . b) po śmierci na krzyżu zstępuje do piekieł i w y p r o w a d z a stamtąd dusze l u d z i . W y z w o l e n i e dusz spod władzy Diabła w y m a g a zejścia w podziemia. T a k i sens m a również zanurzenie w Jordanie będące s y m b o l i c z n y m o b r a ­ zem śmierci i odrodzenia, a więc swego rodzaju a n t y t y p e m zstąpienia do piekieł po ukrzyżowaniu . W l u d o w y m języku s y m b o l i c z n y m analo­ giczne znaczenie m a n u r k o w a n i e na dno morza skąd podług jednego z mitów Bóg m u s i wydobyć u k r y t y c y r o g r a f . 18S 1 8 6 1 8 7 188 189 2. W a r i a n t C: układ między Bogiem i Diabłem Powiedziane zostało, że zgoda A d a m a na oddanie Diabłu dusz stano­ wiła — logicznie rzecz biorąc — konsekwencję określonej s y t u a c j i kosmo­ logicznej, sygnalizowanej zresztą w różnych epizodach antropogonii. W micie bułgarskim pochodzącym z Panagjuriszcze sytuacja t a p r z e d ­ stawiona jest w p r o s t . Oto Bóg tęsknił po s t w o r z e n i u świata za kimś, z k i m mógłby porozmawiać i wesoło spędzić czas. G d y zobaczył swój cień, rzekł: „Powstań t o w a r z y s z u " i powołał do życia szatana, z którym bardzo się zaprzyjaźnił. Pewnego r a z u Diabeł zaproponował dokonanie podziału świata: „Ziemia będzie do m n i e należała — p o w i e ­ dział, niebo niech będzie t w o j e ; także l u d z i powinniśmy podzielić, t y weź żywych, a m n i e daj m a r t w y c h " . Zażądał również od Boga „zapisu" p o ­ twierdzającego umowę i otrzymał go. K i e d y A d a m i E w a w y g n a n i zostali z r a j u i s p o t k a l i się ze s t a n o w c z y m sprzeciwem Diabła dotyczącym u p r a w y ziemi, Bóg zorientował się, iż popełnił błąd dając Diabłu zapis. W t y m momencie m i t t r a c i swą logikę. Dalszy ciąg zmierza w p r a w d z i e do rozwiązania kryz3rsowej s y t u a c j i , ale okazuje się nagle, że głównym p r o b l e m e m n i e jest wcale niemożność u p r a w i a n i a ziemi, lecz los dusz l u d z k i c h . M i m o zakazu Diabła ludzie w jakiś sposób żyją, rozmnażają się, Bóg zaś postanawia odebrać Diabłu władzę t y l k o dlatego, iż j e d n a ­ k o w o męczy on dusze grzeszne i n i e w i n n e . W t y m celu wysyła anioła, który m a zorientować się, czy można Diabłu odebrać zapis. Anioł za­ ciągnął się na służbę u Diabła, a g d y już zaprzyjaźnili się, zaproponował íes p 1 8 6 1 8 7 o r n p G n a t j u k , op. cit., s. 10-12. Ivanov, Ivanov, op. cit., s. 347, 353-354. op. cit., s. 351. P o r . N a u m o w , Apokryfy..., W a r s z a w a 1966, s. 188-189, 194-197. 1 8 8 189 D r a g o m a n o v , s. 88 п.; M . E l i a d e , Traktat op. cit., s. 87; por. D á h n h a r d t , o historii religii, op. cit., s. 139-140. �105 L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA m u sprawdzenie, który z n i c h zdoła wydobyć z dna jeziora piasek. Anioł zanurkował pierwszy i wrócił z piaskiem. Diabeł skoczył do w o d y i po k i l k a k r o t n y c h p o w r o t a c h z połowy d r o g i , żeby upewnić sią, czy anioł n i e zabiera zapisu pozostawionego w u b r a n i u na brzegu, zdecydował się w końcu osiągnąć dno. W t e d y anioł porwał zapis i pognał do nieba. D i a ­ beł zdążył wrócić, a k i e d y spostrzegł co się stało, dogonił anioła i n i e mogąc odebrać zapisu będącego w r a z z częścią ciała anielskiego „u B o g a " oderwał m u kawałek mięsa ze stopy. Odtąd Diabeł stał się w r o g i e m Boga. Kulejący i lamentujący anioł został pocieszony, że takie same stopy będą mieć wszyscy ludzie ° . 19 M a m y zatem do czynienia z o r y g i n a l n y m t e k s t e m ukazującym włada­ nie ziemią przez Diabła jako jeden z etapów t w o r z e n i a świata . Siady tego m o t y w u s p o t y k a m y także w szeregu m i t a c h kosmogonicznych z ob­ szaru Huculszczyzny, gdzie wspomina się t y l k o , że „wony { d i a b l i — R T J buły w s p y w c i z B o h o m do z e m n i " l u b mówi się w p r o s t : ,,Jyk uże buła žemly d a v j i B o h A r i d n y k o w i [Diabłu — R T ] , a b y t o t koło n e j i c h o d y v " . E f e k t diabelskiej o p i e k i jest wszakże opłakany, ziemia i życie na n i e j ulegają zniszczeniu. „Jyk B o h u z d r i v , szo w o n y ne umiły u t r y m a t y p o r i y d k u na zemły, to m u s i v w i d n y c h w i m u d r u w a t y nazad z e m l u " . Ostatecznie Bóg zdołał przechytrzyć Diabła i odebrał m u ziemię, ratując ją od zagłady . 191 1 9 2 193 W t y m kontekście jaśniejsza staje się przyczyna b r a k u k o n s e k w e n c j i w micie z Panagjuriszcze. Dodanie do władania ziemią panowania n a d duszami zmarłych powoduje, że p u n k t ciężkości m i t u przesuwa się n a tę drugą kwestię, sybolizującą niejako całkowitą moc Diabła. Z n a m y j e d n a k inne wersje łączące los l u d z i z posiadaniem władzy n a d ziemią w o d m i e n n y sposób. Według pewnego t e k s t u w i e l k o r u s k i e g o „ B y ł y d w a królestwa: królestwo ciemności i królestwo światła. Pierwsze było na ziemi, siedział w n i m s i l n y i bogaty car Satanaił. D r u g i e było na niebie, gdzie był wzniesiony t r o n B o g a " . L u d z i e p r z e b y w a l i w niebie, ale D i a ­ beł — nie mogąc do n i c h dotrzeć przez ogniste ogrodzenie — sprawił, że sami w y s z l i z n i e b a - r a j u i znaleźli się w jego władzy. Wówczas Bóg wystąpił zbrojnie przeciw Diabłu i po walce strącił go w podziemia. Następnie odnalazł l u d z i u k r y t y c h „pośród b u r z l i w e g o oceanu, na w y ­ sokiej wyspie, między m r o c z n y m i r o z w a l i n a m i pałacu Satanaiłowego". M i m o próśb A d a m a i E w y nie zabrał i c h z p o w r o t e m do nieba, gdzie sam odszedł, lecz „porzucił na z i e m i " *. 1B 1 9 0 Ivanov, 1 9 1 Motyw protestu op. cit., s. 337-339. panowania społecznego, v Rossii. Period Diabla por. feodalizma, А. n a d ziemią I. op. c i t . , s. 12. 1 9 3 Szuchiewicz, op. cit., s. 14. 1 9 4 A. bovskoj P. Z v o n к o v, gubernii, bywa Narodnaja też jako socialnaja wyraz utopija M o s k v a 1977, s. 15 n. Szuchiewicz, 1 9 2 odczytywany К 1 i b a n o v, Očerk verovanij krest'jan Elazomskago „Etnografičeskoe O b o z r e n i e " , 1889, No 2, s. 64. i uezda Tam- �106 RYSZARD TOMICKI T y m razem los l u d z i związany jest silnie z podziałem władzy w kos­ mosie, a przemieszczenia A d a m a i E w y symbolizują z m i a n y i c h sposobu istnienia. Jeśli b o w i e m p o b y t w niebie, królestwie jasności, jest równo­ znaczny z t r w a n i e m nieśmiertelnym, to przejście do strefy ciemności r o ­ zumieć można jako istnienie w stanie będącym odwrotnością poprzed­ niego, a więc w stanie swego rodzaju „wiecznej śmierci". K o l e j n a translokacja, z królestwa ciemności na wyzwoloną już od Diabła ziemię, oznacza natomiast bez wątpienia to samo, co w y g n a n i e z r a j u w i n n y c h m i t a c h — istnienie w pełni l u d z k i e , charakteryzujące się r y t m e m życie/ śmierć. Wówczas to Bóg „przystawił każdemu człowiekowi anioła stróża, przykazał miłość do siebie i na zawsze odleciał z ziemi. Satanaił p r z y ­ stawił człowiekowi swego demona kusiciela, a sam odszedł do swego królestwa — piekła. I znów rozgorzała w a l k a dwóch sił nad człowiekiem, t y l k o a n i Bóg, a n i Satanaił sami na ziemię nie schodzą" . Mimo braku motywu umowy k u l m i n a c y j n y m m o m e n t e m m i t u jest również odebranie Diabłu całkowitej władzy n a d człowiekiem, n a d d u ­ szami l u d z k i m i powiązane p r z y t y m wyraźnie z w y d a r z e n i e m o znacze­ n i u sensu stricto kosmologicznym. Pokonanie Diabła t o nie t y l k o u w o l ­ nienie ziemi od jego bezpośredniego oddziaływania, lecz także a k t k o n ­ stytuujący jedną ze stref kosmosu, piekło zlokalizowane w podziemiach. Tekst wielkořuski wyróżnia się t y m , że l u d z i „odzyskuje" sam Bóg i czy­ n i w sposób bezpośredni to, co w i n n y c h m i t a c h osiągane jest niejako pośrednio, poprzez odzyskanie l u b zniszczenie zapisu — u m o w y , o b i e k t u którego pozostawanie w posiadaniu Diabła symbolizuje określoną s y ­ tuację dusz l u d z k i c h . Mitów zawierający m o t y w u m o w y między Bogiem i Diabłem znamy stosunkowo niewiele. Oprócz cytowanego t e k s t u bułgarskiego występuje on w f o r m i e f a b u l a r n i e rozwiniętego epizodu w k i l k u tekstach południowosłowiańskich. J e d n y m z n i c h jest m i t serbski o s y t u a c j i i n i c j a l n e j i d e n ­ tycznej j a k w micie w i e l k o r u s k i m : „ B y ł Dabog '[Diabeł — R T ] na ziemi, a P a n Bóg na niebiosach". 195 1 9 6 1 9 7 1 9 5 Z v o n к o v, op. cit., s. 64. 1 9 6 Motyw umowy między Bogiem wiańszczyźnie, w b r e w t e m u co sądzi wieku E. występował Ljackij, Obozrenie", już jednak o dualističeskich s. 39-41). W zgodny por. Gruzji kosmogonijach, istniał w reliktowej, por. dualističeskago Apokryfy..., formie i nie wymagał gruzin telavskogo wschodniej op. cit., s. 461. W „Etnografičeskoe on również Poverja A. I v a n o v s k i j , „Etnografičeskoe s. 84. Z n a l i go również Veselovskij, К Obozrenie", — i n t e r w e n c j i żadnego uezda, Sło- końcu X I X tipa, zniekształconej Mestnostej i P l e m e n K a v k a z a " , v y p . X V I I : logicznie P o m e r a n c e v a , 1 9 7 z n a n y był w e op. cit., s. 95) o r a z G r u z i n i (A. z doktryną, chrześcijańską I. Š t ě p á n o v , Opisanija formie legendám 1892, No 2-3, s. 252; N a u m o w , Mordwini, ( D á h n h a r d t , prosu w К kosmogoničeskim i Diabłem Polákova, „Sbornik uo- 1890, N o 2, podział b y l pomocnika, Materjalov dlja 1893, otd. 3, s. 128-129; a n a ­ op. cit., s. 130. W o k ó ł i m i e n i a D a b o g narosło w i e l e rozważań i hipotez, por. np. E . Z i с к e r - m a n n , Serbokroatische Dabog, „Zeitschrift für s l a v i s c h e P h i l o l o g i e " , B d . X X : 1950, �L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA 107 Uzgodnili, że dusze l u d z i s p r a w i e d l i w y c h szły będą do Boga, grzesznych zaś do Diabła. G d y Bóg zorientował się, że jego p r z e c i w n i k ma więcej dusz, zaczął myśleć, j a k b y ukrócić siłę Daboga. Zabić go nie mógł, gdyż Dabog był s i l n y j a k sam Bóg na niebiosach. Stwierdzenie to, spotykane również w i n n y c h m i t a c h („Jak mówią starzy ludzie, szatan miał taką siłę i moc j a k Bóg, dlatego też Bóg w w i e l u w y p a d k a c h pytał go o r a ­ d ę " ) , m a uzasadnić w y k o r z y s t a n i e pomocnika. T y m razem Bóg wysyła św. Tomasza, żeby wybadał Daboga, czy i j a k u m o w a może zostać zer­ wana. Sw. Tomasz dowiedział się, że Bóg sam nie zdoła tego uczynić, ale jeśli u r o d z i m u się s y n , o n tego dokona. Wówczas Bóg sprawia, iż r o d z i m u się s y n . Dabog w i e o t y m i oczekując Chrystusa o t w i e r a swe usta t a k szeroko, że dolna w a r g a opierała się o ziemię, górna sięgała natomiast nieba. S y n Boga włożył j e d n a k między nie włócznię i pozostawił u n i e r u ­ chomionego Daboga w t e j pozycji na w i e k i . Grzeszne dusze od niepa­ miętnych czasów pożerane przez niego wyszły z paszczy i udały się w r a z z synem Boga do nieba . W porównaniu z t e k s t e m z Panagjuriszcze, prócz będącego niewątpli­ w y m zaburzeniem k r y t e r i u m moralno-etycznego p r z y podziale dusz, n a ­ stępuje t u rozbicie f u n k c j i boskiego pomocnika. W micie bułgarskim anioł po p r o s t u odzyskiwał umowę, w m i c i e s e r b s k i m św. Tomasz zdo­ b y w a j e d y n i e informację o sposobie j e j anulowania. Postacią, która m u s i dokonać l i k w i d a c j i istniejącego s t a n u rzeczy i odebrać dusze Diabłu, jest b o w i e m C h r y s t u s . Przekonanie to powoduje znamienne prze­ sunięcie akcentów w całym opowiadaniu. Zadanie pomocnika polega w istocie na u z y s k a n i u od Diabła i n f o r m a c j i o konieczności narodzenia się syna bożego. Myśl, że Diabeł posiada „coś", co decyduje o s y t u a c j i w świecie, zostaje zatem rozszerzona — dysponuje on b o w i e m zarówno „boskim c y r o g r a f e m " , j a k i wiedzą o sposobie l i k w i d a c j i jego skutków. Stąd już k r o k t y l k o do tego, aby p r z e d m i o t e m pożądanym przez Boga stał się sam Chrystus. I m i t y bułgarskie dochodzą do tego skrajnego r o z ­ wiązania. W tekście zapisanym od bułgarskiego k o l o n i s t y z Besarabii Bóg chce zerwać umowę o podziale l u d z i i bezskutecznie zasięga r a d y u A b r a h a m a , Mojżesza, Józefa. Dopiero aniołowie dowiadują się od D i a ­ bła, że „sam Bóg nie może [anulować u m o w y — R T ] , ale s y n jego może, jeśli t y l k o s p r a w i , iż m u się s y n n a r o d z i od ducha jego". Odpowiedź w p r a w i a j e d n a k Boga w konsternację, gdyż nie m a on pojęcia j a k d o k o ­ nać niezwykłego czynu. M u s i ponownie skorzystać z p ora d y Diabła, aby 1 9 8 199 s. 323-340; V . Č a j k a n o v i c , Mit i religija u Srba, D l a m o i c h celów istotne jest, że D a b o g występuje Diabła. 1 9 8 Ivanov, B e o g r a d 1973, s. 391, passim. w o m a w i a n y m micie w roli op. cit., s. 337. V . J a g i ć, Mythologische Skizzen. II. Daždbbogi, — Dažbog — Dabog, nadb. z: „Archiv f u r s l a v i s c h e P h i l o l o g i e " , B d . V , s. 11; por. Č a j k a n o v i c , op. cit., s. 391-392. 