36 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41eb6b55cb5cf0c8a74671eae7c3a6b3.pdf 9019d9d0a95f0ed67947924f02b48cc4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1794 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource folklorystyka Kolberg, Oskar (1814-1890) kolekcje etnograficzne Łużyce Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1662 Title A name given to the resource Materiały łużyckie w zbiorach folklorystycznych Oskara Kolberga / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.225-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skrukwa, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, .:\G:\T:\ t. 64, 1980 SKRUKWA l.'iATEHIAŁY ŁUŻYCKIE W ZBIORACH FOLKDORYSTYCZNYCH OSKARA KOLBERGA Zain'teresowania etnDgmficzne Oskara Kolberga dotyczyły ziem etnic'znie polsk!ich ma'z tych krajów, które wchodziły w skład dawnej R:oeczypos.polilej Ukraj,ny, Brał'orus'ii niesłQwUańskiej Litwy. Inne ludy i kraje slowi!ańske pozoslClJwaly w zasadzie 'P0ZIa Ikręgi'em ,eldytorskich i zbieracki'ch prac Kolberga. J'eg<o p~a:ny wydawnicZJe li inne, zlC\cihowalne 'Ci() dziś dokumenty, pozwalają slwi,erclzić, żenict-'lanolwał nigdy w ramach Ludu czy Obrazów eLnogmficznyciL opU'olikcTvV'31l11i,amateri'31ów z krajów zachodnio i po'łud'l1'i,awo-sJ.cwim'lS'kich. Wia,domo jednak, że materi.a!y taikie, główni:e pile.śni, grOlmaidził VI swych t:ek?ch, zwła-szez:a w okre:;ie, gdy jego eeazas'aid!rui'C'zy Istanowił·o U'p()lwszecl1l1!ietni'e melodii ludowych, tj. or~enta'cyjnie w lataich ~8łO - i82G .. Materiały Le skł.adają się 7. je'go własnych wp.usów terenowych, odpisów 'z ,publikacji polskich, przekładów 'Pra,c ·obcych, a także IZ!ai)isaw \'\spółpracownikaw czy innych iolklorystó'vv, ,od~;mych muprze-z 'autorów, bą-d;-: w inny sposób przekazanych do jegć) z!bioraw. Znajdujemy \\":i~c w tekad1 Kulberga obok melodii i teksUJiv sbweńskich, chorwackich, słC';-ack~ch i czeskich, ta'kże ma_ teriały h:i.yckie. Z 1!er'enc,w Łużyc brak z'a'pi;sów wł;:::.;ny(;h Kolherga. Nie pl'owadził tam nigdy badań, nie wi1aidomo lilIa'\VIe't,'czy z'etk,nąłsię 'z Łużyezana:mi w ich Gj-c'zyż,nie. Co najmniej dwa ra'zy r?L:d~a\.~ G'kalzj~ -\V 'L 1841, gdy jechał z BerEna do Mapj:ail:s.kJieh Lażll.i, j'i ,"~o HlIS, gdy 'Nl'a,cał z Paryża 'Pl'Ze:, Lipsk 'i Berlin do Kra'ka·.,·,a. C~:"Yje:in'o\K zatfzymał siG '\vtedyw Budz.iszynie luib Choei'€ibużu, ri'? VV;J:c",~mo.Pl"ZY'f,u57.c;;ać nale'ży, że nie, pcniS'\W1Ż\V ma'teriałach etnrograJic'IlJ-f\l'kk}"y~!tyc!znY2ti bi')graLcznych bralk :',ladów bo'zpośr2'dini'ch i:JL, ,eJ",' .;~.';:-:::2'1'g.a z Ll1;:ycza:lain:. Wzmianka w liście K'c'lhel'ga -ct.u ,. c i; lJ8:c r.: "L'::' Z;;()!7eillic miaJ.eś Pan Jechać do Budz;iszyr;:;. ',~'!y t,,; i1C1"st,!pił,o? Zał()'ivalbym mocno, gdybyś pominął Budziszyn, gdzie za<wsz'e warto było wstąpić' i chociażby z pół dnia się zatrzymać, DO'll1<lĆ p. Haupta, 'księgarnię rniej'sC'o\rvq i l{~a.J.end;~:ll":/: :p·an.13 Pa~"'ez,e\y.si]{Jieg'c" 1 Y'{;~C.':2~;~~b::r ':=il~~':~I"OV~··~:Ć,:l·e ·był t dencja List O. K-olbC';,·g.a do Izydonl. Ko[}or:niekiego O. J{o/.!JcI'ga CI-. II, DWOK, i. (;.), s. 654. '15 "Lud" - tom 64 :': 20 caja 1882 f., Koresp:m- �226 AGATA kiedy~ pozna l Jbu:pta. ale ,j(";i to lac'/ej rei\eb Jjś'cj{~ AlfuIl1!s'em'Fcll'czcv.-skim 2. F'c,;-c:,>::·,\.':il·;L j~,kc ooiOTy znajomy i KoJbErg;l i Kc:pernlid;.ie~;·c), :;lÓgt .,ou L;'.'.C;)ly:1) pn:'d~;aza:~ vi'ieJe jnf;or~ma;c.j-i -o "k'iu'alnym życiu umyslrV\vy.m oj kuHural- !,,()Z·lT.ÓW V.i Buci'i',iszyni'e SKRUKWA i sam i.e ·wrspmn.nialnY'111 \V nyrn ŁlUŻy·C. Zaimere;31CJWu:nic Kulhe;'ga Łu·życami modzielnych hadaniach,aJ-e wyraz swój ~l'ośC'i prz'ckladów, odpisów :,;litemturyi j~'lc'ści<)womalt-e6ały LJ'1k11orysLyczne i'esp'O'!",Cł;n!} ·czesk·~rni, slc!\vri:~j!2k·Lrni -czy sic; ,::ticm w saigr.,lnlcl::1::l"niu SiJ;)]'cj l'ęk'opisówinnych bad:.h:zy. Ub'Z Łużyc górujq n:ift ;l,n"-llo~~lC7,:1yrni p·o-1ud,nli,u\Ąru ·S'ł,()'\\!i~uńs.k;j.rni. I.~~~tj:iujqnie po.cjc1'\-v:il·() znalazło VI cym!i :sit~ w t-:::ika·chK·cQ,i:';'0i'ga. Wi.ększośĆ' ręko:pis6w dotyną'cY'ch LL.lżyc przechowywuna jc'si vv' tece ;-HJ ]}li::;cellanea) -która w v'l~yka::t:ll~h :sp':~rząd"z<JnY'l~h jes/C'z2 :({.) iYC;~l K·oliberg3 nosil0 tytuł następujący: "l\1.isceUunc!1 9.Luż.i/cc . .'i/owaki. CzccllY. Moskwa. Drobne varia" :1. Tu znajdujemy duży zespól rękopisów niekolhergowsbch z lat 1'826 - 1827 orćiZ znacz.nq CZ(;-SC i~T/ekL'dów i od.p:.,;Ó\\· z Pjesnićek ... s.moJe,rj'a·i IIaup;a 4. Dniga,,}bjr;i~;.~l i~)'VJ() i.l1';~·i'nie ~ki'cmlIi,eJ~z:a 0Z~ŚĆ pTzek-b:-t,dó'\N i '\v}pci'1.Z!1·\N i-,na.i'duj e s:i(-~ '\\i ec'e () /.a t.y lu Ll \"'Llnej !)rvsy Zachodnie. Kas:c'Uby. Pcłaby. Łużyce. ?,n,ad:L·:l w Ieee :: 1 llIisceUcmeu, L;;nvie1'2j'iCej wylącznie spisy bibliograficzne, jest kilkanaście zDpilSów d<oty'czqcyc'h Lużyc. Pozycje ~e wyb:ane zc;slaly i·'lc7cj;)l'zypad .. }(O\;\'o, \V trakcie kwei'2'ndy cZ'a:->o:pism :poh.lkich. (ldnolto\-v,;] Ni(;c KO'iberg kil'ka ;:"rtykułów 'z :prasy pólskiej z lat 18:2.J- la8], m. i;J1. I ..I)z.jcnnik:l VvTil-e~'l~;kl'eg:o'JI ,,~8i'blilc-tek:i WaTs;z.a\v·skie.i:1~ ~~=-)l·:/.yj(lLi('!a l~u:=i:.!}·. parl; prac r.i<.:::mieckich, nie zetknął się je,dna'k (aleC! nie :':'acl'u;'v,',,1:; si:.; l1Jika bibl.) I;']'P. Z 'pra,c<1 Wilhelma Bogusław~;kieg,j Rys clzicj(JW .'{('rLuia".:yci(ich (PcLcrsburg 1861), dość wysoko c:enionq prl!ez scnnych Lużyc7an. Ze zl1'anychsohi,e i idoiS'tępnyc:h op i aOOW:H1 .n",;";· C1/;:'j wykol'zyS'Lil i:oi:ó;' pie::~n'i S.mo~erj(ł ii II~~Lepta, a '\vlaśrci wlj·e j eg~) d r~J'b~l c:':!;:~~~~ ]-)roz,nicki dolojcl1o~erskeg(J I'Lltin. Prz,etlu:maczyl l.aic V/proi.c/ci.:Cllic (~. 5 - 1S), ze szczegółOiwym umówieniem bnetyki języka dolnolużyd;iego. W caL;ś'ci też ;pr:z,e!tłLlma-czył ZJKI'jid'Ują<cy 'Się w Dodatku olpis wespLI. Zg\xinie z ol'ygindem 'pozostawił w języku łużyckim pieśni, 'przelTlOwy weselnc, iycWl1lia itp. teh;ty, 'c1oci«jąc Humaczeni·e i.ch na język '[;\l1s'ki. WLiczył też 'te .pieśni, do kt.ÓTyc:'h (}d!sylała'..ltcJT <>pisu, w sumie ;n 'Ie:\sU;w z meIodi:a:mi z I l II częśc'i zbioru. PnY\'vlie w cal'ości -Pl'zebży! ny:,:~i7iał o p'vJ•. 2 A'lrol1s Parczow3.ki (1849 - 1S'33), pra:wHik, u:Lrzyrr:'ani"8. ś\v·ia\do'm,o~;ci nUITodC\\vej Łużyczan, his·tory'k, fil. ill. CZylllly z jego dz,ialacz i'Il!'l'}aty\vy dolnołużycki kalcudc;rz "Iba'tyja". ~ Zob. Korespondencja. O. Kolberga c'z. III, DWOK, t. (Hi, s. 74a. • L. Ha.•v,pl, J. E. Smal0rj, Pje.snićki hornych a (i d IlJjcil L/(ziskich cz. I -II, Gry:mi !841 - 1843. l1a l'zel z \vy'da\vany by! Seruow �;\1alnia:)J lużyckie :::biorach 'LV Oskara 227 Kolberga zostalusciach lllilo1;;'giisłowiaJ1skicj, .a \ve frćxgme,nta'ch {) z'wy-ez:aja·ch dorucznych i <.al~cClch. Z rOl.jzi~lłów o mieszkaniu i pożywieniu poczynił ty:k:) l'ctatki slowniKowe, 'C':;;ę~ci,o'Vv"o streścił joe pJ niem'iecku. PrzE'Pisał ;~Cl1ó!.j:u;;\\ pie,~lni nieub;~zCid{)"vVych doln::J- i górnołużyckich. ZMÓWl10 t!umac?enia tckS'Lówopisowych, jak ipie:;ni, sq jq7.ykuwo i :;tyli,;tycznie nied;:;i!l'3{'O'wal:1e, s'.ł to wyridźnie przekłady l\Jhcczc, r:.ie pl'ie'lr.·,"'~!;;ne d'\) druku. Pl'zypu~zcn1ć możnd, że KCIlberg poczynił to,kie wypisy, j,lkie pl'zydatne mu być mogły do 'por6wnań i o'desłań przy orJ'rucuwywa:ni';J maleriału polskie.go. Drobnej wsik,;::ZÓ\o\ikico do ukresu, w którym ~r-,)wstały te odpisy i przeJdHdy, ci<cs't:arcza fakt,że Dbok tekstu jednej z f'icsnizanotow'al Kolberg: "P.ewno t'o Elę ·oalnes; -do jakiej gry l ... 1, cb. Lud IX sir .. " Gry (Żyd, pi,erści'onek)" ;'. To, że Kolberg nazwy gier pud~d nied,uikbdnie i nie w,pisał hczby .stwn,świo.dczy, że prace autorskie nad rGk~)'pisem tomu dziewiąte'g:J Ludu były Już ;pravviezakoilczone, a prace pDligraficzne jeszcze się nad nim nie rozpoczęły, a w każdym razie nie osi~1gnGły nawet fazy korekt 6. Na innej karcie w tym samym zespole n;kopisów z teki 6 (sygn. i 1,55) wpłótł Kolberg między notatki z rmjziału V (w II części zbioru Smulerja) Powoslunki starodawne/w slou;janskeilO nClboźeństwa ... zapis bibliograficzny pracy Hicharda ,\nctree Wend.isdte Wcuderstuiien. Zur Kunde del' Lausitz und del' Sorbenwpndell, wydolnej w StuL<.garcie iW 1374 1'. Można zatem przy'puszczać, że pl'z'yn~l.irnniej c7.ę,~i: odpisów pows1Jała około rciku 13'15 łub Krótko przed nim. Jest to dkres,w którym 'z:auważyć moŻinaslo'i1ni'O'vV'c narastanie u Klllberga zainteresowania tymi ziemia,mi polskimi, któreO'd p:::ru wieków pozos'lawałypod panowaniem niemieckim (Ślą:~l:, PGmoriC. Mazury). Prawdcpud'Oibne jest, ż.e 'WYlpisy ite j :przekłady przygot'ow~:J - nie maj~lc na własnośćegz,emplarza książki do pra,c pOTÓ'Wnaw'uych I przy r·edta.gowanriu za'plaino'Waonych monografii zachodnich kre:,;~w Polski, azwlaólzcza ;po21'an.~c'Z'neg.o Łużycom Śląska 8. " Notatka Smr.k:ja na cz. :'. 2;j9 - 2(;1) maj.: n Tern na Vi k. I, s. ~ygln. li [:i2): gry ilaz.wy te w ,.()bl·<lL~ka'· ~) LI((I11, ('I.yli [,7.(;';(: J.Fjczqlku roku 1872 u k{)ilCU UJ7;') r. w Krakowie. l w lal,!ch uks/;tal'\owaniu lo:ih - lilii;;, go. Po·g·Jqd laki slG tj. miqdzy wy •.·aża A. proce O"i;nrll Ko!i>ergn Op:l!'! ~jG pO'N;erzchownym l. 2.) i !la {'jcslli('cl;,. m'az i "G'm ks. W. na w Jank pieśni Żid a (fJozna7is'!cie (w jJoznmiskicgo, oddany Poznaniu, uk"l:l.al z{}stal do jednak siG KOilbcTgows.kiego mode'lu monogmfii w}"da·!1.;·e.m PieśnJ. ludu Wp/yw a'I'tykulUw 42, cz. polskiego porównaniu 'zawartości fragmenc.,je Ii'5Itu M. )',egiona l,nej Smolcrja Autor tej Sandomierskiego Akj'ellL'wl'c.za s;tw~erzna- i Sandomierskie- Łużyczan.ina I, s. 421 - 424). druku dopioro autO'rytatywne mial decydujące w t. 9, w Żydów". można Smoi'erj.a 1956, t. zbi·orze LZ. I, DWOK, Kolberga znaleźć przez Haupia i C1:a'pa (.,Lud'· odpisu 9 Ludu tomie :Vle'r",~JacłNl • W li:l'l"~lturze c]o\yczqcej dZl'nil', :i.e Zb"H p'('';.I1i wydany ('ZC'nil~ dla ohok 1);');\ (a na koncepcji (DWOK, nie s'ameogo �228 AGATA SKRUKWA ZnaoZJnieibardzi'ej tinteresują'cy dLa foHcrllOrystówJest zespól rękopisóv.'z lat 1826 - T827, :prZ!8chowywany w tece 39 MisceLLanea, a pochodzący najprawdo,po:dohI1liej'z archiwum AndrzeJa Klltchar:s!kie'g'o.Skł.ardlasię nań g l kart rozdzielonych między trzy podteC'ziki(sygnatury 1137 - 1139), a w ich ramach na lill!1liejszejednostki ,sy'gnow<:lIneA, E, C itd. Częściowo są 170 ca,lastki 'kil'k!us:tDonicowe,częś6owo lużne a:r'kusze c'ze,~paneg!Qpapieru, a talk~emniJejlszle kartki li karleC'zkii. Bez sp'Ccj'a,li'slty'C'znej analizy gmfologiJcZinrejnie ida się ustalić, He rą!k zapełniło te arkusze, było ich na pewno Coo.najm'Iliej :kJilka,1ecz ty,łko dwu autorów 'znanych jesl z naL wis:'k.a. Ze względu 'IliaTóż:!1li.ee W chara'kterZJe pisrnra oraz linne ce'chy zewnętrzne ręk,o:pisó.w,a itakżeich tI'eść i loka!hzację geog:raIilC'zną,którą w paru przypadkaich można llIStalić dość dokładnie, ;po wstępnym z,a;poznaniu się z tym Ziespole:m'moŻina w~odrę'bn:ić w nim dZliewiętnnśC'iecałostek lO różnej ohjętośtCIi- lic'zących od jednej do dwuidzii'estu trzech kart. Całostiką taką będ:óe 'n'p. zeszycik 'zawierający teksty ;pięLnastu :pi'eśni górnołużyckich z licznymi uwagami IW językach polskim, górno- i dolnołużyck:ilm i niemre<cki:m i(1139 E, k. 8 - 24), albo trzy luźne arkus.ze z z,a:pisami idwudzi1estulpi'eśn:i'dolnlOłu(życkichz me1oci:i'ami(sygn. 11:37A, k. 7 - 12) a ta~że Jedna karta z zamotowaną pieśnią z niemieckim tytułem "Ein wendis'Ches Volkslied", podpisana przez .J. B. IJejkę i dC\tovvk.1.na na 25 Jpaź:dz:rerni'ka1826 r. Szczegółowy qpiskol'ej:nych Irękopilsów z podaniem ,lochcech charakteryst~cznych, uwag li notatek na marginesa'ch itp.,z.a:mies'Z'c'Zuny b(;dzie we wstępie 'edytorskim do tomu Dziel wszystkich Kolberga zaw'ie_ rającego materiały łużycbe 9. Tu można jedynie omówiit: pokrótce ich z;.alwarto:ść,,a p'Iwede wszyst!bm 'U'zalSlaldinić twierdzenie, że rękopisy te pOichordzą'Ze'z!bio:rówAnk:lr:oej:aKll'charsruiego, zhiorów uznanych za pnepadle db nauki ;pooskiej. Kolberga) do M. Wolonczewskiego z 1856 r. 'Wniosek, że "za wz6r pisania prac: swoich obrał Kolbel'g dzi€ło() Smo}.eri'a", pr.zy tak n'i,kłym ma,teria].c dowodowym nie wydaje się u za'S'aodtniony. P,oc!stawowe źródła i,n:;lpim'cji dla swej pracy te'rcnnwcj i edytorskiej znalazł on w innydl, znacznie wez'eśl1iicjs:z:yc:h pr,og!'iJ'rnnch nau:ko'\vy,ch. Podobnie nie uzasadniony je9t v""niosek, ;i.e K1oolbC'r.gnie \\.rl:jc.zył dr> Rwych planów monog,rafiii Łużyc z,e w,z.g,lędl'l na is-tnlionic do.skollillej pracy SmoIerja. Z dOlty,cihc'Za:so'wychbadal1 nad Sipuś6ziI1:j edy!l,ors:ką i n;.l;qpiśmicnn'l Kolberga wY'nika, że chcli,ał on opracować monctrJm'f:ie regio:na;iI1c ziem na'lcżący.:h przed rozbuorami do RJwczY'Pospohtej, s,tąd z:nal,rzła siG w jego 91an<lch Bi:.Jloru.~. ~dzie własnych badań pra'1\ltycz:nie nic prowadził, a nie by]'o w !lich Łużyc, do których mi'a1 materi'aly zl1ia,czni.eecnn'iea:s.z,e,a nic zna,ne A. Gbpic. 8 Zob, M. Gła,dY'~z, "Slą.sk" Oskara Kolberga, [w:] O. Ko,lbcrg, Ś'lqsk, DWOK. t. 43, s. XIII. 9 Materialy do etnografii Slowian Zachodnich i Po/.uc1niow!Jch, DWOK, t. 59. �Materiału luilJekie UJ zbiorach Oskara Kolberga 229 ,Jak j uż. w.~,,]omnicm(), w tece :39 znajduje się g'l 'kart z zapisami dotyczcicymi folkloru iużyc'kiego. Osie!mdzliesiąt Z nich Izawierawyłą·cznie, a dwie częściowo zapisy pieśni. Na pozostałych kartach znajdują się zestawieY;lira tCpO[['Cffi'C1lstyczne.i różne nO'tatki slO'wniko"vve, wśród :nich rozmowy ,:-la jarmaTkuit~p., a bakże 0poiwiadaini'a. Te rOsbatnie nie zawsze zawieraj'l w:itki folklorystyczne - część zanotowana została jako próba utrwalenia żY',vego języka z okolic Chociebuża i Drjowka. Objętościowo przewa'żaw tych 7'''pils'a ch materiał do'luolUlżycki. W śród pieśni również z.nacznie wrięcej j elst 'tekrstów d:olril'ołużyckich. Z Górnych ł-lUżyc jest w sumie 57 rpieśni, w ty:m dwa większe zespoły po 19i 1,5 pie.śni. Część tych zaJpisów ma bliżej 'określoną pl'lowreniencję· Grupa dZliewiętnalstu pieśni zapisanych jedlną ręką ma no:tratki: "Delanska, wszystkie 'tam'te Hojr'e'C'1ce"o'raz "baż rSlarmaod kat'ol[ii'ka] budzyszyńskiego", ponad tu jeden za1pi:s IPochoci'zli Z Budziszyna, jeden 'Z Wojerecy (Hoyerswerda), sześć pieśni pmwdopodorbnie zaPiilsrano w m:iejsoowlQś'Ci Zuryce, reszta te!ksrtówi melodii ni'e jest z}oikalizrQlw<ana.Aulbol"zy zapisów określeni są dwa l"a'ZY. Tekst po:pularnej pieśni o pta'Slim wes1elu, zWlią'zanej z cha.rakterystycznym tylkio dla Łużyc zwyczajem, podipisany jest: "Budissyn, d. 25 Oct. 1(826, Mitg1ebeilt v-olneill1'em wendischen Exz.i'mmergesellen (jeJtz deu'tscher) Journa1i:st u. :PorstaIIll'tS'ze!itungsexpediteur Johann Gott'lob Doeke" 10. Inny zalpi!s wa'r~antu tej samej pieśni opairZlQlny jest dedykacją: "Dem Herr[n] ProfessloT v. Kuchal1sky zum Andenkcn an mcin Jugendland, Berlin, den 22-sten Februar 1827, Kop£" 11. 1 Dolnołużycbch pieśni i melod:iJi jest dkoło li8D. Bhzls'Ze informacJe mamy o dużym zespo'le blisko pięćdziilesięciu tlekstów, gdz:i'e na rpierwlsz'ej stronie widnieją na'zwy kilku miejs'C'owości: "Dreb'ka'u, Lube:nau, Vetschau, StraupiLs0h, Kalau, Hoyerswenda, Spr<emberg, Inste", a na jednej z dalszych karL no'taitka: "X. K'orn w Kotibu:s". Si'edem piieślni zlarnot'O'wanych jest dialektem z 'okoli-c wsi ,J'ans'ojoe, co pot\\li'erdza nobat:ka oibok ,jednej z -dalszych pieśni: "Ikuldy = kużdi = ik'elidy w JansliO'wioa,ch". Przy jednej z pieśni w innych zespole zapisów widnieje niezibyt czytelna notatka, z której można wnioskCJIwać,że dyl1<t>o'Wlała tekst ADina Końcakroje z Ochozy, u waga tla może dotyczyć też IpozrOrsltalychpieśni z tej 'i z są)·ied:nich kart. K'i'lka mzyspot)"kaIffiY też okreś~lelliiie "dolnołużyckie" lub ogólniejs/€,np.: "Wenrdiisrche Tiintze", ,,'w Łużyoalch". Na pra wie wszy,stki-0h ręlwpisa'ch, i tych zawierających pieśni, i po:ic'tałych, widoczne są pro,prawrki, 'nlota1tki, dopisiki itp. czynione C'zęst,o 10 .)an Bohuchwał Dejka (1779 - 1853), z zawodu cieślra, pierwszy luiyck:i. od 1809 r. wydawał czasopismo ,.Serbski powed-ar a kurer". 11 Prawd.n,podl>bniC' był to Da"N'id Ko'pf (1778 - 1(65), nauczyciel. dziennika'rz �230 AGATA SKRUKW.\ inną l'ęk:l, .niż pierwotny zapis, <.i przynajmniej innym piórcm i <ltrameniem (czyli póżniej). Uwagi te i .popl'Rwkl są w języku poi's.kim, niel1lie·ckim, r'zali'z:iej ,po łużycku. PrzYPusi:ez.ac mO'żna, że autor:tmi c;:t;sci lapisó'w, a także autorami póżniejszych notat·ek byli Polacy, lub co najml1iejc-s'cby ·debrze znające język polski. Uwagi Ko:jbergn widniejcl rn kilku zDpisach, z reguły są to zanotowane ołówkiem ohoik melcdii od:.:yłaczcdo zbioru pieśni Srnolerja. Kilkakrotnie sq til też wy::c\śnienia SłO\W1ikowe. Posiadcmie tych rekcpisów :i próba cpr<lc(Jwaniil ich m:;giy być: też przyczyną, .dla której K:)lberg sporządził omóv,"ionc IXlpr?e:lni;) odpisy i iłumaC'zenia ze zbi'oru Smolerja. Kolberg :był niewątpliwi'e ostatnią osobą pracującą nad 'lyn:i !'(;KOpis:arni, w jego archiwum ,przetrwały bowi,em do dzif; .. leg:J [ujxzdniklem zaś i pierwszym właścicielem zbioru, a w cZGści chyba i :1Utore'111. był ndjpmwdiaprQIdobniej Andrzej Kucham:ki. Andrz.ej Kucha:rski (17g5 - 1862), f'ilolog, w ła lach 1825 - 18:30 odbył długą naukową :podróż po krajac.h za'chodnl,o i południowo-shJwj;'tl':skich. iN programie ,miał studia na,d językami i 'piśmienn:idwem, ;któ-re miały go :przyg'otowac do oDjęci'a katedry literatur slowim'lskich Ina Uni","'crsytecie WarsZia'wskim. Wiadomo, że m. i,n. interesował się on folklorem .i zapisywał t'eksty 1'u:dowy.ch pieśni. Wybuch Powstani'a Lisilo:r:ld0wego i w konsekwencji zaimknięeie Uniwersytetu Wann<.l'w,sbegn uniemożliwiły Kucharskiemu Ikarierę ndukową, a ni:eznaiue hliiżej przyczyny spowodowały,ż·e w za!i:;adz;i:enie opubliik,ował wyników swych pięc,j'oletnich badań arehi'walrnych i terenowych w różnych kmj'alC'h slowitańskich l~. Nd Łużyc'd'ch Kucharski przelbywał l~ od prollowy września 1326 r. do lutego 1827 r. W liście z Wi'ednia z 4 lipca 1827 1'. pisał: "N8jpic;kniejszym atoli zabytkiem język'a, hteratury i shwożytności serbskiej sq piosnki tego ludu. Małą bardzoi,ch liczbę zna1bzłem zebrane) przez KrajO\N'CÓW;'większą nierównie sam, widzą'c, iż ni,ezadługo mQ'że mi,nqc ,pora l'ch zb~oru, spi'salem z melodiami 'z różnych tutejszej Serbi,i okolic i nie żałuję łożonego rna ,to ,cz:a:su; W'szystki,e prawie są treśeier'otyczncj. Pi(~kniejsze 'Z nich 'będą '",,'krótce drukowarne w 4 tonnie zbioru pi'eś':1i Sl:l'vV'iańs:kich Iprzez Czelako\vskie,go w Pradze wyda'womych" 14 H;~e2/'yWIsme, w czwdrtym roczni'ku "CasopiS'u Sp,)jecnosti VlaslenskćhD Mu12 Zob. J. Matr~micki, stO/.L:ni!~ biograficzny, 1800 - 1363, Klwharski t. XVI, Wroclaw \Vl·ocl<'lw-Warszawcl-Krakow slawianowedcnije konca XVIII i pierwoj Anrlr.:ej (Jędr:(!j) 1971. s. 4(j - 47: EJIO. c.:etwedi s. !<'n!1icźs:e!:. D::i~je "~J; W. XIX CLX - CLXIV. 13 Zob. W. A. Francew, op. eil., s. 421 - ·n2. 1-1Cytow2no l:a: Podróze Poiaków na Łu:yc(! w XIX 'wal A. Zil'Lliski, Wroclaw 197-\ s. 47. [w:1 .'\. sI.. Pnga wicinI, Polski jJoL;i,icj fo/klorysiyki {':,/sl;oj" !"r<l'I{'C'w, I!~()I;.s. :\7(, - 4~i1. \\i."h:·;d i (»J:·;tl·"- �i\lu[erio.ly u; :::bioruch Ii.L±yckie Osko.ra KOLberga 231 'opublik~)'vVc~~ C=~'el.ak{)'vv~ki .-;'e:den'Ciscie lTl·esn r~ I". Eesz,tCl ::~'~'l:l\',u.rn 1~:Pl'hCll\~l\. Die Llka7aLl si{? :druk:ielTI i 'p()'z:o\,~tałLl niC'z'1Ll.na. ,I :d ,,,it'lL! \c11. u\Va:i.cwcl była z:a;;clginioną. 'V p:Jp> ..r:lch osubistych, korespondencji i w całej spUSC1Zme .lcn ł(clbel'g:~ni't-~ ;:,naJdujenly ża<d.n'egodro:kurnenLu CE'~~.) .J:lkic')'~ J~i\vlek ~-:"-:.'Gb:ste lub st\.vi:crd'Tct-::~:: 1-':;}1.hc l·.r~-~ u< }'?,)' lTlal j ~likie'ś czy jegD si~,~<ik>hiel'C{')\v . .J~:d_n'a!i~ \V tc:k,}ch I(olberg;J dują się z archiwum Kuch~lrskiego. Na trzech rękolpis,ach ~lU k~l!.l~'k.cg,:, ~-l'-\od :: p:Jłuc1nil.n.\/ej ISLYvvi~l i po jednyrrl ze i Si;\" j j z l{usli C'lcrwuncj. \vidnie.i'l nobtki Kolberga: "lX1K.uc lar·sJen," :\a n;kopis,adl lu.:i:yckid1 niema takich Illobt,elk, j'ed')ak, już \"~mo, ;:a;)is tek,,:tu .itdnej "'śni dc.:lyko\v,:my jest Kuchal'ćkicmu l j2;llCl z"pcwne był wręcz'ony. Na kilku kar:ach z zapic;'ami łu:i~Y'ck,imi zanoto'Wane są ,daLy, chronologicznie ukbd:l.F! sit; 'Ime następująco: 21 i 25 :pażdziernika (BL;ciz)szyn). 9 15 _. IG grudnia (m. in. Dr}oWk i Chociebuż) 1826 roku i :j styc/Hia (m. i,n. Ochoza), 22 'lutego '(Bel'hln) 18~!.7 roiku. Darty te 7.o:,;7:no s'l z ukn.'scm pobytu Ku'charskiiegonCl Górnych 'i Dolnych Łuzycc:ch, który l"CJzpucz,!ł się przy.iazdelm If: Dr,ezna do Budziszyna, a w.kOl1czył w lutym 1827 r. wyjazdem do Berlina. Te dwa fa'My dedykac.iacJb Kucharskiego i zgodność dat -'przemawiaj:l bardziCl wyrażnie za słus'Zno.~ci'l hip:)tezy, że rękcpisy dotycz;:jce Łużyc, przecho"..vy\vane w tece ~9 K()J.oe:'gćl, p()lchudzć\z archiwum Kuchars'kiego. Mniej bezs'PDrnylni dowodami są zaś dwi'e cechycharćlkterystyczne tego zespołu rękopisó\v. PieT\v!sza to 'Wyrazni'ewi!d:ocznyzaikr'es 7aintere~:J'W'uli c:-;ocy, 'która go zgr:omadzil'a: pieśini ludowe i zagadnienia ję7:Y1\::"\\'e, w nich szczególnie toponomastyka, myli te właśnie problemy, kV:;re Kuch:lrs'!<.:iego specjalnie interesowały. Przytl}czyć tu moż,nain:ny fragment cytow:mcgo już listu z 4 lipca 1827 r.: "byłem nareszcie w stanie ułożyć' spis niemiecko-serbski wszelkich miej~c zamieszkanych przez Serbów, najważniejszy dla geografa słowiaóski:ego" 16. Dwa zacho\vane zesta \'lien ia t<l'pU;1umDstyc7:ne, w których podane są hlżyckienc\'Zwy miejscowo(;ci i ich lllemiec1kie odpowiednik!i, mogły ibyćmateri,ałem dCl takeg:) spisu. Drug,! cech,! ?Immienn:! dla materiałów łużyckich jest wie1ośćchar:;kteró"\,, pisma pojdwiajqca się na tych 91 'kartach. Dodać trzeba, że rękopisy "pll Kucharskim" z Kaliiskiego mają trzech a'u1torów dwaj :)e'iJl'(\ " 1:' skeh(J 11l .~\. ': CecbJ'C:h" !) /c, !'ro.'umCiroc!nj ;\luSl"JITl Cyiov.':lrlO \v /bioru pjsnć w C('chach". {,.Cl: !a:'C} r. /\nc' 1 ;1 Slowo.ml W R IV, Praga Pod ró:c Polokó7() ... Luzici doln), "Cas'opis Spolccnosti Vla"ten- 1330, s. 3'79 - 406. , s. 47. �232 AGATA SKRUKWA są pcd:pisani (Bog:dlań'S'ki i Fisch), trzeci n.iezna,ny i7; podobnie rqkopisy "po Kucharskim" dotyczące terenów Jugosławii są !dziełem dwu co najmnli'ej -autorów. Charak1terystyczne jest też, że Ko:liberg HCI tych n;kopisa'ch da'W'al notkę ",po Kuchars'kim", choć wwypadiku n-,.kc:tpisó\Vróżnychkiol'espOIndentów terenowych czy -w:spó~pmoO'wlliików pi.sal \I.rp'ro:;~ ich nCl'ZwiJsko. 'W tym wYP<lJdku zaś arlbo chcialzaznaczyć, że otr?y!)":;)ł te mait,eriały IPośmi'erei K uchaTsbego, alb;) chciał odróżnić przynależność do z:hiorów od rau'torstwa zapi'sów. N,iemo'żliwe jest chyba do u!stalenia, jak duża część archiwum Kuchars:bego tmfHa do 'Zbiorów KGlherga. Nie da si.ę bowiem ust<dic nClwet, czy obecny stan tek kolhergowsbch jest zgodny z tym, co przekaz.a ł 'on testamen tem A'lmdel'Ilii Umie j ę t'l1'O'ś'Ci.Ni:e d yspan uj em y ż.ad.nymi ,dokumentami Ipozwalającymi dokladniepooz:nac :z,a'wartoś2 tek w chwili śmieró KolJberga. Opisy Izydora Kotpennicbego wykolIliawcy testamentu K'Olherg'a znajdujące 'się w Muzeum EtnO'graf'icznym w Kl'akowie, są 'Ogólne li .ni'e dlO'irwtaly 'C1onlalS.zychc'zlasów w kOll11ipleci>e,a spisy irrw'entaryza,cyjne wyk!cmane w {Jikr,ei.."li'e międzywojennym n:i,e'siety z.aginęły. Prowdopod!ohne jelSt przypus'Zczenie, że Koltherg ctl"Zy:mał jedynie część ·a1"chiwum KuchanS:bego. Z 'Wypowiedizi t'ego ostatlruiego wynika, ż,e w cZGsie ;pobytu na Łużycach S1pi:sywał .pi'eśni, bajki itp., że prac'Ował w bibhotelmch ·izrohił wi'el-e nQlt'ate.k z druków ·i ręk!opisów rom pnechO'wyw:amych,że wykonał spisy slowi,ańs·kj.ch nazw miej.scowosci na Górnych ,i DoUnych Łużyoach,że uikłtaida'ł jakies babele fone1yez.ne itp. OWie 9i1 zwchrolW!ćmyohkart zra'Wiero zaś, jak już wspomniano. przc:de wszystkim teiksty pieśni, a i to prawdopdobnie ni'e są wszystkie zapisy tekstów 'zgromadizone przez Kucharskiego. Pewną prz elSlalnką jest zhieżn()'ść trekstów pieśni QPuhl:ik:01w'any,ch :przez CzerlGko'wskiego w r. 1830 z z,a'pi.s.a:mi z teki 29 K,olherga. Spośród }ed,ena1stu pies ni drukowtanych w "Ca:sopisie" siedem jest identycz:nych z zapisami '7. teki 39, dwie mają w nich b:liJsikioewa:ri:anty. dl'a dwu nie ocitn:łleZliono w ręko'Pis:ach odp,)wiedników. Jeżeli Kucharski dał CZiel,akowslkiemukO'pie swych 7api,só\\' t2renawyeh, oryginały zaś 'zlćJ:ch{)'wał'SJOIbiew 'calośc:i, fakt, że dla czterech druko1wcmychpieśni nie znaleziono źroola w ręlwpisach, byłby dowodem, 'że rękopi1sy te nie .są kompletne. Ki,edy :mater·ialy te 'Z<OlstałyI'dekO'mpletowaillle, ,czy jeszcz·e za ży·ci:a Kucharskiego, ezy wt·edy, gdy 3yspono\vał Inimi Kolberg, czy wreszcie w latach ],SgO - 19.45, nie \vi,)(lomo i wątpLiWie jest, czy uda się to ustalić. Da.lszych badań v.rymagają jeS'zGZJedwa inne pr:oblerr.y, których ,'DZwiąz.am;'e ro!kuje większe nadzieje. Spra'\vl{}izić trzeba. które z r(~k(;!I;;';(J"V 1 17 Zob. O. Kolberg, Kaliskie i Sieradzkie, DWOK. t. 4ti. ,. 46:~. 47(;. 47n i ~;,d �MateriaŁy Łu.iyckie tv ::biorach Oskara 233 Kolberga łużyckich, zachowanych w Kolherg,owskiiej tece ;)9, wyszły ~iipod pióra Kucharskiego. W ma'tel'iała'ch tych 'Widać wyre7.n:ie, że zapisy wykonało kilkw:l:3'ście różnych osób, wśródni.ch b)'l1i niewqtpl'i.wie Po:laqr. PraiVclc'P'o-dobne jest, Ż2 K'uchaT':;~i korzydał ,;la Łużycach z POU11'ocy osób do'bl'2:e znajD,cych tel'en 18 (ohcy przecież dla n:i'eg:o), zwlaS'z,cza gdy chodziloo w:pisywanie tekstów folkkl:rystyn.nych. Cytowane ju.ż jego słowa: "sam [... l s;pisale.rn zmelodiiarni" Lll'a'czylyby w <C'zęśei 'przynajmniej, że "'kło'n:iłk'ogoś do zaDldtowa·ni!3. interesują'Cych go :pieśni. Część jednak z.apisów mógł KU'chal~ski wykOTtać sam, 'Co ulst:ałić będzie ffioJ'Żna po uzyskalnliu materialu poró'vviITIawC'zlego,tj. autentyozne.g'o l'ęk'()JpjiS'~ Kuchmsbeg{). Wyja:śnićbeż trz.eba, ja1kq dnJgą ręi<tOpisy te do'tla'T'ly do rą:k KDlberga, aby z jednej strony - ,pełniej udokumentować tezę, że pochodzą one z 'archi WUnl Kucha f'.%:iego, 'z drugi'ej zaś poszerzyćinforma.cje o 'krm!a,ktalCfł Kolherga zwspól'Czesnymi mu folklo'I'yJstJa'mi. AGATA SKRUKWA LUSATIAN MATERIALS IN THE FOLKLOHISTIC OF OSKAR KOLBERG COLLECrrON (Summ'ary) There are two groups of Lusatian materials to be found in the manuscl'iptal posthumous works of Oska'r Kol'b~r-,g. The Hm! gr·oup consi'Sts of tm'n;sj'aticms and c-apies of various h'agmonts of Pjesnicki hornych a delnych Łuziskich Scrbow by Smol ery and I-I;lUpt (Grymi lS41 - 1843) as well as original, so far, unpublished reca.l'ds of Lusatian "Gng:s. Osk:ar K.olbcTg made t'he tm!TI'slations nnd c,ap1ic.s of Pjl!sllii':l\.i. " m(."t probably to have some cOlnpa:rativ.e da!ta uO be i:nCllu·dDdin a m(;nograph nr the western regions of Poland, especially Silesia. Tlw se('(l;ld group co sists of 57 Low-Lusatian and ;',bout ] SO Upper-Lusatian sor-gs, a:; well a, some other texts. They were recorded <.11. tbe end oj' 1826 and ;~t till' beginning of lt27. The dates, notes and other characteristic features o[ the--c m;1!lw;cripts prove that they corne from Andrzej Kucharski's archives. i\ndrzcj Kucharski (liH5 - 1862), a philologist and an expert o I Slavistic studies, had carried out in the years on 1825 - 1830 some studies the language, literalu!'l' and [olklo]'(~ of western and s'outhoI'n Slavonic na:tli,o'l'ls.However, he did not publishe,d hls ['t'cOl'ds. and fo!' ma.ny years they wore consic!cred to bo:: 10s'1. These texts. 10Ul'd i~l O:,kar Kolberg archives, will be published in the 59th volume of O;;kar Kolberg's Works which shall be titled "JVIateriały do etnografii SIOWl;Ul Zac!l,~dt1il'h i l'dudniowych" (Materials of the Ethnography of Vllestern a d S"uthcrn Sl;lvs). These records are of gn~at importance as far as the studies on Lu:;atian folklore arc concerned. IS Zejler Teowal'zyszem Kl1chaT:;kicg'o w podróży po Łu·życac·h byl poela gÓI'nołu:i,ycki. Zob. P. Ncaa, Grnndriss Bau:tJwn 1956, s. 62. (l3C4 - lon), Volksdichlllll.Q, m. der in. Handrij SoriJi.;;clwn � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9eb2b67b4a6a9af568205e4ee4f6d5d4.pdf 47b2831e12b95db71dd437cf17bbe6c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4865 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Brusy ( Kaszuby) - ośrodek kamieniarski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4514 Title A name given to the resource Materiały źródłowe dotyczące bruśnieńskiego ośrodka kamieniarskiego okresu gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.209-227 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gajerski, Stanisław Franciszek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z A R C H I W U M H I S T O R Y C Z N E G O MATERIAŁY ŹRÓDŁOWE TYCZĄCE HISTORII BRUŚNIEŃSKIEGO OŚRODKA KAMIENIARSKIEGO OKRESU GOSPODARKI Eksploatacja Roztocza dla pokładów stanowi historyków, terenie badań t a k Zagadnienie Wprawdzie się o s t a t n i o to nie p r o b l e m a t y k ą tą z a ­ Krzysztof a l e różnorodność 2 na do do t e j p o r y n a l e ż n e g o m u o p r a c o ­ w a n i a monograficznego. Lew , wapiennych problem j a k i etnografów. doczekało się j e d n a k interesowali skał interesujący FOLWARCZNO-PAŃSZCZYŹNIANEJ Wolski zagadnień i 1 Stefan występujących j e j o p r a c o w a n i u s p r a w i a , iż p r a c e i c h traktować przy można j a k o w s t ę p d o d a l s z y c h badań i studiów. Wolski wymienił eksploatowano, dy skał miejscowości, jednak na terenie uwagę przeważnie używa na Polanka (dawniej* Do I I w o j n y miejscowości cyjną W do odrębną Brusno oraz eksploatacji twórców, i obróbki a poza gię krzyży i jej włą­ nad potrzebę t y m zagadnieniem, opracowałem który PTH w referat wygłosiłem wano w naukowe 1965 r . przemyskich jakie 1966, p o z w o l i ł y tego 5 Mając kierunków o zebrany rejon w Oddziału jego o p u b l i k o ­ Dalsze e na materiał, naukowym „Sprawozdaniach" . okresie nad t y m tej chwili zagadnienia w rozszerzenie nie mogę całości, ba­ zagadnie­ pobytu we Lwowie znaczne na badań kamieniarski, a resume prowadziłem mi źródłowej. Ponieważ opracowania oparciu na posiedzeniu n i e m , a szczególnie w ku obszarze. dalszych Bruśnieński w Przemyślu w dania powyżej ustalenia w ro­ bazy się podjąć postanowiłem przygotować do p u b l i k a c j i dane źródłowe tyczące h i s t o r i i bruśnieńskiego się do o k r e s u ośrodka kamieniarskiego, prosperowania a gospodarki odnoszące folwarczno- pańszczyżnianej. Rozpatrując rozgraniczyć ośrodka należy wyraźnie i widzieć problematykę dzieje tego tyczącą eksploata- II. 1. Krzyż kamienny postawiony nia pańszczyzny, 1848 г., Brusno na pamiątką Stare. zniesie­ wyrobów nazwiska próby Kuźniewicza niewielkim też kamie­ ich w y ­ ustalenia i przeprowadzono a wymaga problem jednak wpływu na wytwórczość stopniu za­ typolo­ t y p o l o g i i krzyży i n a ­ kamieniarzy omówienia, ustalono obaj twór­ miejscowych k a m i e n i a r z y zasługuje n a szczególniejszą u w a g ę W na wspomnianym uwadze które omówiono p r o ­ bruśnieńskich częściowo bruśnieńskich czości H r y c a skich o kamieniar­ stop­ doszczętnie a teren wapiennych, t y m poczyniono tychże dokładniejszego oparciu obróbką. skał i nagrobków. S p r a w a grobków w Odzyskane. zostało pracach wyrobów wymieniono sięgu z b y t u danych, t y l k o mieszkańcy t e j w s i wyżej asortyment oraz ilość się n a t e r e n i e B r u s n a S t a ­ światowej się i c h eksploatacją tradycyjny istnieje. znacznym Ziemie Brusno Stare obu wymienionych niarzy na nie dostateczną Horynieckiej. rego i do I I w o j n y ces administra­ obecnie została w częściowo Kamieniołomy znajdowały zajmowali Nowe wymienionych jednostkę Stare w s i t e j już n i e o d b u d o w a n o , czono do P o l a n k i W że „ B r u s n o d z i e l i Deutschbach)"... . czasie w a l k z U P A spalone; tej wsi, 3 stanowiła ZSRR Stare. B r u s n o Stare, Brusno Ludność t e j w s i p r z e s i e d l o n a niu Roztocza, nazwy ś w i a t o w e j każda z w y ż e j (gromadę). się, p o k ł a ­ Brusno pierwotnej się o b e c n i e n a t r z y o s a d y : których Środkowego zwrócił błędnie z a r a z n a w s t ę p i e wyjaśniając, i w w z g l ę d n i e jeszcze w y d o b y w a wapiennych szczególną Autor kilka zebrać m o ż n a będzie o d t w o r z y ć przeszłość o ś r o d k ó w autorzy badaczy. starali się dotrzeć d o d a n y c h z przeszłości B r u s n a S t a r e g o i u s t a ­ lić p o c h o d z e n i e szych nazwy tradycjach opierali się na wykorzystując domości Obaj o danych jednak autorzy Wolski, w temat lustracji pełni z roku w najwcześniej­ tym roku ośrodku, 1565 , n i e 4 w niej wia­ kamieniarzach. że brak eksploatacji do w zawartych ośrodku bruśnieńskim odnośnie o kamienia stwierdzają, na w wzmiankę z bruśnieńskich źródłowych piennych w s i , a mówiąc obróbki XVIII i w w., 1710, z której jest wiadomości obróbki XVII skał w. przytacza w y n i k a , że wa­ Dopiero drobną Kamienną G ó r ę w Bruśnie S t a r y m p o d d z i e r ż a w i o n o w ó w c z a s a r e n darzowi. B r a k w p r a c a c h o b u autorów obszerniejszych n a t e m a t przeszłości bruśnieńskiego ośrodka skiego gdyż jest odtworzenie Dziejami obszarze szczególnie w pełni dotkliwy, jego danych kamieniar­ uniemożliwia historii. t e g o ośrodka, j a k i i n n y c h , p o ł o ż o n y c h n a Środkowego kilkunastu lat, archiwalne, z Roztocza, prowadząc drugiej zaś z interesuję jednej terenowe, by się strony w już od badania t e n sposób 219 �c j i i obróbki skał w a p i e n n y c h za czasów „pańszczyźnia­ n y c h " i p o r o k u 1848. Dotychczas, autorów, poza odnośnie nieńskiego pracami wcześniej do p i e r w s z e g o ośrodka Interesujące szym kamieniarskiego podali, mówiąc o w y r o b i e wymienionych okresu historii drobne k a m i e n i młyńskich w X V I w., Roztocze jest niejszych do twardszych, der wapiennym i Karol Kadlec . 7 Maurycy 8 Horn, po­ leżało Środkowego to obszar na Roztocza trzeciorzędowy. t a m pokłady piaskowców a opierając się n a d a n y c h z l u s t r a c j i z 1565 г., A l e k s a n ­ Jabłonowski nas t u B r u s n o S t a r e grzbiecie najwyż­ wśród l a ­ s ó w i r o z l e g ł y c h p i a s k ó w , o p o k i i n a g i c h skał. bruś- wzmianki prawie wykazują najgrubszych, które i od spojone iłowym. najmiększych są Na Występujące ziarna od najdrob­ cementem szczególną do uwagę zasługują w o ł u j ą c się n a J a b ł o n o w s k i e g o s u g e r u j e , że już w 2. poł. tam XVI kamieniołomy, z których n a podłożu s y p k i c h p i a s k ó w , a j a k o n a j t w a r d s z e budowlanych . odporniejsze w . m o g ł y t a m być c z y n n e wywożono mi się w materiał d l a celów jednak, iż t y m okresie nym tego jest były słowa Wydaje 9 mało prawdopodobne, t a m czynne znaczeniu, a aby już kamieniołomy w materiał peł­ dla celów b u ­ d o w l a n y c h m ó g ł być o c z y w i ś c i e stamtąd w y w o ż o n y , a l e liczyć się należy wielkiego t y m , że nie było na niego do pracy polskich , ziemiach Zarys dziejów mającej 10 dołączo­ górnictwa obrazować „Rozmieszcze­ n i e kopalń n a z i e m i a c h p o l s k i c h d o 1772 r o k u " zaznaczono, że kamieniołomy były w na błędnie Bruśnie Nowym, z a m i a s t w Bruśnie S t a r y m . W sarnej j e d n a k p r a c y , jeśli chodzi o interesujący mniejszej nawet Poszukując danych bruśnieńskiego sporo m i już jego nie podano tyczących dziejów archiwalnych, a na odtworzenie, historii w zebrane w zarysie interesującym nas t u okresie. a) bazę źródłową l u s t r a c j e królewszczyzn b) i n w e n t a r z e 1739 , z l a t : 1565 gospodarcze 1740 , 17 i 1741 , l s stanowią." 1757 ° , 19 1662 1 2 1758 , 2 1 5 176 5 , 21 22 16 1769 2 3 1839 . Materiały podarczy, t e mają ale znaczne 2 5 . charakter przede dokładniejsza rozszerzenie Antoni tej Schneider żmudnych ną w ich w s z y s t k i m gos­ analiza pozwala na podczas różnorodnych oddzielnych hasłami . Z 2б i swych badań, z m i e r z a j ą c y c h teczkach, dziś a te zespół każda z nich które posegregował oznaczył ten En­ zgromadził pokaź­ materiałów, czasem długoletnich do o p r a c o w a n i a Galicji, odpowiednimi rozdzielono na przechowywana dwie jest od­ dzielnie. na do terenie ośrodków byłej sporo Schneidra Galicji dane, które t u zostaną zostały z t e k i k r a k o w s k i e j M a t e r i a ł y znajdujące paginowane i dlatego, dawał t y l k o n u m e r skał schyłku na neolitu a 2 7 utwierdzają grób nas w komisarza Napisany Schneider, był do profesora można Tekach rodowej w Warszawie 2e Wczesno­ 3 1 że że od z tego t e r e n u człowiek 3 2 przeby­ eks­ biorąc p o d uwagę współczesne cheologiczne rach taką z tego t e r e n u mu młyńskie potrzeb włościan były odległej , zanotował w sprzętu i i brusy młynów starożytności wojennego, nazwa" Dawniej 3 4 , wydobywane t u dla znane i że zdaje się, kliny, topory 3 5 „grysowate", kamienne itp. — i większych na powierzchni odporne wszystkich na jako jesz­ ziemi l u b „brusy", d o o s t a t n i c h czasów, b a r d z o j a k określano działanie materiał twar­ i c h wewnętrzną korozji, do za szlifowa­ . dużo w i ę c e j s k a l n y c h leżało już już p o d n i e w i e l k ą j e j w a r s t w ą . O w e „ p o l u c h y " czy 3 e zbio­ okolicznych, wsi Brusno niewątpliwie bloków wę , ar­ swych czasów pogańskich w y r a b i a n o t u narzędzia d o cze wy­ znaleziska myśl: „Kamienie w 3 3 i budo­ służyły wyrobu przede kamieni młyń­ Nie na jest wykluczone, terenie wcześniej Brusna iż obecność Starego, przedmiotem które eksploatacji, wany wpływ na powstanie nazwy Najwcześniejsza wotnie zwanej Założono już w wzmianka tylko XV w., za objęło s w y m księcia tam wywarła naj­ zdecydo­ tej wsi. źródłowa wołoskim czym „brusów" się o Brusno, pochodzi ją n a p r a w i e z tzw. osadnictwem owych stały z wsi, roku pier­ 1531 . 37 najprawdopodobniej 3 8 przemawiają wołoskim, które dane w związane tymże stuleciu zasięgiem t e r e n z i e m i b e ł s k i e j . mazowieckiego wieś Lubycza, roku i 1420 p r a w o bełskiego którą tenże wołoskie Ziemowita podarował IV bra­ materiałów. ciom t a m w d w a l a t a później k n i a ż e s t w o . W e w s i H r e b e n n e , wykorzystane, wynotowane która i lwowskiej Tekach się 2 S . J a k u b o w i i Miśkowi Schneidra bruśnieńskim, n i e są po­ mającej t u też z o s t a n i e 1901 г., również posiada piętnastowieczną z 1469 г.), a przysługujące list skierowany im kronice się też ludność wspomina ża, k t ó r e wymieniono w o oraz 4 1 rejestrze źród­ o nich źródła wołoskie Werchraty, Jan Długosz metrykę Prawem 40 rozciąg­ wołoskim której w Prusia i poborowym swej Radruz roku 153 1 . 42 Wszystkie Brusna Lwowie. zbiorach Biblioteki Na­ i m prawo nięte zostało później n a całą w i e ś . Krasuskiego. a ustanawiając ł o w ą , o s i e d l i l i się też W o ł o s i (wspominają n a n i e , będę Cieszanowie, Wołochom, 39 rządziła jest w * brązu . już bruśnieński, A l e k s a n d r a Czołowskiego w e przechowywany się i ciekawych 19 c z e r w c a Obecnie datuje epoki przekonaniu, kamienioło­ stwierdzić, n a s t u ośrodek p r o b l e m a t y k i tyczącej o b r ó b ­ w pozwala k a m i e n i a r s k i e z B r u s n a Starego otrzymała ośrodku powiatowego o n został . terenie t y m obszarze początku 30 w a ł t a m już o d d a w n a , co z w i ą z a n e być m o g ł o z w się w w wzdłuż ploatacją t a m t e j s z y c h skał w a p i e n n y c h d l a j e g o p o t r z e b . znaleźć teczki. wapiennych na średniowieczne znaleziska archeologiczne od charakter artystyczny, wykorzystany 220 Starym człowieka położonych powołując Celem zasygnalizowania ki archeologów Bruśnie kamieniarskich różnorodnych Jeśli c h o d z i o interesujący to skał, w y g l ą d e m Dość w s p o m n i e ć , iż już w Odnośnie szczyty s k i c h i żarnowych. problematyki. do krajoznawstwa ilość części pobyt de, R o l ę drugorzędną, o charakterze uzupełniającym, mają d a n e , które w y n o t o w a ł e m z t z w . T e k Schneidra. cyklopedii w przez jak je t a m nazywano 24 c) r e j e s t r y g o s p o d a r c z e z 1714 r . i Odkryty 13 1713 , atmosferycznych najwyższe toczem m . i n . w K r a k o w s k i e m i na Podolu i 1765 , , tych leżą i naj- zbli­ skąd poszła z lat: 1 7 1 0 1 7 1 2 czynników tworząc te Roz­ nia Podstawową działanie wszędzie, Skały żone do p i a s k o w c ó w p i ń c z o w s k i c h , w y s t ę p u j ą p o z a roby przejrzałem na litotamniowego. niekiedy naj­ bruśnieńskim. kamieniarskiego, zespołów pozwalają przynajmniej, t u okres, o ośrodku źródłowych ośrodka różnorodnych materiały nas wzmianki wapienia Roztocza. Pokłady mów t u też o d n o t o w a ć f a k t , iż n a m a p c e zbiorowej ocalały zbyt zapotrzebowania. Należy nej z pokłady naj­ kwarcowym, wymienione Starego, wyżej wsie leżały co n i e w ą t p l i w i e m a t u swoją obok wymowę. O o s i e d l e n i u się W o ł o c h ó w n a t e r e n i e B r u s n a ś w i a d ­ czą dane nionych podane w niej w lustracji z 1565 r . W ś r ó d k m i e c i f i g u r u j e m . i n . „Wlassin wymie­ Olech- �nowicz", a Woloszow" Być zagrodnikami też Vollosch" i „Wassil Wołochów W 1785 r . n a t e r e n i e B r u s n a S t a r e g o przez m o ż e , iż i osiedleniu byli . 43 B r u s n o istniało rządziło się już przed prawem się t a m p r a w o przybyciem ruskim, wołoskie a po ich rozciągnięte n a całą w i e ś . P r o b l e m t e n j e d n a k w y m a g a maci) kolonia Stare dań i dociekań. I s t o t n y j e d n a k j e s t d l a nas f a k t , iż w e Kapuściński 1818 r.57. oznacza to wcale, to ludność być wała teren wołoskiej, nawet Moment iż która a wcześniej następnie, przesunęła się na teren ziemi wykazują, że Środkowego w czasie wsiach Roztocza, a miejscowych Werchracie czas w a p n o Nie 44 w do piecach iż z a k r o j o n a tamtejszych pokładów nych związana jest z t z w . o s a d n i c t w e m zagadnienie niezmiernie opracowania ważne, że j e s t thei ono monograficznego. kilka t o „dziedzina dosycz". wszy dziesziączi po Jest wymaga I dalej kmieczi (iako ony ich na c z i n s z u żadnego szowią) iednym albo robocizny dworziscz Wśród „Iwan niej: iesth tej w s i kości у ktorich n i e dawayą, t h i l k o podim- siedzy, dziejach października chłopów w roku innych okolicznych galicyj­ 1848. F a k t wsiach, chło­ u c z c i l i u f u n d o w a n i e m dużego, k a ­ . naturalnego, j a k i m wzmiankę o eksploatacji był kamień, n a t e r e n i e lustracja z 1565 г., w bogactwa Brusna której Sta­ czytamy: „ T h a m z e i e s t h g o r a , w k t o r e y k a m i e n i e m ł y ń s k i e łamyą a tich mistrzów, ktorzi łamią kamyenie t r z e y , dawaią do z a m k u ( l u b a c z o w s k i e g o kamień dziesiąthi, k t o r i c h syedm, sescz, sescz" tho 5e kazdi uczini sie n a r o k d o s t a w a nataniey zlotich iesth — uwaga szaczuiącz za szesczdziesiąth у SFG) citra vel grziwien siedm i gr . Była to akcentowali suma stosunkowo lustratorzy duża, co podsumowując wyraźnie dochody z za­ tej „Suma wsithkich pozitkow z Brusna na then c z i n i z l o t i c h szesczdziesiąth у sescz у g r sescz, czas d[enarow] sescz. A a za k a m i e n i e m l i n s k i e u c z i n i z l o t i c h szesczdzie­ II. 2. Krzyż kamienny, 1836 r „ Bełżec. steri a nowego czin­ s lich lustracji ze dziesiączi kmieci jednak „ratione posług" ogrodi" 27 wsie nabył na ktorich w 13 z a g r o d n i k ó w , „rolie w dniu pańszczyzny Galicji Deutschbach 60 46 znajduje o d płacenia . P o z a k m i e c i a m i l u s t r a c j a z 1565 r . w y m i e n i a w 1839 siąth у s i e d m i g r sescz" . niemało, s kniasźik", k t ó r y był z w o l n i o n y refor­ roku . wymienionych się r ó w n i e ż czynszu 45 dóbr na dawayą po g r z i w n i e " w dworzisczach, nego s kasdego po g r trzidziesczi szu skład w i e l k a , mając[a] r o i dworzisczu dorocznego w Lustracja z roku czytamy osiadlich 58 kolonię licytacji w jak w Najwcześniejszą podaje w wsi: 2. poł. X V I w . B r u s n o w c h o d z i ł o niepomiernich wapien­ wołoskim. ale królewskich s t a r o s t w a lubaczowskiego. 1565 p o d a j e , n a szerszą skał oraz zniesienie z B r u s n a Starego rego której dóbr k a m e r a l n y c h w i Nowe krzyża założona została to k a t o l i c y i . wydarzeniem było ten, podobnie pi ultra wykluczone, „W wów­ . zatem W tak młyń­ wypalano eksploatacja odrębnego I wyrabiano kamienie kilku pra­ eksploa­ wapiennych. skalę to jest skał się na 5e podczas Ważnym skich miennego względu, rządzących w o ł o s k i m , dość w c z e ś n i e przystąpiono skie, a w tzw. północ, położonych tacji Lubyczy na z tego wem n p . w r o k u 1571 w mogła chełmskiej. we pokładów Nie zamieszki­ dalej t e n u s i l n i e t u podkreślam badania obszarze że m u s i e l i t o być Wołosi, ale ukraińska, Podkarpacia, kolonizacji docierając t z w . p r a w a wołoskiego. w 5 S Podczas l i k w i d a c j i Brusno wsi tej mieszkali osadnicy niemieckich (byli Deutschbach , było 19 d o m ó w zostało dalszych ba­ osadników którzy oraz mieli siedmiu jeszcze różnej wiel­ komorników . 4 7 L u s t r a t o r z y w r o k u 1662 z a n o t o w a l i : „W tey w s i (chodzi lustratione skiey anni SFG) Woli iuxta Brusien- 48 nianej z rozwojem na terenie też m i ę d z y broniąc gospodarki starostwa innymi folwarczno-pańszczyź- lubaczowskiego i powinności się p r z e d chłopów niesprawiedliwością 1621 o m a n d a t k r ó l e w s k i , w zakazywał przemocy z racji W starościnie wobec Barbarze poddanych naruszania i c h p r a w 1629 r . B r u s n o jazdu ków uwaga było ł a n ó w n [ u m e ] r o 3 0 2 " . Wraz roku o Brusno — 1616, t o i e s t B r u s n i e у Tatarów. (pozostało W lustracji z roku stosowania wsi, wynikającej ucierpiało wskutek na­ 31 b u d y n ­ 50 z 1662 r . z a n o t o w a n o 1664 p o d a j e , starostwo krupeckie powołując że p o odłączeniu Brusna 52 i poważne zniszcze­ w okresie wojen X V I I w . Krupca się na pierwszym rozbiorze włączyły . od starostwa l u ­ utworzono niegrodowe W X V I I w . o b o k B r u s n a , z w a n e g o odtąd S t a r e , Po 5 1 lustrację . stała n o w a w i e ś , B r u s n o N o w e austriackie w 104) . geograficzny..., baczowskiego tej uległo w ó w c z a s nia w tej w s i spowodowane Słownik się . znacznie Zniszczeniu wystarali którym Z y g m u n t I I I Płazinie z 49 zwiększano z Brusna. Ci .Brusno 5 3 pow­ . Rzeczypospolitej Stare do władze lubaczowskich dóbr k a m e r a l n y c h , 54 221 �Z f a k t u t e g o w ł a d z e starośeieńskie p o t r a f i ł y no wyciągnąć tacja należyte w n i o s k i . Dalsza k a m i e n i na terenie w XVII w. w lustracji na z kamieni z co „Górników teraz iż w powinności — górnicy a stulecia niewiele, daią płacili czynsz. już t y m bogactwem oddawali Dane prawo miejscowemu na już źródłowe n a t o , że z samodzielnego a k t ó r e t e n s t a n relacjonują władze eksploatację arendarzowi. A oto należy arendarza za („Góra zanotowano Kamienna W regestrach że a r e n d a kontraktem gospodarczych bruśnieńska z roku i hucińska puszczona") . 1714 w y k a z a n o , t y m roku Kamien­ n e j m i a ł o być 300 z ł . Na inwentarzu z roku у z 1739 p o d a n o o bruśnieńskiej Wieś wszelkiemi Brusno powinnościami z arendą browarnią [i] robociznami, k o w i I r z s z o w i c z o w i , w r a z z Hutą w possessyą za s u m ę " 366 zł 20 g r Inwentarze ss puszczona poddzierżawiania do i n t e r e s u ­ Kamiennej niej Kamienna stay arendy inwentarze do brusięskiey, z roku arendy gdzie brusienskiey mająca ss „Góra gdzie ka­ i e s t stay W arendy dwoie" lustracji adiancta 69 za kontraktem ta I [należyj, gdzie młyńskie do jeszcze kamienie wyra­ kontraktu, ktorey samym roku podano: takowe: 1-mo. Wolne commoda dobywanie ostatnia notatka tycząca wynotowana z 70 ka­ . interesującego inwentarza z roku „Góra biaią, Kamienna, do arendy iest stay d w o i e " gdzie młyńskie brusienskiey n у do kamienie wyra­ kontraktu, którey . ten jednak W na inwentarzu z roku X X I I , ciekawy z ciekawe związku z 1839 z n a j d u j e „Opis w y d o b y c i a wysuwali jednak Kamienna były one W najlepszym wówczas dowodem, dużą z l a t 1757 i Starych" 1765 r. 7 7 że wartość Górę Podobnie na się, p o d n u m e ­ kamienia wapien­ 1839 p o d a n o wapien­ już, że „pod Mielniczą że w kamienie Górą" . 8 0 tymże był inwentarzu Miel­ porośnięty lasem to teren natomiast określana jako Schneider, wymieniając nie B r u s n a Starego, pole orne celu t r z y piece 150 do 200 k o r c y wane opowiedzenia i według się r o c z n i e W d o 2000 k o r c y lasach Brusna ludzi trzymaiące, murowane wymuro­ miejscowych wypala wapna. Starego pole Przy renie orne i wydobyć spieniężyć m o ż n a " n . po­ na tere­ Górę Mielniczą początek Mielniczej wsi, około być jeńcami niarze nazwy miejscowe Górę jako t e j o k a z j i należy o d n o t o w a ć tradycja eksploatacji Góry wiązała 8 4 S 3 f a k t , iż z miejscowa na te­ przybyciem do W ł o c h ó w , którzy a u s t r i a c k i m i . Wcześniej eksploatować pastwisko . skał w a p i e n n y c h 150 l a t t e m u , t r z e c h mieli tylko w a n i a i obróbki t a m t e j s z y c h Ile w rokiem miejscowi „poluchy", się w wydobywa źródłach n a z w y 1839 m o ż e być danych w kamie­ a dopiero przekazanych się także, i z łatwością p o 8 zł. reńsk. zbyt przez wydoby­ tej chwili t e j góry jakimś dociec. dopiero p o d stopniu przekazanych i głębszych n i e można tej mieli skał. t y m prawdy, trudno m i w autentyczności poparciem przez tradycję. j e d n a k szerszego u d o ­ dociekań. W dowolnie tradycję, żadnym jednak interpretować gdyż wówczas da­ za­ t r a c a się z p o l a w i d z e n i a w ł a ś c i w y o b r a z p r o c e s u h i s t o ­ rycznego 85 . Ciekawy czynając m i e y s c u p o d Mielniczą Górą k a m i e n i e młyńskie, któ­ co r o k k i l k a Góra o określa t e ż m . i n . K a m i e n n ą Sprawa owych Włochów w y m a g a podano: lesie w s i B r u s n a z k a m i e n i a po 7 8 najwcześniej skały 81 tam nych jakim też Górach") o p o w i e r z c h n i 5 m o r g ó w i 1072 s ą ż n i . K a m i e n n a Starego się w a p n o , w jest podają Starych eksploatowano wcześniej podano, d z i się k a m i e ń w a p i e n n y wypala góra gospo­ 1758 w y m i e n i a n a . („Niwa inwentarzu z roku wypadku i w zatem 7 e ne. kumentowania lasach B r u s n a Starego uwagi t y m , że Bruśnieńskiej Ponieważ S t a r e G ó r y , t o być m o ż e m i e j s c e , g d z i e znacho- 222 w 7 9 p o roż­ MK lustracji 1 z 1769 ( „ N i w k i n a S t a r y c h G ó r a c h " ) . i H u t y Starey „a) W re lustratorzy Woli jest Górach n y c h m i e j s c a c h a o s o b l i w i e p o d Wapielną Górą b) w i spełzły n a n i c z y m . już inwentarzach „Niwka Pojawienie nego i k a m i e n i młyńskich", w którym w została której Pierwsza „ T a l i a n y " m i e l i i c h zapoznać z n o w ą techniką 1769: W danych. darczą. jako tymże źródłach do 82 . w skał w i e r z c h n i 5 m o r g ó w i 1360 s ą ż n i . zaznaczono: brusienskiey, t u problemu, rem dzierżawcy przedstawiała jest spisanej są wyra­ w odnośnie sporo wynikł swe pretensje. niczą m i e n i młyńskich w górze do B r u s n a należącey" nas jaki kamienie „ A r e n d a w t e y w s i za s u m m e 1400 zł idąca, et niej zanotowali młyńskie w y d o b y w a n o . Kamienna, do Najwcześniej zanotowana 1758 i d e n t y c z n i e 1757 i młyńskie i n w e n t a r z u z 1765 r . biaią, to sporu Wymieniając dwoie" W wzmianka na terenie B r u s n a Starego do Kamienna, eksploatacji Starego. Góra, wcześniej całkowicie bezpodstawne •podają: „Góra miejsce Kamienna już temat wobec 5? biaią, jest spadkobiercy m i e n i e w y r a b i a i ą młyńskie, za k o n t r a k t e m , s t a y 2 " m a . Podobnie też Brusna z 1565 r . z a z n a c z o n o t y l k o , że była t a m Wówczas na Góry jednobrzmiąco: „Góra 7 4 na t y m terenie. k t ó r e y k a m i e n i e m ł y ń s k i e " łamano, n i e p o d a ­ imventairze 1741 odnośnie przy­ i Ma- 7 3 z 1662 r . Mar­ . z l a t 1740 i nas t u s p r a w y podają prócz trzyletnim k o n t r a k t e m starozakonnemu wręcz się n a 1792 (leżały koło Ż ó ł k w i ) , iż była o n a przytoczyliśmy 0 miejsco­ z r o k u 1765 (star. ś w i e r z e c k i e ) zasługuje lustracji Fakt czynszów, jącej uwagę Góry opierając wówczas stosowana wymieniana arendzie: „Notandum. Kamiennej można, w a p i e n n y c h na terenie W Starego. G ó r a leżała n a t e r e n i e B r u s n a S t a r e g o , 6 5 W z roku powszechnie m dać 708 zł d o c h o d u , w t y m z s a m e j t y l k o G ó r y przypuszczać kładach z P o l a n y gierowa dwór pokładów n i e była czymś w y j ą t k o w y m , 7 5 osobnym miała w 64 poddzierżawiania odwrotnie, n a t o , że eksploatacją jąc j e d n a k bliżej j e j n a z w y . w i n w e n t a r z a c h z 1712 i 1713 r . osobnym wskazują p r z e z starostów l u b a c z o w s k i c h w X V I I I w . arendarzowi „góra, w kontraktem" 4 Podobnie praktyka dane, z 1710 r . p o d a n o : do niezbicie zainteresowany Stosowana gospodaro­ jego dokładniej: W inwentarzu gospodarczym Kamienna nie nastą­ dane był skał w a p i e n n y c h n a t e r e n i e B r u s n a podkreślono międzyczasie wskazują starośeieńskie z r e z y g n o w a ł y poddzierżawiały Przytoczone żywotnie wemu fakt, młyńskich, „Góra zahamowana usilnie t u należy następnego wania w s i została pew­ eksploa­ 60 z ł " « . Podkreślić zmiana tej wojen, 1662 г.: i e d n a k ogółem piła skutek na jednak rzach, do odnotowania od X V I w., mówiąc nazywają jakieś s p e c y f i c z n e ich jest iż źródła, górnikami. Nie było po­ kamienia­ to jednak określenie, w y s t ę p u j ą c e t y l k o w B r u ś - n i e S t a r y m , ale o d w r o t n i e , należy wówczas fakt, o tamtejszych charakter powszechny sądzić, że m i a ł o o n o na terenie całej Polski- �Przemawiają pochodzące czące za kilku Czerwonej t y m dane z różnych miejscowości w., b) n a ć w i e r c i hrabcowej archiwalnych, a ty­ 1) 6 z a g o n ó w „Roman Hrabec źródłowe materiałów z położonych XVI—XIX na terenie Rusi zatem 2) 6 z a g o n ó w górników materiały źródłowe w C h e ł m i e (1565 г . ) , L e s z c z y n i e , należącej d o k r e s u k l i m 8 6 kowskiego, (1641 do leżącej na r.) w, P o l a n i e starostwa terenie bieckiego należącym 8 8 drohowiskiego Ż ó ł k w i (1776 r . ) Mówiąc powiatu (1765 r . ) , R o z w a d o w i e , o 9 0 (1765 r . ) , 8 9 W trzech z którzy niej znacznie mienieni kolejno po słowo „hornyk" 93 tam Byli chyba to dwaj Sawka imieniu i nie górnik wyro­ i oraz z nich iwaszkowej za­ czyn[szownik]", czynszu tyle miał też 6 z a g o n ó w czy[nszownik]", co Chmiel mający też „Ilko 2 konie czynszu, górnik miał znowu czy[nszownik]", 6 zagonów który e) n a łanie s t a r y m sołtyskim m i a ł 6 z a g o n ó w górnik czyfnszownik]", n i e i płacił c z y n s z u płacił f) n a ć w i e r c i h r a b c o w e j bec i górnik Inwentarz który 32 zł i 5 g r zaś pola „Ilko z Hrycow roku 9 4 b) na półłanku też posiadał 2 ko­ 2 Hra­ konie . 1769 p o d a j e , górnik w ó w c z a s 32 zł i 5 g r był „Paweł posiadał 6 zagonów miał „Hryc czynszowlnik]", płacił c z y n s z u który 32 zł i 5 g r , a) n a ć w i e r c i i w a s z k o w e j napi­ górnik płacił c z y n s z u 21 zł i 23 g r , wy­ na temat dostarczają o nich dane w obsiewali pola zamożności inwentarze trakcie bruś­ z 1765 że: posiadał m . i n . 6 z a g o n ó w czy[nszownik]", który płacił czynszu, prymieńskim miał też 6 zagonów czynszowe w Bruśnie ' górnik, c z y [ n s z o w n i k ] " , 10 zł 26 g r i 14г szeląga, 11. 3. Krzyże któ­ „Pawło g ó r n i k " , k t ó r y posiadał 2 k o n i e i płacił czyn­ szu 32 zł i 5 g r , d) na Hrycow a) n a ć w i e r c i f i l i p o w s k i e j miał m . i n . w ó w c z a s 3 z a ­ Ochab 1 dzień s z a r w a r k u odrabiał, a c z y n s z u płacił 29 g r , Wasylkow W i n w e n t a r z u z 1765 r . p o d a n o , ż e : „Roman i c) n a łanie s t a r y m sołtyskim m i a ł 6 z a g o n ó w wymieniania Starym. r y płacił c z y n s z u konie płacący 32 zł i 5 g r „Dmiter zwrócono kmiecie, Steczko każdego po­ l u b „ h o r n i k " , co o z n a c z a , że danych p o d d a n y c h , którzy pola i 2 „ D m i t e r C h m i e l " , k t ó r y robił 1 dzień p i e s z o n a pańskim górników 1769 r . P o d a n o gony c) n a ć w i e r c i wówczas ich jednak . Interesujących i dlatego sobie, Przy 9 J on górnikiem nieńskich i na nie uwagi. Steczko . się Imiona owych wcześniej, n i m napisano o k a m i e n i młyńskich grodnik imiennie zajmowali młyńskich. „Semko Hrabec też czyn[szownik]", 32 zł i 5 g r , Hrabec, Hrycow światło n a i c h p o ­ 1565 r . w y m i e n i o n o kamieni dotychczas Roman Wasylkow „mistrzów", dano w sano jak społeczną. wyrobem bie czy, o g ó r n i k a c h , c e l o w e będzie u k a z a n i e i c h lustracji i posiadał d) n a półłanku p r y m i e ń s k i m kamieniarzach, uposażenia, co z k o l e i r z u c i p e w n e zycję koło który i w W e r c h r a c i e (1844 r.) »>. bruśnieńskich źródła podają, Glińsku górnik który posiadał 2 k o n i e i płacił c z y n s z u i Małopolski. Wymieniają miał: niwie iwachowej miał n i e i płacił c z y n s z u 21 zł 8 g r i 3V2 Z przytoczonych powyżej 1765 było na cmentarzu, 3 staja pola „Iwan g ó r n i k c z y f n s z o w n i k ] " , k t ó r y też posiadał 2 k o ­ w Bruśnie szeląga ° . 5 d a n y c h w y n i k a , że w Starym co n a j m n i e j roku 7 górników, Lubaczów. 223 �co o c z y w i ś c i e j e s t już cyfrą s t o s u n k o w o dość dużą. P i ę ­ kamieni ciu ostateczny i spośród w nich ostatnich były miało ma identyczne które, z a p e w n e j a k i s t n i e n i a tego na każdym jest 96 łączyć koni, dziesięcioleciach i m i wówczas ne . Interesujący ich parę wprost jeszcze f a k t , iż t r z e c h p r z e z w i s k a , co w s k a z u j e więzy rodzinne. Być ośrodka, kroku potrzeb­ górników n a t o , że może, iż mogły wymieniany młyńskich. lesie Piece, w nia" 9T . k t ó r y c h go p a l o n o , b y ł y Świadczy t o , że fakt, tym były mienia zbudowano że umiejętności obróbki k a m i e n i a w ó w c z a s już też chyba dziedziczone, Hryca Hrabca. czenia tych Starego p o d uwagę można założyć, że b y l i Ciekawym umiejętności jednak wśród j e s t w i a d o m o ś ć , że już w synowie dynki przykładem dziedzi­ mieszkańców Brusna i jego przezwisku nie podano n i e m a t o już d l a nas i s t o t n e g o słowa „górnik", znaczenia. stwierdzić, że t r a d y c j e obróbki k a m i e n i a w żywe skiego były aż do ostatniego Dość ale jednak tej rodzinie o k r e s u i s t n i e n i a bruśnień- Członkowie tej r o d z i n y m i e s z k a l i razem C h m i e l e , gdzie znajdowały n a przysiół­ się t e n a j t w a r d ­ sze skały, z k t ó r y c h w y r a b i a l i k a m i e n i e m ł y ń s k i e i ż a r ­ nowe. Głęboką źródłowo zatem wymowę udokumentować kamieniarskiej gólnie w z wyrobem Przytoczone A rodzinie ma wcześniej fakt, iż daje i s t n i e n i e t a k długiej Chmielów, k a m i e n i młyńskich o t y m , że bruśnieńscy występował „murowane miejscowy mieszkalne też w wapno. z kamie­ materiał wykorzy­ obiektów przemysłowych. z tegoż i n w e n t a r z a wskazują oto dane a) „ D w ó r Poza n a t o , że z k a ­ Bruśnie S t a r y m d w o r s k i e b u ­ i gospodarcze oraz źródłowe piece ogrzewalne na ten temat: czyli dom mieszkalny wyprowadzonym, „ieden piec mienny wał murowany, pod da­ materiały górnicy tradycji związanej i się szcze­ żarnowych. mówią zajmowali się jedynie wyrobem o i e d n y m piętrze". W n i m , w pokoju... kamienny", a w ogrzewalny, się. Dalej d r u g i m zaś też kominek podano: i piec „...które „piec k a ­ piekarski" pokoje znajdo­ ieden piec k a m i e n n y o g r z e w a " . N a piętrze t e g o b u d y n k u , w p o k o j u był ośrodka. ku zwanym to chem g o n t o w y m , z i e d n y m k o m i n e m głównym nad dach T r u d n o m i w t e j c h w i l i dociec, d l a c z e g o w r o k u 1769 przy był piekarskie. 