1 9 9 �108 RYSZABD TOMICKI dowiedzieć się, iż w y s t a r c z y przesłać M a r i i odpowiednio s p r e p a r o w a n y b u k i e t bławatków. C h r y s t u s nie m a już żadnych problemów z Diabłem. Po narodzeniu „zajął miejsce B o g a " i oznajmił Diabłu, że p r z e j m u j e w s z y s t k i c h zmarłych, ponieważ u m o w a zawarta z B o g i e m jego nie obo­ wiązuje. Diabeł nie mogąc pogodzić się z utratą dusz podburza Żydów przeciw C h r y s t u s o w i , lecz t e n zmartwychwstając zbawia w s z y s t k i c h l u ­ dzi z wyjątkiem Judasza . Zastąpienie odzyskania u m o w y przez zdobycie i n f o r m a c j i o C h r y s t u ­ sie nie m u s i prowadzić do zasadniczych z m i a n scenerii m i t u . O t o w tekście ze w s i Ustowo w Rodopach mówi się, że swego czasu Diabeł był panem z i e m i i władał nią niepodzielnie. Dusze zmarłych również należały do niego. Bóg nie t y l k o nie znał sposobu odebrania l u d z i i i c h dusz, ale n i e wiedział nawet, k i e d y skończy się diabelskie panowanie. Wysłał więc św. P i o t r a na służbę do Diabła, a b y uzyskał jakieś i n f o r ­ macje na t e n temat. Po w i e l u l a t a c h św. P i o t r , zaprzyjaźniony już ze s w y m n o w y m panem, dowiedział się, iż władza jego upadnie, g d y pewna Żydówka u r o d z i syna. Zaproponował Diabłu zawody w n u r k o w a n i u w m o r z u . N a j p i e r w św. P i o t r , dzięki boskiej pomocy, wydobył z dna „znak", p o t e m wrzucił go ponownie i przyszła k o l e j na Diabła. K i e d y t e n zanurzył się w m o r z u , powierzchnia pokryła się g r u b y m lodem, a św. P i o t r rzucił się do ucieczki. Diabeł zdołał j e d n a k przebić lód i złapać P i o t r a h a k i e m za piętę. Bóg poradził m u w t e d y , a b y odciął sobie kawałek stopy i wleciał do r a j u , gdzie będzie bezpieczny. T a k też się stało . W i n n y m m i c i e bułgarskim św. J a n spędził 300 l a t wśród diabłów za­ n i m dowiedział się, iż Bóg m u s i „przerodzić się", aby odebrać dusze Diabłu i z a n i m zdołał wydobyć z morza — oszukując diabły — k w i a t mający spowodować poczęcie przez Marię . Po zestawieniu mitów realizujących w a r i a n t В i С u m o w y z Diabłem jasne jest, że p r z e d m i o t e m s p o r u są dusze l u d z i . Bez względu na to, k t o zawiera umowę — A d a m czy Bóg — Diabeł jest, w posiadaniu w s z y s t k i c h dusz zmarłych i sytuację taką ocenia się jako zakłócenie pewnego p o ­ rządku. Oczywiście porządku dyktowanego przez doktrynę chrześcijań­ ską, w kontekście której rozwijają się wszystkie m i t y . O n też decyduje o p o j a w i e n i u się w e r s j i , w których świadomość m i s j i Chrystusa powoduje przesunięcie p u n k t u ciężkości m i t u z odzyskiwania u k r y w a n e j przez Diabła u m o w y na p r o b l e m powołania do życia samego Chrystusa. Jednak spór o dusze występować może w dwóch różnych sytuacjach m i t o l o g i c z n y c h warunkujących również w p e w n y m s t o p n i u f o r m y jego rozstrzygnięcia. Wówczas, g d y jest on j e d y n i e pochodną (czy też ele­ mentem) określonej s y t u a c j i kosmologicznej, a m i a n o w i c i e władania zie200 201 202 2 0 0 I v a n o v, op. cit., s. 329-333. 2 0 1 I v a n o v, op. cit., s. 339-342. 2 0 2 I v a n o v, op. cit, s. 342-345. �109 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA mią przez demona, m a m y do czynienia z m n i e j l u b bardziej wyraźnym wątkiem zwycięstwa nad Diabłem i pozbawieniem go władzy nad zie­ mią. Jest t o równoznaczne z jego translokacją w podziemia będącą w y d a ­ r z e n i e m par excellence kosmologicznym. T a k rzecz m a się w micie w i e l k o r u s k i m , a w p e w n y m s t o p n i u także w micie s e r b s k i m . Drugą, bardziej klarowną formę prezentują te m i t y , w których p r z e d m i o t sporu od p o ­ czątku do końca s y m b o l i z o w a n y jest przez c y r o g r a f (zapis) u k r y t y w p o d ­ ziemiach. Odebranie go Diabłu albo z l i k w i d o w a n i e sankcjonowanego przezeń stanu w y m a g a i n t e r w e n c j i pomocnika i zawsze w t e d y , gdy n i e jest n i m Chrystus, i n t e r w e n c j a m a c h a r a k t e r przechytrzenia Diabła. J a k k o l w i e k różnica między t y m i g r u p a m i w y d a j e się n i e w i e l k a , p r z e p r o ­ w a d z o n y podział uprawdopodobniają analogie występujące w m i t o l o g i i i n n y c h ludów północnej E u r a z j i . 1. Najbardziej bezpośrednim o d p o w i e d n i k i e m m o t y w u s p r a w o w a n i a władzy nad ziemią przez demona jest m i t Mansów znad K o n d y , gdzie s y n boga nieba, który otrzymał zadanie opiekowania się ziemią i ludźmi, p o w o d u j e stopniową zagładę życia { m . i n . ukrywając słońce i księżyc). Po w i e l o k r o t n y c h napomnieniach zostaje w końcu umieszczony przez ojca w podziemiach i staje się bogiem śmierci. Rolę opiekuna z i e m i p r z e j ­ m u j e jego b r a t . Z a t r z y m a j m y się j e d n a k p r z y nieco bardziej odległej analogii tego m o t y w u , jaką w y d a j e się być epizod t z w . magicznego loso­ w a n i a występujący w m i t a c h ludów m o n g o l s k i c h . m „Magiczne l o s o w a n i e " o d b y w a się zazwyczaj między trzema bogami i m a wyłonić spośród n i c h władcę z i e m i i l u d z i . Bogowie kładąc się spać stawiają przed sobą naczynia i umawiają się, iż t e n , w którego n a c z y n i u wyrośnie k w i a t (ewentualnie będzie się paliła świeczka) zostanie wybrań­ cem losu. Jeden z bogów okazuje się j e d n a k oszustem i spostrzegłszy k w i a t w n a c z y n i u swego towarzysza zabiera go, umieszcza w s w o i m n a ­ c z y n i u i zostaje władcą świata. Znane m i w a r i a n t y tego m o t y w u rozpa­ dają się na d w i e g r u p y o n i e j e d n a k o w y m sensie. Część tekstów i n d e n t y f i k u j e oszukanego boga j a k o M a d a r i B u r c h a n a l u b M a j - t e r e , a więc mongolską formę buddyjskiego M a j d a r i — Przyszłego B u d d y . W i e on o postępku swego r y w a l a i mówi: „Niech będzie twój czas, ale będzie on wyróżniał się t y m , że ludzie mieć będą n i s k i wzrost, krótkie życie i będą k r a d l i " . Zgodnie z w e r d y k t e m ziemią włada obecnie B u r c h a n Bakszi, a jego panowanie c h a r a k t e r y z u j e się k a r l e n i e m l u d z i i zwierząt. G d y przybędzie M a j d a r i , ludzie osiągną natomiast wzrost 80 łokci . 204 W i n n y c h w e r s j a c h losowanie nie określa już s t r u k t u r y dziejów l u d z ­ kości, czy w ogóle dziejów świata. D r o b n a zmiana polegająca n a o d - 2 0 8 K a n n i s t o , op. cit., s. 103-107. 2 0 4 M i t chałchaski, P o t a n i n, op. cit, s. 268-269 (tamże, s. 269 — w e r s j a d e r - b e c k a , s. 330 — w e r s j a b u r i a c k a — w t y m w y p a d k u możliwa, gdyż m ó w i się o t r z e c h S z i n g y t B u r c h a n a c h . i d e n t y f i k a c j a bóstw n i e jest �110 RYSZARD TOMICKI m i e n n e j i d e n t y f i k a c j i oszukanego boga, którym okazuje się t y m razem Tołty-chan ( E r l i k ) , sprawia, że celem i w y n i k i e m losowania jest określe­ nie s t r u k t u r y kosmosu. Oszukany bóg mówi do b r a t a , który zabrał w y ­ rosłe w jego naczyniu k w i a t y : „Ukradłeś k w i a t y więc władaj światem, a j a — nie ma r a d y — zostanę E r l i k i e m , lecz sprawię za to, że t w o i d w u nodzy )[ludzie] n i e będą żyć dłużej niż sto l a t , zaś czworonodzy [zwierzę­ ta] nie więcej niż l a t czterdzieści. Co lepszych d w u n o g i c h i czworonogich będę stale od ciebie zabierał". W t e n sposób młodszy b r a t został Tołtychanem — c z y t a m y w k o n k l u z j i m i t u . 20S Rozwiązanie prezentowane przez tego t y p u m i t y n i e różni się n i c z y m na poziomie s t r u k t u r a l n y m od k o n s e k w e n c j i wydarzeń opisanych w m i ­ cie m a n s y j s k i m czy w m i t a c h słowiańskich, gdzie strącenie Diabła w podziemia oznacza pozbawienie go bezpośredniej władzy n a d ziemią i ludźmi. A n a l o g i c z n y schemat występował także w m i t o l o g i i Jakutów. T a m z k o l e i na początku świata toczyła się w a l k a między U r u n g A a r tojonem, U l u u t o j o n e m i A r s a n D u o l a j ( o d p o w i e d n i k i e m znanego już Allaraa-ogonnor). Po długich zmaganiach bogowie z a w a r l i porozumienie, na m o c y którego U r u n g A a r t o j o n oddalił się do nieba i został względnie p a s y w n y m bogiem niebios, U l u u t o j o n objął f u n k c j e opiekuna i władcy ziemi, natomiast A r s a n D u o l a j stał się panem podziemi i śmierci . T y m , co zasługuje na uwagę w m i t a c h mongolskich, jest oszustwo bę­ dące formą zwycięstwa n a d bóstwem śmierci, czynem prowadzącym do ustalenia s t r u k t u r y świata wyrażonej t u poprzez korelację określonych f u n k c j i z k o n k r e t n y m i bogami oraz s t r e f a m i kosmosu. N i e sposób za­ pomnieć w t y m momencie o kosmogonii Hucułów, gdzie — j a k w żad­ n y c h i n n y c h m i t a c h słowiańskich — oszustwo, przechytrzenie i kradzież są podstawową bronią Boga w walce z Diabłem, bronią na t y l e s k u ­ teczną, że umożliwia ona nawet umieszczenie p r z e c i w n i k a w podzie­ m i a c h *° . Oszustwo jako f o r m a rozstrzygnięcia k r y z y s u kosmologicznego p r o w a d z i nas wszakże do drugiego w a r i a n t u odzyskania dusz l u d z i , w którym decydującą rolę o d g r y w a boski pomocnik. I o jego sukcesie, oczywiście wyłącznie w t e d y , gdy p o m o c n i k i e m nie jest Chrystus, decy­ duje w y k o r z y s t a n i e podstępu oraz kradzież. 20e 7 2. Jeśli a b s t r a h u j e m y od tożsamości boskiego pomocnika i od tego, co ma zostać odzyskane — c y r o g r a f czy informacja o Chrystusie — wszyst­ k i e wersje słowiańskie opisać można j e d n y m schematem: 205 W e r s j a ska). burjat pod. buriacka, P o t a n i n , Analogiczną i mongolov wersję buriacką — Šamanistov, z a : N. L . Z u k o v s k a j a , manskich rodov vetováni} vostočnoj na lamaizm, i jugo-vostočnoj op. cit., s. 329 (tamże, s. 879 — w e r s j a рог. I. A. Podgorbunskij, Iz tuwińmifologii „Sibirskij s b o r n i k " , v y p . 1-4, I r k u t s k 1894, s. 13, Vlijanie [w:] Azii, mongolo-burjatskogo Problemy etnografii Samanstva i etničeskoj i doša- istorii M o s k v a 1968, s. 220. 2 0 6 G . U . E r g i s , Očerki 2 0 7 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 6, 16, passim. po jakutskomu fol'kloru, Moskva 1974, s. 107-108. na- �111 L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA A. Diabeł jest w posiadaniu „cennego o b i e k t u " (cennego z k o l e k t y w ­ nego p u n k t u widzenia ) . B. Bóg, sam n i e mogąc odzyskać cennego o b i e k t u , wysyła pomocnika, aby dokonał tego czynu. C. Pomocnik (oszukując, przechytrzając, okradając itd.) Diabła o d ­ zyskuje cenny obiekt. D. Diabeł kaleczy pomocnika. Z r e k o n s t r u o w a n y schemat występuje j e d n a k nie t y l k o w m o t y w i e l i k w i d a c j i u m o w y z Diabłem. Ze wschodniej i południowej E u r o p y znane są liczne t e k s t y o analogicznej k o n s t r u k c j i , których t e m a t e m jest również odzyskanie cennego w skali k o l e k t y w n e j (kosmologicznej) o b i e k t u , choć nie jest n i m już c y r o g r a f czy u m o w a . Tabela 2 prezentuje przykłady t y c h mitów oraz i c h elementy, najistotniejsze d l a naszych rozważań: c h a r a k t e r cennego o b i e k t u , pomocnika Boga oraz ewentualne k o n s e k w e n ­ cje, jakie on ponosi w w y n i k u swej a k c j i . ш Tabela 2. Odzyskiwanie Lp. 1 2 Pochodzenie tekstu cennego Cenny obiekt obiektu ' 2 Pomocnik Boga Okaleczenie Michał Archanioł św. Eliasz zraniona stopa zraniona stopa Święty Archanioł zraniona stopa Serbia słońce 3 Czarnogóra Bośnia słońce słońce 4 Ukraina ogień św. Piotr 5 Ukraina ogień Chrystus i św. Piotr 6 7 Ukraina „niebieska siła" Michał Archanioł Ukraina „magiczne ubranie" Michał i Gabriel 8 Ukraina „niebieska koszulka" Michał Archanioł 9 - -— — — Bukowina błyskawica i piorun św. Eliasz 10 Ukraina miecz archistratega Michał Archanioł 11 Rumunia słońce i księżyc św. Eliasz 12 Macedonia wiedza o słońcu pszczoła rozłupanie ciała 13 Rumunia wiedza o słońcu pszczoła zmiana barwy z bia 14 Łotwa ogień jaskółka urwany ogon, plama zraniona stopa (?) — — (Siedmiogród) (Wałachia) łej na czarną ' na głowie 2 0 8 Kolektywny lub w zawiązaniu akcji E. M. M e l e t i n s k i j , indywidualny opowieści u w a ż a Mif charakter „braku" albo naruszonego się z a k r y t e r i u m odróżniające i skazka, [w:] Fol'klor i etnografija, tabu m i t i bajkę, L e n i n g r a d 1970, s. 141, 144-145. 2 0 9 Źródła mitów: 1) D a h n h a r d t , cit., s. 84; 2) V . С h a r u z i n a, Etnografija, Słowiański mit..., chaniołem Gabrielem mitološki j u к, rečnik, op. cit., s. 136; por. D r a g o m a n o v , op. M o s k v a 1909, s. 381-382; por. T o m i c k i , s. 93; 3) D o r d e v i ć, op. cit., s. 20-21; a n a l o g i c z n a w e r s j a z A r ­ w: Beograd S . K u l i s i e , P . Ż. P e t r o v i ć, N. P a n t e l i ć , 1970, s. 7; 4) D á h n h a r d t , op. cit., s. 73 (tamże b i b l i o g r a f i a op. cit., s. 253; 7) D r a g o m a n o v , paraleli); Srpski op. cit., s. 142; 5) G n a t - 6) I v a n o v s k i j , Ljackij, op. cit., s. 86-87; por. D a h n h a r d t , op. cit., �112 RYSZARD TOMICKI Tabela w y m a g a krótkiego komentarza. We w s z y s t k i c h m i t a c h m a m y do czynienia z bardzo konkretną sytuacją — Diabeł posiadając cenny obiekt, powoduje zagrożenie życia na ziemi. Najczęściej m o w a jest o słońcu ( i księżycu), które strącony z nieba demon porwał i ukrył w podziemiach. Może być t o również ogień w y n a l e z i o n y przez Diabła l u b zabrany l u ­ d z i o m , czy też błyskawice i p i o r u n y albo miecz archistratega o t r z y m a n e od Boga jeszcze w t e d y , g d y Diabeł był jego towarzyszem (aniołem). W w y p a d k a c h 6-8 n i e w i a d o m o właściwie, co k r y j e się pod n a z w a m i cennego o b i e k t u (jedynie „siłę niebieską" kojarzyć można z o g n i s t y m mieczem, gdyż Michał Archanioł uderza nią Diabła i strąca spod n i e ­ bios), lecz niewątpliwie są t o a t r y b u t y związane ze strefą niebieską, d a ­ jące posiadaczowi władzę n a d biegiem wypadków w świecie. W m i t a c h 12-13 „obiektem", który należy odebrać Diabłu, jest w p r a w d z i e wiedza, ale od n i e j także zależy los świata. Bóg zamierzając stworzyć ciała n i e ­ bieskie n i e w i e , i l e p o w i n i e n zrobić słońc — jedno czy k i l k a . Pszczoła d o ­ w i a d u j e się podstępnie od Diabła, że k i l k a słońc spaliłoby ziemię. T e m a t odzyskiwania p o r w a n y c h l u b u k r y w a n y c h przez demona obiek­ tów należy do u n i w e r s a l n y c h motywów m i t o l o g i c z n y c h . C e n n y m obiek­ t e m jest z reguły rzecz o i s t o t n y m znaczeniu d l a l u d z i i całego świata, symbolizująca nieraz w s z e l k i d o b r o b y t i pomyślność, j a k sampo zdoby­ wane przez fińskiego herosa Váinamóinena czy sapicari odzyskiwane przez Chrystusa od Diabła w m i t a c h gruzińskich ° . U Słowian w r o l i tej występują najczęściej ciała niebieskie, nie t y l k o zresztą w m i t a c h , lecz również w w i e r z e n i a c h i bajkach, gdzie istotą porywającą cenny obiekt jest z reguły smok, a czyn bohatera zachowuje jeszcze nierzadko w y m i a r kosmologiczny . Pięknego przykładu b a j k o w e j transpozycji, m o ­ t y w u mitologicznego dostarcza tekst h u c u l s k i opowiadający o bohaterze Perczowiczu, który po w i e l u przygodach wydostał z podziemi żony dla 21 211 s. 138); 8) N o w o s i e l s k i , ki, i op. cit, Hercegowiny jadę przeklętą wicz, cit., op. cit, op. s. Ivanov, hardt, op. cit, t. 2, s. 4 - 5 ; a n a l o g i c z n a w e r s j a w : s. 323; 3) D a h n h a r d t , o posiadaniu następnie przez op. gromu Boga, i cit., błyskawicy op. 129-130 (tamże, s. 130-132, cit, warianty op. c i t , s. 348-349; 13) D a h n h a r d t , op. c i i . , s. 143 (tamże i n n e w a r i a n t y przez Irudicę z Bośni — Irodi- op. cit., s. 114); 10) G U Í t a - Dordevic, s. 269; 11) D a h n h a r d t , Żmigrodz­ s. 139 (por. w i e r z e n i e s. 145; 12) Dahnhardt. bułgarsko-macedońskie); op. c i t , s. 128-129; 14) por. Dahn­ łotewskie); por. s e r b s k i m o t y w ura­ t o w a n i a p r z e z jaskółkę i jaszczurkę j e d n e g o z t r z e c h słońc pożartych p r z e z ażdaję, K u l i s i e , P e t r o v i ć, P a n t e l i ć , op. c i t , s. 3. 