1765 g ó r n i k i e m był D y m i t r C h m i e l . też n a b u d o w ę dane to roku że skał. na terenie B r u s n a Starego Hrycow Biorąc to jednak, tamtejszych kamień w a p i e n n y , z którego wówczas w y p a l a n o stywano braćmi. oznacza N a p o d s t a w i e d a n y c h z i n w e n t a r z a z 1839 r . w i a d o m o n a m , że w t a k w r o k u 1765, j a k i w 1769, I l k o H r y c o w , j a k i I w a n (1769 r.) b y l i Nie cel eksploatacji też b) „piec ogrzewalny „Stajnia, c) W wozownia kamienny", i „ w a p n e m n a r z u c o n a [a] p i e c d) i z n o w u e) kurnik „piec „Gorzelnia t r o " . T a m też w k a m i e n n y " zaś w kamienny" wymienia murowana z kamienia (?), „Wołownia g) „ O b o r a inwentarz!... uwaga pię­ ogrzewalny" i piekarski kamienny", z k a m i e n i a m u r o w a n a " też [również — była izbie, n a iedno izbie był „piec k o m i e n n y a w d r u g i e j zaś „ p i e c o g r z e w a l n y f) murowane" j e d n y m z budynków f o l w a r c z n y c h powała była, SFG] z kamienia m u ­ rowana", cmentarzu, Horyniec. 5 224 I �N a k o n i e c zacytuję t u f r a g m e n t l i s t u „Przy Krasuskiego: sposobności l u s t r a c j i l a s ó w d w o r s k i c h w B r u ś - n i e N o w e m w d n i u 11 b m . p r z y d y b a n o m o g i ł ę a n a n i e j stary i krzyż k a m i e n n y z nieczytelnym polskim napisem datą z r . 1654 l u b 1664" i ° . 2 Jest danymi to ciekawa może tworzenia ośrodku notatka i w być interesującym historii artystycznej zestawieniu z przyczynkiem obróbki innymi do o d ­ kamienia w bruśnieńskim. PRZYPISY 1 K. Wolski, Z badań nad kamieniarstwem ludo­ wym na Roztoczu, „Rocznik M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e " , t . I , 1966, s. 113—127. 2 S. L e w , Ludowy ośrodek kamieniarski w Bruśnie pow. Lubaczów, „Rocznik P r z e m y s k i " , t . X I , 1967, s. 193—226. 3 K . W o l s k i , o p . c i t . , s. 114. 4 S p r a w a d a t o w a n i a tejże l u s t r a c j i w y m a g a j e d n a k p e w n e g o wyjaśnienia. Otóż K . W o l s k i p o w o ł u j ą c się n a nią określa ją j a k o z r o k u 1564/5 ( o p . c i t . , s. 117), a S. L e w korzystając z z a w a r t y c h w n i e j d a n y c h d a t u j e j e j a k o z 1564 — 1565 r . ( o p . c i t . , s. 193). P r o b l e m t k w i w t y m , że o p u b l i k o w a n e p r z e z M i c h a ł a Kruszewskiego lustracje królewszczyzn położonych n a t e r e n i e R u s i C z e r w o n e j (Zereła do istorii Ukrainy — Rusy — dalej c y t . : Zereła... — t . I - I I I , w y d . Mychajło Hruszewśkyj, L w ó w 1895 — 1900) n i e są odrębnie d a t o w a n e . I c h s p o ­ rządzenie poprzedziła uchwała s e j m o w a z r o k u 1562/3, mocą której p o s t a n o w i o n o j e p r z e p r o w a d z i ć . N a s e j m i e w r o k u 1563/4 z a t w i e r d z o n o ją i w y b r a n o komisję, która o d r o k u 1564 rozpoczęła swą pracę. Sporządzanie l u ­ s t r a c j i t r w a ł o aż d o r o k u 1566; stąd różne d a t y ( M . H r u ­ s z e w ś k y j , [ W s t ę p ] w Zereia..., it. I , s. I I — I I I ) . B y j e d ­ n a k ujednolicić i c h d a t o w a n i e , p r z y j ę ł o się określać j e j a k o z 1565 r . 7 6 h) „Stodoła i s p i k l e r z z k a m i e n i a i) „Za Bródkami" noma", a obok n a " . W izbie nem 9 8 był „dom zaś stała tejże tynkowana d l a eko­ kamienna murowa­ „karczma karczmy (...), p i e c murowane", mieszkalny „powała wałkowana, ogrzewalny wap­ i piekarski k a ­ mienny", j) i „Na f o l w a r k u mieszkanie uwaga SFG] z kamienia mianym, z dwoma r z u c a n a (...), p i e c nicy zwanym" kominek była z wozownią murowana, [była — u w a g a ogrzewalny „karczma [która b y ł a p o d dachem k o m i n a m i n a d dach m i " . Tamże „powała dzież Niwy d l a leśniczego — sło­ wyprowadzony­ SFG] wapnem na­ i piekarski kamienny, t u ­ do gotowania", a dalej m u r o w a n e j , sklepionej". W izbie drzwi „do p i w ­ „mieszkalnej d l a l e ś n i c z e g o " b y ł „piec o g r z e w a l n y i piekarski kamienny", a i[była „powała wałkowana wapnem — uwaga SFG] tynkowana", k) „Stodoła [ w tymże, w s p o m n i a n y m w a r k u — uwaga murowana SFG] z dwoma powyżej fol­ szpiklerzami naroznemi z kamienia p o d dachem słomianym", 1) „ O b o r a [tamże — u w a g a S F G ] za s t a j n i a m i k a m i e ­ niem Na murowana, p o d dachem szczególną wymienione uwagę słomianym" zasługuje W była". że wówczas poprzednim na t y m terenie 1 0 °. stuleciu n a terenie d w o r u , w której b y n i e było pieca później stały piece Problem w były o d o s o b n i o n y , a l e często starostwa c z o w s k i e g o n i e było p r a w i e k a r c z m y , będącej lat wszystkie, w tymże i n w e n t a r z u piece o g r z e w a l n e z kamienia. T o n i e był w y p a d e k spotykany fakt, reprezentacyjnym luba­ własnością kaflowego budynku ш , a w sto dworskim kamienne. to c i e k a w y i zasługuje n a uwagę badaczy. 225 �5 A . G i l e w i c z , Sprawozdanie z działalności Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Przemyślu [w:] Sprawozdania z posiedzeń naukowych oraz działalności Towarzystwa Przyjaciół Nauk i innych towarzystw na­ ukowych i kulturalnych miasta Przemyśla, Przemyśl 1965, s. 118. 6 S. F . G a j e r s k i , Bruśnieński rejon kamieniarski [ w ] Sprawozdania..., s. 121 — 122. 7 Źródła dziejowe, t . X V I I I , cz. I I , Polska XVI wie­ ku pod względem geograficzno-statystycznym, ' t. V I I , cz. I I , Ziemie ruskie. Ruś Czerwona opisana przez Alek­ sandra Jabłonowskiego, W a r s z a w a 1903, s. 456. 8 K . K a d l e c , Valaei a valasske pravo v zemich slovanskych a uherskych, P r a h a 1916, s. 359. 9 M . H o r n , Rzemiosło miejskie województwa beł­ skiego w pierwszej połowie XVII wieku. Zagadnienie kryzysu gospodarczego Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII wieku, „Zeszyty N a u k o w e Wyższej Szkoły P e d a ­ g o g i c z n e j w O p o l u " , S e r i a B : S t u d i a i R o z p r a w y , n r 14, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 5 1 . 10 Zarys dziejów górnictwa na ziemiach polskich, p o d r e d . J . P a z d u r a , t . I , K a t o w i c e 1960. 11 L u s t r a c j a B r u s n a o p u b l i k o w a n a została w I I I t o ­ m i e Zereł..., L w ó w 1900, s. 272—275. 12 A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h w W a r s z a w i e ( d a l e j c y t . : A G A D ) , r k p s n r A S K X L V I 125, L u s t r a c j a w o j . bełskiego z 1662 г.; B i b l i o t e k a M u z e u m Czarto­ r y s k i c h w K r a k o w i e (dalej cyt.: B i b l . Czart.), r k p s n r M T u z e u m ] N f a r o d o w e ] 139 (10756), L u s t r a c j a w o j e w ó d z ­ t w a bełskiego z 1662 r . 13 L w o w s k a P a ń s t w o w a N a u k o w a B i b l i o t e k a M i n i ­ sterstwa K u l t u r y U R S R w e L w o w i e (Lwiwśka Derżawna N a u k o w a Biblioteka M i n i s t e r s t w a K u l t u r y U R S R — d a l e j c y t . : L P N B ) , z b i o r y Ossolińskich ( d a l e j c y t . : Oss.), r k p s n r 2В35/Ш, L u s t r a t i o n e s b o n o r u m r e g u l i u m d l s t r i c t u s B e l z e n s i s de a n n o 1765. '14 B i b l . C z a r t . , r k p s n r 4522 I V , I n w e n t a r z e s t a r o ­ s t w a l u b a c z o w s k i e g o z 1710 r . 15 T a m ż e , r k p s n r 4523 I V , I n w e n t a r z e starostwa l u b a c z o w s k i e g o z 1712 r . 16 T a m ż e , r k p s n r 4524 I V , I n w e n t a r z e starostwa l u b a c z o w s k i e g o z 1713 r . 17 N a u k o w a B i b l i o t e k a L w o w s k i e g o O r d e r u L e n i n a Państwowego U n i w e r s y t e t u imienia I w a n a F r a n k i w e L w o w i e (Naukowa Biblioteka Lwiwśkoho Ordena Lenina Derżawnoho U n i w e r s y t e t u i m e n i I w a n a F r a n k a — dalej cyt.: N B L P U ) , r k p s n r 633/III, I n w e n t a r z starostwa l u ­ b a c z o w s k i e g o z r o k u 1739. 18 N B L P U , r k p s n r 6 3 4 / I I I , Inwentarz starostwa l u b a c z o w s k i e g o z r o k u 1740. 19 N B L P U , r k p s n r 635/Ш, I n w e n t a r z starostwa l u b a c z o w s k i e g o z r o k u 1741. 20 L P N B , z b i o r y A l . C z o ł o w s k i e g o ( d a l e j c y t . : Czoł.), r k p s n r 74/11, Inwentarz starostwa lubaczowskiego z 1757 r . 21 L P N B Czoł., r k p s n r 6 1 / I I , I n w e n t a r z s t a r o s t w a lubaczowskiego z 1758 r . 22 L P N B Czoł., r k p s n r 44/11, I n w e n t a r z s t a r o s t w a lubaczowskiego z 1765 r . 23 L P N B Czoł., r k p s n r 588/Ш, I n w e n t a r z s t a r o s t w a lubaczowskiego s p i s a n y 1769 r . 24 L P N B Czoł., r k p s n r 873/11, Inwentarz dóbr B r u s n o Stare, Brusno Nowe, H u t a Stara i k o l o n i i D e u t s c h b a c h z 1839 r . 25 B i b l . C z a r t . , r k p s n r E f w i d e n c j a ] Wfewnętrzna] 148, K l u c z oleszycki, Sieniawa i star. lubaczowskie, R ó ż n e r e g e s t r y g o s p o d a r c z e z l a t 1698—1740. — M a t e ­ riały t e n i e są p a g i n o w a n e . 26 Ł. Charewiczowa, Niedoceniony krajoznawca lwowski Antoni Schneider, L w ó w 193B; S. Piskowyj [Jarosław D a s z k e w y c z ] , Lwiwśki „Теку" A. Sznejdera jak istoryko-krajoznawcze dżereło, „Archiwy U k r a j i n y " , n r 4/72), K i j ó w 1965, s. 73—76. 27 A r c h i w u m M i a s t a K r a k o w a i W o j e w ó d z t w a K r a ­ k o w s k i e g o , Oddział n a W a w e l u (dalej c y t . : A M K W K ) , T e k i S c h n e i d r a n r 205 B r u s n . 28 L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15 p o w i a t C i e s z a ­ nów — Czortków. 29 B i b l i o t e k a N a r o d o w a w Warszawie (dalej cyt.: B i b l . N a r . ) , r k p s n r I V 5546, K o r e s p o n d e n c j a urzędowa A l e k s a n d r a C z o ł o w s k i e g o j a k o с. k . k o n s e r w a t o r a w e L w o w i e , t. I , k a r t a 70—71. 30 A M K W K , T e k i S c h n e i d r a n r 205, W y c i n e k z g a ­ z e t y „ K r a j " z 23 m a j a 1871 г.; J . S i e m i r a d z k i , Roztocze Lwowsko-Tomaszowskie, „ Z i e m i a " , 1910, s. 147; M . W e - 226 I b e r - K o z i ń s k a , Górnictwo kamienne [w:] Zar^s dziejów górnictwa na ziemiach polskich, t . I , s. 180. 31 J . M a c h n i k , Studia nad kulturą ceramiki sznuro­ wej w Małopolsce, Wrocław — Warszawa — Kraków 1966, s. 69. 32 J . M a c h n i k i J . P o t o c k i , Badania archeologiczne w widłach Sanu i Tanwi w r. 1956, „ S p r a w o z d a n i a A r ­ c h e o l o g i c z n e " , t . V , 1958, s. 255. 33 W z e s t a w i e n i u n a z w m i e j s c o w y c h z B r u s n a S t a ­ r e g o z a n o t o w a ł o n , że n a t e r e n i e łanu W y s o k i K a m i e ń i P r z y k o p k a n a t r a f i o n o n a „ślady p o g a ń s t w a " ( L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15). 34 S a m u e l B o g u m i ł L i n d e s ł o w o „ b r u s " w y j a ś n i a w t e n sposób, że j e s t t o k a m i e ń służący do o s t r z e n i a l e m i e s z y , m i e c z y i t p . (S. B . L i n d e , Słownik języka pol­ skiego, L w ó w 1854, s. 117). W C i e s z a n o w i e (leży w płn.w s c h . części w o j . r z e s z o w s k i e g o ) i j e g o o k o l i c y w i ę k s z e p ł y t y p i a s k o w c ó w , które służą d o o s t r z e n i a dłut, s i e k i e r i t p . , n a z y w a j ą b r u s a m i . W Bruśnie S t a r y m n a t o m i a s t przez pojęcie „brus" r o z u m i a n o większy b l o k s k a l n y , k t ó r y można b y ł o poddać obróbce. 35 A M K W K , T e k i S c h n e i d r a n r 205. 36 Są t o g r u b e z i a r n a k w a r c u s p o j o n e s i l n i e w a ­ piennym spoiwem. 37 A G A D , r k p s n r A S K I 36, R e j e s t r y poborowe w o j . bełskiego z l a t 1507—1589, f o l . 111. 28 К . K a d l e c , o p . c i t . , s. 302. 39 [ E . A . K u r o p a t n i c k i ] , Geografia albo dokładne opisanie królestw Galicyi i Lodomeryi, wyd. I I , Lwów 1858, s. 57; J . T . L u b o m i r s k i , Północno-wschodnie wo­ łoskie osady, „ B i b l i o t e k a W a r s z a w s k a " , t. I V , W a r s z a w a 1855, s. 10; A . Ł u n i w , Lubycza — Kniazi. Pryczynky do istorii sił wołoskoho prawa w Hałyczyni, „Zapysky N a ukowoho Towarzystwa i m . Szewczenka", t . C L , Prąci istoryczno-fiłołohicznoji s e k c j i , L w ó w 1929, s. 9 3 — 9 4 ; A . S t a d n i c k i , O wsiach tak zwanych wołoskich na pół­ nocnym stoku Karpat, L w ó w 1848, s. 4 ; H . S t u p n i c k i , Galicja pod względem topograficzno-geograficzno-historycznym, w y d . I I , L w ó w 1869, s. 70. P e w n e zastrzeżenia co d o w i a r y g o d n o ś c i najwcześniejszego p r z y w i l e j u k n i a ­ ziów l u b y c k i c h wysuwał właściciel L u b y c z y K r ó l e w s k i e j w X I X w . L u d w i k Zieliński, opierając s w ó j sąd n a t y m , że b r a k n a t e n t e m a t w z m i a n k i w n a j s t a r s z y c h A k t a c h G r o d z k i c h Bełskich ( L P N B Czoł., r k p s n r 2 2 2 5 / I I I , M a ­ teriały h i s t o r y c z n e e t c . L u b y c z y K r ó l e w s k i e j z X X w . , s. 1). 40 A k t a G r o d z k i e i Z i e m s k i e , t . X I X , L w ó w 1906, s. 439; P. D ą b k o w s k i , Podział administracyjny woje­ wództwa ruskiego i bełskiego w XV w., L w ó w 1939, s. 2; J . T . L u b o m i r s k i , o p . c i t . , s. 13. 41 J . Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Kró­ lestwa Polskiego, księga I — I I , W a r s z a w a 1961, s. 127; K . K a d l e c , op. c i t . , s. 312. 42 A G A D , r k p s n r A S K I 36, f o l . I l l ' ; K . K a d l e c , op. c i t . , s. 309. 43 Zereła..., t . I I I , s. 272. 44 J . T . L u b o m i r s k i , o p . c i t . , s. 14. 45 Zereła..., t. I I I , s. 272. 46 T a m ż e . 47 T a m ż e . 48 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 267'. 49 M . H o r n , Zaburzenia wiejskie w starostwie lubaczowskim w latach 1600 — 1648, „ R o c z n i k P r z e m y s k i " , t. I X , 1962, z. 2, s. 2 7 1 . 50 T e n ż e , Skutki ekonomiczne najazdów tatarskich z lat 1605 — 1633 na Ruś Czerwoną, Wrocław — W a r ­ s z a w a — K r a k ó w 1964, s. 198. 51 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 267 — 268. 52 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i in­ nych krajów słowiańskich..., t. I V , W a r s z a w a 1883, s. 730. 53 M . H o r n , Zaburzenia wiejskie w y d . c y t . , s. 2 3 1 . 54 K . C z e m e r y ń s k i , O dobrach koronnych byłej Rzeczypospolitej, Lwów 1870, s. 267. 55 H . L e p u c k i , Działalność kolonizacyjna Marii Te­ resy i Józefa I I w Galicji. 1772 — 1790, L w ó w 1938, s. 163. W o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m n a z w ę tę zamie­ niono na Polanka Horyniecka. 56 LPNB 57 K . C z e m e r y ń s k i , o p . c i t . , s. 267. Czoł., n r 873/11, s. 54. 58 S. [ F ] . G a j e r s k i , Gromadzenie i wykorzystywanie materiałów regionalnych na lekcjach historii w kla­ sach łączonych, „ K l a s y Ł ą c z o n e " , n r 3 (41), W a r s z a w a 1965, s. 129. 59 2 e r e i a . . . , t I I I , s. 274. �60 T a m ż e . 61 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 268. 62 B i b l . C z a r t . , n r 4522 I V , f o l . 46'. 63 T a m ż e , n r 4523 I V , f o l . 54' i n r 4524 I V , f o l . 54. 64 C h o d z i t u o H u t ę Starą, która leżała o b o k B r u s ­ na S t a r e g o . 65 B i b l . C z a r t . , n r E W 14B. 66 N B L P U , n r 6 3 3 / I I I , f o l . 167', 2 0 5 ' . 67 T a m ż e , n r 6 3 4 / I I I , f o l . 73' ' i n r 6 3 5 / I I I , f o l . 83. 68 L P N B Czoł., n r 74/11, s. 168 i n r 61/11, s. 17?. 69 T a m ż e , n r 44/11, s. 112. 70 L P N B Oss., n r 2 8 3 5 / I I I , s. 119. 71 L P N B Czoł., n r 58B/II, s. 123. 72 T a m ż e , n r 8 7 3 / I I I , s. 64. 73 „ G ó r a K a m i e n n a podług k o n t r a k t u c z y n i 2500 z l . G ó r a W a p i e n n a podług k o n t r a k t u c z y n i 1300 z ł " . ( A G A D , A S K X L V I 27, f o l . 478'). 74 „ A r e n d y k a r c z e m n e y d a w n i e y podług i n w e n t a r z a sekwestracyjnego było złp. 1700 — g d y i e d n a k p r z y a k c i e t e r a z n i e y s z e y d e t a x a c y i odłączaiąc K a m i e n n ą G ó ­ r ę o d O k o p ó w p r z y ł ą c z y ł o się do K a m i e n n e j G ó r y a r e n ­ d y k a r c z e m n e j złp. 566 g [ r ] 20 zostaią, p r z e t o p r z y O k o ­ p i e a r e n d y k a r c z e m n e y złp. 1133 g [ r ] 10"... ( L P N B Czoł., r k p s n r 1 0 3 0 / I I I , I n w e n t a r z dóbr M a g i e r ó w z 1792 г., s. 12). 75 Zereła..., t . I I I , s. 274. 76 A G A D , A S K X L V I 125, f o l . 302. 77 L P N B Czoł., n r 74/11, s. 167' i n r 61/11, s. 173. 78 T a m ż e , n r 44/11, s. 111. 79 T a m ż e , n r 588/11, s. 1 2 1 . 80 T a m ż e , n r 873/11, s. 64. 81 T a m ż e , s. 56. 82 T a m ż e , s. 55. 83 L P N B , T e k i S c h n e i d r a n r В 15. 84 Znajdujące się t a m p o k ł a d y s k a l wapiennych dziś jeszcze są e k s p l o a t o w a n e . Są o n e p r z e w a ż n i e m i ę k ­ k i e i dają się ł a t w o obrabiać. P o z a t y m i występują t a m jeszcze m i e j s c a m i b l o k i skał t w a r d y c h , z których d a w n i e j w y r a b i a n o k a m i e n i e młyńskie. 85 S. L e w interpretując dane przekazane przez t r a d y c j e o o w y c h W ł o c h a c h próbuje związać j e z epoką O d r o d z e n i a w P o l s c e (S. L e w , o p . c i t . , s. 194). 86 D o m n a przedmieściu Chełma miał wówczas m . i n . „ I a r m o s z G ó r n i k " (Zereła..., t . I I I , s. 42). 87 „ G ó r n i c y j e ż e l i n i e chcą dawać n a k a ż d y r o k c z y n s z u złotych 20 i j e d e n k a m i e ń n a p o t r z e b y jejmości do m ł y n a w Ł u ż n e j , t e d y i m a d i e n i e w o l n o w i ę c e j k a m i e n i a robić czasy w i e c z n e m i , p o d w i n ą j e g o m o ś c i g r z y w i e n 3 0 " (Księga sądowa kresu klimkowskiego, 1600—1762 o p r a c o w a ł i w y d a ł L u d w i k Ł y s i a k , „ S t a r o ­ dawne P r a w a Polskiego P o m n i k i " , Seria I I , Pomniki Prawa Polskiego p o d r e d . A d a m a V e t u l a n i e g o . Dział I I , Prawo wiejskie, t o m I V , Wrocław — Warszawa — K r a k ó w 1965, s. 155). 88 L u s t r a t o r z y wymieniwszy poddanych tej w s i i i c h p o w i n n o ś c i z a n o t o w a l i : „ G ó r n i c y polańscy". N a ­ stępnie w y m i e n i l i i c h i m i e n n i e i w y k a z a l i w o d p o w i e d ­ n i c h r u b r y k a c h , j a k p o d a m t o poniżej w d o s ł o w n y m b r z m i e n i u , j a k i e b y ł o i c h uposażenie ( l i c z b a k o n i , obszar g r u n t ó w o r n y c h i łąk). Koni 2 1 5 [Górnicy] Morgi tylko ornego Stogi sianożęci Fedko M i k i t o w 4 1 lacko Wołk 4 1 Kość M a n d z y n m a y s t e r 4 1 M o y s i e y Jędrucha 4 1 2 Wasyl Sobczyszyn 4 1 I w a n Łysy 4 1 Lesko M a n u l a k 4 l ' Wasyl Manulak 4 1 2 Michayło Słuchów 4 1 ( A G A D , A S K X L V I 27, f o l . 478). 89 W ś r ó d p o d d a n y c h t e j w s i w y m i e n i o n y też j e s t „Stefan Górnik" ( A G A D , A S K X L V I 27, f o l . 516). 90 W ś r ó d p o d d a n y c h w y m i e n i e n i też z o s t a l i „ H i l k o G ó r n i k " i „ S t e f a n G ó r n i k " ( L P N B Czoł., r k p s n r 928/11, I n w e n t a r z dóbr Glińsko i W i n n i k i z 1776 г., s. 5). 91 W y m i e n i a j ą c uposażenie c e r k w i w Werchracie p o d a n o : „ K o b y l e J e z i o r o podług p o m i a r u u r b a n i a l n e g o . . . 997 [sążni], l e c z t e za p o ż y c z o n e p i e n i ą d z e u ż y w a n e b y ł o , za p o w r o t e m zaś A n d r u c h B z d i e l c z y l i g ó r n i k t e r a z u ż y w a " ( W o j e w ó d z k i e A r c h i w u m P a ń s t w o w e w Rzeszo-w i e z siedzibą w P r z e m y ś l u , A r c h i w u m B i s k u p s t w a II. 8. Krzyż na cmentarzu, Lubaczów. Greko-katolickiego, r k p s n r 409, W i z y t a c j e dekanatu p o t y l i c k i e g o , 1838—1844)., W i n w e n t a r z u zaś t e j w s i z r o k u 1846 z a n o t o w a n o : „ P o d W o l ą n a G ó r n i k a c h j e s t k a r c z m a " . . . ( L P N B Czoł., r k p s n r 1 2 2 6 / I I I , I n w e n t a r z dóbr W e r c h r a t a z 1846 г., s. 10). G ó r n i k i , t o przysiółek W e r c h r a t y , k t ó r y leżał p o d W o l ą W i e l k ą , a o p o d a l H u t y L u b y c k i e j ( w e w s i t e j o b e c n i e jeszcze c z y n n e są k a m i e ­ niołomy). 92 Zereea..., t . I I I . s. 272. 93 W j ę z y k u ukraińskim słowo „ h o r a " j e s t o d p o ­ w i e d n i k i e m naszego „ g ó r a " . 94 L P N B Czoł., n r 44/11, s. 105, 106, 109. 95 T a m ż e , n r 5B8/II, s. 115, 116, 122. 96 G r o s g ó r n i k ó w z P o l a n y też posiadało k o n i e — p a t r z p r z y p i s n r 88. 97 L P N B Czoł., n r 873/11, s. 80. 98 B r ó d k i , t o przysiółłek B r u s n a S t a r e g o , g d z i e był też m a ł y f o l w a r k . 99 L P N B Czoł., n r 873/11, s. 1—16. 100 W p o b l i s k i m n p . Bełżcu i n w e n t a r z z r o k u 1825 p o d a j e , że w b u d y n k u d w o r s k i m b y ł t a m w ó w c z a s „piec o g r z e w a l n y k a m i e n n y " . T a k i e s a m e p i e c e w y m i e ­ n i a n o p r z y o p i s i e k a r c z m y stojącej p r z y d r o d z e p r o w a ­ dzącej d o L u b y c z y , i z d e b k i p r z y młynie oraz d o m u strażnika c e l n e g o ( w m i e j s c o w o ś c i t e j była k o m o r a c e l ­ n a n a g r a n i c y z K r ó l e s t w e m ) — L P N B Czoł., r k p s n r 775/III, I n w e n t a r z dóbr Bełżca i Brzezin, 1825 г., s. 4, 7 — 9 . 101 W i n w e n t a r z u z r o k u 1718 c h y b a ze w s t y d e m z a n o t o w a n o o d o s o b n i o n y w s w o i m r o d z a j u f a k t , iż w izbie k a r c z m y żukowskiej był wówczas piec „posta­ w i o n y z k a m i e n i a " , dodając z a r a z p r z y t y m , j a k b y n a u s p r a w i e d l i w i e n i e czy p o d n i e s i e n i e j e g o w a r t o ś c i , że „na kształt k a f l o w e g o " b y ł o n z b u d o w a n y ( B i b l . C z a r t . , r k p s nr 4529 IV, Inwentarze starostwa lubaczowskiego z 1718 г., f o l . 108). 102 B i b l . N a r . , r k p s n r I V 5546, k . 70. Fot. STANISŁAW FRANCISZEK Krzysztof Chojnacki GAJERSKI 227 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mątewka do robienia sera owczego/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource pożywienie ; nabiał ; serowarstwo ; naczynia ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia mątewkę (tzw. ferula) do rozbijania skrzepu serowego. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.14.1_01 Dolina Starobociańska mątewka nabiał naczynia oscypek oszczypek Podhale pożywienie produkt regionalny Rówień za Wodą serowarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/daff6cfe8ba6d4924309f9758bd65e3d.pdf 3fbe3e5bfcb97baa287203e8ed6143e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2866 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2671 Title A name given to the resource Matka Boska Częstochowska jako polski symbol narodowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.120-125 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grzegorz Sokół * M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y mamy do czynienia, gdy bezpośrednio wykorzystywane GRZEGORZ są symbole państwowe l u b różne elementy o zasadni­ SOKÓŁ czo nie religijnym, ale „etnicznym" l u b historycznym charakterze (flaga, godło państwowe i t p . ) . D r u g i rodzaj symboliki - nazywam go t u „ukrytym" - jest zjawiskiem 0 wiele bardziej złożonym i interesującym. Opinie m o i c h rozmówców Matka Boska Częstochowska jako polski symbol narodowy 1 uporządkować można w trzy główne grupy, odzwierciedlające trzy typy postaw. Pierwsza z n i c h , zdecydowanie pozytywna, nie ogra­ niczała się d o aprobowania obrazka - tutaj popierane były jego dydaktyczne walory, wartości przezeń propa­ gowane: „szczególnie M B kojarzy m i się z godłem na­ r o d o w y m . . . Jedno z d r u g i m jest związane. (...) Bardzo ładny obrazek.(...) To wyraża, tak jak mówi się: Bóg, P H o n o r i Ojczyzna - patriotyzm, miłość do Ojczyzny, miłość do M a t k i Bożej Królowej Polski..." [ G . S. 12]. u n k t e m wyjścia dla sformułowania t e m a t u tej D r u g i typ wypowiedzi charakteryzowała względna pracy były zagadnienia z dwóch różnych dzie­ sakralną, obojętność. D o niej zaliczyć trzeba stwierdzenia dekla­ a przede wszystkim obrazki dewocyjne i malarstwo, rujące brak istotnej różnicy między obrazkiem M B dzin. Pierwsza obejmuje sztukę druga dotyczy symboliki narodowej i jej r o l i w kształ­ „z flagami i godłem" a zwyczajnej M B C z . Różnicy tej nie t o w a n i u i u t r w a l a n i u tożsamości n a r o d o w e j . M o j e roz­ ma, bo: „Ona jest zawsze cudowna, święta, wielka, roz­ ważania dotyczyć będą zatem obszaru ikonograficzne­ dająca łaski...", „ten obrazek akurat przypomina, że to go i symbolicznego, gdzie to, co religijne/katolickie, jest typowa M B polska, Królowa Polski, ale właściwie splata się z t y m , co narodowe/polskie. dla m n i e jest to wszystko j e d n o " [ G . S. 10]. Często pod­ łożem tolerancyjnego czy obojętnego stosunku do ob­ Prowadząc badania, zdecydowałem się zająć obra­ razka przykładowego była postawa zawarta w słowach: zem M a t k i Boskiej Częstochowskiej (dalej: M B C z ) , a mówiąc dokładniej, p o t o c z n y m jej wizerunkiem. Oznacza to zarówno sam obraz znajdujący się w sank­ t u a r i u m , jak i szeroko wykorzystywany wątek i k o n o ­ graficzny, który często ulega personifikacji i utożsamia­ ny jest z biblijno-apokryficzną postacią M a r y i . „każdy ma swoje sumienie i każdy to może odbierać, jak chce, prawda? Może to poświęcić i to może być święte dla niego" [ G . S. 7 ] . A l e wtedy, za deklarowaną tolerancyjnością, pozostaje miejsce na własne preferencje. D o trzeciej, zdecydowanie najliczniejszej grupy zali­ czają się wszystkie sądy negatywne i u m i a r k o w a n i e ne­ Matka Boska Częstochowska jako symbol - jawna i ukryta symbolika narodowa gatywne. Niektórzy respondenci zdawali się wyczuwać w pokazywanym i m przeze m n i e obrazku manipulację 1 mówili o n i e p o t r z e b n y m zawłaszczaniu M B C z lub N a podstawie materiałów t e r e n o w y c h można przy­ przytaczali argumenty pragmatyczne: „ktoś by t a m j ą ć ogólne założenie, że w odbiorze p o t o c z n y m , zwłasz­ mógł n p . koło tego obrazu Świętej M a t k i . . . powiedzmy cza wśród pielgrzymów na Jasnej Górze, sformułowa­ godło hitlerowskie, i też by to t a m było..." [ G . S. 6 ] . nie „[dewocyjny] obrazek n a r o d o w o - p a t r i o t y c z n y " ro­ Przeważało jednak podejście u m i a r k o w a n e , dające się zumiane jest jako określenie obrazka z M B C z , a mó­ sprowadzić do słów: „No, może by nawet być bez wienie o symbolice narodowej bardzo łatwo kojarzone t y c h . . . bez godła. Bo m y wiemy, że to jest naród polski, jest z C u d o w n y m O b r a z e m oraz z postacią M a t k i Bo­ t o jest, że M a r y j a t o jest razem, nie da się tego odłą­ skiej. N i e k i e d y utożsamienie to przybiera f o r m y wręcz czyć. (...) ludzie p o w i n n i to rozumieć i p o w i n n i raczej ekstremalne, tak jak gdy na pytanie o „jakieś przedsta­ w sercu mieć, a nie tak wszędzie uzewnętrzniać" [ G . S. 3 ] . wienia świętych albo obrazki święte, na których były­ Te wypowiedzi najlepiej świadczą o narodowej w y m o ­ by polskie symbole n a r o d o w e " , pada wie samego w i z e r u n k u M B C z . odpowiedź: „Symbole narodowe... Ja na przykład, bo ja mieszkam W i d a ć zatem, że przeważa raczej negatywny stosu­ w Zabrzu, ostatnio się objawiła M a t k a Boska na szybie - nek do symboliki j a w n e j . C h o ć idee religijne i narodo­ i do dziś dnia zjeżdżają się z całej Polski i z zagranicy piel­ we pozostają dla respondentów w ścisłym związku, to grzymki..." [Grzegorz Sokół (dalej: G. S.) wywiad n r 6 ] . w wymiarze w i z u a l n y m opowiadają się o n i za oddziele­ Przypisywanie wizerunkowi M B w y m o w y narodowej n i e m symboli explicite p o l s k i c h o d świętego w i z e r u n k u . łączyło się najczęściej ze stwierdzeniem, że dodawanie N a fakt t e n wpływa, według m n i e , cały zespół czynni­ d o obrazu/obrazka flag czy godła jest niepotrzebne, bo­ ków, które chciałbym tutaj rozpatrzyć. w i e m jego symboliczne znaczenie i bez tego p o w i n n o Przede wszystkim, badając oddziaływanie symboliki być wystarczająco zrozumiałe. W t a k i m podejściu w y ­ jawnej i ukrytej na odbiorców, trzeba pamiętać, że raźnie uwidocznia się podział symboliki narodowej na ważne jest nie tylko to, co się dodaje, lecz również do „jawną" i „ukrytą". Z pierwszym typem przedstawień czego się dodaje. Jak podkreśla M a r i a Sieradzka [Sie- 120 �Grzegorz Sokół • M A T K A B O S K A CZĘSTOCHOWSKA J A K O P O L S K I S Y M B O L N A R O D O W Y radzka 1994], nowe przedstawienia M B C z podlegają n y m . Funkcjonowanie symbolu wizualnego jest zjawi­ skrupulatnej ocenie dogmatycznej i moralno-etycznej, skiem bardzo s k o m p l i k o w a n y m i t r u d n o pokusić się a ze względu na specjalną rolę tego wizerunku, polski 0 próbę całościowej jego analizy. C h c ę t u tylko wyka­ odbiorca jest uczulony na świętokradzką czy gorszącą zać, jak różnorodne mogą być źródła treści symbolu. wymowę t a k i c h ujęć plastycznych. Kiedy, prowadząc badania, starałem się dowiedzieć, Charakterystycznym powodem negatywnego stosun­ w j a k i sposób odczytana zostaje ukryta treść symbolu, k u do zamieszczania symboli narodowych w wizerun­ byłem za każdym razem świadkiem jego swoistej r e k o n ­ kach M B jest też powszechny mechanizm nieakcepto­ strukcji. Czasem wydawała się ona bardziej spontanicz­ wania wszystkiego, co nowe, inne, obce, nie na swoim na, czasem ugruntowana i schematyczna, często dość miejscu. Tak więc, obok właściwej treści przedstawienia, nieudolna, jednak zawsze w mniejszym l u b większym sama jego tradycyjność czy „normalność" ma wpływ na stopniu odwoływała się do p e w n y c h stałych funda­ odbiór: „Tutaj to po prostu jakiś artysta fotografik sobie mentów i źródeł. Przeprowadzenie takiej r e k o n s t r u k c j i to dorobił (...) M n i e się nie podoba" [ G . S. 2 ] . wymaga o d odbiorcy wspomnianej powyżej k o m p e t e n ­ Z materiału terenowego wynika, że w stosunku do c j i k u l t u r o w e j oraz swoistego wyczucia, a w praktyce obrazka, na którym widnieją symbole narodowe nieja­ również pewnej wprawy w myśleniu potocznym. Także k o dodane do samego w i z e r u n k u M B , negatywne sądy 1 szeroko pojmowane okoliczności, w których odczytu­ wypowiada się bez większych zahamowań. Zakładając, je się symbol, pełnią istotną funkcję „aktywnego" tła. że prawdziwie święty obrazek nie podlega osądowi es­ Kształtowanie się „ukrytego" znaczenia symbolu m o ­ tetycznemu, można fakt t e n przypisać osłabieniu ele­ że być „naturalne", stanowiąc sumę wydarzeń z „życia m e n t u sacrum przez dołączenie obcych, niesakralnych symbolu" (wypadkową jego znaczeń jednostkowych), składników. Rozumowanie takie wydaje się słuszne, albo świadome, gdy jest efektem celowych działań. M o ­ szczególnie gdy na ogólny schemat: sacrum profa- że mieć charakter wizualny i niewizualny. „Prawdziwe", пит, nałożymy i n n y : sfera religijna - sfera narodowa - pierwotne fakty, które w rzeczywisty sposób przyczyniły - sfera polityczna. Symbolika religijna będzie na przed­ się do powstania symbolu, nie zawsze stają się składni­ stawieniu M B z definicji na miejscu, narodowa u t w o ­ k a m i jego zaplecza znaczeniowego. Zaliczyć do niego rzy sferę pośrednią, podczas gdy sprawy polityczne zo­ należy wyłącznie te, które istnieją w świadomości inter­ stałyby już uznane za element niepożądany. Materiał pretatorów. Zatem wiele autentycznych i doniosłych terenowy zdaje się poświadczać takie ujęcie. wydarzeń historycznych znajdzie się poza zasięgiem m o ­ i c h zainteresowań, a szereg i c h zmitologizowanych wer­ N a podstawie wypowiedzi informatorów, a także sji czy legend będę uznawał za istotne, ponieważ to one własnych obserwacji, mogę stwierdzić, że M B C z łączy mają wpływ na społeczne wyobrażenia. w sobie elementy religijne z p a t r i o t y c z n y m i w sposób „ukryty" i dyskretny, ale zarazem - dla uczestnika sil­ Źródła treści symbolu M B C z , c h o ć są ze sobą wza­ nie katolickiej k u l t u r y polskiej - bardzo sugestywny. jemnie powiązane, dadzą się podzielić na cztery pod­ Dzięki t e m u może też doskonale pełnić funkcję nośni­ stawowe grupy: (1) k u l t o w o - r e l i g i j n e , (2) mirakular- ka idei n a r o d o w y c h . Te wersje w i z e r u n k u , które wypo­ no-legendarne, sażone zostały w „jawną" symbolikę narodową i po­ polityczno-propagandowe. dobne składniki pochodzące ze sfery profanum, ulega­ (3) artystyczno-ikonograficzne i (4) Wierzenia, kult, obrzęd ją stopniowej desakralizacji. M a j ą one na ogół charak­ ter bardziej doraźny, a i c h symboliczność jest g a t u n k o ­ w o lżejsza. Mogą wzbudzać szacunek, ale raczej nie są Kultowo-religijne źródła narodowej wymowy M B C z uważane za święte. silnie wiążą się z zasadniczym, religijnym aspektem jej istnienia. To tutaj przywołuje się biblijną lub apokryficz­ Skąd się bierze ukryta treść symbolu? ną postać M a r y i , m a t k i Chrystusa, a zarazem m a t k i na­ rodu polskiego, a szukając głębiej, natrafić można nawet P u n k t e m wyjścia dla zawartych w t y m rozdziale na pozostałości dawnych kultów macierzyństwa czy wniosków jest stwierdzenie, że symbol wizualny, płodności, cechy mitycznych rodzicielek. D o tej katego­ zwłaszcza „dyskretny", nie f u n k c j o n u j e w izolacji, lecz r i i źródeł desygnacyjnych zalicza się także wiara, że M B w k o n k r e t n y m otoczeniu, na które składa się jego specjalnie nas wybrała: „MB jest Królową Polski, więc utrwalone już znaczenie oraz potencjalne nowe inter­ Matką Polaków, i jest również Królową Wszechświata, pretacje. się i Matką i n n y c h państw, można powiedzieć. Z t y m że z jednej strony w jego historii, z drugiej - w „pragma­ szczególnie M B umiłowała sobie naród polski i t u sobie Pole znaczeniowe symbolu kształtuje symbolu s t a n o w i znalazła miejsce, prawda, t u się znajduje na Jasnej G ó ­ zbiór możliwych odniesień oraz suma r o z m a i t y c h sytu­ rze. Więcej na ziemiach polskich, prawda, bo szczególnie acji, w których dany symbol odegrał konkretną rolę, naród polski umiłowała..." [ G . S. 3] oraz że jest orędow­ w wymiarze pragmatycznym zaś dochodzi do faktycz­ niczką naszych spraw u Boga (pomoc w w o j n a c h i t p . ) . tycznej" rzeczywistości. Historię nego zetknięcia z odbiorcą o określonych k o m p e t e n ­ Częstochowa cjach k u l t u r o w y c h , w określonym momencie społecz­ w oczach większości rodaków to przede wszystkim c e n t r u m pątnicze i narodowe sank- 121 �Grzegorz Sokół * M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y t u a r i u m : „to s a n k t u a r i u m według m n i e jest w Często­ zwycięsko. A jeszcze — słyszałem t o - podczas I I w o j n y c h o w i e , s a n k t u a r i u m n a r o d o w e . Ja b y m powiedział, światowej też były naloty n a Częstochowę i wszystkie że jest najważniejsze w Polsce (...) najważniejsze m i e j ­ samoloty, które przelatywały n a d Częstochową, jakoś sce święte" [ G . S. 3 ] . Pielgrzymka jako a k t społeczno- nie mogły wycelować w t e n o b i e k t " [ G . S. 1 2 ] . - k u l t u r o w y s t a n o w i odrębny i szeroki temat. Jest o n a , W ł a d c y Polski z czasów jej świetności też szukali w m o i m t u t a j ujęciu, swoistym obrzędem, którego nie wsparcia u Czarnej M a d o n n y - i skutecznie: „Polacy, mogę pominąć, ze względu na jego ogromną rolę dla królowie szli na wojny, klękali, m o d l i l i się i M B i c h w y ­ w y m o w y C u d o w n e g o O b r a z u - wizerunek i miejsce, słuchiwała i wracali, i te wszystkie swoje, proszę pana, w którym się znajduje, są w p o t o c z n y m odbiorze nie­ tryumfy, wszystko d o jej s t ó p ! " [ G . S. 1 ] . rozerwalnie związane. M B C z nabiera symbolicznego c h a r a k t e r u także j a k o odwieczny o b i e k t pielgrzymek Polaków. V i c t o r Turner, analizując k u l t św. Patryka w I r l a n d i i , pisze: Pilgrimage shaft Bez wątpienia można mówić o maryjnej specyfice driven into the past, disclosing deep strata of ancient sym- polskiego katolicyzmu, która rozwijała się już o d cza­ bols, potent signifiers (sacred (...) is like a vertical Ikonografia symbol-vehicles such images, paintings, proper names, and places) which as sów „Bogurodzicy" i Jagiellonów, a tradycja przedsta­ rein­ wień M B C z jest w Polsce długa i bogata. M i m o że (Turner 1978, s. 106). w całym kraju czci się wiele obrazów M B , a niektóre Współczesny pątnik może w p e w n y m sensie połączyć z n i c h uzyskują szeroki, p o n a d l o k a l n y zasięg, wyraźnie się z trwającą w „czasie m i t y c z n y m " pielgrzymką, p o ­ daje się t u zauważyć ciągłość i stabilność, związaną czuć się spadkobiercą najbardziej doniosłego n a r o d o ­ właśnie z Obrazem Częstochowskim. forces nationalistic sentiments wego dziedzictwa. Trzeba też zwrócić uwagę na fakt, Przez artystyczno-ikonograficzne źródła symbolicz­ że k u l t ulega i n t e n s y f i k a c j i w m o m e n t a c h zagrożenia, nej treści M B C z r o z u m i e m zagadnienia związane z po­ a więc wtedy, gdy „polskość" wymaga wzmożonej pie­ wszechnością tego wątku ikonograficznego, z f a k t e m , lęgnacji. że identyfikują się z n i m szerokie rzesze Polaków i że był o n wyjątkowo p o p u l a r n y n a długo przed „umaso- Historia cudowna w i e n i e m " k u l t u r y wizualnej. Wszystkie wydarzenia historyczne związane z Jasną W odpowiedzi n a pytanie, z czego słynie M B C z , G ó r ą wpływały na wzrost liczby jej przedstawień. często pada stwierdzenie: „Z cudów", a w dalszych Wśród najstarszych, t y p o w o n a r o d o w y m było ukaza­ opowieściach o niej przewijają się nawiązania d o roz­ nie Naszej P a t r o n k i w otoczeniu p o l s k i c h świętych. m a i t y c h niezwykłych dowodów jej specjalnej miłości A l e t o nie bezpośrednio sztuka wyższa rozpowszech­ d o Polski. C h o d z i t u w dużej mierze o niezliczone ak­ niła wizerunek M B C z wśród l u d u . Główną rolę ode­ ty i n d y w i d u a l n y c h uzdrowień: „[kobieta p o pęknięciu grał t u częstochowski ośrodek malarstwa obrazków tętniaka mózgu] Tak, ja pamięć straciłam zupełnie dewocyjnych. Działał o n o d początków X V I I stulecia, [płacze] (...) t o był c u d . Tylko c u d " [ A . K . 6/2]. A l e podlegając - p o d względem wzorów - k o n t r o l i klaszto­ potęga i dobroć Królowej Polski przejawiała się też r u . Wraz ze wzrostem zapotrzebowania p r o d u k c j a osią­ w sprawach ogólnonarodowych. Powtarzają się legen­ gać zaczęła ogromną skalę, przyczyniając się w znacz­ dy, oparte na wątkach b i b l i j n y c h i apokryficznych l u b n y m stopniu d o popularyzacji ikonografii M B C z , c h o ć wydarzeniach historycznych, w różnym stopniu „zmi- stało się t o częściowo kosztem jakości obrazów. N a j ­ tologizowanych" w l u d o w y m i p o t o c z n y m obiegu. ważniejszymi o d b i o r c a m i dla częstochowskich malarzy stali się chłopi, zarówno pielgrzymi, j a k k l i e n c i wę­ C u d o w n a moc jasnogórskiego obrazu znajduje uza­ sadnienie nie tylko w samym przedstawieniu, ale i w h i ­ d r o w n y c h sprzedawców. storii jego pochodzenia. Wciąż żywe pozostają przekazy D l a procesu „unarodowiania" omawianego wątku o rzekomym namalowaniu go przez św. Łukasza na desce ikonograficznego bardzo ważny okazał się w i e k X I X . ze stołu Ostatniej Wieczerzy lub z warsztatu św. Józefa O b o k powolnego kształtowania się g r u n t u p o d powsta­ [ A . K . 3 ] , czasem nawet wzmocnione współczesnym, nie szerokiej świadomości narodowej sytuacja społecz­ scjentystycznym argumentem: „ten obraz był namalowa­ no-polityczna na ziemiach p o l s k i c h p o d zaborami ny na stole z Wieczernika, także o n sobą reprezentuje sprzyjała ukształtowaniu się typu religijności patrio­ promieniowanie odpowiednie, o d początku miał t o tycznej silnie akcentującej k u l t maryjny oraz integra­ w sobie" [ A . K . 7/3]. Istotna jest też jego archaiczność. cyjną i mobilizującą funkcję obrzędu, szukającą religij­ N a r o d o w a treść symbolu M B C z opiera się na o d ­ nej sankcji dla poczynań niepodległościowych (Jabłoń- wołaniach do jej r o l i w historii Polski i Częstochowy. ska-Deptuła 1990). Znalazło t o wyraz w przedstawie­ Wśród w y m i e n i a n y c h wydarzeń n a pierwszy p l a n w y ­ n i a c h plastycznych (Kunczyńska-Iracka 1988). Patron­ suwa się obrona klasztoru przed Szwedami oraz ocale­ ka N a r o d u zostaje patronką także jego w a l k i i przywód­ nie w czasie I I w o j n y światowej: „moim zdaniem ców - o d Jagiełły i Sobieskiego po Piłsudskiego i Wałę­ [ M B C z ] słynie z obrony Częstochowy przed Szweda­ sę. Ważnym m o m e n t e m w k o n s t r u o w a n i u samodziel­ m i . [...] Bo w t e d y właśnie z tej b i t w y Polska wyszła nej w y m o w y narodowo-symbolicznej obrazu często- 122 �Grzegorz Sokół • M A T K A B O S K A CZĘSTOCHOWSKA J A K O P O L S K I S Y M B O L N A R O D O W Y chowskiego wydaje m i się również fakt wykorzystywa­ i Kościołem k a t o l i c k i m w Polsce stanowi naturalne za­ nia go w malarstwie rodzajowym, szczególnie w nurcie plecze znaczeniowe dla symbolu, j a k i m jest wizerunek historyczno-patriotycznym (Matejko, Grottger). M B C z . W powyższym rozdziale starałem się pokazać, M B C z staje się ideogramem polskości i wiary. jak bardzo kompleksowy i złożony jest zbiór rozma­ tego procesu jest malarstwo i t y c h czynników, które biorą lub mogą brać udział współczesne oraz grafika polityczna okresu okupacji w r e k o n s t r u k c j i desygnatu symboliki u k r y t e j . Wielość hitlerowskiej i stanu wojennego. Konspiracyjne wize­ punktów odniesienia i różnych wymiarów, w których K o l e j n y m etapem r u n k i „Madonn Polski W a l c z ą c e j " utorują drogę dla się one znajdują, a także świadomość, że zaprezento­ t y c h późniejszych, z lat osiemdziesiątych, które całko­ wane tutaj w n i o s k i i rozważania są tylko uproszcze­ wicie zatracą religijną wymowę na rzecz f u n k c j i pro­ n i e m badanego przeze m n i e zagadnienia - wszystko to stego „oznaczania" - odwoływania się do określonych sprawia, że kwestia, która na początku wydawała się poglądów i postaw, pośrednio raczej związanych z p o l ­ jasna, prosta i naturalna, a m i a n o w i c i e względna ła­ skim katolicyzmem. M B C z patronująca niezależnym twość, z jaką m o i rozmówcy w terenie ustosunkowy­ związkom tak z ołtarza, j a k z klapy Wałęsy, staje się w a l i się do symbolu M B C z , teraz stała się zagadką. Ro­ j e d n y m z najważniejszych symboli - mówi się o „ M B dzi się pytanie, jak głęboko sięgali do jego znaczenio­ Solidarności". Jednocześnie, częstochowski wątek iko­ wego zaplecza, a ile g o t o w y c h „szablonów" do odczy­ tywania symboliki m i e l i zawsze w zanadrzu. C h o ć w y ­ nograficzny zostaje podjęty przez sztukę współczesną. n i k a o n o niejako z poruszonych t u przeze mnie p r o ­ Trzeba pamiętać, że upolitycznione przedstawienia blemów, udzielenie jednoznacznej na nie odpowiedzi, powstają o b o k głównego n u r t u ikonograficznego, któ­ ry pozostaje zdecydowanie religijny. I c h wykracza poza ramy tej pracy. obecność wzbogaca jednak zbiór p o t e n c j a l n y c h znaczeń symbo­ Matka Boska Częstochowska w myśleniu potocznym - narodowa czy uniwersalna? l u , kształtuje, przynajmniej na pewien czas, świado­ mość i postawę jego odbiorców. „Postawiłem wszystko na Maryję" Największa trudność, jaką napotkałem w mojej próbie analizy odbioru symboliki narodowej w wize­ Pisząc o polityczno-propagandowych źródłach treści r u n k u M B C z , brała się ze struktury samych wypowie­ symbolu, spróbuję zająć się już nie tradycją, lecz wyda­ dzi informatorów. Zauważyłem b o w i e m , że zdania w y ­ rzeniami, które m o i respondenci znają z osobistych do­ głaszane przez jedną i tę samą osobę potrafiły wyrażać świadczeń, określić co, obok spraw już opisanych, bez­ różne, często nawet wzajemnie sprzeczne, treści. C o pośrednio kształtowało i c h stosunek do polskości C u ­ więcej, tendencja ta okazała się dość powszechna downego Obrazu. Okoliczności, w j a k i c h stykali się powracała regularnie i , jak na złość, akurat w m o m e n ­ - z n i m , były b o w i e m często w y n i k i e m obliczonych na t a c h dotyczących badanego przeze m n i e zagadnienia. osiągnięcie k o n k r e t n y c h celów i skutecznych działań. O t o k i l k a przykładów, ilustrujących t e n p r o b l e m : W c h o d z i m y t u w zakres świadomego konstruowania O : M n i e się wydaje, że to jest jak gdyby zawłaszcze­ „ukrytych" znaczeń symboli wizualnych. nie M B do Polski, prawda? Przez t e n obrazek. Tak jak Polityka synodów w powojennej Polsce polegała m . i n . gdyby chciało się, żeby ona była tylko nasza, prawda. na podtrzymywaniu istniejących już tradycji i wartości, P: N o , akurat o M B C z mówi się, że... a zwłaszcza k u l t u maryjnego. Podłożem polityki kardy­ O : N o , ale jest, ale jest u nas właśnie ten w Często­ nała Wyszyńskiego w niezwykle t r u d n y m dla Kościoła chowie, n o i po prostu nie ma wyjścia, prawda? Przyjeż­ w Polsce okresie stalinizmu i komunizmu było założenie, dżają pielgrzymki z całego świata, ale o n jest... wyjątkowo że może o n przetrwać tylko w oparciu o katolicyzm ludo­ jak gdyby błogosławi nam. N o bo po prostu właśnie t u wy z rozbudowaną stroną kultowo-obrzędową, w t y m jest, i t u czuwa, tak? N i e jest gdzie indziej, tylko akurat również symboliką wizualną. Sam Wyszyński pisał: „Ta­ w t y m miejscu. (...) sądzę właśnie, że to jest odpowiedni ka jest wola Boga w Polsce, że chce działać w naszym na­ wizerunek M B C z , tak że opiekuje się Polską, prawda, bo rodzie przez Panią Jasnogórską. Doświadczenie mnie na­ tak jak mówiłam, dowody były na to, prawda? uczyło, że tylko przez Maryję można czegoś w Polsce do­ [ G . S. 8 ] . konać" [cyt. za: Przewodniczka Sama n a t u r a t e m a t u determinowała w p e w n y m 1994, s. 13]. stopniu podobne sytuacje. S ą one też w y n i k i e m prze­ Kontynuatorem dzieła umacniania narodowego k u l t u biegu rozmowy - podczas jej trwania postawa i n f o r m a ­ był o d początku swego pontyfikatu papież Jan Paweł I I . Bardzo i s t o t n y m świadectwem, a zarazem wtórnym tora nie jest niezmienna, lecz podlega pewnej e w o l u ­ źródłem narodowego znaczenia M B C z , są także niezli­ cji, co znajduje wyraz w wygłaszanych zdaniach. Szcze­ czone pieśni i wiersze k u jej chwale lub o niej mówią­ gólnie, gdy zmuszamy kogoś do „odczytania" głęboko nasyconego znaczeniem obrazu, i to do uczynienia te­ ce oraz m o d l i t w y . go „na głos", stajemy się świadkami stopniowej r e k o n ­ Historyczne, mityczne, ikonograficzne i polityczne strukcji w y m o w y symbolu, odbiorca k o n f r o n t u j e swo­ połączenie uczuć n a r o d o w y c h i patriotyzmu z religią je myśli z już wygłoszonymi, przywołuje odpowiednie 123 �Grzegorz Sokół * M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y odniesienia - stąd wspomniana zmienność. Podłożem ków określających stosunek do niej nie została w tej niespójnych lub wręcz wewnętrznie sprzecznych po­ ptacy opisana, gdyż nie dotyczyły one tematu symboli­ staw są też bez wątpienia mechanizmy rządzące myśle­ k i narodowej. Wspomnieć muszę t u jednak o wyjątko­ n i e m p o t o c z n y m [Hołówka 1986]. wo osobistej, wręcz i n t y m n e j postawie emocjonalnej Różne były też odpowiedzi infotmatotów dotyczące Polaków wobec i c h p a t r o n k i , o wątku macietzyństwa, sptawy specjalnego dla Polski znaczenia M B C z . C h o ć powszechnej wierze w indywidualny charakter relacji wszyscy przyznawali, że Maryja jest Królową Polski, to z nią i idącymi za t y m uzdrowieniami - M B odbieta się z reguły zwracano również uwagę na fakt, że nie należy często jako kochającą matkę, dobtą Królową i pocie- ona tylko do nas, ale jest też „Królową świata całego" szycielkę cierpiących, jest ona nie tyle wzorem do na­ [G. S. 11] i „wszystkich ludzi na ziemi" [ G . S. 1]. Czasem śladowania, co raczej wcieleniem miłości i troskliwości. silniej podkteślana była jej „ojczyźniana" strona, kiedy Sądzę, że podział na uniwersalne i narodowe byłby indziej raczej jej religijna uniwersalność. W t y m właśnie tutaj zbytnim uproszczeniem. Bezkrytycznie podążając miejscu wyłania się inny problem, według m n i e zasadni­ za t u r n e r o w s k i m m o d e l e m , musielibyśmy uznać, że w o ­ czy dla mojego tematu. Otóż M B C z ptzejawia się kół pola normatywnego skupią się wszystkie elementy w dwóch głównych wcieleniach. Z jednej strony jest pol­ „ogólnokatolickie", tola M B dla całego świata jako ską patronką, której wizerunek pełni rolę symbolu naro­ m a t k i Chrystusa, zaś biegun orektyczny „ptzyciągałby" dowego, z drugiej - Matką Chrystusa i Panią Kościoła, pozostałe jej cechy. Przypomnijmy, jak brzmi k r y t e r i u m a jej postać ma jak najbardziej uniwersalny wydźwięk. podziału: on one hand, theological doctrines and ethical Tę charakterystyczną „dwoistość" n a t u r y M B C z , imperatives of a general kind, of the Great Tradition - and, w a r t o rozpatrzyć w świetle k o n c e p c j i zaptoponowanej on the other, highly localized, culturally specific objects and przez V i c t o r a Turnera, do której zresztą odnieść moż­ ideas (...) always being more closely related to the outward, na szerzej rozumianą problematykę r o l i k u l t u i symbo­ sensorily perceptible form of die symbol than is the norma­ lu religijnego w pielęgnowaniu tożsamości narodowej. tive pole (Turner 1978: A u t o r ten analizuje r u c h pielgrzymkowy w Irlandii, ciążyć k u „górnemu", n o r m a t y w n e m u biegunowi, c h o ć operując pojęciem communitas, które dzieli na trzy typy: nie osiągają go w pełni - „polskość" Częstochowskiej egzystencjalny, normatywny i ideologiczny (Turner 1978, Królowej łączy się z jej oficjalnymi, k u l t o w y m i własno­ s. 135). D w a pierwsze realizują się w wymiarze społecz­ ściami. Po ptzeciwnej, „orektycznej" stronie m o d e l u , nym, przybierając bądź to spontaniczną i raczej jednora­ odnajdujemy nie lokalność, lecz boleść, smutek i mat­ zową formę {communitas egzystencjalna), bądź też zorga­ czyną troskę, które czynią Maryję bliską naszemu ser­ nizowaną w ramach szerszych sttuktur (normatywna). c u , a przeciwstawiane są jej narodowej „królewskości", Communitas ideologiczna istnieje w batdziej abstrakcyj­ strojności i h o n o r o m oraz, jawnej czy ukrytej, patrio­ n y m wymiarze k u l t u r o w y m i stanowi w n i m odpowiednik communitas normatywnej; jest zapleczem idei i wzorców dla rzeczywistych wspólnot ludzkich. Według Turnera dziej. Bo tutaj jest ukoronowana przez tą miłość, n o to rodacy ufundowali, i tę koronę, i te szaty, i tak dalej, ale wersalne, a tym, co szczegółowe i lokalne. Przeciwległe jednak... (...) [wyjmując z portfela obrazek przedstawia­ bieguny nazywa o n normatywnym {normative) i orektycz- jący zbliżenie twarzy M B C z bez „sukienki"] O , ta M B n y m {orectic). Symbole odnoszą się do ideałów, wartości, m i najbatdziej odpowiada, właśnie, to jest taka widać: n o r m społecznych, doktryn teologicznych itp. (biegun taka cierpiąca, taka swojska (...) te k o r o n y to stwatza- normatywny), a jednocześnie wyobrażają przedmioty, ją, tak m i się zdaje, wewnęttzny t a k i trochę dystans. czynności oraz idee pożądane i nacechowane emocjonal­ A już właśnie bez k o r o n y to już jest taka swoja, matka, nie w ramach danej kultury (biegun orektyczny). taka bolesna, taka zrozpaczona, taka... taka kochana" Nawiązując do tej t e o t i i , można w naszkicowanym [G. S. 2 ] . przez Turnera schemacie umieścić także zjawisko pa­ triotycznej w y m o w y M B C z - bez wątpienia jest ona symbolicznym. Za tycznej symbolice wizerunku: „Ja m a m w d o m u obraz M B C z , ale bez korony, bez szat i t e n obtaz, ta ikona, b y m powiedziała, najbardziej m i odpowiada. Najbar­ nośniki symboliczne, należące do communitas ideologicz­ nej, podlegają polaryzacji między t y m , co ogólne i u n i ­ przecież nośnikiem 135). Odnoszę wrażenie, iż w przypadku M B C z , jej „narodowe" cechy wydają się D w u b i e g u n o w y m o d e l T u t n e t a odpowiada zatem communitas, f e n o m e n o w i M B C z wtedy, gdy zamiast prostej polary­ skupiające się wokół C u d o w n e g o Obrazu, uznajmy zacji przyjmiemy istnienie układu ciągłego, rozpiętego społeczeństwo polskie, a ściślej mówiąc, wspólnotę ka­ pomiędzy d w o m a p o l a m i . Takie ptzedstawienie, zakła­ tolików identyfikujących się z jasnogórskim sanktu­ dające obecność pary przeciwieństw, dobrze ilustruje a r i u m i uznających, że podobnie czynią lub czynić po­ pewną postawę wobec p r o b l e m u „dwoistości" M B . Po­ w i n n i wszyscy „prawdziwi Polacy". W t a k i m ujęciu lega ona, jak sądzę, na podświadomym przyjęciu przez dwa aspekty M B C z uznać można za efekt procesu se­ i n f o r m a t o r a ukrytego założenia, iż M B Królowa Polski mantycznej polaryzacji symbolu. Jak wyglądałby t a k i i M B Pani wszystkich ludzi to wyobtażenia stojące do układ znaczeń. siebie w opozycji i nie dające się pogodzić. Prowadzi to Pamiętać 7 trzeba o złożoności treści do sytuacji, gdzie o t w a t t e sformułowanie wizerunku jednego z n i c h wydaje się negacją drugiego — w k o n s e k w e n c j i M B C z i o jej specyficznej r o l i . O g r o m n a ilość czynni­ 124 �Grzegorz Sokół • M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y padają wypowiedzi wewnętrznie Bibliografia: bardzo niespójne, sprzeczne, domagające się „zatuszowania". 1983 Jest jednak także i inne podejście do p r o b l e m u d w o ­ Bogurodzico-Dziewico. Polski almanach maryjny, Warszawa Hołówka istej natury M B C z . Reprezentujący je respondenci nie T. widzieli większych niezgodności pomiędzy jej uniwer­ 1986 salnością a polskością: „No, M B jest naszą, Polski kró­ Jabłońska-Deptuła lową, ale też jest M a t k ą wszystkich ludzi, M a t k ą Boga, 1990 M a t k ą wszystkich ludzi. M B jest Królową Polski, więc Myślenie potoczne, Warszawa E. Religijność' i patriotyzm doby powstań [w:] Swoistość' i uni­ wersalizm kultury polskiej, Lublin Kunczyńsка-1racka M a t k ą Polaków i jest również Królową Wszechświata, i M a t k ą i n n y c h państw, można powiedzieć" [ G . S. 3 ] . W tych wypowiedziach zdania popierające obydwa po­ A. 1978 Malarstwo ludowe kręgu Częstochowskiego, 1998 Matka Boska w polskiej szluce ludowej X I X wieku [w:] Nie­ Wroclaw pokalana. Kult Matki Bożej na ziemiach polskich w X I X wie­ glądy nie kolidują ze sobą, a często przytaczanym argu­ ku, Lublin m e n t e m jest podkreślanie jedności M B . Sieradzka 1994 A. Przedstawienia maryjne w malarstwie polskim lat osiemdzie­ Problematyka stosunku współczesnych Polaków do siątych X X wieku [w:] Przewodniczka. Kult Matki Boskiej narodowego lub też uniwersalnego znaczenia M B C z m o ­ w Polsce od Lumen Gentium do Redemptoris Mater i 964 — 1987, że wydawać się teraz dość jasna - nawet jaśniejsza niż jest Częstochowa w rzeczywistości. A b y zbliżyć względnie uporządkowany T u r n e r V., T u r n e r zapis m o i c h spostrzeżeń do stanu faktycznego, muszę do­ 1978 E. Image and Pilgrimage in Christian culture, New York dać, że wprowadzone tu rozróżnienie na dwa zasadnicze typy postaw ma tylko najbardziej ogólny charakter. Zagadnienie to, a ściślej o b y d w a jego L I S T A WYKORZYSTANYCH W Y W I A D Ó W : (wszystkie w y w i a d y przeprowadzone zostały w Częstochowie aspekty w d n i a c h 21-27 września z osobna, może jednak zostać ujęte w sposób usyste­ matyzowany, a jednocześnie czytelny, za pomocą za­ Grzegorz Sokół: prezentowanych powyżej m o d e l i . C h o ć nie są one cał­ 1. dwie kobiety z Zabrza, obydwie w wieku ok. 75 lat kowicie bezbłędne, o b a w i a m się, że gdybym dążył do dalszych udoskonaleń, ryzykowałbym zbyt 1998) 2. małżeństwo zamieszkałe w Warszawie, oboje w wieku ok. 65 lat; duże mężczyzna - wykształcenie średnie, pochodzi z Wilna; kobieta - uproszczenia. Myślę, że trzeba t u odstąpić o d ambicji wykształcenie wyższe, z Warszawy znalezienia j e d n o l i t y c h i jednoznacznych rozwiązań 3. mężczyzna, lat 45, mieszkaniec małego miasteczka, wykształce­ dla problemów, które jednolite i jednoznaczne nie są. nie nie wyższe niż średnie 4. mężczyzna, lat ok. 50, pilot Prowadząc rozmowy z pielgrzymami w Częstocho­ 5. mężczyzna, lat 75, uczestnik Ogólnopolskiego Zjazdu Synów wie, a zwłaszcza analizując p o t e m i c h wypowiedzi, sta­ Pułku wałem twarzą w twarz z „potocznym" światem i „potocz­ 6. mężczyzna, lat ok. 50, z Zabrza, wykształcenie zawodowe n ą " mentalnością. Wiedziałem jednak, że nie mogę bez 7. dziewczyna, lat 18, z Częstochowy, uczy się końca pytać: „co się za t y m kryje?" - w poszukiwaniu ja­ 8. kobieta, zamieszkała w Piaskach k. Sosnowca, wykształcenie snych i logicznych odpowiedzi. Musiałem zgodzić się średnie 9. kobieta, lat 74, wykształcenie podstawowe, zamieszkała w Kiel­ z faktem, że zagadnienie, które badam, m a „nienauko­ cach wą" naturę - i w którymś momencie przestać sięgać głę­ 10. dwie kobiety - matka i córka, wiek: matka ok. 55, córka ok. 20, biej i zadowolić się zbiorem wieloznacznych sformuło­ z Katowic wań. Wymagało to ode m n i e przyjęcia kategorii podob­ 11. dwie starsze kobiety (wywiad niepełny) n y c h do tych, j a k i m i posługiwali się m o i rozmówcy, 12. mężczyzna (wywiad niepełny) i uznania, że gdy bada się kwestię tak złożoną i dyna­ Anna Kalina: miczną jak „społeczny" odbiór „ukrytej" symboliki, trze­ (numeracja według porządku w zestawach wywiadów autorki) ba czasem zdobyć się na pewną elastyczność i otwar­ tość, odrzucając ściśle naukowe myślenie. Dlatego też 1. kobieta, 1. 65, wykształcenie średnie, księgowa nie staram się tutaj zamknąć mechanizmów symbolicz­ 3. kobieta, 1. 57, wykształcenie zawodowe, pracownica poczty 4- mężczyzna, 1. 62, ślusarz nego funkcjonowania M B C z w j e d n y m m o d e l u . Myślę, 6. dwie kobiety: 1. 53, wykształcenie średnie, sprzedawczyni 1. 64, że jestem najbliżej prawdy, kiedy zakładam, że obydwa gospodyni zaproponowane ujęcia dopełniają się i razem oddają 7. dwie kobiety: nauczycielka w podstawówce, 1. 42 przedszkolanka, właściwy obraz postawy badanej grupy wobec polskości 1. 45 wizerunku M a t k i Boskiej Częstochowskiej. Antonina Bereza: 2. kobieta, zamieszkała we wsi na Kielecczyźnie, 1. 83, wykształcenie ' Wypowiedzi dotyczyły w większości wypadków podstawowe. konkretnego przedstawienia - pokazywanego przeze mnie obrazka przykładowe­ go, ukazującego MBCz w otoczeniu biało-czerwonych flag i Orła w koronie — i , chociaż w tym sensie mają charaktet szczegółowy, można je odnosić również do ogólnego poziomu 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/911b7dc05e72febdb62bda81ec6ac95b.pdf 1d3ed94b35a1cfc5ad9d522d2f198e84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1330 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1229 Title A name given to the resource Matka Boska w polskiej kulturze ludowej XIX i XX w. Wybrane kwestie źródłowe i zarysowujące się pytania / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.289-304 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 P L ISSN 0071-1861 ZOFIA S O K O L E W I C Z (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) M A T K A BOSKA W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ X I X I X X W. ( W Y B R A N E K W E S T I E Ź R Ó D Ł O W E I Z A R Y S O W Y W U J Ą C E SIĘ P Y T A N I A ) Z coraz liczniejszych i bardziej pogłębianych badań nad religijnością, w tym nad religijnością ludową, wyłaniają się fakty związane z kultem ma­ ryjnym i ich wielkie znaczenie dla życia społeczności lokalnych, regional­ nych, narodowych, dla różnych środowisk zawodowych i twórczych. Badanie tego z istoty swojej religijnego fenomenu nastręcza jednak wiele trudności; przede wszystkim występuje on w bardzo licznych formach, w tym również o charakterze parareligijnym, obyczajowym, magicznym. Jak wynika z dotych­ czasowych prac, Matka Boska obecna jest w bardzo wielu dziedzinach kul­ tury ludowej, co wykazują wstępne kwerendy porównawcze, podobnie jest w innych krajach słowiańskich, a nawet europejskich. Ogromnie ciekawa praca Marii Frankowskiej zatytułowana Sanktuaria i pielgrzymki — ich rola w procesie ewangelizacji Indian Meksyku oraz kształtowania się miejscowego synkretyzmu religijnego (1986), w której wiele miejsca poświęcono kultowi maryjnemu, jest dowodem, że zjawisko to występuje w podobnych kontekstach kulturowych nie tylko poza Polską, ale i poza Europą, w prawie całym chrześcijańskim świecie. W niniejszym szkicu chciałabym wskazać na niektóre typy źródeł etno­ graficznych do kultu i, szerzej, osoby Matki Boskiej i na związane z tym kwestie krytyki źródłowej oraz zasygnalizować szereg wyłaniających się z tych poszukiwań źródłowych pytań badawczych. Maryja, Bogurodzica, Matka Boska, Królowa Niebios, Przenajświętsza Panienka, Przeczysta, Najświętsza..« — pod tymi najczęściej imionami wystę­ puje w kulturze ludowej. Terminy Maryja J Bogurodzica zdają się obejmo­ wać pozostałe. One to zresztą figurują przeważnie jako hasła w encyklo­ pediach i indeksach prac naukowych. W podstawowym dla etnografów Handworterbuch des deutschen Aberglaubens znajdujemy hasło Maria [św.]. Podobnie rzecz się ma z większością encyklo­ pedii i słowników kościelnych, takich jak Biblejskij Slovar, a także ważne opracowanie radzieckie Mify narodov mira. Natomiast Srpski mitoloszki 19 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. I �290 ZOFIA SOKOLEWICZ ręcznik zawiera, bardzo zresztą krótkie, hasło: Bogurodica. N a ten też termin zdecydowali się autorzy indeksu t. I I Kultury ludowej Słowian K . Moszyń­ skiego (1967), poświęconego kulturze duchowej. We wspomnianych encyklopedycznych ujęciach hasła Maria i Boguro­ dzica różnią się strukturą treści. Ze względu na nią można je podzielić na dwie grupy. D o pierwszej z nich należy zaliczyć te, dla których punktem wyjścia jest z reguły Maria i ograniczają się do historii życia ewangelicz­ nej Marii z rodu Dawida, matki Jezusa. Uwzględniają one apokryfy, po­ dają historię jej kultu w Kościele, wspomniane są w nich podstawowe mo­ tywy ikonograficzne i wymienione największe z poświęconych jej dzieł sztuki. D o drugiej grupy, dla której częściej niż Maria jest punktem wyjścia hasło Bogurodzica, można zaliczyć te, gdzie autorzy nawiązują niemal wyłącznie do kultury ludowej, pomijając niemalże (Srpski mitoloszki ręcznik) informa­ cje historyczne, religijne etc. Wyjątkowy charakter na tym tle ma wspom­ niane hasło Maria w Handworterbuch des deutschen Aberglaubens, które zawiera obydwa rodzaje informacji, podobnie jak hasło Mary (Virgin) opu­ blikowane w Encyclopaedia of Religion and Ethics (1926). Wypada nadmienić brak hasła Maria lub Matka Boska w Słowniku folkloru polskiego, co chyba można odczytać jako powściągliwość w wypo­ wiadaniu się folklorystów na ten temat, jak i trudność kryjącą się w za; miarze napisania takiego hasła, a to chociażby ze względu na obecność Matki Boskiej w bardzo wielu dziedzinach kultury ludowej. Jednakże W kla­ syfikacji wątków bajki ludowej (Krzyżanowski 1963, I I ) natrafiamy w dziale bajek ajtiologicznych na legendy maryjne i o małym Jezusku, oznaczone nu­ merami od T 2441 do T 2445. Zresztą Krzyżanowski przeznaczył w swojej klasyfikacji więcej miejsca tej grupie w porównaniu z klasyfikacją AarneThompsona wyjaśniając jednocześnie, że wątki te są rzadkie w krajach protestanckich i prawosławnych. C o do pierwszej kwestii, to trudno mi się do niej ustosunkować. Twier­ dzenie Krzyżanowskiego brzmi logicznie w świetle teologii protestanckiej. Nie znam jednak dostatecznie materiału empirycznego z zakresu kultury lu­ dowej obszaru protestanckiego i innych wyznań reformowanych i m o g ę tu polegać jedynie na autorytecie Krzyżanowskiego oraz wspomnianych Aaarne i Thompsona, ale i w tej kwestii m o ż n a spodziewać się, że dalsze badania wpłyną na zmodyfikowanie tezy Krzyżanowskiego przynajmniej w odniesieniu do pewnych terytoriów (np. protestanccy Mazurzy), co sygnalizują badania prowadzone w ośrodku olsztyńskim (Nowak, 1986). Jeżeli jednak chodzi o kulturę strefy prawosławia, to kwerendy z tych obszarów zdają się przeczyć sugestii Krzyżanowskiego, o czym świadczy ma­ teriał dotyczący terenów Białorusi (Federowski, 1897-1903), Serbii (przekaza­ na mi ustnie opinia P. Vlahovica), Chorwacji (Bielaj), Bułgarii (Georgieva, 1983). Ponadto wiele wątków polskich zostało przez Krzyżanowskiego tak zaszeregowanych, że umykają ich związki z Matką Boską i — co nie jest najmniejszą sprawą — wątki maryjne w bajce uwzględnione przez niego nie �MATKA BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E L U D O W E J 291 wyczerpują całego materiału występującego w Polsce, nawet gdyby ograniczyć się do obszaru katolickiego. Powstaje pytanie, czy odpowiednie zindeksowanie wątków, w których występuje Matka Boska — na przykład o raku pozbawionym jadu przez Matkę Boską i przeznaczeniu go na pokarm dla ludzi, o skazaniu gada na pełzanie jako kary za przestraszenie Matki Boskiej, o pająku, o chciwej babie i zmniejszonych kłosach, o liściach ostu poplamionych pokarmem Matki Boskiej (Krzyżanowski, 1963, I I , s. 185, 189) i szeregu jeszcze innych oraz ujęcie ich dzięki temu w jedną grupę — nie dopomogłoby nam w zro­ zumieniu, dlaczego tylko z nimi, a nie z innymi łączy się w tradycji lu­ dowej imię Matki Boskiej. Sprawa zdaje się być o tyle ważna, że fakt za­ mienności osoby Matki Boskiej w niektórych z tych wątków z innymi po­ staciami (Chrystus, Adam, etc.) i powiązanie jej z tymi, a nie innymi zwierzętami, roślinami, ludźmi, działaniami m o ż e przyczynić się do wyjaśnie­ nia ważnej kwestii wychodzenia Matki Boskiej do kultury ludowej zapewne już od X I V w. i stopniowego wypierania innych postaci. Logika tego pro­ cesu musi być dla badaczy bardzo interesująca. Z tego też powodu poświę­ ciłam epokowej pracy J . Krzyżanowskiego (1962, 1963) uwagi krytyczne — zależy mi na innym nieco jej odczytaniu w celu poszukania odpowiedzi na pytanie, którego autor sobie nie stawiał. Kult maryjny w kulturze ludowej jest przede wszystkim kultem Marii jako Matki Boga, nierzadko traktowanej tak, jakby tylko to się liczyło, i stąd jej losy historyczne, jej życiorys (nawet apokryficzny, a więc bliski kulturze ludowej) usunięte są w cień. Paradoksalnie, ale czasami wydaje się, że wiedzie ona w kulturze ludowej żywot niezależny nawet od syna, od Jezusa. Nie jest więc przypadkiem, że we wspomnianym Srpskim mitoloszkim ręczniku spotykamy hasło Bogurodica — i odpowiednio w indeksie do pracy Moszyńskiego (1967) Bogarodzica — oba ujęte wyłącznie ze względu na miej­ sce Matki Boskiej w wierzeniach ludowych, w kulturze ludowej. Dlatego znajdujemy tam wierzenia tylko jej dotyczące, a sygnalizujące jej obecność od samego początku świata (wierzenia i legendy związane z pochodzeniem grochu, zmniejszeniem kłosów, powstrzymaniem potopu etc.) informacje o świę­ tach i obrzędach dorocznych i rodzinnych, folklor w sensie ogólnym (jako wiedza i jako forma artystyczna jako fakt kulturowy. Należy podkreślić, że w niektórych opracowaniach ogólnych, jak na przy­ kład w An illustrated encyclopaedia of traditional symbols J . C . Coopera, informacje o Marii, Matce Jezusa, włączone są do hasła Mother (Great). Sygnalizuję tu ważką teoretycznie kwestię, czy Maria jest jedną z Wielkich Matek wielkich religii świata? Pozytywna odpowiedź byłaby chyba jednak nieporozumieniem. Z Fenomenologii religii G . van der Leeuwa można wy­ prowadzić istotne różnice między Wielkimi Matkami starych religii a Marią. Czy ten punkt widzenia da się utrzymać w świetle danych z kultury ludo­ wej, choćby tych wzmianek o obecności Marii przy potopie, na samym po­ czątku świata? Chyba tak, na pewno tak. Kult maryjny w polskiej kulturze �292 ZOFIA S O K O L E W I C Z ludowej jest przede wszystkim kultem Matki Boskiej — ta matczyność. a nie praobecność od początku świata, daje jej tytuł do tego kultu. To przecież nie ona była źródłem wszystkiego co żyje, to nie w niej zawierało się wszystko, to nie w niej tkwiła możliwość odradzania sie. Była Matką, ale nie Pramatką. Z taką hipotezą rozpoczęłam kwerendę poszukując argu­ mentów za i przeciw tej tezie. Trzeba jednak podkreślić, że te dwa typy kultów: wielkich matek i ma­ ryjny, nie tworzą zbiorów rozłącznych. W obu wystąpią wspólne elementy, wspólne symbole - chociażby symbol lilii na zachodzie i jego odpowiednik na wschodzie — kwiat lotosu, by na tym na razie poprzestać. W tym miejscu wypada wymienić wielką, etnologiczną pracę O. W. Schmid­ ta, jednego z twórców „Kreislehre", poświęconą matriarchatowi (Schmidt, 1955a). Autor rozumie go szeroko, nie tyle jako epokę historyczną, alejako prawo matki. Autor wskazuje na uniwersalny charakter prawa matki i wyprowadza, lub raczej osadza, kult maryjny w tym właśnie prawie. Kła­ dzie więc nacisk na to, co w różnych kultach (dających się z tego prawa wyprowadzić) jest wspólne, usuwając w cień to, co stanowi o specyfice kultu maryjnego. Poszukiwanie różnic nie było chyba jednak zamierzeniem auto­ ra — we wszystkich pracach szukał on korzeni uniwersalnych praw. Etnograficznych opracowań poświęconych Matce Boskiej jest jednak nie­ wiele i praktycznie wszystkie z nich zostały uwzględnione lub chociażby wymienione w „Polskiej Sztuce Ludowej" (nr 3: 1984). Matce Boskiej po­ święcono w tym numerze szereg artykułów z tytułu niezmiernie interesu­ jącej wystawy zorganizowanej jesienią 1982 r. przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie pt. „Matka Boska Częstochowska w sztuce ludowej i po­ pularnej". Z kronikarskiego obowiązku należy tu wspomnieć liczne, nie etnograficz­ ne, ale cenne pozycje, które ukazały się w ostatnich latach w wydawnictwach i czasopismach kościelnych: w „Przeglądzie Powszechnym", „ W drodze", „Studiach Claramontana" — poświęconych całkowicie Matce Boskiej Często­ chowskiej, i wreszcie prace zbiorowe: Gratia plena (1965) i Religijność lu­ dowa (1983) zawierające bogatą bibliografię. Stan badań nad kultem maryj­ nym do 1980 r. opracował K . Fiedeń, M S F (1982). Wiele nowych infor­ macji wniosły referaty wygłoszone na V Kongresie Mariologicznym w Lubli­ nie w 1986 r. Wśród nich były też tematy etnograficzne opracowane przez ks. Z . Kopiczko, A . Kunczyńską-Iracką, Z . Sokolewicz, H . M . Zowczak. Wszyscy autorzy zwracali uwagę na konieczność poszukiwań źródłowych, możliwości tworzenia nowych źródeł (wywołanych) i wielkie trudności zwią­ zane z ich krytyką. Referat H . M . Zowczak na temat roli Matki Boskiej we współczesnych opowiadaniach o bohaterach i przypisywaniu jej w nich funkcji mediatora jest dobrym przykładem znaczenia, jakie tworzone obecnie źródła mogą mieć dla formułowania nowych lub potwierdzania dawniej zgło­ szonych hipotez. Wszystkie wymienione prace wskazują dobitnie, że mimo pojawienia się �MATKA BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E L U D O W E J 293 nowych kwestii i nowych ustaleń faktograficznych w zakresie znajomości kultu maryjnego znajdujemy się wciąż jeszcze na początku drogi. Do tej listy należy dołączyć niedrukowaną pracę doktorską J . Grąbczewskiego (publikowany był tylko mały jej fragment; Grąbczewski, 1984). Autor skupił uwagę na wyrażającym się w dacie, nazwie, symbolice, zakazach lub nakazach czy intencji związku wierzeń i obrzędów z Matką Boską. Ma­ teriał ten próbuje uporządkować posługując się pojęciem toposu i odczytując w każdej z informacji jakieś upostaciowienie Matki Boskiej: wspomożycielki, wstawienniczki, flory i luny. Zestawienie wyników tej pracy z innymi, w tym nieetnograficznymi, świadczy, że w badaniach kultu maryjnego etnografowie są zaledwie na początku drogi. Z różnych działów kultury ludowej zwią­ zanych z Matką Boską stosunkowo najlepiej opracowana jest, dzięki wysił­ kowi Anny Kunczyńskiej-Irackiej i organizatorów wspomnianej wystawy o Matce Boskiej Częstochowskiej, strona plastyczna: wyobrażenia Matki Bos­ kiej w sztuce — malarstwie, grafice i rzeźbie (por. też Dobrzeniecki, 1965; Mroczko, D ą b , 1966). I. E T N O G R A F I C Z N A K W E R E N D A ŹRÓDŁOWA Poszukiwanie źródeł na temat Matki Boskiej przedstawia więcej trudności W porównaniu z takimi klasycznymi tematami etnograficznymi, jak obrzędy doroczne lub rodzinne, kiedy to m o ż n a skupić się na dość zwartych zagad­ nieniach i liczyć na dość obszerne przekazy źródłowe. Natomiast Matka Boska występuje w całym cyklu świąt dorocznych, we wszystkich obrzędach rodzinnych, w wierzeniach, legendach, bajkach, gadkach, apokryfach, przy­ słowiach, zamówieniach, przedmiotach związanych z wystrojem wnętrz ko­ ścielnych i domowych oraz związaną z tym ikonografią. Wreszcie wystę­ puje w sferze religijności ludowej w części nie objętej powyższym wylicze­ niem, to jest w materiałach na temat świąt kościelnych, dużej i małej architektury sakralnej, wotach, dewocjonaliach etc. Oznacza to w konsek­ wencji konieczność opracowania praktycznie całej symbolicznej sfery kultu­ ry ludowej. Źródła etnograficzne na temat Matki Boskiej są liczne, ale bardzo roz­ proszone. Wzmianki o jej osobie w konkretnych obrzędach dorocznych lub rodzinnych są najczęściej króciutkie, a ich konteksty ubogie, tak że powsta­ ją trudności przy próbach jednoznacznego odczytania informacji. Źródła te zresztą są rzadziej źródłami do historii, struktury i funkcji kultu maryjnego, a częściej informują o wierzeniach ludowych, specyficznej teologii ludowej lub wręcz praktykach magicznych. Są odbiciem synkretyzmu wierzeń ludo­ wych. Nader też często trudno na ich podstawie wnioskować o stopniu związania opisywanych przez nie zachowań kulturowych z osobą Marii lub, ogólniej, z pobożnością maryjną. W wielu sytuacjach podobnych Maria wy­ stępuje zamiennie z innymi postaciami: Chrystusem, matką rodzoną etc. Przykładem tego mogą być wspomniane j u ż bajki ajtiologiczne. Jak z nich �294 ZOFIA SOKOLEWICZ wynika, groch raz powstaje z łez Matki Boskiej, innym razem z łez Adama nad utratą raju (Krzyżanowski, 1963, I I , s. 188). W pieśniach, oracjach weselnych i pogrzebowych i innych tekstach kulturowych znajdziemy takich zamienności dużo więcej. Jest to jednak niewątpliwie ważna informacja dla interesujących się sposobem adaptowania Matki Boskiej przez kulturę lu­ dową. Jest to fakt godny zastanowienia tym bardziej, że stwierdzamy go w odniesieniu do dziedziny tak jednorodnej, jaką — zdaniem Krzyżanow­ skiego — jest bajka ajtiologiczna wywodząca się z apokryfów średniowiecz­ nych (Krzyżanowski, 1962, I , s. 14) i jakby umacniana przez literackie od­ powiedniki apokryfów, które z kolei stawały się źródłem kazań i traktatów budujących, zapewne docierających do ludu. Wśród źródeł etnograficznych m o ż n a wskazać na te, które mówią o róż­ nych zachowaniach w określonym dniu kalendarzowym poświęconym Marii, zawierają natomiast m a ł o informacji o związku między tym dniem a owymi zachowaniami. Przykładem m o ż e być fragment opisu W. Szuchiewicza z H u culszczyzny, który podaje takie oto dane na temat przebiegu- dnia 4 grud­ nia, czyli dnia Ofiarowania N M P : „W wigilię Huculi obsypują krowy siemieniem i smarują wymiona masłem, ażeby krowy dawały dużo mleka. Po północy nagie kobiety siadają na progu i przędą samosiewne ko­ nopie, w dzień zaś rozpoczynają wszelkie roboty, ażeby mieli powodzenie podczas orki [...] koło południa obkurzają krowy dymem z krowiego łajna i świerczyny i mówią «jak nikt nie może tego dymu zebrać w worek, tak aby nie mógł nikt mojej krowie odebrać manny»" (Szuchiewicz, 1904). Wybrałam powyższy fragment, aby uzmysłowić czytelnikowi, jak długa droga czeka badacza, który by chciał uzasadnić powiązanie tego rodzaju zachowań z dniem N M P . Zapewne każdy z występujących tu znaków: przę­ dzenie, okadzanie, zaczynanie pracy, szczególnie często łączy się z imieniem Matki Boskiej, a inne symbole: nagość, samosiewne konopie, siemię, znajdą uzasadnienie w mitologii. Jednakże ustalenie, dlaczego ten właśnie dzień zo­ stał wybrany do tego rodzaju praktyk, i odpowiedź na to pytanie kryje się w analizie korelacji między życiem N M P i Chrystusa a całym cyklem do­ rocznych obrzędów i zwyczajów, polityką Kościoła w tym zakresie i reakcja­ mi na nią ludzi, ich sposobem adaptowania tego, co kiedyś wchodziło do kultury jako nowe. W gruncie rzeczy podobne pytania należy postawić ana­ lizując mniej kontrowersyjne teksty dotyczące na przykład zachowań w dniu Matki Boskiej Zielnej. Większość z nich nie da się w całości wytłumaczyć przez odniesienie do pobożności maryjnej. Selekcjonowanie więc źródeł pod tym kątem stanowi istotny problem dla krytyki źródłowej. Wiele źródeł wskazuje na powiązanie pewnych zachowań z Marią przez odwołanie się lub modlitwę do niej albo włączenie do obrzędu kościelnego. Przykładem tych pierwszych m o ż e być westchnienie Pana Twardowskiego do Matki Boskiej w ostatniej życia godzinie lub wezwania jej przez innych bo­ haterów, również współczesnych (Zowczak, 1986), wobec których N M P wy­ stępuje jako orędowniczka i wspomożycielka. Przykładem drugiego typu za- �MATKA BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E LUDOWEJ 295 chowań może być święcenie gromnic w dniu Matki Boskiej Gromnicznej lub ziół w dniu Matki Boskiej Zielnej. Źródła etnograficzne z X I X i X X w. zazwyczaj milczą na temat spo­ sobu przeżywania obrzędów przez ludzi wiejskich, zasadniczo nie cytują ich dosłownych wypowiedzi, wielokrotnie mamy wątpliwości, czy informacja nie jest sprowokowana pytaniem etnografa. Takie same wątpliwości mamy zresz­ tą do dziś wywołując nowe źródła. I wszystko to musi rzutować na trud­ ności oddzielenia w nich informacji o religijności od parareligijności, dowo­ d ó w myślenia mitycznego od konwencjonalnej wypowiedzi etc., co w bada­ niach nad miejscem Matki Boskiej w kulturze ludowej ma szczególnie waż­ ne znaczenie. II. M A T K A BOSKA W OBRZĘDACH C Y K L U D O R O C Z N E G O Do najważniejszych świąt maryjnych o wielkiej randze w kulturze ludo­ wej należą: 2 I I — Oczyszczenie N M P , czyli Matki Boskiej Gromnicznej 25 I I I — Zwiastowanie N M P , czyli Matki Boskiej Roztwornej 2 V I I — Nawiedzenie N M P , czyli Matki Boskiej Jagodnej 15 V I I I — Wniebowzięcie N M P , czyli Matki Boskiej Zielnej 8 I X — Narodzenie N M P , czyli Matki Boskiej Siewnej. Z wielu innych dni poświeconych w kalendarzu liturgicznym Marii na­ leży wymienić jeszcze Matki Boskiej Różańcowej w pierwszą niedzielę paź­ dziernika (zwanej też Matką Boską Węgorną i święconą szczególnie na Kaszubach). D o tej grupy świąt należy jeszcze dodać Boże Narodzenie, Epifanię i Wielkanoc, które nie są co prawda świętami maryjnymi, ale Matka Boska odgrywa w nich szczególną rolę. Gdyby przyjąć hipotezę Ludwika Stommy, że niektóre z obrzędów dorocznych mają charakter obrzędu przejścia, a więc są niezmiernie ważne w cyklu rocznym, gdyż dzięki nim człowiek może uczestniczyć w istotnych jakościowych zmianach wynikających z natury ko­ smosu i mających wtórnie charakter społeczny (Stomma, 1973), to okazałoby się, że na 17 obrzędów dorocznych mających taki właśnie charakter 3 są związane z osobą Matki Boskiej i jej niejako poświęcone (Matki Boskiej Gromnicznej, Matki Boskiej Roztwornej, tj. Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny, i Matki Boskiej Zielnej), a 3 inne są z nią w istotny sposób zwią­ zane (Boże Narodzenie, Epifania i Wielkanoc). Prowadzone aktualnie badania J . S. Wasilewskiego nad kategoriami tabu wniosą zapewne dość istotne zmiany w rozumienie obrzędu przejścia, a w tym obrzędu przejścia w cyklu dorocznym (Wasilewski, 1987), ale nie myślę, by m o g ł o to wpłynąć na tezę, że obrzędy związane z dniami Matki Boskiej są silnie związane ze zmianami stanu, charakteru czasu i przestrzeni w cyklu kosmicznym. N a rytm obrzędów przejścia nakłada się rytm prac rolniczych, hodowla- �296 ZOFIA SOKOLEWICZ nych, rybackich, rzemieślniczych i in. D l a cyklu rolniczego dzień Matki Boskiej Gromnicznej i następnie Roztwornej oznacza zmiany umożliwiające wegetację. Święto Matki Boskiej Jagodnej nosi znamiona dnia oczyszczenia p ł o d ó w lasu i dokonywanej z nich ofiary. Wyraża się to w zakazach spo­ żywania owego runa do tego dnia właśnie. Treść i symbolika tego dnia znajdują swoje przedłużenie w dniu Matki Boskiej Zielnej, stanowiącym ko­ lejny krok w znoszeniu zakazów nałożonych na człowieka w jego stosun­ kach z przyrodą. Poczynając od pierwszego wypuszczenia bydła na trawę wiosną, przez zezwolenie położenia się na ziemi, kąpania w rzece, spoży­ wania runa leśnego po poświęcenie pól, o w o c ó w i zezwolenie na ich spoży­ wanie dokonuje się stopniowe rozszerzenie praw człowieka do korzystania z p ł o d ó w przyrody, do w miarę bezpiecznego obracania się w środowisku naturalnym. Tak się dzieje aż do dnia Matki Boskiej Siewnej, gdy ziarno znajdzie się w glebie i nastąpi kolejna seria zakazów ograniczających za­ chowania ludzkie wobec natury. W' ten doroczny cykl wpisane są także obrzędy i zwyczaje rybackie. Pozostawiając chwilowo na boku inne grupy zawodowe przypomnę, że ry­ bacy wyjeżdżający na pierwszy p o ł ó w w danym roku na łososie kładą na dnie łodzi zioła świecone w dniu Matki Boskiej Zielnej i okadzając sieci, z dniem Matki Boskiej Jagodnej wiążą przepowiednie pogody, w dniu Matki Boskiej Zielnej święcą kwiaty i plony pola (podobnie jak rolnicy) i wreszcie w szczególny sposób czczą Matkę Boską Węgorną (Różańcową), (Stelma­ chowska, 1933, s. 99, 178, 183). Tak więc Matka Boska obecna jest w ich życiu w ciągu całego roku, a dzięki niej pierwsze i ostatnie prace (pierwszy p o ł ó w — święcenie płodów) tworzą zamknięty cykl. O mocnej pozycji świąt maryjnych w kulturze ludowej świadczyć może dodatkowo fakt, że obok nazw kościelnych świętom tym przysługują nazwy ludowe: Gromnicznej, Roztwornej, Strumiennej, Jagodnej, Zielnej, Siewnej, Węgornej etc. Występują one zresztą w różnych odmianach świadczących 0 zadomowieniu się Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej. D o wspomnianego, dorocznego cyklu świąt katolickich należy dopisać jeszcze przynajmniej te, które zapisały się w prawosławiu: D z i e ń Matki Bo­ skiej Miłosierdzia (Pokrowy) w dniu 1 października (tzw. Pokrowice), Pojas Bogurodice (Serbia, Bułgaria) obchodzony 31 sierpnia głównie przez ciężarne kobiety, a także 4 grudnia (Ofiarowanie N M P ) obchodzone przez katolików 21 listopada, wspomniane już przy okazji cytowania opisu tego święta u greko-katolickich H u c u ł ó w i wiązane przez nich z mlecznością krów, początkiem wszelkich robót rolniczych i domowych, magicznymi zachowaniami mający­ mi spowodować płodność ziemi. Te właśnie elementy obecne są również 1 w dwóch poprzednich świętach, a sama nazwa pasa tęczy, wiążącego niebo i ziemię i przez to zapewniającego płodność, jest bardzo znamienna. D o obrzędów dorocznych pominiętych w dotychczasowych rozważaniach, mających charakter zabawy i, zda się, dalekich od zachowań sakralnych należą: kolędowanie, herody, dyngus i gaik. Występują one w bardzo róż- �M A T K A BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E L U D O W E J 297 nych formach i w różny sposób związane są z bliskim im Bożym Narodze­ niem lub Wielkanocą. Nas one interesują ze względu na pieśni, w których występują wezwania do Matki Boskiej. I tak kolędnicy składając życzenia dostatku i zdrowia gospodarzom wymieniają Najświętszą Panienkę, która oraczom chodzącym za złotym płużkiem nosiła śniadanko i miała pijać zę złotego, wyoranego w ziemi kielicha (Kolberg, Krakowskie, t. 5, cz. 1, s. 236). Matka Boska występuje tu w kolędzie obok Pana Boga i Jezusa jakby dla uwiarogodnienia życzeń. Jeszcze bardziej interesujące materiały zebrano w L u ­ belskiem (Bartmiński, 1986), z których — zgodnie z przekazaną mi ustnie supozycją tegoż autora — wynika, że w czasie tzw. obkolędowywania dziew­ czyny Matka Boska wymieniana jest w pieśniach zamiast niej. P o d o b n ą sy­ tuację m o ż n a zanotować w pieśniach śpiewanych przy okazji gaika. Gdyby te przypuszczenia potwierdziły dalsze analizy materiału dotyczącego kolędo­ wania i gaika to mielibyśmy do czynienia z traktowaniem Matki Boskiej nie tylko jako Matki, ale i jako dziewczyny, właśnie Przenajświętszej Pa­ nienki. Niewykluczone, że te ślady mogłyby nas zaprowadzić w znacznie dal­ szą przeszłość i umożliwić określenie istoty, na której miejsce w polskiej kulturze ludowej wchodzi Matka Boska (Deva, Dziwa). Jakiekolwiek jednak dalsze przypuszczenia muszą być poprzedzone bardzo staranną analizą wspom­ nianych zachowań obrzędowych i mogą nawet podać w wątpliwość propo­ zycje Kolevej (1973) ujmowania bułgarskich Lazarek i odpowiadających im obrzędów u zachodnich i wschodnich Słowian jako obrzędów inicjacji dziew­ cząt (a w każdym razie należałoby tę propozycję mocno zmodyfikować). D o tej grupy zachowań obrzędowych należy też dyngus, w czasie które­ go śpiewane pieśni również zawierają odwołania do Maryi, podobnie jak było to w przypadku kolędowania oraz w oracji weselnej (o czym jeszcze bę­ dzie mowa). Istotną, choć nie rozważaną do tej pory kwestią pozostaje stosunek cyklu świąt i obrzędów związanych z postaciami świętych do Matki Boskiej. Wy­ daje się, że zwłaszcza w kulturze prawosławnej św. Jerzy, św. Jan, św. Ilja (Eliasz), św. Dymitr odgrywają w niektórych sytuacjach rolę ważniejszą od Matki Boskiej. Odpowiedź na to pytanie, uwzględniająca materiał z obszaru południowych i wschodnich Słowian, może wiele wnieść do prób ustalenia miejsca Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej. III. M A T K A BOSKA W OBRZĘDACH R O D Z I N N Y C H W obrzędach rodzinnych Matka Boska obecna jest przede wszystkim przy narodzinach, weselu i pogrzebie, każdym z nich w bardzo znamienny sposób. Pojawia się najpierw przy położnicy, jest opiekunką rodzących. Z materiału porównawczego wynika, że u Estów pojawia się zamiennie z ko­ biecym duchem rodu. Moszyński tak o tym wspomina: „ U Finów zachod­ nich, mianowicie u Estów, jako opiekunka porodu i niemowlęcia występuje bądź istota mityczna zwana róugutaja, bądź też Matka Boska" (1967 s. 693). �298 ZOFIA SOKOLEWICZ Natomiast „babka pęporzęzna z Besarabii zwraca się do Matki Bożej, okadzając przeznaczony dla niej kołacz posmarowany miodem, z proś­ bą, by przybywała na pomoc, gdy ją zawoła: Svita Boguródica da i na p o m o č , dětu j a puvikam, da idi" (1967, s. 255). W innych zaś częściach Bułgarii przygotowują specjalny chleb (przaśny) w podzięce Matce Boskiej za pomoc przy porodzie. Pospiesznie dzielą go mówiąc przy spożywaniu, że spieszy się już ona do innej kobiety (Georgieva, 1983). Tak więc ko­ biety, które przy porodzie doświadczyły pomocy Matki Boskiej, udają się następnie do wywodu, by tak jak i ona uzyskać oczyszczenie. Z dotych­ czasowej kwerendy, a przede wszystkim zbioru materiałów kolbergowskich wynika, że Matka Boska interesuje się i wpływa zwłaszcza na los położnicy. Tym, jeżeli kolejne poszukiwania nie przyniosą nowych informacji, różni się ona od rozmaitych duchów rodu, wróżek, etc, które pojawiały się przy na­ rodzinach i obdarowywały dziecko, określały jego los itp. (Moszyński, 1967, s. 693). W obrzędowości weselnej- Matka Boska pojawia się w trzech sytuacjach: przy zapraszaniu gości przez młodą (lub oboje młodych), przy oracji staro­ sty w czasie wyjazdu z domu do kościoła oraz przy zdejmowaniu wianka lub przenosinach młodej do domu młodego. W tym pierwszym wypadku młoda wygłasza czasem dość długi tekst zaproszenia, nawiązując nieraz do wesela w Kanie Galilejskiej, wspominając, że „będzie Jezus i Maryja, cała kompanija" (Kolberg, Poznańskie, t. 11, cz. 3, s. 67 п.). Zdarzają, się także teksty, w których młodzi poza wymienieniem Jezusa i Maryi wspominają Adama i Ewę. W drugim wypadku starosta wygłasza zazwyczaj dłuższą nieraz bardzo kunsztowną orację w momencie żegnania rodziców przez mło­ dą przed wyjazdem do kościoła. I tu także spotykamy się z odwołaniem do wesela w Kanie Galilejskiej, Maryi i Jezusa, nieraz św. Józefa, a także czasami Adama i Ewy. Odwołania te wyraźnie wskazują na symboliczny powrót do początku świata w momencie kreowania nowego związku. Istotna jest tendencja do zamiany E w y przez Matkę Boską. Odnotowuje się też wple­ cenie tu wątku o odkwitającej gałęzi. I wreszcie po raz ostatni w czasie obrzędowości weselnej imienia Maryi wzywa się w pieśniach przy zdejmowa­ niu wianka. Przykładowo w pieśni „Matuś moja, mąż mnie bije" Matuś m o ż e być zamieniona na Matkę Boską (Kolberg, Kieleckie, cz. 1, s. 76) i tak jest w wielu pieśniach, a zamiana nie wydaje się zmieniać znaczenia pieśni. W uroczystościach pogrzebowych wezwanie Matki Boskiej następuje za­ zwyczaj w momencie przekroczenia granicy umownej, jaką stanowi krzyż lub figura na granicy wsi. Wtedy to zebrani śpiewają Salve Regina, aby u Królowej Miłosierdzia ubłagać dla duszy zmarłego łaskę przekroczenia bramy niebieskiej. Do grupy pieśni pogrzebowych zaliczane są pieśni o św. Piotrze — kluczniku i wstawiającej się do niego za zbłąkaną duszą Matce Boskiej (Kolberg, Kaliskie, t. 23, s. 125). Wykaz sytuacji, w których ludzie odwołują się do Matki Boskiej, m o ż e nie jest zbyt liczny. W sumie jednak znajdujemy je w bardzo wielu opisach �M A T K A BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E L U D O W E J 299 i zbiorach. Przegląd ich nasuwa przypuszczenie, że nie są one przypadkowo usytuowane. Z reguły występują na początku obrzędu i przy jego zakończe­ niu. Matka Boska pojawia się przy urodzeniu dziecka, a potem przy wywo­ dzie położnicy, przy zapraszaniu gości na wesele i pożegnaniu się panny młodej z rodzicami, z wiankiem i przejściem pod władzę męża. I wreszcie przy pożegnaniu zmarłego, który w domu otrzymał najpierw gromnicę do ręki, a którego cała społeczność polecała opiece Matki Bożej przy przejściu na spoczynek wieczny. Analiza następstwa zdarzeń przekonuje nas, że wystę­ powanie Matki Boskiej w obrzędzie zgodne jest z jego znaczeniową struk­ turą, a Matka Boska pojawia się w nim na początku i na kpńcu i — co jest ważne — nie tylko na końcu lub tylko na początku. * IV. POCZĄTEK I K O N I E C Matka Boska obecna jest nie tylko na początku wspomnianych obrzę­ d ó w i przy ich zakończeniu. W materiałach etnograficznych stosunkowo dużo miejsca zajmują wzmianki o wyborze szczęśliwego dnia do rozpoczęcia waż­ niejszych prac, zwłaszcza orki, siewu, żniw, budowy domu etc. D n i Matki Boskiej uważane są za szczęśliwe dla rozpoczynania wszelakich prac, a nie­ kiedy za takie uważa się wigilie tych dni. Potwierdza to zresztą przytoczo­ ny na początku materiał dotyczący Hucułów, a zawierający dane na temat obrzędowych zachowań w wigilię 24 grudnia. Rozpoczęcie czynności, a więc odwrócenie pierwszej skiby (zwłaszcza nowiny, ziemi nieuprawianej), ścięcie pierwszych kłosów etc. powinno odbyć się w dniu Matki Boskiej. T o samo dotyczy ostatnich kłosów i składania wieńca. Wieniec zresztą ofiarowywuje się (jeżeli ma to miejsce w kościele) i wianki święci Matce Boskiej, a nie Bogu, Jezusowi lub świętym. V. PRÓBY K O N K L U Z J I S. Czarnowski określa Matkę Boską jako najgorliwiej czczoną postać świętą w religijności ludowej (Czarnowski 1956). Trzeba to stwierdzenie uzu­ pełnić. Jak wynika ze wstępnego tylko przeglądu typów informacji o wystę­ powaniu Matki Boskiej w kulturze ludowej, jest to postać tam niezbędna. Występuje wszakże w obrzędach przejścia typu dorocznego zapewniając dzię­ ki swej mediacji ich prawidłowe przeprowadzenie, to samo może odnieść się do nawiązywania i rozwiązywania więzi i konstytuowania się nowego stanu (nie tylko w sensie społecznym) w życiu człowieka, przy małżeństwie i pogrzebie, przy narodzinach. Jej święta wyznaczają rok rolniczy i do jej pośrednictwa ludzie odwołują się przy rozpoczynaniu i kończeniu ważnych prac skierowanych na powstanie czegoś nowego. W tych sytuacjach Matka Boska występuje niejednokrotnie zamiast krzyża lub imienia Jezus. W sytuacjachekstremalnych ludzie zwracają się do niej wspierając słowo święconym zielem w jej dniu lub gromnicą (śmierć, pożar). Odnajdujemy Matkę Boską w różnych miejscach w kulturze ludowej. Wy- �300 ZOFIA SOKOLEWICZ stępuje, co jest niezmiernie ciekawą kwestią do dalszych badań, zamiennie ze znakiem krzyża i imieniem Jezus, Ewą i matką rodzoną, kobiecym du­ chem rodu. Występuje więc zamiennie, ale nie są to zamiany przypadko­ we. Pomijam w tej chwili rozważania na temat występowania jej i zastępo­ wania innych osób w wątkach folklorystycznych, gdyż to wymaga zgroma­ dzenia znacznie szerszego materiału. Jej obecność przydaje siły pewnym działaniom lub przedmiotom (np. równianki w dniu 15 sierpnia, ostatnie kłosy, słowa kolędowania). Kult Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej ma charakter matczyny i w pewnym sensie płodnościowy. Płodność nie zależy od niej bezpośrednio, ale ona zapewnia prawidłowy przebieg obrzędów, które tę płodność zapew­ niają. Cechy jej dziewictwa usunięte są nieco w cień. Dlatego też niezmiernie ciekawe rezultaty m o g ą dać poszukiwania w kierunku wskazanym przez J. Bartmińskiego (1986), czyli jej związków z obrzędami lub ich fragmentami skupionymi wokół grupy dziewcząt. Etnografowie podkreślając, że Maryja jest królową niebios związaną z księ­ życem, a nie słońcem, widzą w tym element lunarny, chtoniczny i skłonni są upatrywać w tym jej związków z Wielkimi Matkami (Bielaj, s. 8). Swój pogląd na tę sprawę już wyraziłam. Nie jest ona jeszcze zamknięta, jak wynika z literatury. Interesujące jest stwierdzenie braku informacji na temat dokonywania na Maryi praktyk demonicznych. Nie wydaje się także, by występowała w jakich­ kolwiek wątkach czy sytuacjach zamiennie z diabłem, aczkolwiek zanotowa­ no 1 przypadek określenia tego, co zwyczajowo nazywało się bożymi stop­ kami, „stopkami diabelskimi" (Podlasie, inf. A . Kunczyńskiej-Irackiej). Nie ulega wątpliwości, że dla uzyskania odpowiedzi na wspomniane py­ tania (i postawienia jeszcze wielu innych, może bardziej istotnych) niezbędne są badania w całym obszarze kultury ludowej, nie tylko w Polsce. Wydaje się, że kult maryjny i polska religijność ludowa mają wiele cech wspólnych z kulturami ludowymi innych ludów słowiańskich. Nie można na pewno po­ wiedzieć, że specyfikę naszej religijności stanowi właśnie maryjność. Maryj­ ność — ale jaka? Odpowiedzi na to pytanie można szukać w słowach Jana Pawła I I : „Mat­ ka Boska zawszę jest podobna do ludzi ze swojego domu. Kiedy teraz patrzyłem w Meksyku na Matkę Boską z Guadalupe, Matkę Boską Indian, przychodziła mi na myśl najbardziej Matka Boska Ludźmierska, bo to taka prawdziwa gaździna podhalańska" (z homilii z dn. 8 czerwca 1979 w No­ wym Targu). LITERATURA B a r t m i ń s k i J. 1986 Kolęda i jej odmiany gatunkowe, [w:] Kolędowanie s. 78-134. Bihlejskij slovar... 1980 Biblejskij slovar, Toronto, red. E . Nuftrem. na Lubelszczyżnie, Wrocław, �MATKA BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E L U D O W E J 301 Belaj V. [w druku] Marija w puckim vjerovanjima Hrvata. Prolegomena jednom istrazivackom zadatku, Zagreb. Cooper J. С. 1978 An illustrated encyclopaedia of traditional symbols. London. C z a r n o w s k i S. 1956 Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, [w:] Kultura, Dzieła, t. I, Warszawa, s. 88-108. Dobrzeniecki T. 1965 Legenda średniowieczna w piśmiennictwie i sztuce. Chrystofania Marii, [w:] Średnio­ wiecze. Studia o kulturze, t. 2. Wroclaw, s. 7-120. Encyclopaedia... 1908- Encyclopaedia of Religion and Ethics, t. VIlI-474b-480a, hasło „Mary" („Virgin"), 1926 Edinburgh — New York, red. J. Hastins. Federowski M. 1897 Lud białoruski na Rusi litewskiej. Kraków, t. I. 1902 Lud białoruski na Rusi litewskiej, Kraków, t. II. 1903 Lud białoruski na Rusi litewskiej, Kraków, t. III. F i e d e ń MSF K. 1982 Stan badań nad maryjną pobożnością ludową w Polsce (1957-1980), Lublin, archi­ wum K U L . F r a n k o w s k a M. 1986 Sanktuaria i pielgrzymki — ich rola w procesie ewangelizacji Indian Meksyku oraz kształtowania się miejscowego synkretyzmu religijnego, „Etnografia Polska", t. 30, z. 2, s. 95-126. Georgieva I. 1983 By/garska narodna milologija, Sofia. Gratia plena... 1965 Gratia plena. Studia teologiczne o Bogurodzicy. Poznań, red. B. Przybylski. Grąbczewsfto J. 1982 Wizerunek Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej, praca doktorska, maszynopis, archiwum Uniwersytetu Łódzkiego. 1984 Postać Matki Boskiej w ludowych przekazach językowych, „Polska Sztuka Ludowa", R. 38. nr 3. s. 157-167. Handworterbuch... 1933 Handworterbuch des deutschen Aberglaubens, wyd. E . Hoffmann-Krayer, cz. V, z. 12 (Mantel - Marz), haslo Maria (hl.), s. 1638-1706, Berlin - Leipzig. K o l b e r g O. 1961- 1975 Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, Wrocław, t. 1-68. K o l e v a Т. 1973 Institut des initiations en Bułgarie, „Ethnologia Slavica", t. V, s. 163-185. K o p e ć CP J. J. 1983 Uwarunkowania historyczno-kulturowe czci Bogurodzicy w polskiej religijności, [w:] Religijność ludowa, ciągłość i zmiana, red. ks. W. Piwowarski, Wrocław. K o p i c z k o ks. Z. [w druku] Ludowa pobożność maryjna w świetle dziel Oskara Kolberga, Lublin, 1986, referat na V Kongresie Mariologicznym. K r z y ż a n o w s k i J. 1962- Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. I-II, Wrocław—Warszawa— 1963 Kraków. K u n c z y ń s k a - I r a c k a A. 1978 Malarstwo ludowe kręgu częstochowskiego, Wrocław. �302 ZOFIA SOKOLEWICZ 1986 Odbicie ludowego kultu Matki Bożej w sztuce chłopskiej XIX w., referat na V Kon­ gresie Mariologicznym, Lublin, 1986. Leeuw G . van der 1978 Fenomenologia religii, Warszawa. Mify narodov mira... 19801982 Mify narodov mira, t. I i II, Moskva, red. S. A. Tokarev. M o s z y ń s k i K. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Kultura duchowa, Warszawa. Mroczko Т., D ą b B. 1966 Gotyckie hodegetria polskie, [w:] Średniowiecze. Studia o kulturze, t. 3, Wrocław, s. 18-70. Nowak ks. W. 1986 Duchowość maryjna polskich ewangelików na Pomorzu Wschodnim, referat na V Kon­ gresie Mariologicznym, Lublin, 1986. Religijność ludowa... 1983 Religijność ludowa, ciągłość i zmiana, Wrocław, red. ks. W. Piwowarski. Schmidt P. W. 1955a Das Mutterrecht, Wien—Módling. 1955b Gebrauche des Ehemannes bei Schangerschaft und Geburt, Wien— Miinchen. Sokolewicz Z. [wdruku] Miejsce Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej, referat na V Kongresie Mariolo­ gicznym, Lublin, 1986. Stelmachowska B. 1933 Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń. Stomma L . 1973 Struktura czasowa słowiańskich obrzędów przejścia cyklu dorocznego, maszynopis pracy doktorskiej, archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Srpski mitoloszki ręcznik 1970 Srpski mitoloszki ręcznik, red. S. Kulisicz, P. Ż. Petrovicz, N. Pantelicz, Beograd. Szuchiewicz W. 1904 Huculszczyzna, Lwów. Wasilewski J. S. 1988 Tabu, zakaz, nieczystość a paradygmat etnologii symbolicznej. Warszawa. Zowczak H. M. 1986 Bohater współczesnej wsi, maszynopis pracy doktorskiej, archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Zofia Sokolewicz MADONNA IN POLISH F O L K C U L T U R E OF T H E 19 A N D 20 C E N T U R I E S S E L E C T E D PROBLEMS O F SOURCES A N D A R I S I N G QUESTIONS Summary The person of God's Mother is present in many different domains of Polich folk culture as well as in that of other Slavonic and generally European nations. She appears in the rites and ceremonies of the annual cycle and in those of the life cycle, as well as in beliefs, legends, tales, short stories, apocrypha, magical formulas, proverbs, in the objects belonging to the arrangement and decoration of churches and houses and in the iconography �303 MATKA BOSKA W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ associated with all those elements. Madonna is always present in all Catholic ceremonies and church feasts, in the sacral architecture of large and small scale, in the ex-vota and various devotional articles. That means that in our studies we should embrace all the symbolic sphere of folk culture. According to Stefan Czarnowski Madonna is the most worshipped holy person in the folk religious life. She appears in the ceremonies of the annual cycle which are kind of transition rites (rites de passage) securing, owing to Her mediatory function, their correct performance. The same concerns the rites initiating anl dissolving social relations and constituting one's new status (not only in social sense) at wedding ceremonies, funerals and rites of birth. The holy days dedicated to God's Mother mark out the annual cycle in agricultural activities and people appeal to Her mediation beginning and completing the most important tasks. In the rites as well as in beliefs Madonna appears interchangeably with the sign of the cross, the name Jesus, with Eve, human mother and the female spirit of the clan. The study on this matter can throw some light on the process of entering of the figure of God's Mother into folk culture and the ways of its adaptation. Many ethnographers regard God's Mother not only as Mother but as a Great Mother. The cult of St. Mary and of Great Mothers are not two separate systems. But the phenomenological study of the subject allows us to ascertain that although the cult of Madonna in Polish folk culture has a character of a maternal cult still God's Mother is by no means a foremother. She had not been present since the creation of the Universe nor had She included all what was later called into existence. However it is easier to find the common traits of the Madonna's cult in various cultures than to define its Polish specific. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26d712b9af90e8714f9b7ff2d69eb764.pdf d7b37988b1d08a02e6fd0106189927c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5957 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne narodziny - zwyczaje dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5549 Title A name given to the resource Matka wręcza dziecku zasuszony czepek/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9 :Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.1: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka, pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s. Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-related customs, rituals and beliefs part I: Customs, rituals and beliefs relating to birth and upbringingl Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowada, Renata red.naukowa Agnieszka Pieńczak Language A language of the resource pol. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10. Matka wręcza dziecku zasuszony czepek Opracowała Renata Zowada Kierownictwo naukowe Agnieszka Pieńczak Objaśnienie znaków: Matka wręczała czepek dziecku: 1 — gdy szło do szkoły, 2 — gdy dorosło, 3 — gdy dorosło, aby nosiło go przy sobie, 4—w dniu ślubu, 5—chłopcu, gdy szedł do wojska, 6—zaszywała dorosłej pannie w pierzynę, 7 — brak tradycji, 8 — brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. X X wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. X X wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesie­ dleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych rejonów Polski). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprac. Józef Gajek: VI. Położna, „babka", „babiąca", akuszerka. Ich wybór, znaczenie oraz funkcja w ludowych zwy­ czajach i obrzędach urodzinowych. 27. Jakie obowiązki należały do takiej „babki": d) Przechowywanie i konserwowanie czepka, w którym niekiedy dziecko się rodzi? Co z tym „czep­ kiem" robią? (należy to do „babki", czy do kogoś' z rodziny?). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/225c06e9d7d8acf857d3e7596ba69ae2.pdf 33e5e6b923f8474c691dbbbd660399f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4034 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource skrzynie ludowe meble ludowe Podlasie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3772 Title A name given to the resource Mazerowane kufry podlaskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3, s165-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text żonej, poleskie zabudowania mają często bieg ścian nierówny i różne poziomy kalenic kilkunastu dasz­ ków (dwuspadowych), nakrywających — każdy osob­ no — stojące pod nimi budynki. Zarówno omówiona zagroda podlaska, jak i wspomniana poleska (z pow. Pińsk, Łuntoiec i Stalin) budowane są na długim i wąslkiim siedlisku. W jednym i w drugim wypadku stoją one szczytem do ulicy, ale gdy na Podlasiu okna są, lecz nie zawsze od ulicy, to na Polesiu jest to regułą, albowiem zagroda rozbudowuje się od ulicy w głąb siedliska, pozostawiając „chatę" zawsze przy drodze. Jak daleko na wschód sięga zagroda bielsko-hajnowska — tego dokładnie nie wiemy. Najprawdo­ podobniej jednak — nie dalej niż do wspomnianych przez K. Moszyńskiego okolic Prużany i Słonima . 21 21 K. Moszyński, Polesie s. 122, przyp. 2. Wschodnie, cyt. wyd., Taka lokalizacja opisanego obejścia pozwalałaby na postawienie hipotezy, że przypuszczalnie Podlasie między Narwią i Nurcem wytworzyło własny typ budownictwa, którego odbiciem byłaby rozwijająca się i zrastająca od niedawna zagroda znad prypeckiego Polesia. W niej właśnie trzeba by się dopatry­ wać ipierwotnego obrazu zagrody wydłużonej bielśkohajnowskiej, której kondensacja musiała nastąpić o wiele wcześniej, tym bardziej że tereny te w X V I wieku były już gęsto zaludnione , a co za tym idzie — wyżej stojące pod Względem kultural­ nym od zachodnich terenów Białoirusi i Polesia, na których — jak wspomniano ,— do końca X V I I I w. powszechne były jednoizbowe chaty pozbawione na­ wet sieni. 22 22 J. Topolski i J. Wiśniewski, Lustracje woje­ wództwa podlaskiego 1570 i 1576, Wrocław—Warsza­ wa 1959, Mapa Królewszezyzn oprać, przez J. Humickiego. Fot. Jan Swiderski — U. 3—5, 9—11, 13—15. Rys.: Jerzy Czajkowski — U. 1, 6, 7, 16 (ze szkiców Zofii Reinfuss), tabl. I—IV; Maria Czarnecka — U. 2 a, b (wg inwent. wyk. przez M. Pawlickiego), 8, 12 (wg inwent. wyk. przez L . Nowosielskiego). Ewa Fryś-Pietraszkowa M A Z E R O W A N E K U F R Y Dekoracja malarska ludowych kufrów nie rozwi­ nęła się na terenie Polski tak bogato jak dekoracja skrzyń na ubranie. Za przyczynę tego trzeba praw­ dopodobnie uznać okoliczność, że kufry zaczęto wyra­ biać znacznie później niż skrzyniedostosowane więc były do zmienionych potrzeb estetycznych od­ biorców. Najczęściej kufry malowano gładko na jeden kolor, zwykle zielony lub brązowy w różnych odcie­ niach. Do wyjątków należą kufry malowane wielo­ barwnie, jak np. kufer z Kawęczyna, pow. Zamość, który ozdobiono na licu i wieku kwiatową dekoracją, typową dla skrzyń z tego terenu, kufer pyrzycki z Muzeum w Szczecinie, datowany na rok 1858 , 2 1 R. Reinfuss, Ludowe skrzynie malowane, War­ szawa 1954, s. 15; E. Fryś, Ludowe kufry okuwane, „Polska Sztuka Ludowa", 1959, nr 1—2, s. 46. P O D L A S K I E czy kuferek z Nowoberezowa, pow. Hajnówka, o skromnej, dwupolówej mailaturze roślinnej. Wiado­ mości o wykonywaniu z początkiem X X wieku kuf­ rów wielobarwnych zanotowano m. in. w miejsco­ wościach Kamionka, pow. Starogard Gdański, Sejny, pow. Suwałki, Braniewo. Specyficzną grupę stanowią spotykane we wschodniej części Białostockiego kufry malowane techniką stempellkową, które wyrabiano w Sokółce. Zasięg ich graniczy z zasięgiem kufrów wileńskich i poleskich . Dość dużą grupę w obrębie kufrów zdobionych tworzą kufry tzw. „mazerowane", względnie „fladrowane". Technika mazerowania uważana jesit przez 3 2 A. Dobrowolska, Meble ludowe zachodnio­ pomorskie, „Pol. Szt. Lud.", 1950, nr 1—6, s. 58. W. Dynowski, Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia, Wilno 1934. 3 165 �wielu stolarzy ludowych za tajemnicę zawodową i z tego względu — pilnie strzeżona, chociaż w zasa­ dzie nie jest to technika zbyt skomplikowana. Po­ wierzchnię przeznaczoną do mazerowania pokrywa się warstwą farby klejowej, np. w kolorze żółtym lub jasnougrowym. W niektórych ośrodkach jako podkładu używa się także farby olejnej (m. in. Głow­ no i Stryków w pow. Łowicz) lub pokostowej (Chrza­ nów). Gdy podkład zupełnie wyschnie, pociąga się go powtórnie farbą w kolorze znacznie ciemniejszym, np, brązową bejcą, rozpuszczoną w piwie lub roz­ tworze octu, i pośpiesznie, nim bejca zaschnie, przemazuje się wzór, odsłaniając Częściowo tło. Do ście­ rania używa się prostych narzędzi, jak np. gąbka, pióro ptasie, gałganek lub pędzel, wreszcie patyk, czy wielozębny grzebień drewniany, gumowy lub metalowy. „Dzięki różnego rodzaju sposobom można otrzymać przy mazerowaniu szeroką Skalę efektów, począwszy od twardego linearnego rysunku, osltro od­ bijającego się od ciemnego tła, skończywszy na łagod­ nych przejściach o bogato zróżnicowanej fakturze" . Łatwą do uszkodzenia dekorację utrwala się zwykle po wyschnięciu, powlekając ją warstwą pokostu, bez­ barwnego lakieru lub kalafonii. 4 Trudno ustalić w sposób precyzyjny, kiedy tech­ nika mazerowania, znana od dawna przez miejskich fachowców, przyjęła się w stolarstwie ludowym. Spotykamy się z nią na terenie całej Polski. Z licz­ nych informacji wynika, że, znana na przełomie X I X i X X wieku, stosowana była na większą skalę dopiero w okresie międzywojennym, a w niektórych 4 R. Reinfuss, op. cdt., s. 28. Np. w południowej części woj. krakowskiego cieszą się olbrzymim popytem meble pojedyncze, jak szafy, ławy, oraz całe zestawy, np. sypialnie, zdobione bogatym, wielobarwnym mazerunkiem, wykonywane m. in. we wsiach Spytkowice, pow. Nowy Targ, Skawa, pow. Myślenice, Kojszówka, pow. Sucha. 5 166 5 okolicach przeżywa w ostatnich latach szczyt po­ wodzenia. Założeniem mazerowania jest imitowanie malarskie słojów szlachetnych gatunków drewna na powierzchni tanich mebli, wykonanych z gorszego surowca, aby zastąpić w ten sposób kosztowne for­ niry . Nawet nazwa techniki nawiązuje do tzw. mazeru, czyli wilka. Są to zmiany w drewnie, które wynikły z zakłóceń we wzroście drzewa. Cięty z ta­ kiego drewna fornir mazerOwy o powikłanych sło­ jach bywa bardzo poszukiwany przez stolarzy . Sto­ larze ludowi wykorzystali mazerowanie do tworzenia kompozyCji daleko odbiegających od naturalnego uwarstwienia drewna. Mazerowanie występuje na wielu meblach wiej­ skich, a mianowicie na łóżkach, szafach, kredensach, skrzyniach, rzadziej na stołach czy ławach; najwię­ cej ozdobnych rozwiązań znalazło się jednak na kufrach. 6 7 Z ważniejszych ośrodków wyrobu mazerowanych mebli wymienić można m. in. Jeżów, pow. Brzeziny, Ujazd, pow. Rawa Mazowiecka, Żarnów, pow. Opocz­ no, Skierniewice, Łowicz, ZWoleń, Końskie, Lipsko, Siewierz, pow. Zawiercie, Chrzanów, Olkusz, Boch­ nia, Jasło. Spośród ośrodlków tych — kufry mazerowane wyrabiano m. in. w Jeżowie, Ujeździe, a także W Wielu innych, jak Łask, Widawa, pow. Łask, Ple­ szew, Radziejów, Głowaczów, pow. Kozienice, Przed­ bórz, pow. Końskie. Wiele tradycyjnych ośrodków wyrobu kufrów mazerowanych zanotowano zwłaszcza na terenie Podlasia, jak np. Knyszyn, Suchowola, Augustów, Grajewo, Radziłów, Szczuczyn, Lipsk, 6 J. H. Baum, Malowanie drewna i lakierowanie metali, Warszawa 1959, wstęp. M. Schreiber, Przewodnik stolarski, Tarnów 1915, s. 9; M. PadeOhowicz, Stolarz przed egzaminem mistrzowskim, Kraików 1932, s. 49. 7 �Międzyrzec Podlaski, Brańsk, Łuków, Adamów, So­ kołów Podlaski, Biała Podlaska. Do czasów obecnych produkuje się na tym terenie kufry mazerowane przede wszystkim w miejscowościach Siemiatycze, Sokółka oraz Hajnówka. W Siemiatyczach kufry mazerowane zaczęto wy­ rabiać przed I wojną światową. Z ośrodka tego wy­ roby rozchodzą się na znaczny obszar. Poza miejsco­ wymi targami kufry siemiatyckie sprzedawane są w Brańsku, Bielsku Podlaskim, Ciechanowie, Łosi­ cach, a w okresie międzywojennym wywożono je także do Janowa Podlaskiego i sporadycznie do Dro­ hiczyna. Na kufrach z Siemiatycz występuje kilka typów dekoracji mazerowanej. Najczęściej spoty­ kany jest układ dużej kraty w ciemnym kolorze, podkreślonej liniami falistymi, położonej ukośnie na tle drobnych prążków lub kratki (ii. 1). Drugą od­ mianę dekoracji stanowi duży romb o bokach lekko wklęsłych, wypełniający pole licowe kufra. Rzadziej występuje ornament, którego główny akcent stanowią 2 łuki, bądź stykające się grzbietami na środku pola, bądź też końcami, co tworzy motyw soczewki w układzie poziomym . IZ. 2. Kufer mazerowany. Żelechlinek, pow. Rawa Maz. s Stolarze w Sokółce wyrabiali niegdyś masowo kufry zdobione wielobarwnym ornamentem Stempelkowym; w okresie międzywojennym jednak zostały one wyparte, jako niemodne, przez kufry malowane jednobarwnie. Dopiero w czasie ostatniej wojny za­ częto tu produkować kufry bogato mazerowane. Pod­ stawę tej dekoracji stanowią szerokie wiązki linii falistych, wykonanych wielozębnym grzebieniem, uło­ żone równolegle lufo na przekątnych pól, ograniczo­ nych pasami dkuć. Występują one także w postaci Julków, serc, a także w nieregularnych, fantazyjnych figurach, nawiązujących niekiedy w ogólnym cha­ rakterze do rysunku słojów na przekroju pnia jakie­ goś gigantycznego drzewa. Dużą stosunkowo grupę w archiwum Pracowni Badania Plastyki Ludowej Instytutu Sztuki PAN w Krakowie Stanowią rysunki kufrów mazerowanych z omawianego terenu, bez bliższych danych dotyczą­ cych miejsca produkcji, gdyż ich właściciele w naj­ lepszym razie potrafili podać miejsce zakupu. Na wszystkich tych kufrach występuje dekoracja o mo­ tywach geometrycznych, przeważnie oparta na zwie­ lokrotnionej linii falistej. Kufry z okolic Augustowa i Suwałk charakteryzuje rytm pionowy, uzyskany przez równoległe powtarzanie na powierzchni zdo­ bionej pionowych wiązek linii falistych w różnych szerokościach. Zdarzają się też m. in. symetryczne układy rytmicznie powtarzanych łuków (kufer z Ciciboru, pow. Biała Podlaska). Do rzadziej spotyka­ nych należy horyzontalny podział frontonu na 2 pola, z których każde wypełnione jest trójkątami (kufer z Dalnego Lasu, .pow. Augustów), czy pionowy po­ dział na 3 pola, których dekorację stanowią romby (Pietkowo, pow. Łapy). Ogólnie biorąc, pomimo dużej różnorodności de­ koracja mazerowanej na kufrach podlaskich, z regu8 R. Reinfuss, op. cit., 11. 6. ły mamy tu do czynienia z ornamentem, który w za­ łożeniu odgranicza się od naśladowania forniru. Na niektórych kufrach środfcowopołskich (np. z Ujazdu) daje się natomiast wyraźnie zauważyć dążność do naśladowania ciekawych układów słojów drewna ( i i 2). Grupę zupełnie odmienną od wyżej opisanych sta­ nowią kufry z Hajnówki, zdobione bogatym orna­ mentem roślinnym. Ośrodek wyrobu kufrów w Haj­ nówce powstał stosunkowo niedawno. W latach 1946—7 osiedliło się tu kilku stolarzy, repatriowanych z Szereszewa koło Prużan. W Szereśzewie istniało w okresie międzywojennym spore centrum stolar­ stwa ludowego. Wyrabiano tam proste meble, prze­ znaczone do sprzedaży targowej, m. in. skrzynie i kufry, malowane jednobarwnie, bez żadnej deko­ racji. Po osiedleniu się na nowym miejscu stolarze z Szereszewa. a mianowicie Kazimierz Kisielewicz (ur. w 1910 r.), Feliks Bogdanowicz (ur. w 1912 r.) oraz Mancewicz — postanowili dalej kontynuować pracę w swoim zawodzie. Zbyt wyrobów utrudniał jednak fakt, że miejscowe rynki zbytu opanowane były przez dawniej pracujące ośrodki meblarskie, zwłaszcza Siemiatycze. Z wyrobami dotychczasowymi konkurować mogły tylko meble bardziej atrakcyjne, przynajmniej w zewnętrznym wyglądzie. Tutaj praw­ dopodobnie szukać należy genezy bogatej i odbiegają­ cej od znanych db tego Czasu wzorów ornamentyki. Genezy tej nie potrafią jasno określić nawet sami wytwórcy. Ograniczyli się oni prawie wyłącznie do produkcji kufrów, w bardzo małych ilościach wyra­ biają też inne meble przeznaczone do sprzedaży na targu, jak łóżka, kuchenne szafki. Kufry zdobią mazerowaniem, odbiegającym nieco od opisanej wyżej techniki, może raczej zbliżonym do sgraffita. Miano­ wicie na powierzchni wyrównanej mieszaniną kredy i kleju, ewentualnie cienko powleczonej wodą kle­ jową, kładzie się jedną tylko warstwę farby pokosto­ wej w kolorze ciemnego ugru, brązu lub zieleni. 167 �II. 3. Kufer wyk. 1948 r. w Hajnówce, znaleziony we wsi Łuka, pow. Bielsk Podl. II. 4. Kufer. Wyk. Kazi­ mierz Kisielewicz, Hajnówka. Zanim pokost wyschnie, pośpiesznie rysuje się wzór twardym narzędziem, patykiem lub metalowym ryl­ cem czy grzebieniem (rop. odpowiednio spiłowany w i ­ delec cynowy), odlręcźnie, bez użycia szablonów. Modno naciskane narzędzie odsłania naturalny kolor deski spod "warstwy farby, dając w efekcie wzór dWubarwny, bez żadnych odcieni i półtonów, lekki i czytelny. Również w zakresie samej dekoracji kufry z Haj­ nówki różnią się od omawianych dotychczas. Jako dominujący wprowadzono tu ornament roślinny, efektowny pomimo operowania dość ograniczoną ilością nie skomplikowanych elementów zdobniczych. Składa się na nie kilkanaście odmian wielopłatkowych, w większości rozetowatych kwiatków (tabl. I , 1—14), lancetowate i sercowate liście (tabl. I , 15—19, 22) oraz rzadziej występujące liście dębu (tabl. I , 20) 268 i szpilkowa gałązka (tabl. I , 21). Motywy roślinne rysowane są z reguły linią pojedynczą. Mniejsze zna­ czenie posiadają motywy geometryczne, wykonywane zwykle wielozębnym grzebieniem, jak esownice, rom­ by, krzyżyki, które występują przeważnie na bocznych ściankach kufrów. W zakresie komponowania wzorów panuje duża swoboda, dzięki czemu ornament prawie wcale nie powtarza się na kufrach w identycznym układzie. Dekoracja rozmieszczona jest na polach, których granice wyznaczają pasy blaszanych okuć, pomalo­ wanych czarnym lakierem, obrysowane wiązkami równoległych linii falistych. Najczęściej występuje tu Układ okuć w postaCi pięciu równoległych, gład­ kich pasów, które dzielą wielko i ścianę licową kufra na cztery pola, zwykle równej wielkości. W nie­ których kufrach pola boczne są węższe od środko­ wych. Spotyka się także układ czterech pasów rów­ noległych, oraz pięciu, z których środkowy obejmuje tylko wieko i górną część ściany licowej. Odpo­ wiednio do rozmieszczenia okuć — ornament powta­ rza się we wszystkich polach lica w tej samej po­ staci, albo też kompozycje na polach skrajnych i wewnętrznych różnią się między sobą. Ten ostatni układ spotykany jest najczęściej, przy czym w wielu wypadkach na polach środkowych występują pełne kwiatony (il. 3—5), a na zewnętrznych — dekoracja z luźno zestawionych elementów. Wieka kufrów bywają dzielone analogicznie jak ściany frontowe, tylko czasem wprowadzone dodatkowo dwa pasy poprzeczne dzielą wielko na 12 pól zdobniczych. W związku z tym w dekoracji wieka występuje duża dowolność układów, począwszy od rytmicznie powta­ rzającego się we wszystkich polach jednego motywu, aż do łączenia kilku pól (przeważnie graniczących z licem) w jedną całość kompozycyjną (il. 3). Domi­ nujący motyw na ścianach licowych i wiekach kufrów z Hajnówki stanowią kwiatony, tworzone z wymienionych wyżej elementów, zwykle asyme­ tryczne, jedno- lub wiełołodygowe, swobodą rysunku przypominające nieco ornamentykę secesyjną. Na kilkunastu opracowywanych kufrach, których rysun­ ki znajdują się w archiwum Pracowni Badania Sztu­ k i Ludowej IS PAN, wyróżniono około 30 odmian tydh kwiatonów, z których najbardziej charaktery­ styczne zgrupowane zostały na tablicy I I . DekoraCja ścian bocznych kufrów różni się zasad­ niczo od kompozycji na licaCh i wiekach. Zamiast motywów roślinnych stosowane są tutaj duże esowni­ ce, uzupełnione pojedynczymi lub zwielokrotnionymi wiązkami linii falistych (tabl. I I I , 2—5), krzyżykami lub rombem (tabl. I I I , 6). Często Wkomponowana jest tu również data wykonania kufra (rók, a cza­ sem nawet dzień i miesiąc). W jednym tylko wy­ padku znaleziono na ścianie bocznej kufra kompo- �71. 