2 1 0 blema E . M. M e 1 e t i n s к i j , К Vjajnjamejnena), voprosu o genezise karelo-finskogo eposa „Sovetskaja E t n o g r a f i j a " , 1960, N o 4, s. 68-69; (pro­ Veselov- s к i j , op. cit., s. 39. 2 1 1 op. M o t y w w a l k i ze s m o k i e m i o d z y s k a n i a ciał n i e b i e s k i c h por. A f a n a s e cit., t. 3, s. 535; S . E r d é s z , íerung, Drachentypen in der ungarischen v, Volksiiberlie- „Acta E t h n o g r a p h i c a " , t. X X : 1971, f a s c . 1-2, s. 114-116. W związku z t y m istotne są m o t y w y pożarcia k i l k u słońc p r z e z s m o k a , i n t e r p r e t a c j e pożarcia, m o t y w d r o g o c e n n y c h k a m i e n i w głowie węży i t p . zaćmień jako �113 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA siebie i dwóch przyjaciół. Jego żoną było Słońce, d w i e pozostałe t o Księ­ życ i J u t r z e n k a . A b y wyjść z p o d z i e m i Perczowicz m u s i j e d n a k s k o r z y ­ stać z pomocy żmii, której poprzednio uratował dzieci. Żertwa w y n o s i go na ziemię, ale w czasie długotrwałej podróży bohater zmuszony jest d o ­ karmiać ją mięsem w y k r a w a n y m z własnej ł y d k i Tekst Hucułów nie t y l k o egzemplifikuje o m a w i a n y m o t y w , łącząc typową d l a bajek partykularyzację cennego o b i e k t u (żona) z c h a r a k t e r y ­ s t y c z n y m d l a mitów jego znaczeniem k o s m i c z n y m (ciała niebieskie), lecz zawiera ponadto w i e l e i n n y c h archaicznych elementów s p o t y k a n y c h w analogicznych opowieściach u różnych ludów północnej E u r a z j i . Do n i c h należy w s k a z y w a n a już wcześniej s t r u k t u r a l n o - f u n k c j o n a l n a e k w i ­ w a l e n c j a h u c u l s k i e j żertwy i występującego w b u r i a c k i c h eposach psa Gunig. Odzyskanie o b i e k t u będącego w posiadaniu i s t o t y demonicznej w y ­ maga zstąpienia w podziemia l u b p r z y n a j m n i e j wejścia w „inny świat" mający zazwyczaj cechy świata zmarłych. W słowiańskim m o t y w i e o d ­ zyskania c y r o g r a f u — u m o w y , jeśli dokonuje tego Chrystus, m a ono formę zejścia do piekła po śmierci na krzyżu l u b c h r z t u w Jordanie s y m ­ bolizującego śmierć i z m a r t w y c h w s t a n i e . Zanurzenie w wodzie jest w t y m w y p a d k u elementem s y m b o l i k i chrześcijańskiej. A l e w kontekście mitów l u d o w y c h chrzest Jezusa s t a n o w i wyłącznie szczególny przypadek ogólnej s y m b o l i k i , n u r k o w a n i a , osiągania d n a m i t y c z n y c h wód. P r z y ­ p o m n i j m y m i t w i e l k o r u s k i , w którym c y r o g r a f u k r y t y został na d n i e Morza Czarnego i Bóg musiał nurkować, a b y go odzyskać. W t y p o w y m epizodzie przechytrzenia Diabła przez boskiego pomocnika często spo­ t y k a się rozwiązanie nieco inne, lecz również ukazujące n u r k o w a n i e jako element decydujący o odzyskaniu cennego o b i e k t u . Boski p o m o c n i k n a ­ m a w i a Diabła do zawodów w n u r k o w a n i u , sam osiąga dno wód, a g d y jego p r z e c i w n i k k i e r o w a n y podrażnioną ambicją c z y n i to samo, pomoc­ n i k k r a d n i e cenny obiekt. Czasem dodatkowo w o d y pokrywają się lasem utrudniającym Diabłu wyjście na powierzchnię D a w n i e j badacze w i e d l i spór o t o , czy zawody w n u r k o w a n i u stano­ wią o d p o w i e d n i k (pochodną) n u r k o w a n i a kosmogonicznego mającego na celu w y d o b y c i e z i e m i z dna praoceanu. Dopiero M . P. Dragomanov wskazał słusznie, że w t y m w y p a d k u chodzi n i e t y l e o zniekształcenie m o t y w u kosmogonicznego, i l e o samodzielny m o t y w związany w oczy­ w i s t y sposób z o d z y s k i w a n i e m utraconego cennego o b i e k t u . W w i e l e l a t później G. D u m e z i l skorygował d o m n i e m a n i a M . P. Dragomanova i O. Dáhnhardta na temat pochodzenia m o t y w u . Wypowiedział się prze2 1 2 2 1 3 2 1 4 2 1 2 S z u c h i e w i c z , op. cit., s. 169. P o r . n p . G u s t a w i e z, op. cit., s. 269; G n a t j u k , op. cit., s. 341-342. 2 1 3 2 1 4 Dragomanov, op. cit., s. 84-88. 8 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 op. cit., s. 4; I v a n o v, �114 RYSZARD TOMICKI c i w łączeniu i c h genezy z p r o m i e n i o w a n i e m c e n t r u m staroirańskiego i stwierdził, że zarówno m o t y w y słowiańskie, j a k i i c h o d p o w i e d n i k i irańskie, germańskie, osetyńskie i t d . są odzwierciedleniem archaicznego m i t u naturalistycznego o zmianie pór r o k u . P o r y w a n i e słońca przez Diabła oraz zamarzanie wód to — jego zdaniem — obraz z i m y , o d ­ zyskiwanie ciał niebieskich jest zaś obrazem nastania w i o s n y . Przedstawione m i t y pozwalają j e d n a k pójść jeszcze i n n y m śladem i powiedzieć, że w m o t y w i e odzyskiwania cennego o b i e k t u samo n u r k o ­ w a n i e (zanurzenie i w y n u r z e n i e ) jest z n a k i e m zejścia i wyjścia ze strefy podziemi; s t a n o w i skrótowe odzwierciedlenie i s t o t y czynu boskiego p o ­ mocnika, podobnie j a k w i n n y c h tekstach śmierć i ożywienie bohatera przebywającego w zaświatach, sygnalizujące odmienność jego modus vivendi warunkowaną s a m y m miejscem p o b y t u . W y d o b y c i e cennego o b i e k t u kojarzone z koniecznością zanurzenia i w y n u r z e n i a się z wód nie jest zresztą specyfiką mitów słowiańskich. Przykładem niech będzie m o n g o l s k i m i t o O c z i r w a n i opuszczającym się na dno oceanu (Chata Dalaj) i zdobywającym od Losuna oczir — b ł y s k a w i c ę czy i n d y j ­ s k i m i t o w y d o b y w a n i u z m i t y c z n y c h wód n a p o j u nieśmiertelności a m r i t y '. Można teraz zrozumieć dlaczego w słowiańskich m i t a c h kosmogoniczn y c h t a k silnie eksponowane jest przekonanie, że Bóg sam nie może stworzyć ziemi, gdyż t y l k o Diabeł p o t r a f i dotrzeć do d n a p i e r w o t n y c h wód. U ludów s y b e r y j s k i c h tę samą myśl przekazuje zróżnicowanie p t a ­ ków nurkujących po ziemię. Bezkarnie osiągnąć d n o praoceanu potrafią t y l k o te z n i c h , które okazują się później d u c h a m i — p o m o c n i k a m i sza­ mana w podróżach w p o d z i e m i a . Analogicznie rozumieć należy p o d ­ kreślaną w m o t y w i e odzyskania c y r o g r a f u niemożność l i k w i d a c j i u m o ­ w y z Diabłem (odebrania zapisu) przez samego Boga (wyjątkiem jest t u t y l k o m i t w i e l k o r u s k i ) . Zstąpić w podziemia może natomiast jego s y n — Chrystus (co w kontekście m i t o l o g i i chrześcijańskiej jest oczywiste) albo i n n y boski pomocnik. K i e d y uwzględnimy f a k t , że także Diabeł ma ogra­ niczoną przestrzennie moc działania — nie jest w stanie odebrać cennego o b i e k t u , który w r a z z połową ciała pomocnika znajduje się w niebie — okaże się, iż postacią działającą w e w s z y s t k i c h strefach kosmosu jest wyłącznie boski pomocnik. O n też m a cechy m e d i a t o r a między górą i d o ­ łem (we w s z y s t k i c h k o n k r e t y z a c j a c h : niebo — ziemia, ziemia — p o d ­ ziemia, niebo — podziemia) oraz między życiem i śmiercią. Wróćmy w t y m momencie p o n o w n i e do b a j k i h u c u l s k i e j o P e r c z o w i czu. E l e m e n t e m łączącym ją z z e s t a w i o n y m i w t a b e l i m i t a m i jest również 2 i s 216 217 218 215 G . D u m e z i 1, Osetynskij 2 1 6 Potanin, epos i mifologija, op. cit., s. 228. P o s i a d a n i e Moskva ich zapewnia 1976, s. 71-74. Oczirwani panowanie nad oceanem. 2 1 7 M i f y drevnej 2 1 8 Pozostałe n i e osiągają d n a , wynurzają gonia dualistyczna..., Indii..., s. 31 n . s. 211, 219, 265, 307. się m a r t w e , por. T o m i c k i , Kosmo- �L U D O W E M I T Y O S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA 115 pojawienie się okaleczonej nogi. Bohater k a r m i żertwę mięsem z własnej łydki, ale zraniona noga jest w istocie — zważywszy na całą sytuację — z n a k i e m p o w r o t u z zaświatów. K o n w e n c j a b a j k o w a pozwala na dosko­ nałe uzasadnienie — g d y b y n i e mięso, żertwa nie doleciałaby na ziemię; oto cena, jaką musiał zapłacić bohater za swój w y c z y n — i m a ono głębszy sens, niż występujące zazwyczaj w m i t a c h zranienie stopy w efekcie bezsilności Diabła. W p r a w d z i e nie w e w s z y s t k i c h tekstach mówi się o z r a n i e n i u pomocnika, lecz dzieje się t a k dlatego, że następuje k o n t a m i n a c j a pogoni oszukanego Diabła z walką kosmogoniczną. Poucza­ jąca jest pod t y m względem w e r s j a 9, gdzie Eliasz zostaje „pochwycony za n o g i " , ale nic nie w i a d o m o o jego okaleczeniu. Zmuszony do w a l k i p o ­ dejmuje ją i pokonuje Diabła . M i t y 12-13 wprowadzające pomocnika ornitomorficznego dowodzą jednak, że sens okaleczenia w y k r a c z a poza ewentualną nobilitującą ranę. T w o r z y ono, w r a z ze zmianą b a r w y i zniekształceniem postaci u pszczoły i jaskółki, grupę znaków wskazujących n a cechę pomocnika wynikającą z i s t o t y dokonanego przezeń c z y n u — p o w r o t u ze strefy śmierci. K u l a wość m a zresztą wystarczająco jasny s y m b o l i z m w t r a d y c j i słowiań­ skiej , gdzie p o j a w i a się jako znak istot związanych niejako genetycz­ nie z p o d z i e m i a m i (Diabeł, demony, Baba Jaga) l u b też postaci, którym udało się stamtąd wydostać. Do t y c h ostatnich należą zazwyczaj ludzie poszukujący w podziemiach skarbów, którym b r a m a piekielna p r z y trzaskuje piętę, g d y wychodzą na ziemię, ale również M i s t r z T w a r d o w s k i , który dając Diabłu cyrograf, a p o t e m okpiwając go powtarza w gruncie rzeczy — choć w planie wyłącznie i n d y w i d u a l n y m , j e d n o s t k o w y m — czyn mitologicznego bohatera . 219 220 221 Podkreślić trzeba, iż w e r s j a 13 nawiązuje wyraźnie do t y c h f o r m t r a n s f o r m a c j i postaci, o j a k i c h była m o w a w związku ze zmianą po­ wierzchowności k r u k a — pomocnika stwórcy l u d z i . Z m i a n a b a r w y z b i a ­ łej na czarną jest bardzo p o p u l a r n y m z n a k i e m w różnych t r a d y c j a c h m i t o l o g i c z n y c h A z j i Północnej, a dokonuje się najczęściej w rezultacie zjedzenia p a d l i n y (ewentualnie, jedzenia przyrządzonego z k r w i , t r u p a ludzkiego itd.) albo podczas zdobywania cennych obiektów, zwłaszcza słońca i księżyca . Odpowiedniość planów w y r a z u idzie t u w parze z odpowiedniością planów znaczenia — zjedzenie „nieczystego pożywie222 219 P o r . też G u s t a w i с z, op. cit., s. 269. S y m b o l i k a kulawości w y d a j e się być u n i w e r s a l n a , por. C . L é v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, W a r s z a w a 1970, s. 296; V . J a . P r o p p , Edip v světe fol'klora, [w:] t e n ż e , Fol'klor i dejstvitel'nost'. Izbrannye staťi, M o s k v a 1976, s. 273-274. 2 2 0 Por. A. C z u b r y ń s k i , s z a w a 1931, s. 4, 104-105. 2 2 1 Mistrz Twardowski. Studjum D á h n h a r d t , op. cit., s. 63-64; M e l e t i n s k i j , analiz..., s. 101; G . I . D z e n i s k e v i č , Skazanija o vorone „Sovetskaja E t n o g r a f i j a " , 1976, No 1, s. 75. 2 2 2 mitogenetyczne, War­ Strukturno-tipologičeskij u atapaskov Aljaski, �116 RYSZARD TOMICKI n i a " jest t a k i m s a m y m a k t e m zniesienia opozycji między życiem _ i śmiercią, j a k powrót z „tamtego świata". N i e m a chyba potrzeby rozszerzania d o k u m e n t a c j i , b y móc s t w i e r ­ dzić, że słowiańskie m i t y zawierające m o t y w c y r o g r a f u A d a m a l u b zapi­ su danego Diabłu przez Boga zbudowane zostały na bazie archaicznego schematu, do którego doskonale pasował m i t o l o g i c z n y k o m p l e k s C h r y ­ stusa, przede w s z y s t k i m idea śmierci i z m a r t w y c h w s t a n i a obrazowana za Ewangelią Nikodema j a k o zstąpienie do piekieł. Samo uznanie za cenny obiekt dusz l u d z k i c h , n a w e t w t e d y , g d y p o m o c n i k i e m Boga nie jest C h r y ­ stus, świadczy d o b i t n i e o ukształtowaniu się m o t y w u w bezpośredniej styczności z wyobrażeniami chrześcijańskimi. B a r d z i e j zrozumiałe jest teraz n i e z w y k l e ostre wystąpienie M a k s y m a G r e k a gromiące „ciemnia­ ków", którzy uważali i r o z p o w i a d a l i , j a k o b y A d a m dał Diabłu jakiś k o n ­ k r e t n y c y r o g r a f . D o w o d z i ono nie t y l k o w i e l k i e j popularności m i t u na Rusi w X V - X V I w i e k u , lecz mówi także o trudności, z jaką a b s t r a k c y j n a idea O d k u p i e n i a przebijała się poprzez archaiczny schemat operujący k o n k r e t e m — c e n n y m obiektem. W i e l u musiało być w o w y m czasie i póź­ n i e j t a k i c h , którzy b y l i j a k „umyta świnia w błocie się znów tarzająca i j a k pies, wracający do s w o i c h w y m i o t ó w " , skoro m i t y z X I X - X X w i e ­ k u prezentują co najwyżej swoisty k o m p r o m i s . A d a m daje w p r a w d z i e cyrograf, ale C h r y s t u s n i e m u s i go odzyskiwać, wydostawać z piekła. M a wystarczającą moc, a b y zlikwidować umowę s a m y m s w o i m c h r z t e m . Może również wyprowadzić dusze z piekła, co ułatwia m u a p o k r y f i c z n y m o t y w zaadaptowany przez Kościół wschodni. A l e przecież są i t a k i e m i t y , które pojawienie się Z b a w i c i e l a uzależniają od Diabła... Stabilne s t r u k t u r y i swoiste reguły rządzące i c h t r a n s f o r m a c j a m i pozostały głuche na a r g u m e n t y oraz i n w e k t y w y . N i e t y l k o M a k s y m a Greka. ш 224 Nie koniec zresztą na t y m . W świetle p r z e d s t a w i o n y c h materiałów można spróbować „rozgrzeszyć" A d a m a , który n a j p r a w d o p o d o b n i e j — j a k przypuszczał n a nieco i n n e j podstawie M . P. D r a g o m a n o v — zastąpił w niewdzięcznej r o l i d a w c y c y r o g r a f u samego Boga. Chociaż relacja mię­ dzy t y m i d w o m a w a r i a n t a m i u m o w y z Diabłem n i e jest całkowicie jasna, w a r t o odnotować następujące spostrzeżenia: 1. Dostatecznie dobrze poświadczony jest m o t y w oddania d e m o n o w i władzy n a d ziemią, a następnie odebrania j e j połączonego z przekształce­ n i e m się demona w antagonistę Boga. Zbieżność m o t y w u z chrześcijań­ ską koncepcją Diabła jako upadłego anioła równoważą znacznie nieraz bliższe typologiczne o d p o w i e d n i k i u ludów a z ja t yc k ic h. W j e d n y m i d r u ­ g i m w y p a d k u pozbawienie demona wpływu na sytuację w świecie m a formę jego t r a n s l o k a c j i w podziemia. P o r . N a u m o w , Apokryfy..., s. 94; K I i b a n o v , op. cit., s. 16. C y t . z a : N a u m o w , Apokryfy..., s. 94. �117 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA 2. Przekazanie Diabłu z i e m i m a bezpośredni związek z oddaniem m u dusz l u d z i zmarłych ( m o t y w u m o w y między Bogiem i Diabłem). 3. W w i e l u m i t a c h zestawionych w t a b e l i 2 cenny obiekt będący w posiadaniu Diabła został m u o f i a r o w a n y przez Boga jeszcze w t e d y , g d y był on „aniołem" — towarzyszem i p o m o c n i k i e m stwórcy. W g r u n ­ cie rzeczy t a k samo rozumieć należy umowę, na mocy której otrzymał o n ziemię i dusze l u d z i . 4. Także w a z j a t y c k i c h m i t a c h o odzyskaniu cennego o b i e k t u zdarza się często, że to bóg nieba — nieświadomy k o n s e k w e n c j i swego czynu — oddaje go w e władanie i s t o t y o cechach demonicznych. N i e n i e c k i bóg nieba N u m o f i a r o w u j e słońce i księżyc bogu śmierci Nga, a b y ułatwić s w e m u p o w i n o w a t e m u życie w podziemiach. Powoduje to na z i e m i chaos i tragedię; ciała niebieskie muszą być podstępnie odzyskane . W m i ­ tach b u r i a c k i c h Esege M a l a a n l u b Onder T e n g e r i oddaje słońce i księżyc j e d n e m u z bóstw c h t o n i c z n y c h — D i b i n Sagaan No j o n o w i l u b Ułgen dełche „Szerokiej z i e m i " — jako kałym w czasie zaślubin i c h dzieci. S k u t k i tego są opłakane i oba ciała wracają na niebo dzięki pomocy jeża (Zarjaa-azarga) i zastosowanemu przez niego podstępowi . 225 226 T r u d n o oczywiście twierdzić, że i d e n t y c z n y zespół motywów stał się podstawą d l a f o r m o w a n i a schrystianizowanej w e r s j i m i t u o odzyskaniu cennego o b i e k t u . P r z e t r w a n i e j e d n a k w t r a d y c j i l u d o w e j m o t y w u p o ­ działu świata między Boga i Diabła ( s k r u p u l a t n i e unikanego przez apo­ k r y f y ! ) , s t r u k t u r a l n a identyczność mitów o odzyskaniu c y r o g r a f u i „na­ t u r a l n y c h " cennych obiektów (ciał niebieskich), wreszcie liczne analogie typologiczne pozwalają — j a k sądzę — uznać taką możliwość za wielce prawdopodobną. Artykuł t e n w i n n o kończyć podsumowanie zawierające w n i o s k i u z y ­ skane dzięki określonej metodzie analizy. Myślę jednak, że wszelkie ustalenia bezpośrednie są dostatecznie wyraźne i nie m a potrzeby i c h powtarzać. Z k o l e i w n i o s k i n a t u r y ogólnej, dotyczące choćby k w e s t i i , która o t w i e r a m o j e rozważania, t z n . procesu f o l k l o r y z a c j i , są p r z e d ­ wczesne. A n t r o p o g o n i a l u d o w a jest b o w i e m t y l k o przykładem, j e d n y m z w i e l u , ale j a k na razie j e d y n y m , mogącym ilustrować znaną metaforę Cz. Hernasa obrazującą chrystianizację jako zabieg szczepienia na w i e l o ­ w i e k o w y m drzewie. E f e k t y tego szczepienia w dziedzinie m i t o l o g i i , zwłaszcza j e j części z d o m i n o w a n y c h przez m i t y chrześcijańskie, staną się A . V . С h o m i č, Nency. g r a d 1966, s. 198. 2 2 5 Istoriko-etnograjičeskie L . L o r i n с z, Die Mongolische Mythologie, 1972, fase. 1, s. 120-121; H a r v a , op. cit., s. 181-182. 2 2 6 očerki, „Acta Moskva Orientaría", — Lenin­ t. XXVII: �118 RYSZARD TOMICKI być może p r z e d m i o t e m dalszych badań. Wówczas stworzona zostanie p o d ­ stawa do formułowania wniosków ogólnych. Wreszcie, zdaję sobie s p r a ­ wę, że m i m o znacznej objętości artykułu nie wszystkie zagadnienia omó­ w i o n e zostały w dostatecznym s t o p n i u , a nie jest w y k l u c z o n e , iż w n i e ­ których w y p a d k a c h nowe materiały spowodują konieczność w p r o w a d z e ­ nia k o r e k t u r . Dlatego też pozostawiam swoją pracę w p e w n y m sensie otwartą. Ryszard Tomicki FOLK MYTHS ABOUT THE CREATION OF MAN R E S E A R C H ON M Y T H O L O G I C A L S Y N C R E T I S M IN E A S T E R N AND SOUTHERN E U R O P E AND IN N O R T H E R N ASIA S u m m a r y An analysis found made in X I X - X X i n t h i s a r t i c l e of centuries folk versions in Eastern and Northern of biblical Europe anthropogony has in view the p r e s e n t a t i o n of m u l t i l a y e r a n d s y n c r e t i c c h a r a c t e r of t h e so c a l l e d C h r i s t i a n f o l ­ k l o r e . T o s t a r t w i t h , t h e fact m u s t be a s c e r t a i n e d t h a t a m o n g n u m e r o u s departures from the biblical original w e find versions w h i c h basically have a u n i f o r m show t h e i r l a s t i n g n e s s i n t i m e (they a r e k n o w n apocrypha) and their considerable people believe b i b l i c a l m y t h getting merged to e x p l a i n t h i s m a t t e r b y m a n t i c a n d also b y made a possible folkloric demon loss by (devil) first versions by in preting of fact in the people the of myths Siberia (Samoyeds, Asia. The the with of act unknown were the biblical of various mythological two or motives myth. They man hairy peoples schemes. I skin. of analogies e x c l u s i v e l y as the result of and were next These excludes their having any folk anthropogony, do originate (at least were possession of and many analogical Europe (Ugrofins), peoples i n C e n t r a l possibility been was doubt the ingerention the had North-Eastern no of influenced b i b l i c a l m y t h s w h a t s o e v e r . I n fact, it a p p e a r e d , t h a t both a b o v e m e n t i o n e d of the tried a m y t h , its s e ­ which E v e n k s , Y a k u t s ) and A l t a i a n and Mongolian those made be t h e r e s u l t of analysis. T h e latter procedure c r e a t i o n of their horny of and ethnic expansion. T h i s the original m a y a comparative that there a c t u a l d i v e r s i t y of them some form, Orthodox-Slavonic close e x a m i n a t i o n of t h e s t r u c t u r e of means supplementation the geographical that these departures from t h a n k s to the in the typological sense) inter­ by any motives from the m y t h o l o g i c a l s c h e m e w h i c h d e s c r i b e d t h e c r e a t i o n of people as a t w o stage p r o c e s s . T h e f i r s t stage, t h e p h a s e of p r o t o - p e o p l e existing outside the category i. e. c r e a t u r e s w i t h d e m o n i c a l features, of l i f e a n d d e a t h (the h o r n y or h a i r y s k i n w a s the s i g n of it — w h i c h a l s o u s e d to be a n a t t r i b u t e of S l a v o n i c demons). U s u a l l y they were pre- not s u b j e c t -people, to e v o l u t i o n as species. T h e . s e c o n d stage i s the p h a s e of m y t h i c a n c e s t o r s , c h a r a c t e r i z e d by people l o s i n g t h e i r p a r t i c u l a r k i n d of s k i n , t h e i r m o r t a l i t y as i n d i v i d u a l s , t h e i r s i m u l t a n e o u s d e v e l o p m e n t possession of culture. A n analogical model of "the as s p e c i e s a n d situation i n w h i c h m a n be­ comes h u m a n " , t h e b a s i c s i g n b e i n g t h e p o s s e s s i o n of h o r n y or h a i r y s k i n or i t s lack, was found also i n the life c y c l e of a n i n d i v i d u a l (first of a l l t h e ceremony �119 L U D O W E M I T Y О S T W O R Z E N I U CZŁOWIEKA of the first cutting of a boy's hair), in the fairy tales (crossing the borders b e t w e e n t h i s w o r l d a n d t h e other) a n d i n p e a s a n t demonology. Folk myths from Eastern and Southern Europe bear the features of t h e two versions: 1. N o r t h e r n - E u r o - A s i a n , pre-people is u n d e r s t o o d monic world (be in w h i c h the transformation as t h e e m e r g e n c e of proto-people of t h e m a n k i n d f r o m it t h r o u g h t h e i n g e r e n t i o n of t h e c h t o n i c d e m o n the or else animal-de­ or t h e d e c i s i o n of t h e C r e a t o r ) . 2. Judaic-Christian Apocryphal, the original angelic sin and creatures is u n d e r s t o o d into ordinary where the s a m e t r a n s i t i o n is c o n n e c t e d as degradation, people. fall, transformation Anthropogonic myths from ( A l t a i a n s , M o n g o l s ) also c o n t a i n c o n t a m i n a t i o n of e l e m e n t s f o u n d The essential element of v e r s i o n " 1 " p r e s e r v e d E a s t e r n S l a v s , is the figure in its f u r t h e r transformation devil world which between is Central and Asia also among of dog — m y t h i c a l a s s i s t a n t of t h e C r e a t o r — which became considered God with quasi- i n both versions. i n its v e s t i g i a l f o r m a - mediator between life and death. T h e t h i r d e l e m e n t a n a l y z e d i n f o l k m y t h s as the m o t i v e of A d a m ' s the of together Devil. Here with the the motive comparative of the pact w i t h d i v i s i o n of research helped to the make a n a s s e r t i o n t h a t the l a t t e r m o t i v e is a c h r i s t i a n i z e d v e r s i o n of t h e episode of t h e d i v i s i o n of t h e r u l e o v e r t h e w o r l d , w e l l k n o w n i n m a n y m y t h o l o g i e s of Euro-Asia demon the over episode implying the earth (God of usually Death). a temporary This was or possible liquidated by Northern rule of the its t r a n s l o c a t i o n to t h e s u b t e r r e n i a l w o r l d as a c o n s e q u e n c e of a s t r u g g l e or deceit. I n X I X c e n t u r y folk m y t h s t h e t a l e of a n u n d e r s t a n d i n g between God and Devil rarely prevails a n d is often c o n n e c t e d w i t h t h e m o t i v e of A d a m ' s p a c t w i t h t h e d e v i l w h i c h t h o u g h former al) — under the influence was the m y t h s the demon built up of t h e C h r i s t i a n m y t h o l o g y on the b a s i s about t h e r e g a i n i n g (devil). The of of a precious s t r u c t u r e of (canonical and the a r c h a i c m y t h o l o g i c a l the tale object of remaining Adam's pact apocryph­ scheme typical of i n the p o w e r of with the devil is i d e n t i c a l w i t h the s t r u c t u r e of S l a v o n i c m y t h s (and n o n - S l a v o n i c , i n N o r t h - E a s t e r n Europe as w e l l as i n N o r t h e r n a n d C e n t r a l A s i a ) w h i c h speak about the seisure b y t h e d e m o n of c e l e s t i a l bodies, w h i c h w e r e f i n a l l y r e g a i n e d t h r o u g h d i v i n e h e l p . These fact anthropogony as well mostly the others discussed considered as to be a constitutes a complex, syncretic whole c o u l d be in the paper p r i m i t i v e r e p l i c a of prove that folk the biblical myth, w i t h influences and transformations which deleted. Translated by Katarzyna Albrecht � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8961525ee9a97fc2bf11ccaaa8c99d02.pdf c4d94704591c8a541c04de8055c92211 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1053 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:967 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXV Zeszył 2 �INSTYTUT POLSKA AKADEMIA NAUK HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXV Zeszyt 2 W R O C Ł A W • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŇSK • ŁÓDŹ Z A K Ł A D N A R O D O W Y IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1981 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA O P R A C O W A N I E TOMU. IWONA KjABZIŃSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F B U R S Z T A , MARIA B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , A N N A K U T B Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA A d r e s R e d a k c j i : 00-140 W A R S Z A W A , u l . Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Edward Kostka R e d a k t o r Z y t a Kwiecińska R e d a k t o r t e c h n i c z n y D a n u t a Kołomańska © Copyright by Zaklad, Narodowy Im. Ossolińsktch. Wydawnictwo. Wrocław Printed In Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1981. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 15, ark. druk. 13,75, ark. A -18. Papier druk. sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. Oddano do skła­ dania 10 X I I 1980. Podpisano do druku 1 V I 1981. Druk ukończono w czerwcu 1981. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 2550/80. S-9. Cena zł 55.— t 1981 �SPIS TREŚCI Jan Bujak, cia Teresa D o b r o w o l s k a prof. dr. Mieczysława — Działalność n a u k o w a i osiągnię­ Gładysza 11 KULTURA LUDOWA K A R P A T I BAŁKANÓW Mieczysław Gładysz — Jubileuszowa Konferencja Międzynarodowej Ko­ m i s j i do B a d a ń K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i n a Bałkanach (1959-1979) Józef B u r s z t a Vaclav — Otwarcie F r o1eс — Dwadzieścia 31 l a t działalności Międzynarodowej Komisji do B a d a ń K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i n a Bałkanach ( M K K K B ) Streszczenie w Anastas P r i m o w s k i — Z działalności Bułgarskiej S e k c j i M K K K B . w В oti к Sekcji . V a k a r e l s k i (1896-1979) . . . . . 47 . 