5. Kufer wyk. w Hajnówce, znaleziony w Krzywej, pow. Bielsk Podl. U. 6. Kufer. Rudki Nowe. pow. Augustów. II. 7. Kufry z Hajnówki na targu w Biel­ sku Podl. 1955 r. liii zycję symetryczną, geometryczno-rośllnną (tafol. I I I , 8). Te niezbyt skomplikowane motywy, występujące w dużych wymiarach, wyraźnie wprowadzone są tylko w celu zapełnienia pustej powierzchni, która dla oglądającego kufer ma przecież drugorzędne znaczenie. Na podstawie posiadanego materiału nie można w zakresie zdobnictwa stwierdzić żadnych odrębności cechujących poszczególne pracownie kufrzarzy z Haj­ nówki. Nawet Aleksander Grygoruk, Stolarz miej­ scowego pochodzenia (ur. w 1921 r. w Leszczynach pod Bielskiem Podlaskim), który uczył się rzemiosła w Bielsku, a na stałe zamieszkał w Hajnówce, wy­ rabia kufry nie różniące się od wyrobów pozostałych kufrzarzy. W czasie przeprowadzanych rozmów stwierdzali oni wprawdzie, że własne wyroby zawsze mogą rozpoznać wśród innych, pochodzących z obcych pracowni, ale żaden z nich nie potrafił wymienić konkretnych, indywidualnych różnic w ramach de­ koracji. Pomimo krótkiego stosunkowo, bo zaledwie kilku­ letniego okresu działalności omawianych stolarzy w Hajnówce, nie jesteśmy również w stanie Określić rozwoju Czy zmian w zakresie zdobnictwa. Najstar­ sze zanotowane przykłady kufrów, datowane na rok 1948, w porównaniu z kuframi z roku 1955 sta­ nowią już pod względem dekoracji formę w pełni wykształconą. Zarówno elementy zdobnicze, jak i szczegóły kompozycyjne, które występują na łych kufrach, powtarzają się także na późniejszych. Ze względu na charakterystyczną dekorację kufry z Hajnówki są niemal unikatami wśród kufrów mazerowanych, występujących na terenie Polski. Nieco podobną ornamentykę roślinną, wykonaną w tech­ nice mazerowania, zanotowano dotychczas tylko raz na terenie Białostockiego — w Rudkach Nowych, pow. Augustów, oraz dwukrotnie w południowej Lubelszczyźnie, na kufrze z Kniaziów, pow. Tomaszów Lubelski, oraz z Giełczewa. pow. Krasnystaw. Kufer z Rudek Nowych zdobią dwa skromne kwiatony umieszczone na ścianie licowej w polach, ograni­ czonych typowymi dla kufrów z północnej części Białostockiego szerokimi pasami falistego mazerunku (il. 6). Wykonany on jest prawdopodobnie przez stolarzy w Augustowie. Na kufrze z Kniaziów, za­ kupionym w 1952 r. na targu w Tomaszowie, deko­ racja roślinna w postaci bukietów umieszczona jest centralnie na licu, Obramowanym Wzdłuż krawędzi szlakiem mazeru, rozmieszczonego festonowo w po­ staci łuków wiszących. Niektóre większe łuki wy­ pełnione są drobnymi elementami kwiatowymi. Ku­ fer z Giełczewa, wykonany w 1951 r., zakupiony został w Turobinie i tam, być może, wykonany. De- �Tabl. I I I Tabl. I. Elementy i motywy dekoracji roślinnej na kufrach z Hajnówki. Tabl. II. Motywy roślinne wystę­ pujące na ścianach frontowych i wiekach kufrów z Hajnówki. Tabl. III. Rozwiązania dekoracyjne ścian bocznych na kufrach z Hajnówki. Tabl. koracja roślinna ma tu znaczenie podrzędne, składa się z trzech kwiatków, umieszczonych pośrodku pola frontowego, między dużymi trójkątami. Autorstwo żadnego z wymienionych tutaj kufrów nie jest do­ kładnie stwierdzone, jak również ośrodek wyrobu. Nie wiadomo także, czy są to okazy wyjątkowe na swoim terenie, czy też fragmenty jafciChś większyCh serii produkcyjnych. To ostatnie przypuszczenie ra­ czej wydaje się mało prawdopodobne, gdyż w ta­ kim wypadku w czasie badań penetracyjmych, pro­ wadzonych przez Pracownię na terenie czy to Biało­ stockiego, czy południowej Lubelszczyzny, zanotowanoby więcej zabytków tego typu. W takim kontekście ośrodek kufrzarski w Haj­ nówce zasługuje na szczególną uwagę. Nieczęsto zdarza się bowiem w obecnych czasach możliwość śledzenia momentu powstania nowego centtfurn sztu­ ki ludowej, i to centrum, które w krótkim czasie wytworzyło tak bardzo indywidualny styl w zakre­ sie dekoracji wyrobów. Zjawisko to w znacznym stopniu tłumaczy fakt, że na dość zachowawczym pod wieloma względami terenie północno-wschod­ niej Polski kufry stanowią często do dziś prawie niezbędny element posagu wiejskiej dziewczyny. Największy popyt na kufry daje się zauważyć jesie­ nią — po żniwach, oraz na wiosnę przed Zielonymi Świętami, czyli w okresach, kiedy ustalonym zwy­ czajem odbywa się większość wesel wiejskich. War­ to może dodać, że cena kufra waha się obecnie w granicach 400 zł. 11. 8. Wywieszka na stolarni w Hajnówce. Fot. Jan Swiderski A. Grygoruka, W czasie badań kufry z Hajnówki spotykano na całym terenie powiatów Hajnówka i Bielsk Podlaski (w tych dWóch miejscowościach kufrzarze z Haj­ nówki sprzedają swoje wyroby na targach i jarmar­ kach — i l . 7), z czego można wnioskować, że znalazły one uznanie wśród 'miejscowej ludności'. — il. 1, 2, 7, 8. Rys. Maria Czarnecka — tabl. I—III. Arch. IS PAN). II. 3—6 — repr. z plansz kolorowych � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6a3542d8563c468008dca9e097d1c41.pdf a384c4d777f93a6704ee97a7aa1455a4 PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAZOWSZE. SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 80/III INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �O S K A R K O L B E R MAZOWSZE SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń 2024 G �WYDANO ZE ŚRODKÓW MINISTRA EDUKACJI I NAUKI Recenzenci prof. dr hab. Bożena Muszkalska prof. dr hab. Teresa Smolińska Opracowanie bibliografii i indeksów EWA ANTYBORZEC IWONA CHMIELEWSKA Copyright by: Instytut im. Oskara Kolberga Poznań 2024 ISBN 978-83-97-1695-0-0 Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Doskonała Nauka II” R A D A N A U K O W A Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący, członkowie: Ewa Antyborzec, Jan Adamowski, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska �BIBLIOGRAFIA WYKAZ LITERATURY CYTOWANEJ I ODNOTOWANEJ PRZEZ KOLBERGA Anonim tzw. Gall Kronika polska, przełożył R. Grodecki, przekład opracował, wstępem i przypisami opatrzył M. Plezia, Wrocław-Kraków 1965, BN I nr 59; Martini Galli Chronicon, wydanie J. W. Bandtkiego, Warszawa 1824; Galla kroniki w: Pomniki dziejowe Polski, wydał A. Bielowski, T. 1, Lwów 1864, s. 379–484. A.O. zob. Osipowicz A. Albertrandi J. Dzieje Królestwa Polskiego krótko lat porządkiem opisane, Lwów 1846, T. 1, s. 270. Aleksiejew P. Cerkovnyj Slovar, Sankt Petersburg 1794. Ambroży Korczbok Rożek zob. Rej M. Anczyc W.L. Obrazy krakowskie (Szopka czyli jasełka i gwiazdka w Krakowie), „Tygodnik Ilustrowany“ 1862, T. V, nr 137. Antoni J. zob. Rolle A.J. Baka J. Uwagi o śmierci niechybnej wszystkim pospolitej wierszem wyrażone, przedruk z przedmową R. Korsaka b. m. 1807; pierwodruk: Wilno 1766. Baliński M. Powieści ludu spisane z podań, Warszawa 1842. Baliński M., Lipiński T. Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, T. 1: Warszawa 1843. Bandtkie J.S. Dzieje narodu polskiego, T. 1, Wrocław 1833. [Bandtkie J.S.] Bezimienny z Wrocławia O dawności Warszawy, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 3 (nr 10), s. 4. J.S.B. Sobudki. Góra Sobótska, „Pamiętnik Warszawski” R. V: 1819, T. 14, s. 374, 376 i 377. Bandtkie-Stężyński J.W. Historia prawa polskiego, Warszawa 1850. �6 Bartoszewicz J. Biskupstwo płockie w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, Warszawa 1860, T. 3, s. 661–666. – Bona Sforcyja, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. IV: 1860, s. 20–29. – Czerniaków, „Księga Świata” 1852, cz. II, s. 7–15. – Falenty, „Księga Świata” 1852, cz. I, s. 144–145. – Kobyłka, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” na rok zwyczajny 1852, s. 19–24. – Kościoły warszawskie rzymsko–katolickie opisane pod względem historycznym, Warszawa 1855, s. 5–27. [Bartoszewicz J.] Kościół Radzymiński. Uroczystość poświęcenia. Proboszcze: Nagurczewski i Narbutt, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 18, s. 502–521. Bartoszewicz J. Łazienki, ,,Księga Świata” 1856, cz. II, s. 147–151. [Bartoszewicz J.] J.B. Mazowieckie Księstwa, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 18: Warszawa 1864, s. 220. Bartoszewicz J. Mazowsze – Mazury, czym się od innych krajów i mieszkańców polskich odznaczały, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” na rok 1865 J. Ungra, Warszawa [1864], s. 97. – Radziejowice, ,,Księga Świata” 1859, cz. I, s. 83–94. – Skierniewice, „Księga Świata” 1859, cz. II, s. 45– 52 i s. 111–123. [Bartoszewicz J.] Wiadomości krajowe, „Dziennik Warszawski” R. 5: 1855, nr 184, Bechstein L. Der Sagenschatz und Sagenkreise des Thüringerlandes, Hidburghausen: Kesselring, Bd. 1–4: 1835–1838. Berwiński R.W. Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, T. 1–2, Poznań 1854. Bezimienny z Wrocławia zob. Bandtkie J.S. Bielany, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 129 i 132. Bielowski A. Wstęp krytyczny do dziejów Polski, Lwów 1850. Bielski M. Kronika polska… nowo przez Joachima Bielskiego, syna jego, wydana, w: Zbiór pisarzów polskich, wyd. A. Gałęzowski, T. 11, Warszawa 1829; toż, wyd. J. Turowskiego, T. 1–2: Sanok 1856; pierwodruk: Kraków 1597. – Satyry, Kraków 1856; przedruk krytyczny W. Wisłockiego Marcina Bielskiego Satyry, Kraków 1889. Bobrowski P. Grodenskaja gubernija wydanej w serii Materialy dla geografii i statistiki Rossii, sobrannyje oficerami generalnogo sztaba, T. 2, Sankt–Petersburg 1863 (nota za: Estreicherem). �7 Bogusławski W. zob. Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale Bohomolec F. Kurdesz, toż w: Poezja polskiego Oświecenia. Antologia, opracował J. Kott, Warszawa 1954, s. 55–56. – Pochwała wesołości. Pieśń X. F. Bohomolca „Dziennik Wileński” 1817 T. 5, s. 562– 564. Bokiewicz L. Opis powiatu Radzymińskiego pod względem topograficzno-historycznym, statystycznym, higienicznym i lekarskim, Warszawa 1872. Borderie A. de la Usages de la féodalité en Haute et Basse – Bretagne, „Mèlusine”, T. III: 1886–1887, s. 274–275, 317–319, 347–348 i 368–369. Brodziński K. O tańcach narodowych w: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860 s. 97–119. – Wyjątek z pisma o tańcach, „Melitele. Noworocznik”, wydany przez E. Odyńca, Warszawa 1829 s. 97–98. Budziński A. Poszukiwania archeologiczne w b. guberni augustowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 1, s. 230–243. Buliński M. Historia kościoła polskiego (epoka piastowska), T. 1, Kraków 1873. Bzowski A. Thaumaturgus Polonus, sen de vita et miraculis S. Hiacynthi, Venetia 1606. Cab. i Br. Ch[lebowski] Łomża w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, T. V: Warszawa 1884, s. 699–714. Cellariusz A. Regni Poloniae Magnique Ducatus Lithuaniiae, Amsterdam 1659. Chełchowski S. Materiały do etnografii ludu z okolic Przasnysza, „Wisła” 1888, T. 2, s. 122–151. Chlebowski B. Przegląd piśmienniczy, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, (seria III), nr 299. – Zadania historii i literatury polskiej wobec warunków i czynników jej dziejowego rozwoju, „Ateneum” (Warszawa), 1885 T. 1, s. 88–111 i 302–332. Chłopi mazowieccy w lesie, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 4 (z ryciną). Chłopicki E. Wiosenna wycieczka w Czerskie, ,,Kłosy” 1871, T. 13, nr 329, s. 248–249, nr 330, s. 362–363, nr 333, s. 311–313, nr 335, s. 341–342, nr 338, s. 402–404. �8 Chodakowski Dołęga zob. Czarnocki A. Chromy D. O uprawie i obrabianiu lnu „Kalendarz Astronimiczno-Gospodarskim” na rok zwyczajny 1855 J. Jaworskiego, Warszawa [1854], s. 134. Ciszewski S. Bitka. Lepianka. Ziemianka. Murowana, „Wisła” 1888, T. 2, s. 366–368. Clüver F. (Cluveris) Introductionis in Universam Geographiam tam Veteram quam Novam libri VI, Amsterdam 1729. Connor B. The history of Poland in several letters to persons of quality, giving an account of the antient and present state of kingdom, historical, geographical, physical, political and ecclesiastical, T. 1–2, Londyn 1698. Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, wodewil z muzyką J. Stefaniego, libretto W. Bogusławski, premiera: Warszawa 1794; zob. W. Bogusławski Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, Wrocław 1956, BN I 162. Czajewski W. Kurpie, ,,Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny” 1881, T. 1, nr 12, s. 561–567 i T. 2, nr 13, s. 33–44. – Kurpie. Kartka etnograficzna, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, nr 295–298. [Czarnocki A.] Dołęga Chodakowski Z. List do Jana Łobojki z 29 stycznia 1822, „Dziennik Wileński” T. 1, s. 540–542. Toż w: Z. Dołęga Chodakowski O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, opracował J. Maślanka, Warszawa 1967, s. 339–341. – O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, wyd. A.Z. Helecel, Kraków 1835; pierwodruk: „Ćwiczenia Naukowe” 1818, T. II, nr 5, s. 3–27. Toż w: Z. Dołęga Chodakowski O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, opracował J. Maślanka, Warszawa 1967, s. 19–38. Czelakowski F.L. Odgłos pieśni czeskich, przekład A. Szukiewicz, Wrocław 1840; pierwodruk: Slovanské národni pisně, Sv. I–III Praha 1822–1827. Czerniawski K. Charakterystyka tańców, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 293–354. – O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860. Dachnowski J.K. zob. Symfonie anielskie Dalin O. Geschichte des Reiches Schweden, Greifswald 1756. �9 Dama dla uciechy młodzieńcom i pannom, w której się zamykają tańce i padwany rozmaite teraz na nowo wydane, w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku, wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1903, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XIX, s. 67–91. Damse J. zob. Gałganuch czyli trójka hultajska Deotyma zob. Łuszczewska J. Deszcz kilkakrotnie wznowiony, „Kurier Warszawski” 1827, nr 167. Dębski W. Sprostowanie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIVI, nr 355. – Źródła rzeki Orzyca, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 347. Długosz J. Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1–5 Kraków 1867–1870, w: tegoż Dzieła wszystkie, wyd. staraniem A. Przezdzieckiego, T. 2–6, przekład K. Mecherzyńskiego. Toż pt. Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, redakcja i wstęp J. Dąbrowski, tekst łaciński ustaliła i przedmową zaopatrzyła W. Semkowicz-Strzelecka, na j. polski przełożył S. Gawęda [i inni], przekład polski przejrzał M. Plezia, T. 1–6 Warszawa 1961 – 1973; pierwodruk: Historia Polonica, Dobromil 1614–1615 (libri I–VI), Lipsk 1711 (całość). Dmochowski T.S. Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych prowincjach, Warszawa 1860. Dobrovski J. Slawin: Bothschaft aus Böhmen an alle Slawischen Völker, oder Beiträge zur Kenntniß der Slawischen Literatur nach allen Mundarten, Prag 1806; toż Prag 1834. Dołęga Chodakowski zob. Czarnocki A. Dominik M. zob. Magnuszewski D. Dziekoński T. Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy” J. Ungra na rok 1860 [1859], s. 61–67. – Wyjątek z wstępu do historii Instytutu Głuchoniemych w Warszawie, „Kalendarz Warszawski Popularno–Naukowy” J. Ungra na rok 1861, Warszawa [1860], s. 47. Dzierzkowski J. Król dziadów, w: tegoż Powieści, T. 3, Lwów 1875, s. 5–167; pierwodruk: 1856. Dziewulski E. Jeziora rypińskie. Notatki z wycieczki odbytej w maju 1880 r., „Pamiętnik Fizjograficzny”, Warszawa 1881, T. 1 s. 101–109. Einchhorn K.F. Deutsche Staats- und Rechtsgeschichte, Th. 2: Göttingen 1835. Erben K.J. Pisně národni v Čechách, T. 1–3, wyd. 1: Praha 1842–1845. �10 Estreicher K. Gwara złoczyńców, Warszawa 1867. – Teatra w Polsce, T. I–III: Kraków 1873–1879. F. Licytacja dziewcząt, „Wisła” 1888, T. II, s. 443; pierwodruk: toż, „Wędrowiec” 1888, nr 9, s. 100–101. F.M.S. zob. Sobieszczański F.M. Fredro A.M. Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne, Wrocław 1809, toż: Paryż 1867; pierwodruk: Kraków 1658. Gacki J. Wiadomość historyczna o biskupich niegdyś dobrach, zamku i mieście Iłży, a mianowicie o kościele parafialnym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1854, T. 27, s. 366–408 i 449–497. Gall Anonim zob. Anonim tzw. Gall Gałganduch czyli trójka hultajska. Melodramat w 3 aktach, oryginalny tekst libretta z 1833 roku J. Nestroy Der böse Geist Lumpazivagabundus oder Das liederliche Kleeblatt, tłumaczenie J. Damsego: Śpiewka z kichaniem z melodramy Gałganduch, Warszawa 1835 i Dodatek do Śpiewki z kichaniem z melodramy Gałganduch, Warszawa 1836; polska prapremiera: Warszawie 1835. Gawarecki W.H. Groby królów polskich w Płocku. Wiadomość historyczna, Warszawa 1827. – Opis kościoła parafialnego w mieście Drobinie, powiatu płockiego, guberni płockiej, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 19, s. 324–337. – Opis kościoła parafialnego w mieście Szreńsku w powiecie mławskim, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1849, T. 17, s. 285–304. – Opis kościoła parafialnego w mieście Tarczynie w powiecie warszawskim, guberni warszawskiej położonego, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1852, T. 22, s. 358–378. – Opis kościoła parafialnego we wsi Sarbiewie, w powiecie płockim, guberni płockiej położonego i wspomnienie ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 21, s. 293–324. – Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej, Płock 1825. – Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej, na teraz w obwodzie i województwie płockim położonej, Warszawa 1823. – Opisanie kościoła z klasztorem Księży Reformatów w mieście Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 18, s. 285–315. �11 – – – – – – – – – – – – – – – – Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844. Pamiętnik historyczny płocki, T. 1 i T. 2, Warszawa 1828 i 1830. Pisma historyczne, Warszawa 1824. Przywileje, nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom woj. płockiego, Warszawa 1828. Słowiańszczyzna. Opis miasta Czerwińska i wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych i laterneńskich w temże niegdyś istniejących, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. II, s. 33–44. Słowiańszczyzna. Orszymowo. Wspomnienie historyczne, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. VII, s. 153–158. Wiadomość o kościele dużo wiecznym we wsi parafialnej Ruda zwanej, ,,Pamiętnik Religijno–Moralnym” 1854, T. 26, s. 1–44. Wiadomość historyczna o kościele parafialnym w mieście Błoniu, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 14, s. 457–471. Wiadomość historyczna o kościele z klasztorem księży dominikanów, w mieście Sochaczewie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 15, s. 111–142. Wiadomość historyczna o mieście Rawie, ,,Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. IV, s. 81–89. Wiadomość historyczna o okopach starodawnych nad Wisła między Wyszogrodem a wsią rządową Drwały, w powiecie i guberni płockiej istniejących, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 3, s. 163–166. Wiadomość o kościele farnym czyli parafialnym pod tytułem ś. Trójcy w mieście Wyszogrodzie oddanym niegdy w zarząd kanonikom regularnym grobu Chrystusa Jeruzalemskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1845, T. 9, s. 1–17. Wiadomość o kościele parafialnym w mieście Mławie wraz z Domem Zgromadzenia ks. Misjonarzy, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1844, T. 6, s. 289–295. Wiadomość o kościele parafialnym we wsi Koziebrodach w obwodzie mławskim guberni płockiej istniejącym, w: tegoż Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844, s. 211–239. Wiadomość o kościele z klasztorem Reformatów w mieście Żurominie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1847, T. 12, s. 193–209 i s. 297–308. Wiadomość o mieście Płocku, znaczniejsze historyczne zdarzenia tegoż miasta obejmująca, Warszawa 1821. �12 – Wiadomość o starożytnej kolegiacie ś. Michała w Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1840, T. 1, s. 404. – Wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych koretańskich w mieście Czerwińsku niegdyś istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 10, s. 197–223. – Wiadomość topograficzno-historyczna o osadach zwanych Złotoryją, tudzież o kościołach i kaplicach w tychże istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 10, s. 512–525. – Wieś Gozdowo w powiecie płockim guberni płockiej położona, opisana topograficzno-historycznie, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 4, s. 367–374. – Zamek w mieście Rawie, ,,Przyjacielu Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 39, s. 307–312. Gerson W. zob. Willanów. Album widoków i pamiątek – Wyzwoliny na parobka, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 343, z ryciną autora. Giel… Frycowe przy kosie, „Kłosy” 1866, T. 2, nr 28, z rycinami F. Kostrzewskiego. Giną już po części starodawne zabobonne zwyczaje, „Dziennik Warszawski” 1851, nr 215, w dziale „Wiadomości krajowe”. Gliński A.J. Bajarz polski. Baśnie, powieści i gawędy ludowe, T. 1–2, Wilno 1862. Gloger Z. Dawna ziemia bielska i jej cząstkowa szlachta, Warszawa 1873. – Dawna ziemia łomżyńska, Warszawa 1876. – Dworzec Łukasza Górnickiego w Lipnikach pod Tykocinem, „Biblioteka Warszawska”, 1889, T. 1, s. 435–439. – Kilka słów o podaniach z okolic Tykocina, „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 3, s. 141–150. – Korowaj. Wspomnienie lat dziecinnych, „Kronika Rodzinna” 1875, nr 16. – Kópalnocka (Sobótka), „Tygodnik Ilustrowany, 1868, T. I (seria II), nr 5, s. 59. – Obrzędy rolnicze (z drzeworytami), „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 2, s. 274– 287. [Gloger Z.] Pruski M. Obchody weselne, Kraków 1869. Gloger Z. Podróż Niemnem, „Wisła” 1888, T. 2, z. 1, s. 30–84 i z. 2, s. 247–305. – Rzeka Narew, Wędrowiec” 1881, nr 259 i 260. – Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1868, T. 1, s. 142–146. �13 Gołębiowski Ł. Dzieje Polski za panowania Władysława Jagiełły i Władysława III, T. 2: Warszawa 1846. – Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincjach, Warszawa 1831. – Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830. – Opis historyczno–statystyczny miasta stołecznego Warszawy, „Nowy Kalendarzyk Polityczny na rok zwyczajny 1826” [Warszawa 1825], wyd. nakładem J. Netto, s. 481–482. – Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy, Warszawa 1827. – Ubiory w Polszcze od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych, Warszawa 1830. – Warszawa, ,,Przyjaciel Ludu” R. 8: 1841, T. 1, nr 6–8 i 10–11. Gospodarstwa małe (włościańskie) w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, wyd. pod red. J.T. Lubomirskiego [i innych], T. II: Warszawa 1874, s. 1108–1110. Goszcz w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 4: Warszawa 1874, s. 460. Goszczyński S. Sobótka, „Ziewonia” 1834, s. 215. Grabowski A. Pre memoria dla badaczów i zbieraczów dawnych zabytków i pamiątek z czasów przedchrzescijańskich w Polsce, ,,Biblioteka Warszawska” 1849, T. 3, s. 172. Grajnert J. Studia nad podaniami ludu naszego, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 2, s. 465–514 i s. 705–724; T. 3, s. 70–105. – Wycieczka na Podlasie, ,,Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 53–81. Gregorowicz J.K. Obrazki wiejskie, T. 1, Warszawa 1852. Grzegorz Kostrzewa zob. Wieniarski A. Haczewski J. O bursztynie, „Sylwan” 1838 T. 14, s. 191–251 i 358–428. Hahn J.G. Griechische und Albanesische Märchen, Bd. 2, Leipzig 1864. Hartknocha Ch. Respublica Polonica duobus libris illustrata, Frankfurt-Lipsk 1678. Hawpt L. i Smolerj J.A. Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow, T. 1 i T. 2, Grymi 1841 i 1843. Haur J.K. Skład abo Skarbiec znakomitych sekretów ekonomiki ziemiańskiej, Kraków 1693. Hej, piasku białego, ,,Kurier Warszawski” 1848, nr 18. [Hoffmanowa z Tańskich K.] Arkadia, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 5. �14 Hoffmanowa z Tańskich K. Kalendarz zdarzeń czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku; bądź religijnych i historycznych, bądź gminnych, w: Dzieła Klementyny z Tańskich Hofmanowej, wydanie nowe pod red. N. Żmichowskiej, T. 3, Warszawa 1876. – Opis piątej w kraju naszym przejażdżki Anielce Ł. Przypisany, „Rozrywki dla dzieci” 1828, T. X, nr 57, s. 149–166. – Wesele Marysi i Jasia. Zabawa wiejska, „Rozrywki dla Dzieci” 1826, T. VI, nr 33, s. 121–149. I jam wianek wiła, „Kurier Codzienny” 1869, nr 135. Innocentego (Gizel) ? Sinopis ili kratkoje opisanie o naczale slawienskago naroda, b.m. 1674. J.J. Obraz historyczno–statystyczny byłego Uniwersytetu Królewsko-Warszawskiego do roku 1830, ,,Przyjaciel Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 41–52 i R. 12: 1845, T. 1, nr 1–4. – Zakłady naukowe przy b. Uniwersytecie Warszawskim, „Przyjaciel Ludu” R. 12: 1845, T. 1, nr 5–9 i 11–14. Jabłonowski J.S. Polityka włoska i polska albo przysłowia włoskie po włosku zebrane i na polski język przetłumaczone, Königstein 1715. Jan z Wychylówki [Jurkowski J. ?] Kiermasz wieśniacki abo rozgwara kmosia z Bartoszem na Zawiślu, odnaleziono wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1902, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XVII, Pieśń VI, s. 12–14. Toż w: Antologia literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku, Wrocław 1985, s. 343–367. Jan ze Śliwna zob. Kirkor A.H. Janicki Kacper, „Kurier Warszawski“ 1823, nr 55, w dziale „Nowości Warszawskie”. Januszowski Z. Bylica Jana Ś., Kraków 1641, zob. Twardowski K. Jarosza zob. Pruszakowa S. Jaroszewicz J. Materiały do statystyki i etnografii guberni grodzieńskiej, „Athenaeum” (Wilno) 1848, T. 6 (z. 6), s. 168–186. Jarzębski A. Gościniec abo opisanie Warszawy jaką była w roku 1643 r., w: J. U. Niemcewicza Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, Warszawa 1822, T. 3, s. 407–448; toż wyd. I. Chrzanowskiego, Warszawa 1909. Jasieński K. Wiadomość o starożytnym kościółku ś. Idziego w mieście Inowłodzu, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1849, T. 16, s. 522–532. �15 Jastrzębowski L. Wspomnienia z podróży przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego, po kraju odbytej w miesiącach lipcu i sierpniu 1853, Warszawa 1854. Jechałem z Krakowa, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 1. Jedno z pism cieszy swych czytelników, „Kurier Codzienny” 1869, nr 37. [Jucewicz L.A.] Ludwik z Pokiewia Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów, skreślona przez…, Wilno 1846. Jurkowski J. Tragedia o polskim Scylurusie i trzech synach koronnych ojczyzny polskiej, Kraków 1604; toż: opracował S. Pigoń, Kraków 1949; toż: opracowanie J. Krzyżanowskiego i S. Rosponda, w: J. Jurkowski Dzieła wszystkie, T. 1: Wrocław 1958. Juszczyński H.M. Dykcjonarz poetów polskich, T. 1, Kraków 1820. Jutro przypada święto uroczyste Trzech Królów, „Kurier Warszawski” 1821, nr 5, w dziale „Nowości Warszawskie”. K.Wł. W. zob. Wójcicki K.W. Kajsarow A. Versuch einer Slavischen Mythologie in alphabetischer Ordnung, wyd. niemieckie: Getynga 1804; wyd. rosyjskie: 1807. Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, „Nowy Kalendarz Domowy na rok zwyczajny 1830”, druk: A. Gałęzowski, s. 16–24. Kantyczka czyli zbiór najstarszych i najnowszych pieśni kościelnych na cały rok, Bochnia 1862. Kantyczki czyli pieśni nabożne domowe, Poznań 1885. Kantyczki. Podług wydania 1785, Paryż, 1868–71. Kaplica rodziny Łojków (na cmentarzu w Zakroczymiu), „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 370. Karasowski M. Muzyka ludowa, „Kalendarz Ilustrowany na rok zwyczajny 1863” J. Ungra, [Warszawa 1862], s. 91–94. – Rys historyczny opery polskiej, Warszawa 1859. Karłowicz J. Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski, „Pamiętnik Fizjograficzny” 1882, T. 2, s. 497–516. Karpiński F. Pieśń wieczorna w: Pieśni nabożne, Supraśl 1792, s. 83–84; toż w: tegoż Dzieła, T. 1, Lipsk 1835, s. 231–232. – Szczęście przy Dorydzie, w: Dzieła F. Karpińskiego, wyd. J.N. Bobrowicza, T. 1: Lipsk 1835, s. 157–158 (pieśń XXXI); w: Dzieła F. Karpińskiego wyd. K. Turowskiego, T. 1: Kraków 1862, s. 385 (Pieśń XXX). �16 Keller [Keller] Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871. Kętrzyński W. O Mazurach, Poznań 1872. – O pierwotnym ustroju społecznym w Polsce. Z powodu dzieła pana prof. dr Stanisława Smolki: Mieszko Stary i jego wiek, „Ateneum” (Warszawa) 1881, T. 2, s. 463–477. – Petersburg w roku 1720 według opisu Polaka, „Przewodnik Naukowy i Literacki” (Lwów) R. 5: 1887, s. 520–532 i 603–616. [Kirkor A.H.] Jan ze Śliwna Przechadzki po Wilnie i jego okolicach, Wilno 1856. Kitowicz J. Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, wyd. z rękopisów E. Raczyńskiego, T. 1–4: Poznań 1840–1841; toż, opracował R. Pollak, Wrocław 1951, BN I, nr 88. – Pamiętniki do panowania Augusta III i Stanisława Augusta, zob. wyd. A. Woykowskiego, cz. 1: Poznań 1840. Klocki popielcowe, „Kurier Warszawski” 1865, nr 48. Klonowic F.S. Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi, Chełmno 1862; toż: opracował S. Hrabiec, Wrocław 1951, BN I 137; pierwodruk: 1595. Knapski G. Thesauri polono-latino-graeci, T. 3, Kraków 1632, s. 887. Kochanowski J. Kto się w opiekę, w: Psałerz Dawidów przekładania…, cz. IV, psalm 91, Kraków 1579; toż J. Kochanowski Dzieła polskie, T. 2, opracował J. Krzyżanowski, Warszawa 1953, s. 205. – Na most warszawski, w: tegoż Fraszki, księgi wtóre, Kraków 1584, s. 81–82; toż, opracował J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, BN I nr 163. – Na tenże, w: tegoż Fraszki, księgi wtóre, Kraków 1584, s. 81–82; toż, opracował J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, BN I nr 163. – Proporzec albo Hołd pruski, Kraków 1587; wyd. 1: 1569 zaginione. – Pieśń świętojańska o sobótce, w: tegoż Dzieła wszystkie, T. IV: Pieśni, opracowała M.R. Mayenowa i K. Wilczewska, Wrocław 1991, s. 214–247; pierwodruk: Kraków 1586. Kocipiński A. Pisni, dumki i szumki ruśkoho naroda na Podoli, Ukraini i w Małorossyj. Spisani i perełożeny pid muzyku… . Persza sotnia [8 desiatok], w Kijiwi i Kamińci Pod. 1862. Kolberg O. A dokoła drużbaczkowie, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 28, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 331, nr 202. �17 – – – – – – – – – – – – – – Czarna kura gdacze, w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–1845, s. 111 nr 118; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 213, nr 118. Cztery lata temu będzie, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 34, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 339, nr 208. Da, łotrzyk ci ja, łotrzyk w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 1845, s. 117, nr 126; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 223, nr 125. Da, tyś mi miluchna w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 15, nr 18; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 35, nr 18. Da, we świecie ja był, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 1 nr 2, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 301 nr 178. Deszczyk pada, deszczyk rosi, w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 24, nr 27, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 56, nr 27. Dziękuję ci, matko, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 37, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 341, nr 210. Hej, z góry jadą, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, nr 28; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 269, nr 153. Jedzie Jasio z wojenki, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 38; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 343, nr 211. Kieleckie cz. I i II, Kraków 1885–1886; przedruk: DWOK T. 18 i 19, Wrocław-Poznań 1963. Krakowskie cz. I i II, Kraków 1871 i 1873; przedruk: DWOK T. 5 i 6, Wrocław-Poznań 1962 i 1963. Kujawy cz. I, Warszawa 1867; przedruk: DWOK T. 3, Wrocław-Poznań 1962. Lubelskie cz. I, Kraków 1883; przedruk: Wrocław-Poznań 1962. Miała matka łysą krowę w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 45, s. 5, nr 3; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu �18 – – – – – – – – – – – – – fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 10, nr 3. Miłą cieszmy się nadzieją, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, nr 8; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II (DWOK T. 67/II), Wrocław- Poznań 1989, nr 134. Na Bugu, na Wiśle, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 46, s. 368; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, nr 170. Oj, dudni woda, dudni w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 23, nr 26; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 55, nr 26. Ożeniłem się, to chwała Bogu, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T.1, nr 26, s. 208; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, nr 200. Pieśni ludu polskiego, Warszawa 1857; przedruk: DWOK T. 1, Wrocław-Poznań 1961. Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 4, s. 625– 639 i 1848, T. 3, s. 615–632; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 546–614. Pokucie cz. I, Kraków 1882; przedruk: DWOK T. 29, Wrocław-Poznań 1962. Polska korono, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 20; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 259, nr 147. Radomskie cz. I i II, Kraków 1887–1888; przedruk: DWOK T. 20 i 21, Wrocław-Poznań 1964. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” w 1877, T. 1, s. 35 (dział III.); przedruk: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), Wrocław-Poznań 1971, s. 342–388. Sandomierskie, Warszawa 1865; przedruk: DWOK T. 2, Wrocław-Poznań 1962. W. Ks. Poznańskie cz. I–V i VII, Kraków 1875–1880 i 1882; przedruk: DWOK T. 9–13 i T. 15, Wrocław-Poznań 1963 i 1962. Wedle Lublina, Lublina w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 1845, s. 16, nr 19; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opra- �19 cowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 37, nr 19. – Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1882, T. 6 (dział III), s. 86–158; przedruk ze zmianami: O. Kolberg Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), Wrocław-Poznań 1969, s. 1–150. – Z tamtej strony Łukowa, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 40, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 345, nr 213. Kolberg W. Ślady dawnych murów otaczających miasto Starą Warszawę odszukane w roku 1868 (z planem). ,,Biblioteka Warszawska” 1870, T. 1, s. 420–427; pierwodruk w: tegoż Kilka badań starożytności warszawskich, Warszawa 1870, s. 1–12. Kolędy, „Ruch Muzyczny” 1860, nr 51. Kołłątaj H. Rozbiór krytyczny zasad historii, z rękopisu wydał F. Kojsiewicz, T. 3, Kraków 1842. [Komoniecki A.] Dziejopis żywiecki do druku podany, wyd. J. Radwańskiego z rękopisu z roku 1704, Kraków 1866. Konopka J. Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840; toż, wydanie fototypiczne pierwodruku z 1840 roku, pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, Wrocław-Warszawa 1974. Koralewicz A. Additament do Kronik Braci mniejszych św. Franciszka, Warszawa 1722. Korespondencja, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 296. Korespondencja Gazety Codziennej z powiatu ostrołęckiego, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 56. Koresp[ondencja]. Koźmin, „Tygodnik Katolicki” T. 2: 1861, s. 237. Korespondencja z okolic Łowicza, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 258. Korespondencja z powiatu rawskiego, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych“ 1858, nr 230. [Korołyński W.] W. K. Węgrów, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 27: 1867, s. 783–785. Kosiński A. Miasta, wsi i zamki polskie. Powieści i obrazki, T. 2, Wilno 1851. Kościoły na Pradze, „Pamiętnik Religijno–Moralny” 1854, T. 26, s. 225–237. Kościół farny w Mławie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 303, z ryciną. Kościół i klasztor PP. Wizytek w Warszawie. (Wyjątek z 2 tomu historyi Warszawy w rękopisie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1856, T. 31, s. 268–291 i 361–381. �20 Kościół panien Sakramentek w Warszawie (Wyciągi z oryginalnej księgi klasztoru p. t. Privilegia Sancti monialium Varsaviensium a continua adoratione SSmi Sacrament in fol.), ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1853, T. 24, s. 1–29. Kościół św. Aleksandra w Warszawie, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 44. Kozłowski F. Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858. Kozłowski K. Czersk. Historycznie i statystycznie opisany, Warszawa 1858; toż w: F. Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858, s. 519–579. – Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami, Warszawa 1867– 1868 (wydawane w zeszytach), toż 1869. Krasicki I. Opisanie podróży z Warszawy do Biłgoraja w liście do Jaśnie Oświeconego Książęcia Stanisława Poniatowskiego, Warszawa 1782; toż w: Pisma wybrane, T. 2 (Satyry), Warszawa 1954. – Pieśń… z tejże okazji, „Dziennik Wileński” 1817, T. 5, s. 564–565. Kraszewski J.I. Barani kożuszek. Opowiadanie historyczne z końca XVIII wieku, „Tygodnik Ilustrowany 1881, T. XI (seria III), nr 263–287; toż: T. 1 i 2 z przedmową T. Jeske-Choińskiego, Warszawa 1898. – Budnik. Obrazek przez…, Warszawa 1847; toż, wydanie nowe, przejrzane i poprawione przez autora, Lwów-Warszawa 1874. – Ikonotheka, zbiór notat o sztuce i artystach, Wilno 1858. – Pamiątki historyczne Łowicza wg W. H. Gawareckiego, ,,Athenaeum” (Wilno) 1845, T. 2, s. 38–47. – Poezja szlachecka. Legendy herbowe, „Gazeta Warszawska” R. 92: 1854, nr 332–336. Kromer M. Kronika polska… biskupa warmińskiego, ksiąg XXX, dotąd w trzech językach mianowicie w łacińskim, polskim i niemieckim wydana, na język polski z łacińskiego przełożona przez Marcina z Błażowa Błażowskiego, wydanie K.J. Turowskiego: Sanok 1857 (na podstawie wydania: Kraków 1611); pierwodruk: De orgine et rebus gestis Polonorum libri XXX, Basilea 1555. Kronika Bogufała i Godysława Paska, opracował W. A. Maciejowski, w: Monumenta Poloniae Historica (Pomniki dziejowe Polski), wyd. A. Bielowski, T. 2: Lwów 1872, s. 454–598. Królodworski rękopis. Zbiór staroczeskich bohatyrskich i lirycznych śpiewów odnalezionych i wydanych przez Wacława Hankę, z czeskiego na polskie przez L. Siemieńskiego przełożonych, Kraków 1836. �21 Krupiński F. Pijarzy w Łukowie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1859, T. 4, s. 528–547. Krzywicki L. Ballada kurpiowska, „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria 3), nr 249. Krzyżanowski W. Katedra płocka i jej biskupi, Płock 1877. Księga ziemi czerskiej 1404–1425, wydał J. T. Lubomirski, Warszawa 1879. Kurek wielkanocny, „Tygodnik Ilustrowany” 1883, T. I (seria IV), nr 12, z ryciną Masłowskiego. Kurier Lubelski pisze, „Czas” 1872, nr 98, w dziale „Kronika miejscowa i zagraniczna”. Kurp w: Słowniku języka polskiego S. Lindego, Warszawa 1808 roku, T. 1, cz. II (G–L), s. 1190. Kurp zob. Zagrzejewski A. Kurpie, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 20. Kurpiński K. O pieśniach w ogólności, „Tygodnik Muzyczny” 1820, nr 11. Lach Szyrma K. Anglia i Szkocja. Przypomnienie z podróży roku 1820– 1824, T. 1, Warszawa 1828. Lach z Lachów zob. Zienkowicz L.J. Lekarz Korespondencja Głosu Łomżyńskiego, „Głos. Tygodnik Literacko-Społeczno-Polityczny” R. II: 1887, nr 27 i 29. Lelewel J. Narody na ziemiach sławiańskich przed powstaniem Polski, Poznań 1853. – Rzut oka na dawność litewskich narodów i związki ich z Herulami, Wilno 1808. – Stare pieniądze w roku 1824 w czerwcu blisko Płocka w Trzebuniu, Warszawa 1826. Linde S.B. Słownik języka polskiego, wyd. Ossolineum, T. 1: Lwów 1854, s. 382; pierwodruk: Warszawa 1807. Lipiński J. J. Piosnki ludu wielkopolskiego, Poznań 1842. Lipiński K. Muzyka do pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego, Lwów 1833, zob. [Zaleski W.] Wacław z Oleska. Lipiński T. Miasto Góra Kalwaria. Opis historyczny, „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 548–559. – Ułamki historyczne, „Biblioteka Warszawska” 1853, T. 1, s. 266. – Wiadomość o Nowej Jerozolimie, miasteczku niegdyś pod Warszawą, ,,Biblioteka Warszawska” 1845, T. 4, s. 403–407. Lipiński T. zob. też Baliński M. i Lipiński T. �22 Liske F.K. Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876. Liszt F. F. Chopin, Paris 1852; przekład polski M. Traczewska: F. Liszt, Fryderyk Chopin, Kraków 1960. Lubomirski J.T. Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, obejmujący bulle papierów, przywileje królów polskich i książąt mazowieckich, tudzież nadania tak korporacyj jako i osób prywatnych, Warszawa 1863. [Lubomirski J.T.] L. Trzy rozdziały z historii skarbowości w Polsce (1507–1532) przez… , Kraków 1868, Ludwik z Pokiewia zob. Jucewicz L.A. Łasicki J. Mitologia Jana Łasickiego Polaka O bogach Żmudzinów i innych Sarmatów, przekład polski A. Rogalskiego, „Dziennik Wileński” 1823, T. 1, s. 248–255, 398–406 i T. 3, s. 308–314; pierwodruk: Michalonis Lituani de moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum, Basilea 1615. Łazienki, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 43. Łebiński W. O wojnach i rycerzach polskich. Studium starożytnicze, „Ateneum” (Warszawa) 1885, T. 2, s. 243–271. [Łuszczewska J.] Deotyma Krzyż i wojak, w: tejże Improwizacje i poezje, T. 2, Warszawa 1858. – Potęga jałmużny. Legenda warszawska z XVII wieku, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 328,`s. 9–11. M. Kościół pierwotnie jezuicki, następnie pijarski, a obecnie ewangelicki w Łomży, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 363. M.O. i K.F. Podróż odbyta po kraju przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie z „Kalendarza Astronimiczno-Gospodarskiego na rok zwyczajny 1854” J. Jaworskiego, Warszawa [1853], s. 104. Maciejowski W.A. Mazurowie, „Tygodnik Literacki” 1840, nr 9, s. 67–69. – Legendy i pieśni ludu polskiego, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 2, s. 434– 447. – Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, T. 1, Warszawa 1851. – Polska i Ruś aż do pierwszej połowy XVII wieku, T. 1–2: Petersburg–Warszawa 1842. – Roczniki i kroniki Polski przedlechickiej, Warszawa 1850. �23 – Słówko o dążności i duchu poezji polskiej XVI wieku, „Tygodnik Literacki” 1840, T. 3, nr 30. [Magnuszewski D.] Dominik M. Posiedzenie Bacciarellego malarza. Dokończenie, „Tygodnik Literacki” 1840, nr 50, s. 399. Malczewski A. Maria, Warszawa 1825. Marcin z Urzędowa Herbarz polski, to jest o przyrodzeniu ziół i drzew rozmaitych i innych rzeczy do lekarstw należących księgi dwoje, Kraków 1595. Martin K. Budownictwo wiejskie, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 1, Warszawa 1873, s. 189–256. Masovien w: Zedler J.H. Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften Bd. XIX, Leipzig 1739. Matuszewski W. Sprostowanie opisu dóbr pojezuickich Kobełka z przyległościami, ,,Biblioteka Warszawska” 1853, T. 2, s. 576–577. Mazury, ,Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 18, s. 139. Mazury, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 7, Warszawa 1874, s. 394. Miaskowski K. Mięspoust polski, w: Zbiór rytmów, wyd. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa 1995, s. 343, zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K. J. Turowski, Kraków 1861, s. 295; pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622. – Na schwał Mazurów, w: tegoż, Zbiór rytmów, wyd. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa 1995, s. 338–339, zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K. J. Turowski, Kraków 1861, s. 290–291; pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622. Mickiewicz A. Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem, Paryż 1834; toż: wstęp S. Pigoń, Wrocław 1994. – Panicz i dziewczyna w: tegoż, Dzieła, Wydanie Narodowe T. 1: oprac. W. Borowy i L. Płoszowski, Warszawa 1948, s. 115–118.] – Powrót taty, w: Ballady i romanse, Wilno 1822. Milewski K. Pamiątki historyczne krajowe, Warszawa 1848. Mioduszewski M. M. Dodatek do ,,Pastorałek i kolęd z melodyjami”, Lipsk 1853. – Dodatek do „Śpiewnika kościelnego” z melodyjami, Kraków 1842. – Dodatek II i III do „Śpiewnika kościelnego” z melodyjami, Kraków 1853. �24 – – Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843. Śpiewnik kościelny czyli pieśni nabożne z melodyjami w kościele katolickim używane a dla wygody kościołów parafialnych zebrane, Kraków 1838. Monumenta medii aevi diplomatica ius terrestre polonicum illustrantia, opracował F.K. Piekosiński [i inni], T. 2: Kraków 1874. Moraczewski J. Dzieje Rzeczypospolitej Polskiej do piętnastego wieku ułożonych, Poznań 1843. [Moraczewski J.] J.M. Kogutek, w: J. Moraczewski [i inni] Starożytności polskie, Poznań 1842, T. 1, s. 444. Mosbach A. Bolesław Chrobry, Poznań 1871. Muczkowski J. Początek biczowania się w Polsce, „Dwutygodnik Literacki“ 1844, nr 12, s. 355. Na łąkach wsi Wilkanowa, „Kurier Codzienny” 1871, nr 129. Na wczorajszej wiankowej przechadzce, „Kurier Warszawski”, 1834, nr 166. Narbutt T. Zwierciadło czarnoksięskie Twardowskiego. ,,Kolumb. Pamiętnik opisom podróży lądowych i morskich, nowszych odkryć jeograficznych, wiadomościom statystycznym oraz z temi w styczności zostającym, poświęcony” R. 1: 1828, T. II, nr 9, s. 43–46. Naruszewicz A. Historia narodu polskiego, T. 2–7 wyd. I: Warszawa 1780– 1796, T. 1 wyd. I pośmiertnie: Warszawa 1824; toż, wyd. K.J. Turowskiego, T. 1–6: Kraków 1859– 1860. Nestroy J. zob. Gałganuch czyli trójka hultajska Nie próżno to, „Kurier Warszawski” 1849, nr 311. Niebieski płaszcz. Ostatni lirnik warszawski. Z rękopismu: „Domowe wspomnienia i powiastki” Romana Zmorskiego, ,,Dziennik Warszawski” 1853, nr 210. Niemcewicz J.U. Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze z rękopismów, tudzież dzieł w różnych językach o Polszcze wydanych, oraz z listami oryginalnymi królów i znakomitych ludzi w kraju naszym, Warszawa 1822; toż, wyd. nowe J.N. Bobrowicza, T. 2: Warszawa 1822. Niesiecki K. Herbarza polski… powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych, wyd. J.N. Bobrowicza, T. 1–10, Lipsk 1839–1845. Nil Na widnokręgu, „Prawda. Tygodnik Polityczny, Społeczny i Literacki” R. IV: 1884, nr 21. �25 Notatki historyczne o starostwach a mianowicie mławskich, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 185–190. Nowalski S. Wigry, „Kalendarz Ludowy Redakcji Zorzy na rok 1871” [Warszawa 1870], s. 55–61. Nowości warszawskie, „Kurier Warszawski” 1822, nr 272. O początkach Warszawy. Rzecz wyjęta z rękopismów Albertrandiego, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 1 (luty), s. 249–255. O torturach w Polsce (wyjątek z Pamiętników Kitowicza), ,,Przyjaciel Ludu” R. 6: 1840, T. 2, nr 41, s. 326–328. Obrzędy weselne ludu wiejskiego w guberni mińskiej, w powiecie Borysowskim, w parafii hajeńskiej, obserwowane w latach 1800, „Tygodnik Wileński” 1819, T. VII, nr 150, s. 1–18 i nr 152, s. 81–104. Oczykowski R. Przechadzka po Łowiczu, Łowicz 1883. Od wczoraj woda na Wiśle, „Kurier Codzienny” 1871, nr 94. Odyniec A.E. Panicz i dziewczyna w: tegoż, Poezje, Wilno 1859, T. 2, s. 295–300. Okolski Sz. Orbis Polonus splendoribus coeli, T. 2 Kraków 1643. Olszowski W. Od Myszyńca (Powiat Ostrołęcki). W maju 1870 roku, „Gazeta Rolnicza” R. X: 1870, nr 22, s. 217–219. Onegdaj, w pierwsze święto Wielkiejnocy, „Kurier Warszawski” 1865, nr 87. Onegdajsza maskarada „Korespondent” 1835 roku, nr 32 i 39. Opis gospodarstwa cząstkowego w Małéj wsi (gub. Warszawska, pow. Grójecki, gmina Belsk), własność Stanisława Sitarek, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1103–1105. Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Willanowie (gub. Warszawska, pow. Warszawski, gmina Willanów), własność Stanisława Orzyńskiego, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1105–1107. Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Wołkunach, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1046. Opis gospodarstwa większego we wsi Zawrocie, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 963. Oraczewski F. Pieśń, „Pamiętnik Warszawski” 1818, T. 12, nr 4, s. 222–225. Orzelski Ś. Bezkrólewia ksiąg ośmioro czyli dzieje Polski od zgonu Zygmunta Augusta r. 1572 do r. 1576 Świętosława z Borzejowic…, �26 przełożył, przypisami i życiorysem uzupełnił W. Spasowicz, T. 3: Petersburg i Mohilew 1856. Orzeszkowa E. Nad Niemnem, „Tygodnik Ilustrowany” 1887, T. IX (seria IV), nr 209–234 i T. X (seria IV), nr 235–261 (w odcinkach); toż: Warszawa 1888. Osiecki J. Rzut oka na przeszłość Kurpiów i o klęsce głodowej jaką dotknięci zostali, „Wiek” R. 9: 1881, nr 103, s. 3. – Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1885, T. 29, s. 121–148. [Osipowicz A.] A. O. Korespondencja. Z guberni augustowskiej, „Gazeta Polska” 1865, nr 65. – Podanie o Warze, „Athenaeum” (Wilno) R. 11: 1851, T. 2, s. 251–268. Osipowicz A. Ruiny zamku w Dowspudzie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 276. – Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. X, nr 250–255. – Z Suwałk do Augustowa, „Tygodnik Ilustrowanym” 1863, T. VII, nr 177–180. Ostrzykowski B. Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku diecezji płockiej, Pamiętnik Religijno-Moralny” 1856, T. 31, s. 635–648. Ozie K. Droga do Polski i Prus Polskich w r. 1635 w: J. U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze T. 3, Warszawa 1822, s. 186–237. P. Korespondencja z okolic Ciechanowa, „Tygodnika Ilustrowanego” 1881, T. XII, (seria III) nr 299, w dziale „Kronika Tygodniowa”. Palacky F. Dzieje narodu czeskiego w Czechach i na Morawach, wyd. niemieckie (Geschichte von Böhmen): Praga 1836; wyd. czeskie: Praga 1848. Panicz i dziewczyna zob. Mickiewicz A., Odyniec A.E. Panu B. „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria III), nr 237, w dziale „Korespondencja od Redakcji”. Paprocki B. Herby rycerstwa polskiego na pięcioro ksiąg rozdzielone, zebrane i wydane r. p. 1584, wyd. J.K. Turowski, Kraków 1858. Park w Pilicy, ,,Kłosy” 1871,T. XII, nr 306, s. 295–297, z rycinami. Pasek J. Ch. Pamiętniki… z czasów panowania Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III, wydane z rękopisu przez E. Raczyńskiego, Poznań 1836. �27 Pauli Ż. Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838; toż: wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie J. Krzyżanowski, Wrocław 1973. Philo vom Walde zob. Reinelt J. Piasecki J. Kościół i klasztor księży Franciszkanów w Wyszogrodzie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 11, s. 428–448. Pieśni i tańce zabawam uczciwym gwoli z 1614 roku, toż w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku wydał T. Wierzbowski, Warszawa 1903, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI– XVIII wieku”, s. 5–32. Piosenka Kurpiów, „Rocznik Leśniczy” R.2: Warszawa 1862, s. 319–320. Plater S. Jeografia wschodniej części Europy przez wielorakie narody słowiańskie zamieszkanych, Wrocław 1825. Pleban S. Cokolwiek o pauperyzmie w kraju naszym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, s. 189–205. Podlasiak (A. P… łowicz) Podlasie ruskie, „Gazeta Warszawska” 1854, nr 242–246, 248–251, 253 i 255. Pol W. Obrazy z życia i natury, seria II, T. 2, Kraków 1871. Polen. Die Osterfeier in Warschau, „Magazin für Literatur des Auslandes” T. 15: 1846, nr 72, s. 289–290. [Połujański A.] Korespondencja Gazety Warszawskiej. Suwałki, 10 czerwca 1856 roku, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 168. Połujański A. Odpowiedź na recenzję dzieła: Wędrówki po guberni augustowskiej w nr 273… zamieszczoną , „Gazeta Codzienna” 1859, nr 281. – Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte, Warszawa 1859. Pomnik Zygmunta III w Warszawie, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 39, s. 308–310. Pora tarcia się ryb wiosną, „Kurier Warszawski” 1865, nr 93. Pruski M. zob. Gloger Z. Pruszakowa z Żochowskich S. Dwa dwory, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 3, s. 70 i 313; toż: Warszawa 1855. [Pruszakowa z Żochowskich S.] Jarosza Kilka słów o poezji mazowieckiego ludu przechowywanej w obrzędach, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 4, s. 366–381. Pruszakowa z Żochowskich S. Powiśle. Powieść z drugiej połowy XVIII wieku, ,,Biblioteka Warszawska” 1854, T. 4, s. 323–346, dokończenie: s. 409–440; toż: Warszawa 1855. �28 – Szopka, „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok przestępny 1856” [Warszawa 1855], s. 35. Przemysł płócienniczy w Polsce, „Gazeta Polska” 1865, nr 8. Przezdziecki A. O dwóch stacjach krzemiennych w ziemiach polskich, „Rocznik Towarzystwa Naukowego Krakowskiego” 1872, T. 43 (ogólnego zbioru), s. 158–160. – Osady przedhistoryczne na gruntach dawnego starostwa gulczewskiego pod Płockiem, w dobrach generała Bontemps, „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 3, s. 102–103, w dziale „Do redakcji Biblioteki Warszawskiej”. Przyborowski J. Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły, „Wiadomości Archeologiczne” 1873, T. 1, s. 39–96. – Wycieczki archeologiczne nad Świder, „Wiadomości Archeologiczne” 1874, T. 2, s. 25–53. Przysłowia i przypowieści tyczące się Warszawy, „Gazeta Warszawska” 1860, nr 137. R. zob. Wójcicki K.W. Radoszkowski A.B. Kupalnocka czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią, „Muzeum Domowe” 1836, nr 25, s. 194–196. – Obrządek weselny u Kurpiów czyli Kurpików, „Muzeum Domowe” 1836, nr 8, s. 62–64 i nr 9, s. 67–69. – Zapusty u Kurpiów, „Magazyn Mód. Dziennik przyjemnych wiadomości” 1835, nr 8, s. 47. Rasiński N. Wspomnienia historyczne z czasów Jana Sobieskiego i Augusta II, ,,Przyjaciel Ludu” R. 9: 1843, T. 2, nr 32, 34, 37, 41–44. [Reinelt J.] Philo vom Walde Schlesien in Sage und Brauch, Berlin 1883. [Rej M.] Ambroży Korczbok Rożek Krótka rozprawa między trzema osobami: panem, wójtem i plebanem…, Kraków 1543; zob. toż, opracował K. Górski i W. Taszycki, Dzieła wszystkie, T. 1, Wrocław 1953. Rej M. Świętych słów a spraw Pańskich, które tu sprawował Pan a Zbawiciel nasz na tym świecie jako prawy Bóg, będąc w człowieczeństwie swoim, Kronika albo Postylla, polskim językiem a prostym wykładem też dla prostaków krótce uczyniona, Kraków 1557; zob. toż w: M. Rej Dzieła wszystkie, T. 4, opracował K. Górki i W. Kuraszkiewicz, Wrocław 1965. – Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego, w którym jako we zwierciadle snadnie każdy swe sprawy oglądać może, wyd. 1: Kraków 1558; wydanie St. Ptaszyckiego, Petersburg-Warszawa �29 1881–1888; zob. toż w: M. Rej Dzieła wszystkie, oprac. W. Kuraszkiewicz, red, J. Krzyżanowski, T. 7, Wrocław 1971. Rej M. Żywot człowieka poczciwego, Kraków 1567–1568; zob. toż, opracował J. Krzyżanowski, Wrocław 1956, BN I nr 152, s. 84. Rewoliński T. Medale religijne odnoszące się do kościoła katolickiego we wszystkich krajach dawnej Polski, Kraków 1887. Rogawski K. Wiadomość o rozkopaniu mogiły w Siedliszczowicach, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 3, s. 1–43. [Rolle A.J.] Antoni J. Dzieje szlachty okolicznej w owruckim powiecie, „Biblioteka Warszawska” 1881, T. 2, s. 19–39, 183–200 i 352–367. Romanowski J.N. Poszukiwania nad zakonem Dobrzyńców i nad stosunkiem pierwotnym Krzyżaków do Konrada Mazowieckiego, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 3, s. 1–44 i 315–343. – Zakon Dobrzyńców aż do wdania się w układy z Krzyżakami, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 1, s. 1–31. Rozmaitości „Kurier Warszawski” 1827, nr 104. Rusiecki K.R. Małe tajemnice Warszawy, Warszawa 1844. Rysiński Proverbiorum polonicorum a Salomone Rysinio collektorum. Centuriae decem et octo, Lubcz 1618. Rzeczniowski L. Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861. – Łomża w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 17, Warszawa 1864, s. 613–622. – Opis kościoła farnego pod wezwaniem świętego Michała w Łomży, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1861, T. 8, s. 255–271. Rzucić kwiatek, „Kurier Codzienny” 1871, nr 138. Sarnicki A. Descriptio veteris et nova Poloniae cum divisione eiusdem veteri et nova, Warszawa 1585. Schultz T. Polska w roku 1793, w: Biblioteka pamiętników i podróży po dawnej Polsce, wyd. J. I. Kraszewski, Drezno 1870, s. 35–74 i 127–333. Seweryn z Wyszkowa Obelisk z herbem Wazów w Wyszkowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 347. Siarczyński F. Obraz wieku za panowania Zygmunta III, cz. II, Lwów 1828. Siarkowski W. Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc opublikowanego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1878, T. 2, s. 209–259; 1879, T. 3, s. 3–61; 1880, T. 4, s. 83–184. Siemieński L. Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845. �30 Sikorski J. Jasełka, ,,Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” R. 1: 1862, nr 2–15. Sikrański A. Colloqvium charitativvm abo rozmowa braterska Polaka reformata z Mazurem starym katholikiem o pewnych rzeczach w wierze, Kraków 1652. Skarga P. Żywoty świętych pańskich narodu polskiego, Sanok 1855; pierwodruk: Kraków 1579. Skimborowicz H. zob. Willanów. Album widoków i pamiątek Słowniczek spod Zakroczymia (wieś Pieścidła), „Wisła”1887, T. 1, s. 317– –320. Smoleński M. Cztery kościoły w ziemi dobrzyńskiej, Lwów 1869. – Drobna szlachta w Królestwie Polskim. Studium etnograficzno-społeczne, Warszawa 1885. Sobieszczański F. M. Drobin w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 7, Warszawa 1861, s. 407–408. – Instytut oftalmiczny w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 282, s. 60–62, z ryciną. – Kaplica Loretańska na Pradze, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1863, T. VIII, nr 197, s. 263–264. – Kleczków w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 14, Warszawa 1863, s. 757–758. – Kopce zwane grodziskami w Królestwie Polskim, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 363. – Kościół parafialny w Łukowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 17, z ryciną Żabińskiego. – Kościół św. Jana w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 285, s. 88–90; nr 286, s. 103–104, z ryciną Kozarskiego. – Krasne w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 16, Warszwa 1864, s. 4–7. – Liw w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 17, Warszawa 1864, s. 222. – Miasto Grójec, „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, nr 381. – Nagrobek Andrzeja Krasińskiego w Krasnem, „Tygodnik Ilustrowany” 1861 T. III, nr 72, z ryciną J. Lewickiego. – Ogród Botaniczny w Warszawie, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1869, T. IV (seria II), nr 96, s. 211–214; nr 97, s. 223–227, z rycinami W. Gersona. – Opowiadanie o Warszawie, jej przeszłości i pamiątkach miasta, ,,Biblioteka Warszawska” 1872, T. 3, s. 239–253 i T. 4, s. 11–23. �31 – – Pałac w Patrykozach, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 377. Pułtusk w: Encyklopedia powszecha S. Orgelbranda, T. 21, Warszawa 1865, s. 781–784. – Ratusz w Pułtusku, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 297, z ryciną Polkowskiego. – Sfragistyka polska w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 360–367. – Siedlce w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 401. – Sieluń w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 418–419. – Sierpc w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 441–443. – Skąd powstał w Warszawie zwyczaj udawania się do Bielan na drugi dzień Zielonych Świątek?, „Kalendarz Rodzinny na rok zwyczajny 1871”, Warszawa 1870 (drukarnia J. Jaworskiego), s. 51–52. [Sobieszczański F.M. ?] Skąd powstały u nas tak zwane szopki pokazywane od Bożego Narodzenia, „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, nr 384, s. 51. [Sobieszczański F.M] F.M.S. Warszawa, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 26, Warszawa 1867, s. 416–507. – Sobieszczański F.M. Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce, T. 1, Warszawa 1847. – Wiadomość historyczna o zgromadzeniach rzemieślniczych, czyli cechach, „Kalendarz Warszawski Popularno–Naukowy na rok 1861” J. Ungra, Warszawa [1860] s. 55–62. – Wizna w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 27, Warszawa 1867, s. 326– 328. – Wyszków w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 28, Warszawa 1868, s. 96–98. – Z biegiem Wilii, od Werek do Zakretu, ,,Wędrowiec” 1880, nr 189, s. 102. – Zamek w Liwie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 379, z ryciną Kozerskiego. – Zwaliska zamku czerskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 2, z ryciną Kozarskiego. Sobutka. Duma narodowa, „Pszczółka Krakowska”, 1820, T. 3, nr 53. Sowiński W. A. Chants polonais nationaux et populaires avec accomp. de piano ou harpe, Paryż 1830. �32 Stanisław August, „Kurier Warszawski” 1828, nr 238. Starodawne przysłowia dla ochronek, Poznań 1863. Starowolski Sz. Polonia, nunc denuo recognista et aucta, Gdańsk 1652, pierwodruk: Kolonia 1632. – Polonia sive status regni Poloniae descriptio, Kolonia 1632; zob. Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego, z języka łacińskiego przełożył, wstępem i komentarzami opatrzył A. Piskadło, Kraków 1976. [Starowolski Sz.] Rozmowa żołnierza z plebanem o stacyą, teraz nowo przedrukowana (razem z Prywat Polską kieruje), Kraków 1624; toż O stacji. Żołnierz z teologiem i prywat. (1624), w: Historia literatury polskiej, wyd. M. Wiszniewski, T. 7: Kraków 1845, s. 161–162. Starożytności Warszawskie (od T. 3: Starożytności Warszawy). Dzieło zbiorowo–zeszytowe, red A. Wejnert, T. 1–6, Warszawa 1848–1858. Staszic S. Uwagi nad dziewięciu księgami, w: tegoż Dzieła, T. 7, Warszawa 1819. Statuta mazoviae, w: Jus polonicum, wydał J. W. Bandtkie-Stężyński, Warszawa 1831, s. 365–472. Stępowski W. Z Podlasia, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 28, s. 2–4. Stryjkowski M. Która przedtem nigdy światła nie widziała, kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, wydanie I: Królewiec 1582, zob. wyd. nowe M. Malinowskiego Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, Warszawa 1846. Symfonie anielskie, abo kolenda, mieszkańcom ziemskim od muzyki niebieskiej wdzięcznym okrzykiem na dzień Narodzenia Pańskiego zaśpiewane, z przedmową J. Żabczyca, Kraków 1630 i 1642 oraz toż przedmową Jana Karola Dachnowskiego, Kraków 1631; zob. Symfonie anielskie albo kolęda mieszkańcom ziemskim… usłyszane Roku Pańskiego 1630 Jana Żabczyca wydał A. Karpiński, Warszawa 1998 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich”) i Symfonie anielskie… Jana Dachnowskiego, wyd. A. Brodnickiego, Kraków 1913 (wyd. Akademii Umiejętności w serii „Biblioteka Pisarzów Polskich”). Synoradzki M. Z Bieżunia XXXV. Przyczynek do monografii, „Korespondent Płocki” 1884, nr 72. Sz. Bielany, „Dziennik Warszawski“ R. 1: 1851, nr 68–70. Szafarzyk P.J. Starożytności słowiańskie, w tłumaczeniu H. N. Bońkowskiego, T. 1–2, Poznań 1844 (oryginał czeski w zeszytach: 1836–1837). Szajnocha K. Lechicki początek Polski. Szkic historyczny, Lwów 1858. �33 Szczygielski S. Tinecia sev Historia Monasterii Tinecensis. Ordinis S. Benedicti Primariae Inter Polonica Caenobia venerationis, Kraków 1668. Szelewski A. Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach, poprzedzona statystycznym opisem, „Pamiętnik Religijno- Moralny“ 1851, T. 20, s. 1–31, 93–125 i 191–216. Szeliga W. Poborzanie. Korespondencja Gazety Warszawskiej z Płocka, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 197 i 198. Szulc D. O znaczeniu Prus dawnych, Warszawa 1846. Szymanowski W. Fabryka szkła i kryształów zwana Czechy, we wsi Trąbkach, w powiecie garwolińskim, gubernii siedleckiej, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 20, s. 234–236. – Szopka, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1860, T. I, nr 15, s. 115–116. Świeżawski E. Recenzji książki Krzyżanowskiego pt. „Katedra płocka i jej biskupi”, „Biblioteka Warszawska” 1877, T. 3, s. 454–462. [Świeżawski E.] E.S. Mazowsze w: Słownik geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, T. VI, Warszawa 1885, s. 188–205. Święcicki J. Topographia sive Masoviae descriptio, Warszawa 1634; zob. Topograficzny opis Mazowsza, z języka łacińskiego przełożył, objaśnił i życiorys autora dodał W. Smoleński, „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877 (T. 2) s. 82–123. Święcone u J.O. Księcia Radziwiłla. Sierotki (wyjątek z rękopisu), „Tygodnik Literacki” 1840, nr 15 i 16. Święto zjawienia Pańskiego albo Trzech Króli, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1843, T. 4, z. 1, s. 13. Tereschenko A. Byt russkogo naroda, Sankt Petersburg, T. 2, 1848. Thietmar Chronici Ditmari Episcopi Mersepurgii, Francofurti ad Moenum 1580); toż: J.A. Wagner Dithmari episcopi Merseburgensis chronicon, Norymberga 1807. Twardowski K. Bylica Świętojańska, Lwów 1630; zob. Januszowski Z. Tykiel B. Kilka uwag historyczno-statystycznych o guberni augustowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 162–174. Tyrawski J. Korespondencja Gazety Warszawskiej. Sejny, „Gazeta Warszawska” 1867, nr 68–69. �34 Udziela S. Materiały etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1886, T. X, s. 75–156. Ulanowska S. Niektóre materiały etnograficzne we wsi Łukowcu (mazowieckim), ,,Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. VIII, s. 247–323. – Pisanki czyli kraszanki wielkanocne zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1884, T. 3 (seria IV), nr 68. – Z ziemi czerskiej zamieszczonego w „Czasie” 1884, nr 170–175. Uroczystość Bożego Narodzenia, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1844, T. 7, z. 6, s. 530. Utrzymywał niedawno jeden z mieszkańców Warszawy, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 112–114. Vossberg F.A. Siegel der Stadt Warschau, „Zeitschrift für Münz-, SiegelUnd Wappenkunde” (wyd. B. Koehnego) 1843, s. 382–385 i tabl. XII. W dniu 1 czerwca w Grochowie pod Warszawą, „Kurier Codzienny” 1871, nr 123. W pobliskich Dzierżenina dobrach, „Kurier Codzienny” 1871, nr 139, s. 4. W.G. Konstrukcja budowli wiejskich, Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niém mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1107–1108. W.K. zob. Korołyński W. Wacław D. Wspomnienia z podróży po kraju odbytej przez uczniów Instytutu Agronomicznego w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego w czasie wakacji tj. w miesiącu lipcu i sierpniu, ,,Biblioteka Warszawska” 1849, T. 1, s. 221–257 i s. 441–476. Wacława z Oleska zob. Zaleski W. Waga A. Królikarnia z podania ustnego, ,,Biblioteka Warszawska” 1852, T. 1, s. 510–523. – O bursztynie i z czego on powstał, „Biblioteka Warszawska” 1845, T. 2, s. 66–89 i dodatek s. 205–207. – O turach i żubrach z okoliczności znalezienia niedawno czaszki wołu kopalnianego w Pruszkowie w Płockiem, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 3, s. 133–144. Warszawa w: Encyklopedia ogólnej wiedzy ludzkiej wydawanej, nakładem J. Ungra, T. 12, Warszawa 1877, s. 109. [Wawrowski F. ?] Piosnki ludu wielkopolskiego, „Przyjaciel Ludu”, R. 13: 1846 T. 1 nr 25 s. 200. �35 Wczoraj jako w środę popielcową, „Kurier Codzienny” 1869, nr 32. Wejnert A. Obchód uroczystości Bożego Ciała w Warszawie w XVII i XVIII wieku, „Biblioteka Warszawska” 1853, T. 1, s. 567. – zob. Starożytności Warszawskie Wiadomość historyczna o warszawskim instytucie głuchoniemych, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1841, T. 1, s. 243–255, s. 335–349 i s. 489–503. Wiadomość historyczno–statystyczna o miastach Góra Kalwaria i Czersk, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 194–198, nr 200–202, nr 207– –211 i nr 213–215. Wiadomość o kościołach w Liwie, Pniewniku, w Wierzbnie w Ziemi Liwskiej, Xięstwie Mazowieckim położonych, „Pamiętnik Sandomierski” 1829, T. 1, s. 371–378. Wiadomość pewna o obrazie Najświę[tszej] Maryji Panny w Ziemi Dobrzyńskiej, w kościele XX. Bernardynów od kilku wieków łaskami wsławionej, wyd. 3: Warszawa 1813. Wianeczek majowy na cześć Najświętszej i Najczystszej Pannie Niepokalanie Poczętej Maryi, Warszawa 1855; toż: Warszawa 1886. Wianek krzyżowy na cześć Najsłodszego Serca Jezusowego i Niepokalanego Serca Maryi, Warszawa 1855. Wianki, „Dziennik Warszawski” 1852, nr 164. Wianki, „Gazeta Polska” 1888, nr 141, s. 2, tam w dziale „Z miasta”. Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku, „Kalendarz Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok 1860, [Warszawa 1859], s. 61–67. Wieczór nader pogodny, „Kurier Warszawski” 1837, nr 164. Wielki Tydzień, „Gazeta Polska“ 1865, nr 83. Wielki Tydzień, „Pamiętnik Religijno-Moralny“ 1847, T. 12, s. 330. Wieniarski A. Liw. Szkic historyczny, ,,Księga Świata” 1857, cz. I, s. 187. [Wieniarski A.] Grzegorz Kostrzewa, Płock i Płoczanie. Kilka szkiców z krótkiego tam pobytu, „Gazeta Codzienna” 1854, nr 239–240 i nr 249–250. Wieś Budzieszyn albo Zbudeszyno w Ziemi Drohickiej „Pamiętnik Sandomierski” 1829, T. 1, s. 364–368. Większa połowa panien na wydaniu, „Kurier Warszawski” 1843, nr 163. Willanów. Album widoków i pamiątek oraz kopie z obrazów Galerii Willanowskiej z dodaniem opisów skreślonych przez H. Skimborowicza i W. Gersona, nakładem S. Orgelbranda i Synów, Warszawa 1877. �36 Wiszniewski M. Historia literatury polskiej, T. I, Warszawa 1840. Wiślicki A. Wędrowna ludność za zarobkiem w Królestwie Polskim, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 293, z ryciną Kossaka Bandochy wjeżdżający do wsi. Włościanie wilanowscy, „Gazeta Warszawska” 1871, nr 164. Wojciechowski T. Chrobacya. Rozbiór starożytności słowiańskich, T. 1, Kraków 1873. [Wojewódzki J.] J.W. Korespondencja… . Sejny „Gazeta Warszawska” 1857 nr 205 i 206. – Korespondencja…. Suwałki, w grudniu 1856 roku, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 50 i 52. Wolski L. Jeziora w Królestwie Polskiem, ,,Biblioteka Warszawska” 1851, T. 1, s. 46–84. – Rys hydrografii Królestwa Polskiego z wiadomością o spławach, „Biblioteka Warszawska” 1849, T. 2, s. 221–280. Worbs J.G. Archiv für die Geschichte Schlesiens der Lausitz und zum Theil von Meissen, Leipzig-Sorgau 1798, s. 69–86. Wójcicki K.W. Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, T. 1–3, Warszawa 1855–1858. [Wójcicki K.W.] K. Wł. W. Cygani w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 6, Warszawa 1861, s. 35–47. – Do Redaktora Tygodnika Ilustrowanego, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, T. IX, nr 248. Wójcicki K. W. Kalendarz zwyczajowy Antoniego Zaleskiego, „Kłosy” 1868, T. VI, nr 135. – Kurpie w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 16, Warszawa 1864, s. 502. – Kurpie. Powieść historyczna, Lwów 1856. [Wójcicki K. W.] R. Mechanik wioskowy, „Kłosy” 1871, T. XII, nr 312. Wójcicki K.W. Nowy Rok, „Kłosy” 1866, T. II, nr 27. – Ostatni kulig staropolski, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 84. – Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowackich, Warszawa 1836, T. 1 i 2; toż wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Wojciechowski, Warszawa 1976. – Procesya Bożego Ciała, „Kłosy” 1870, T. X, nr 260, z ryciną. – Przedmowa do K. Niszczyckiego „Prawa bartne bartnikom należące”, T. 4, Warszawa 1854 („ Biblioteka starożytnych pisarzy polskich”). �37 – Przejażdżka chwilowa w Mazowszu, „Album literackie” 1848, T. 1, s. 201–213 i s. 351–364 – Przysłowia narodowe z wyjaśnieniem źrzódła początku oraz sposobu ich użycia, okazujące charakter, zwyczaje i obyczaje, przesądy starożytności i wspomnienia ojczyste, T. 2, Warszawa 1830. – Społeczność Warszawy w początkach naszego stulecia, Warszawa 1877. – Stare gawędy i obrazy, T. 2 i 3, Warszawa 1840. – Stare miasto w Warszawie, ,,Magazyn Powszechny” R. 4: 1837, nr 6, s. 42–46. – Warszawa i jej społeczność, Warszawa 1875. – Wielki Czwartek, „Tygodnik Ilustrowany“ 1860, T. 1, nr 28. [Wójcicki K.W.] R. Wspomnienia z wędrówek po kraju w 1842 roku. Urywek pierwszy. Raszyn, ,,Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 8, s. 58–59. Wójcicki K. W. Zarysy domowe, T. 3, Warszawa 1842. – Z dawnych dziejów i wspomnień naszego stulecia, Kraków 1875. Wybrzeża, okna i balkony domów nadwiślańskich, „Kurier Warszawski” 1840, nr 164. Wyjrzyj tylko ze zmierzchem na ulicę, „Kurier Warszawski“ 1848, nr 18. Wypis z [Jean de Laboureur’a] podróży pani de Guébriant, posłowej nadzwyczajnej do Polski, za Władysława IV, w przekładzie Stanisława Potockiego, w: J. U. Niemcewicz, Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 4, Warszawa 1822, s. 23, tytuł oryginalny publikacji Laboureura: Relation du voyage de la Royne de Pologne et du retour de Madame la Mareschalle de Guebriant, Ambassadrice Extraordinaire, & Sur-Intendante de sa conduitte, Paris 647. Wyrwicz K. Geografia powszechna czasów teraźniejszych albo opisanie krótkie krajów całego świata, Warszawa 1770 (wydanie nast. 1773). Z literatury, „Kurier Warszawski” R. 70: 1890, nr 121, s. 3. Z Mławskiego, „Czas” 1872, nr 17, w dziale Korespondencja „Czasu” (w części Królestwo Polskie). Z Paryża, „Gazecie Polska” 1888, nr 156, s. 1–2. Z pośród konsensowych impressarjów szopek, „Kurier Warszawski” 1869, nr 17. Z Wierzbicka, „Gazeta Polska” 1887, nr 245. �38 [Zagrzejewski A.] Kurp Bursztyn w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 1, Warszawa 1873, s. 310–316. Zakrzewski A. Z Puszczy Zielonej. Materiały do etnografii polskiej, „Wisła” 1887, T. 1, s. 73–78 i s. 149–156. Zaleski A. Sobótka (z natury) zamieszczonego w „Kłosach” 1870, T. 10, nr 260. Zaleski W. [Wacław z Oleska] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, z muzyką instrumentowaną przez K. Lipińskiego, Lwów 1833. Załuski A. Ch. Epistolarum historico–familiarum, T. 3: Gesta in Polonia Totius Decenni, Brunsbergae 1701. Zamarski R. zob. Zmorski R. Zamek czerski w r. 1820, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, T. V, nr 231, w dziale „Rozmaitości”. Zbiór siana w okolicach Warszawy, ,,Kłosy” 1871, T. XII, nr 307, s. 307, z ryciną. Zedler J.H. Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften und Künste, Halle und Lepzig, 1731–1754. Zejszner L. Kopalnie bursztynu w Królestwie Polskim, „Biblioteka Warszawska” 1844, T. 3, s. 419–421. Zielone Świątki, „Kłosy” 1875, T. XX, nr 516. Zienkiewicz R. O uroczyskach i zwyczajach ludu pińskiego oraz o charakterze jego pieśni, Warszawa 1853. Zienkowicz L. Le costumes du peuple polonais, suivis d’une description exacte de ses moeurs, de ses usages et de ses habitudes, Paris, Strasburg et Leipzig 1838–1841. Wyd. polskie: Lud polski albo dokładne opisanie zwyczajów, obyczajów i ubiorów jego, Strasburg 1842 (40 litogr.). [Zienkowicz L.] Lach z Lachów Szlachcic hołota. Obrazek obyczajowy z pierwszej ćwiartki wieku dziewiętnastego, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 79–82. Złodziej leśny, „Biesiada literacka” 1886, T. XXII, nr 43, z ryciną. [Zmorski R.] R. Zamarski Podania i baśni ludu w Mazowszu, Wrocław 1852. Zwaliska zamku w Ciechanowie nad Ładynią, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 21. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po J. Lipińskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. 8, s. 62–114. Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 44–77. �39 Żabczyc J. zob. Symfonie anielskie Żale Matki Boskiej pod Krzyżem w: S. Vrtel-Wierczyński Wybór tekstów staropolskich, Warszawa 1863, s. 180. Żegluga parowa na rzekach spławnych Królestwa Polskiego, „Kalendarz czyli Rocznik na rok zwyczajny 1854” St. Strąbskiego, [Warszawa 1853], s. 83–86. W. Żukowski Świetlana w: Nowy parnas polski zawierający poezje Adama Mickiewicza, Edwarda Odyńca…, Poznań 1832, s. 9–11. ��INDEKS GEOGRAFICZNY1 Abrahama Góra, wzgórze 27 – 24 Adamowice, pow. Błonie 24 – 266, 271, 80/II – 55, 62 Adamów, pow. Łuków 26 – VII, 15, 337, 80/II – 212 Akwizgran, Niemcy 27 – 10 Aleksandria, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Aleksandrów, pow. Grójec 24 – 204, 217 Aleksandrów, zespół pałacowo-parkowy pow. Siedlce 26 – 9 Aleksota, pow. Mariampol 42 – 197 Alpy, góry 26 – 77 Altana Czarnieckiego, wyspa 28 – 329 Amełus zob. Emaus Andrzejów, Andrzejewo, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – 27, 277, 281, 322, 349, 42 – 28, 65, 122, 80/II – 367, 386 Angerburg zob. Węgobork Anglia 24 – 328, 331, 332, 336, 337, 27 – 395, 28 – 342, 351, 363, 42 – 778, 80/II – 457 Antakalnis, dziś dzielnica Wilna, Litwa 41 – 291 Antokole2 41 – 290, 291 Antonia, Antonia Puszczańska, pow. Ostrołęka 27 – 50, 57, 42 – 639 Antonie, pow. Ostrołęka 27 – 28 Antoniego Św. Góra, wzgórze 27 – 6 Arciechów, pow. Radzymin 26 – 107, 248, 345, 27 – 310 Arciszewo, pow. Płock 27 – 14, 344 Arkadya, Arkadia, niegdyś Łupia, pow. Łowicz 24 – 4, 30, 31, 42 – 753, 761, 80/II – 15, 80/III – 13 augustowska gubernia 27 – 66, 79, 97, 146, 149, 223, 389, 28 – 4, 7, 8, 13, 23, 27, 33, 39, 50, 55, 61, 113, 123, 208, 230, 335, 337, 339, 41 – IX, X, 42 – 3, 202, 207, 344, 755, 767, 771, 772, 774, 778, 80/I – XXXIX, LXX, LXXII, 80/II – 325, 335, 337, 338, 341, 346, 356, 396, 400, 401, 402, 403, 404, 407, 410, 412, 417, 422, 455, 80/III – 7, 26, 27, 33 augustowska ziemia 42 – 594 Augustowski Kanał 27 – 13, 33, 42 – 198, 763, 80/I – XXX, augustowski obwód 28 – 9, 14, 24 augustowski powiat 28 – 9, 18, 23, 44, 41 – XXXI, 42 – 187, 189, 204 1 Indeks zawiera nazwy geograficzne występujące w tomach 24-28 i 80/I-80/III Dzieł Kolberga. Włączono tu także nazwy występujące w tomach 41 i 42, uwzględnione w indeksie zamieszczonym w tomie 42, w którym jednak przynależność administracyjną podano za podziałami obowiązującymi w okresie wydania tych woluminów, tj. w końcu lat 60. XX wieku. Obecnie poprawne brzmienie nazw i przynależność administracyjną miejscowości podano według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego, T. I-XV Warszawa 1880-1902. 2 Miejscowość wymieniona w pieśni, nie wiadomo czy chodzi o dzielnicę Wilna czy np. wieś w pow. trockim. �42 Augustowskie 24 – 322, 28 – 13, 41 – XV, XVII, XIX, XX, XXVIII, XXIX, XXXI, XXXIV, LII–LVII, LIX, LXI, LXIII–LXVII, 42 – 185–187, 190, 192, 196, 198, 203, ryc. po s. 208, 226, 286, 291, 313, 315, 318, 326, 332–335, 338, 355, 357, 367, 395, 408, 450, 468, 594, 600, 602, 610, 614, 80/I – VIII, XIII, XV, XX, XXVIII, XLV, XLVI, XLVII, XLVIII, XLIX, L, LX, LXIV, 80/II – 403 Augustowskie Jezioro = Sajno? 42 – 193 Augustowskie Pojezierze 42 – 793 augustowskie województwo 28 – 13, 80/I – XIII Augustów 27 – 384, 28 – VIII, 7, 13, 25, 26, 34, 35, 39, 44, 49, 53-55, 57, 65, 83, 90, 91, 100, 209, 218, 220, 221, 236, 238, 239, 243, 245, 250–252, 254, 255, 260, 261, 265, 269–271, 273, 274, 276, 277, 279, 283, 284, 287, 288, 291, 292, 295, 299, 300, 303-306, 312, 314, 318, 321, 41 – X, XI, XV, XIX, XXV, XXVIII, XXX, XLVIII, 263, 42 – 208, 211, 215–218, 220, 227, 229, 232, 236, 237, 241, 242, 247–250, 257, 263, 265, 266, 269, 276, 280, 282, 283, 288, ryc. po s. 288, ryc. przed s. 289, 292–302, 304, 305, 307, 309, 324, 413, 552, 574, 627, 648, 649, 651, 652, 762, 771, 80/I – VIII, X, XV, XVI, XVIII, XXVIII, XXXV, XXXIX, XLVIII, LI, LXI, LXIV, LXX, 69, 83, 109, 200, 80/II – 403, 412, 421, 423, 428, 430, 431, 433, 438, 439, 441, 444, 451, 453, 80/III – 26 Austria 27 – 55, 390, 28 – 330 austriacki zabór – 80/I – XII Baba, pow. Kolno 42 – 637 Babice, pow.Warszawa 24 – 221, 224, 25 – 30, 81, 99, 102, 104, 111, 122, 245, 41 – XVI, 187, 188, 204, 228, 260, 80/II – 46, 75, 85, 117, 118, 125, 193 Babin = Babino, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 330–332 Bacze Mokre, pow. Łomża 28 – 5 Bacze Suche, pow. Łomża 28 – 5 Baczki, pow. Węgrów 26 – 363 Bagna, zarośla 42 – 645 Bakałarzewo, Bakalerzewo, błędnie Baskałarzewo, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 33, 39, 256 Balin, pow. Rypin 41 – 18 Balinka, pow. Augustów 42 – 189 Bałtyk, Bałtyckie Morze 27 – 134, 28 – 342, 42 – 388 Banat 28 – 357 Bandysie, Bandosie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66, 42 – 640 Barcice, pow. Grójec 24 – 27 Barcząca, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 41 – 413, 414, 80/II – 211 Bargłowo = Bargłów, pow. Augustów 28 – 237, 300 Barmen (dziś dzielnica Wuppertalu), Niemcy 42 – 589 Baskałarzewo zob. Bakałarzewo Bawaria 24 – 340, 341, 27 – 79 Bazylea 80/II – 415 Bączki, pow. Kolno 27 – 59, 98, 241, 41 – XIX, XXXV, 42 – 131, 637 Bądków, Bątków, pow. Grójec 24 – 25 Belgia 24 – 162 Belsk, pow. Grójec 24 – 64, 80/II – 21, 80/III – 25 Bełchów, pow. Łowicz 25 – 232 bełska ziemia 24 – 3, 304 bełskie województwo 28 – 140 Bereza, pow. Prużana? 24 – 342 Berezyna, dopływ Niemna 28 – 159 �43 Berezyna, dopływ Dniepru 80/I – XXIX Besznica1, karczma 41 – 9 Betlejem, Betleem, starożytna Palestyna 24 – 88, 99, 100, 102, 106, 26 – 58–61, 27 – 111–118, 120, 122, 28 – 65, 67, 72, 80/I – 7 nlb., 8 Będków, Bentków, pow. Brzeziny 24 – 33, 41 – LXIII, 171 Bialiki, pow. Szczuczyn 27 – VII bialska ziemia 28 – VII bialski obwód 42 – 209 bialski powiat 41 – XXXII, 42 – 788, 80/I – LVII, LXXVI Biała, dopływ Orlanki 28 – 10, 11, 356 Biała = Białe, pow. Gostynin 41 – 326, 408 Biała Góra = Białogórne?, pow. Skierniewice 25 – 214 Biała Hańcza, dopływ Niemna 28 – 14 Biała Podlaska, Biała 26 – 38, 209, 42 – 786, 80/I – LXXVI Biała Puszcza, puszcza 27 – IX, 28 – 5, 42 – 786, 789, 797, 789, 795 Biała Rawska, Biała pow. Rawa 24 – 4, 31, 121, 168, 208, 25 – 1, 8, 23, 45, 92, 119, 134, 138, 142, 143, 148, 160, 213–217, 221, 252, 41 – XVI Biała Ruś zob. Białoruś Biała Wieś, Białawieś, pow. Skierniewice 25 – 141, 214, 41 – 306, 364, 80/II – 131, 166, 170 Biała Woda, pow. Suwałki 28 – 16, 38, 42 – ryc. po s. 208, 80/II – 401 Białaszewo, Białoszewo, pow. Szczuczyn 28 – 23, 237 Białe, jezioro 28 – 13 1 Białebłoto = Białe Błota, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 26, 45, 80/I – 3nlb. Białebłoto, Białoglina, łąka 42 – 645 Białka, dopływ Rawki 24 – 31 Białkowo, pow. Rypin 27 – 34 Białobiel, pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 640 Białobrzegi, pow. Augustów 28 – 13 Białobrzegi, pow. Radom 25 – 250, 80/II – 88, 112 Białoglina zob. Białebłoto Białogórne, pow. Skierniewice (zob. też Biała.Góra) 24 – 270, 25 – 143, 153, 213, 214, 252, 41 – 300, 306, 310, 325, 326, 333, 335, 338, 339, 341, 344, 352, 355, 356, 364, 382, 383, 386, 393, 401, 80/II – 56, 131, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 183, 198 Białołęka, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 54, 243, 363, 364 Białorogi, las 28 – 16 Białoruś, Biała Ruś 24 – 316, 25 – 30, 28 – 133, 235, 347, 357, 359, 41 – XXVI, XXX, 80/I – XXXVI białostocki obwód, białostocka obłost 28 – 11, 41, 85, 344–346 białostocki okręg 42 – 198 białostocki powiat 28 – 40, 329, 344 Białostockie, Białostocczyzna 28 – 11, 132, 133, 136, 141, 142, 165, 172, 41 – XVII, 80/I – XV białostockie starostwo 28 – 369 białostockie województwo 42 – 205, 788 Białoszewo zob. Białaszewo Białowierzyn, błędnie Białowiczyn, pow. Lipno 41 – 10 Białowieska Puszcza, puszcza 27 – 384, 28 – 10, 133, 138, 139, 143, 163, 169, 176, 182, 355, 356, 359, Chodzi o karczmę w osadzie Beśnica w pow. brodnickim �44 41 – XVI, 42 – 187, 198–201, 205, 208, 762, 773 Białowieża, Biała Wieża, pow. Prużana 28 – 10, 61, 42 – 198–201, 754, 755, 795 Białusny Lasek, bór 27 – 29 Biełuszny Lasek = Białusny Lasek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Białystok 28 – 11, 25, 27, 37, 38, 54, 127, 138, 151, 154, 160, 274, 311, 330, 348, 355, 356, 42 – 221, ryc. przed s. 241, 258, 268, 284, 80/I – VIII, X, XVII, XVIII, LXIV, LXXII, 80/II – 438 Biebrza, Bobra, Bóbr, dopływ Narwi 27 – 67, 203, 28 – 3, 5, 6, 8, 12–14, 23, 25, 61, 75, 329, 330, 42 – 1, 197, 788 biebrzański departament 28 – 7 biebrzański powiat 28 – 85 Bielany, pow. Kraków 24 – 20, 161 Bielany, dawniej Polkowa Góra, Pol­ ków, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 20, 46, 157, 159–161, 26 – 5, 364, 41 – 153, 42 – 322, 754, 776, 778, 779, 80/I – 12, 80/II – 11, 36, 80/III –31 Bielański Las, las 24 – 160 Bielawa, Bielawy, pow. Warszawa 25 – 65, 144, 41 – 241 Bielawy, pow. Łowicz 24 – 33, 25 – 8, 9 Bielawy, pow. Mława 27 – 44 Bieliny? 26 – 8 Bieliny, Bielino, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Bielsk? 26 – 8 Bielsk, dziś Bielsk Podlaski 26 – 350, 27 – 71, 28 – X, 10, 54, 74, 76, 85, 88, 89, 138, 151, 154, 330, 331, 345, 348, 349, 356, 357, 359, 41 – X, XXV, XXVIII, XXX, 42 – 281, 331, 760, 80/I – X, XXXV, XXXIX, LXX, LXXII, LXXVI, 80/II – 407, 408 Bielsk, Bielsko, pow. Płock 24 – 3, 27 –13, 42 – 136, 80/III – 12, 25 bielska ziemia 28 – VII, 6, 9, 10, 13, 24, 25, 127, 128, 135, 142, 143, 146, 150, 153, 155, 157, 163, 165, 170, 174, 176, 177, 179, 182, 358, 41 – XXI, XXII, 42 – 760, 80/II – 399 bielski powiat, bielsko-podlaski powiat, błędnie bialski powiat 27 ­– 3, 28 – 8, 24, 40, 344, 345, 41 – XVI, XLI, 42 – 415, 789, 80/I – LVII, LIX, 80/II – 409, 80/III – 12 Bielskie 28 – VII, 8, 41 – XVI, XLI, 42 – 789, 80/I – XV Bielsko Woywodschaft zob. podlaskie województwo Biełuszny Lasek zob. Białusny Lasek Bieżuń, pow. Sierpc 24 – 3, 27 – 20, 295, 308, 41 – 105, 80/II – 332, 80/III – 32 Biłgoraj 80/II – 11, 80/III – 20 Binougi = Binduga, pow. Konstantynów 42 – 642 Biskupice, pow. Płock 28 – 6 Biskupin, pow. Lipno 41 – 10 Blichowo, pow. Płock 27 – 75, 85, 124, 128, 133, 138, 143, 147, 154, 159, 161, 167, 168, 278, 284, 297, 340, 41 – XVIII, XXVIII, LI–LXIII, 42 – ryc. przed s. 193, 478, 507, 533, 559, 80/I – XXXII, 80/II – 339 Blizny = Blizne, pow. Warszawa 25 – 158 Błonie 24 – 4, 7, 27, 145, 205, 238, 25 – 14, 31, 88, 92, 102, 116, 118, 152, 155, 186–188, 191, 193, 197, 198, 41 – XVI, 42 – 337, 759, 80/I – 20, 183, 80/II – 14, 45, 47–49, 59, 109 błoński powiat 80/I – XXIII, Bobino (Wielkie i Grzybki), pow. Wysokie Mazowieckie 27 – 245 �45 Bobra zob. Biebrza Bobrownicka Puszcza, puszcza 41 –5 Bobrowniki, pow. Lipno 27 – 6, 41 – LI, LIII, LIV, LXII, 5, 7, 9, 35, 68, 95, 127, 80/II – 212 Bobrowniki, pow. Puławy 26 – 15 Bocznie, ostęp 28 – 15 Boćki, pow. Bielsk 28 – 10, 344, 345, 356 Bodzanów, pow. Płock 24 – 4, 27 – X, 14, 93, 124, 170, 250, 253, 256–258, 263, 265, 272, 290, 295, 297, 299, 300, 302, 306, 309, 318, 322, 326, 327, 339, 346, 352, 357, 358, 42 – 25, 33, 74, 93, 94, 98, 101, 107, 112, 114, 118, 134, 138, 142, 149, 151–154, 161, 163–165, 172, 173, 80/II – 384 Bogate, pow. Przasnysz 27 – 264, 303, 323, 348, 42 – 6, 80/I – 136 Boglewice, pow. Grójec 24 – 25, 26 Bogucin, pow. Lipno 41 – 9 Bogusze, pow. Szczuczyn 28 – 8 Boguszyce, pow. Rawa 25 – 129, 41 – 203, 80/II – 129 Böhmen zob. Czechy Boksze, pow. Suwałki 28 – 15 Bolechowice, pow. Kraków 80/II – 222 Bolimów, Bolemów, pow. Łowicz 24 – 4, 28, 64, 25 – 159, 200–202, 204–208, 244, 250, 41 – 353, 80/ II – 192 Bolonia, Bononia, Włochy 27 – 14, 42 – 627 Borek, las 28 – 15 Borki, las 42 – 645 Borkowo? 25 – 25, 80/II – 83 Borkowo, pow. Kolno 27 – 63, 98 Borkowo, pow. Sierpc 27 – 325 Borowe zob. Krajewo-Borowe Borów = Borowie, pow. Łuków 26 – 298 Boruny, pow. Oszmiana 28 – 335 borysowski powiat 80/II – 413, 80/ III – 25 Borzymin, pow. Rypin 41 – 7 Bosfor, cieśnina 24 – 10 Bossewo, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3nlb. Boża Męka, źródło 24 – 32 Bożejewo, Bożejowo, pow. Łomża 28 – 182 Bożydar, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Bóbr zob. Biebrza Bór, las 42 – 645 bracławskie województwo 42 – 339 Brandenburgia, Niemcy 42 – 589 Branków, pow. Grójec 24 – 62 Brańsk, pow. Bielsk 28 – VIII, 10, 23, 24, 32, 35, 38, 43, 59, 60, 83, 85, 89, 96, 97, 117, 195, 247, 283, 298, 317, 331, 333, 345, 357, 41 – XIX, XXVII, XLI, 156, 42 – 209, 272, 281, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 598, 80/I – XV, LVII, LIX, 80/II – 407, 409, 429 brański powiat 28 – 10 Brańszczyk, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX, 25, 46, 42 – 771, 80/II – 325, 334, 336, 80/III – 26 Bratkowice, przedmieście Łowicza 24 – 30 Brechocino = Brochocin, pow. Płock 27 – 316 Bretania, Bretagne 27 – 391, 392, 42 – 755 Brochocin zob. Brechocino Brochów, pow. Sochaczew 25 – 3, 6, 103, 192, 193, 41 – 374, 80/I – XXIII, 80/II – 191 Brocka Puszcza, puszcza 27 – XI Brok, Brokówka, Broczek, dopływ Bugu 27 – 26, 27, 28 – 6 Brok, leśnictwo 27 - 26 �46 Brok, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 26 – 273, 27- IX, 26, 27, 48, 49, 67, 83, 246, 280, 323, 349, 28 – 163, 42 – 299, 80/I – 94, 131, 80/II – 303 Brokówka zob. Brok, dopływ Bugu Bromirz = Bromierz Wielki, pow. Płock 27 – 248, 287, 288, 324 Browary, błędnie Bronary, pow. Ostrołęka 27 – 50 Brudno, pow. Warszawa 26 – 3 Brulin, pow. Łomża 28 – 5 Brudzyń, bł. Brudzew, pow. Koło 80/II – 100, 183 Brwilno, pow. Płock 27 – 12, 317 Brwinów, pow. Błonie 24 - 232, 234, 25 – 186, 41 – XVI, 80/I – LXI, 80/II – 48 Bryzgiel, pow. Augustów 42 – 196 brzeski powiat 28 – 10, 344 brzeskie województwo, brzesko-litewskie województwo 28 – 10, 11, 139, 140, 176, 41 – XVII, 80/ II – 325 Brzeszcze, pow. Grójec 25 – 28, 73, 80/II – 121 Brzezeńko = Brzezienko, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 336 Brzeziny 24 – 33, 54, 313, 315, 25 – 102, 220–222, 231, 235, 236, 42 – 777, 80/I – XIV, 80/II – 16, 20, 44, 65, 80/III – 33 brzeziński powiat 24 – 5, 80/I – XIV, Brzeźno, pow. Lipno 41 – 95 Brzoza = Brzuza, pow. Węgrów 26 – 4 Brzozowa, Brzozowo, pow. Kolno 42 – 637 Brzozowna = Brzozowica, pow. Radzymin 26 – 299 Brzozowo zob. Brzozowa Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka 27 – 50, 372, 42 – 640 Brzozów, pow. Sochaczew 25 – 20, 35, 236, 238, 41 – 246, 250, 80/I – 27, 171, 181, 80/II – 54, 55, 59–61, 81, 82, 90, 186 Brzozówka, pow. Ostrołęka 27 – 50 Brzózki, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Brzuza zob. Brzoza Buczynka zob. Struga Buda, Węgry 24 – 82 Budegier, ostęp 28 – 15 Budne, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Budzieszyn, pow. Grójec 25 – 11 Budzieszyn, Zbudeszyno, pow. Siedlce 26 – 11, V – 22, 42 – 781, 80/II – 212 Budziszewice, pow. Rawa 25 – 65 Budżysko zob. Bużyska Bug, dopływ Wisły 24 – 5, 6, 37, 39, 41, 26 ­– VII, 4, 6, 8, 28, 30, 127, 210, 350, 351, 364, 365, 27 – IX, 3, 24–27, 46, 49, 67, 96, 99, 203, 277, 349, 384, 385, 28 – 5, 8, 9, 38, 40, 97, 129, 130, 141, 142, 165, 325, 343, 345, 356, 357, 370, 377, 41 – VIII, IX, XI, XVI, XVII, LVII, LIX, LXIII, 20, 413, 417, 42 – 1, 141, 198, 199, 382, 388, 441, 470, 493, 523, 536, 547, 569, 652, 782, 785, 787, 788, 793, 80/I – VIII, IX, XIV, XVIII, LXVIII, 3 nlb. 15 nlb., 57, 80/II – 5, 222, 365, 366, 80/III – 18, 36 Bukowiec, pow. Mława 27 – 44 Bulkowo, pow. Płock 27 – 13, 14 Burdyniszki, pow. Suwałki 28 – 339 Burgundia 27 – 10 Burzyn, pow. Kolno 28 – 75 Bużyska, błędnie Budżysko, część Drohiczyna 28 – 9 Bużysko, jezioro 41 – 413 Bydgoszcz 24 – 25, 27 – 8, 374 Bystrzyca, dopływ Tyśmienicy 26 – 11 Bystrzyca ( Powaska Bystrzyca?), Słowacja 25 – 279 �47 Bywka, dopływ Drwęcy 41 – 9 Bzura, dopływ Wisły 24 – 29, 33, 215, 41 – 195 Cegielnia (rumunek), pow. Rypin 27 – 35 cegłowska parafia 26 – 7 Cegłów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 7, 289, 316, 80/II – 211 Cendrowice, pow. Grójec 24 – 204, 241, 25 – 298 Ceranowska Puszcza, puszcza 26 – 364 Cersk zob. Czersk Cetynia zob. Hodynia Chajęta = Chajęty, pow. Radzymin 26 – 265, 318 Chalin, pow. Lipno 41 – 8 Charciabałda, Charecobałd, Charczabuda, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Charubiny zob. Cherubiny Chełchy, pow. Maków Mazowiecki 41 – LII, LIV, LVIII–LXII, LXIV, LXV, 42 – 6, 20, 39, 58, 85, 89, 94, 96, 121, ryc. przed s. 593, 622, 80/I – 98 Chełm 41 – 415, 80/I – XXXIII, LXVIII Chełmica (Wielka i Mała), pow. Lipno 41 – 40, 43, 46, 53, 66 chełmińska diecezja 27 – 372 chełmińska ziemia 27 – 375, 41 – XVII, 9, 11 Chełmińskie 27 – 70 chełmińskie biskupstwo 24 – 316 chełmińskie województwo 41 – 14 Chełmskie 41 – XII, XXVI, 80/I – XII, XV, XX, XXXIII, XL, LVIII, LXXIV, LXXVI, 80/II – 289 Cherubiny = Charubiny, pow. Kolno 27 – 59 Chinów = Chynów, pow. Grójec 24 – 23, 42 – 637 Chlebiotki, pow. Łomża 28 – 183 Chludna, Chlubna = Chludnie, pow. Kolno 27 – 63 Chmielewo, pow. Łomża 27 – 19, 379, 80/II – 322 Chobotz, las 42 – 645 Chochołów, Chochłów, pow. Kutno 24 – 209, 290, 291, 25 – 44, 41 – XVI, LXV, 164, 174, 188, 192, 200, 204, 207–209, 212, 229, 242, 243, 247, 265, 297, 301, 312, 319, 323, 326, 329, 331, 332, 340, 346, 361, 367, 371, 379, 391–394, 398, 401, 403, 406, 408–412, 80/I – LXXVIII, 23, 43, 49, 50, 51, 55, 61, 64, 68, 74, 76, 90, 92, 97, 102, 110, 119, 134, 146, 152, 197 nlb., 198, 80/II – 57–59, 78, 93, 94, 103, 126, 146, 173, 174, 178, 179, 189 Chocim 28 – 369 Chociszewo, pow. Płońsk 27 – 17, 42 – 771 Chodkowo, pow. Płock 27 – 14 Chodyszewo zob. Hodyszewo Choiny, las 42 – 645 Chojnatka, pow. Skierniewice 41 – 305, 323, 325, 347, 361, 384, 388, 412, 80/II – 175 Chojno, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 8 Chojnowiec = Chojnowo, pow. Mława 27 – 372 Chojnowo, pow. Przasnysz 27 – IX, 42 – 70 Choroszcz, Choroszcza, pow. Białystok 28 – 12, 25, 94, 95, 128, 138, 142, 344, 345, 42 – 760 Chorzele, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – IX, 23, 49, 96, 253–256, 367, 385, 28 – 133, 42 – 23, 141, 146, 147, 180 Choszczał, pow. Rypin 27 – 8 Chotomów, pow. Warszawa 80/II – 301, 302 �48 Chotynia, pow. Garwolin 80/I – XXII, Chrabustówka, pow. Bielsk 28 – 359 Chrobacyja zob. Polska Chrostkowo, pow. Rypin 41 – LXIV, 52, 112 Chroście? 28 –314 Chroślin, Chruślin, pow. Łowicz 25 – 245 Chrusta, pastwisko 42 – 645 Chruszczówka, pow. Sokołów 26 – 363 Chruślin zob. Chroślin Chudek, pow. Ostrołęka 27 – 50 Chynów zob. Chinów Ciachcin, pow. Płock 27 – 333 Cibory, pow. Łomża 28 – 183 Ciechanowiec, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 5, 9, 25, 52, 66, 96, 195, 271, 283, 298, 321, 345, 42 – 304, 348 ciechanowska ziemia 24 – 4, 6, 38, 27 – 3, 4, 22, 54, 67, 372, 383, 41 – XI, 42 – 1, 756, 785, 789, 80/I – VIII, XIV, ciechanowski powiat 42 – 4 Ciechanowskie 27 – IX, 42 – 791 Ciechanów 24 – 4, 27 – 21, 22, 38, 43, 128, 279, 329, 339, 346, 359, 372, 383, 28 – VII, 42 – 19, 105, 120, 756, 771, 784, 80/II – 333, 336, 80/III – 26, 38 Ciechocin, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 96, 123, 139 Ciechomin, pow. Łuków 41 – ryc. po s. 224 Cieciersk, pow. Sierpc 27 – 353 Ciecierzec, bagno 26 – 40 Cieciory, pow. Kolno 42 – 637 Cieciszew, pow. Warszawa 25 – 178 Cieksyn, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Cielądz, pow. Rawa 25 – 52, 134, 141, 219, 221, 80/I – 35 Cieloszka, pow. Kolno 27 – 59, 60, 42 – 637 Ciepielewo, bł. Ciepielowo, Czepielew, Czepielów, pow. Maków Mazowiecki 27 – 142, 185, 188, 191, 194, 259, 260, 269, 275, 279, 290, 291, 307, 41 – XIX, 42 – 9, 10, 17, 22, 26, 31, 41, 42, 48, 49, 65, 72, 83, 84, 138, 142, 156, 157, 159, 160, 162–164, 167, 168, 172, 173, 176, 179–182, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXII, LXX, 24, 27, 47, 52, 62, 63, 74, 140, 163, 182, 184, 80/II – 113, 115, 345, 351, 353, 354, 357, 359, 361, 363, 365, 366, 368, 370, 371, 373, 376, 388– 392 Cierpięta, pow. Węgrów 26 – 353 Cięck, pow. Ostrołęka 27 – 50, 51 Cimochowizna, Cimachowizna, pow. Suwałki 28 – 32, 42 – 332, 600, 80/I – XLIX Cisa, dopływ Dunaju 28 – 357 Cisek zob. Stanisławów Crone zob. Polska Cumberland, Anglia 24 – 336 Cygan, pow. Białystok? 28 – 330 Cygowska Wola zob. Wola Cygowska Cygów, pow. Radzymin 26 – 115, 137, 206, 252, 317, 321, 80/I – XVIII, XXX, 80/II – 229 Cyk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Cypel = Cupel, pow. Ostrołęka 42 – 640 Cypr 80/I – 221 Cyrsk zob. Czersk Cyrzniaków zob. Czerniaków Czachówek, pow. Grójec 25 – 91, 107 Czacza = Czadca, Słowacja 42 – 376 Czajków, pow. Siedlce 42 – 792 Czaplin, pow. Grójec 24 – 51, 60, 103–105, 108, 140, 142, 146, 147, �49 149, 178, 204, 241, 250, 264, 25 – 5, 11, 13, 21, 25, 29, 30, 34, 35, 42, 64, 70, 89, 95, 100, 110, 141, 154, 179, 182, 183, 249, 41 – XV, XXIX, 158, 160, 215, 244, 296, 302, 313, 325– 327, 337, 339, 345, 349, 352, 365, 369, 370, 392, 402, 409, 42 – 642, 80/I – XVIII, XIX, XXXII, XXXVIII, LXVI, 17, 29, 34, 128, 154, 231, 80/ II – 28, 29, 34, 35, 40, 45, 51–54, 74, 77, 80, 81, 83, 85, 87, 88, 92, 95, 97, 100, 103, 105, 106, 111, 112, 114, 116, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 131, 133, 134, 137, 140, 141, 142, 143, 144, 145, 146 Czaplinek, pow. Grójec 24 – 51, 204, 241 Czarkówka, pow. Bielsk 41 – LII, LIII, LV, LVII, LIX–LXI, LXIII– LXV, 42 – 446, 80/I – LVII Czarna = Czarna Struga, dopływ Długiej, (zob. też Struga) 26 – 4, 15 Czarna, dopływ Wieprza 26 – 11, 15, 364 Czarna Hańcza, Hańcza, dopływ Niemna 28 – 8, 13, 16, 17, 339, 345, 42 – 198 Czarna Struga, zob. Hodynia, Struga, Czarna Czarne, pow. Lipno 41 – 51 Czarne Morze, Pontskie Morze, Pont Euksyn 27 – 123, 28 – 342, 41 – 484, 485 Czarnia, pow. Ostrołęka 27 – 50 97, 372, 42 – 640 Czarnocin, pow. Łomża 28 – 4 Czarnoił = Czarnów, pow. Radzymin 26 – 4, 80/II – 210 Czarnolas, Czarny-las, pow. Kozienice 24 – 346, 42 – 359 Czarnów zob. Czarnoił Czarnutrzew, pow. Ostrołęka 27 – 50 Czarnybród, pow. Augustów 28 – 252 Czarny-las zob. Czarnolas Czarnylas, pow. Grójec 24 – 241, 250, 259–261, 346, 25 – 21, 118, 148 Czartoria, pow. Łomża 27 – 63 Czartosy, pow. Łomża 28 – 194 Czechowski Staw, Czechowizna, staw 28 – 12, 334 Czechy, Böhmen 24 – 33, 302, 303, 344, 345, 25 – 271, 272, 277, 28 – 84, 42 – 757, 771, 781, 80/II – 63, 68, 80/III – 9, 26 Czechy, pow. Garwolin 26 – 7, 41 – 413 Czekanów, pow. Sokołów 41 – 413, 42 – 753 Czepielew, Czepielów zob. Ciepielewo Czercensische Woywodschafft zob. czerskie województwo Czermno, pow. Gostynin 41 – 226 Czerniaków, Cyrzniaków, pow. Warszawa 24 – 4, 18, 45, 46, 49, 58, 60, 64, 100, 145, 158, 222, 223, 226–228, 25 – 12, 20, 22, 25, 31, 54, 90, 105, 115, 140, 167, 168, 171, 172, 245, 247, 26 – 5, 27 – 372, 41 – XIV, 169, 197, 202, 211, 260, 289, 296, 302, 320, 42 – 373, 405, 636, 754, 762, 779, 781, 783, 80/I – LX, 12, 178, 184, 188, 80/ II – 10, 45–47, 59, 81, 83, 96, 105, 111, 112, 190, 193, 80/III – 6 Czerniejewo, pow. Gniezno 27 – 376 Czernikowo, pow. Lipno 41 – LIV, 47, 55, 80, 89 Czerniowa Górka? 27 – 121 Czersk, Czersko, Czerschia, Czyrcko, Czyrsko, Cersk, Cyrsk, pow. Grójec 24 – VI nlb., VII nlb., 4, 7, 8, 10–12, 21–23, 43, 51, 53, 55, �50 60, 94, 98, 103–108, 140–142, 146, 147, 149, 204, 216, 217, 241, 259, 319, 25 – 5, 11, 13, 17, 19, 21, 24, 29–31, 34, 35, 39, 42, 44, 51, 57, 64, 70, 73, 74, 78, 82, 89, 91, 95, 96, 100, 105–107, 109, 110, 114, 115, 118, 127, 131, 132, 141, 148, 154, 161, 163, 178–184, 249, 250, 278, 299, 26 – 13, 24, 65, 82, 349, 27 – 9, 70, 328, 28 – 311, 41 – XIV, XVI, XXV, XXVII–XXIX, XLVII, 153, 154, 275, 42 – 331, 338, 384, 642, 650, 758, 765, 780, 80/I – V nlb., IX, XVII, XVIII, XXXII, XXXIII, XXXV, XLIV, 23, 24, 52, 98, 139, 166, 168, 80/ II – 5, 11, 12, 20, 35, 44, 75, 76, 79–82, 84, 87, 91, 93, 94, 99, 100, 104, 115, 120, 121, 127, 128, 132, 196, 203, 220, 80/III – 20, 35 Czersk pow. Bydgoszcz zob. Siersko czerska ziemia 24 – 4, 5, 22–26, 42, 44, 60, 62, 63, 138, 26 – 4, 7, 8, 12, 13, 23, 24, 26, 50, 27 – 39, 40, 371, 42 – 338, 349, 353, 361, 626, 628, 766, 767, 779, 80/I – XIV, XXXII, LXVI, 80/II – 12, 13, 18, 21, 211–215, 322, 80/III – 21, 34 czerski powiat 80/II – 40 Czerskie, Cerscenses 24 – 23, 24, 40, 53, 143, 147–149, 178, 204, 205, 216, 229, 241, 25 – IV, 298, 299, 27 – 378, 28 – 159, 41 – LI, LIV, LVII–LX, 42 – 624, 625, 755, 80/II – 12, 207, 80/III – 7 czerskie księstwo 24 – 24 czerskie województwo, Czercensische Woywodschafft 25 – 278 Czerwin, pow. Ostrołęka 27 – 194, 328, 351, 42 – 62, 80/II – 353 Czerwińsk, pow. Płońsk 24 – 4, 29, 25 – 22, 37, 53, 56, 77, 99, 27 – 12, 16, 17, 93, 116, 120, 127, 133, 244, 273, 290, 293, 353, 355, 377, 42 – 32, 650, 759, 787, 80/I – XVIII, XXIII, 80/II – 72, 330, 331, 383, 80/III – 11, 12 Czerwone Morze? 25 – 122 Czerwone, Czerwonka, pow. Kolno 27 – 30, 63, 149, 42 – 4, 637 Czerwonka, pow. Węgrów 26 – 328 Czerwony Bór, Czerwonoborska Puszcza, puszcza 28 – 5, 51, 80/I – LII Częstochowa, 24 – 130, 314, 26 – 368, 27 – 26, 88, 91, 130, 375, 28 – 134, 42 – 520, 80/I – 192, 194 Czomsk, dziś Czumsk, pow. Rypin 41 – 16 Czyrcko, Czyrsko zob. Czersk Czyste, pow. Warszawa 24 – 19, 75, 42 – 636 Czyste, las 42 – 645 Czyżewo, Czyżew, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 27, 277, 349 Ćwierci, pole 42 – 645 Ćwikowa Góra, wzgórze 24 – 20, 21, 80/II – 11 Dania 24 – 337 Daniszewo, pow. Płock 27 – 14 Dawia, pow. Kolno 42 – 637 Dąbrowa, Dąbrowa Wielka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 46, 63, 68, 345 Dąbrowa, pow. Pułtusk 27 – 267, 280, 291, 302, 319, 323, 330, 80/ II – 239 Dąbrowica, pow. Łuck 24 – 326 Dąbrowy pow. Przasnysz zob. Dąbrowa Dąbrowy, Dąbrowa, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 97, 42 – 640 Dąbrówka, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Dąbrówka, pow. Wysokie Mazowieckie? 28 – 126 �51 Dąbrówka, Dąbrówki, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Demblin zob. Dęblin Dereczyn, pow. Słonim 24 – 341 Deutschland zob. Niemcy Dębina, miejsce 26 – 40 Dębe Wielkie, pow. Mińsk Mazowiecki 80/II – 357 Dęblin, Demblin, Iwangród, pow. Puławy 26 – 15 Dębnia? 24 – 103 Dębowo, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Dębówka, pow. Grójec 24 – 204 Dęby, pow. Kolno 42 – 637 Dłągie zob. Długie Długa, dopływ Narwi 26 – 4, 5 Długa? 26 – 227 Długa Wola zob. Okuniew Długi Kąt = Długikąt, pow. Ostrołęka 27 – 50 Długie, pow. Augustów 28 – 250 Długie, Dłągie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97, 42 – 640 Długie Grodzickie, pow. Sokołów 41 – 413 Długie Kamieńskie, pow. Sokołów 41 – 413 Długosiodło, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX, 196, ryc. po s.196, 246, 80/I – LXV Dłutowo, pow. Mława 27 – 19 Dniepr, rzeka 28 – 141, 357, 42 – 125, 202 Dniestr, rzeka 28 – 141, 163, 165, 179, 42 – 339, 80/II – 366 Dobczyn, pow. Radzymin 26 – 308 Dobrajowice zob. Dobrzejewice Dobre, pow. Radzymin 24 – 4, 26 – 6, 37, 220, 242, 277, 299, 309, 80/ II – 211 Dobrinum zob. Dobrzyń nad Drwęcą Dobrochy, pow. Łomża 28 – 151 Dobrowola, pow. Mariampol 24 – 311 Dobrzanka? 26 – 91 Dobrzejewice, Dobrzejowice, Dobrajowice, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 9, 57, 98, 108 Dobrzyków, pow. Gostynin 42 – 645 Dobrzyniec, pow. Mińsk Mazowiecki 28 – 331 Dobrzyń nad Drwęcą, Dobrinum, pow. Rypin 27 – 7, 34, 41 – 5, 7, 9, 15, 100, 115, 42 – 776 Dobrzyń nad Wisłą, pow. Lipno 27 – 4, 7, 295, 41 – XVIII, XXV, XXVII, XXXI, 3–5, 7–9, 49, 68, 73, 79, 89, 107, 117, 143, 42 – 116, 331, 394, 652, 776, 80/I – X, XXV, XXXV, XXXIX, LXX, 80/II – 326, 327 dobrzyńska ziemia 27 – IX, 4–9, 33–36, 70, 71, 154, 297, 372, 373, 375, 392, 28 – 53, 41 – VI, XI, XV, XVII, XVIII, XXII, XXV, XXVI, XXXIII, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII–XLV, XLVII, LI– LXV, 3–5, 9, 10, 12, 13, 20, 22, 23, 27, ryc. po s. 32, 34, 38–42, 44, 46, 48–50, 52, 54, 55, 57, 59, 61–64, 68, 71, 77, 79–83, 85–90, 95, 99– 103, 106, 109, 110, 112, 115, 117, 119, 122, 123, 144, 42 – 350, 362, 391, 754, 757, 758, 764, 772, 775, 780, 783, 785, 790, 792, 796, 798, 80/I – VI, VIII, XV, XIX, XX, XXV, XXVI, XL, LXX, LXXIV, LXXV, 80/II – 106, 135, 326–328, 335, 389, 80/III – 10, 19, 30, 35 Dolistów, pow. Białystok 28 – 12 Domanice, pow. Siedlce 26 – 228 Domaniew, bł. Domaniewice pow. Błonie 80/I – LXI Dorguń zob. Durgan Dowspuda, Dospuda, Dyspuda, pow. Augustów 28 – 17, 302, 42 – 230, 771, 80/III – 26 �52 Dół, jezioro 41 – 413 Dół za Światem, jezioro 41 – 413 Drąszew, Drążew zob. Dręszew Drążek = Drężek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Drezno, Niemcy 80/I – LXII Dręszew, Drąszew, Drążew, pow. Radzymin 26 – 301, 365, 27 – 281 Drężek zob. Drążek Drobin, Drobinum, pow. Płock 27 – 7, 13, 75, 119, 248, 287, 288, 308, 324, 341, 348, 360, 28 – 6, 42 – 135, 138, ryc. po s. 192, 758, 775, 80/I – 150, 80/II – 329, 80/ III –10 Drogwin zob. Rzędziany drohicka ziemia 24 – 6, 26 – 9–11, 28 – 8, 9, 24, 25, 358, 42 – 415, 80/I – XIV, LVII, 80/II – 212 drohicki powiat 28 – 8, 24 Drohickie 28 – 8, 80/I – XV, Drohicko-Bielskie 41 – XIX Drohiczyn, Drohiczyn Lacki, pow. Bielsk 26 – 24, 350, 28 – 8, 9, 26, 35, 38, 51, 54–57, 59, 60, 85, 117, 321, 344, 356–358, 41 – XXVII, 156, 42 – 209, 304, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 598, 762, 80/I – LVII Drohiczyn, Ruska Strona = Drohiczyn Podlaski, pow. Sokołów 28 – 9 Drozdowo, pow. Łomża 28 – 3, 182, 280 Drozdów? 24 –8 Drożdżyn, pow. Płońsk 27 – 286, 311, 350, 42 – 22, 35, 42, 80/I – 93, 80/II – 352, 354, 360, 368, 371, 372, 374, 375, 379, 386 Drwalew, pow. Grójec 24 – 26, 25 – 11, 13, 24, 78, 95 Drwalska Kępa, wyspa 24 – 318 Drwały, pow. Płock 27 – 13, 14, 42 – 759, 80/II – 330 Drwęca, dopływ Wisły 27 – 4, 7, 8, 70, 41 – 3–5, 9, 14 Dubowo, Dubowa, pow. Suwałki 28 – 212, 217, 80/I – LI Duchny Młode, błędnie Duchny Małe, pow. Łomża 28 – 5 Duchny Stare, pow. Łomża 28 – 5 Duda, pow. Mińsk Mazowiecki 26 –4 Dudy, Dudy Puszczańskie, pow. Kolno 27 – 51, 59, 80, 84, 91, 92, 102, 111, 126, 138, 146, 149, 227, 242, 283, 292, 293, 41 – XIX, XXVII, XXXV, XLI, LVI, LX, 42 – 29, 131, 132, 319, ryc. po s. 400, 401, 410, 637, 80/I – LII, LIII Dukat, pow. Kolno 27 – 97 Dulsk, pow. Rypin 27 – 7, 34, 35, 37, 375, 41 – 122 Dunaj, część Warszawy 24 – 9 Duplewiec = Duplewice (dziś Dąbrowa), pow. Konstantynów 42 – 642 Durelasy = Durlasy, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66 Durgan = Dorguń, pow. Augustów 28 – 14 Durlasy zob. Durelasy Duś, jezioro 28 – 15, 335, 337, 42 – 193, 194 Dworczysko, bagno 27 – 25 Dyblin, pow. Lipno 41 – 8 Dybów, pow. Radzymin 26 – 217, 80/II – 305 Dylew, pow. Grójec 25 – 23 Dylewo, Dylewo Stare, Gojdany, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 66, 96, 107, 42 – 640 Dyspuda zob. Dowspuda Działdówka, górny bieg Wkry, dopływu Narwi 27 – 19, 20, 372 �53 Działyń, pow. Lipno 27 – 7, 375, 41 – XVIII, LI–LV, LXI, LXIII–LXV, 20, 22, ryc. po s. 32, 37, 38, 41– 46, 49, 52, 54–56, 59–61, 64, 66, 68, 70, 74, 76, 78, 82, 85, 88, 90, 93, 94, 96–98, 100, 103, 107, 111, 113, 115, 116, 122, 126, 128–142, 80/I – XVIII, XXV, XXVI, XXVIII, 22, 52, 108, 185, 227 Działyńskie 41 – XVIII Dziatki, jezioro 41 – 413 Dziekanka, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Dzierzby, pow. Sokołów 26 – 39 Dzierzenin, pow. Pułtusk 27 – 25 Dzierżanów = Dzierżanowo, pow. Płock 42 – 47, 75, 96, 174 Dzierżanów, błędnie Dzieżanów = Dzierżanowo, pow. Maków Mazowiecki 27 – 272, 305, 80/II – 364, 373, 375 Dzieżbia, dopływ Narwi 28 – 7 Dźwina, rzeka 28 – 140 Dżbów, pow. Częstochowa 41 – 215 Efez, dziś Turcja 80/I – 221 Egipt 80/II – 314, 315 Elbląg, Welbląg 28 – 332, 42 – 2 Elżbietów, pow. Sokołów 41 – 414 ełcki powiat, łecki, błędnie łęcki powiat 24 – 6 Ełk 24 – 6, 42 – 219, 80/I – X Ełk, rzeka zob. Łyk Emaus, Emmaus, Amełus, starożytna Palestyna 24 – 139, 140, 141 Epidemija, uroczysko 28 – 16 Epir, Grecja 25 –278 Essen, Niemcy 42 – 375, 775 Europa 24 – 76, 305, 317, 327, 331, 332, 337, 345, 25 – 284, 27 – 395, 28 – 142, 42 – 415, 772, 781, 80/ II – 329, 80/III – 27 Falbogi, pow. Płońsk 27 – 123, 41 – XVIII Falencin = Falentyn, pow. Garwolin 41 – 413 Falenty, pow. Warszawa 24 – 19, 25 – 169, 173, 174, 42 – 754, 80/II – 11, 80/III – 6 Falentyn zob. Falencin Filipów, Filipowo, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 26, 27, 239, 257, 274, 278, 284, 293, 41 – XLVIII Fińska Zatoka 28 – 342 Frampol, pow. Zamość 42 – 651 Francja, France, Frankreich 24 – 11, 77, 133, 328, 329, 331, 332, 334, 337, 26 – 73, 350, 27 – 392, 395, 28 – 62, 363, 41 – XIX, 80/I – XXX, Fransdorf (1 i 2), dziś Stefanów i Piastów, pow. Garwolin 41 – 413 Frankonia 24 – 334, 26 – 350 Frankowo, pow. Rypin 27 – 35 Gabrychy zob. Gawrychy Gadomskie, Gadomsk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Gadowo, dziś Dobra Wola, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Galicja 24 – 129, 322, 25 –145, 27 – 35, 36, 42 – 319, 387, 568, 598, 772, 80/I – VII, LVIII, 80/II – 24, 35, 69, 86, 89, 114, 134, 181, 189, 222, 80/III – 27 Galicja Zachodnia 80/I – LVIII Gangicz? 80/I – 221 Garki = Górki?, pow. Pułtusk 27 – 312 Garwolin 24 – 4, 11, 26 – 7, 13, 23, 24, 40, 42, 47, 55, 60, 81, 82, 169, 227, 229, 234, 235, 269, 276, 288, 296, 306, 322--324, 334, 350, 27 – 40, 41 – ryc. po s. 320, 421, 462, 473, 484, 488, 500, 502, 532, 548, 555, 42 – 646, 647, 651, 652, �54 80/I – XVIII, XXV, LII, LX, 127, 156, 80/II – 72, 200, 212, 257, 258, 286, 313 garwoliński powiat 41 – XVI, 80/I – XXII, 80/II – 211 Garwolińskie 80/I – XX, Gawrychy, błędnie Gabrychy, pow. Kolno 27 – 59, 242, 41 – XIX, 42 – 637 Gąbin, Gambijn, Gombin, pow. Gostynin 24 – 4, 34, 206, 273, 25 – 61, 62, 240–243, 27 – 89, 41 – 159, 176, 186, 207, 226, 238, 267, 339, 360, 367, 374, 392, 395, 398, 408, 410, 42 – 647, 649, 80/ II – 100 Gąski, pow. Kolno 42 – 637 Gątorka, łąka 42 – 645 Gdańsk, Gdońsk, Ktońsk 24 – 68, 173, 202, 253, 254, 316, 26 – 122, 127, 185, 286, 27 – 27, 55, 56, 93, 134, 272, 296, 329, 388, 28 – 302, 314, 356, 41 – 4, 42 – 381, 627 Gejdziegier, ostęp 28 – 15 Georgia = Gruzja 25 – 172 Gibałka, pow. Ostrołęka 27 – 50 Giby, pow. Sejny 28 – 318, 42 – 785 Gidle, pow. Radomsk 42 – 520, 80/I – 192 Giełczyn, pow. Łomża 28 – 143, 183 Giełzowska Puszcza, puszcza 24 – 32 Giełzów, pow. Opoczno 24 – 32 Gietki, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 637 Giżyce, pow. Sochaczew 24 – 206, 80/II – 60, 186 Giżycko, Lec 80/I – X, Gleba, błędnie Glęba, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96, 42 – 640 Glebieniec, bagno 26 – 40 Glina, pow. Rawa 41 – 385, 80/II – 189, 190 Glinianka, Gliniany, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8, 41 – XVI, 42 – 639, 645 Gliniec, las 42 – 645 Glinki, pow. Mińsk Mazowiecki 26 –4 Glinki, pastwisko 42 – 645 Glinnik, pow. Bielsk 28 – 97, 247, 41 – XLI, 42 – 213, 80/I – LIX, 80/II – 409, 429 Gładczyn, pow. Pułtusk 27 – 332 Głębocz, Głębocz Wielki, pow. Łomża 28 – 5 Głodowo, pow. Lipno 41 – 10 Głosków, pow. Grójec 24 – 62 Głowno, Główno, pow. Brzeziny 24 – 33, 25 – 128, 227, 228, 236, 241, 251 Główczyn, pow. Grójec 25 – 160 Głuchów, pow. Skierniewice 25 – 220, 27 – 42 Głuchy, Laskowo Głuchy, pow. Radzymin 26 – 127, 130, 131, 133, 136, 137, 139, 211, 231, 247, 258, 41 – XIX, 450, 457, 469, 487, 548, 80/I – XXI, XXII, XXXIX, 32, 66, 157, 80/II – 71, 219, 234, 235, 237, 262, 268, 280–283, 317, 364, 367, 373, 374 Głusk, pow. Sochaczew 25 – 40, 243, 244, 80/II – 190, 191 Głusków ? 80/II – 319 Głusza, miejsce 27 – 25 Gnaty, pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 640 Gniew, pow. Kwidzyń 24 – 68 Gniewoszów, pow. Kozienice 42 – 647, 648 Gniezno 24 – 7, 28 – 6 gnieźnieńska ziemia 27 – 371 Gnieźnieńskie 42 – 255 Gnojowa Góra, Świętojańska Góra, miejsce 24 – 137, 178 Gocław, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 3 Godzianów, pow. Skierniewice 24 – 207, 41 – XVI �55 Gojdany zob. Dylewo Golanka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Golendzinów, Golendzinówek, Golędzinówek, pow. Warszawa 24 – 58, 160, 161 Golicynów, pow. Siedlce 41 – 414 Golub, Gołąb, pow. Brodnica 27 – 7, 41 – 4, 5, 7 golubsko-dobrzyński powiat 80/I – XXV gołdapski powiat 24 – 6 Gołków, pow. Grójec 24 – 202, 326 Gołubska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Gołymin, pow. Ciechanów 27 – 22 Gombin zob. Gąbin Goniądz, pow. Białystok 28 – 8, 12, 23, 114, 244, 272, 283, 296, 311, 356, 42 – 235, 289, 293 Gończyce, pow. Garwolin 26 – 59, 63, 87, 162, 164–166, 205, 268, 324, 41 – XVI, ryc. po s. 320, 415, 416, 434, 435, 441–443, 445, 451, 470, 500, 505, 527, 547, 553, 556, 558, 567, 577, 80/I – XVIII, XXII, XXXIX, LXIX, 19, 20, 30, 31, 156, 178, 186, 199, 80/II – 217, 224, 254, 257–259, 261, 265, 266, 277, 286, 308, 310, 313 Gorczyczewo zob. Łaskarzew Gorszczyzna = Górszczyzna, pow. Kolno 27 – 30 Gostynin, Gostynia, błędnie Gostyń 24 – 4, 33, 25 – 241, 243, 26 – 10, 27 – 9, 41 – XVI, XXV, XXXI, 167, 169, 171, 172, 174–176, 180, 193, 205, 208, 215, 221, 223, 224, 229, 249, 252, 261, 264, 265, 268, 272, 273, 277, 278, 284, 296–299, 305, 306, 317, 320, 321, 323, 324, 326, 327, 329, 331, 335, 339, 341, 343–347, 349, 351, 354–357, 363, 371–373, 375–377, 381, 397, 400, 403–405, 407, 408, 410, 42 – 145, 645, 790, 80/I – XIV, XXIII, XLI, 140, 159, 198, 80/II – 100, 126 gostyńska ziemia = gostynińska ziemia 24 – 4, 5, 80/I – XIV gostyński powiat = gostyniński powiat 41 – XXXII, 42 – 636, 80/I – XXIV, 80/I – XXIV Gostyńskie = Gostynińskie 25 – 298, 41 – 181, 42 – 647, 649, 759, 80/I – XIII, XXXVI , XLI, 80/II – 207 Goszczyn, bł. Goszcz, pow. Grójec 24 – 4, 11, 25, 25 – 6, 33, 50, 63, 84, 90, 95, 107, 142, 154, 265, 41 – 322, 42 – 775, 80/II – 13, 83, 86, 80/III – 13 Goślice, pow. Płock 27 – 13 Gośniewice, pow. Grójec 42 – 629 Gozdowo, pow. Sierpc 27 – 13, 42 – 759, 80/II – 329, 80/III – 12 Góra? 26—317 Góra Kalwaria, Góra, Nowa Jerozolima, pow. Grójec 24 – 4, 8, 21, 22, 43, 51, 53, 25 – 51, 73, 74, 115, 178, 179, 299, 26 – 5, 41 – XXVIII, 153, 42 – 331, 338, 645, 767, 780, 80/II – 11, 20, 80/III – 21, 35 Górce, pow. Warszawa 24 – 19, 103, 41 – 176, 187, 252, 80/I – 188, 80/II – 75 Górka Biskupia, wzgórze 27 – 6 Górki zob. Garki Górki, pow. Garwolin 26 – 12 Górszczyzna zob. Gorszczyzna Góry, część Drohiczyna 28 – 9 Góry, pow. Grójec 80/II – 79 Górzno, pow. Brodnica 27 – 9, 41 – 9, 20, 94, 114 Górzno, pow. Garwolin 26 – 306, 323, 334 Grabnik, las 42 – 645 Grabowo, pow. Kolno 28 – 253 �56 Grabowo, Grabowo-Wądołowo, pow. Łomża 28 – 5 Grabówek = Grabówka, pow. Płock 27 – 376 Gradzanowo, pow. Sierpc 27 – 20 Grajewo, pow. Szczuczyn 28 – 7, 8, 242, 307, 42 – 252, 80/II – 423, 426 Grale, pow. Ostrołęka 27 – 50 Gralewo, pow. Płońsk 27 – 13, 381 Gran = Hron, dopływ Dunaju 24 – 350 Granna = Granne, pow. Bielsk 42 – 198 Graubünden zob. Gryzonia Grądy zob. też Grondy Grądy, łąki 26 – 40 Grądy, pow. Błonie 25 – 155 Grądy, pow. Maków Mazowiecki 27 – 345 Grądy, pow. Szczuczyn 42 – 765 Grefenberg = Grafenberg (obecnie Jesenik, Czechy) 24 – 342 Greisfwald, Niemcy 80/II – 321 Grenada, Hiszpania 42 – 291 Grochowalsk, pow. Lipno 41 – 63, 106 Grochów, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 3, 4, 42 – 325, 80/II – 210, 80/III – 34 Grodkowo = Gródkowo, pow. Płock 27 – 16 grodnenskaja gubernija zob. grodzieńska gubernia Grodno 27 – 54, 387, 28 – 13, 14, 27, 37, 39, 62, 230, 232, 254, 266, 305, 331, 338, 344, 41 – XXVI, 486, 42 – 2, 196, 258, 652, 80/ II – 430 Grodziec zob. Grójec Grodziec, pow. Płońsk 27 – 17, 80/ II – 331 Grodzień, pow. Lipno 41 – 5 grodzieńska gubernia, grodnenskaja gubernija 28 – 10, 11, 23, 40, 330, 344–346, 356, 42 – 199, 415, 755, 762, 80/I – LVII, 80/II – 403, 456, 458, 80/III – 6, 14 Grodzieńska Puszcza, puszcza 28 – 27, 61 grodzieński powiat 28 – 12, 13, 16, 61, 344, 346 Grodzieńskie 28 – 130, 42 – 291 Grodzisk zob. też Grodzisko, pow. Sokołów Grodzisk, Grodzisko, dziś Grodzisk Mazowiecki, pow. Błonie 24 – 4, 27, 230, 25 – 4, 38, 44, 47, 59, 60, 75, 80, 84, 101, 117,138, 152, 199, 41 – XVI, XXVIII, 178, 227, 302, 304, 42 – 345, 637, 647, 649–651, 80/I – XIX, 46, 82, 85, 126, 187, 80/II – 13, 14, 45, 74, 92, 94, 98, 99, 104, 106, 107, 117, 121, 130, 134, 137, 175, 183 Grodzisk, pow. Warszawa 26 – 363 grodziski powiat, powiat Grodzisk Mazowiecki 42 – 637, 789 Grodzisko zob. też Horodisko Grodzisko, wzgórze 27 – 373 Grodzisko = Grodzisk, pow. Sokołów 26 – 193 Grodzkie (Stare, Nowe, Szczepanowięta), Gródzkie, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 93, 327 Grojec zob. Grójec Gromadzyn, pow. Płońsk 27 – 259, 286, 296, 311, 350, 80/I – 59, 80/ II – 360, 375 Grondy, Grundy = Grądy Polewne, pow. Pułtusk 27 – 45, 80/I – 3nlb. Gronowo? 28 – 302 Groszki, pow. Węgrów 26 – 208 Grotowice, Grotowiec, pow. Rawa 25 – 219, 225, 41 – 186, 237 Gródek, Grudek, pow. Pułtusk 27 – 25, 26 Gródek, pow. Sokołów 26 – 364 Gródkowo zob. Grodkowo �57 Grójec, Grojec, Grodziec, 24 – 4, 7, 26, 53, 55, 202, 326, 25 – 16, 32, 35, 106, 107, 114, 136, 151, 213– 215, 250, 268, 26 – 6, 41 – XVI, XXVII, 161, 209, 464, 42 – 384, 637, 776, 80/I – 68, 144, 80/II – 13, 47, 80/III – 30 grójecki powiat 24 – 64, 80/II – 21, 80/III – 25 Gródzkie zob. Grodzkie Gródź, łąka 42 – 645 Grudek zob. Gródek Grudki, miejsce 27 – 25 Grundy zob. Grondy Grunwald, pow. Ostróda 42 – 207 Gruzja zob. Georgia Gryzonia, Graubünden 26 – 77 grzebska parafia 27 – 44 Grzebsko, pow. Mława 27 – 44 Grześca, dopływ Wissy 28 – 7 Grzybów, część Warszawy 24 – 9, 13 Grzymały = Grzymały Zalesie, pow. Łomża 27 – 63 Grzymkowice, pow. Skierniewice 24 – 121, 268, 25 – 1, 23, 45, 119, 142, 160, 216, 217, 41 – 202, 80/ II – 55, 56, 62, 72, 82, 93, 123, 136 Gucin, część Warszawy 24 – 18 Gulczewo, pow. Płock 27 – 13, 376 gulczewskie starostwo 42 – 773, 80/ III – 28 Gumino, pow. Płońsk 27 – 307, 355 Gurdzioły, pow. Ostrołęka 27 – 28 Guzów, pow. Błonie 24 – 29, 267, 289, 25 – 14, 143, 195, 199, 253, 41 – XVI, 161, 162, 179, 200, 201, 207, 220, 294, 311, 317, 319, 324, 350, 351, 358, 359, 365, 366, 374, 377, 383, 386, 391, 392, 395, 397, 80/I – XXIII, 49, 93, 232, 80/II – 54–58, 61, 63, 78, 93, 132, 151, 153, 158, 187, 191, 192, 196 Gylów zob. Iłów Hajna, pow. Borysów 42 – 777 hajeńska parafia 80/II – 413, 80/III – 25 Hanowszczyzna = Hajnowszczyzna (dziś Hajnówka), pow. Prużana 42 – 199 Hańcza zob. Czarna Hańcza i Biała Hańcza Hańcza, jezioro 28 – 17 Hańcza, pow. Suwałki 28 – 17, 26 Harc, zob. Hercyńskie Góry Hartman, jezioro 41 – 413 Hebrydy, wyspy 24 – 312 Helenów, pow. Błonie 25 – 95 Hercyńskie Góry = Harc, góry 24 – 338 Hermany, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 23 Hiszpania 24 – 331, 42 – 363 Hodynia = Cetynia?, dopływ Bugu 26 – 8 Hodynia, błędnie zamiast Kosówka, dawniej Czarna Struga, dopływ Bugu 26 – 9 Hodyszewo, Chodyszewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 333, 42 – 201 Holandia, Hollandia 24 – 202, 311, 337, 27 – 60 Hollandia, miejsce w dawnej Warszawie 24 – 15 Hołowczyca = Hołowczyce, pow. Konstantynów 42 – 642 Horodisko, dziś Grodzisko, pow. Bielsk 28 – 359 Hoża, pow. Grodno 28 – 344 Hron zob. Gran Hruskie, pow. Augustów 42 – 794 Husinka, pow. Biała Podlaska42 – 642 Huta Głodowska, pow. Lipno 41 – 10 Iganie, pow. Siedlce 41 – 414 Ignackowo, pow. Lipno 41 – 10 �58 Ignatów, pow. Radzymin 26 – 365 Iłów, Gylów pow. Sochaczew 24 – 4, 34, 206, 293, 25 – 3, 20, 22, 25, 35, 36, 37, 50, 53, 77, 99,191, 203, 206, 207, 236–238, 244, 41 – 286, 80/I – XXIII, 27, 171, 181, 80/II – 54, 55, 59–61, 81, 82, 90, 186, 191 Iłża 26 – 32, 27 – 364, 42 – 758, 80/II – 391, 80/III – 10 Imielin zob. Jemielin Imielnica zob. Jemielnica Indura, pow. Grodno 28 – 12 Inflanty 27 – 30, 28 – 358 Inowłódź, Inowłodz, pow. Rawa 24 – 31, 32, 150, 190, 208, 293, 25 – 4, 7, 12, 18, 26, 29, 37, 58, 66, 68, 81, 83, 92, 95, 97, 103, 112, 113, 124, 132, 135, 140, 147, 156, 164, 218, 219, 222–225, 228–230, 252, 254, 327, 41 – XVI, 385, 42 – 651, 762, 80/I – 37, 179, 80/II – 16, 62, 73, 75–77, 108, 113, 177, 178, 179, 183, 189, 80/III – 14 Insterburg zob. Wistruć Irlandia 24 – 161 Iwangród zob. Dęblin Iwowe, pow. Mińsk Mazowiecki 41 – 422, 427, 435–437, 440, 475, 509, 548 Izrael 80/II – 217 Jabłonie = Jabłonka, dopływ Gaci 28 – 5 Jabłonka, pole 26 – 40 Jabłonna, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Jabłonna, pow. Warszawa 24 – 4, 17, 26 – 4, 61, 218, 258, 263, 273, 318, 364 Jabłonowo, pow. Mława 27 – 19 Jabłonów = Jabłonowo?, pow. Brodnica 24 – 38 Jacków, Jackowo, pow. Pułtusk 26 – 365 Jaczniki zob. Jaszniki Jaćwież, Jatwież, Sudawia, ziemie Jaćwingów 26 – 12, 28 – 8, 358 Jadów, pow. Radzymin 26 – 6, 20, 27, 30, 36, 37, 62, 64, 67, 81, 88, 127, 204, 208, 213, 231, 235, 237, 245, 247, 248, 256, 258, 260, 265, 267, 270, 282, 284, 287, 295, 297, 304, 312, 319, 333–335, 344, 351, 363, 366, 27 – 67, 41 – XVI, XIX, XXVIII, LIII, LIV, LVIII, LIX, LXIV, LXV, 448, 478, 576, 42 – 1, 387, 516, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXIV, XXIX, LXIX, 18, 28, 69, 94, 112, 148, 205, 80/II – 211, 219, 235, 237–240, 260, 261, 263 Jagodna zob. Struga-Jagodna Jagodne, pow. Łuków 42 – 794 Jaktorowska Puszcza, puszcza 24 – 41, 80/I – 5 nlb. Jaktorów, pow. Błonie 24 – 4, 28, 42, 80/I – 6 Jakubowice? 