53 j . rosyjskim — Bilans 54 dwudziestoletniej działalności Czechosłowackiej MKKKB Streszczenie w 55 j . niemieckim 60 László F 6 1 d e s — P r a c a Węgierskiej S e k c j i M K K K B Streszczenie w 35 44 — Christo Tomov Ján . j . niemieckim Mieczysław G ł a d y s z Streszczenie 27 obrad 61 j . rosyjskim JulianWładimirowicz B r o m l e y , 62 NataszaNikołajewna G r a c j a n s k a j a — P o d s t a w o w e k i e r u n k i badań k a r p a t o z n a w c z y c h w Z S R R 63 Streszczenie 68 w j . rosyjskim Mieczysław G ł a d y s z Ludowej w Karpatach Streszczenie Franciszek — Z działalności P o l s k i e j K o m i s j i do B a d a ń K u l t u r y w 71 j . rosyjskim M idu r a — Ochrona 77 zabytków kultury P o l s k i c h (z działalności P o d k o m i s j i M u z e a l n e j Streszczenie w badań n a d p a s t e r s t w e m F r o1eс — Bałkanów Boris N. Viera Polskiej Komisji M K K K B ) — Dyskusyjne problemy syntezy w Karpatach wysokogórskim 85 i przyległej syntezy) 97 n a słowiańskich obszarach terytorium — Ramowy projekt syntezy folkloru karpacko103 o zbójnickiej w K a r p a t a c h i n a przyległych o b s z a r a c h B a ł k a n ó w Teresa K o m o r o w s k a Streszczenie części z końca X V I aż do początku X I X w i e k u Gašparíkova Spostrzeżenia 79 — P r o s p e k t p r a c y k o l e k t y w u międzynarodowego: Pieśni i hajduckie -bałkańskiego Karpatach 82 Architektura ludowa (problematyka Putiłow zbójnickie w j . rosyjskim Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Vaclav ludowej — S t a n badań n a d p o l s k i m f o l k l o r e m i propozycje w j . rosyjskim tematyce . . . 109 zbójnickim. 113 120 �6 ) Bagra G e o r g i e w a Streszczenie Alena w Plessingerová, budownictwa Streszczenie Janusz prac Streszczenie Maria Teresa towanie się Anastas Budownictwo ludowe 141 Karpat w świetle wy­ 143 w — w w Uwarunkowania Karpat ludowego w wy­ 159 — 171 Wpływ osadnictwa przysiółkowego na kształ­ społecznej 173 j . rosyjskim 186 — Wysokogórska h o d o w l a o w i e c w Bułgarii . . . j . rosyjskim w Bułgarii magii i pieśniach wędrow­ „ 203 j . rosyjskim — 214 Tradycyjne budownictwo ludowe w deckim (komunikat) j . rosyjskim 189 201 O niektórych o b y c z a j a c h , — Karakaczan T у 1к ow а w budownictwa Polskich j . rosyjskim więzi w M a r i n o w Streszczenie C z e c h Ę 133 i 167 n y c h pasterzy Streszczenie Zachodnich ¿ j . rosyjskim P r i m o y s k i Streszczenie Moraw elementów w D o b r o w o l s k a Streszczenie Danuta — 123 РАЕ regionach Streszczenie ma t e r y t o r i u m Zasięg k a r p a c k i c h j . rosyjskim Gładyszowa branych . 132 Josef V a ř e к a — mieszkalnego w Bohdanowicz ników Wasil — Osobliwości staropłanińskiej c h a t y bułgarskiej . j . rosyjskim Beskidzie Są­ 215 .» . 220 �СОДЕРЖАНИЕ ЯнБуяк, Тереса Д о б р о в о л ь с к а — Научная деятельность и достижения проф. докто­ ра Мечислава Гладыша НАРОДНАЯ КУЛЬТУРА В КАРПАТАХ И НА 11 БАЛКАНАХ Мечислав Г л а д ы ш — Юбилейная конференция Международной Комиссии по Изуче­ нию Народной Культуры в Карпатах и на Балканах (1959 — 1979) 27 Юзеф Б у р ш т а — Открытие совещаний 31 Вацлав Ф р о л е и — Двадцать лет деятельности Международной Комиссии по Изучению Народной Культуры в Карпатах и на Балканах ( М К К К Б ) 35 Резюме на немецком языке 44 Мечислав Г л а д ы ш — Христо Томов Вакарельски (1896 — 1979) Анастас П р и м о в с к и — Из деятельности болгарской секции М К К К Б 47 -». . Резюме на русском языке 53 54 Ян Ботик — Итоги двадцатилетней деятельности чехословацкой секции М К К К Б . Резюме на немецком языке 55 60 Лашло Ф о л д е ш — Работа Венгерской Секции М К К К Б 61 Резюме на русском языке 62 Юлиян Владимирович Б р о м л е й , Наташа Николаевна Г р а ц и а н с к а я — Карпатоведческие исследования в С С С Р за последнее десятилетие 63 Резюме на русском языке 68 Мечислав Г л а д ы ш — Деятельность Польской Комиссии по изучению народной куль­ туры в Карпатах . . . 71 Резюме на русском языке 77 Францишек М и д у р а — Охрана памятников народной культуры в Польских Карпатах (из деятельности Музейной Подкомиссии Польской Комиссии М К К К Б ) . . . . Резюме на русском языке 79 82 Бронислава Копчиньска - Я в о р с к а — Спорные проблемы синтеза исследований по высокогорному скотоводству 85 Вацлав Ф р о л е ц — Народная архитектура в Карпатах и в смежной части Балкан (про­ блематика синтеза) 97 Борис Н. П у т и л о в — Проспект работы международного коллектива: Разбойниче­ ские и гайдуцкие песни на славянских землях карпатско-балканской территории с конца X V I и до начала X I X в 103 Вера Г а ш п а р и к о в а — Предварительный проект синтезы фольклора с разбойнической тематикой в Карпатах и на смежных территориях Балкан 109 Тереса ТСоморовска — Состояние исследований по польскому фольклору разбойни­ ков. Замечания и предложения 113 Резюме на русском языке 120 �8 Багра Г е о р г и е в а — Особенности старопланинской болгарской избы 123 Резюме на русском языке 132 Алена П л е с с и н г е р о в а , Иосеф Важека — Пределы карпатских элементов жилого строительства на территории Моравии и Чехии 133 Резюме на русском языке Януш Б о г д а н о в и ч — Народное зодчество Карпарт в свете итогов работ П А Е 141 . . . Резюме на русском языке 143 157 Мария Гладышова — Обусловелнность народного зодчества в избранных районах польских Карпат 159 Резюме на русском языке 171 Тереса Д о б р о в о л ь с к а — Влияние хуторских поселений на образование социальной связи 173 Резюме на русском языке 186 Анастас П р и м о в с к и — Высокогорное овцеводство в Болгарии 189 Резюме на русском языке 201 Васи ль М а р и н о в — Некоторые обычаи, магия и народные песни высокогорных скотоводов-кочевников каракачан в Болгарии . . - 203 Резюме на русском языке 214 Данута Т ы л ь к р в а — Традиционное народное зодчество в Сондецком Бескиде (соо­ бщение) Резюме на русском языке . . . 215 220 �CONTENTS Jan Bujak, ments THE Teresa D o b r o w o l s k a of P r o f . D r . Mieczysław FOLK Mieczysław — Scientific Research and achieve­ Gładysz 11 CULTURE IN T H E CARPATHIAN Gładysz — Jubilee Conference of AND the BALKAN REGIONS International Com­ m i s s i o n for t h e R e s e a r c h o n F o l k C u l t u r e i n t h e C a r p a t h i a n R e g i o n a n d in the B a l k a n s Józef B u r s z t a Václav (1959-1979) — Opening F г о1eс — Twenty ?.7 of d i s c u s s i o n s Years 31 of A c t i v i t i e s of t h e I n t e r n a t i o n a l Com­ m i s s i o n for t h e R e s e a r c h o n F o l k C u l t u r e i n t h e C a r p a t h i a n R e g i o n a n d the B a l k a n R e g i o n ( M K K K B ) Summary 35 in German 44 Mieczysław G ł a d y s z — Anastas P r i m o w s k i — A c t i v i t i e s of t h e B u l g a r i a n M K K K B S e c t i o n . Summary Christo Tomov V a k a r e l s k i (1896-1979) . . 47 . 54 55 in German 60 F 5 1 d e s — W o r k of t h e H u n g a r i a n Summary MKKKB Section 61 in Russian Julian Vladimirowich 62 Bromlej, Natalia Nikolaevna G r a c j a n s k a j a B a s i c T r e n d s i n t h e R e s e a r c h on t h e C a r p a t h i a n s i n t h e U S S R . Summary 53 S e c t i o n ' s a c t i v i t i e s for years Summary László . in Russian Ján В o t i к — R e s u l t s of t h e C z e c h o s l o v a k M K K K B twenty . . . — . 63 in Russian Mieczysław G ł a d y s z — 68 A c t i v i t i e s of t h e P o l i s h C o m m i s s i o n for t h e R e ­ search on F o l k Culture i n the Carpathians 71 Summary 77 Franciszek in Russian M idu r a Carpathian Polish M K K K B Summary Bronisława — Region Protection (activities of Folk of Museum Culture Relics i n the P o l i s h Sub-commission of the Section) 79 é in Russian Kopczyńska-Jaworska — Problems for Discussion t h e S y n t h e s i s of t h e R e s e a r c h o n h i g h l a n d s h e p h e r d i n g Vaclav F r o l e c — the Adjoining Boris N. P u t i l o v Highland Century — C o l l e c t i o n of t h e W o r k s of t h e I n t e r n a t i o n a l Robbers Balkan Areas 85 F o l k Architecture i n the C a r p a t h i a n Mountains P a r t of t h e B a l k a n s ( p r o b l e m s for s y n t h e s i s ) and Hayduk Songs 82 on . and in . . . 97 workshop: i n the Slavonic C a r p a t h i a n f r o m t h e e n d of X V I C e n t u r y to t h e b e g i n n i n g and of X I X 103 �10 Viera Gašparíková — Framework project Folklore i n the Carpathian Mountains Teresa K o m o r o w s k a of a Synthesis on and Adjoining Robbers B a l k a n T e r r i t o r i e s . 109 — Research on Polish Highland Robbers Folklore. R e m a r k s a n d Proposals Summary Bagra Old 113 in Russian G e o r g i e v a — 120 Peculiarities a n Ancient Bulgarian Hut from Planina Summary 123 in Russian 132 Alena P l e s s i n g e r o v á , of of Carpathian J o s e f V a ř e к a — A r e a R a n g e s of s o m e E l e m e n t s Housing Construction in the W e s t e r n Moravia and Czechoslovakia Summary Janusz 133 in Russian 141 B o h d a n o w i c z Mountains Summary — Construction i n the Carpathian i n t h e light of t h e P o l i s h E t h n o g r a p h i c a A t l a s 143 157 — C o n d i t i o n s of d e v e l o p m e n t in the Selected Regions Summary of F o l k H o u s e of t h e P o l i s h C a r p a t h i a n M o u n t a i n s . Building . . . 159 in Russian Teresa D o b r o w o l s k a 171 — I n f l u e n c e of H a m l e t - t y p e s e t t l e m e n t on t h e f o r ­ of s o c i a l l i n k s Summary Anastas House in Russian Maria G ł a d y s z o w a mation Folk in Russian P r i m o v s k i Summary — 173 . High 186 Mountain Sheep Breeding i n Bulgaria . . in Russian V a s i l M a r i n o v — S o m e Customs, Magic a n d Songs of N o m a d i c K a r a k a c - k a n Shepherds i n Bulgaria Summary Danuta Beskids Traditional F o l k House (communique) Summary 203 in Russian T у 1к ow а — in Russian 189 201 214 C o n s t r u c t i o n i n t h e Sądecki 215 220 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f5ec26092ecb478d51876f9756d418f0.pdf fa6e06090074023e66c107742b29ec20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1051 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:966 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.2, s.173-183 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X X I V z. 2 I S S N 0071-1861 OŚRODKI ETNOGRAFICZNE W PRADZE W P r a d z e c z e s k i e j , będącej — j a k w i a d o m o — w a ż n y m c e n t r u m życia n a u k o ­ wego i kulturalnego o odległych t r a d y c j a c h h i s t o r y c z n y c h , s k u p i a się działalność l i c z n y c h placówek reprezentujących poszczególne d y s c y p l i n y n a u k o w e . W ś r ó d wymienić także należy etnografię, która c z e s n y c h n a u k a c h społecznych . W określające w określone miejsce we p r a s k i m środowisku e t n o g r a f i c z n y m 1 t o w a n e są poglądy zajmuje sposób n o w a t o r s k i p r z e d m i o t , nich współ­ reprezen­ z a k r e s oraz cele n a u k o w o - b a d a w c z e s t a w i a n e p r z e d etnografią j a k o p r z e d dyscypliną o d z w i e r c i e d l a ­ jącą niektóre a s p e k t y życia, p r a c y i k u l t u r y społeczeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o . W w y ­ niku zajęcia takiego stanowiska badania etnograficzne ukierunkowane są przede w s z y s t k i m n a s z e r o k o potraktowaną współczesność, co j e d n a k n i e o z n a c z a , b y n i e uwzględniano w n i c h także d z i e d z i c t w a t r a d y c j i p r z e k a z a n e j p r z e z przeszłość. W p a ­ r z e ze znaczną dynamiką cechującą r o z l i c z n e p r a c e b a d a w c z e w t e r e n i e i d z i e b a r ­ dzo ożywiona i b o g a t a działalność w y d a w n i c z a interesujących n a s placówek, w ś r ó d których wymienić należy przede wszystkim Instytut Etnografii i Folklorystyki Czechosłowackiej A k a d e m i i N a u k i Katedrę E t n o g r a f i i p r z y U n i w e r s y t e c i e K a r o l a , a także M u z e u m E t n o g r a f i c z n e . 2 W niniejszym artykule przedstawione zostaną głównie s t r u k t u r a , działalność n a u k o w o - b a d a w c z ą i w y d a w n i c z a powyższych i n s t y t u c j i . A. I N S T Y T U T E T N O G R A F I I I F O L K L O R Y S T Y K I CZECHOSŁOWACKIEJ A K A D E M I I N A U K (ÚSTAV P R O E T N O G R A F I I A F O L K L O R I S T I K U OSAV) Struktura demii Nauk organizacyjno-naukowa w Pradze wiąże Instytutu Etnografii się z wyodrębnieniem i Folklorystyki czterech podstawowych Aka­ od­ działów. Są t o : I. II. Oddział K u l t u r y R o b o t n i c z e j ; Oddział Świadomości Narodowej; III. Oddział B a d a n i a Współczesnej W s i S o c j a l i s t y c z n e j ; IV. Oddział D o k u m e n t a c j i N a u k o w e j . Funkcję d y r e k t o r a I n s t y t u t u pełni D o c . P h . D r . Antonín R o b e k , stępcą j e s t P h D r . Zdeňka V a n & c k o v a , C S c , jego z a ­ poszczególnymi oddziałami kierują stępujący p r a c o w n i c y n a u k o w i : P h D r . M i r j a m Moravcova, zaś n a ­ C S c . (Oddział I ) , P h D r . J o s e f Vařeka, C S c . (Oddział I I ) , D o c . P h D r . Antonín R o b e k , C S c . (Oddział I I I ) o r a z P h D r . M i r o s l a v J a n o t k a (Oddział I V ) . N a t e m a t p r z e d m i o t u i założeń c z e s k i e j e t n o g r a f i i por. Z. S z r o m b a - R y s o w a , „Cesky lid", R. 51: 1964, „Etnografia P o l s k a " , t. 10: 1966, s. 518-523. Powyższy artykuł został n a p i s a n y n a p o d s t a w i e i n f o r m a c j i u z y s k a n y c h w c z a ­ sie t y g o d n i o w e g o p o b y t u w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i F o l k l o r y s t y k i A k a d e m i i N a u k w P r a d z e (październik 1977). 1 2 �174 KRONIKA W Instytucie zatrudnionych jest 46 p r a c o w n i k ó w (wraz z aspirantami „we­ wnętrznymi" ) , w t y m 34 stałych. 3 Wymienione powyżej oddziały I n s t y t u t u dysponują n a s t a w i o n y m i n a specyfikę p r o w a d z o n y c h wydawanym własnymi z myślą o s z e r o k i c h kręgach odbiorców p r o f e s j o n a l n y c h „Český l i d " , założony j e s z c z e w 1891 r . 