41 – 539 Jakubowska = Jakubowskie, pow. Bielsk 28 – 344 Jakubów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6 Jaminy, pow. Augustów 28 – 14 Jamno, pow. Łowicz 25 – 189 janowiecka parafia 27 – 44 Janowo, pow. Kolno 27 – 63, 98 Janowo, Janów, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – 23, 42 – 102, 146, 169 Janowo zob. też Siennica janowski powiat = piski, jańsborski powiat 24 – 6 Janów zob. Janowo, pow. Przasnysz Janów, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639 Janów Lubelski 42 – 650 Janówka, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Janówka, pole i łąka 42 – 645 Jańsbork zob. Johansburg Jarnice, pow. Węgrów 26 – 367 �59 Jarosław 28 – 34 Jasienica, pow. Radzymin 26 – 62, 81, 88, 111, 145, 219, 256, 258, 267, 297, 319, 320, 335, 41 – LIV, LV, LXV, ryc. po s. 305, 418, 420, 422, 432, 428, 440, 445, 450, 451, 454, 463, 464, 472, 474, 492, 507, 511, 513, 549, 552, 560, 561, 563, 564, 576, 80/I – XVIII, XIX, XXIX, LXIX, 86, 89, 181, 230, 80/ II – 155, 219, 223, 224, 227–234, 262, 265, 266, 272, 273, 275, 278, 284, 287, 295, 296, 298–301, 305–307, 312, 314, 320, 380, 381 Jasiołda, dopływ Prypeci 28 – 344, 42 – 202 Jasionowo zob. Jesionowo Jasło 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Jasna Góra, klasztor 27 – 76, 42 – 327 Jastrzenno = ? Jastrzębno, pow. Augustów 80/II – 429, 430 Jastrzębie, pow. Lipno 41 – 10 Jaszniki = Jaczniki, pow. Augustów 28 – 14 Jatwież zob. też Jaćwież Jatwież, pow. Augustów 28 – 14 Jazdów zob. Ujazdów Jazgarka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Jazgarzew, Jazgorzew, pow. Grójec 24 – 21, 202, 326, 25 – 10, , 80/ II – 111 Jedlanka, pow. Łuków 41 – ryc. przed s. 225, 80/I – LXXVI Jednaczewski Las, Jedynaczewski Las, las 27 – 389, 28 – 3, 42 – 370 Jedwabne, Jedwabno, pow. Kolno 28 – 7, 144, 182, 249, 262, 292, 299, 42 – 18 Jedynaczewski Las zob. Jednaczewski Las Jegliowiec, Jeglowiec, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Jegrznia, dopływ Łeku 28 – 8 Jeleniec, pow. Rypin 41 – 5 Jeleniec, pow. Łuków 26 – 31 Jeleniewo, pow. Suwałki 28 – 16 Jelonki, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 251, 349, 80/I – 137, , 80/ II – 359 Jemielin, Jemielno = Imielin, pow. Warszawa 24 – 149, 25 – 123, 176, 177 Jemielnica = Imielnica, pow. Płock 27 – 13 Jemielno zob. Jemielin Jerozolima, Jeruzalem, starożytna Palestyna 24 – 130, 139, 335, 336, 41 – 304 Jesionowo = Jasionowo, pow. Suwałki 28 – 223 Jezierna, jezioro 41 – 413 Jeziorka, Jezioro, pow. Grójec 24 – 26 Jeziorki, łąka 42 – 645 Jeziorna, dopływ Wisły 24 – 21, 26 – 24 Jeziorna, pow. Warszawa 24 – 21, 223, 25 – 65, 77, 144, 41 – 241 Jeziory, pow. Grodno 28 – 344 Jeziorzany zob. Łysobyki Jeżew zob. Jeżów Jeżewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 107, 155, 41 – XIX– XXI, 80/I – LXXII Jeżów, Jeżew, pow. Brzeziny 24 – 4, 33, 25 – 93, 128, 220 Johansburg, Johannsburg = Jańsbork, Johannisburg, dziś Pisz 27 – 57, 61 Jordan, rzeka 42 – 374 Jordanowice, pow. Błonie 25 – 38, 44, 47, 59, 117, 138, , 80/II – 94 Józefów, pow. Błonie 41 – 186, , 80/ II – 58 Judea 24 – 88 �60 Kabaty, pow. Warszawa 25 – 129, 139, 145, 169, 171, 248 Kaczynek, pow. Łomża 28 – 5 Kaczyniec, jezioro 41 – 413 Kadaryszki, pow. Suwałki 80/I – LIII Kadysz, pow. Augustów 28 – 14 kadzidlańska parafia, kadzidleńska parafia 27 – 50, 96 Kadzidło, pow. Ostrołęka 27 – 28, 50, 53, 61, 84, 107, 42 – 640, 792, 80/I – XXIV, 80/II – 334 Kalifornia 27 – 64, 28 – 368 Kalinowo, pow. Łomża 28 – 3, 324 Kaliskie 24 – 147, 26 – 353, 41 – 179, 206, 301, 464, 42 – 49, 80/I – XL, LXXIV, 122, 163, 165, 80/ II – 129, 179, 183, 184, 202, 219, 342, 383 kaliskie województwo 80/I – XIII, Kalisz, Kalis 24 – 7, 25 – 65, 124, 26 – 3, 41 – XXVI, 44, 80/I – XXXVI, XLII Kalwaria 28 – 26, 42 – 252, 344, 763 Kalwaria, Nowa Jerozolima, część Warszawy 24 – 12, 42 – 767, 80/ II – 8, 80/III – 21 Kalwaryja, wzgórze 24 – 21 kalwaryjski powiat 28 – 335, 42 – 207 Kalwaryjskie 42 – 204 Kałęczyn, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Kałenczyn, Kałęczyn, pow. Węgrów 26 – 363 Kałowizna, pow. Brzeziny 24 – 33 Kałuszyn, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 19, 30, 69, 208, 210, 233, 271, 295, 305, 314, 329, 339, 346, 350, 353, 41 – 424, 451, 513, 525, 541, 42 – 599, 624, 80/I – X, LXVIII, 80/II – 124, 211, 226, 229, 234, 240, 260, 261, 273, 278 Kamieniec Mazowiecki zob. Kamieńczyk Kamieniec Podolski 28 – 370 kamieniecki powiat 28 – 8, 24 Kamienowizna, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kamieńczyk,­ Kamieniec Mazowiecki, pow. Węgrów 24 – 5, 26 – 6, 204, 310, 42 – 785, 80/II – 211, 288 Kamionka, pow. Rypin 27 – 34 Kampinos, pow. Sochaczew 24 – 42, 25 – 191, 262, 41 – 154, 42 – 348, 80/I – 6, 80/II – 200 Kampinoska Puszcza, puszcza 24 – 41, 273, 80/I – 5 nlb. Kana Galilejska, starożytna Palestyna 41 – 415 Kapuśnik, Kapuśnik Grzybowo, pow. Mława 27 – 23 Karaska, bagno 27 – 49, 96 Karaska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Karczemka, las 26 – 40 Karczew, Karczów, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 8, 29, 65, 70, 81, 83, 226, 236, 244, 263, 295, 300, 302, 303, 320, 322, 333, 341, 41 – XXIX, 425, 479, 503, 550, 42 – 498, 645, 785, 80/II – 211 Karczówka, błędnie Karczewska, pow. Rypin 27 – 8 Karczewszczyzna, część Czerska, pow. Grójec 41 – 153 Karczów zob. Karczew Karkliny zob. Korkliny Karnice, pow. Błonie 25 – 52, 209– 211, 41 – 167, 170, 171, 177, 238, 244, 80/I – 13, 36, 53, 58, 84, 85, 116, 135, 163, 80/II – 149, 163– 166 Karniewo, pow. Maków 80/II – 367 Karnkowo, pow. Lipno 27 – 373 Karolina, pow. Grójec 24 – 204 �61 Karpaty, Karpackie Góry, góry 24 – 316, 27 – 55, 66, 67, 100, 28 – 61, 140, 357, 80/I – 212 Karsko = Karsk?, pow. Inowrocław 28 – 6 Kartagina 28 – 331 Kaskada, pow. Warszawa 24 – 19, 20 Kaski, pow. Błonie 25 – 197 Kaszuby 41 – XXVI Katalonia 28 – 361 Kawcza, wyspa, zob. Saska Kępa Kawęczyn, Kawenczyn, pow. Warszawa 25 – 17, 19, 21, 28, 61, 63, 115, 128, 80/II – 50, 79, 100, 121, 128 Kazachstan 80/I – XXVII Kazimierz? 41 – 538 Kazimierz, Kazimierz nad Wisłą, pow. Puławy 41 – LXVI, 555 Kazuń, pow. Warszawa 24 – 20, 25 – 40, 91, 125, 244, 80/II – 11, 112 Kąt, pole 42 – 645 Kąty, pow. Kolno 27 – 30, 63, 359 Kąty, pow. Węgrów 26 – 366 Kcynia, pow. Szubin 27 – 376 Kępa = Kępa Polska, pow. Płock 27 – 14 Kępa Pruska, pow. Węgrów 41 – 413 Kiczki, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 274, 80/II – 211 Kielce 42 – 775, 80/II – 122, 125, 80/ III – 17, 29 kielecka ziemia 80/I – XXVIII, Kieleckie 42 – 376, 396, 80/I – XXV, 80/II – 42, 138, 140, 148, 157, 158, 168, 177, 181, 186, 187, 209, 223, 331, 368 Kiełpienicka Puszcza, puszcza 26 – 364 Kiernozia, pow. Gostynin 24 – 4, 34, 289, 292, 25 – 238, 239, 41 – XVI, 174, 176, 180, 189, 192, 199, 200, 212, 217, 222, 225, 229, 232, 238, 240, 242, 284, 316, 329, 337, 390, 80/I – 66, 120, 80/II – 92, 118, 149, 187, 188 Kierszek, Kierzskie = Kierzek, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96 Kierzki, pow. Rypin 27 – 35 Kierzskie zob. Kierszek Kijów, Ukraina 24 – 8, 28 – 346–348 Kikoł, pow. Lipno 27 – 6, 375, 41 – 5, 7, 51, 73, 81, 92, 215, 41 – 5, 7, 9, 51, 73, 81, 92, 215, 80/I – 94 Kleczkowo, pow. Ostrołęka 27 – 27, 42 – 776, 80/II – 334 Klembów, Klębów, bł. Kłębów, pow. Radzymin 26 – ryc. po s. 40, 77, 89, 212, 231, 246, 250, 254, 261, 263, 275, 277, 298, 316, 41 – XVI, 449, 497, 502, 521, 42 – 325, 80/I – XXXIV, LXIII, 80/ II – 209, 269, 293, 301, 304 Kleszczele, pow. Bielsk 28 – 10, 356 Kleszczówek, pow. Suwałki 42 – 317 Kleszczyn, jezioro 27 – 4 Klębów zob. Klembów Klimaszewnica, pow. Szczuczyn 28 – 23 Kliniki = Klimki, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kliny, pole 42 – 645 Klonowiec, pow. Kutno 80/II – 216 Kłecko, pow. Gniezno 42 – 342 Kłębów zob. Klembów Kłodawa, pow. Koło 27 – 376, 80/ II – 24 Kłokock, Kłobock, pow. Lipno 27 – 94, 41 – LXV, 10, 14, 62, 110 Knyszyn, pow. Białystok 28 – 12, 127, 327, 333, 334, 344, 345, 356, 42 – 289 Kobiałka, pow. Warszawa 26 – 364 Kobierne, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 283 �62 kobryński powiat, kobrzyński powiat 28 – 8, 24, 344 Kobylino-Kruszewo, Kruszewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 80/II – 409 Kobylniki, Kobylnik, pow. Płock 27 – 94, 293, 335, 42 – 68, 770 Kobyłka, niegdyś Targowa Wola, pow. Radzymin 24 – 4, 46, 26 – 5, 103, 104, 222, 254, 285, 332, 363, 42 – 754, 769, 80/III – 6 Kochany, pow. Łuków 26 – 7 Kochów, pow. Garwolin 26 – 14 Kocierzów = Kocierzew, pow. Łowicz 41 – 337 Kociół, jezioro 41 – 413 Kock, pow. Łuków 26 – 11, 15, 210, 224, 319, 337, 41 – LVII, 42 – 648, 651, 652, 785, 80/II – 212, 213 Kodeń, pow. Biała Podlaska 42 – 642 Kolibiel zob. Kołbiel kolneński powiat, kolnieński powiat 27 – 65, 146, 227, 391, 28 – 7, 75, 42 – 637 Kolnica, pow. Augustów 28 – 245, 250 kolnieński powiat zob. kolneński powiat Kolno 24 – 5, 27 – IX, 29, 30, 60, 64, 68, 72, 77, 78, 98, 138, 223, 241, 283, 28 – 7, 42 – 38, 131, 132, 80/I – XXIV, 80/II – 335, 339 Kolno Stare zob. Stare Kolno Kolonia Karaska zob. Karaska Kołaki, pow. Łomża? 28 – 235 Kołbiel, Kolibiel, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8, 85, 216, 242, 300, 80/II – 211 Koło, jezioro 41 – 413 Komorowo, pow. Lipno 41 – 10 Konary, pow. Grójec 24 – 24, 25 – 6, 16, 31, 51, 64, 96, 42 – 384, 80/ II – 13 Konarzewo, pow. Ciechanów 42 – 19 Konarzyce, pow. Łomża 28 – 4, 5 Kondrajec, Kondratowo, pow. Płońsk 42 – 4 Koniecpol, pow. Radomsk 42 – 392, 80/II – 342 Koniusza, wzgórze 27 – 5 Końska Góra, wzgórze? 28 – 333 Końskie 80/I – XXIX, XXXVI, XLI Kopaczyska, Kopaczysko, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96 Kopański Most, miejsce 27 – 54, 388 Kopciów = Kopciowo, pow. Sejny 28 – 14 Kopki, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 Kopne, las 42 – 645 Korabiewice, pow Skierniewice 24 – 28, 42 – 643 Korabiewska Wola zob. Wólka Korabiewska Korczew, pow. Sokołów 26 – 364 Korczyczewo zob. Łaskarzew Korkliny = Karkliny, pow. Suwałki 28 – 114, 241, 316, 80/I – LI, 80/ II – 425, 442 Korona zob. Polska Korwki, pow. Kolno 42 – 637 Korytnica, pow. Węgrów 26 – 315, 366, 42 – 642 Korzeń, pow. Gostynin 24 – 322, 27 – 89 Kosino, pow. Płock 27 – 75, 85, 124, 128, 133, 138, 143, 147, 151, 153–155, 159, 161,167, 243, 247, 248, 259, 278, 284, 287, 307, 309, 320, 334, 340, 347, 349, 354, 358, 41 – XVIII, XXVIII, XL, LI–LIX, LXI, LXIII, LXVI, 42 – 25, 35, 43, 51, 52, 60, 66, 74, 84, 85, 99, 104, 108, 128, 133, 134, 137, 140, 147, 148, 152, 155, 159, 166, 167, 170, 175, 176, 178, 181–183, ryc. przed s. 193, 478, ryc. przed s. �63 481, 490, 491, 507, 533, 556, 559, 562, 80/I – XVIII, XIX, XXX, XXXII, 80/II – 339, 346, 347, 348, 385, 387 Kosów zob. Kossów Kosówka, zob. Hodynia Kossaki, pow. Kolno 27 – 59 Kossów, Kosów, pow. Sokołów 26 – 9, 30, 36, 37, 44, 237, 273, 41 – 478, 42 – 375, 80/II – 211 Kosteniewice = Kościeniewicze, pow. Biała Podlaska 42 – 642 Kostrów, jezioro 41 – 413 Koszyki, część Warszawy 24 – 13 Kościeniewicze zob. Kosteniewice Kotówka, pow. Bielsk? 28 – 369 Kowal, pow. Włocławek 28 – 78, 42 – 792 Kowalewo, pow. Płock 27 – 20 Kowalewszczyzna, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 328, 333 Kowalki, pow. Rypin 41 – 8 Kowieński Trakt, droga 28 – 13 Kowieńskie 42 – 291 Kowiesy, pow. Sokołów 26 – 367 Kownatki, pow. Szczuczyn 28 – 23 Kowno, Litwa 42 – 197 Kozery, pow. Błonie 24 – 230 Koziebrody, pow. Sierpc 27 – 21, 381, 80/II – 395, 80/III – 11 Kozietuły, pow. Grójec 25 – 6, 33, 52, 84, 90, 41 – 318, 80/II – 86, 111 Kozioł, pow. Kolno 27 – 30, 59, 42 – 637 Kozłowice, pow. Błonie 24 – 29, 271, 289, 25 – 14, 47, 196, 197, 199 Kozłowiec = Kozłówka?, pow. Lubartów 27 – 108 Kozłów, pow. Sochaczew 41 – 305, 323, 363 Koźmin, pow. Krotoszyn 80/III – 19 Krajewo-Borowe, pow. Łomża 28 – 5 Krakowska Rzeczpospolita 42 – 772 krakowski powiat 24 – 344 Krakowskie 24 – 129, 148, 201, 208, 344, 25 – 282, 284, 291, 26 – 24, 26, 35, 41, 55, 27 – 392, 397, 28 – 50, 52, 53, 103, 129–131, 133, 141, 153, 179, 348, 360, 41 – XXX, XLI, XLVIII, 15, 38, 42, 43, 49, 66, 80, 104, 114, 120, 121, 233, 264, 273, 286, 42 – 54, 72, 104, 132, 196, 206, 209, 250, 315, 319, 321, 322, 334, 351, 355, 361, 363, 365–368, 370, 376–378, 380, 382, 387, 395, 588, 624, 626, 80/I – VII, VIII, XXXVI, XLV, LVIII, LXXIV, LXXX, 159, 220, 231, 80/ II – 24, 30, 33, 35, 40, 71, 133, 138, 186, 200, 214, 222, 301, 322, 344, 356, 358, 364, 365, 377, 393, 396, 404, 417, 80/III – 17 krakowskie województwo 42 – 254, 80/I – XIII, Kraków 24 – 7–9, 13, 16, 71, 115, 130, 150, 154, 161, 294, 303, 313, 325, 338, 345, 25 – III nlb, 3, 33, 51, 75, 83, 108, 109, 123, 124, 133, 229, 237, 254, 293, 26 – 264, 275, 282, 283, 335, 27 – VIII, 17, 22, 76, 168, 275, 297, 326, 376, 379, 395, 28 – 113, 119, 172, 218, 221, 315, 339, 349, 41 – XV, XXIII, XXV, XXVI, 11, 30, 215, 258, 279, 420, 502, 42 – 85, 97, 185, 217, 341, 342, 366, 383, 522, 80/I – V nlb., VII, X, XII, XIII, XXXVI, XXXVII, XXXVIII, XXXIX, XLI, XLV, 125, 129, 177, 80/II – 23, 253, 288, 313, 325, 327, 399, 80/III – 5, 15 Kramkowo = Kramkówka?, pow. Białystok 28 – 272, 311 Krasne, pow. Ciechanów 27 – 22, 312, 344, 42 – 771, 80/I – XXXI, 80/II – 333, 80/III – 30 �64 Krasnopol, pow. Sejny 28 – 15 Krasnosielc, dawniej Sielce, pow. Maków Mazowiecki 27 – 23, 245, 345, 80/II – 333 Krasnybór? 28 – 13 krasnystawski powiat 28 – 34 Kraszew, pow. Radzymin 26 – 40, 77, 93, 100, 206, 221, 259, 263, 279, 289, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, XLIX, LI–LXI, LXIV, LXV, 438, 446, 492, 547, 42 – 337, 509, 577, 583, 601, 605, 643, 80/I – XVIII, XIX, XX, XXXIII, XXXIV, XXXVIII, 15 nlb. Kraśny Ostęp, ostęp 28 – 15 Krobia 27 – 376 Krobia, pow. Lipno 41 – 8 Krobia, Krubie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Krock? 27 –379 Kroczewo, pow. Płońsk 27 – 123, 257, 300, 379, 41 – XVIII Kroczym zob. Zakroczym Kromków zob. Kramkowo Kromnów, pow. Sochaczew 24 – 29, 25 – 22, 37, 53, 56, 77, 99, 191, 192, 194, 203, 206, 237, 27 – 378, 41 – LIII, LIV, LIX, LXIII, LXV, LXVI, 165, 166, 172, 175, 178, 181, 182, 184, 192, 194, 195, 199, 201, 202, 208, 209, 217, 218, 220, 222, 226, 227, 232, 235, 248–254, 256, 285, 304, 314, 316, 337, 365, 384, 412, 42 – 146, 80/I – XVIII, XXIII, 10, 34, 42, 44, 45, 61, 98, 101, 109, 110, 155, 158, 169, 231, 80/II – 24, 60, 63, 75, 82, 83, 89, 90, 95, 96, 102, 105, 113, 116, 122, 124, 149–152, 157–163, 172, 178, 186, 188, 190, 191, 194, 195, 371, 376, 380 Kropiewnica = Kropiwnica, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 93 Kropiwno = Kropiwne, pow. Suwałki 28 – 282, 80/II – 441 Królestwo Polskie, Królestwo Kongresowe, Królestwo 24 – 63, 66, 311, 312, 27 – 36, 49–51, 53, 97, 383, 28 – 9, 22, 24, 33, 337, 356, 41 – X, XX, 8–10, 15, 42 – 198, 200, 318, 349, 353, 361, 391, 753, 755, 773, 775–784, 786, 792, 80/I – XIII, XXIV, XXXI, XXXIV, XLI, LIII, LXXI, LXXXI, 80/II – 9, 21, 31, 210, 329, 340, 389, 394, 396, 399, 400, 80/III – 7, 30, 33, 36–39 Królewiec, dziś Kaliningrad 24 – 316, 26 – 88, 27 – 52, 55, 143, 28 – 108, 109, 113, 116, 179, 338, 80/I – X Królikarnia, miejsce w Warszawie 80/II – 10, 80/III – 34 Królowa Bona, miejsce 28 – 325 Królowa Niwa, pow. Siedlce 42 – 314 Królowej Bony Góra, okop 28 – 323–325 krukowskie pole? 42 – 46 Krupa, dopływ Nurca 28 – 10 Kurpie 80/I – LXIII, 116, 80/III – 8, 21, 36 Kurpiowska Puszcza, puszcza 41 – XXII, 42 – 789 Kruse zob. Krusze Krusko, jezioro, zob. Serafin Krusza, pow. Kolno 27 – 241, 41 – XXXV, 42 – 131 Krusze, Kruse, pow. Radzymin 26 – 214, 227, 243, 257, 272, 280, 41 – 459, 476, 477, 480, 482, 484, 543, 80/I – XXXIV, 18, 37, 104, 110, 80/II – 220, 224, 233, 259, 260, 261, 263, 269, 280, 287, 290, 300, 307, 313 Kruszewo zob. Kobylino-Kruszewo Krym, półwysep 25 – 271, 272 Krynica, pow. Sokołów 26 – 367 �65 Kryńskie, pow. Ostrołęka? 27 – 50 Krysiaki, pow. Ostrołęka 27 – 91, 92, 111, 41 – XIX, 42 – 640 Krywiec zob. Krzywiec Krze, zarośla 42 – 645 Krzemieniec 27 – 376 Krzemionki, wzgórza 24 – 346 Krzepice, pow. Częstochowa 24 – 325 Krzeszowice, pow. Chrzanów 42 – 626 krzeszowski powiat, błędnie, prawdopodobnie okolice Krzeszowic, pow. Chrzanów 24 – 344 Krzeszów, pow. Biłgoraj 42 – 650 Krzew = Krzywki?, pow. Mława 27 – 372 Krzewo (Nowe, Stare, Plebanki), pow. Łomża 28 – 183 Krzna, dopływ Bugu 26 – 12 Krzywice = Krzywica, pow. Radzymin 26 – 363 Krzywiec, Krywiec, pow. Bielsk 28 – 143, 163, 359, 369 Krzywki zob. Krzew Krzyże Boruńskie, Święte Krzyże, pow. Sejny? 28 – 15, 335, 336 Ksebki, Ksepki, pow. Kolno 27 – 59, 91, 138, 41 – XIX, LX, 42 – 637 Książenice, pow. Błonie 25 – 4, 60, 75, 80, 84, 101, 152, 41 – 235, 245, 372, 80/I – 67, 85, 126, 187, 80/II – 74, 92, 98, 99, 104, 106, 107, 117, 121, 134, 175, 183 Księstwo [Warszawskie] 42 – 188 Ktońsk zob. Gdańsk Kubrzenica, Słucza, dziś Przytulanka, dopływ Wissy 28 – 7 Kucice, pow. Płońsk 27 – 94, 42 – 770 Kuczbork, Kudżborsk, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19 Kuczyńskie, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kudżborsk zob. Kuczbork Kuflew, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 80/II – 211 Kujawy 24 – 3, 58, 216, 25 – 190, 240, 267, 26 – 40, 82, 27 – VIII, 70, 28 – 162, 174, 316, 41 – XXV, XXX, 9, 22, 26, 29, 37, 38, 40, 42, 43, 49, 52, 57, 58, 86, 87, 91, 93, 94, 104, 106, 107, 117, 119, 129, 232, 237, 278, 437, 498, 528, 42 – 69, 101, 118, 254, 334, 353, 380, 521, 607, 646, 648–651, 80/I – VII, XXXVI, XLI, LVIII, LXXVIII, 57, 160, 197 nlb., 80/II – 44, 45, 88, 196, 223, 355, 404, 410, 422 Kujawy borowe 42 – 795 Kuligów, pow. Radzymin 26 – 4, 317, 41 – 471, 80/II – 210, 304 Kulikówka? 28 – 179 Kunów, pow. Opatów 80/II – 146 Kupiętyn, Kupientyn, pow. Sokołów 26 – 364 Kupiski, pow. Łomża 27 – 58, 63, 97 kupiskie leśnictwo 27 – 97 Kupniewo, pow. Kolno 27 – 63 Kurancya (rumunek), pow. Rypin 27 – 35 Kurjanki, pow. Augustów 28 – 14 Kurlandia 24 – 316, 28 – 358 Kurowo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 328 Kurpie 27 – 149, 390, 41 – XI, XV, XXV, XXXI, LI, LIII, LIV, LIX– LXI, LXIV, LXV, 12, 42 – 17, 20, 24, 25, 27, 30, 39, 48, 49, 55, 72, 85, 86, 319, 785, 786, 790, 791, 793, 80/I – VIII, IX, X, XV, XX, XXI, XXIV, XXXV, XXXIX, XL, LII, LIII, LIV, LXX, LXXVI, 84, 80/II – 333, 334, 336–341, 343, 346, 355, 356, 370, 372, 396 Kurpiewskie, Kurpińskie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Kurpiki? 27 – 54 Kurpiki, pow. Łomża 27 – 54, 68 �66 Kurpińskie zob. Kurpiewskie Kurpiowska Puszcza, puszcza 42 – 785, 786, 788, 792, 793 Kurpiowszczyzna 41 – XIII, XXXIV, 42 – ryc. przed s. 225, 793, 80/I – XXIV, LII, LXXI Kusie = Kuzie, pow. Kolno 42 – 637 Kutno 24 – 4, 33, 210, 25 – 47, 49, 58, 241, 242, 268, 27 – 293, 41 – XVI, 247, 268, 282, 310, 349, 364, 367, 371, 388, 404, 42 – 345, 347, 80/I – XXIII, 73 kutnowski powiat 80/I – XX, 80/II – 216 Kutnowskie 41 – XV Kuźnica, pow. Sokółka 28 – 12 Kwidzyn 24 – 115 La Manche, kanał 27 – 395 Labrador, półwysep 27 – 29 Lachy, część wsi Złotorya, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 332 Lady, pow. Bielsk 28 – 356 Ladynia zob. Łydynia Ladzka Puszcza, puszcza 28 – 356, 359 Laliny, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 73, 288, 323, 327 Langwedocja 27 – 376 Las, pow. Maków Mazowiecki 27 – 187, 262 Las, pow. Warszawa 25 – 42, 60 Lasek, las 42 – 645 Laski, zarośla leśne 42 – 645 Lasocin, pow. Płock 27 – 15 Lasocin, przedmieście Brzezin 24 – 33 Latchorzew, Latchorzewo, pow. Warszawa 25 – 111, 158 Latowice zob. Latowicz latowickie starostwo 26 – 7 Latowicz, Latowice, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 30, 73, 79, 139, 145, 239, 240, 288, 290, 301, 315, 316, 322, 323, 326, 327, 329, 330, 331, 346, 350, 27 – 40, 41 – 538, 552, 42 – 606, 80/I – XVIII, XXIX, LXI, LXIX, 121, 80/II – 211, 271, 301, 309 Lauzitz zob. Łużyce Lebiedzizna, pow. Suwałki 28 – 223, 80/I – LIII Lec zob. Giżycko lecki powiat 24 – 6 Lelewo, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Lelis, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Lelonek, zarośla 26 – 40 Leman, pow. Kolno 27 – 57, 59, 42 – 638 Lewary = Lemany?, pow. Kolno 42 – 638 Leodium zob. Liege Leszno zob. Leśno Leszno 27 –14, 80/I – VI, Leszno, część Warszawy 24 – 9, 12, 13 Leśnickie (starostwo = knyszyńskie starostwo) 28 – 359 Leśno = Leszno, pow. Błonie 25 – 155 Lewiczyn, pow. Grójec 24 – 26 Lida 28 – 344 Lidynia zob. Łydynia Liege, Leodium, Belgia 24 – 162 Linin, pow. Grójec 24 – 204, 241, 25 – 34 Lipie, pow. Grójec 24 – 26 Lipiny, pow. Radzymin 26 – 306, 363 Lipińskie, pow. Gostynin 42 – 636 Lipniki, pow. Kolno 27 – 29, 62, 391, 42 – 638 Lipniki, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 80/II – 400, 80/III – 12 Lipno, Lipe 27 – 6, 34, 373, 375, 41 – XVIII, XXVIII, LI, LIII, LIV, �67 LX, LXII, 3–6, 9, 10, 35, 42, 51, 67, 82, 87, 92, 103, 104, 109, 125, 131, 134, 143, 42 – 326, 767, 775, 80/I – X, XXV, XXXIX, LXX, 80/ II – 327 lipnowska ziemia 41 – 15 lipnowski obwód 27 – 4 lipnowski powiat 27 – 94, 133, 41 – XVI, XXXI, XXXIV, 3, 5, 9, 11, 13, 14, 42 – 757, 781, Lipnowskie 24 – 37, 27 – 4, 70, 94, 96, 41 – XI, XVII, XVIII, 4, 143, 42 – 600, 775, 783, 80/I – VIII, XV, LXX, LXXV Lipowiec = Lipowiec Kościelny, pow. Mława 27 – 372 Lipsk, Lipsko, pow. Augustów 28 – 14, 34, 39, 62, 65, 83, 123, 230, 345, 80/II – 401 Lisiny, pow. Rypin 27 – 8 Lisobok, przedmieście Mińska Mazowieckiego 26 – 6 Liszków, pow. Sejny 28 – 39 Litewskie Wielkie Księstwo, W. Ks. Lit. 24 – 313 Litwa 24 – 3, 17, 315, 316, 334, 341, 26 – 24, 27, 359, 366, 367, 27 – 67, 383, 384, 28 – VIII, 22, 23, 26, 29, 44, 46, 129, 130, 136, 138– 141, 144, 150, 152, 153, 156, 158, 163, 167, 169, 173, 175, 176, 182, 327, 331, 339, 341, 343, 347, 349, 353, 356–358, 366, 41 – XXVI, XXX, 5, 157, 42 – 187, 199, 200, 203–205, 207, 208, 353, 361, 375, 391, 403, 756, 762, 766, 769, 772, 779, 780, 80/I – XVI, XVIII, L, 200, 80/II – 403, 414, 80/III – 15, 23 Liw, Liw Stary, Liw Nowy, pow. Węgrów 24 – 4, 26 – 9–11, 76, 150, 234, 240, 269, 285, 299, 301, 315, 316, 342, 350, 366, 367, 42 – 322, 389, 776, 780, 781, 80/II – 211, 212, 290, 323, 80/III – 30, 31, 35 Liwiec, dopływ Bugu 26 – 4, 6, 8, 10, 11, 366, 367, 28 – 356 liwska ziemia 24 – 4, 5, 26 – 4, 6, 8, 11, 80/I – XIV, 80/II – 212, 80/ III – 35 Lochmaddy, Wielka Brytania 24 – 312 Londyn, Wielka Brytania 24 – 311, 337, 27 – 395, 80/II – 321 Longchamp, Francja 24 – 160 Lubartów 26 – 31, 27 – 108 lubelska gubernia 24 – 311, 28 – 33, 42 – 774 lubelska ziemia 26 – 11 lubelski obwód 27 – 11 lubelskie województwo 24 – 6, 26 – 11, 80/I – XIII, XXXIII, Lubelskie 24 – 208, 26 – 368, 28 – 129, 141, 351, 352, 41 – XVI, XXX, 167, 264, 42 – 206, 209, 319, 347, 376, 380, 646, 651, 80/I – XL, LVIII, 52, 140, 163, 178, 182, 80/II – 61, 72, 73, 214, 218, 80/III – 17 Lubelszczyzna 41 – LXVI, 80/I – XXV, XXXIII, Lubicz, pow. Toruń 41 – LIII, LVII, 9, 41, 59, 70, 91 Lubiel zob. Łubiel Lubień, pow. Piotrków 80/II – 156 Lublin 24 – 16, 19, 236, 25 – 83, 26 – 296, 332, 28 – 9, 24, 262, 42 – 250, 648, 652, 80/II – 434, 80/ III – 18 Lubochnia, pow. Rawa 24 - 32, 295, 297, 298, 25 – 56, 58, 147, 80/II – 16 Lubonia, pow. Wschowa 28 – 324 Lubowidz, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19 Lubowo, Lubów, pow. Kalwaria 28 – 341, 42 – 201 �68 Lubstów, pow. Koło 42 – 794 Luciążna, pow. Rawa 80/II – 75 Lusławice? 26 – 368, 80/II – 323 Lusławice, pow. Częstochowa 26 – 368 Luszyn, pow. Gostynin 41 – 181, 191, 221, 80/I – 94 Luta, pow. Włodawa 42 – 643 Lutkówka, pow. Błonie 25 – 211, 212, Lwów 24 – 16, 107, 25 – 75, 108, 27 – 14, 275, 80/ – VII, 80/II – 206, 327, 365 Łabna, dopływ Skrody 28 – 62 Łabno, pow. Augustów 28 – 14 Łabno, pow. Kolno 27 – 62 Łacha, pow. Kolno 27 – 59, 97, 42 – 638 łachowskie leśnictwo 27 – 97 Ładynia, dopływ Wkry 80/II – 333, 80/III – 38 Ładziska = Łodziska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Łamaniec, pole 42 – 645 Łanowickie Jezioro 42 – 195 łapski powiat 42 – 639 Łaskarzew, niegdyś Korczyczewo, Gorczyczewo, pow. Garwolin 24 – 62, 26 – 13, 56, 57, 59, 63, 68, 83, 162, 219, 223, 224, 252, 320, 41 – XVI, LVII, 42 – 648, 652, 80/I – XVIII, XXII, 80/II – 212, 218, 219 Łazienki, miejsce w Warszawie 80/ II – 7, 9, 80/III – 6 Ławki, jezioro 41 – 413 Łaziska, pow. Sochaczew 24 – 206 Łazów, pow. Sokołów 26 – 197 Łazy, pow. Białystok 28 – 329 Łazy, pow. Ostrołęka 27 – 28 Łazy, pow. Sochaczew 41 – XXVIII, LII–LV, LVII, LVIII, 42 – 543 Łącko = Łąck, pow. Gostynin 24 – 322 Łączki, pow. Kolno 42 – 638 Łączyn = Łątczyn, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Łążyn, Łążyń, pow. Lipno 41 – XVIII, LVIII, LXIV, LXV, 36, 37, 41–43, 45, 47–50, 54, 57, 59, 63, 69 –71, 75–77, 87, 88, 99, 102, 106–108, 110, 111, 113, 114, 116, 119, 120, 124, 129–131, 134–136, 138, 140–142, 80/I – XVIII, XXV, XXVII, 73, 160, 161, 186, 80/II – 173, 386 Łecko zob. Łek Łek, dopływ Biebrzy 28 – 7 Łek, Łecko, jezioro = Rajgrodzkie Jezioro 28 – 8 łęcki powiat zob. ełcki powiat Łęczeczyce = Łęczeszyce, pow. Grójec 24 – 25 Łęczna, pow. Lubartów 41 – 415 Łęczyca 41 – XXV łęczycka ziemia 24 – 33 Łęczyckie 24 – 315, 26 – 24, 42 – 254, 380, 80/I – XIV, XXIV, XXXVI, XL, XLI, 41, 43, 64, 90, 97, 101, 102, 152, 171, 80/II – 26, 44, 59, 117, 137, 153 Łęczyckie = Łęczycki, pow. Siedlce 26 – 368 łęczyckie województwo 24 – 5, 33 Łęg, pow. Płock 27 – 13 Łęg Miejski, Łęk Przedmieście = Łęgi Miejskie (dziś Łęg Przedmiejski), pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 641 Łęg na Urzeczu = Łęg, pow. Warszawa 25 – 41, 94, 104, 149, 153, 185, 80/I – XLIV, 80/II – 91, 114 Łęg Pański, Łęg (Łęk) Starościński = Łęgi Starościńskie (dziś Łęg Starościński), pow. Ostrołęka 27 – 50 Łęgonice, pow. Rawa 24 – 4, 31 Łęk Starościński zob. Łęg Pański �69 Łęk Przedmieście zob. Łęg Miejski Łętowo, pow. Płock 27 – 14, 170, 181, 182, 253, 256, 258, 306, 318, 326, 352, 358, 42 – 142, 149, 152, 154, 172 Łochów, pow. Węgrów 26 – 363 Łodziska zob. Ładziska Łohojsk, pow. Borysów 42 – 777 Łokieć, obręb leśny 27 – 97 Łomna? 27 – 372 Łomna, pow. Warszawa 24 – 20, 80/II – 11, 112 Łomża 24 – 5, 25 – 146, 27 – 3, 29, 57, 68, 78, 134, 203, 284, 384, 389, 28 – 3, 4, 27, 33, 35, ryc. po s. 36, 37, 38, 51, 59, 65, 66, 73, 77, 79, 80, 82, 83, 85, 90, 93, 98, 124, 127, 160, 184, 189–193, 245, 246, 249, 251, 258, 259, 263, 264, 275, 280, 290, 307, 314, 323, 325, 41 – XV, XIX, XX, XXV, XXX, XXXII, XXXV, LII, LV, LXVI, LXVII, 42 – 2, 3, 52, 131, 186, 196, 213, 216, 222, 223, 229, 230, 233–235, 237, 239, 240, 245, 250, 264, 267, 271, 279, 285, 286, 290, 293–296, 300–303, 308, 310, 338, 370, 485, ryc. przed s. 497, 621, 627, 628, 646–652, 755, 768, 779, 782, 788, 80/I – X, XVIII, XXVIII, XXXV, XXXIX, XLV, LI, LII, LIII, LXIV, LXX, LXXI, LXXII, 44, 81, 127, 133, 216, 217, 80/II – 344, 367, 368, 378, 386, 399, 400, 403, 404, 410, 414–417, 424, 428, 430, 432–437, 440, 443–445, 447, 450–452, 454, 80/III – 7, 9, 22, 29, 35 Łomża Stara zob. Stara Łomża Łomżyca, pow. Łomża 28 – 4 łomżyńska gubernia 27 – 97, 28 – 10, 51, 42 – 643, 80/I – LIX Łomżyńska Puszcza, puszcza 42 – 188 łomżyńska ziemia 24 – 5, 6, 27 – 4, 54, 65, 67, 68, 97, 372, 385, 28 – 3, 6, 148, 150, 155, 168, 174, 182, 41 – XXI, 42 – 1, 188, 587, 760, 786–789, 80/I – XIV, XLV, 80/II – 338, 396, 399, 80/III – 12 łomżyński obwód 27 – 29, 28 – 6, 9, 24 łomżyński okręg 28 – 25 łomżyński powiat 27 – 65, 28 – 9, 23, 41 – XXXI, 42 – 187, 198 Łomżyńskie 28 – VII, 3, 42, 78, 80, 127, 130, 133, 138, 139, 141, 182, 41 – XV, XIX, XXXI, 42 – 395, 637, 794, 80/I – XIII, XV, XX, 151, 211 nlb., 80/II – 448 łomżyńskie starostwo 27 – 385 Łopacin, pow. Ciechanów 27 – 21 Łosia Wólka, Łosia Wulka, pow. War­ szawa 25 – 93, 243, 80/II – 190 Łosice, pow. Konstantynów 26 – 209, 368 Łosinka, pow. Bielsk 28 – 359 Łoskun = Łoskoń, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Łosobyki, pow. Łuków 80/II – 212 Łosośnia, dopływ Niemna 28 – 12, 344 Łotwa 80/I – XVIII, łowicki powiat 24 – 311, 42 – 791 łowicki region 42 – 794 Łowickie 41 – XXXIV, 42 – 407, 80/ II –54, 55 łowickie księstwo 24 – 31, 27 – 42 Łowicz 24 – 4, 29, 30, 33, 40–42, 54, 64, 152, 154, 190, 25 – ryc. przed s. I, 7, 22, 25, 32, 45, 49, 50, 52, 61, 62, 67, 68, 91, 124, 130, 137, 139, 161, 189, 190, 191, 199, 234, 235, 240, 242, 245, 255, 265, 267, 268, 271, 26 – 296, 27 – 12, 17, 121, 330, 381, 41 – XI, XVI, XXV, XXVII – XXIX, 266, 271, 280, 284, 286, 298, 307, 323, �70 329, 353, 356, 398, 42 – 20, 543, 625, 650, 758, 765, 766, 770, 791, 794, 80/I – IX, XIX, XXXV, LX, LXII, LXXVII, 5 nlb., 192, 80/II – 15, 18, 77, 94, 118, 184, 188, 344, 395, 80/III – 11, 19, 20, 25 Łódź 24 – 312, 80/II – 442 Łubki, pow. Płock 27 – 14 Łubiel = Lubiel, pow. Pułtusk 42 – 163 Łuczniki, pow. Słuck 28 – 235 Ługi, las 42 – 645 Ługówka, pow. Grójec 24 – 204 ługski powiat 28 – 347 Łukawa, pow. Sandomierz 80/I – 56 Łukowe, pow. Maków 27 – 252, 42 – 19 Łukowiec, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 12, 27, 139, 351, 42 – 761, 779, 80/II – 212, 80/III – 34 łukowska ziemia 24 – 5, 26 – 9, 11, 15, 24, 42 – 785, 80/I – XIV, łukowski obwód 26 – 11 łukowski powiat 41 – XVI, XXXIII, 42 – 639, 646, 80/I – LVIII Łukowskie 26 – 11, 41 – 413, 42 – 313, 329, 648, 80/I – XIII, LXI Łuków 25 – 115, 116, 26 – VII, 12, 27, 31, 34, ryc. po s. 34, 42, 69, 70, 74, 82, 95, 169, 174, 223, 225, 250, 251, 270, 280, 331, 336, 41 – XXV, XXX, LI, LVII, ryc. po s. 224, 271, ryc. przed s. 321, 415, 504, 517, 536, 545, 42 – 599, 639, 648, 649, 652, 757, 766, 776, 794, 80/I – X, XX, XXXIII, XXXV, XXXVIII, LVII, LVIII, LXII, LXIII, LXVIII, LXXVI, 80/II – 212, 213, 295, 80/III – 19, 21, 30 Łupia zob. Arkadia Łuszczanów, pow. Gostynin 42 – 636 Łużyce, Łużyce Wyższe 24 – 338, 340, 345, 41 – XXVI, 42 – 781, 80/II – 68, 80/III – 36 Łydynia, Ladynia, Lidynia, dopływ Wkry 27 – 22, 371 Łyk = Ełk, dopływ Biebrzy 42 – 197 Łysa Góra? 28 – 347, 42 – 354, 369, 381, 395 Łysa Góra, Calvomonte, szczyt w Górach świętokrzyskich 27 – 378, 80/II – 137 Łysa Góra, wzgórze we wsi Pilica 24 – 24, 80/II – 13 Łysa Góra, wzgórze koło Płońska 27 – 17 Łysa Góra, wzgórze koło Sławnogóry, pow. Mława 27 – 23 Łysa Góra, wzgórze koło Karczewa 26 – 8 Łyse, pow. Kolno 27 – 59, 391, 42 – 12, 18, 40, 638, 80/I – XXIV, 80/ II – 356 Łyse Góry, wzgórza 26 – 3 Łysobyki, niegdyś Przytoczno, dziś Jeziorzany, pow. Łuków 26 – 11, 15, 80/II – 212 Łyszkowice, pow. Łowicz 24 – 154, 80/II – 35 Machcin, pow. Grójec 25 – 109 Maciejowa Szyja, pow. Ostrołęka 27 – 28, 50, 80/II – 335 Maciejowice, niegdyś Ostrowo, pow. Garwolin 26 – 14, 61, 83, 85, 136, 231, 246, 266, 271, 297, 318, 323, 332, 334, 335, 339, 28 – 287, 41 – 484, 502, 42 – 646, 80/ II – 212, 287, 313, 381 Magdalenowo, pow. Suwałki 28 – 339 Magierowa Wola, pow. Grójec 24 – 24, 80/II – 13 Magnuszew, pow. Kozienice 42 – 650, 652 Majdany = Majdan, pow. Węgrów 26 – 363 Majstrowice? 27 – 317 �71 Makowiec, pow. Lipno 41 – 4 Maków, dziś Maków Mazowiecki 24 – 4, 27 – 24, 142, 185, 246, 252, 259, 260, 266, 269, 275, 279, 290, 291, 307, 362, 42 – 17, 20, 26, 28, 29, 31, 48, 53, 69, 84, 86, 138, 140, 150, 156, 159, 161, 162, 164, 170, 174, 178–181, 183, 184, 80/I – XXXI, 65, 80/II – 345, 354, 361–363, 367 Maliszewo, pow. Lipno 41 – 10 Malużyn, pow. Ciechanów 42 – 4 Mała Wieś, pow. Grójec 24 – 64, 42 – 770, 80/III – 25 Małachowo zob. Myszyniec Nowy Małagoszcz = Małogoszcz, pow. Jędrzejów 24 – 25 Maławieś, pow. Płock 27 – 14 Małecz, pow. Brzeziny 24 – 32 Małgorzata, lasek 26 – 40 Małkinia, jezioro 41 – 413 Małogoszcz zob. Małagoszcz Małopole, pow. Radzymin 26 – 265 Małopolska, Polonia Minor 24 – 315–317, 25 – 279, 280, 26 – 9, 11–13, 27 – 378, 28 – 343, 41 – LXIII, 42 – 387 Małoruś, Małorosja 42 – 764, 80/ II – 457 Mały Płock, pow. Kolno 27 – 30, 58, 60 Mańkowce, pow. Augustów 28 – 14 margrabowski powiat 24 – 6 Mariampol 42 – 344 mariampolski powiat 24 – 311, 42 – 198, 207, 753, 80/I – L Mariampolskie 42 – 204, 80/I – LXIV Marianów zob. Maryanów, Maryjanów Mariensztad, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Marki, pow. Warszawa 26 – 103, 332, 363 Maroko 80/I – 221 Martuny zob. Myszyniec Nowy Marucha, Sejneńka = Marycha, Sejenka, dopływ Czarnej Hańczy 28 – 15 Maryanów, Marianów, pow. Radzymin 26 – 365 Marycha zob. Marucha Maryjanów, Marianów, pow. Rawa 24 – 31 Marymont, Marie-mont, pow. Warszawa 24 – 19, 20, 42 – 756, 672, 769, 778, 80/II – 21, 323, 80/III – 15, 22, 34 Masewa = Masiewo, pow. Prużana 42 – 201 Masie, pow. Białystok 42 – 792 Masovia, Masoviae, Masovien, Massovien, Massau, Masuren zob. Mazowsze Masu ? 42 – 568 Mazew, pow. Łęczyca 24 – 315, 80/ II – 24, 26 Mazewo, pow. Pułtusk 24 – 315 Mazowieck zob. Wysokie Mazowieckie mazowiecka diecezja 27 – 372 mazowiecka ziemia 24 – 27, 27 – 55, 371, 42 – 787, 789, 792 mazowiecki powiat [Wysokie Mazowieckie] 28 – 51, 144, 42 – 643, 787 Mazowieckie Księstwo, Masoviae Ducatus, Hertzogthum Masovien 24 – 31, 316, 26 – 349, 27 – 378, 80/II – 6, 212, 322, 80/III – 22, 35 mazowieckie województwo 24 – 3–5, 26 – 4, 41 – XVII, 42 – 787, 80/I – XIII, XIV, 212, 213, 80/II – 325 Mazowsze, pow. Lipno 24 – 37, 27 – 7, 41 – 5, 8, 44, 48, 58, 81, 123 Mazowsze, Mazowse, Masovia, Masovien, Massau, Masuren, Ma- �72 zury 24 – V nlb., 3, 7–9, 23, 24, 29, 38, 39, 41, 42, 49, 53, 63, 65, 68, 75, 124, 129, 137, 143, 147, 148, 168, 184, 203, 215, 216, 241, 268, 273, 302–305, 307, 315, 316, 321, 328, 350, 25 – I, II, IV, 13, 38, 45, 130, 131, 265, 278–280, 282, 291, 293, 299, 26 – VIII–X, 3, 4, 10–13, 22–24, 28, 30, 39, 40, 55, 73, 75, 77, 78, 80, 81, 84–86, 100, 102, 103, 106, 108, 112, 116, 119, 121, 124—126, 131, 132, 137–139, 150, 153, 154, 159, 163–166, 168, 204–218, 220–222, 224, 226, 229–234, 236–239, 241–244, 246, 247, 249–251, 253–260, 262, 263, 265–271, 273–281, 286, 287, 290, 291, 293, 295–299, 301, 303–309, 312–314, 321, 322, 324, 330, 331, 345, 349, 350, 352, 367, 368, 27 – VIII, XI, 3, 9, 19, 20, 22, 38–41, 44, 48, 52, 53, 55, 56, 65, 67, 69, 70, 74, 79, 83, 85, 86, 92, 93, 96, 115, 120–123, 126 –130, 133, 135–137, 140, 142, 144, 156, 159, 160, 162–165, 167, 169–173, 177, 179–182, 184–186, 188, 190, 192, 195, 199, 206, 210, 212, 217–219, 221, 222, 226, 227, 234, 239, 240, 244, 246, 247, 251–253, 255–259, 262, 266–274, 278, 279, 281, 287–289, 292, 293, 295, 297, 299, 300, 303, 305– 310, 314, 315, 317–323, 326, 330, 332, 335–337, 339–344, 350–356, 358–364, 367, 371, 372, 377, 378, 394, 28 – IX, X, 3, 6–9, 16, 21, 22, 24, 25, 28, 33, 37, 44, 45, 50, 52, 55, 58, 60, 68, 73, 75, 92, 93, 95–98, 101, 125–131, 133–136, 138–142, 144–146, 148–160, 162, 169–171, 173, 174-176, 181, 182, 184, 189, 190, 191, 193, 195, 210, 211, 213, 214, 218–222, 225–227, 235–247, 249–252, 255, 256, 258, 259, 265, 267, 269–278, 281–284, 286–288, 290–293, 295, 297– 299, 302, 309–312, 314, 318, 320, 321, 325, 331, 343, 350, 351, 354, 357, 41 – V–XVII, XIX–XXII, XXIV–XXVII, XXIX–XXXVIII, XL, XLI–XLVIII, LI–LIII, LV, LXI, LXIII, LXV, LXVII, 3, 108, 109, 153, 154, 158, 159, 161, 164, 166–169, 171–175, 179, 182–184, 186–188, 190–193, 196, 197, 201, 202, 205, 206, 208, 209, 214, 215, 217, 218, 220–225, 229–232, 237, 238, 240, 244–247, 259, 262, 269, 275, 308, 310, 311, 342, 377, 412–419, 422–425, 427–429, 431, 433, 435, 436, 438 –451, 454, 457–460, 462, 463, 465, 466, 468, 471, 474, 476, 477, 488–497, 499, 501–505, 507, 508, 510, 513, 527, 543, 573, 575, 42 – 1–3, 5, 6, 8, 9, 11, 16, 23, 26, 29, 31, 35–37, 42–44, 46, 48, 51, 54, 55, 59, 65, 67, 71, 72, 76, 79, 81, 82, 86, 105, 115, 132, 133, 208, 209, 210, 218, 219, 221, 222, 224, 228–231, 235, 240, 241, 243, 289, 319, 321, 330, 335, 338, 348, 352, 360, 363, 367, 369, 374, 377, 378, 380, 382, 386, 388, 391, 393, 401, 404, 410, 522, 543, 553, 601, 614, 616, 620, 624, 627, 637, 645, 646, 651, 753, 754, 764, 765, 778, 782, 784–788, 790–796, 80/I – V nlb., VI, VIII, IX, X, XI, XII, XIII, XIV, XV, XVI, XVII, XX, XXI, XXV, XXIX, XXXII, XXXIII, XXXIV, XXXV, XXXVI, �73 XXXVII, XXXVIII, XXXIX, XL, XLI, XLII, XLIII, XLIV, XLV, XLVII, XLVIII, LI, LIII, LIV, LV, LVI, LVII, LVIII, LIX, LX, LXI, LXII, LXIII, LXV, LXVI, LXVII, LXVIII, LXIX, LXXI, LXXIII, LXXIV, LXXV, LXXVI, LXXVI, LXXVII, LXXVIII, LXXIX, LXXX, LXXXI, 3 nlb., 5 nlb., 8, 11, 12, 15 nlb., 43, 76, 107, 180, 195 nlb., 212, 214, 80/II – 209, 216, 222, 223, 255, 321, 322, 325, 327, 331–333, 335–340, 342, 347–349, 353, 355, 357, 359, 362, 363, 369, 372, 373, 377, 378, 389, 390, 392, 393, 399, 400, 402–404, 406, 409, 410, 414, 416, 424, 427, 432, 442, 459, 460, 80/III – 6, 20, 33. 37, 38 Mazowsze Czerskie 41 – IX–XI, XXII, XLII, 275, 42 – 765, 80/I – XXXIII, LXVI, 80/II – 5, 331, 80/III – 20 Mazowsze Leśne, Mazowsze Podlaskie, Mazurskie Podlasie, Mazury Podlaskie 24 – 5, 26 – 3, 41 – V, XI–XIII, XV, XVI, XXV, XXX, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 413, 42 – 599, 80/ – VIII, IX, X, XIV, XV, XVI, XXXV, XXXVIII, LXII, LXIII, LXVI, LXVIII, LXVIII, LXIX, LXXV, 80/ II – 459, 460 Mazowsze Łomżyńskie 28 – 24, 142, 41 – XII Mazowsze Mławskie 42 – 791 Mazowsze Nadbużańskie 41 – XXIX, 42 – 597 Mazowsze Nadnarewski, Nadnar­ wiańskie 28 – 22, 80/I – X, XXXIX, LXX Mazowsze Płockie 27 – 85, 41 – XII, 42 – 784, 789 Mazowsze Podlaskie zob. Mazowsze Leśne Mazowsze Polne 24 – 5, 161, 25 – II, 41 – V, XIII, XV, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 42 –793, 80/I – IX, X, XI, XIV, XVI, XXIV, XXXVI, XLII, LX, LXI, LXVI, LXVIII, LXXV, 80/II – 459, 460 Mazowsze Pruskie 24 – 6, 28 – 21, 80/I – IX, 80/II – 459 Mazowsze Stare 24 – 6, 161, 27 – VII, XI, 3, 115, 371, 397, 28 – VII, 51, 160, 182, 41 – V, XIII, XV– XVIII, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 42 – 1, 228–231, 794, 80/I – IX, X, XIV, XV, XVI, XXXIX, XL, LXX, LXXIII, LXXVI, 80/II – 459 Mazowsze Warszawskie 41 – XII, 80/I – IX, Mazów? 24 – 315 Mazury zob. też Mazowsze Mazurskie Podlasie zob. Mazowsze Leśne Mazury-Kurpie, część Mazowsza Starego 41 – V, XIII, 80/I – LXX, LXXII Mazury-Podlasie, część Mazowsza Starego 41 – V, 80/I – LXX, LXXII, LXXIII Mazury Podlaskie zob. Mazowsze Leśne Mazury Pruskie 41 – XII, XIII, XXXI, 80/I – IX, X, XIV, XXXV, XXXVI, LXXIII, 187 Mąkobody zob. Mokobody Mąkolin, Mąkolino, pow. Płock 27 – 14, 170, 175, 176, 178, 180, 182, 183, 250, 253, 256, 257, 263, 272, 290, 299, 306, 309, 318, 322, 327, 339, 346, 352, 357, 358, 41 – XVIII, LIII, LIV, LX, 42 – 11, 13–15, 20, 21, 23, 25, 28, 30–33, �74 35–38, 44–46, 48, 50, 53, 55–59, 61, 64, 67, 68, 70, 71, 73, 74, 76– 79, 81–83, 88, 89, 91, 93, 98, 101, 103, 112, 118, 126, 127, 135, 136, 138, 143–145, 148–153, 157, 163, 165, 166, 169–172, 174–177, 80/I – XVIII, XXVIII, XXIX, LXX, 44, 95, 96, 119, 141, 155, 162, 164, 199, 80/II – 84, 142, 349–351, 353, 358–360, 363, 364, 368–371, 374–379, 383, 384, 387–390, 397 Mdzewo, pow. Mława 27 – 307 Meczuna = Miedzyń, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Meisen zob. Miśnia Meńsko zob. Mińsk Meszkiegier, ostęp 28 – 15 Meta zob. Netta Metele, jezioro 28 – 15, 335, 42 – 193 Metele, pow. Sejny 28 – 336, 337 Methenburg, zamek 28 – 12 Mężenin, pow. Łomża 28 – 6, 81, 272, 327 Miastkowo, pow. Łomża 27 – 29, 284, 42 – 792 Miastków, pow. Łuków 24 – 318, 26 – 13, 80/II – 212 Miąsze = Miąse, pow. Radzymin 26 – 111 Michałowice, pow. Grójec 80/II – 109 michałowska ziemia 27 – 375, 41 – 11 Michrów, pow. Grójec 25 – 33, 48, 86, 96, 131, 155, 80/I – 182, 80/ II – 79, 86, 93, 107, 108, 115, 135 Miechów 42 – 132 Miedniewice, pow. Błonie 24 – 4, 28, 312, 25 – 162, 200, 207, 41 – 179, 190, 205, 256, 258, 295, 303, 307, 308, 311, 313, 318, 322, 80/I – 48, 51, 80/II – 14, 54, 56–58, 78, 93, 146, 147, 154–156, 201 Miedzianka, dopływ Liwca 26 – 10 Miedzna, dawniej Międzylesie, pow. Węgrów 26 – 10, 252, 311, 80/ II – 211 Miedzyń zob. Meczuna Miedzyszyn = Miedzeszyn, pow. Warszawa 42 – 779 Mielnica, pow. Kowel 42 – 777 mielnicka ziemia 24 – 6, 26 – 9, V – 9, 24, 358, 80/I – XIV, mielnicki powiat 28 – 8, 24 Mielnik, pow. Bielsk 28 – 9, 38, 83, 345, 356, 357, 80/II – 407 Miemcowizna zob. Niemcowizna Mienia, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 289, 316 Mień, dopływ Wisły 26 – 4, IV – 6, 41 – 3, 5 Mierzęcin? 42 – 67, 135, 136, 140 Międzyborz zob. Niedzbórz Międzylesie zob. Miedzna Międzyleś, pow. Radzymin 26 – 115, 208, 209, 229, 288, 309, 312, 313, 321, 41 – 450, 548, 549, 554, 559, 566, 568–577, 80/II – 155 Międzyleś, pow. Węgrów 26 – 363, 80/II – 238, 267, 299, 301, 306, 307 Międzyrzec, Międzyrzecz Podlaski, pow. Radzyń 26 – 280, 42 – 792 Mikorzyn, pow. Ostrzeszów 27 – 376 Milanowskie Jezioro, jezioro 42 – 194 Milanów zob. Wilanów Milanówek, pow. Błonie 42 – 793 Milejczyce, pow. Brześć 28 – 10 Miłosna, pow. Warszawa 26 – 104, 106, 211, 221, 311, 41 – 464, 479, 503 Mińsk, Mińsko, Meńsko, Nowo-Mińsk = Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 6, 20, 30, 36, 40, 59, 75, 82, 202, 216, 225, 230, 251, 262, 283, 302, 307, 309, 312, �75 339, 350, 361, 27 – 40, 41 – XV, XXIX, XXX, LII, LXII, 420, 454, 457, 487, 525, 559, 561, 42 – 412, 645, 80/I – XXXV, XXXVIII, 80/I – 167, 204, 80/II – 211, 226, 234, 260, 298 mińska gubernia 80/II – 413 miński powiat, mińsko-mazowiecki powiat 41 – XVI, LXVI, 42 – 639 Mirowice, pow. Grójec 25 – 156, 104, 135 Mistów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 312 Miszewo Murowane, pow. Płock 27 – 14, 138, 151, 159, 161, 163, 164, 166, 243, 255, 271, 287, 298, 307, 311, 314, 347, 356, 358, 42 – 101, 80/II – 329 Miśnia, Meisen 80/II – 68, 80/III – 36 Mlęcin, pow. Radzymin 26 – 227 Mława 24 – 3, 27 – 18, 19, 38, 40, 44, 75, 259, 274, 326, 361, 368, 372, 41 – XXVII, 42 – 57, 102, 104, 122, 136, 385, 647–650, 759, 765, 80/I – X, XXXIX, LXX, 80/ II – 331, 80/III – 11, 19 Mławka, dopływ Wkry 27 – 18, 20 mławski obwód 27 – 381, 80/II – 395, 80/III – 11 mławski powiat 27 – 3, 23, 133, 371, 41 – XXXI, 4, 9, 80/II – 332, 80/III – 10 Mławskie 27 – 18, 84, 86, 96, 372, 41 – XI, XII, XVII, 42 – 783, 80/I – VIII, XIII, XIV, XV, 80/II – 340 mławskie starostwo 80/III – 25 Młociny, pow. Warszawa 24 – 17, 20, 211, 41 – 330, 80/I – XXIII Młodeniec, las 26 – 40 Młodzieszyn, Młodziszyn, pow. Sochaczew 25 – 36, 53, 236, 244, 41 – 241 Młynale? 28 – 14 Młyny-Łęczyska, pow. Ostrołęka? 27 – 50 Mniemcowizna zob. Niemcowizna Moczydło, pow. Warszawa 25 – 123, 125, 80/II – 89, 125, 220 Moczydłowska Nizina, urzecze 42 – 645 Modlin, Moglin, Nowo-Gieorgiewska twierdza, pow. Płońsk 24 – 4, 25 – 124, 26 – 4, 27 – 3, 18, 28 – 288, 41 – XV, 42 – 81, 199, 80/I – XVIII, XXXI, 80/II – 439 Modlnica, pow. Kraków 41 – XXVIII, 42 – 450, 453, 468, 485, ryc. przed s. 497, 80/I – X, XLV, 211 nlb., 80/II – 62 Mogielanka, dopływ Pilicy 24 – 25 Mogielnica, pow. Grójec 24 – 4, 25, 25 – 8, 23, 26, 50, 52, 119, 160, 265, 41 – 183, 212, 251, 80/II – 83, 84, 95, 109, 111 Mogielnica, pow. Płock 27 – 13 Mogielniczka, pow. Płock 27 – 13 Mogilno 27 – 13, 24, 380 Mogiła Szweda, miejsce 28 – 328 Moglin zob. Modlin Mokobody, Mąkobody, Nowe-miasto, pow. Siedlce 26 – 11, 238, 276, 285, 325, 343, 28 – 22, 41 – 520, 42 – 643, 80/II – 212 Mokotów, pow. Warszawa 24 – 18, 42 – 636 Mokowo, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 99, 80/II – 327 Mokówko, pow. Lipno 27 – 5 Mokra Wieś, pow. Radzymin 26 – 366 Mokrsko, Mokrzko = Mokrzk, pow. Płock 27 – 13 Mokrylas, Mokry Las, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 188, 189, 244, 287, 288, 334, 41 – XIX, XL, LXI, 42 – 8, 27, 41, 62, 88, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – �76 XXI, XLIV, 57, 80/II – 353, 357, 369, 370, 371, 381 Mokrzk zob. Mokrsko Molnica, dopływ Kraski 24 – 26 Mołdawa = Wełtawa, dopływ Łaby 27 – 131 Montis Calvi = Calvomonte zob. Łysa Góra Mons Sabothus zob. Sobótka Morawy, Morawia 24 – 127, 311, 25 – 277, 80/II – 63, 80/III – 26 Mordy, pow. Siedlce 26 – 9, 161, 80/ II – 211 Morysin, pow. Warszawa 24 – 18 Morzyczyn, pow. Węgrów 41 – 413 Moskwa, Rosja 24 – 312, 26 – 69, 42 – 2 Mosty, pow. Grodno 28 – 331 Moszczanka, pow. Puławy 26 – 19, 31, 80/I – LIX, LXVIII Moszczenica, dopływ Bzury 24 – 33 Moszczonne, pow. Rypin 41 – 46, 57, 73, 86 Mościska, miejsce 26 – 40 Motława, dopływ Wisły 27 – 296 Motula = Motule, pow. Suwałki 28 – 293 Mroga, dopływ Bzury 24 – 33, 27 – 39 Mrożyca, dopływ Mrogi 24 – 33 mszczonowskie starostwo 24 – 27 Mszczonów, pow. Błonie 24 – 4, 27, 55, 67, 100, 118, 121, 168, 216, 266, 269, 25 – 18, 23, 25, 26, 40, 46, 52, 57, 66, 74, 75, 80, 89, 92, 118, 119, 138, 141, 148, 149, 153, 195, 209–212, 215, 217, 250, 255, 268, 27 – 19, 41 – XVI, LIII, LXVI, 158, 195, 381, 42 – 650, 80/I – 36, 178, 80/II – 14, 55, 62, 79, 80, 93, 104, 112, 131, 133, 135, 163–166, 175, 196 Multany, kraina historyczna w Rumunii 42 – 339 Mułtawa, dopływ Wisły 27 – 14 myseńckie starostwo zob. myszynieckie starostwo Muszyna ? bł. Myszyniec 80/II – 365 Mystki-Rzym, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Mystkowice = Mystkowiec, pow. Pułtusk 27 – 355 Myszadła, pow. Radzymin 26 – 366 Myszyniec, Myszeniec, pow. Ostrołęka 24 – 5, 27 – 28, 49–52, 54, 60, 66, 67, 72, 80, 82, 96, 97, 107, 108, 256, 276, 280, 283, 288, 292, 293, 345, 372, 28 – 133, 41 – IX, XIX, XXXV, 42 – 1, 2, 8, 9, 18, 38, 51, 131, 159, 160, 162, ryc. po s. 400, 641, 766, 770, 786, 789, 790, 80/I – XXIV, LIII, 70, 71, 72, 73, 84, 105, 80/II – 334, 341, 356 Myszyniec Nowy, Martuny, Małachowo, pow. Ostrołęka 27 – 28, 80, 103–106, 110, 146, 149, 227, 234, 387–390, 80/III – 25 Myszyniec Kościelny, Poświętne, pow. Ostrołęka 27 – 28 Myszyniec Stary, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53 myszyniecka parafia 27 – 50, 96, 227 Myszyniecka Puszcza, Myszyńska Puszcza, puszcza 27 – IX, 28, 49, 50, 51, 53, 55, 96, 97, 385, 390, 42 – 791 myszynieckie starostwo, myseńckie strostwo 27 – 120 Myślenice 80/I – XXXVI Nadarzyn, pow. Błonie 24 – 27, 49, 148, 25 – 1, 95, 170, 80/I – LXII, 80/II – 5 Nadbrzeże? 26 – 4 Nadbużna Puszcza, Nadbuska Puszcza, puszcza 27 – 49, 96, 385 Nadrzeczna Ruda, zob. Ruda Nadrzeczna �77 Naguszewo = Nagoszewo, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX Nakoby = Nakory, pow. Siedlce 26 – 39 Nakwasin, pow. Płock 27 – 13, 14 Nantes, Francja 27 – 392 Narbonna, Narbonne, Francja 27 – 376 Narew, pow. Bielsk 28 – 11, 143, 163, 331, 355, 356, 359, 369 Narew, dopływ Wisły 24 – 6, 37, 39, 41, 68, 161, 322, 26 – 4, 28, 74, 365, 27 – VII, IX, 3, 18, 23–27, 29, 49, 56, 96, 97, 99, 107, 134, 203, 276, 384, 390, 28 – VII, 3, 4, 6, 10–13, 21, 25, 38, 50, 85, 87, 89, 92, 94, 96, 101, 108, 125– 130, 133–137, 139, 140, 142, 143, 145, 153, 160, 163, 167, 168, 174, 177, 179, 182–184, 323, 328–330, 332, 344, 345, 349, 353, 355–358, 377, 41 – IX, XI, XXI, 42 – 1, 141, 196, 197, 199, 370, 377, 382, 388, 489, 587, 597, 760, 773, 786–788, 793–795, 80/I – VIII, XIV, LXXI, LXXII, 3 nlb., 80/II – 325, 344, 401, 409, 80/III – 28 Narewka, dopływ Narwi 28 – 10, 11, 42 – 199, 200 Narewka, pow. Prużana 28 – 11, 98, 355, 41 – XX Naruszewo, pow. Płońsk 27 – 314 Nasiadki, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Nasielna zob. Nosielna Nasielsk, Nosielsko, Nesselia, pow. Pułtusk 24 – 4, 27 – 24, 261, 308, 310, 335, 338, 364 Nassau, Niemcy 42 – 375, 757 Natolin, pow. Warszawa 24 – 18, 25 – 139 Nauwaszule, pow. Augustów? 28 – 14 Nazaret, starożytna Palestyna 24 – 99 Necko zob. Netta Neidenburg zob. Nibork Nereśl, dopływ Narwi 28 – 334 Nesselia zob. Nasielsk Netta, dopływ Biebrzy 28 – 12, 13 Netta, pow. Augustów 28 – 12, 13, 243 Netta, Meta = Necko, jezioro 42 – 193 Newa, rzeka w Rosji 28 – 342 Nibork, Niborg, Niedzborek, Neidenburg, dziś Nidzica 24 – 3, 27 – 73, 253, 371 niborski, niedzborski, nidzborski powiat 24 – 6, 27 – 3, 371 Nick, wzgórze, zob. Niecko Nick, pow. Mława 27 – 372 Nida, dopływ Wisły 28 – 22 Nieborów, pow. Łowicz 24 – 4, 31, 58, 64, 121, 25 – 7, 244, 42 – 762, 80/I – LX Niecko, Nick, wzgórze 27 – 372 Niedabiel? 26 – 8 Niedenburg, Niedzborek zob. Nibork niedzborski powiat zob. niborski powiat Niedzbórz, Niedzborz, Międzyborz, błędnie Neidenburg, pow. Ciechanów 24 – 3, 27 – 73 Niedziałka, Niedziołka, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 216, 41 – 487, 553, 564, 80/II – 229, 239, 235 Niedźwiedź, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Niegów, pow. Radzymin 26 – 127, 133, 135, 136, 138, 211, 231, 256, 258, 260, 265, 295, 365, 366, 80/ II – 234, 235, 237, 249 Niemcowizna, Miemcowizna, Mniemcowizna, pow. Suwałki 28 – 266, 267, 277, 80/II – 438 Niemcy, Deutschland 24 – 310, 331, 334, 337–340, 346, 26 – 350, 28 – 363, 42 – 338, 375, 772 �78 Niemen, rzeka 28 – 7, 13, 14, 27, 37, 39, 50, 60, 61, 345, 353, 358, 377, 41 – XXI, 42 – 186, 196–198, 202, 204, 205, 760, 770, 80/II – 404 Niemirów, pow. Bracław 27 – 380 Niemirów, pow. Bielsk 28 – 9, 356 Niemnowo, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 niemonojackie leśnictwo 28 – 337 Niemyje, bagna 27 – 23 Niepołomice, pow. Bochnia 24 – 345 Nieporęt, pow. Warszawa 24 – 4, 17, 25 – 191, 26 – 4, 74, 234, 246, 257, 273, 284, 292, 332, 365, 80/II – 209 Nieszawa 26 – 332, 41 – 7 Nieznachowska Kępa, wyspa 24 – 318 Niksowizna, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 638 Nil, rzeka 42 – 132 Niszczyce, pow. Płock 27 – 13 Niwiska, pow. Siedlce 26 – 238 Nogat, odnoga Wisły 24 – 68 Normandia, Francja 42 – 762 Norymberga, Niemcy 42 – 762 Nosielna = Nasielna, dopływ Wkry 27 – 24 Nosielsko zob. Nasielsk Nowa Jerozolima zob. Góra Kalwaria Nowa Jerozolima zob. Kalwaria Nowa Praga, część Warszawy 24 – 15 Nowa Ruda, Ruda, pow. Kolno 27 – 60, 97, 98, 42 – 638 Nowa Wieś, pow. Lipno 27 – 37 Nowa Wieś, pow. Ostrołęka 42 – 641 Nowa Wieś, pow. Węgrów? 26 – 363 Nowe Miasto? 25 – 51, 53, 225 Nowe Miasto zob. Mokobody Nowe Miasto, część Ciechanowca 28 – 10 Nowe Miasto, pow. Płońsk 24 – 4, 27 – 24, 80/II – 334 Nowe Miasto nad Pilicą, pow. Rawa 24 – 4, 31, 25 – 1, 119, 180, 218, 259, 41 – 183, 212, 251, 259, 42 – 651, 80/II – 112 Nowe Siedlce zob. Siedlce Nowodworce, Nowodwory, pow. Warszawa 26 – 3 Nowodwór zob. Nowy Dwór Nowo-Gieorgiewska twierdza zob. Modlin Nowogrodzka Puszcza, puszcza 27 – IX, XI, 29, 56, 63, 66, 97, 107, 387, 391 nowogrodzkie leśnictwo 27 – 97 Nowogrodzkie 28 – 139, 140, 176 nowogrodzkie województwo 28 – 11, 41 – XVII, 80/II – 325 Nowogrodzko-Ostrołęcka Puszcza, puszcza 28 – 3 Nowogród, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 5, 80/II – 344 Nowogród, pow. Łomża 24 – 5, 27 – VII, IX, 29, 56, 58, 83, 98, 124, 134, 203, 242, 276, 300, 390, 28 – 22, 258, 42 – 3, 789, 80/I – LXXI Nowogród, Rosja 28 – 358 Nowogródek 28 – 277, 42 – 221, 284, 80/II – 438 Nowogródek, pow. Lipno 41 – 5 Nowo-Mińsk zob. Mińsk Mazowiecki Nowy Dwór = Nowodwór, pow. Garwolin 26 – 11, 80/II – 301, 304 Nowy Dwór, Nowydwór, pow. Warszawa 25 – 40, 26 – 4, 246, 263, 273, 284, 41 – XXVIII, XXX, LII, LIV, LV, LVIII, 452, 562, 42 – 139, 151, 403, 466, 498, 499, 651 Nowy Sącz, Sącz 41 – XXVI, 42 – 314, 80/I – XXXVI �79 Nowy Targ 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Nur zob. Nurzec Nur, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – 27, 349, 28 – 163 nurska ziemia 24 – 5, 6, 26 – 6, 27 – 4, 27, 67, 68, 372, 28 – 148, 150, 155, 168, 42 – 1, 80/I – XIV, Nurzec, błędnie Nur, dopływ Bugu 28 – 9, 10, 25, 130, 356, 42 – 197 Oberpfalz, Górny Palatynat, kraina historyczna w Niemczech 42 – 775 Oberschlesien zob. Śląsk Górny Obierwia, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 789 Obłudzino, pow. Maków 27 – 246 Obory, pow. Rypin 27 – 8, 373–375, 41 – 5, 80/II – 327, 328 Obory, pow. Warszawa 24 – 49 Oboźna, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Obrąb, pow. Radzymin 27 – 67, 208, 213, 231, 270, 312, 319, 334, 80/I – 205 Obrowo, pow. Lipno 41 – 9, 91, 80/I – XXV, Obryte, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 27 Obryte = Obrytte, pow. Pułtusk 27 – 94, 125, 41 – XVIII, 80/I – LV Obszesza zob. Okszesza Ochnia, dopływ Bzury 24 – 33 Ochudne = Ochudno, pow. Pułtusk 27 – 86, 94, 95, 126, 133, 140, 291, 318, 41 – XVIII, 80/I – LV, 80/II – 239, 377 Odleka zob. Rypienica Ogrody, pole 42 – 645 Ojców, pow. Olkusz 42 – 322 Ojrzymów zob. Orszymowo okalewskie dobra, pow. Rypin 41 – 9 Okęcie, pow. Warszawa 25 – 172, 174 Okmin Mały, jezioro 42 – 194 Okmin Wielki, jezioro 42 – 193, 194 Okrzeja, Okrzejka, dopływ Wisły 26 – 11, 14 Okrzesza, błędnie Obszesza, dopływ Pisi 24 – 27 Okrzeja, pow. Łuków 42 – 792 Okuniew, Okoniew, Okóniew, Okuniow, niegdyś Długa Wola, pow. Warszawa 24 – 4, 26 – 5, 30, 60, 79, 85, 108, 210–212, 221, 227, 247, 251, 265, 268, 269, 276, 281, 285, 302, 311, 314, 329, 345, 41 – 414, 464, 563, 42 – 412, 80/I – 33, 80/II – 72, 210 Olechów, pow. Mińsk Mazowiecki 41 – 414 Oleksianka, Oleksiancyna, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 73, 79, 139, 240, 301, 315, 316, 322, 326, 327, 329, 41 – XVI, XXVIII–XXX, LII, LIV, LVII–LIX, LXVI, ryc. przed s. 321, 419, 423, 426, 427, 429– 431, 433, 435–439, 441–444, 447, 448, 451–453, 456, 457, 458, 461, 470, 471, 473–475, 480, 486, 488–491, 493, 495, 497, 498, 500, 501, 504, 506–508, 510, 515, 518– –521, 524, 526–529, 531, 533, 539–542, 544, 545, 548, 549, 551– –556, 558, 560–563, 564, 567– –574, 576, 577, 42 – 378, 379, 490, 521, 560, 564, 585, 606, 617, 80/I – XVIII, XXIX, XXXIX, LXIX, 43, 53, 67, 68, 70, 77, 85, 87, 151, 170, 80/II – 80, 138, 217, 220–222, 240–248, 253, 263, 267, 269–271, 273–277, 282, 287, 288, 290–294, 296–300, 302–304, 307– –312, 314–320 Oleksin, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 208, 233, 329, 346 Oleszno, pow. Lipno 41 – 8 Olszyny, zarośla 42 – 645 �80 Olitska Puszcza, puszcza 28 – 15, 335 Olszanka, pow. Suwałki 28 – 239, 293, 42 – 285 Olszanki = Olszanka, pow. Augustów 28 – 247 Olszewka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 108, 42 – 641 Olszewnica, pow. Radzyń 42 – 794 olsztyńskie województwo 42 – 205, 788 Olszyny, pow. Łomża 28 – 182 Olszyny, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96, 42 – 641 Ołtarzew, pow. Warszawa 24 – 49, 221, 224, 25 – 79, 98, 144, 41 – XVI, 80/I – LX Omulew, Omólew, Omólwia, dopływ Narwi 27 – 27, 49, 50, 66, 96, 107, 384, 28 – 21, 42 – 1 Omulew, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Opacz, pow. Warszawa 25 – 170 Opalin, pow. Warszawa 25 – 22 Opatów 41 – XXV, 80/I – XXXVI, XLI Opinogóra, pow. Ciechanów 27 – 22, 372 Opoczno 80/II – 379 Opole, pow. Puławy 42 – 650 Orątki, pow. Kutno 80/II – 78 Ordynacka, Ordynackie, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9, 14 Orla, pow. Bielsk 28 – 10, 143, 356, 42 – 199 Orlanka, dopływ Narwi 28 – 21, 356 Orłów, pow.Kutno 24 – 33, 41 – 318, 352, 80/I – 73 Orszymowo, Ojrzymów, Orsimovia, pow. Płock 24 – 4, 27 – 13, 15, 254, 356, 366, 42 – 759, 787, 80/II – 330, 80/III – 11 Ortelsburg zob. Szczytno Orzyc, Orzycz, dopływ Narwi 27 – 23, 24, 44, 49, 96, 107, 28 – 21, 42 – 757, 80/I – XXVIII, 80/II – 333, 80/III – 9 Osa zob. Ossa Osieck, błędnie Osiek, pow. Garwolin 24 – 4, 26 – 12, 24, 229, 236 27 – 40, 80/II – 212 osieckie dobra, pow. Garwolin 42 – 790 Osiek (Mały i Wielki), pow. Rypin 27 – 9, 375 Osinki, pow. Suwałki 28 – 248, 249 Osiny, pow. Puławy 80/I – 30, 31 Osiny, zarośla leśne 42 – 645 Osmolin, bł. Osmolno, pow. Gostynin 24 – 206, 25 – 238, 41 – 164, 166, 169, 181, 190, 191, 221, 229, 231, 242, 345, 362, 388, 80/I – 94, 80/II – 187 Ossa = Osa, dopływ Wisły 27 – 372 Ossownica, błędnie Ossowica, dopływ Liwca 26 – 4, 6, 80/II – 210 Osowiec, pow. Węgrów 27 – 108 Osowiecka Ruda zob. Ruda Osowiecka Ostenda, Belgia 25 – 274 Osterode zob. Ostróda ostrołęcka parafia 27 – 50, 96 Ostrołęcka Puszcza, puszcza 27 – IX, 28, 29, 49, 53, 56, 57, 66, 96, 97, 100, 103, 105, 137, 385, 28 – 61, 333, 42 – 188 ostrołęcki dekanat 42 – 637 ostrołęcki powiat 27 – 65, 133, 41 – XXXI, 42 – 639, 784, 786, 80/ II – 335, 338, 341, 80/III – 25 Ostrołęckie 27 – XI, 3, 26, 120, 28 – 131, 133, 151, 181, 41 – XVII– XIX, 80/I – XIII, XV, XXIV, LIII, 80/II – 369, 375 ostrołęckie leśnictwo 27 – 50, 97 ostrołęckie starostwo 27 – IX, 50, 97, 385 �81 Ostrołęka 24 – 5, 25 – 262, 27 – IX, 27, 28, 37, 50, 51, 60, 67, 82, 83, 97, 99, 102, 107, 108, 115, 122, 194, 251, 252, 268, 269, 272, 273, 277, 284, 300, 328, 331, 350, 351, 356, 357, 364, 375, 384, 28 – 159, 325, 41 – IX, XIV, XV, XIX, LIII, 42 – 1, 20, 30, 34, 46, 62, 64, 65, 76, 79, 131, 639, 766, 790, 80/I – X, XVIII, XXI, XXIV, XXVIII, XXXI, XXXIX, LXX, 132, 163, 80/II – 13, 40, 116, 118, 171, 186, 193, 196, 334, 353, 359, 386 Ostrołęka, pow. Grójec 24 – 24, 62, 180 Ostrowite, pow. Lipno 41 – 43, 58, 41 – 43, 58 Ostrowo zob. Maciejowice i Ostrów ostrowski powiat 80/I – XXI, Ostrożeń, pow. Garwolin 27 – 58, 66, 71, 162, 167, 168, 41 – 415, 417, 421, 427, 428, 465, 496, 501, 507, 550, 551, 558, 559, 562, 80/I – XXII, XXXIX, 21, 30, 31, 32, 80/II – 217, 220, 221, 254, 255, 257–259, 265, 281, 305, 381 Ostróda, Osterode 80/I – X Ostróg 24 – 14 Ostrów, półwysep 28 – 15 Ostrów, Ostrowia, Ostrowo = Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – IX, 27, 48, 49, 96, 99, 122, 194, 244, 256, 287, 288, 304, 307, 312, 334, 349, 351, 28 – 5, 130, 131, 157, 159, 42 – 88, 150, 203, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – XXI, XLIV, 137, 80/II – 369, 371, 375, 381 Ostrówka = Ostrówki, pow. Radzyń 42 – 795 Ostrykół, Ostrzykół, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3nlb. Osuchów, pow. Błonie 24 – 266, 270, 25 – 40, 66, 74, 75, 80, 89, 141, 211, 41 – 160, 196, 381, 385, 80/I – 178, 80/II – 55, 62, 91, 93, 101, 104–108, 135 oszmiański powiat 28 – 335 Ośmiałowo, pow. Lipno 41 – 10 Ośnica, pow. Płock 27 – 13, 376, 80/ II – 329 Otałąż = Otaląż, pow. Grójec 24 – 25 Otwock, Otwock Wielki, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 8, 333, 42 – 645, 80/II – 211 owrucki powiat 28 – 343, 42 – 774 Owruckie 24 – 320 Ozorów, pow. Siedlce 26 – 90, 152, 41 – 418, 80/II – 225, 248–253, 294, 299 Ożarów, pow. Warszawa 24 – 60 Pabianice, pow. Łask 24 – 312 Pacyna, pow. Gostynin 41 – 267, 42 – 636 Paczuska = Paczuszki, pow. Sokołów 26 – 367 Padolec? 26 – 332 Padynia? 26 – 332 Palczew, pow. Grójec 24 – 25 Palsze = Pałcz?, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Panki, pow. Częstochowa 80/II – 176, 183, 184 Panonia zob. Węgry Paprotnia, pow. Siedlce 26 – 368 Parczowskie Lasy 24 – 310 Parysów, Parysew, Paryszew, Parissovo, niegdyś Siedcza (błędnie Sieczcza), pow. Garwolin 24 – 4, 26 – 7, 12, 23, 24, 34, 37, 38, 40, 46, 50, 51, 55, 74, 139, 216, 222, 250, 260, 262, 266, 276, 290, 294, 298, 326, 329–331, 340, 350, 351, 360, 27 – 40, 41 – XXIX, XLVII, LI–LIV, LVIII, LXV, 42 – 542, 626, 80/I – XVIII, LXI, 80/II – 212 �82 Paryż, Francja 24 – 31, 77, 333, 27 – 395, 42 – 765, 80/II – 206, 397 Parzanów zob. Perzanowo Parzychy, pow. Kolno 27 – 59 Paszki, pow. Radzyń 26 – 242 Patoki, las 42 – 645 Patrykozy, pow. Sokołów 26 – 367, 368, 42 – 776, 80/III – 31 Pekałów zob. Pękałów Pełty, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 42 – 641 Penza, pow. Kolno 27 – 63, 28 – 4 Perki zob. Pyrki Perstońska Puszcza, puszcza 28 – 61 Perzanowo, bł. Parzanów, Przanów, pow. Maków 27 – 245, 42 – 14, 80/I – 65, 80/II – 363 Petersburg, Rosja 24 – 12, 25 – 287, 80/I – XLVI, LXX, 80/II – 206, 80/III – 16 Pęcice, pow. Warszawa 24 – 226 Pękałów = Pekałów?, pow. Dubno 24 – 48 Piaseczna, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Piaseczno, bł. Piaseczna, pow. Warszawa 24 – 4, 21, 49, 107, 148, 239, 25 – 10–12, 17, 19, 21, 28, 38, 41, 61, 63, 65, 77, 90, 94, 104, 106, 109, 110, 113, 114, 128, 144, 149, 153, 170, 171, 178, 184, 186, 249, 299, 41 – 211, 241, 80/I – XLIV, LXII, 24, 52, 54, 98, 139, 144, 168, 80/II – 5, 44, 47, 50, 56, 76, 77, 79–82, 84, 87, 91, 99, 100, 104, 111, 114, 115, 120, 121, 127, 128, 132 piaseczyński powiat 42 – 642, 789 Piaski pow. Rypin 27 – 8 Piaski, pow. Sochaczew 25 – 56 Piasutno, pow. Szczytno 42 – 643 Piątek, pow. Łęczyca 24 – 33, 25 – 8, 9, 49, 64, 80/II – 76, 137 Piątkowizna, pow. Kolno 42 – 638 Piątnica, pow. Łomża 28 – 3, 4, 246, 251, 42 – 264, 80/I – 44 Piątnik = Prątnik, dopływ Jabłonki 28 – 5 Pieczyska, pow. Grójec 24 – 23, 24, 27, 80/II – 12 Pieczyska, pow. Sochaczew 42 – 645 Pieklik, Piekło, pow. Kolno 27 – 59, 98, 42 – 638 Pieńki, łąka 42 – 645 Pierzchały, pow. Węgrów 26 – 342 Pieskowa Skała, pow. Olkusz 42 – 186, 366 Pieścidła, pow. Płońsk 27 – XI, 42 – 775, 80/II – 326, 80/III – 30 Pilica, dopływ Wisły 24 – 24, 25, 31, 62, 181, 322, 25 – 224, 26 – 24, 80/II – 13, 141 Pilica, pow. Grójec 24 – 24, 180, 42 – 771, 80/I – XXXVII, 80/II – 13, 40 Piławce, Ukraina 42 – 380 Pińczów 24 – 335 Pińsk 28 – 355 Pińszczyzna 24 – 320, 28 – 129 Piotrków, dziś Piotrków Trybunalski 41 – XXVI, 286, 42 – 135, 80/I – XXXVI, XLII Piotrów, pow. Gostynin 41 – 205 Piórkowo? 80/I – 41 pirlejewska parafia 80/I – LVII Pisna, Pissa, dopływ Drwęcy 41 – 3, 9 Pisa, Pissa, Pisna, dopływ Narwi 27 – 29, 30, 58, 59, 97, 98, 225, 389, 28 – 21, 42 – 4 Pisek, dopływ Narwi 27 – 107 piski powiat zob. janowski powiat Piskorne, bagno 26 – 40 Pisna, Pissa zob. Pisa Pisz zob. Johanesburg Piwków Dół, jezioro 41 – 413 Plecka Dąbrowa, pow. Kutno 41 – 232 �83 Plewki, pow. Kolno 27 – 97, 42 – 638 Plewki, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Ploczen, Plotsko, Plota, Ploczko zob. Płock Ploczko Provinz (Płocka Prowincja) 26 – 350 Płatkownica, pow. Węgrów 41 – 413 Płochocin, pow. Błonie 24 – 145, 205, 230, 232, 234, 25 – 14, 88, 92, 116, 41 – XVI, LXIV, 198, 216, 240, 353, 80/I – XVIII, XXIII, 20, 49, 93, 184, 80/II – 47–50, 78, 109, 122, 130, 147, 149, 153, 154, 156, 157, 171, 186 Płock, Ploczko, Plotzia, Ploczen, Plotsko, Plota 24 – 3, 322, 25 – 53, 26 – 349, 350, 27 – X, 3, 9, 11, 12, 14, 15, 18, 19, 23, 37, 40, 70, 75, 83, 85, 89, 115, 117, 128, 132, 133, 141, 143, 147, 151, 243, 247, 248, 250, 255, 259, 271, 273–275, 278, 280, 282, 284, 287, 293, 295, 298, 303, 307, 309, 311, 314, 316, 317, 320, 324, 334, 340, 341, 347, 349, 352, 354, 356, 358, 364, 371– 373, 375, 376, 380, 381, 383, 397, 28 – 6, 41 – XI, XV, XXV, XXVII, XXVIII, XXXI, LXIII, 9, 16, 143, 264, 42 – 18, 47, 63, 64, 68, 69, 73, 78, 83, 97, 104, 106, 110, 111, 115–117, 123–126, 133–137, 140, 143, 145–148, 153, 154, 158, 161, 171, 178, 184, ryc. przed s. 193, 326, 331, ryc. po s. 384, 394, 416, ryc. przed s. 481, 624, 627, 642, 647–649, 652, 758, 759, 765, 772, 773, 777, 779, 781, 80/I – VIII, IX, X, XVIII, XIX, XXVII, XXXV, XXXIX, XLIV, LXX, 93, 140, 149, 80/II – 126, 328, 329, 336–338, 368, 381, 394, 80/III – 10–12, 21, 28, 33, 35 Płock Mały zob. Mały Płock płocka diecezja 27 – 372, 80/II – 325, 331, 334, 336, 80/III – 26 płocka gubernia 24 – 311, 27 – 94, 372, 41 – XXIII, 4, 8, 42 – 753, 772, 785, 80/I – XXVIII, 80/II – 329, 330, 331, 395, 80/III – 10–12 płocka ziemia 24 – 38, 42 – 793 płocki departament 27 – 3 płocki obwód 27 – 12, 80/III – 10 płocki powiat 27 – 3, 20, 94, 133, 371, 372, 41 – XXXI, 9, 157, 42 – 642, 785, 793, 80/II – 329, 331, 80/III – 19, 12 Płockie 25 – 267, 293, 27 – XI, 71, 84, 93, 94, 96, 364, 372, 380, 396, 41 – XI, XV, XVII, XVIII, XXII, XXXI, 42 – 100, 254, ryc. przed s. 385, 559, 651, 80/I – VIII, XIII, XIV, XV, XX, XXI, XXIII, XXVIII, XXX, XXXII, 30, 77, 100, 80/II – 337, 394, 406, 80/III – 34 płockie biskupstwo 27 – 372 płockie województwo 24 – 3, 6, 26 – 350, 27 – 3, 49, 96, 371, 372, 41 – 5, 42 – 203, 758, 80/I – XIII, XIV, 80/II – 327, 330, 332, 394, 80/III – 10 Płonka zob. Płonna Płonka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 331, 41 – XXII, 42 – 760 Płonko, pow. Rypin 41 – Rypin 41 –8 Płonna = Płonka, dopływ Wkry 27 – 17 Płońsk 24 – 3, 27 – 17, 121, 133, 146, 258, 259, 286, 293, 296, 299, 307, 311, 314, 324, 330, 333, 338, 339, 350, 354, 355, 41 – XI, 42 – 75, 96, 158, 174, 642, 80/I – VIII, LXXII, 59, 80/II – 352, 354, 368, 371, 372, 374, 375, 379, 382, 386 płoński powiat 27 – 3, 371, 42 – 642, 80/I – XXIII, XXXI, Płońskie 41 – XVIII �84 Płoszyce, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Płowce, pow. Nieszawa 28 – 4 Pniewnik, pow. Radzymin 26 – 11, 220, 42 – 781, 80/II – 212, 80/ III – 35 Pniewo, bł. Pniewy, pow. Pułtusk 27 – 76, 84, 86, 94, 95, 110, 115, 122, 123, 125, 126, 129, 130, 132, 133, 137, 139, 140, 145, 147, 280, 342, 41 – XVIII, 80/I – LIV, 80, 80/II – 319, 346 Pniewskie Lasy 28 – 3 Pobiedziska, Powiedziska, pow. Środa 41 – 6 Pobikry, pow. Bielsk 28 – 9, 43, 52, 54–56, 195, 41 – XIX, XXVII, XXVIII, XLI, XLIX, LI–LXI, LXIII–LXVIII, 156, 42 – 209, 211, 231, ryc. po s. 240, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 415, 505, 561, 579, 586, 80/I – LVI, LVII Poborze, Pobocze 27 – 44 Pod Grądami, nieużytki 26 – 40 Pod Kopniem, pole 42 – 645 Pod Krzem, pole i łąka 42 – 645 Pod Laskiem, pole 42 – 645 Pod Osiną, pole 26 – 40 Pod Rzęsawą, pole 42 – 645 Pod Sekulą, pole 42 – 645 Pod Smolnikiem, pole 42 – 645 Pod Straszniakiem, pole 42 – 645 Pod Ulesiem, pole 42 – 645 Pod Zatrupiem, pole 42 – 645 Podgórze, pow. Wieliczka 24 – 338 Podgórze 41 – XXVI, 42 – 314, 80/I – XXXVI Podkarpacie 25 – 282 Podkarpacie Ukraińskie 41 – XXVI Podlachien Provinz (Podlaska Prowincja) 26 – 350 Podlasie, Podlachien 24 – 37, 310, 321, 26 – 9, 19, 22, 23, 27, 36, 39, 40, 46–48, 150, 352–354, 356, 357, 362, 366, 28 – VII–X, 3, 6, 8–11, 13, 16, 22–24, 50, 63, 84, 97, 113, 125–130, 132–142, 145, 146, 148, 150–153, 155–158, 160, 163, 168–170, 174– 177, 181, 182, 208, 232, 331, 333, 344, 345, 347, 355–359, 362, 363, 367, 369, 371, 41 – VIII, X, XIX– XXIII, XXXIV, XLV, LII, LVII, 11, 428, 429, 486, 494, 496, 504, 522, 529, 540, 543, 550, 563, 42 – 69, 209, 314, 322, 348, 374, 375, 395, 488, 599, 611, 698, 651, 761, 772, 777, 778, 782, 785–791, 794–795, 80/I – X, XV, XVI, LIX, LXI, LXXII, LXXVI, 204, 80/II – 95, 119, 213, 215, 322, 414, 80/III – 32 Podlasie nadbużańskie 42 – 789, 790 Podlasie nadnarwiańskie 42 – 788 Podlasie polskie 28 – 356 Podlasie ruskie 26 – 31, 28 – 355, 356, 358–361, 363, 364, 377, 80/ III – 27 Podlasie tykocińskie 28 – 42 Podlasie zachodnie 42 – 792 podlaska diecezja 42 – 793 Podlaskie 24 – 322, 26 – 82, 28 – 142, 144, 145, 42 – 367, 789, 80/I – XX, LXVIII podlaskie województwo, Bielsko Woywodschafften 24 – 5, 6, 26 – 8, 11, 24, 350, 28 – 6, 8–10, 12, 13, 24, 330, 356, 358, 359, 41 – XVII, 42 – 203, 415, 791, 80/I – XIII, XIV, LVII, 80/II – 325 Podłęż, Podłęże, pow. Garwolin 26 – 271, 41 – 458, 466, 483, 494, 499, 502, 80/I – XXII, 129, 80/ II – 192 Podolany? 25 – 115 Podole 24 – 47, 315, 25 – 106, 107, 26 – 234, 275, 276, 27 – 322, 323, 383, 28 – 139, 162, 223, 229, 291, �85 316, 370, 41 – 129, 479, 480, 483, 42 – 125, 214, 215, 228, 229, 379, 764, 80/I – 119, 129, 80/II – 119, 121, 378, 457, 80/III – 16 podolskie województwo 42 – 339 Podstoliska = Postoliska, pow. Radzymin 26 – 67, 81, 204, 214, 245, 248, 282, 304 Podtatrze 24 – 66 Podwale? 26 – 234 Podzamcze, pow. Garowlin 26 – 14 Pogorzelce, pow. Prużana 42 – 201 Pogorzelec, pow. Radzymin 80/I – 69 Pogutki = Pogódki, pow. Kościerzyna 42 – 342 Pohanica = Ponarlica?, pow. Augustów 28 – 14 Pokój, pole 26 – 40 Pokucie? 24 – 99 Pokucie 24 – 340, 26 – 279, 27 – 380, 28 – 87, 154, 41 – XII, XX, 42 – 598, 80/I – XII, 80/II – 68, 69, 414, 80/III – 18 Polesie 24 – 320, 26 – 352, 362, 28 – 357, 372, 41 – XXX, 80/I – XXXVI, Polesie litewskie 24 – 42, 80/I – 5 nlb. Polesie ukraińskie 24 – 42, 80/I – 6 Polesie wołyńskie 24 – 42, 326, 28 –370, 80/I – 6 Polkowa Góra zob. Bielany Polków, pow. Warszawa (zob. też Bielany) 24 – 20 Polonia Minor zob. Małopolska Polska, Korona, Rzeczpospolita, Polskie Królestwo, Polen, Pohlen, Polonia, Polsza, Pologne, Crone, Chrobacyja, Lechia 24 – 3, 7–9, 13, 22, 23, 27, 31, 33, 37, 56, 58, 84, 109, 113, 114, 116, 127, 133, 144, 163, 184, 197, 216, 302, 305, 310, 311, 313, 314, 316, 318, 321, 323, 324, 329, 332, 334, 336, 337, 341, 347, 25 – 102, 122, 133, 269, 278, 280, 284, 286, 288, 292, 293, 26 – XI, 4, 11, 24, 53, 69, 82, 150, 349, 350, 352, 356, 357, 27 – IX, X, 3, 12, 21, 40, 52, 55, 56, 65, 66, 69, 70, 74, 93, 110, 111, 121, 124, 281, 364, 371, 386–388, 392, 396, 28 – IX, X, 4, 5, 7, 9, 10, 21, 24, 33, 51, 109, 127, 131, 141, 142, 156, 168–170, 179, 235, 325, 327, 331, 334, 342, 343, 347, 353, 355, 357–359, 369, 377, 41 – VIII, XI, XXI, XXIV, XXXVI, XXXVII, LXV, 5, 207, 484, 42 – 186, 199, 315, 320, 338, 342, 361, 363, 364, 368, 370, 382, 383, 386, 395, 628, 648, 754, 755, 757, 758, 760, 762–764, 766–771, 772–775, 778–780, 789, 791, 793, 795, 80/I – V nlb., XIV, XVI, XVII, XXXI, XL, XLII, LXXI, LXXII, LXXXI, 154, 213, 214, 216, 80/II – 6, 7, 10, 11, 12, 14–17, 37, 65, 68, 69, 204, 205, 247, 319, 321–323, 327, 328, 332–334, 337, 338, 340, 393, 396, 399, 455, 456, 80/III – 5–10, 13, 15, 16, 20–22, 24– 26, 28, 29, 31, 32 Polska Wenecja, dzielnica Sierpca 28 – 21 Połaby 41 – XXVI Połoski, pow. Biała Podlaska 42 – 643 Pomian, pow. Ostrołęka 27 – 50 Pomorze, Pommern 24 – 322, 41– XVII, XXX, XXXI, XXXV, XLV, 42 – 375, 762, 774 Pomorze, pow. Sejny 28 – 15, 318 Ponarlica zob. Pohanica Ponikiew, pow. Maków 27 – 26 Pont Euksyn, Pontskie Morze zob. Czarne Morze Popielżyn, pow. Płońsk 27 – 18 �86 Popiołki, pow. Kolno 27 – 60, 42 – 638 Popławy, pow. Pułtusk, dziś część Pułtuska 80/I – 213 Popławy, pow. Bielsk 28 – 23 Popowo Kościelne, Popowo, błędnie Popów, pow. Pułtusk 26 – 365, 27 – 305, 41 – XVI, XXVIII, XLIX, LII–LXI, LXIII–LXVII, 42 – 441, 472, 493, 523, 536, 547, 652 Popowo Piaski, pow. Pułtusk 26 – 365 Poprzycznie, pole 42 – 645 Poredy = Poręby?, pow. Kolno 27 – 59 Poręba, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 26 Poręby zob. Poredy Poryte, pow. Kolno 28 – 290, 42 – 243 Porządzie, Porządne, pow. Pułtusk 27 – 25, 45, 73, 76, 84, 86, 94, 95, 110, 115, 122, 123, 125, 126, 129, 130, 132, 133, 137–140, 145, 147, 41 – XVIII, XXVII, XXVIII, XXXII, L–LXIII, LXV–LXVII, 42 – 131, 320, 322, 323, 325, 326, 330, 333, 335, 337, 345, 364, 375, 378, 386, 387, 393, 397, 398, 402–407, 409, 413, 417, 420, 428, 438, ryc. po s. 480, 627, 80/I – LIII, LIV, LV, LXV, 80/II – 334, 336, 339–344, 346 Posedy = Poredy, pow. Kolno 42 – 638 Posejny, pow. Sejny 28 – 15 Postoliska zob. Podstoliska Poświętne, pow. Radzymin 26 – 206, 227, 28 – 51, 80/I – XXIX, XXX Potasie, pow. Kolno 27 – 60, 98, 42 – 638 Powązki, pow. Warszawa 24 – 19, 166, 80/II – 11 Powiśle 24 – 68, 26 – X, 29, 27 – 133, 41 – 9, 129, 483 Powsin, pow. Warszawa 24 – ryc. po s.16, 50, 25 – 3, 36, 52, 70, 72, 106, 108, 109, 113, 114, 120, 145, 161, 177, 178, 247, 248, 263, 41 – XL, 165, 192, 198, 231, 233, 236, 256–259, 295, 310, 311, 317, 42 – 627, 628, 646, 647, 650, 651, 80/I – LIX, LXII, 41, 99, 100, 142, 143, 154, 160, 161, 170, 184, 185, 186, 187, 188, 80/II – 10, 44, 45, 84, 95, 103, 111, 132, 133, 138, 139, 174 Powsinek, pow. Warszawa 25 – 100, 176, 177, 80/II – 131, 133 Poznań 24 – 7, 16, 26, 200, 25 – 257, 27 – 5, 41 – XII, 6, 199, 215, 42 – 768, 80/I – VI, VII, XXVIII, 80/ II – 199, 205 Poznańska Wola zob. Stoczek poznańska ziemia 27 – 371 Poznańskie, Poznańskie Wielkie Księstwo 24 – 63, 67, 27 – 108, 28 – 362, 41 – XXI, 22, 27–29, 34, 35, 37, 42, 43, 49, 52, 54, 55, 57, 64, 66–68, 70, 72–75, 77, 79–83, 85, 87, 92, 94, 95, 98–100, 102, 107, 110, 113, 117, 121, 126, 127, 268, 273, 377, 378, 521, 42 – 15, 20, 76, 109, 116, 126, 322, 343, 355, 364–368, 370, 376–378, 380, 452, 562, 598, 772, 80/I – LXXIV, XXXVI, 178, 80/II – 26, 28, 45, 63, 133, 134, 136, 200, 201, 304, 322, 335, 344, 359, 367, 368, 384, 390, 417, 426, 80/III – 18 Pólka, pow. Rypin 27 – 35 Pólkowa Góra, wzgórze 24 – 19, 161 Północne Morze 27 – 134 Praga, Czechy 24 – 10 Praga, dzielnica Warszawy 24 – VII nlb., 4, 8, 9, 15, 17, 56, 58, 69, 76, 160, 161, 170, 172, 176, 25 – 159, 26 – 3, 5, 19, 29, 53–55, 60, 61, �87 83, 96, 264, 350, 28 – 270, 41 – XXVIII, LII, LIV, LV, LVIII, 458, 42 – 325, 381, 466, 636, 651, 759, 80/II – 10, 14, 77, 129, 357, 80/ III – 19 prasnyski powiat zob. przasnyski powiat Prasnyskie zob. Przasnyskie Prasnysz zob. Przasnysz Prażmów, pow. Grójec 24 – 27, 25 – 5, 71, 156, 180 Prądnik, dopływ Wisły 42 – 322 Preńska Puszcza, puszcza 28 – 339 Preussen zob. Prusy Priebus, Przybuż = Przewóz, pow. Żagań 24 – 345 Proboszczowice, pow. Płock 27 – 12, 13 Promna, pow. Grójec 24 – 25 Pronik = Promnik, dopływ Wisły 26 – 13 Prosienica, pow. Ostrów Mazowiecka 28 – 5 Prostki, pow. Ełk 28 – 17 Prostyń, pow. Węgrów 42 – 643 Proszowice, pow. Miechów 27 – 5 Provinz Ploczko zob. Ploczko Provinz Provintz Podlachien zob. Podlachien Provinz Próchnica, pow. Lipno 27 – 94, 41 – 14, 42 – 770 Prusinowo? 42 – 384 prusko-chełmińskie biskupstwo 24 – 316 Prusy, Preussen 26 – 350, 27 – 9, 28 – 11, 12, 41 – XVII, XX, 9, 14, 15, 143, 42 – 186, 187, 193, 199, 772, 777, 80/I – XXX, 80/II – 65, 325 Prusy polskie 80/II – 69 Prusy, Prussy (siedziby Prusów) 24 – 316, 27 – 7, 28 – 6, 358 Prusy Królewskie, Prusy Polskie 27 – 384, 41 – 14, 42 – 770, 80/ III – 26 Prusy Książęce 24 – 3, 27 – 30, 65, 386, 28 – 8, 21, 343, 358 Prusy Wschodnie, Prusy, Preussen 24 – 67, 27 – VII, 9, 49, 55, 61, 65, 73, 96 103, 104, 108, 150, 382, 28 – 21, 337, 343, 42 – 551 Prusy Zachodnie 41 – XXVI, 11, 42 – 342 Pruszków, pow. Warszawa 24 – 19, 80/III – 34 Pruszkowo, pow. Płońsk 27 – 372, 42 – 779, 80/II – 394 Prużana 28 – 144, 148, 344, 355, 80/I – LXXII prużański powiat 28 – 344, 42 – 199 Prypeć, dopływ Dniepru 28 – 357 Przanów zob. Perzanowo Przasnyska Puszcza, puszcza 27 – 385 przasnyski, prasnyski powiat 27 – 108, 133, 41 – XXXI, 42 – 785 Przasnyskie, Prasnyskie 27 – X, 21, 41 – XL, XVII, 42 – 55, 80/I – VIII, XIII, XV, przasnyskie starostwo 27 – IX, 49, 96 Przasnysz, Prasnysz 24 – 4, 27 – IX, 19, 21, 37, 49, 75, 96, 108, 128, 245, 251, 264, 283, 285, 296, 303, 304, 312, 315, 317, 323, 328, 336, 339, 341, 344, 348, 354, 367, 380, 385, 28 – 315, 41 – XXII, LI, LII, LIV–LXI, LXIII, LXIV, 534, 42 – 6, 11, 23, 40, 51, 70, 76, 79, 80, 89, 90, 92–95, 99, 105, 109, 113, 121, 134, ryc. przed s. 593, 622, 755, 785, 790, 80/I – 65, 126, 136, 182, 187, 80/II – 326, 333, 368, 369, 383, 80/III – 7 Przebród, pow. Suwałki 28 – 318 Przeginia, pow. Olkusz 24 – 345 Przekop, las 42 – 645 przełomskie leśnictwo 28 – 15 Przełomska Puszcza, puszcza 28 – 333 �88 Przemyskie 41 – XII, XIV, XXVI, 42 – 790, 80/I – LXXIII, LXXIV Przemyśl 28 – 34 Przenostna Góra? 27 – 50 Przerośl, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 26 Przerwa, jezioro 41 – 413 Przesmyki, pow. Konstantynów 26 – 368 Przestrzele, pow. Kolno 28 – 182 Przetycz, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, ryc. po s. 196, 42 – 16, 163, 80/I – LXV, 3nlb., Przewięź, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Przewóz zob. Priebus Przewóz = Przewóz Nurski, pow. Sokołów 41 – 515 Przewrotna Góra, pow. Ostrołęka 42 – 641 Przezdziatka, pow. Sokołów 26 – 364, 368, 41 – 414 Przybudek, pow. Bielsk 28 – 359 Przybuż zob. Priebus Przybyszew, Przybyszów, pow. Grójec 24 – 25, 25 – 8, 63, 79, 138, 179, 80/II – 88 Przyrów, pow. Częstochowa 26 – 368 Przytoczno zob. Łysobyki Psków, Rosja 28 – 347 Ptaki, pow. Kolno 27 – VII, 59, 42 – 638 Pulwa, dopływ Bugu 28 – 10 Pulwy, błonie, błota 28 – 3, 4, 42 – 322 Puławy 26 – 64, 220, 314, 324 Pułtusk, Pułtówsk, Tusk 24 – 4, 25 – 41, 168, 27 – 23, 37, 44, 45, 49, 86, 93, 96, 110, 140, 146, 147, 193, 249, 272, 275, 280, 289, 305, 312, 332, 342, 353, 355, 362, 365, 372, 384, 392, 28 – 37, 38, 41 – XV, XXV, XXXI, LXIII, 42 – 1, 32, 54, 64, 75, 79, 119, 139, 141, 144, 146, 148, 151, 155–160, 162, 164–168, 174, 175, 177–179, 182, 183, 286, 624, 627, 647–649, 652, 776, 80/I – IX, X, XXXV, 80/I – XXXIX, LIII, LXIV, LXX, 3 nlb., 80, 212, 213, 80/II – 236, 333, 334, 80/III – 31 pułtuski powiat 27 – 67, 133, 28 – 325, 41 – XXXI, 80/I – 3nlb. Pułtuskie 27 – X, 372, 41 – XVII, XVIII, 80/I – XIII, XV Puńsk, pow. Suwałki 28 – 281, 42 – 317, 80/I – LIII Pupki, pow. Kolno 27 – 59 Pupkowizna, pow. Kolno 42 – 638 Pustelnia Św. Magdaleny, pustelnia 27 – 26 Puszcza, pow. Skierniewice 24 – 28 Puszcza, pow. Rypin 41 – 5 Puszcza Miejska, pow. Rypin 27 – 8 Puszcza Zielona, zob. Zielona Puszcza Pyrki = Perki, pow. Płock 27 – 14 Pyszny Janek, uroczysko 28 – 5 Rabka, pow. Myślenice 42 – 626 raciązki powiat 27 – 3, 371 Raciąż, pow. Sierpc 24 – 3, 26 – 15, 27 – 21, 35, 249, 259, 266, 301, 309, 313, 330, 336, 351, 353, 360, 371, 42 – 19, 40, 120, 142, 149, 80/II – 352 Raciążnica, Skwa (błędnie Skrwa), dopływ Wkry 27 – 21 Raczki, pow. Augustów 28 – 8, 17, 39, 240, 245, 247, 250, 253, 279, 296, 298, 302, 316, 42 – 285 Raczyno = Reczyno, pow. Płock 27 – 178, 181–183 Radom 26 – 12, 41 – XXV, 263, 42 – 612, 80/I – XXXVI Radomice, pow. Lipno 41 – 10 radomska gubernia 24 – 32, 311 �89 radomski powiat 26 – 12 Radomskie 27 – VIII, 127, 397, 41 – 169, 42 – 36, 347, 366, 379, 383, 80/I – XXV, XL, 80/II – 38, 199, 221, 409, 417, 80/III – 18 Radomsk 42 – 761, 80/I – LV Radule, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 331 Radwanków Szlachecki, pow. Garwolin 26 – 13 Radzanowo, pow. Płock 42 – ryc. przed s. 193 Radzanów, Radzanowo, pow. Mława 24 – 3, 27 – 20, 307, 80/I – 86 Radziejewo = Radziejów?, pow. Nieszawa 25 – 234, 41 – 75 Radziejowice, pow. Błonie 24 – 4, 27, 25 – 286, 41 – 313, 330, 348, 369, 42 – 754, 80/II – 14, 153, 80/III – 6 Radziki Wielkie, pow. Rypin 27 – 8 Radzikowo, pow. Płońsk 27 – 13, 17, 290 Radziłów, pow. Szczuczyn 24 – 5, 28 – 7, 283, 299, 80/II – 400 Radziwie, pow. Gostynin 27 – 11 Radzymin, Radzymin Stary 24 – 4, 26 – ryc. przed s. 1, 5, 6, 20, 28, 30, 36, 40, ryc. po s. 41, 46, 50, 62, 77, 79, 80, 88, 89, 93, 95, 100, 111, 206, 212, 213, 217–219, 221, 230, 231, 234, 236, 239, 241, 243– 247, 250, 254, 255, 257, 259, 261, 263–265, 267, 272, 275, 277–280, 287, 289, 290, 292, 294, 298, 300, 303, 306, 308–310, 316–319, 332, 333, 341, 351, 27 – 76, 115, 41 – XIV, XV, XXVIII, XXIX, LI–LV, LVII, LVIII, LXIII, LXVI, LXVII, ryc. przed s. 305, 439, 446, 468, 485, 492, 521, 534, 538, 554, 42 – 528, 578, 607, 627, 647–652, 80/I – X, XVIII, XIX, XXI, LXII, LXIII, LXVIII, 15 nlb., 33, 181, 230, 80/ II – 72, 88, 155, 208–210, 235, 237–240, 265, 296, 299, 301, 305, 306, 312, 403 radzymiński powiat, powiat Radzymin 26 – 6, 41 – XVI, 42 – 755, 80/I – XXI, XXIX, 80/III – 7 Radzymińskie 41 – XV, 80/I – XX, Radzyń 26 – 15, 54, 223, 242, 251, 270, 41 – XXV, XXX, 517, 80/I – XXXV, XXXVIII radzyński obwód 26 – 15 radzyński powiat 26 – 11, 41 – XXXIII, 795 Radzyńskie 26 – 368, 80/I – XIII, 136, 137, 138 Rajgród, jezioro 42 – 193 Rajgród, pow. Szczuczyn 28 – 7, 8, 17, 25, 39, 85, 100, 113, 114, 123, 209, 237, 240, 242, 255,261, 262, 275, 277, 282, 287, 296, 300, 309, 310, 317, 318, 42 – 186, 219, 226, 266, 275, 294, 299, 303, 346, 80/I – 66, 143, 200, 80/II – 423, 426 Rakowo, pow. Kolno 27 – 63 Raków, pow. Warszawa 24 – 49, 25 – 171, 174, 80/I – LX, 80/II – 49 Rama, starożytna Palestyna 24 – 98 Rasztowska Wola, Wola Rasztowska, pow. Radzymin 26 – 40, ryc. po s. 41, 89, 93, 100, 221, 236, 244, 249, 255, 265, 272, 277, 279, 290, 298, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, L–LIX, LXI, LXIII, LXV, 439, 564, 42 – 322, 330, 334, 335, 387, 408, 532, 570, 581, 584, 615, 643, 80/I – XVIII, XIX, XX, XXXIV, LXIII, LXIX, 80/II – 269, 341 Rasztów, pow. Radzymin 26 – 77, 100, 110, 217, 230, 241, 254, 278, 279, 294, 300, 303, 42 – 643, 80/I – 15 nlb. Raszyn, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 49, 226, 25 – 168, 172–174, 41 – �90 309, 334, 342, 357, 42 – 773, 80/I – LX, 80/III – 37 Rawa 24 – 4, 10, 31, 34, 100, 101, 187, 208, 294, 25 – 29, 35, 52, 62, 64, 67, 86, 87, 93, 98, 102, 120, 124, 129, 133, 134, 141, 217, 219, 220, 221, 233, 251, 252, 265, 27 – 9, 40, 41 – XV, XVI, 193, 206, 207, 242, 305, 308, 312, 315, 320, 346–348, 357, 366, 377, 381, 411, 464, 42 – 625, 650, 759, 80/I – IX, 35, 51, 54, 67, 81, 94, 115, 116, 122, 163, 80/II – 15, 16, 129, 146, 153–156, 160, 163–166, 168, 173, 175, 178, 179, 181–184, 197, 379, 80/III – 11, 12 Rawka, dopływ Bzury 24 – 31 rawska ziemia 24 – 4, 5, 27 – 371, 41 – XI, 80/I – VIII, XIV, rawski obwód 24 – 5 rawski powiat 41 – XXXIII, 42 – 784, 80/I – XXV, XLII, 80/II – 16, 80/III – 19 Rawskie 24 – 168, 41 – 226, 266, 80/I – VIII, XIII, LV, 41, 80/II – 44, 123, 202 rawskie województwo 24 – 3, 4, 31, 80/I – XIV, Raźny, pow. Węgrów 41 – 413 Reczyno zob. Raczyno Regna, okręg leśny 27 – 25 Regnów, pow. Rawa 24 – 208, 25 – 215, 216, 41 – XVI Rembertów, pow. Grójec 25 – 16, 21, 42, 84, 131, 80/II – 79 Rembielszczyzna, pow. Warszawa 42 – 371 Rembowo, pow. Ciechanów 42 – 770 Rembowo, pow. Płock 27 – 16, 94 Rembówko, pow. Ciechanów 42 – 791 Ren, rzeka 42 – 196 Rogowo, pow. Rypin 41 – 9 Rędzyńskie, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 79, 142, 143, 301, 326, 330 Rogienica = Rogienice, pow. Kolno 27 – 63 Rogów, pow. Brzeziny? 27 – 375 Rokicie, pow. Lipno 27 – 4, 5 Rokitno, pow. Błonie 24 – 27, 46, 205, 230–232, 238, 25 – 31, 92, 116, 188, 26 – 5, 80/II – 14, 109 Rokitno, pow. Konstantynów 42 – 643 Rokitówka, pow. Ostrołęka 42 – 641 Ropczyce 42 – 779, 80/II – 314, 80/III – 34 Rosja, Rossija, Rosyjskie Cesarstwo 24 – 84, 26 – 68, 28 – 11, 344, 347, 41 – 157, 42 – 755, 80/I0 – XXXIV, 153, 154, 80/II – 403, 456, 80/III – 6 Roskosz zob. Ursynów Rosoga zob. Rozoga Rososz, pow. Grójec 25 – 42, 44 Rososz, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 233 Rososz, las 42 – 645 Rososza = Rososz, pow. Ostrołęka 27 – 50 Rososzka, Rososzki, pow. Grójec 24 – 241, 246, 248, 25 – 17, 106, 80/II – 80 Rospuda, dopływ Netty 28 – 17 Rospuda, jezioro 42 – 193 Rossoga zob. Rozoga Rostki, pow. Kolno 28 – 245 Rostkowo, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – 21, 382 rosyjski zabór 80/I – XII, LXXI Roszonki, jezioro 41 – 413 Rościszewo, pow. Sierpc 80/I – XXXI Rozbity Kamień, Rozbicie, pow. Sokołów 26 – 367 �91 Rozoga, Rosoga, Rossoga, dopływ Narwi 27 – 28, 49, 96, 107, 28 – 21 Rozogi, pow. Szczytno 42 – 8, 9, 80/I – XXIV, 40, 78, 80/II – 365, 432 Roztoki, pole 42 – 645 Rożan, Rożań zob. Różan Rożańska Puszcza zob. Rzaniecka Puszcza rożańska ziemia zob. różańska ziemia rożańskie starostwo 27 – 49, 96 Różańska Puszcza zob. Rzaniecka Puszcza Róże zob. Ruże Różan, Rożan, Rożań, pow. Maków 24 – 4, 27 – 26, 48, 188, 245, 262, 265, 284, 315, 336, 41 – XVIII, XIX, 42 – 9, 24, 70, 163, 793, 80/I – XVIII, XX, XXI, LXX, 80/ II – 334 Różanica, dopływ Narwi 27 – 26 Różany zob. Rzaniec różańska ziemia, rożańska ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 26, 67, 372, 42 – 1, 80/I – XIV, XXII, Różec = Ruziec, dopływ Drwęcy 27 – 4 Ruchaje, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Ruciany, pow. Sokołów 26 – 367 Ruda zob. Nowa Ruda Ruda, pow. Wieluń 80/II – 14 Ruda, pow. Warszawa, gm. Młociny 24 – 19, 20 Ruda, staw 24 –19 Ruda Guzowska, Ruda, pow. Błonie 24 – 28, 267, 311, 25 – 135, 196, 197, 201, 253, 41 – 161–163, 170, 177, 225, 246, 255, 259, 263, 271, 280, 290, 291, 300, 304, 308, 309, 311, 313, 314, 319, 324, 325, 328, 330, 332–334, 336, 338, 340, 346, 348–353, 356, 359, 360, 365, 366, 368–370, 372, 374–376, 378–380, 382, 383, 386–390, 392, 395–398, 400–402, 404, 405, 407–409, 411, 42 – 620, 80/I – XVIII, XXIII, 51, 200, 224, 228, 232, 80/II – 99, 107, 132, 146–149, 151–158, 161–163, 174, 184, 186, 187, 191, 192, 197, 198, 201, 80/III – 11 Ruda Nadrzeczna, pow. Kolno? 27 – 60 Ruda Ossowiecka, pow. Kolno 27 – 60 Ruda Skroda, pow. Kolno 27 – 60 Rudnik, pow. Łuków 26 ­– 7 Rudno, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 216, 242 Rusinowo, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 7 Ruska Strona zob. Drohiczyn Ruski ruskie województwo 42 – 339 ruskie ziemie 24 – 315, 25 – 279, 280 Rustów, pow. Kutno 41 – 268, 42 – 147 Ruś 24 – 37, 38, 323, 324, 338, 345, 25 – 225, 282, 27 – 36, 67, 175, 343, 28 – 12, 22, 92, 129, 133, 135, 146, 175, 343, 346, 348, 349, 41 – VIII, XXI, 20, 207, 42 – 369, 370, 375, 383, 389, 395, 565, 648, 754, 760, 768, 777, 782, 789, 80/I – 57, 80/II – 5, 10, 204, 222, 457, 80/III – 22, 32, 36 Ruś Czarna 28 – 12 Ruś Czerwona 24 – 316, 321, 41 – XXX, 80/I – LXXIII, 80/II – 202 Ruś Podlaska 42 – 782 Rutka-Tartak, pow. Suwałki 80/I – LIII Rutki, pow. Łomża 28 – 6 Rutki, łąka 42 – 645 Ruziec zob. Różec Ruże, Róże, pow. Rypin 27 – 8, 375 Rybaki, pow. Płock 27 – 16, 80/II – 330 �92 Rybaki, część Warszawy 24 – 9 Rybno, błędnie Rybna, pow. Sochaczew 25 – 50 Ryki, pow. Garwolin 26 – 11, 31, 162, 42 – 646, 80/I – LIX, LXVIII Ryksa, dziś Struga, dopływ Wisły 27 – 14 Rypienica, Rypnica, Odleka, dopływ Drwęcy 27 – 4, 8, 41 – 3, 7 Rypin 27 – 8, 34, 375, 41 – XVIII, LIII, LVI, 3, 7, 9, 11, 15, 17, 20, 77, 81, 94, 102, 105, 109, 114, 117, 129, 132, 139, 42 – 775, 80/I – XXV rypiński powiat 41 – XXXIV, 3, 9, 11 Rypińskie Jezioro, jezioro 27 – 4, 42 – 757 Rytele-Olechny, błędnie Rytete Olechny, pow. Sokołów 41 – 413 Rzaniec, Różany = Rżaniec, pow. Maków 27 – 49, 96, 385 Rzaniecka Puszcza, Rożańska Puszcza, Różańska Puszcza, puszcza 27 – 49, 96, 385 Rządza, dopływ Narwi 26 – 4 Rząźnik = Rząśnik, pow. Pułtusk 27 – 45 Rzeczpospolita zob. Polska Rzeczyca, pow. Rawa 24 – 150, 208, 294-297, 25 – 4, 7, 12, 18, 26, 29, 37, 66, 68, 81, 83, 92, 95, 97, 103, 113, 132, 140, 147, 156, 164, 222–225, 230, 252, 254, 41 – XVI, LIV, 184, 197, 198, 227, 231, 237, 247, 248, 252, 261, 269, 304, 307, 310, 321, 322, 334, 340, 342, 350, 353, 358, 362, 365, 376, 379, 383–385, 389, 392, 393, 398, 399, 401, 80/I – XVIII, XXV, 37, 48, 63, 82, 92, 112, 114, 125, 153, 159, 168, 177, 180, 230, 80/II – 23–25, 54, 58, 61–63, 72, 73, 75– 77, 83, 84, 90, 96, 100, 102, 106, 107, 108, 113–115, 118, 120, 129, 130, 132, 134, 136, 146, 152, 164, 167, 170–172, 175–183, 185, 186, 189, 190, 196–199, 342 Rzekuń, pow. Ostrołęka 27 – 268 Rzeszów 41 – XXVI, 80/I – XXXVI, LX, LXII, 80/II – 209 Rzędków, bł. Rzątki, pow. Skierniewice 80/II – 349 Rzędziany, Rzędziny, niegdyś Drogwin, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 88, 142, 331 Rzym, Włochy 24 – 18, 91, 194, 326, 331, 25 – 102, 271, 272, 26 – 11, 27 – 21, 41 – XIX, 42 – 338, 401, 522 Rżaniec zob. Rzaniec Sabnie, Sagnie, Sobnie, pow. Sokołów 26 – 193, 41 – XVI Sadkowice zob. Szadkowice Sadzawki, las 42 – 645 Sagan = Żagań 24 – 345 Sagnie zob. Sabnie Saint-Lumine de Coutais, Francja 27 – 391, 392 Saksonia 24 – 333, 344, 27 – 387 Salt? 27 – 50 samarska gubernia 26 – 352 Samocin = Szamocin, pow. Warszawa 26 – 364 Samogoszcz, pow. Garwolin 26 – 14, 83, 266, 297, 318, 323, 325, 332, 41 – 483, 494, 496, 499, 502, 80/I – XXII, 129, 80/II – 279, 284, 287, 295, 308, 309 Samule, pow. Kolno 27 – 59 San, dopływ Wisły 28 – 377 sandomierski powiat 80/I – LVIII Sandomierskie 24 – 148, 182, 25 – 19, 57, 26 – 41, 27 – 43, 127, 28 – 130, 140, 351, 41 – IX, 42, 66, 88, 127, 283, 42 – 56, 254, 367, 607, 651, 80/I – XXXII, 203, 80/ II – 35, 135, 221, 442, 80/III – 18 �93 sandomierskie województwo 24 – 6, 26 – 11, 80/I – XIII, Sandomierz 26 – 71, 41 – XXV, 80/I – XXXVI, XLI, 215, 80/II – 221 Sanniki, Saniki, pow. Gostynin 24 – 34, 41 – 169, 181, 191, 221, 231 Sarbiewo, pow. Płońsk 27 – 18, 42 – 758, 80/II – 331, 80/III – 10 Sarepta, Rosja 26 – 352 Sarnowo, pow. Lipno 41 – 9 Saska Kępa, Solecka Kępa, Kawcza, wyspa 24 – 17, 75, 178, 346, 25 – 273, 26 – 3, 19, 80/I – LV, 12 Sąchocin zob. Sochocin Sącz zob. Nowy Sącz Schlesien zob. Śląsk Schleusingen, Niemcy 24 – 306 Sebastyjanów zob. Stoczek Sejneńka, Sejenka zob. Marucha sejneński powiat 42 – 193, 204, 207 Sejneńskie 28 – 46, 79 Sejneńskie Jezioro, jezioro 28 – 15 Sejny, Sieno 28 – 15, 16, 33, 34, 39, 44, 45, 49, 53, 256, 260, 275, 313, 318, 338, 41 – XIX, 42 – 201, 202, 204, 205, 207, 210, 211, 252, 779, 80/I – L, 80/II – 402, 403, 429, 453, 80/III – 31, 33, 36 Sekucin = Sikucin, pow. Sieradz 80/ II – 270 Sekule, pole i łąka 42 – 645 Senek? 24 – 102 Serafin, dawniej Krusko, jezioro 27 – 62, 98 Serafin, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 638 Serbia 24 – 302, 42 – 382 Sereje, pow. Sejny 28 – 39 Serock, niegdyś Sierociec, pow. Pułtusk 24 – 4, 26 – ryc. przed s. 1, 19, 95, 107, 248, 281, 287, 301, 317, 341, 345, 365, 27 – 3, 24, 45, 76, 115, 126, 193, 261, 281, 305, 310, 335, 28 – 5, 41 – XXVIII, XXIX, LII–LV, LVII–LIX, LXIII, LXVI, LXVII, 42 – 26, 60, 79, 139, 145, 151, 155, 172, 199, 387, 481, 496, ryc. po s. 496, 504, 528, 593, 604, 80/I – LXII, 3 nlb., 112, 179, 80/II – 304, 403 Seroczyn, Serocyn, pow. Siedlce 26 – 7, 240, 80/II – 270 Seroki, pow. Sochaczew 25 – 187 Serokomla, pow. Łuków 26 – 11, 15, 80/II – 212 sęsborski powiat (Sęsbork dziś Mrągowo) 24 – 6 Siarcza Łąka, Siarcza, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Siarki, błędnie Szarki, pow. ostrołęcki 27 – 50 Sicz, Rosja 27 – 380 Siecień, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 73, 111 Sieczcza zob. Parysów Sieczychy, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45 Siedlce, dawniej Nowe Siedlce 26 – VII, 9, 24, 27, 30, 38, 54, 69, 82, 90, 95, 152, 161, 228, 232, 251, 259, 264, 276, 283, 292, 293, 299, 307, 326, 328, 336, 338, 343, 351, 28 – 26, 41 – XXV, XXIX, XXX, XXXII, LIX, 414, 424, 429, 430, 444, 449, 465, 467, 482, 514, 521, 522, 532, 551, 553, 42 – 331, 377, 409, 603, 611, 620, 642, 774, 776, 80/I – X, XXXV, XXXVIII, LX, LXVIII, 80/II – 211, 290, 304, 310 siedlecka gubernia 26 – 8, 11, 27 – 108, 41 – 413, 42 – 786, 790, 80/I – XX, XXXIII, LVIII, 80/II – 211 siedlecki obwód 26 – 8 siedlecki powiat 41 – XVI, XXXIII, 413, 42 – 642 Siedleckie 26 – 8, 28 – 163, 41 – 413, 80/I – XIII, XIV, Siedliczne, pole 42 – 645 �94 Siedliska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Siedliszowice, pow. Dąbrowa 42 – 774, 80/II – 409, 80/III – 29 Siekierki, pow. Warszawa 25 – 2, 42, 60, 42 – 636, 80/II – 110 Sielce zob. Krasnosielc Sielec, pow. Prużana 28 – 344 Sieluń, pow. Maków 24 – 4, 27 – 26, 42 – 776, 80/II – 334, 80/III – 31 Sieluńskie 24 – 321 siemiatycki powiat 42 – 629 Siemiatycze, błędnie Sieniatycze, pow. Bielsk 28 – 9, 36, 333, 356, 41 – XIX, 42 – ryc. po s. 240, 785, 80/I – LVI, LVII Siemień, pow. Łomża 28 – 324 Siemnocha, pow. Ostrołęka 27 – 28 Sieniatycze zob. Siemiatycze Siennica, dawniej Janowo, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 75, 215, 225, 247, 262, 274, 307, 314, 321, 331, 334, 341, 27 – 238, 41 – 559, 80/I – 167, 80/ II – 211 Sienniczka, dopływ Świdra 26 – 4, 7 Sieno zob. Sejny Sieradz 26 – 3, 41 – XXVI, 80/I – XXXVI, XLII Sieradzkie 41 – 179, 206, 301, 464, 42 – 49, 254, 80/I – 163, 165, 80/ II – 183 Sieraków, obręb leśny 24 – 20 Sierakówek, Sierakówek Mały, pow. Gostynin 41 – 159, 167, 173, 180, 193, 196, 200, 204, 205, 208, 211, 213–215, 224, 228, 229, 239, 247–249, 272, 273, 284, 296, 320, 321, 329, 331, 334, 335, 337, 339, 345–347, 351, 385, 80/I – XVIII, XX, XXIV, XLI, LXXV, 141, 223 nlb., 80/II – 100, 154, 157, 169, 172, 186 Sierawy, pow. Słuck? 28 – 235 Sierpc 24 – 3, 27 – 20, 39, 273, 282, 295, 306, 325, 41 – 80, 121, 42 – 97, 122, 129, 135, 137, 138, 776, 80/I – XXXI, 95, 80/II – 332, 333, 80/III – 31 sierpecki powiat zob. sierpski powiat Sierpienica, dopływ Skrwy 27 – 20 sierpski powiat = sierpecki powiat 27 – 3, 371 Siersko = Czersk, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Siestrzanki zob. Siostrzanki Sikory, Sikorki, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 23, 183 Sikorz zob. Ściborz Siostrzanki = Siestrzanki, pow. Kolno 28 – 75 Sitnica, jezioro 27 – 4 Sitno = Sitne, pow. Radzymin 26 – 213 Sitno, pow. Pułtusk 27 – 292 Siwiki, pow. Kolno 27 – 59 Skaryszew, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Skępe, Skąpe, Skempe, pow. Lipno 27 – 5, 6, 375, 41 – LV, LX, 4–6, 9, 16, 72, 80, 101, 121, 124, 143, 42 – 758, 775, 80/I – XXVII, XXXI Skępska Puszcza, puszcza 41 – 5 Skiblów = Skieblewo, pow. Augustów 28 – 14 Skidel, pow. Grodno 28 – 358 Skieblewo zob. Skiblów Skierniewice 24 – 3, 31, 150, 206, 271, 294, 25 – IV, 10, 17, 18, 29, 57, 65, 68, 139, 163, 194, 218, 225, 231–235, 241, 250, 251, 41 – XVI, 196, 364, 42 – 643, 754, 80/I – 36, 122, 80/II – 15, 80, 101, 182, 183, 196, 80/III – 6 Skierniewka, dopływ Bzury 24 – 31 Skolatowo = Skołatowo, pow. Płońsk 27 – 324 Skórzec zob. Skurzec �95 Skroda Ruda zob. Ruda Skroda Skrwa, lewy dopływ Wisły 24 – 33 Skrwa, prawy dopływ Wisły 41 – 9 Skrwa zob. Raciążnica i Szkwa Skrwilno, pow. Rypin 41 – LVI, LXIV, 9, 54, 86, 91 Skudzawy, pow. Rypin 41 – 9 Skuły, pow. Błonie 25 – 212 Skurzec, Skórzec, pow. Siedlce 26 – 152, 292, 328 Skwa = Szkwa, pow. Ostrołęka 27 – 50 Sleszyn, pow. Kutno 25 – 101 Skwańska Puszcza, Skwańskie Lasy, puszcza 27 – 49, 96, 203, 385 Sliżany zob. Ślężany Sławogóra, pow. Mława 27 – 23 Słomczyn, pow. Warszawa 24 – 107, 25 – 11, 12, 90, 110, 178, 80/I – 144, 80/II – 77, 111 Słomianka, pow. Białystok 28 – 329 Słonawy, pow. Rypin 27 – 35 Słonim 28 – 148, 42 – 202, 773 słonimski powiat 28 – 344 Słopsk, Słópsk, Słupsk, pow. Radzymin 26 – 127, 128, 130, 132, 135, 136, 260, 310, 333, 365, 41 – 455, 460, 80/I – 19, 179, 80/II – 234, 281, 311, 367, 372 Słopska Wólka zob. Wólka Słupska Słoszewy, Słoszewo, dawna wieś, dziś część Szreńska, pow. Mława 27 – 20 Słowiańszczyzna 24 – 25, 346, 41 – VII, 42 – 354, 366, 367, 756, 579, 80/III – 11 Słubice, pow. Gostynin 24 – 34 Słuck 28 – 235 Słucz, dopływ Horynia 28 – 17 Słucza zob. Kubrzenica Słupno, pow. Płock 42 – 115 Słupno, pow. Radzymin 26 – 255 Słupsk zob. Słópsk Słupska Wólka zob. Wólka Słupska Służew, pow. Warszawa 24 – 18, ryc. po s. 34, 50, 222, 227, 25 – 7, 20, 23, 59, 77, 138, 144, 170, 172, 175, 248, 41 – 169, 260, 354, 42 – 377, 406, 409, 597, 648, 80/I – LXII, 80/II – 47, 49, 195 Służewiec, pow. Warszawa 25 – 144, 168, 173, 175 Służewo, pow. Nieszawa 24 – 8 Smolech, bagno 26 – 40 Smoleńsk, Rosja 24 – 120, 42 – 187 Smołodowo zob. Śniadowo Smoszewo, pow. Płońsk 27 – 17 Smuniew, pow. Sokołów 26 – 368 Sniadowo zob. Śniadowo Sniarowo = Śmiarowo, pow. Kolno 27 – 63 Sniedrony = Szwędrowy Most?, pow. Ostrołęka 27 – 50 Snycerzowa Jama, toń 28 – 332 Sobiekursk, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8 Sobień = Sobienie, pow. Garwolin 42 – 628 Sobieraje, pow. Rypin 27 – 35 Sobieszyn, pow. Garwolin 26 – 11 Sobików, pow. Grójec 24 – 23, 51, 204, 241, 249 Sobnie zob. Sabnie Sobolew, pow. Garwolin 26 – 68, 162, 219, 223, 246 Sobolew = Sobolewo, pow. Suwałki 28 – 58 Sobota, pow. Łowicz 24 – 33, 41 – 307, 349 Sobowo, pow. Lipno 41 – 132, 136, 141 Sobótka, Sobótska Góra, Mons Sabothus, dziś Ślęza, góra 24 – 344, 28 – 93 Sobótka, Zobten, pow. Świdnica 24 – 344 Sochaczew 24 – 4, 7, 29, 206, 273, 25 – 6, 15, 24, 78, 103, 116, 118, �96 126, 130, 187–194, 244, 266, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, LII–LV, LVII, LVIII, LX, LXIII, 241, 341, 354, 374, 391, 396, 42 – 348, 543, 571, 649, 650, 759, 80/I – 117, 144, 195 nlb., 201, 80/II – 14, 15, 59, 191, 80/III – 11 sochaczewska ziemia 24 – 4, 5, 80/I – XIV sochaczewski powiat 41 – XXXIII, LXVI, 80/I – XXIII, XLII Sochaczewskie 41 – XV, 80/I – XIII, XX, XXIII Sochocin, Sąchocin, pow. Płońsk 24 – 4, 27 – 18, 133, 299, 329, 338, 80/I – 129 Sokal 24 – 25 Sokola Skała, skała 42 – 366 sokolski powiat zob. sokólski powiat Sokołda, dopływ Supraśli 28 – 12 Sokołowo, pow. Rypin 27 – 34 sokołowski powiat 41 – XVI, 413 Sokołów, Sokołów Podlaski 26 – 9, 24, 27, 29, 30, 50, 161, 193, 194, 345, 355, 364, 41 – 495, 42 – 411, 80/II – 211, 214, 319 Sokoły, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 42 – 639 sokólski powiat, sokolski powiat 28 – 344, 345 Sokół, pow. Garwolin 26 – 56, 57, 63, 68, 162, 163, 165, 166, 169, 205, 207, 219, 223, 231, 246, 291, 41 – 425, 490, 559, 80/I – XXII, XXXIX, 7 nlb., 8, 20, 30, 31, 79, 114, 126, 130, 145, 80/II – 216– 220, 254, 258, 260, 264, 266, 268, 273, 285, 292, 295 Sokółka, pow. Sejny 28 – 12, 154, 320, 345, 42 – 243 Sokule, pow. Błonie 25 – 201–203, 41 – 186, 218, 246, 311, 313, 319, 330, 332, 338, 348, 360, 363, 369, 378, 398, 402, 409, 80/II – 54, 56–58, 78, 148, 151–154, 158– 162, 184, 187 Sokule, pow. Mińsk Mazowiecki 25 – 252 Solec, pow. Gostynin 41 – 167, 205 Solec, część Warszawy 24 – 9, 12, 14, 17 Solecka Kępa zob. Saska Kępa Solipsy, pow. Warszawa 25 – 23, 168, 171, 174 Solistówki = Solistówka, pow. Augustów 28 – 13 Solniki, ? pow. Bielsk 80/II – 93 Sona, dopływ Wkry 24 – 4, 27 – 24 Sońsko = Sońsk, pow. Ciechanów 27 – 21, 80/II – 333 Sopoćkinie, pow. Augustów 28 – 14, 34, 39, 62, 123, 230, 232, 266, 319 Sosnówka, pow. Augustów 28 – 13 Sośnia, pow. Szczuczyn 28 – 8 Sójki, pow. Kutno 24 – 210, 242, 41 – XVI, 364, 42 – 137, 80/I – XX, Spandau (dzielnica Berlina), Niemcy 24 – 47 Spisz 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Sproch, austeria 25 – 299 Srebrna, dopływ Mieni 26 – 4, 6 Stabo, jezioro 28 –17 Stalmierz, pow. Rypin 41 – 5, 8 Stare Miasto, część Warszawy 24 – 9 Stanin, pow. Łuków 26 – 31, 41 – XXVIII, ryc. przed s. 225, 42 – 313, 329, 80/I – LXXVI stanisławowska ziemia 41 – 466, 499 stanisławowski obwód 26 – 4 stanisławowski powiat 41 – XXXIII Stanisławowskie 26 – 77, 41 – 414, 80/I – XIII, 33 Stanisławów, pow. Mariampol? 24 – 311 Stanisławów, niegdyś Cisek, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 28, �97 36, 46, 206, 208, 209, 229, 230, 252, 302, 309, 350, 41 – XVI, XXVIII, LII–LV, LVII–LIX, LXII, 420, 457, 42 – 463, 80/I – 167, 80/II – 211, 226, 234, 260, 261, 266 Stanisławów, pow. Warszawa 24 – 4 Stanówka, dopływ Bystrzycy 26 – 11 Stany Małe, pow. Siedlce 26 – 367 Stara Hańcza, pow. Suwałki 28 – 17 Stara Łomża, pow. Łomża 28 – 3, 4, 192, 323 Stara Rawa, pow. Rawa 24 – 31 Stara Warka, pow. Grójec 24 – 62 Stara Wieś, pow. Węgrów 26 – 363 Stare Kolno, wzgórze 27 – 30 Stare Pole, pole 26 – 40 Starorzeka, jezioro 41 – 413 Staroźreby, pow. Płock 27 – 348, 42 – ryc. po s. 192 Stary Rypin = Starorypin, pow. Rypin 41 – 7 Starzyce, pow. Brzeziny 24 – 295, 297, 80/II – 62 Staw, lasek 42 – 645 Stawik, łąka 42 – 645 Stawiski, Stawiska, pow. Kolno 28 – 7, 245, 253, 257, 268, 285, 290, 42 – 231, 243, 306, 80/II – 448 Stawy? 80/I – LIII, 70, 71, 72, 73, 84, 105 Steklin, pow. Lipno 41 – 9, 62, 80, 139 Stelmachowo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 107 Stempów = Stępów, pow. Gostynin 41 – 176, 229 Sterdyń, Sterdynia, pow. Sokołów 26 – 9, 30, 50, 91, 193, 194, 345, 364, 41 – XVI, 515, 80/I – XVIII, XXVIII, 80/II – 211, 319 Sterdyńska Puszcza, puszcza 26 – 363 Stężyca, pow. Garwolin 26 – VII, 14, 31, 56, 64, 68, 81, 87, 207, 220, 224, 260, 314, 324, 335, 337, 41 – XXVIII, L, LII, LIV, LV, LVII– LIX, LXV, 42 – 498, 648, 652, 80/I – LIX, LXVIII, 80/II – 212 stężycka ziemia 24 – 6, 26 – 11–13, 19, 20, 40, 80/I – XIV Stoczek, Stok, Poznańska Wola, Sebastyjanów, pow. Łuków 26 – 7, 12, 30, 57, 69, 139, 222, 228, 260, 262, 294, 300, 310, 324, 328, 340, 350, 41 – 489, 554, 555, 565, 566, 42 – 380, 80/I – 121, 80/II – 212, 261, 275, 298, 301, 309 Strachowo, pow. Płońsk? 24 – 8 Strachówka, pow. Radzymin 80/I – XXI Straszniak, łąka 42 – 645 Struga = Czarna Struga?, dopływ Długiej 26 – 5 Struga, zamiast Buczynka, dopływ Bugu 26 – 9 Struga-Jagodna, dopływ Wisły 26 –8 Stryków, Strychów, pow. Brzeziny 24 – 33, 25 – 64, 161, 226, 227 Strzałki, pow. Ostrołęka 27 – 50 Strzygi, pow. Rypin 27 – 8, 375 Strzyże, pow. Pułtusk 27 – 25 Studzianka, jezioro 27 – 4 Studzianka, pow. Rypin 27 – 8, 375 Studzieniczna, Studziennicza, Studzienice, Studziennice, pow. Augustów 28 – 13, 279, 295, 80/ II – 400 Studzieniec, pow. Skierniewice 42 – 771 Studziennicze Jezioro, jezioro 28 – 13 Sucha Struga, dopływ Bzury 24 – 28 Sucha Struga, pow. Grójec 42 – 595 Suchowola, pow. Sokółka 28 – 12, 272, 345 Suchy Las, miejsce 24 – 303 �98 Suć, jezioro 41 – 413 Sudawia zob. Jaćwież Sulbiny, pow. Garwolin 26 – 288 Sulejów, pow. Radzymin 27 – 67, 42 – 1 Sułkowska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Sumin, pow. Lipno 41 – 85, 139 Supraśl, dopływ Narwi 28 – 6, 356 Supraśl, pow. Białystok 28 – 12 suraski powiat 28 – 10 Suraż, błędnie Surasz, pow. Białystok 28 – 11, 32, 47, 51, 65, 82, 96, 101, 127, 317, 331, 345, 356, 357, 41 – XIX, LII, 42 – 274, 275 Surowe, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 97, 42 – 641 Surpile = Szurpiły, pow. Suwałki 28 – 340 Sutra, pow. Sejny 28 – 15, 335 Suszewo, pow. Lipno 41 – 10 suwalska gubernia 28 – 13 Suwalskie, Suwalszczyzna 41 – XVII, XLV, 42 – 602, 789, 80/I – XV, XXXV, XLIX, LI Suwałki 28 – VIII, 16, 21, 26, 27, 29, 33, 34, 38, 44, 49, 53, 54, 57, 65, 78, 79, 83, 114, 115, 163, 212, 240, 241, 246–249, 266, 267, 269, 274, 275, 277, 281, 282, 288, 304, 313, 316–318, 321, 340, 41 – X, XI, XV, XIX, XX, XXVIII, XL, LII, LIII, LV, LVI, LIX, LXI–LXV, LXVII, 42 – 185, 186, 196, 204, 205, 208, ryc. po s. 208, 211, 214, 218–222, 224, 226–230, 235, 240, 265, 278, 281–283, 292, 294–300, 302, 303, 305–309, 317, 323, 324, 326, 331, 332, 344, 347, 350, 355, 385, 391, 393, 413, 552, 555, 563, 574, 600, ryc. po s. 608, 610, 611, 614, 651, 652, 771–772, 80/I – VIII, X, XV, XVI, XVIII, XXVIII, XXXV, XLVI, XLVIII, LI, LX, LXI, LXX, LXXII, 93, 181, 200, 80/II – 404, 411, 412, 80/III – 26, 27, 36 Swisłocz zob. Świsłocz Syberia 80/I – XXVII Syjon, wzgórze w miejscowości Góra Kalwaria 24 – 22 Szablaki, pow. Kolno 42 – 638 Szadkowice = Sadkowice, pow. Rawa 25 – 216 Szafarczyska, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Szafarnia, pow. Ostrołęka 27 – 50 Szafarnia, pow. Rypin 80/I – XXVI, Szafranki, pow. Kolno 42 – 638 Szamocin zob. Samocin Szarafin, las 42 – 645 Szarki zob. Siarki Szawle 28 – 11 Szczara, rzeka, dopływ Niemna 28 – 357, 42 – 202 Szczawin, pow. Gostynin 41 – 207, 374 Szczebra, pow. Augustów 28 – 13, 15, 218 Szczepankowo, Szczepanków, pow. Łomża 27 – 57, 28 – 4, 189, 190, 193, 245, 264, 228, 80/II – 287, 362, 409, 414, 416, 417, 427, 428, 432, 433, 436, 446, 448, 449 Szczuczyn, Szczuczyn Mazowiecki, Szczucin, Stutinum, niegdyś Szczuki 24 – 5, 27 – 54, 388, 28 – 5, 7, 85, 278, 296, 303, 42 – 2, 231, 80/II – 448 Szczuczyn Litewski, pow. Lida 28 –7 Szczuki zob. Szczuczyn Szczutowo, pow. Rypin 27 – 9 Szczytno, pustkowie 26 – 6 Szczytno, Ortelsburg 27 – 49, 96, 384, 390 szczytnowski powiat, szczytnicki powiat 24 – 6, 27 – 49, 96, 42 – 643 �99 Szelągówka = Szelęgówka, pow. Białystok 28 – 329 Szelków, pow. Maków 27 – 142, 185, 187, 262, 265, 279, 42 – 26 Szelment, jezioro 42 – 193, 195 Szeroka, łąka 42 – 645 Szerze, pole 42 – 645 Szeszupa, dopływ Niemna 42 – 197, 198 Szkocja 24 – 312, 327, 328, 336, 337, 28 – 351, 42 – 368, 778, 80/II – 457 Szkwa, Skwa, błędnie Skrwa, dopływ Narwi 27 – 29, 49, 57, 96, 97, 107, 203, 384, 28 – 21 Szkwa, pow. Ostrołęka 42 – 641 Szląsk zob. Śląsk Szopy, pow. Warszawa 25 – 59, 77, 170 Szpetal, pow. Lipno 41 – 9, 45 Szrem = Śrem 26 – 3 Szreniawa, dopływ Wisły 28 – 22 Szreńsk, Szreńsko, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19, 20, 152, 160, 163, 253, 316, 359, 380, 42 – 758, 777, 779, 80/II – 332, 80/III – 10 szreński powiat 27 – 3, 371 Sztabin, pow. Augustów 28 – 13, 272 Szumowo = Szumowo Góra, pow. Łomża 28 – 5 Szur, pow. Łomża 28 – 323 Szurpiły zob. Surpile Szwajcaria 24 – 77, 341, 26 – 77 Szwajcaria, pow. Suwałki 28 – 16 Szwajcarska Dolina, ogród w dawnej Warszawie 80/I – 12 Szwecja 27 – 387, 41 – LXVII, 42 – 481, 756 Szwedzka Góra, wzgórze 27 – 28, 29 Szwelice, pow. Maków 27 – 189, 193, 272 Szwędrowy Most zob. Sniedrony Szydłowiec, pow. Końskie 26 – 32 Szydłowiec, przedmieście Brzezin 24 – 33 Szymanowska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Szymanów, pow. Sochaczew 24 – 29, 41 – 311 Szypliszki, pow. Suwałki 28 – 26, 223, 42 – 204 Ściborz = Sikorz, pow. Płock 27 – 20, 42 – 783 Śląsk, Szląsk, Schleisien 24 – 202, 311, 314, 315, 338, 344, 345, 27 – 36, 28 – 93, 152, 41 – XVI, XVIII, LXIII, 42 – 772, 774, 781, 788, 80/I – XXXVI, 80/II – 43, 80/III – 28, 36 Śląsk Dolny 24 – 344 Śląsk Górny, Oberschlesien 41 – XLVI, 42 – 791 Ślepowrony, pow. Płońsk? 24 – 8 Śleszyn, pow. Kutno 41 – 212 Ślężany, Sliżany, pow. Radzymin 26 – 4, 210, 257, 301, 365, 41 – XVI, XXVIII, L, LII–LXI, LXIII– LXVII, 42 – 441, 472, 493, 523, 536, 547, 652, 80/II – 210, 227, 273, 280 Ślina, dopływ Narwi 28 – 92, 329 Ślup? 27 – 373 Śmiarowo zob. Sniarowo Śniadowo, Śniadów, Sniadowo, dawniej Smołodowo, pow. Łomża 27 – 331, 28 – 4, 5, 51, 124, 144, 150, 189, 191, 263, 264, 331, 42 – 308, 371, 80/I – 133 Średnica, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Śrem zob. Szrem Świder, dopływ Wisły 26 – 4, 7, 8, 12, 24, 42 – 773, 80/II – 211 Świdnica 24 – 344 Świdwiborek, Swidniborsk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 �100 Świedzki Borek, miejsce 27 – 389 Świerk, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Świerk, Strachocin, folwark 42 – 645 Świerkówka, łąka 42 – 645 Święcice, pow. Płock 27 – 94 Święta Lipka, pow. Rastembork (Kętrzyn) 42 – 576 Święte, jezioro 28 – 14 Święte Jeziory = Świętojeziory, pow. Sejny 28 – 14, 335, 80/II – 401 Święte Krzyże zob. Krzyże Boruńskie Świętojańska Góra zob. Gnojowa Góra Świętojeziory zob. Święte Jeziory Świnia, pow. Kolno 42 – 638 Świsłocz, pow. Grodno 28 – 11, 98, 277, 41 – XX Świsłocz, Swisłocz, dopływ Niemna 28 – 11 Tabęc = Tabądź, pow. Łomża 28 – 5 Tamka, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Tarchomin, pow. Warszawa 24 – 17, 25 – 159, 26 – 3, 54, 243, 313 Tarchomiński Las, las 26 – 3 Tarchówek = Targówek, pow. Warszawa 26 – 3 Tarczanka, dopływ Jeziorny 24 – 27 Tarczyn, pow. Grójec 24 – 4, 27, 25 – 1, 16, 18, 21, 33, 35, 42, 48, 71, 84, 86, 96, 131, 155, 156, 180, 41 – 309, 342, 42 – 637, 758, 80/I – 144, 182, 80/II –13, 115, 80/ III – 10 Targoń = Targonie, pow. Łomża 28 – 23 Targowa Wola zob. Kobyłka Targówek zob. Tarchówek Tarnobrzeg 41 – LXVI Tarnogóra, pow. Krasnystaw 42 – 647, 648, 650, 651 Tarnowo zob.Toruń Tarnów 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Tarnów, bł. Tarnawa pow. Chełm 80/I – XXXIII, LVIII, LXVIII Tarnów, Tarnówek, pow. Garwolin 24 – 62, 26 – 14 Tarnówka, pow. Koło 80/II – 59 Tartak, pow. Kolno 42 – 639 Tatary, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66, 42 – 641 Tatry, góry 42 – 368, 760 Teolin, pow. Augustów 28 – 14 Teremiska = Teremiski, pow. Prużana 42 – 201 Thorn zob. Toruń Thüringen Land = Turyngia, Niemcy 42 – 754 Tłuchowo, pow. Lipno 27 – 5 Tłuste, pow. Błonie 80/I – 41, 82, 187, 80/II – 139 Tłuszcz, pow. Radzymin 26 – 88 Todźca = Todzia, pow. Ostrołęka 27 – 50 Tomaszewo, pow. Lipno 41 – 10 Tomaszowice, bł. Tomaszów, pow. Kraków 80/II – 211nlb., 80/II – 222 Tomaszów, pow. Brzeziny 24 – 32, 25 – 120, 41 – 193 Toruń, Toroń, Tarnowo, Thorn, Turn, Turno 24 – 254, 316, 25 – 18, 19, 21, 195, 237, 26 – 127, 166, 185, 246, 249, 252, 27 – 209, 225, 239, 258, 275, 287, 311, 387, 28 – 24, 109, 245, 295, 298, 41 – 4, 9, 29, 117, 122, 182, 42 – 2, 20, 80/I – XXVI, XXVII, 43, 51, 80/ II – 365, 427 toruński powiat 80/I – XXV, Trakt Zatykocki zob. Zatykocki Trakt Trąbin, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 81 �101 Trąbińskie Jezioro zob. Trombińskie Jezioro Trąbki, pow. Garwolin 26 – 7, 42 – 778, 80/II – 211, 80/III – 33 Trempiny, pow. Kalwaria 42 – 201 Trenczyn, Słowacja 25 – 279 Tretki, pow. Kutno 24 – 209, 290, 291, 25 – 44, 69, 240, 41 – XV, XVI, 164, 173, 174, 188, 200, 204, 229, 265, 312, 314, 315, 319, 323, 326, 328, 331, 332, 340, 361, 362, 367, 371, 373, 379, 391–394, 398, 401, 403, 406, 408–412, 42 – 348, 80/I – XVII, XVIII, XX, XXX, XLI, LXXVIII, 40, 50, 51, 55, 76, 92, 110, 146, 197 nlb., 198, 80/ II – 59, 78, 93, 94, 103, 126, 146, 174, 179 trockie województwo 28 – 8, 11–14, 61, 144, 41 – XVII, 80/II – 325 Trojanów = Trojany, pow. Radzymin 26 – 366 Trojanów, pow. Sochaczew 25 – 188, 193, 194 Trombińskie Jezioro = Trąbińskie Jezioro, jezioro 27 – 4 Trondheim, Norwegia 41 – XXVIII, 42 – 757 Troszyn, pow. Ostrołęka 27 – 194 Trutowo, pow. Lipno 27 – 7 Trzciane, Trzciana, Trzciany, pow. Suwałki 28 – 12, 114, 316, 80/I – LI, 80/II – 442 Trzcianka, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3 nlb. Trzcińskie, pow. Kolno 27 – 59, 42 –4 Trzebunie = Trzebuń, pow. Płock 27 – 13, 80/II – 329 Tuchowicz, Tuchowiec, Tuchowic, pow. Łuków 26 – 31, 45, 74, 169, 181, 331, 41 – XXVIII, ryc. przed s. 209, ryc. przed s. 225, 42 – 313, 329, 80/I – XX, XXXIII, LVII, LVIII, LXVIII, LXIX, LXXVI, 80/ II – 214, 259 Tuczno = Tuczna, dopływ Pisi 24 – 28 Tuł, pow. Radzymin 26 – 363 Tupadły, pow. Lipno 41 – 99 Tupadły, pow. Płock 27 – 13 Tur zob. Wisztyniec Turcja 28 – 330, 42 – 481 Turn, Turno zob. Toruń Turosz zob. Turośl, dopływ Pisy Turośl, obręb leśny 27 – 389 Turośl, Turosz, dopływ Pisy 27 – 30, 66, 389 Turośl, pow. Kolno 27 – 30, 60, 241, 41 – XXXV, 42 – 131 Turów, pow. Radzyń 42 – 795 Tursk, pow. Pleszew 27 – 374 Turyngia 24 – 306, 344 Turza Wielka, pow. Mława 27 – 19, 372 Turzyn, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 25, 80/II – 334 Tusk zob. Pułtusk Tykocin, pow. Wysokie Mazowieckie 27 – 53, 71, 28 – IX, X, 5, 6, 22, 23, 25, 26, 35, 37, 47, 51, 54, 59, 65, 74, 75, 80, 82, 88, 89, 92, 101, 107, 124, 125, 127, 135, 138, 172, 176, 179, 241, 295, 301, 303, 306, 308, 310, 311, 320, 327–333, 348, 349, 369, 41 – X, XIX, XXI, XXV, XXX, XL, 42 – 201, ryc. przed s. 241, 244, 253, 255, 260, 262, 267, 270, 276, 304, 760, 80/I – VIII, X, XXXV, XXXIX, LXI, LXIV, LXX, LXXII, 100, 80/II – 400, 406–408, 423, 455, 80/III – 12 tykocińska ziemia 42 – 587 tykociński okręg 42 – 788 tykociński powiat 28 – 6, 10 Tykociński Trakt, Tykocki Trakt, droga 28 – 327 �102 Tykocińskie 28 – 87, 126, 130–133, 136, 167, 168, 174, 41 – X Tykocki Trakt zob. Tykociński Trakt tykocińskie starostwo 28 – 369 Tynek? 42 – 639 Tyrol 24 – 341 Tyśmienica, dopływ Wieprza 26 – 11, 42 – 773 Uchoł, puszcza 42 – 187 Udrzyn, pow. Ostrołęka 27 – 27, 280 Ugierka, rzeka, por. Węgierka? 27 – 203 Ugość = Ugoszcz, dopływ Bugu 26 –8 Uhor, puszcza 28 – 339 Ujazd, pow. Brzeziny 24 – 32, 25 – 5, 56, 65, 111, 147, 225, 227–229, 231, 80/II – 62 Ujazdów, Jazdów, dzielnica Warszawy 24 – 4, 9, 12 Ukraina 24 – 47, 83, 345, 27 – 66, 380, 28 – 112, 223, 235, 253, 347, 42 – 125, 367, 764, 80/I – 10, 80/ II – 457, 80/III – 16 Uleś, las 42 – 645 Unierzyrz, Umierzysz, dziś Unierzyż, pow. Mława 27 – 249, 336, 42 – 19, 73, 142, 149, 158, 169, 80/II – 352 Umin, dzis Humin, pow. Łowicz 25 – 204 Unieck, pow. Sierpc 27 – 309 Upłot, jezioro 41 – 413 Urdy? 28 – 235 Ursynów, dawniej Roskosz, pow. Warszawa 24 – 18 Urzecze, część Mazowsza nad Wisłą 25 – 41, 94, 104, 149, 153, 185, 26 – 24, 42 – 645, 80/II – 114 Utrata, dopływ Bzury 24 – 27 Utrata, pow. Błonie 24 – 27 Uzgierka?, błędnie Uzgierska, rzeka 42 – 1 Vissogrodum zob. Wyszogród Vistula zob. Wisła Wach, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53 Wadowice 80/I – XXXVI Waliszew, pow. Gostynin 41 – 168, 80/I – 54 Walne, pow. Augustów 42 – 196 Wałkowe zob. Wołkowe Wanacja, Wenecja, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 639 Wańtuchy, pow. Sokołów 26 – 367 Warka, Worka, pow. Grójec 24 – 4, 11, 24, 53, 180, 253, 319, 25 – 1, 6, 16, 51, 64, 79, 96, 127, 153, 168, 179, 180, 184, 299, 26 – 227, 41 – XXIX, 154, 158, 236, 402, 42 – 384, 650, 652, 80/I – 166, 80/II – 13, 40, 56, 142 Warka Stara zob. Stara Warka Warkowicze zob. Workowicze Warmia 27 – 98, 375, 28 – 84 Warmiak, pow. Kolno 27 – 59, 91, 42 – 639 Warna, Bułgaria 24 – 326 Warniszki = Warwiszki, pow. Augustów 28 – 14 Warszawa, Warsawa, Warszawka, Warsęga, Warsięga, Warschau, Warsiawa, 24 – V–VII nlb., 3–4, 7–11, 13, 15, 16, ryc. po s. 16, 17–20, 31, ryc. po s. 34, 39, 40-42, 44, 49, 52, 56– 58, 64–65, 69, 71, 72, 74–78, 82, 85, 93, 96, 99, 102, 117, 125, 129, 132, 133, 139, 157, 159, 160, 162, 165, 166, 168, 170–178, 189, 197, 211, 294, 301–306, 308, 312, 317, 323, 326, 336, 344, 25 – I, II, 2, 3–5, 7, 11, 12, 20, 22, 23, 25, 27, 28, 30–32, 41, 42, 52, 54, 56, 59, 60, 70–72, �103 75–77, 79, 81, 83, 85, 87–90, 92, 94, 98–100, 102, 104, 105, 108, 110, 111, 113, 115, 119–127, 129, 133, 134, 137–140, 142–146, 148, 151, 158, 161, 167–172, 185, 186, 210, 216, 237, 245–249, 253–255, 257–264, 266, 269, 270, 272–274, 278, 282, 283, 286, 293, 299, 26 – 3, 13, 52, 53, 83, 96, 100, 108, 127, 164, 166, 185, 194, 198, 202, 218, 225, 242, 246, 252, 263, 276, 282, 283, 296, 306, 349, 356, 358, 360, 27 – 30, 40, 47, 52, 54–56, 58, 76, 86, 129–131, 133, 134, 224, 239, 247, 275, 281, 325, 341, 342, 383, 384, 390, 394, 395, 28 – 24, 221, 236, 270, 275, 277, 299, 307, 325, 41 – VI, VIII, XI, XII, XIV, XVI, XIX, XXIII, XXV, XXVII–XXIX, XXXVI, XXXVII, XL, XLII, LII– LX, LXV–LXVII, ryc. przed s. 33, 117, 153, 154–156, 187, 188, 194, 198, 203, 208, ryc. po s. 208, 211, 216, 218, 219, 225, 231, 236, 246, 249, 251, 253–255, 257, 258, 260–263, 266, 274, 275, 278, 279, 281–284, 288, 289, 293, 297–300, 302, 303, 305, 306, 309, 312, 314, 316–318, 321, 327–331, 333, 336, 343, 345, 354, 361, 363, 367, 369, 373, 377, 380–382, 384, 388, 399, 400, 405, 410, 432, 438, 458, 462, 486, 487, 493, 42 – 61, 72, 81, 118, 133, 206, 231, 290, 319–322, 325, 330–332, 334, 337, 339–342, 345, 348, 350, 352, 355, 363, 373, 377, 381, 385, 386, 393, 400, 401, 405, 409, 411, 453, 481, 495, 496, ryc. po s. 496, 504, 566, 588, 593, 598, 609, 612, 613, 624, 625, 627–629, 645–651, 753, 754, 757, 760–762, 765, 766, 771, 773–783, 784, 789, 790, 795, 80/I – v nlb., VI, VII, VIII, IX, XVII, XX, XXI, XXIII, XXV, XXVI, XXX, XXXII, XXXIV, XXXV, XXXVI, XXXIX, XLIV, XLV, XLVI, L, LI, LV, LVI, LX, LXII, LXVI, LXIX, LXXI, LXXVII, LXXX, 5 nlb., 6, 12, 18, 54, 83, 113, 121, 147, 154, 159, 183, 184, 188, 189 nlb., 190, 191, 193, 197 nlb., 206, 207, 208, 213, 213, 214, 215, 217, 218, 219, 220, 224, 225, 226, 229, 233, 235, 80/ II – 5–11, 14, 16, 19–22, 31, 34– 37, 39, 46, 63, 64, 66, 68, 70, 75, 77, 85, 89, 94, 95, 99, 110, 111, 117, 118119, 120, 124, 125, 129, 131, 133, 138, 139, 145, 192, 193, 194, 195, 199, 202, 210, 219, 288, 323, 325, 329, 357, 365, 391, 393, 396, 437, 460, 80/III – 9, 13, 14, 19, 20, 25, 27–32, 34, 35, 37, 38 warszawska gubernia 24 – 5, 211, 311, 26 – 4, 80/II – 13, 21, 80/ III – 10, 25 warszawska ziemia 24 – 4, 5, 26 – 4, 80/I – XIV, warszawski powiat 25 – 3, 26 – 3, 41 – XVI, 415, 80/I – XLII, 80/ II – 13, 21, 80/III – 10, 25 Warszawskie 42 – 651, 80/I – XIII, XX, XXIII, warszawskie województwo 42 – 792 Warszawice, Warszewice, Warszowice, pow. Garwolin 24 – 8, 302, 26 – 13 Warta, dopływ Odry 28 – 141, 377 Warwiszki zob. Warniszki Waserale = Wasaraby, pow. Augustów 28 – 14 Wasilków, pow. Sokółka 28 – 12, 345 Waszki, pow. Kolno 27 – 30, 42 – 639 Waśki, pow. Bielsk 28 – 359 Wawer, pow. Warszawa, dziś dzielnica Warszawy 80/I – XXII, �104 Wawrzyszew, pow. Warszawa 25 – 142 Wądołek? 27 – 150 Wądoły, bagno 26 – 40 Wądół, jezioro 41 – 413 Wągrodno, pow. Grójec 24 – 51 Wąsewo, Wąsew, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 115, 126, 188, 189, 256, 273, 304, 307, 312, 334, 42 – 150, 80/I – XXI, 80/II – 375 Wąsosz, pow. Szczuczyn 24 – 5, V – 7, 237, 278, 296, 80/II – 400 Weilburg zob. Wielkobórz Weixel zob. Wisła Wejda, pow. Kolno 42 – 639 Welbląg zob. Elbląg Wełtawa zob. Mołdawa Wenecja zob. Wanacja Wenecja, Włochy 24 – 122 Werch = Wach, pow. Ostrołęka 42 – 641 Werki, pow. Wilno 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Westfalia 24 – 340 Węgierka, Węgra, dopływ Orzyca (zob. też Ugierka) 27 – 21 Węgiersk, pow. Lipno 27 – 37 Węgierskie Jezioro zob. Wigry, jezioro Węglarnia, nieużytek 42 – 645 Węgobork, Augerburg, dziś Węgorzewo 42 – 364, 551, 754 węgoborski powiat 24 – 6 Węgorzewo zob. Węgobork Węgra zob. Węgierka węgrowski powiat 27 – 108, 41 – XVI, 415, 80/I – XXIX Węgrów 26 – 9, 10, 19, 29, 30, 36– 38, 46, 76, 150, 194, 241, 252, 283, 301, 311, 316, 328, 336, 352, 353, 357, 359, 366, 367, 41 – XXVIII, LII, LIV, LV, LVII–LIX, 416, 42 – 322, 375, 408, 463, 488, 765, 788, 80/II – 211 Węgry, Panonia 24 – 350, 25 – 271, 272, 27 – 5, 28 – 357, 358, 42 – 221, 376, 777 Wiązowna, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 263, 276, 313 Wieczwnia = Wieczfnia?, pow. Mława 27 – 19 wieczwnińska parafia 27 – 44 Wiedeń, Austria 24 – 13, 41 – 211, 42 – 77 Wiejsieje, jezioro 42 – 193 Wielączka = Wielącz? dopływ Bugu 26 – 8, 41 – 413 Wielątki = Wielądki, pow. Pułtusk 27 – 294 Wielbark zob. Wielkobórz Wielęcin, pow. Pułtusk 26 – 365 Wielgie, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 55 Wieliczna, pow. Węgrów 26 – 363 Wieliska wyspa 80/II – 212 Wielki Las, ostęp 28 – 15 Wielkie Księstwo Litewskie zob. Litewskie Wielkie Księstwo Wielkie Księstwo Poznańskie zob. Poznańskie Wielkie Księstwo Wielkie Łuki 24 – 317 Wielkobórz, Wzielborek, Wilbark, mylnie Weilburg zam. Wielburg = Wielbark, pow. Szczytno 27 – 73 Wielopole, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Wielkopolska 24 – 184, 317, 25 – III, IV, 236, 280, 27 – 387, 28 – 139, 141, 145, 162, 175, 179, 310, 343, 41 – LXIII, 108, 42 – 255, 601, 782, 80/I – XLI, 80/II – 40, 59 Wieluń 41 – XXVI, 42 – 761, 80/I – XXXVI, XLII, LV, 80/II – 40, 59 Wieprz, dopływ Wisły 26 – 11, 14, 15, 127, 350, 41 – XI, 42 – 773, 80/I – VIII, 80/II – 213 Wieruszów, pow. Wieluń 24 – 325 �105 Wierzbick, pow. Lipno 27 – 373, 42 – 784, 80/II – 394 Wierzbiszki, pow. Suwałki 28 – 223 Wierzbno, pow. Węgrów 26 – 11, 42 – 781, 80/II – 212, 80/III – 35 Wierzbowo, Wierzbowo Wielkie i Małe, pow. Łomża 28 – 4, 189, 80/II – 400 Wierzbołowo, pow. Wyłkowyszki 80/II – 403 Wierzbów? 26 – 76 Wierzchy, pow. Rawa 42 – 332 Wierznica, pow. Lipno 27 – 5, 41 –8 wigierska diecezja 28 – 16 wigierski powiat, Wigrischer Kreis 28 – 340 Wigry, dopływ Szeszupi 28 – 341 Wigry, Wigierskie Jezioro, Wygierskie Jezioro, błędnie Węgierskie, jezioro 28 – 16, 32, 34, 58, 339–342, 42 – 193, 194, 196, 332, 563, 600, 768, 80/I – XLIX, 80/ II – 455 Wigry, Wiry, wyspa 28 – 339 Wigry, Wygry, pow. Suwałki 28 – 246, 339–341 Wigry, pow. Wilno? 28 – 341 Wilanów, Willanów, Milanów, pow. Warszawa 24 – 4, 18, ryc. po s.34, 41, 49, 50, 59, 64, 122, 146, 220, 223, 226, 228, 25 – 11, 27, 48, 71, 75, 88–90, 92, 113, 120, 121, 142, 143, 146, 148, 175, 176, 245, 248, 263, 41 – XIV, XXXVI, 202, 222, 230, 293, 42 – 762, 770, 779, 780, 80/I – XVII, XVIII, XIX, LVIII, LXII, 80/I – 56, 121, 80/II – 11, 21, 44–46, 94, 110, 111, 124, 131, 133, 192, 195, 80/III – 12, 25, 30 Wilbark zob. Wielkobórz Wilcza Łapa, pow. Rypin 27 – 8 Wilczewiec, pow. Rypin? 27 – 35 Wilczewko, pow. Rypin 27 – 34 Wilczewo, pow. Rypin 27 – 34 Wilczogęby, pow. Węgrów 41 – 413 Wildno zob. Wilno Wilga, dopływ Wisły 26 – 11, 13 Wilga, pow. Garwolin 26 – 13, 80/ II – 212 Wilia, dopływ Niemna 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Wilkanowo, pow. Płock 27 – 15, 80/II – 330, 80/III – 16 Wilki? 