4 Instytutu jest periodyk P u b l i k a c j e związane z działalnością n a u k o ­ w o - b a d a w c z ą t e j placówki d r u k o w a n e są w ł a s n y m n a k ł a d e m twie wydawnictwami w i c h obrębie p r a c . O r g a n e m 5 l u b też w Národopisná Knižnice. S y s t e m a t y c z n e i s z y b k i e p u b l i k o w a n i e wydawnic­ p r a c oraz m a ­ teriałów możliwe jest dzięki dość często s t o s o w a n y m t e c h n i k o m p o w i e l a n i a i r o t a printu. Praca Instytutu jako placówki n a u k o w o - b a d a w c z e j realizowana jest w płaszczyznach, co w p ł y w a n a f a k t , iż w obrębie poszczególnych oddziałów wydzielone sekcje. T e m a t e m wiodącym, podjętym w związku bieżącej pięciolatki (1975-1980) jest „Kultura l u d o w a w z realizacją warunkach wielu pracują zadań społeczeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o " . Oprócz działalności r o z w i j a n e j pod t y m kątem w r a m a c h w s z y s t ­ 6 k i c h w y m i e n i o n y c h oddziałów aktywność I n s t y t u t u p r z e j a w i a formach współpracy z poszczególnymi placówkami się także w naukowo-badawczymi różnych zarówno n a t e r e n i e Czechosłowacji, j a k też z e t n o g r a f i c z n y m i ośrodkami z a g r a n i c z n y m i . Instytut Etnografii i F o l k l o r y s t y k i w P r a d z e posiada rowaną p r z e z D o c . P h D r . dzone są p r a c e związane z edycją Etnografii cowywaną p r z e z k o l e k t y w swoją filię w B r n i e , k i e ­ Karela Fojtika, C S c . Aktualnie w Słowian placówce t e j p r o w a ­ (Słowianie Z a c h o d n i ) opra­ międzynarodowy. I n s t y t u t p r a s k i współpracuje w s z e r o k i m z a k r e s i e z I n s t y t u t e m E t n o g r a f i c z n y m Słowackiej A k a d e m i i N a u k w Bratysławie (Národopisný Ü s t a v S A V ) . Współpraca t a dotyczy badań prowadzonych w związku z p r a c a m i n a d e t n o g r a f i c z n y m Czechosłowacji . Równolegle p o d e j m o w a n e są wspólne t e m a t y a r e z u l t a t y p r a c w r a m a c h tego współdziałania mają być p u b l i k o w a n e s e r i i studiów. W w specjalnej związku z a k t u a l n i e podjętym t e m a t e m „Tradycyjna k u l t u r a l u ­ d o w a n a z i e m i a c h c z e s k i c h i słowackich" p r z e w i d z i a n o W atlasem naukowo-badawcze, 7 r a m a c h współpracy Instytutów w Pradze i w publikację Bratysławie również t r z y wspólne z a d a n i a n a u k o w o - b a d a w c z e koncentrujące pujących p r o b l e m ó w : 1) i n t e r e t n i c z n e związki k u l t u r l u d o w y c h 11 studiów. realizowane są się wokół nastę­ w Czechosłowacji; 2) dzieje i t e o r i a c z e s k i e j i słowackiej e t n o g r a f i i i f o l k l o r y s t y k i ; 3) p r o c e s y e t n i c z n e n a t e r e n a c h p o g r a n i c z n y c h Czechosłowacji. Rolę kierowniczą w r e a l i z a c j i t y c h z a ­ dań spełnia I n s t y t u t w W Pradze. r a m a c h z a g r a n i c z n y c h kontaktów n a u k o w y c h Instytut Etnografii i Folklo­ r y s t y k i w P r a d z e współpracuje z ośrodkami e t n o g r a f i c z n y m i i n n y c h krajów pejskich, Demokratyczna ze t a k i c h j a k P o l s k a , Bułgaria, N i e m i e c k a Związkiem R a d z i e c k i m . U c z e s t n i c z y także w Republika międzynarodowej euro­ oraz akcji badania W y n i k i międzynarodowych k o n f e r e n c j i n a u k o w y c h znajdują s w o j e odzwier- kultury ludowej w K a r p a t a c h i n a Bałkanach . 8 T z w . a s p i r a n c i „ w e w n ę t r z n i " pozostający pod bezpośrednią opieką d y r e k t o r a I n s t y t u t u piszą p r a c e k a n d y d a c k i e w o k r e s i e 3 l a t . A s p i r a n c i e k s t e r n i s t y c z n i u b i e ­ gający się o stopień k a n d y d a t a n a u k w I n s t y t u c i e mają n a t e n c e l p r z e w i d z i a n y o k r e s pięcioletni. Rozwój tego c z a s o p i s m a od c h w i l i jego założenia o m a w i a Z. S z r o m b a - R y s o w a w r e c e n z j i „Cesky Ud", R. 50:1963, „Etnografia P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 548-553. N a przykład „ Z p r a v o d a j e " oraz „ M a k e t y " dotyczące p r a c różnych oddziałów. Z e s t a w i e n i a szczegółowe zob. p r a c e oddziału I i I I . Całością p r a c a t l a s o w y c h k i e r u j e obecnie P h D r . S o n a Kovačevičová, C S c . z I n s t y t u t u E t n o g r a f i i Słowackiej A k a d e m i i N a u k w Bratysławie. Z r a m i e n i a I n ­ s t y t u t u p r a s k i e g o k i e r o w n i k i e m t y c h p r a c jest P h D r . J o s e f Vařeka, C S c . W r a m a c h p r a c p r o w a d z o n y c h p r z e z Międzynarodową Komisję do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i n a Bałkanach. 3 4 5 6 1 8 �175 KRONIKA ciedlenie w publikacjach Instytutu, a i c h przebieg relacjonowany jest w formie biuletynów i n f o r m a c y j n y c h . 9 Po wprowadzeniu ogólnym p r z e c h o d z i m y do krótkiego omówienia p r a c w o b r ę ­ bie poszczególnych oddziałów I n s t y t u t u . Oddział I — K u l t u r y R o b o t n i c z e j (Oddělení etnografie Zadaniem pierwszoplanowym ruchu robotniczego, botniczej warunkami Pragi. Problemem dělnictva) tego Oddziału jest p r o w a d z e n i e badań n a d historią bytowymi, wiodącym w kulturą społeczną oraz folklorem ro­ l a t a c h 1975-1980 jest „Kultura i sposób życia c z e s k i e j k l a s y r o b o t n i c z e j " . Wydawnictwa Oddziału I p u b l i k o w a n e teriałowych, ogłaszanych w terze „Etnografie syntetycznym, wydawanych n y m zagadnieniom 10 w są zarówno w formie opracowań m a ­ dělnictva", j a k też n a u k o w y c h poszczególnych t o m a c h przygotowania s y n t e z y k u l t u r y k l a s y r o b o t n i c z e j P r a g i . Objętość tego 1 1 wania zaplanowana odręb­ . O b y d w a t y p y w y m i e n i o n y c h opracowań — p r z e z n a c z o n y c h do użytku wewnętrznego — mają n a c e l u s k o m p l e t o w a n i e materiału do ogólnej, o b s z e r n e j o charak­ poświęconych jest n a około 500 stron. W dawczych Instytut przewiduje swych zamierzeniach sukcesywne opracowywanie opraco­ naukowo-ba­ zagadnienia kultury ro­ b o t n i c z e j także w i n n y c h m i a s t a c h C z e c h i M o r a w . W r a m a c h zadań szczegółowych Oddziału trwają i kulturą różnych g r u p z a w o d o w y c h leżą do n i c h się obróbką piaskarze, wozacy, i spławem Niegdyś były to g r u p y rębacze lodu a więc wszyscy drewna, prace badawcze n a d życiem utrzymujących się z p r a c y n a d W e ł t a w ą . N a ­ oraz proletariackie najbardziej t z w . „podskalacy" c i , których lewicowe trudniący „żywiła" Wełtawa. spośród k l a s y robotni­ c z e j P r a g i , tworzące własne, zamknięte społeczności . 12 Oddział I I — Świadomości N a r o d o w e j (Oddělení národního obrození) Problematyka W badawcza związku z t y m b a d a n i a historyków, oddziału j a k i etnografów. szych, etnografowie realizowana jest w n a d świadomością narodową Prace zaś podejmują historyków problem a więc 1848 r. W y n i k i badań p u b l i k o w a n e aspekcie historycznym. są zarówno domeną odnoszą się do epok prac wcześniej­ począwszy od o k r e s u W i o s n y Ludów, są p r z e z I n s t y t u t w s e r i i O p e r a E t i m o ­ lógica, a także w r a m a c h s p e c j a l n e g o w y d a w n i c t w a Oddziału „Etnografie národního obrození" ( o p r a c o w a n i a biegu konferencji W Oddziale materiałowe) 13 o r a z w b i u l e t y n a c h informujących o prze­ naukowych. I I działa również zespół b a d a w c z y zajmujący się zagadnieniami ' P a t r z np. Česko-německá spolupráce mezi Ústavem pro ethografii a folkloristiku ČSAV w Praze a Etnografickým Pracovištěm Akademie Věd NDR w Drážďa­ nech, Zpravodaj koorinované sité vědeckých informant pro etnografii a folkloristiku, P r a h a 1977. Zob. n p . A . R o b e k , F r . V a n ř i k , Etnografie pražského dělnictva, Ma­ k e t a I. P r a h a 1975; Zbousob bydlení a bytová kultura pražského dělnictva, (18481948), p r a c a z b i o r o w a , M a k e t a I I I P r a h a 1976. „Etnografie dělnictva" d o s t a r c z a p o d s t a w materiałowych do p r z y g o t o w y w a n i a artykułów o c h a r a k t e r z e „małych s y n t e z " , które mają posłużyć do o p r a c o w a n i a s y n t e z y ogólnej. P i e r w s z y t o m „Etnografie dělnictva" ukazał się w P r a d z e w 1974 r. D o r o k u 1977 wyszło już s i e d e m k o l e j n y c h tomów traktujących w ujęciu c h r o n o ­ l o g i c z n y m (od końca X V I I I w . poczynając) o życiu r o b o t n i c z e j P r a g i i j e j s p r o l e t a r y z o w a n e g o z a p l e c z a . A k t u a l n i e g r o m a d z o n e są materiały dotyczące współczesności. W a r t o w t y m m i e j s c u nadmienić, że właśnie „podskalacy" w c z a s i e r e w o l u c j i w 1848 r. w a l c z y l i w p i e r w s z y c h s z e r e g a c h . is p i e r w s z y n u m e r „Etnografie národního obrození" ukazał się w 1975 r. D o r o k u 1977 w y d a n o już pięć numerów. 1 0 11 12 �176 KRONIKA procesów e t n i c z n y c h , k i e r o w a n y p r z e z P h D r . Ive Oddziału — pod k i e r o w n i c t w e m związane z g r o m a d z e n i e m PhDr. Heroldova, C S c J . Vařeki — i przygotowywaniem 1 4 . W r a m a c h tego realizowane są także prace do p u b l i k a c j i materiałów do a t l a s u etnograficznego. Zadanie podjęte z problemem Prace aktualnie mniejszości badawcze przez narodowych dotyczą p r z e d e m i e c k i e g o . Odrębne z a g a d n i e n i e kontekście ludność n a stałe. W oddział Świadomości zamieszkujących w Narodowej w s z y s t k i m ludności p o c h o d z e n i a o r a z szczególny p r z e d m i o t cygańska, która n a o b s z a r z e wiąże się obrębie z i e m c z e s k i c h . greckiego i nie­ badań stanowi w t y m Czechosłowacji została osiedlona związku z e stabilizacją terytorialną C y g a n ó w rozpoczęto b a d a n i a n a d p r o c e s e m i c h a d a p t a c j i , odzwierciedlającym się w różnych d z i e d z i n a c h życia i k u l ­ tury. Oddział I I I — Badania Współczesnej W s i S o c j a l i s t y c z n e j (Oddělení výskumu s o ­ cialistické společností) Oddział t e n i s t n i e j e dopiero od 1975 r. Z a t r u d n i e n i w n i m p r a c o w n i c y się głównie z aspirantów, a opiekę naukową n a d n i m i s p r a w u j e Główne zadanie badawcze Oddziału w l a t a c h 1975-1980 b r z m i : „ W p ł y w b u d o w y s o c j a l i z m u n a sposób życia i kulturę w s i " . P o d t y m właśnie kątem badania mające n a celu rekrutują dyrektor Instytutu. opracowanie dwóch monografii, a ukierunkowano mianowicie Přerova n a d Ł a b ą o r a z w s i Jenśtejn koło Přerova. Ważnym odcinkiem prac prowadzonych przez Oddział I I I są s t u d i a n a d p a - miętnikarstwem chłopskim, począwszy od d r u g i e j połowy X I X w . Duży n a c i s k kła­ dzie się również n a pamiętnikarstwo współczesne j a k o n a szczególny d o k u m e n t b u ­ d o w y społeczeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o . W związku z t a k i m s t a n e m r z e c z y powstała — z inspiracji Instytutu — specjalna sieć pamiętnikarzy chłopskich, co u z n a n o za początek k r o n i k a r s t w a s o c j a l i s t y c z n e g o n a t e r e n i e C z e c h . P r a c e tego Oddziału r e a l i z o w a n e są w r a m a c h k i l k u s e k c j i związanych t e m a ­ t y c z n i e z różnymi d z i e d z i n a m i k u l t u r y l u d o w e j ; t a k i m i n p . j a k a r c h i t e k t u r a , k u l t u r a społeczna (w t y m obrzędowość) oraz folklor. Wspomniany uprzednio dział k r o n i ­ k a r s t w a s t a n o w i komórkę odrębną. Oddział b a d a n i a Współczesnej Wsi Socjalistycznej — analogicznie do pozosta­ łych — p o s i a d a własną serię w y d a w n i c z ą pt. V e s n i c e . P u b l i k u j e również materiały k o n f e r e n c y j n e w s p r a w o z d a n i a c h zatytułowanych „Etnografie socialistické v e s n i c e " . P r a c o w n i c y Oddziału w r a m a c h p o p u l a r y z o w a n i a współczesnych zagadnień c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y c h d l a w s i s o c j a l i s t y c z n e j organizują także s p e c j a l n e w y s t a w y blemowe 15 pro­ . Oddział I V — D o k u m e n t a c j i N a u k o w e j (Oddělení dokumentace) W O d d z i a l e t y m — p o d o b n i e j a k w omówionych p o p r z e d n i o — p r a c a prowadzo­ n a jest w k i l k u s e k c j a c h . Należą do n i c h : 1) s e k c j a d o k u m e n t a c j i , w której groma­ dzone są materiały t e r e n o w e , rękopiśmienne o r a z w m a s z y n o p i s i e , a także materiał i l u s t r a c y j n y ( r y s u n k i i fotografie); 2) a r c h i w u m w r a z z f o t o l a b o r a t o r i u m tacja filmowa); 3) b i b l i o t e k a (dokumen­ (licząca 20 000 w o l u m i n ó w ) ; 4) w y d a w n i c t w a i biblio­ g r a f i a w r a z z informacją naukową i bibliograficzną. Informacje dotyczące działalności w y d a w n i c z e j Instytutu przedstawione zostały p r z y o k a z j i o m a w i a n i a p r a c poszczególnych Oddziałów. W t y m m i e j s c u n a szczególZob. I . H e r o l d o v a , "Válka v lidovém podáni, P r a h a 1977, O p e r a E t i m o ­ lógica, n r 7. N a przykład d w i e w y s t a w y w s k a n s e n i e w Přerovie: „ A B C w s i s o c j a l i s t y c z ­ n e j " w g s c e n a r i u s z a A . R o b k a o r a z „Kobieta X X s t u l e c i a " w g s c e n a r i u s z a J . S v o b o d o v e j p r z y współudziale A . R o b k a . 1 4 15 �177 KRONIKA ną uwagę sprawnie zasługuje działalność zorganizowany informacja ta obejmuje tak/.e i n n e k r a j e .stopniu k r a j e zachodnie. ко studiu w národnostní serii Zpravodaj. Oddziału otázky v ČSSR oraz Bibliografie zestawień knižnice 17 w socjalistycznego Vědecké Zahraniční oraz bardzo Czechosłowacji oraz w informace znacznym Bibliografie i literatura — ukazują się postaci wydawana jest w dziesięcioletnich w formie powielanych edycji Národopisná . B i u l e t y n y i n f o r m a c y j n e z d a n y m i b i b l i o g r a f i c z n y m i , ukazjące się w l i c z ­ 12-13 z e s z y t ó w bie z bibliografią K o o r d i n o v a n é Sité V ě d e c k ý c h I n f o r m a c i i p r o E t n o g r a f i i a F o l - roczników oraz obozu Materiały i n f o r m a c y j n e k l o r i s t i k u . Česká N á r o d o p i s n á 1 6 I V związana dział i n f o r m a c j i n a u k o w e j . Oprócz t e r e n u rocznie, sukcesywnie dostarczane są p r a c o w n i k o m naukowym Instytutu. B. K A T E D R A E T N O G R A F I I I F O L K L O R Y S T Y K I U N I W E R S Y T E T U K A R O L A W P R A D Z E (KATEDRA E'INOGHAFIE A F O L K L O R I S T I K Y FILOSOFICKÉ F A K U L T Y KARLOVY UNIVERSITY) Katedra ona w 1932. M i e ś c i się E t n o g r a f i i i F o l k l o r y s t y k i w Pradze istnieje od r o k u głównym gmachu lozoficznym. u n i w e r s y t e c k i m , słynnym C a r o l i n u m , p r z y Kierownikiem naukowo-dydaktycznych, dydaktyczną, mającą tej jest placówki, Doc. P h D r . na celu kształcenie która 7 stałych posiada młodych kadr przyszłych r a m a c h zajęć wprowadzani są w Fi­ pracowników Antonín R o b e k , CSc. Poza n a u k o w y c h , K a t e d r a r o z w i j a działalność n a u k o w o - b a d a w c z ą o r a z oświatową. S t u d e n c i w Wydziale działalnością pracowników popularyzatorsko- najistotniejsze zagadnie­ n i a w s i współczesnej, zarówno o d s t r o n y ogólnej, j a k i e m p i r y c z n e j . K o ń c o w e prace dyplomowe Dużą wagę są najczęściej przywiązuje się wynikiem również działalności do w y m i a n y prowadzonej doświadczeń w terenie . 1 8 płynących z prac stu­ d e n c k i c h r e a l i z o w a n y c h w s k a l i k r a j o w e j , j a k też m i ę d z y n a r o d o w e j . T o n o w o c z e s n e podejście w m a na celu problemy nych nurtujące tendencji poświęconych ferencja jesl, poszerzenie horyzontów orgii ni . o w a n i e konkretnym zorganizowana młodej k a d r y i zaangażowanie współczesną c y w i l i z a c j ę . J e d n y m z w y r a z ó w studenckich zagadnieniom. Tak konferencji na przykład jej reprezentowa­ międzynarodowych, w roku była p o d hasłem „ E t n o g r a f i a a a n t y f a s z y z m " . 1977 kon­ N a szczególną u w a g ę zasługuje f a k t , że z o k a z j i podjęcia t e g o t e m a t u s t u d e n c i ' K a t e d r y E t n o g r a f i i w P r a d z e z o r g a n i z o w a l i w y s t a w ę w L i d i c a c h , miejscowości, która w czasie o s t a t n i e j w o j n y padła ofiarą o k r u t n e j p a c y f i k a c j i h i t l e r o w s k i e j . D z i ę k i dużej i n i c j a t y w i e k i e r o w n i c t w a K a t e d r y , e t n o g r a f i a , j a k o d y s c y p l i n a , j e s t systematycznie popularyzowana wśród szerokich m a s społeczeństwa za pośrednic­ t w e m ś r o d k ó w m a s o w e g o p r z e k a z u , szczególnie a u d i o w i z u a l n y c h . W obrębie Katedry nae" mają wydawnictw (Philosophica czasopisma uniwersyteckich Wydziału s w o j e określone m i e j s c e . U k a z u j ą się w oraz et H i s t ó r i c a ) jako samodzielne jako „Studia Filozoficznego Ethnographica" spełniające publikacje książkowe . Przy dodać, iż „ S t u d i a E t h n o g r a p h i c a " z a c z ę ł y w y c h o d z i ć w publikacje „Acta Universitatis C a r o l i 1 9 roku tej okazji 1972 z o k a z j i funkcję należy 40-lecia p o w s t a n i a K a t e d r y E t n o g r a f i i p r z y U n i w e r s y t e c i e K a r o l a w P r a d z e . Oprócz w s p o m W y p a d a w t y m m i e j s c u zaznaczyć, ż e d o r o k u 1974 b i b l i o g r a f i a u k a z y w a ł a się w czasopiśmie „ Č e s k i l i d " . Z o b . n p . H . M i i 11 e r o v a , Cesřca národoptsíiá bibliografie za leta 1953-1963, P r a h a 1976, cz. I i I I — Národopisná Knižnice 25. W 1977 r . zespół d y p l o m a t ó w k o ń c z y ł o p r a c o w a n i e m o n o g r a f i i w s i T f e b i z a . D o 1977 r . ukazało się 12 p o z y c j i k s i ą ż k o w y c h . Z o b . n p . J . Š t a s t n ý , Tra­ diční zemědělství na Valašsku, P r a h a 1971; A . R o b e k , Lidové zdroje národního obrození, P r a h a 1974; J . H r u b e š , Politycké a náboženské rozpory v Evropé v do­ bové publístice 1590-1617, P r a h a 1974; K . D v o ř á k , Humanistická etnografie Cech, P r a h a 1975; S. Š v e c o v á , Kopanicové sídla a dědina, P r a h a 1975. 1 8 1 7 1 8 1 9 12 — Etnografia Polska t. X X I V , z. 2 �178 KRONIKA nianych wydawnictw z i n i c j a t y w y K a t e d r y od 1967 r. u k a z u j e się r o c z n i k poświę­ c o n y k u l t u r z e l u d ó w A m e r y k i Łacińskiej „Ibero-Americana P r a g e n s i a e " drukowany w języku hiszpańskim . 20 Wielu spośród absolwentów e t n o g r a f i i k i e r u j e się n a d a l s z e s t u d i a a s p i r a n c k i e o d b y w a n e bądź w K a t e d r z e u n i w e r s y t e c k i e j , bądź też w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i i F o l ­ klorystyki Akademii Nauk, albowiem profil naukowo-badawczy obu t y c h placówek jest zbliżony. (NÁRODOPISNÉ Muzeum C. M U Z E U M ETNOGRAFICZNE W PRADZE ODDĚLENI HISTORICKÉHO MUZEA NÁRODNÍHO E t n o g r a f i c z n e w P r a d z e , założone w mieści się w okazałym b u d y n k u r o d z i n y Kinských. O b e c n i e W MUZEA PRAZE) 1901 г., a c z y n n e od r o k u 1903. w z n i e s i o n y m w l a t a c h 1827-1831 j a k o pałac l e t n i p o d l e g a ono Oddziałowi H i s t o r y c z n e m u P r a s k i e g o Mu­ z e u m N a r o d o w e g o . Początki g r o m a d z e n i a zbiorów łączyć należy z r o k i e m 1891, k i e d y to g r u p a W pracowników n a u k o w y c h problem rodzimej kultury zaangażowanych ludowej zwróciła profesjonalnie się z apelem i do emocjonalnie społeczeństwa o współudział w z b i e r a n i u materiałów r z e c z o w y c h . O w o c e m t e j a k c j i było zorgani­ z o w a n i e okazałej w y s t a w y w 1895 r. S p o r a część z a p r e z e n t o w a n y c h wówczas e k s p o ­ natów n a t r w a ł e weszła do i n w e n t a r z a przyszłego M u z e u m Funkcję dyrektora Muzeum pełni obecnie PhDr. Etnograficznego. Alena Plessingerová, C S c . Działalność kulturalno-oświatowa t e j placówki łączy się przede w s z y s t k i m z urzą­ dzaniem licznych wystaw matycznym i problemowym okresowych poświęcanych kultury ludowej pomyślana e k s p o z y c j a s.tała d a j e w i e l o s t r o n n y czeskiej kultury ludowej, poszczególnym aspektom i f o l k l o r u . Interesująca i te­ oryginalnie pogląd n a b o g a c t w o i różnorodność s z t u k i oraz folkloru, u k a z a n y c h w przekroju historycz­ nym. Publikacje Muzeum Etnograficznego cechuje zróżnicowanie tematyczne i w y ­ s o k i p o z i o m g r a f i c z n y . Są to p r z e d e w s z y s t k i m bogato i l u s t r o w a n e foldery, jące z a p o z n a n i e stawami się zarówno z ekspozycją stalą M u z e u m , okresowymi 2 1 Kończąc o m a w i a n i e oraz monotematyczne i wielostronną ilość w y d a w n i c t w . zwalają 22 dokumentację placówek sprawną organizację p r a c y , w z o r o w o naukową, przede w s z y s t k i m zaś prowa­ imponującą T e m p a i zróżnicowany c h a r a k t e r działalności w y d a w n i c z e j n a bieżąco śledzić p r z e b i e g i w y n i k i prac naukowo-badawczych. czają również t a k i s t o t n y c h w p r a c y n a u k o w e j licznych zbiorów . krótkiego przeglądu działalności e t n o g r a f i c z n y c h P r a g i , szczególnie podkreślić w y p a d a dzoną opracowania ułatwia­ j a k też r o z m a i t y m i w y ­ biuletynów informacyjnych i materiałów p o m o c n i c z y c h w zestawień bibliograficznych. łącznie ułatwia w z a s a d n i c z y sposób t o k p r a c n a u k o w o - b a d a w c z y c h , po­ Dostar­ formie Wszystko to j a k też p r z y ­ g o t o w y w a n i e k o l e j n y c h p o z y c j i do d r u k u . Krystyna Kwaśniewicz, Danuta Tylkowa P r a c a m i z z a k r e s u e t n o g r a f i i ibero-amerykańskiej k i e r u j e prof. J . Polišenský. N a przykład H . J o h n o v á , Kultura o život československého lidu, P r a h a 1967, o r a z t e j ż e , Lidové jesličky, P r a h a 1967; Z . V á c h o v á , Slezské lidové obrazy na skle malované, P r a h a 1969. A. P l e s s i n g e r o v á , Lidové jeskičky. Z e sbirek Národopisného muzea w Praze, P r a h a 1971. 2 0 2 1 M �179 KRONIKA Z ZAGADNIEÑ ETNOGRAFII BADANIA Wydana w KULTURY 1976 r. książka RUMUŃSKIEJ. LUDOWEJ REGIONU I . Vládutiu, Turism VÍLCEA cu manualul de etnografie , i dająca przegląd zabytków k u l t u r y l u d o w e j i twórczości a r t y s t y c z n e j poszczególnych województw w R u m u n i i , u k a z u j e b o g a c t w o i niesłychaną żywotność współczesnego 2 folkloru i s z t u k i l u d o w e j tego k r a j u . J e s t z a r a z e m po n i c h p r z e w o d n i k i e m , określa to a u t o r — e t n o g r a f i c z n y m podręcznikiem d l a t u r y s t y . W układzie a jak alfabe­ t y c z n y m województw, a w i c h obrębie w s i i m i a s t , omówione są w s z y s t k i e większe ośrodki rzemieślnicze, obiekty i zabytki twórcy kultury Pracę z a m y k a s e l e k t y w n a etnograficzne, ludowi, ludowej, muzea zespoły, bibliografia i zbiory etnograficzne, festiwale, oraz mapa ośrodki rzemieślnicze ( c e r a m i c z n e , targi ważniejsze folklorystyczne R u m u n i i uwzględniająca garbarskie, t k a c k i e oraz itp. muzea obróbki d r e w n a i m e t a l u ) , k o n k u r s y , f e s t i w a l e i zespoły l u d o w e . J e d n y m z s z e r z e j t a m omówionych w o j e w ó d z t w z e m interesujący r e g i o n e t n o g r a f i c z n y , rzeką O l t w Muscel Oltenii. W regionie tym, jak i w sąsiadującym (jud. Arge?), przeprowadzono penetracyjne służbowego w y j a z d u kultury ludowej do R u m u n i i w tego regionu, jest V i l c e a , stanowiąca zara­ leżący u podnóża K a r p a t Południowych n a d 1978 r 3 badania z n i m od Pozwoliły one n a p o z n a n i e a l e również praktycznej wschodu etnograficzne działalności w czasie nie tylko rumuńskich etnografów, j a k i l o k a l n y c h i n s t y t u c j i k u l t u r a l n y c h . N a szczególną u w a g ę zasługują t u a k c j e p o d e j m o w a n e p r z e z C e n t r u m Twórczości L u d o w e j Artystycznego Vilcea Za s Ruchu 4 działalności jest między i n n y m i o p u b l i k o w a n i e din i Amatorskiego z siedzibą w wojewódzkim mieście R i m n i c u V i l c e a . R e z u l t a t e m tej z b i o r o w e j p r a c y pt. Arta populará . wszystkim: dom m i e s z k a l n y z t z w . foięor, t j . g a n k i e m n a k o l u m n a c h , o t w a r t y m z t r z e c h s t r o n ; cechy c h a r a k t e r y s t y c z n e tego r e g i o n u uważa się p r z e d e cula, c z y l i obronną b u d o w l ę kamienną w kształcie wieży; ceramikę w y t w a r z a n ą w k i l k u ośrodkach; strój l u d o w y . K o b i e c y bogato zdobioną koszulą (camasu), strój c h a r a k t e r y z u j e oraz marszczoną ubieraną od tyłu, n i e r a z składającą s z a l e m (marama) biecy strój się długą sięgającą prostokątną zapaską noszoną z p r z o d u się z dwóch części n o s z o n y m n a głowie. O b o k z d o b i o n y c h ludowy interesujące są n a t y m t e r e n i e i kilimy w k i l k u ośrodkach ( j a k n p . H o r e z u , H u r e z u , Vládecti), zdobiona podwójnej lub pojedynczej g w i a z d y (6- l u b 8 - r a m i e n n e j ) , spirali. Obok z n a k i geometryczne niej (opreg) (závelca), t k a n i n stanowiących k o ­ narzuty z wełny o w c z e j , a n i e r a z też k o z i e j . C e r a m i k a l u d o w a r e g i o n u V i l c e a , elementem kostek jest b a r d z o często występują i motywy wykonane wytwarzana wyobrażenia roślinne, a ze z w i e - I . V l á d u t i u , T u r i s m cu manuálul de etnografie (Turystyka z podręczni­ etnografii), B u c u r e s t i 1976. R u m u n i a , obejmująca 237 500 k m i licząca 21 245 103 ludności (1975 г.), p o ­ dzielona jest n a 39 w o j e w ó d z t w ( j u d e t u l ; d a l e j skrót: jud.). W R u m u n i i przebywałam z r a m i e n i a I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N od 23 X do 7 X I 1978 г., zwiedzając placówki e t n o g r a f i c z n e — p o z a B u k a ­ r e s z t e m — w C i m p u l u n g M u s c e l i G o l e s t i (jud. A r g e s ) , R i m n i c u V i l c e a (jud. V i l c e a ) , B r a s z o w , B r a n i K o n s t a n c j a . B y ł to d r u g i w y j a z d służbowy do tego k r a j u , P o p i e r w s z y m , trzymiesięcznym w 1972 г., n a p i s a n o artykuł: Z. S z r o m b a - R y s o w a, Etnografia rumuńska. Organizacja nauki i problematyka badań, „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 18: 1974 z. 1, s. 63-84. C e n t r u l u i j u d e t e a n a l creaf,iei p o p u l a r e s i miscárii a r t i s t i c e de a m a t o r i ; d y r . G h . D e a c o n u ; R i m n i c u V i l c e a , s t r . M i r c e a c e l B a t r i n 1. Arta populara di Vilcea, p r a c a z b i o r o w a : G . S t o i c a , E . S e c o s a n , I . Vládutiu. P. P e t r e s u c V i l c e a 1972, ss. 353. W n i n i e j s z y m s p r a w o z d a n i u w y k o r z y s t a n o m a t e ­ riały o p u b l i k o w a n e w w/w. m o n o g r a f i i , omawiającej m . i n . architekturę, wnętrze, strój, ceramikę, z d o b n i c t w o w d r e w n i e oraz współczesną twórczość artystyczną. 1 kiem 2 3 4 5 2 �180 KRONIKA rżących p o w s z e c h n y cia rogiem jest k o g u t . O r n a m e n t w y k o n u j e l u b nakładania wzoru przy j e s t t u d e k o r a c j a z w a n a jiravit, Specyficzna nych linii poprzecznych lub trzech się metodą s p r y s k i w a n i a , r y ­ drewnianej lub glinianej Kompozycja naczyń ogranicza ornamentów się z a s a d n i c z o Posiadający bogatą łalność w s p o m n i a n e g o i żywotną w region C e n t r u m Twórczości L u d o w e j Rimnicu Vilcea i członkami T o w a r z y s t w a działającymi sztukę l u d o w ą Vilcea etnografów, a także m i e j s c o w y c h i k u l t u r a l n y m . W zakresie do udzielaniu biegnie jest przedmiotem i Amatorskiego Folklorystycznego na licznych z n i m i oraz szerszym Osiąga się t o p r z e z o r g a n i z o w a n i e twórców narodowych, metodycznym są w s p ó l n i e z etnografami między i n n y m i do w imprezach „Korowód „Piosenki znad Festiwal Oltu" ludowych" (Hora Costumelor) między­ F o l k l o r u „Rumunia 69", (Cintecele r e g i o n u należą: k o n k u r s i p a r a d a strojów wykorzystaniu. lokalnych, centralnych i zespołów l u d o w y c h z okręgów, przez które przepływa dycji omawianego i sympozjów, konkursów, f e s t i w a l i i targów, zachę­ d o b r a n i a udziału czy opracowa­ polegają n a spotkaniach, popieraniu i i n ­ jej rozpowszechnianiu j a k na przykład: Międzynarodowy „Cibinium" Arty­ Vilcea b a d a n i a n a d d a w n y m i i obecnie ośrodkami rzemieślniczymi, zmierzające i c h twórczości Dzia­ Ruchu kilkoma torami: naukowym, prac n a u k o w y c h prowadzone a r t y s t o m wskazówek spirowaniu w dwóch władz i i n s t y t u c j i . n i a t y p o l o g i i stylów r e g i o n a l n e j twórczości l u d o w e j . Prace metodyczne festiwal drob­ przebiega barw. dużego z a i n t e r e s o w a n i a cając formy. polegająca n a r y s o w a n i u r o g i e m n a obrzeżu n a c z y n i a . koliście l u b promieniście. K o l o r y s t y k a stycznego pomocy Oltului), t j . spotkanie Olt. Natomiast już d o t r a ­ strojów l u d o w y c h p o d nazwą pierwszy zorganizowany 1970 г., t a r g i c e r a m i k i l u d o w e j , z w a n e „ K o g u t H u r e z u " ( C o c o s u l poraz de H u r e z ) , p o ­ łączone z k o n k u r s e m i sprzedażą naczyń, z a p o c z ą t k o w a n e w 1971 r. w oraz ekspozycja wytwórczego artystycznej i sprzedażą w 1971 r . w R i m n i c u Wypada sowanie cych prac, zwana rękodzielniczej „Złote ręce" t u podkreślić, iż s z t u k a i f o l k l o r w cały wraz (Miini Cálimánesti, z pokazem de procesu aur), zainicjowana Vilcea. i szeroko popierane przez twórczości R u m u n i i , b u d z ą c e duże przez państwo, p r e z e n t o w a n e rok imprezach i obchodach ludowych. zaintere­ są n a l i c z n y c h , D l a przykładu trwają­ można t u w y m i e n i ć : „ K w i a t y O l t u " ( F l o r i l e O l t u l u i ) — p o k a z w miesiącu k w i e t n i u w (jud. Sibiu) dawnych zwyczajów i tańców ludowych; „Czereśniowy targ" Avrig (Tirgul c i r e s i l o r ) w c z e r w c u w m i e j s c o w o ś c i B r i n c o v e n e s t i ( j u d . M u r e s ) — k o r o w o d y i tańce zespołów f o l k l o r y s t y c z n y c h niedzielę l i p c a w z o k a z j i z b i o r u czereśni; „ D ą b " ( S t e j a r u l ) Somocuta Mare z k o n k u r s e m g r y n a liściu; (jud. Maramures) „Targ dziewcząt" w M u n t e l e Gáina ( j u d . A l b a ) — zjazd nich dający sposobność do w y m i a n y „Rapsodia piszczków" (Rapsodia — (Tirgul w obchód l u d o w y de f e t e ) pod koniec ludności w i e j s k i e j z t e r e n u K a r p a t handlowej, zabawy pierwszą połączony i kojarzenia lipca Zachod­ małżeństw; t r i s c a s i l o r ) w pierwszą niedzielę września w ( j u d . B i s t r i t a — N á s á u d ) — k o n c e r t najsłynniejszych Lesu zespołów f u j a r k o w y c h z okręgu M a r a m u r e s i V i l c e a oraz w i e l e p o d o b n y c h . 6 Okazję wspomniany do p o z n a n i a współczesnej wyżej wyjazd do k i l k u twórczości artystycznej regionu Vilcea w s i , położonych koło R i m n i c u V i l c e a . z n i c h b y ł a w i e ś Bárbátesti, g d z i e mieszkają wytwórcy zdobionych dal Jedną kożuchów, t k a ­ n i n a r t y s t y c z n y c h i strojów l u d o w y c h . D o n i c h należy między i n n y m i G h . Máleanu, będąca z a r a z e m poetką l u d o w ą , która s w e w y s o k i e umiejętności a r t y s t y c z n e w z a - Z o b . r o z d z i a ł : Mały kalendarz zwyczajów i obchodów ludowych, n i f a c i u , N . D o s c á n e s c u , I . V a s i l i u - C i o t o i u , Przewodnik W a r s z a w a 1978, s. 41-42. 6 [ w : ] S. В opo Rumunii, �181 KRONIKA kresie t k a c t w a i haftu leniu dziewcząt w odziedziczone po matce przekazuje prowadzonej przez siebie szkole. obecnie młodemu Horezu jest szeroko poko­ znanym, n a w e t poza g r a n i c a m i k r a j u , ośrodkiem g a r n c a r s k i m , w którym p r a c u j e w i e l u w y ­ soko cenionych twórców l u d o w y c h , j a k n p . S. Ogrezeanu, zdobywca pierwszych nagród n a l i c z n y c h k o n k u r s a c h , a u t o r p r a c w y s t a w i a n y c h w m u z e a c h i n a o g ó l n o oraz dekoracji w domach w państwowych festiwalach widowiskowej d o m u K u l t u r y w H o r e z u . I n n y m ze z n a n y c h g a r n c a r z y j e s t V . V i c s o - r e a n u , p r a c u j ą c y w r a z ze swą żoną, p o d o b n i e mikę m . i n . na międzynarodowej w y s t a w i e wsi regionu Vilcea, Vládesti, b ę d ą c e j kultury, t y m plafonu sali j a k D . M i s c h i u , wystawiający cera­ sztuki l u d o w e j w Dusseldorfie. W innej także ośrodkiem g a r n c a r s k i m i r o z p o w s z e c h n i o n e g o w t e j części k r a j u z w y c z a j u przykładem s t a w i a n i a p r z y d r o d z e , koło s t u d n i , k r z y ż y n a g r o b n y c h w p r z e k o n a n i u o oczyszczającej w ł a ś c i w o ś c i w o d y , g o d n e u w a g i są t k a n i n y artystyczne E . Stánciucu. N a p i o n o w y m krośnie (gherghef) i bawełnianej w y k o n u j e ona k i l i m y i n a r z u t y z wełny koziej o bogatej w barwach n a t u r a l n e j wełny, o d białej przez beżową, popielatą osnowie ornamentyce i brązową do czarnej. Zdając sobie s p r a w ę z dużej w a r t o ś c i a r t y s t y c z n e j p r a c m i e j s c o w y c h l u d o w y c h l o k a l n e i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e p r z y współpracy I n s t y t u t u w Bukareszcie muzeum niając oraz niektóre ze sposób s t w o r z o n o szer-.zemu powietrzu w zgromadzonych możliwości gronu wspomniana Wsi w Muzeum na w o l n y m z d o m ó w służy za m a g a z y n t a m domów prezentowania zwiedzających. Gh. Maleanu, stolicy i B r u k e n t h a l w Bujoreni, niedaleko W Sibiu C. części strojów i c h bogatej artystom. W i różnorodnej garncarz S. obronne budowle: Cula Greceanu tów i strojów l u d o w y c h o m a w i a n e g o m. in. Ogrezeanu. l u d o w y c h regionu Vilcea, i Cula Duca na muzeum ten twórczości ekspozycje Jeden stale w a n y c h od mieszkańców w s i . W miejscowości Máldáresti w y k o r z y s t a n o tam udostęp­ 7 poszczególnym Bánacu, zorganizowały Rimnicu Vilcea , 1978 r . p o s i a d a l i t a m s w e kożusznik twórców Etnograficznego skupy- zachowane c e r a m i k i , sprzę­ regionu. W s z y s t k i e w s p o m n i a n e t u a k c j e , ś w i a d c z ą c e o d o c e n i a n i u p r z e z rząd rumuński współczesnego f o l k l o r u i twórczości l u d o w e j , będących d o b r e m k u l t u r y są w i d o c z n e zakresie i nie t y l k o w etnograficznym przejawia Wychowania jącej w o j e w ó d z k i e także r e s o r t o w y Instytut do Etnologice centrującej się m . i n . w Socjalistycznego powołaniu p r z y rządzie R a d y (Consiluil Culturii Etnograficzny Etnologicznych ęi D i a l e c t o l o g i c e l . i w Bukareszcie, się n a o p r a c o w y w a n i u etnograficznego itp. Do Rady noszący Diałektologicznych D o j e g o zadań, o b o k do S p r a w Kultury ęi E d u c a t i e i S o c i a l i s t e ) , K o m i t e t y , C e n t r a Twórczości L u d o w e j Instytut Badań narodowej, r e g i o n i e V i l c e a . P o l i t y k a państwa w t y m pracy skupia­ t e j należy o d 1975 r . n a z w ę (Institutul de naukowej obecnie kon­ należy rów­ atlasu R u m u n i i , 8 Cercetári nież działalność p r a k t y c z n a , polegająca m . i n . n a u d z i e l a n i u r a d i p o m o c y w dzaniu możliwe ekspozycji jest o r g a n i z o w a n i e naukowej muzealnych, wystaw, na w y s o k i m poziomie dokumentacji tradycyjnej f e s t i w a l i . Dzięki t e j współpracy interesujących i m p r e z , j a k też i współczesnej kultury ludowej Zofia urzą­ tworzenie Rumunii. Szromba-Rysowa M u z e u l J u d e t e a n V i l c e a . E t n o g r á f i c a s i a r t a populará. B u j o r e n i ( j u d . V i l c e a ) . A t l a s u l E t n o g r a f i e a l Romániei, o p r a c o w y w a n y zespołowo p o d k i e r u n k i e m k o m i t e t u k o o r d y n a c y j n e g o . K o l e j n o w y d a w a n e są z e s z y t y p t . Atlasul Etnografie al Romániei ( w 1978 r . u k a z a ł się n r 3), p r e z e n t u j ą c e z a g a d n i e n i a teoretyczne i m e t o d y c z n e a k t u a l n i e p o d e j m o w a n y c h n a t e r e n i e R u m u n i i badań w 588 w y t y ­ powanych punktach. 7 8 �182 KRONIKA SYMPOZJUM „ZABYTKOWY ZESPÓŁ URBANISTYCZNO-ARCHITEKTONICZNY I KULTURA ROBOTNICZA ŻYRARDOWA" 16 m a r c a 1979 r o k u odbyło się w Ż y r a r d o w i e — w r a m a c h u r o c z y s t y c h o b c h o ­ dów 1 5 0 - l e c i a tego miasta styczno-architektoniczny pozjum sympozjum kultura były K o m i t e t y P Z P R rardowie, wum — i Urząd Miejski Państwowe Patronat w objęły: Historyczny Wojewódzki oraz w zespół urbani­ Organizatorami sym­ Skierniewicach i Miejski w Okręgowe, Wojewódzkie Towarzystwo Instytut Historii Uniwersytetu „Zabytkowy Żyrardowa". Żyrardowie, M u z e u m Żyrardowie naukowy Instytut w — naukowe robotnicza Przyjaciół Kultury Warszawskiego, Miasta Materialnej Zarząd Zabytków M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i oraz Naczelna Ży­ Archi­ Żyrardowa. w Warszawie, Muzeów i Ochrony D y r e k c j a Archiwów Pań­ stwowych. Celem kulturą od sympozjum Żyrardowa. strony było zaprezentowanie Trzeba gospodarczej bowiem (rozwój wyników najnowszych podkreślić, że dzieje przemysłu miasta lniarskiego) i badań są z n a n e nad tylko społeczno-politycznej (ruch robotniczy). O b r a d o m s y m p o z j u m przewodniczył prof, d r h a b . T a d e u s z W a l i c h n o w s k i . Część plenarną ska. W rozpoczęła r e f e r a t e m rozwoju społeczno-gospodarczego cywilizacyjnego poznali rozwoju ziem się z r e f e r a t e m fabrycznej i osady prof, d r I r e n a w Polskiego. t y m zostały w skali w latach naszego bardzo związku Główną kraju W objęła k u l t u r y robotniczej. P i e r w s z y cu XIX i na początku referatu był XX w Polsce blikacji oraz 1829-1945. się n a d o k u m e n t a c j i dr A n d r z e j były archiwalnych). Woźniak robotniczym Kultura umysłowa n a d kulturą Następnie w miejscowego przedstawił w mgr referat Zwyczaje początkach robotniczym, przy miał charakter społeczności Żyrardowa gółowej a n a l i z y a k t s t a n u c y w i l n e g o wokół powstającego zróżnicowanej zakładu pod względem nego i społecznego. wieku. czym roczną. P o w s t a n i e i rozwój której zagadnieniom Żyrardowa w środowisk koń­ Potyńska swoim opierając Pozostałe i rodzinne dwa Najpierw w się n a środo­ wyni­ p r z e n i k a n i a i s e l e k c j i treści egzemplifikacją z obrzędowością komunikat w latach w badań. Opierając robot­ (przegląd p u ­ Żyrardowa Okręgowego. procesu związane odmienny była konkretnych doroczne XX o charakterze wierzeniowo-magicznym Zupełnie analizą ikonografia). Żyrardowa Elżbieta Muzeum wyników a u t o r ukazał p r z e b i e g środowisku (szczególnie staranną umysłową pierwszoplanowym prezentacją Żyrardowa k a c h pracy terenowej kulturowych zbiorów wystą­ unikalnego wygłosiła m g r B a r b a r a Dzierżanowska. T e m a t e m s t a n badań natomiast W cechy — poświęcona k o m u n i k a c i e dała r y s s t a n u z a c h o w a n i a k u l t u r y m a t e r i a l n e j wystąpienia ekono­ referat dwu sekcjach. Sekcja pierwsza, Żarnowska, z uwzględnieniem źródeł w latach zasadnicze hipoteczne, k a r t o g r a f i a , z referatów, wieku, dotychczasowy niczych Anna osady zakończył zostały u d o k u m e n t o w a n e gospodarcze, i wyrobów polityczną i plenarnych urbanistyczno-architektonicznego wnioski doc. d r zakładów sytuacją n a tle uczestnicy z a ­ n i m genezę f a b r y k i obrad ukazane d a l s z e j części o b r a d y przebiegały w przewodnictwo obrad Powstanie w Żyrardowa •— r o z w o j u źródeł a r c h i w a l n y c h ( a k t a wisku Pietrzak-Pawłow- początek X X w i e k u ) części z ówczesną część interesująco 1870-1914). R z e t e l n e dalszej Omówiono A l i n y G r y c i u k Rozwój przestrzenny pieniu (XIX — W Kazimierskiego (1829-1857). fabrycznej Królestwa Żyrardowa polskich. d r Józefa w Żyrardowie lnianych miczną dr wprowadzającym s w o i m wystąpieniu nakreśliła o n a główne e t a p y i c e c h y c h a r a k t e r y s t y c z n e mgr były rodzinną Andrzeja treści i do­ Stawarza, 1830-1865. N a p o d s t a w i e s z c z e ­ a u t o r nakreślił z a s a d n i c z e c e c h y rodzącej się przemysłowego pochodzenia zbiorowości terytorialnego, imigranckiej ciekawie narodowościowo-etnicz- �183 KRONIKA Obrady pierwszej sekcji d z o n y c h p r z e z etnografów rardowa, W wskazano potwierdziły (od niewątpliwie 1976 r o k u ) badaniach s z y b k i postąp n a d kulturą w prowa­ robotniczą Ży­ ożywionej d y s k u s j i , która odbyła sią n a zakończenie o b r a d tej s e k c j i , na walory poszerzenie dotychczas problematyki osiągniętych badawczej wyników, a m . i n . o dogłębną także zaproponowano analizę wpływu fabryki n a życie społeczne i kulturę m i a s t a . Równolegle święcone na do o b r a d zabytkowej wytworzonej listycznych, rzecz XIX dać zachowania nicznego pierwszej przebiegały dokumentacji i badaniach miały podstawę do i rewaloryzacji istniejącego budownictwa sekcji architekturze miasta. w naukowych zabytkowego a żących oraz się z zabytkową zespołu. P o n a d t o korzystania zabudową Żyrardowa wytyczne do p r o g r a m u odnotować źródeł trzeba archiwalnych bardzo oraz wystąpienie dla potrzeb ekspertyzach specja­ ciekawym socjalnego m g r . M a r i a n a Rożeja n t . problemów przedstawił interesujące po­ bazujące p r a k t y c z n y c h działań i n a początku X X w i e k u ) . W ś r ó d c z t e r e c h referatów zwróciły w y p o w i e d z i : drugiej na zespołu u r b a n i s t y c z n o - a r c h i t e k t o ­ będącego i mieszkalnego sekcji wypowiedzi, oraz zaprogramowania Żyrardowie, przemysłowego obrady Przygotowane (w przykładem drugiej połowie i komunikatów uwagę konserwatorskich wią­ m g r . inż. J . K u b i a k a , rewaloryzacji m g r Bożenny prac tegoż który zabytkowego Gałeckiej nt. w y ­ konserwatorsko-rewaloryza- c y j n y c h , a także m g r . inż. A . S e n k o o pałacyku w Ż y r a r d o w i e (letniej r e z y d e n c j i właściciela były w zakładów pewnym żyrardowskich). Należy dodać, s t o p n i u uzupełnieniem o b r a d że obrady sekcji drugiej s e k c j i p i e r w s z e j , szczególnie w z a ­ k r e s i e w y n i k ó w badań n a d kulturą materialną. S y m p o z j u m zostało p r z e z organizatorów p r z y g o t o w a n e poziom referatów planów Żyrardowa etnografów, i komunikatów, prezentowana historyków-archiwistów wystawa w Muzeum oraz kultury bardzo s t a r a n n i e (dobry materialnej Okręgowym). konserwatorów oraz dawnych Najnowszy dorobek zabytków odnoszący się do ośrodka żyrardowskiego z a p r e z e n t o w a n o l i c z n y m p r z e d s t a w i c i e l o m n a u k i z e śro­ dowisk: warszawskiego i łódzkiego oraz regionalnych (głównie w o j . s k i e r n i e w i c ­ kiego). W y n i k i n a u k o w e s y m p o z j u m będą s z e r o k o p o p u l a r y z o w a n e w ś r ó d mieszkań­ ców Ż y r a r d o w a (m. i n . n a łamach „Życia Ż y r a r d o w a " , w r a m a c h S t u d i u m o Regionie dywana też prowadzonym przez T o w a r z y s t w o jest p u b l i k a c j a (w roku Przyjaciół Żyrardowa 1980) w s z y s t k i c h materiałów Wiedzy itp.). P r z e w i ­ z sympozjum. Andrzej Stawarz �