41 – 250 Wilkomierz = Wiłkomierz 28 – 130 Wilkowyszki = Wyłkowyszki 80/ II – 403 willanowskie dobra 24 – 41 Wilno, Litwa 24 – 17, 325, 27 – 47, 28 – 12, 341, 41 – VI, 291, 486, 42 – 753, 80/I – L, 80/II – 414, 455, 80/III – 16 Wilno = Wildno, pow. Rypin 41 – 5 Wiłkomierskie 28 – 150 Wiłkomierz zob.Wilkomierz Wina zob. Wizna Wincenta, pow. Kolno 27 – 30, 60 Wincentów, Wincentowo, pow. Grojec 24 – 204, 241, 242, 264 Wingrany, pow. Suwałki 28 – 341 Winiary, pow. Płock 27 – 11 Wiry zob. Wigry wiska ziemia 42 – 1, 786, 788, 80/I – XIV, Wiskitki, pow. Błonie 24 – 4, 7, 28, 42, 64, 266, 271, 291, 292, 25 – 14, 41, 43, 47, 55, 135, 143, 162, 194–199, 201–203, 206, 250, 253, 27 – 40, 41 – LXV, 209, 253, 363, 380, 391, 395, 42 – 627, 649–651, 80/I – 6, 80/II – 54, 56, 57, 78, 93, 137, 156, 157, 161, 196 Wisła, Vistula, Weixel, rzeka 24 – 5, 6, 8–10, 12, 14, 15, 17, 18, 20–24, 29, 37, 39–41, 44, 46, 58, 62, 64, �106 68, 127, 132, 157, 160, 161, 168, 170–178, 185, 189, 306–309, 315, 316, 318, 322, 343–345, 25 – 43, 185, 237, 246, 273, 300, 26 – VII, IX, X, 3, 4, 8, 11, 14, 15, 24, 28, 83, 187, 256, 296, 332, 335, 350, 351, 364, 27 – VII, 3–7, 9–14, 16–18, 70, 85, 93, 133, 275–277, 284, 292, 371, 376–379, 394, 395, 28 – 127–129, 140, 141, 225, 306, 343, 353, 356, 377, 41 – XI, XV, XVI, XLII, LIII, LXIII, 3, 4, 9, 10, 61, 89, 153, 154, 460, 523, 42 – 2, 53, 70, 81, 92, 125, 199, 382, 388, 411, 489, 647, 759, 761, 764, 773, 788, 793, 80/I – VIII, IX, XIV, XXIII, LXVIII, 13, 61, 80/II – 12, 13, 17, 21, 103, 114, 210, 327, 329, 330, 365, 366, 80/III – 11, 16, 18, 25, 28 Wissa zob. Wyssa Wistruć = Wystruć, Insterburg 28 – 277, 358 Wiszegród zob. Wyszogród Wiszniew = Wiśniew, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 210, 80/II – 229, 240 Wiszniewiec = Wiszniów?, pow. Siedlce 42 – 643 Wisztyniec, jezioro 42 – 193, 195 Wisztyniec, Wisztitis, dawniej Tur, pow. Wiłkowyszki 28 – 337 Wiśniew zob. Wiszniew Wisztynieckie Jezioro, jezioro 28 – 337 Witoszyn, pow. Lipno 41 – 9 Witówka, dopływ Kostrzynia 26 – 4, 7 wizka ziemia 24 – 5, 6, 27 – 67, V – 3, 6, 7, 148, 150, 155, 168, 174, 182 Wizkie 28 – 142 Wizna, błędnie Wina, pow. Łomża 24 – 5, 27 – 11, 67, 28 – 3, 6, 7, 22, 35, 52, 98, 101, 195, 239, 241, 246, 258, 262, 269, 272, 285, 286, 292, 293, 304, 310, 313, 315, 319, 320, 42 – 215, 216, 238, 271, 287, 289, 621, 628, 646–652, 776, 779, 792, 80/II – 400, 80/III – 31 Wiżajny, jezioro 42 – 193 Wkra, w górnym biegu Działdówka (zob.), dopływ Narwi 27 – 3, 18–20, 372, 379, 28 – 21, 42 – 773 Właszczanów zob. Włoszczanów Włochy 24 – 76, 331, 346, 27 – 384, 28 – 325, 340, 42 – 363, 766 Włocławek (zob. też Wrocławek) 25 – 220, 41 – 3, 7, 9, 42 – 776, 80/I – 50 Włodki zob. Włotki Włosty Olszanka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 46, 63, 68, 100, 42 – 644 Włoszczanów, Właszczanów, dziś Łuszczanów, pow. Gostynin 25 – 240, 241 Włotki = Włodki, pow. Kolno 27 – 63 Włóki, pole 42 – 645 Wnory, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 93, 111 Wodynie, Wodyń, błędnie Wohyń, pow. Siedlce 26 – 7, 11, 90, 152, 240, 292, 80/II – 212, 275 Wojnowe, jezioro 41 – 413 Wojny Szuby, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 105 Wojski, pow. Białystok? 28 – 38 Wola? 24 – 8 Wola, pow. Lipno 41 – 9, 81 Wola, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 46 Wola Cygowska, pow. Radzymin 26 – 252, 317, 321, 80/I – XXIX, XXX, Wola Ducka, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 �107 Wola Karczewska, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 Wola Korabiewska = Wólka Korabiewska, pow. Skierniewice 24 – 28 Wola Okrzejska, pow. Łuków 42 – 792 Wola Pieczyska, pow. Grójec 24 – 27 Wola Rasztowska, zob. Rasztowska Wola Wolborka, dopływ Pilicy 24 – 32 Wolborz, dziś Wolbórz, pow. Piotrków 24 – 293, 25 – 5, 41 – LXIII, 171, 80/II – 62 Wolgast zob. Wologoszcz Wolencin, pow. Lipno 41 – 9 Wolica, błędnie Wolice, pow. Warszawa 25 – 32, 129, 139, 145, 169, 171 Wologoszcz = Wołogoszcz, Wolgast, Niemcy 24 – 25 Wołga, rzeka 42 – 204 Wołkowe, Wałkowe, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 91, 97 Wołkowysk 28 – 98, 41 – XX wołkowyski powiat 28 – 344 Wołkuny, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 51, 42 – 770, 80/ III – 25 Wołkusz, pow. Augustów 28 – 14 Wołochow, jezioro?, rzeka? 28 – 347 Wołogoszcz zob. Wologoszcz Wołomin 41 – ryc. po s. 304 wołomiński powiat 41 – LXVI, 42 – 643 Wołoszczyzna 27 – 66, 28 – 357, 42 – 339 Wołyń 24 – 48, 345, 27 – 376, 383, 28 – 139, 141, 235, 357, 359, 41 – XXVI, 42 – 208 wołyńska gubernia 28 – 86 wołyńskie województwo 42 – 339 Worka zob. Warka Workowicze = Warkowicze, pow. Słuck 28 – 235 Worów, pow. Grójec 25 – 32 Wójcin? 42 – 323 Wójty, pow. Radzymin 26 – 366 Wólka = Wólka Zerzyńska?, pow. Warszawa 25 – 177 Wólka Korabiewska zob. Wola Korabiewska Wólka Kozłowska, pow. Radzymin 80/II – 305 Wólka Mlądzka, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Wólka Słupska, Wólka Słopska, Wulka Słupsk, pow. Radzymin 26 – 128, 129, 133, 134, 136, 137, 310, 365, 41 – 419, 535, 557, 565, 566, 574, 575, 577, 80/I – 17, 80/ II – 234–237, 296, 311 Wrociszew, pow. Grójec 24 – 24, 25, 80/II – 13 Wrocław 24 – 8, 344 Wrocławek = Włocławek? 25 – 269 Wronowo, pow. Augustów 28 – 240 Wrotnów, pow. Węgrów 26 – 363 Wychodne, pow. Suwałki 28 – 115, 212, 215, 80/I – LI Wydmusy, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 42 – 642 Wygierskie Jezioro zob. Wigry, jezioro Wygry zob. Wigry Wykrot, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 388, 42 – 642 Wymyślin, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 6 Wyrozęby, pow. Sokołów 26 – 161 Wysoce, dziś Wysocze, pow. Ostrołęka 27 – 115, 273, 287, 312, 41 – XIX, XL, LIII, LIV, 42 – 43, 58, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXII, XLIV, 80/II – 352, 364, 375, 387 �108 Wysogoda zob. Fransdorf Wysogród zob. Wyszogród Wysoki Dwór zob. Wysokie Sejny Wysoki Ląd, pole 42 – 645 Wysokie Litewskie, pow. Brześć Litewski 28 – 10, 42 – 768 Wysokie Mazowieckie, Mazowieck 28 – 5, 46, 51, 63, 68, 95, 100, 131, 138, 142, 148–150, 168, 184, 191, 238, 271, 273, 42 – 225, 272, 643, 760, 80/I – LXXII, 80/ II –404 Wysokie Sejny, Wysoki Dwór, dwór obronny 28 – 15 wysokomazowiecki powiat 42 – 643 Wyssa = Wissa, dopływ Biebrzy 28 – 7, 325 Wystruć zob. Wistruć Wyszków, pow. Pułtusk 24 – 5, 26 – 64, 265, 344, 27 – 25, 45, 67, 73, 76, 84, 86, 115, 122, 140, 145, 147, 267, 269, 274, 291, 292, 294, 302, 318, 319, 323, 330, 351, 28 – 5, 325, 41 – XIV, XIX, XXVII, XXVIII, XXX, L–LXIII, LXV– LXVII, 42 – 16, 413, 417, 420, 428, 438, ryc. po s. 480, 621, 627, 775, 776, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXIV, LIII, LIV, LV, 3 nlb., 123, 80/II – 219, 235, 237–240, 281, 334, 80/III – 29, 31 wyszogrodzka ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 16, 70, 93, 372, 377, 42 – 758, 80/I – XIV, 80/II – 330, 331, 340, 395, 80/III – 10 Wyszogród, Wysogród, Wiszegród, Vissogrodum, pow. Płock 24 – 4, 68, 318, 25 – 236, 27 – 3, 5, 14– 16, 93, 127, 133, 134, 175, 244, 254, 327, 335, 344, 350, 356, 366, 376–378, 41 – XI, XVI, 225, 42 – 56, 63, 68, 129, 141, 144–146, 148, 167, 759, 772, 80/I – VIII, 80/II – 330, 379, 80/III – 11, 27 Wyśmierzyce, pow. Radom 24 – 25 Wzielborek zob. Wielkobórz Za Bagnem, miejsce 26 – 40 Za Sadem, pole 42 – 645 Zabiele, pow. Kolno 27 – 63, 42 – 639 Zabiele, pow. Łuków 26 – 328 Zabłudów, pow. Białystok 28 – 11 Zaborowo, pow. Augustów? 28 – 23 Zaborów, pow. Warszawa 25 – 198 Zaborów, pow. Gostynin 41 – 205 Zabrodzie, pow. Ostrołęka 27 – 28 Zabrodzie, pow. Radzymin 26 – 260, 284, 287 Zaduszniki, Zaduśniki, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 8 Zagajnica, puszcza 27 – 66 Zagrody = Zagroby?, pow. Warszawa 27 – 74 Zając, pow. Węgrów 26 – 367 Zakątkowski Klucz, dobra, pow. Białystok 28 – 329 Zaklasztorne = Zaklasztorne Budy, pow. Skierniewice 24 – 28 Zakliczewo, pow. Maków 27 – 185, 266, 42 – 20, 86, 80/II – 362 Zakret, pow. Wilno 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Zakroczym, Kroczym, pow. Płońsk 24 – 4, 25 – 40, 91, 93, 125, 243, 244, 27 – XI, 18, 123, 131, 247, 257, 267, 270, 300, 310, 324, 379, 380, 28 – 287, 41 – 302, 42 – 46, 133, 650, 763, 775, 80/II – 11, 112, 135, 190, 191, 326, 331, 80/III – 15, 30 zakroczymska ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 18, 23, 372, 80/I – XIV, zakroczymski dekanat 42 – 771, 80/ II – 331, 395, 80/III – 26 Zakrzewo (Kościelne), pow. Płock 27 – 14 Zalas, pow. Kolno 42 – 639 �109 Zalesie zob. Grzymały Zalesie, pow. Grójec 24 – 204 Zalesie, pow. Kolno 27 – 63 Zalesie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 642 Zalesie, Zalesisko, pow. Skierniewice 25 – 232, 233, 41 – 179, 183, 202, 206, 207, 213–215, 242, 348, 80/I – 51, 54, 67, 81, 94, 115, 116, 122, 163, 165, 80/II – 80, 101, 126, 146, 153–156, 160, 163–166, 168, 173, 175, 178, 179, 183, 184, 196, 197 Załubice, pow. Radzymin 26 – 107, 248, 281, 332, 341, 345, 41 – 477, 485, 569, 42 – 604, 80/II – 319 Załuże, pow. Maków 27 – 26 zambrowski powiat 27 – 65, 68 Zambrów, Zambrowo, pow. Łomża 24 – 5, 27 – 71, 281, 28 – 5, 25, 35, ryc. po s. 36, 46, 51, 52, 65, 73, 77, 78, 81, 91, 99, 123, 144, 150, 160, 184, 191, 193, 194, 234, 287, 299, 349, 41 – XIX, LII, LIV, 42 – 244, 395, 468, 80/I – XLV, LII, LXIV, 80/II – 77, 78, 187, 403, 423 Zambrzyca, dopływ Jabłonki 28 – 5 zamojski powiat 28 – 34 Zapole, okolica 28 – 360, 361 Zapustki, jezioro 41 – 413 Zapuszczańskie 41 – IX, 42 – 771 Zaremba = Zaręba, pow. Rypin 27 – 34 Zarembów = Zarębów, pow. Kutno 25 – 13, 15, 239, 41 – 169, 185, 189, 200, 230, 231, 301, 337 Zarenty = Zaręby, pow. Przasnysz 27 – 255 Zaręba, Zarębów zob. Zaremba, Zarembów Zasław 24 – 14 zasuwalska okolica 28 – 26 Zaszytki, jezioro 41 – 413 Zator, pow. Skierniewice 24 – 27 Zatrupie, pole i las 42 – 645 Zatykocki Trakt, okolica? 28 – 23, 327 Zawady = Zawady Kościelne, pow. Łomża 28 – 329 Zawady = Zawady Ponikiew, pow. Maków 27 – 26 Zawady, pow. Ostrołęka, gm. Wach 27 – 50, 53, 42 – 642 Zawady, pow. Warszawa 25 – 176 Zawady, pow. Węgrów 26 – 366 Zawichost, pow. Sandomierz 27 – 380 Zawiszyn, pow. Radzymin 26 – 363 Zawiśle 27 – 39, 28 – 352, 80/II – 335, 457, 80/III – 14 zawkrzyńska ziemia, zawskrzeńska ziemia, zawskrzyńska ziemia 27 – 3, 18, 44 Zawrocie, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 51, 42 – 771, 80/ II – 404, 80/III – 25 zawskrzeńska ziemia, zawskrzyńska ziemia zob. zawkrzyńska ziemia Ząbki, pow. Warszawa 26 – 3 Zbaraż 27 – 14 Zbojna, dopływ Narwi? 27 – 66 Zbójno, pow. Rypin 80/I – XXV, XXVI, Zbudeszyno zob. Budzieszyn Zbyszewo, pow. Lipno 27 – 4 Zdrębisko, pow. Kolno 27 – 59 Zdrojki, las i łąka 42 – 645 Zdunek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 642 Zduńska Wola, pow. Sieradz 24 – 312 Zebraczka = Żebraczka, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7 Zebrzyszki zob. Żebrzyszki Zegańskie Księstwo = Żegańskie Księstwo 24 – 345 �110 Zegary = Żegary, pow. Sejny 28 – 15 Zegrze, Zegrz, pow. Pułtusk 26 – 74, 365, 27 – 310, 80/I – 3 nlb. Zegrze zob. Zgierz Zegrzynek, pow. Pułtusk 80/I – XIX, XXX, Zelechów zob. Żelechów Zerów? 28 – 36 Zerzeń, pow. Warszawa 25 – 60, 26 – 104, 106, 80/II – 77 Zgierz, błędnie Zegrze 42 – 380 Zglinna = Zglinna Wielka, pow. Rawa 24 – 150, 25 – 17, 67, 231, 232, 234, 41 – 196, 80/I – 122, 80/II – 80 Zielinów, pow. Radzymin? 26 – 366 Zielona Puszcza, puszcza 27 – VIII, IX, 29, 49, 66, 96, 97, 107, 387, 28 – 333, 356, 41 – XXII, XXIII, 42 – 783, 786, 787, 789, 790, 791, 792, 795, 80/II – 325, 326, 80/ III – 38 Zielone, Zielona, pow. Suwałki 28 – 115, 212, 214, 217, 221, 266, 267, 277, 80/I – LI, 80/II – 438 Zieluń, pow. Mława 27 – 19, 80/II – 332 Ziembin, pow. Borysów 42 – 777 Ziemia Dobrzyńska, Ziemia Święta 24 – 98 Zilmańce? 28 – 14 Zimna, pow. Kolno 42 – 639 Zimnowoda, jezioro 41 – 413 Złaków Borowy i Kościelny, Złaków, błędnie Złakówek, pow. Łowicz 24 – 152, 290, 25 – 13, 32, 45, 52, 68, 105, 139, 239, 41 – LXIII, 171, 173, 189, 200, 216, 222, 225, 230, 240, 242, 378, 80/I – 120, 234, 80/II – 77, 92, 93, 118, 149, 188 Złota Góra, pow. Kolno 42 – 639 Złotopole, pow. Lipno 41 – 10 Złotopolice, pow. Płońsk 27 – 247, 267, 270, 324, 41 – XVIII, 80/I – XVIII, XIX, XXXI, XXXII Złororya, pow. Toruń 27 – 7, 41 – LIII, LVII, 57, 60, 91, 99 Złotorya, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 81, 85–89, 92, 95, 108, 153, 179, 331, 332, 349, 80/II – 400, 80/III – 12 Złotowo, pow. Mława 27 – 152, 160, 163 Zobten zob. Sobótka Zołnierz, bagno 26 – 40 Zrębisko, las 27 – 389 Zuromin zob. Żuromin Zwierki, pow. Białystok 28 – 11 Zwierzyniec, pow. Kraków 24 – 346 Zwierzyniec, pow. Zamość 26 – 363, Zychlin zob. Żychlin Żabików, pow. Łomża 28 – 144 Żagań zob. Sagan Żale = Żałe, jezioro 27 – 4 Żałe, Rżałe, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 4, 8 Żarnowo, pow. Augustów 28 – 261, 284, 304, 42 – 299, 304, 80/II – 423 Żebraczka zob. Zebraczka Żebry, pow. Łomża 28 – 23 Żebrzyżki, Zebrzyszki, pow. Sejny 28 – 15, 335 Żegańskie Księstwo zob. Zegańskie Księstwo Żegary zob. Zegary Żelazna, pow. Skierniewice 24 – 150, 206, 25 – 18, 65, 232, 41 – XVI, 80/II – 80, 101 Żelazowa Wola, pow. Sochaczew 24 – 29 Żelazów, pow. Węgrów 26 – 366 żelechowski okręg 42 – 646, 80/I – LIX �111 Żelechowskie 26 – 40, 42 – 646–652 Żelechów, Zelechów, pow. Garwolin 26 – 13, 23, ryc. po s. 34, 58, 66, 71, 82, 87, 162, 205, 207, 259, 268, 291, 324, 333, 41 – XVI, XXIX, XXX, ryc. przed s. 225, 413, 570, 42 – 543, 80/I – LXII, LXIII, LXXVI, 80/II – 212, 258 Żelizna, pow. Radzyń 42 – 643 Żerań, pow. Warszawa 26 – 3, 363, 364 Żmudź 28 – 158 Żoliborz, Joli-bord, część Warszawy 24 – 9 Żółkiew 25 – 286, 41 – 293, 42 – 339 Żubrówka, ostęp 28 – 15 Żurawieniecki Las, las 27 - 26 Żuromin, Zuromin pow. Sierpc 27 – 19, 348, 354, 42 – 759, 80/II – 332, 80/III – 11 Żychlin, Zychlin, pow. Kutno 24 – 209, 292, 25 – 13, 15, 44, 47, 62, 69, 101, 234, 239, 240, 41 – XVI, 166, 169, 173, 183, 204, 208, 212, 214, 242, 247, 284, 303, 316, 326, 328–332, 335, 336, 338–342, 344–347, 351, 356, 360, 362, 364, 366, 367, 369, 370, 372, 378, 379, 385–387, 389, 390, 394, 399, 400, 402–404, 406, 408, 412, 80/I – 192, 80/II – 77, 100, 103, 117, 187, 188, 189 Żydówka, bagno 26 – 40 Żyrardów, pow. Błonie 24 – 28, 310–312, 25 – 135, 80/I – XXIII, 80/II – 14 Żywa Woda, pow. Suwałki 28 – 16 ��INDEKS INCIPITÓW PIEŚNI1 Incipit tom numer strona A bez wrota kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 217 240 A bieda mi z tym Jasieńkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 467 193 A boć mi to trudna zona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 672 241 A bodajeś nawymyślał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 620 228 A bodajżeś kata zjadła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 106   66 A bracisku miły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  56 104 A był tu ligar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 244 106 A cego się przez gościniec wleces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 236 204 A chodziła tam panienka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 119  49 A ciesy się, ciesy, nasa rodzinecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 137 250 A cięzko ci, panno młoda, zapłakać . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  85 222 A cięzkoć to, cięzko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 191 251 A co będzie, co będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 64a 178 A co robią Warsawianki, co robią? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 656 236 A co w komory stukaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 107 166 A cóz to za pan, co za pan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  84 221 A cóześ ty za dziewecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 484 196 A cóześ ty za parobek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 410 178 A cóż tam za kawaler. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 206 237 A cy mi to dziwna zona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  43  17 A cyje to kuniki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 421 181 A czemuś się nie ożenił, Bajdała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 141   83 A czemuż mój Jezus tak ubogo leży?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  26  73 A daj mi, sluzka, ostre miece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 350 323 A dajze mi, Boze, w tym raźniejsym roku. . . . . . . . . . . . . . . . . 27 213 260 A dajze mi, Panie Boze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 529 207 A dajze ji, moja matulu, pościeli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 141 149 A dajze ji, moja matulu, pościeli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 246 A dajże mi, Boże, żonkę jak najprędzej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 215 262 A dajże mi, Boże, żonkę jak najprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 214 261 A dajże mi, Boże, żony jak najprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 215 262 A dała mu śmietany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 569 216 1 Indeks obejmuje incipity pieśni zamieszczonych w tomach 24–28, 80/I i 80/II edycji DWOK; jego niezbędnycm uzupełnieniem jest indeks incipitów zamieszczony w tomie 42 obejmujący pieśni opublikowane w woluminach 41 i 42. �114 Incipit A dla Boga, a dla Boga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzbeckowie, do koła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzbeckowie do koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzebkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła drużebkowie, do koła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A dyć były stoły to wszystko cisowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdy casem słyszyć da się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie będziesz prała, Kasiu, Kasiuleńku . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedzies, Jasiu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedziesz, Jasiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedziesz, Jasiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedzies, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie mie odjezdzas, Walusieńku panie? . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie pani idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie pojedziesz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Janek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzies jedzies, Jasiulecku panie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzies odjezdzas, Jasieńku, panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez jadzies, Maciusiu nadobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez mnie odjezdzas, Walusieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez to ta panna młoda?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ bywał, mój Sewerysiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ mi, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ to, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ ty bywał, coś sie tak upijał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś bywał, koźle baranie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś mi, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś to bywał, mój Sewerysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś to bywał, mój towarzyszu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A hopsasa hop sa sa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A i wy tez, matuleńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja babuleńce do palca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja sobie jedynacka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja swemu staruszkowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja swojej kochanecce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja takiéj panny nie chcę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja tobie raz powiadam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja ubogi człowiek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak bandzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 135   80 24  90 224 24  89 224 24  97 228 24 168 269 80/I  38  31 80/I 337 199 26 419 293 26 419 292 27 249 277 80/II   – 366 28 205 236 25   9   5 25 179  77 26 238 206 25 338 152 25 339 153 26 451 307 25 240 153 25 252a 110 80/I  13  18 27 427 359 25  10   5 26  83 119 80/II   – 231 24 204 296 27 428 360 25 211  92 27 324 310 27 362 328 28 377 321 80/I 193 110 28 376 321 80/I 295 177 25 570 216 26 112  71 24 197 293 26 471  31 80/II   – 116 25 568 216 25  16   7 25 550 212 25 258 113 26 235 205 �115 Incipit A jak będą wrota skrzypić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak będziem przez te Latowice jechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak będziem przez te Latowice jechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak ci ja powędruję . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak Ci ja pójdę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak przyjdą do mnie chłopcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak wrota będą skrzypić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakem ja kozy pasał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakem ja kozy pasał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakeś mi mawiał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakześ ty mawiał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jechało trzech kozaków. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jestem ja niewielicka, drobna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz ci prec, moja Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz to prec, moja Basiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz zytko dorzeniało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A już to prec, mój wianeczku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja do waspani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja gnałam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja na wojenkę pojadę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja w swoją podróż idę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy myśliwy cały dzień poluje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy odjeżdżasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy odjeżdżasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedyś świat nawiedzał, szatanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedyz ja do waspanny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiej będziemy tego karpia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chce rozkosy uzyc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chce rozkosy użyć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chocze Heńdziu znati. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mám ja zwierzchność nad ubogiemi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mnie się czarnemn nic nie dostanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja dziewczyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja Kasiulu, cóześ ucyniła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, a to mnie chce piérsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, coś waspani powiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, jadą do nas goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, jadą do nas goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja mi, Jagusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moje dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój Jasieńku, mój kochany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój kumie, bywaj u mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój kumie, bywaj u mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 159   91 26 131 145 80/II   – 244 25 280b 124 25 342 154 25  35  14 28 297 276 80/I 312 184 25 313 142 24 205 296 28 304 279 25 174 75 28 225 244 24 156 260 27  41 164 27 263 283 27  78 182 80/I 155   88 25 168  71 25  51  20 25 298 135 26 420 293 25 120  49 27 249 277 zwr. 2 25 361 163 26 370 266 80/I  43  31 80/I 261 156 25 273 120 28  – 359 26 321 274 28  19  71 80/I 298 178 27 307 305 25  81  32 28 264 259 25  71  26 26 296 235 25 364 167 26 459 310 25 556 213 26 300 238 25 259a 114 25 259b 114 �116 Incipit A mój Lejbuś, mój kochany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój ojciec świdrygał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój, Mikyło, dobrej woli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na bobrze moje wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na dziedzińcu siwe kamienie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na Jasiowej rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na moście trawka roście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na oną górę posed Jasio orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onej górze mój Jasinek orze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onéj górze, na jedwabnym śnurze. . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onej górze stoją ta zołnierze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na polu byliczeńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na polu jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nas Lejbus dobry był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nasz jaśnie panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nie wyszło jabłoneckom dwie zimy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niescęsna godzinecka na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nima tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A on konie pasie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, fryzowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, fryzowana, pędź woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, Marysieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pląsajze do swachenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pląsajze do swacyka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A po co żeś wołki przygnał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A po sadeńku chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pocóześ wąsy odon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod borem, a pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod moją klaczą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod wroty kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pomalutku z moją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A poniewaz iz Pan Bóg stworzył mys . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A posła była świanta Halina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A posła dziewecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pójdę ja do stodoły i zabiję sowę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przed sienią jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przed sienią jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przy studni studziennéj jeleń wodę pije . . . . . . . . . . . . . . . . A przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przypłynęli siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przypłynęli te siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 586 220 25 645 234 25  42  17 80/I 240 141 28 363 316 28  54 106 28 142 193 26 303 239 26 267 219 26 269 220 24 203 295 27 205 257 25 276 121 27 400 349 26  24  70 24  80 210 27  70 180 28 214 239 28 215 240 27  59 176 26  76 116 25 164  68 26 428 297 80/I 287 167 25 424 181 26 128 143 26 127 143 80/I  62  41 27 274 288 27 188 249 27  57 175 27 219 265 28 133 189 25 453 189 26  – 128 26  30  80 7 100 193 27  29 159 24 109 233 24  86 222 80/I  95  57 24  – 294 80/I 253 149 80/I 254 150 �117 Incipit A puscę ja swój wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A rośnie, rośnie we wsi dzieweczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ryżały moje konie, ryżały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sama ja, sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sama ja, samuleńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A scérze ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A scyrze ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadaj, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadaj, siadaj, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze na wóz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siedmiu ja kawalerów miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sła koło mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A szła kolo mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A starsy druzba kedy skerecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na łące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na smuzku, tam na zielonym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na tej górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam w karczmie za stołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam za borém u bystrej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tańcuze, Grzela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tego roku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tem kole, mój wianecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A trzeba dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty córko i ty matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty druchnicko z innego sioła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty Jasieńku, bałamucie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty panie młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty pscółeńko mała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, krogulasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, krogulaszku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, sokolasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty zającku siweńki, maleńki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A u sokoła złociste koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A u sokoła złociste koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźze, a usiądźze, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźze, młoda panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźże, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w boru pod lescyną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w boru pod lescyną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w czystem polu karczemka stoi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Krakowie na ulicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w lesie są bycki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24 185 289 28 180 224 24 178 281 25 654 236 27 379 338 27 101 193 27  49 168 27  61 177 27 109 199 26 59 106 24 108 233 24 107 232 27 177 244 25 683 244 80/II   – 191 27 166 238 25  49  20 80/I 255 151 25  30  12 80/I 349 211 nlb 27 290 295 25 614 226 24  54 150 24 164 267 27 24 155 25 563 215 28  90 154 28  80 146 27 161 236 28 155 213 26  – 298 26 321 242 27 224 268 28 113 171 27  54 171 26 307 241 24 184 289 24 162 266 24 163 267 25 198  87 80/II   – 109 28 354 311 6 402 283 26 427 297 �118 Incipit A w lesie, w lesie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w mym ogródeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę bardzo rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę po objedzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniutecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę, w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę z porania. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę za rana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę za rana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w nowowieskiej komory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w ogródeńku naszej młodej pani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w sadecku jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w sadeńku na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Serocynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Stelmachowie skakają żaby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w stodole sokół siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w stodole sowa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tém kole, mój wianecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tén kole, mój wiánecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tutejszem mieście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tym domu, w ty kamienicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tym kole, mój miesiącku, w tym kole. . . . . . . . . . . . . . . . A w tym kole, mój miesiączku, w tym kole . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie, a w Warszawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w więzieniu za kratami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w wiśniowym sadeńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wazą mnie wiescy ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wcora z wiecora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wczora z wieczora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widać i to, któren młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 372 267 27 94 189 25  12   6 27 437 367 80/I 186 107 24 117 236 26 250 211 27 196 253 27 295 298 28 214 239 28 215 239 25  20   8 25 351 159 25 352 160 25 353 160 25 354 161 80/II   – 136 28 105 165 28 319 290 24 167 269 27 272 287 26 304 240 28  55 107 5 186b  81 25 186a  81 24 164 267 24 103 230 80/I 219 127 24  52 148 27  76 182 80/II   – 350 26 449 306 26 449 309 26 403 283 27 357 326 26 389 276 26 401 282 28 332 299 80/I 356 217 28 157 213 26 497 321 28 275 266 80/I 322 187 80/I  33  30 �119 Incipit A widzę ja, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzę ja, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzi Bóg kerne serce moje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzis, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzis ty, Kasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wiem ci ja, wiem te bory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wiernie ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wsadzę ja jabłoneckę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wsadzę ja jabłoneczkę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wstańze, synowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wy druzby nie załujcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjdzize pacholiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyj tam na polecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, druzbeckowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, matko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, pacholęta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjciez, pacholęta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjze, Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjze ku Warsawie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyrzyta, pacholicy, na ten nowy dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . A z Góry ja parobecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry jadą Mazury. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry, mój koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry, mój koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z podola, moje wołki, z podola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z podola, wołki moje, z podola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z porania w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z soboty na święto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z wiecora carna burza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z wiecora carna chmura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z zarania w niedzielę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Bugiem, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za dworem siwy kamiń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 157  65 26 330 250 27 175 244 26 314 243 26 162 158 26 343 256 24 192 291 26 290 231 80/I  48  32 25 239b 105 26  53 103 25   6   3 27 403 350 27  28 158 26 246 210 27 182 247 27 181 246 26 430 298 27 183 247 80/II  –  73 26 484 317 26  – 237 80/I  77  48 25  92  36 80/II  –  89 25 309 140 25 310 140 27 435 365 25 123  51 24 101 230 26  34  84 27 436 366 27 399 349 27 197 253 25 303 138 27 394 347 27 395 348 27 396 348 28 361 316 28 362 316 25 302 138 25 305 138 25 307 139 25 308 139 �120 Incipit A za lasem, woły moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za ogrodziskiem trząsała brodziskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Wisłą zimne zdroje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Wisłą zimne zdroje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A zarzały siwe konie, zarzały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A zkądześ ty? Z Wielkopolski. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, biada, biada, mnie Herodowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, mój Boze, mocny Boze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, mój Jasiuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, nieskończony, litościwy Boże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, rozkosz moja niemała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, witajże, pożądana perło droga z nieba. . . . . . . . . . . . . . . Ach, zbujały się siwe łabędzie na wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . Adyć były stoły, to wsystko cisowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Albośmy to jacy tacy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ani tydzień, ani dwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anieli w niebie śpiewają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł Gabryjel w poselstwie przychodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł pasterzom mówił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł pasterzom mówił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł stróż przyszedł po duszę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anula swojej mateńki pytaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Archanioł Bozy Gabriel. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Audi benigne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 304 138 27 340 317 26 306 139 26 440 301 80/II   – 296 25 612 226 80/I 100   61 25 473 194 27  77 182 25 653 236 28  17  71 27  55 172 28 280 269 28  63 124 28 172 220 24  28 100 28 341 304 26 182 166 24   6  81 28 209 238 27   4 119 28 349 80/I   1 7 nlb 28 – 196 28 20 71 28  81 146 28   1  64 28   29   82 Bande ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bandzies, Kasiu, płakała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bądź zdrów, Karolu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bądźcie zdrowe i wy ściany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bernardyn ci ja ubogi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Betleem święte, miasteczko wsławione. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bęc o ziemię jedno jaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będą gotowe wozy do kościoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będąc wielkim sułtanem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będę jadła pączki z pytlowej mączki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będziem grali w tobołę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będzies, Jasiu, grał będzies grał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będzies płakała, dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieda ci mnie, dworakoju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieda temu zołnierzowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 321 247 26 523 329 80/I 350 212 26 213 188 24  22  90 28   4  65 25 514 204 26  – 128 80/I 360 220 80/I 292 170 27 366 330 26 528 331 25 482 196 80/I 277 162 27 373 335 �121 Incipit Biednaz moja głowenka na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biedny ja chłopak, biedny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biegoj, biegoj jałosiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieżkiem, dziewczyno, bieżkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bije ojciec, bije mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Blady Jasiek, blady. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Błogosławze, błogosławze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Błogosławze nam, matko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bo wyrobny chleb . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj się święcił kawalerski stan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj ty, chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj zdrowo plonowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bolesna Matko, łaskami wsławiona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bom ja zmókł, bom ja zmókł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże w dobroci nigdy nie przebrany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże w dobroci swojej nieprzebrany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże, bądź miłościw!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg się rodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg się rodzi w ludzkim ciele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg w Trójcy świętej uradził w niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracią moje bracią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracie gdy już pić przestanę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku który, choć nierodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku który, choć nierodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku mój, toć się Boga bój . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brat nie-brat Tataryn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brzozowianka kieby śklanka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bujaj, bujaj, jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bujaj, bujaj, jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był ci ja człek bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był ci tu Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był król na łowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była baba z Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była babula z Radzynia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była babuleńka rodu bogatego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była dziewcyna, była nadobna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była dziewcyna, była nadobna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorotka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była ta świanta Alina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była ta świanta Alina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była to babka z Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28 100 162 28 251 254 25 311a 141 28 291 274 25 499 200 28 190 228 24 165 268 24 165 268 80/I 211 123 25  – 301 28 170 220 28  57 109 27   – 374 24 175 279 24  59 164 28  –  97 27 429 361 28   – 196 28   6  66 26   2  56 25 434 184 25 759 270 26 140 148 80/II   – 246 26 197 178 28 99 161 25 659 238 28 59 114 80/II   – 410 80/I 268 158 25 292b 132 25 358 162 25  55  21 25  53  21 27 417 355 25 100  41 25  99  40 25 359 163 26 557 341 80/II   – 317 26 558 342 26 559 343 80/II   – 318 25  54  21 �122 Incipit tom numer strona Byłam ja tamoj wcoraj we dworze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 305 303 Byłem i będę Mazur bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 292a 131 Byłem ja Mazur bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 391 345 Bystra woda tam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 275 288 Bystra wódecka w olsynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 287 293 Bywaj, bywaj, przepiórecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  51 100 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 265 260 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 266 261 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 117   70 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 433 Bywaj zdrowa i szczęśliwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25   – 278 Całowałeś mnie w gębę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cały dzień myśliwy po polu poluje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cały posag Kujawianki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Carna drózynka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Carna drużynka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nam do domu, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nám do domu, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nam do domu, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas swaty, cas bojary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego chodzis w zadmaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego Jasiu świat marnujes? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu druchny nie śpiewata. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu matka nie wychodzis?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu zes mnie, matulińku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Cemu ześ mnie brał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemuś Stachu nie przysed . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemuż te wiatry nie wieją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cerez bór zielenieńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chces dziewcyno rybki jeść . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chces dziewcyno rybki jeść . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani piwa pić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani piwo pić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani wina pić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani, romtum tedy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciał ci Pan Jezus uślachcić gody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciałem wejść, pukałem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciejze mnie, mój Jasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłop do roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłop na rolą, chłop na rolą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 372 169 28 349 308 25 301 137 28 154 213 80/II   – 418 27 190a 250 27 190b 250 28 211 239 28 115 173 27 244 275 25 652 236 80/I 226 132 80/I 227 133 28 328 296 26  86 120 28 120 175 24 122 238 27 102 194 26 519 328 28 323 293 28  75 136 26 339 254 27 238 273 25 241 105 80/I 233 139 28 300 277 80/I 208 121 80/I   3   9 26 262 216 26 332 251 27  35 161 27 64b 178 �123 Incipit Chłop stodołę wymłócił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopcy moje, chłopcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopcyna drobno skace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopek ci ja, chłopek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopek ci ja, chłopek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopy moje chłopy,. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chmielu mój, bujne ziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć ja goły i tyś goła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć lipka zielona brzegiem się rozwija. . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć’em czarny, choć’em brzydki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbyś ty nioł buty i podsycia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi braciszek po sieni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi, chodzi se sierota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi Jasio po rynecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi kantar pod paninem oknem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi Młody po siani . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodził wróbel po kościele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziła gąsecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziła gąsecka po lipowej desce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziłam po świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziłem ja po rynecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziły trzy dziewki na zielonéj łące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chrystus zmartwychwstaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chrystus zmartwychwstan jest. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chto brody nie piele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chwalcie Go dziś wszyscy niebiescy duchowie. . . . . . . . . . . . Chybaby ja nie ojcowa córka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciebie na wieki wychwalać będziemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciece winograd po jaworu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciemna nocka w świecie była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cienka mała konopielka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesy się matula . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesy się matula . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesyła się moja cała rodzinecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesz się koralami, co ci matka dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 712 251 25 695 247 25 466 192 25 295 134 80/I 291 169 25 695 247 28 126 180 25 378 171 25 239a 104 24   1  79 80/I 103   63 80/I 102   63 80/I 101   62 25 132  55 25 133  56 27 240 274 27 241 274 27 242 275 28 232 246 80/I 345 205 80/I  35  30 27 438 367 27 207 258 26 445 303 27 108 199 27 421 356 27 334 314 80/II   – 376 28 294 275 28 248 253 24  93 226 24  43 140 24  42 140 26  40  90 24  – 101 28  91 154 26 554 340 28 102 164 25 662 238 28  –  86 26  82 119 80/II   – 231 28  66 126 80/I 107   66 �124 Incipit Cięzko ci mi zal, da i zal. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co jej, co jej, co jej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co mi darujes, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co to za dziewcyna, co to za jedyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co to za piórecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cokolwiek się ze mną dzieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś dziewcyno myślała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś ty, dziewczyno, robiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś ty, Jasiu, robił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coście robili, coście zaspali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córko moja, córko droga. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuleńku, Anuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuleńku, dziecię moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuś moja, dziecie moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuś moja, dziecie moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóz tam w boru runęno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóz tobie po mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż ci się Boska Matko u nas podobało?. . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż ja za bałamut. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż za nowiny już teraz nastają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery Jasio konie miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery mile za Wasawą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctyry dydki baba dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctyry konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy ja tobie, mateńku, niemiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy to rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy to rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy żeś nam synkarecko nie-rada?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyjaz to dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyje to koniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyli będzies, cyli nie będzies. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyli rozmaryjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyraneńka nie ptak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarna kura gdacze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarna kura gdacze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarne oczy i bure. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czas, Marysiu, czas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czas nam Jasieńku do domu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego, kalino, ty się ruszasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego, kalino, w dole stoisz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego płaczesz, czego ryczysz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego siedzisz w zadumaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 578 218 25 134  56 80/I 149   85 27 304 303 27 355 324 25 734 258 27 125 215 27 279 290 80/I 188 108 80/I 258 153 24 175 280 25 210 92 27 323 310 26 369 266 26 368 265 27 425 358 26 302 239 27  – 374 26 112  70 80/I 230 136 25 152  64 25 149  63 25 150  63 25 336 151 25 515 204 25 151  64 28 162 216 25  40  16 27 206 257 26 163 158 80/I 201 116 25 540 210 80/I  50  34 26 272 221 27 145 225 25 118 48 25 686 245 80/I 110   67 28 147 210 28 211 139 28 329 297 28  – 127 80/I 174   98 28 236 247 �125 Incipit tom numer strona Czego, Żydku, płaczesz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czegoż siedzisz jako sęp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czeka na mnie wrony koń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemu siedzisz jako sęp?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemu żeś mnie, matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemuż te wiatry nie wieją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czerne oczy, pod’t’e spat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery Jasio konie miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie fura siana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kośniczki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kośniki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kunie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata temu będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem słuzył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem słuzył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem służył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem służył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery mile od Krakowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery mile za Warsawą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery świece się spaliło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czy tylko ten śpiewa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czyja to córa czyja? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czystsza nad słońce oczyszczenia czeka. . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery kunie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtyry kury zapiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtyry razy na ratusie dzwoniono. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 273 160 80/I 343 204 28 182 225 26  – 207 28 152 211 28 323 293 25  – 279 80/I  97  58 27 393 347 80/I  98  59 27  – 311 80/II   – 369 80/II   – 432 28 254 255 26 327 250 25 214  94 25 140  58 25 141  58 80/I  99  61 25 139 58 25 251 109 25 336 151 28 166b 218 28 268 261 28 292 274 28  – 350 25 149  63 25 150  63 27 270 287 26 264 217 27  50 168 Da, choć nie mam korali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da dy, da dyna, woźże mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, i brzęcy woda brzęcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i cerwone jagody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i cóż mnie po roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i czerwone jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i ni maz ci to . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i siwy gołąbeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i trzy dni w domu nie był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i w lesie przy strumyku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, ja chłopiec księzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, Jędrusiu młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  89  54 80/I 125   73 25 541 210 25 544 211 80/I 200 116 80/I  88  54 25 388 173 80/II   – 165 80/I 280 163 80/I  96  58 25 479 195 25 688 245 �126 Incipit Da, Jędrusiu młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, krótkie rózki u poduszki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, łotrzyk ci ja łotrzyk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, mój bracie rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, napiłam się troszkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, nie sama, nie sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, owcarze, owcarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, pasłem konie na wygonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, sama ja se, sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, tyda kiedyś jest gajowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, tyś mi miluchna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, u mojej matulinki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, uciekała po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, w świecie ja był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, we świecie ja był, da i był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, wio koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, wyganiaj woły ospała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, za stodołą, za wujową. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Daj mi, Boże, zaprzestać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dajze Boze i zaprzestać . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dała matka sera chleba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dałabym ci z chęci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . […] dałabym ci wieniec, dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dały mi się w znaki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dana moja, dana, nie pójdę za pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descek pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk kropi, descyk pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk pada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk pada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk roni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk roni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, zmocy mię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Deszczyk pada, deszczyk kropi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dnia jednego o północy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do Dunaju dróżyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do nieba […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do nory myska do nory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 193 80/I  61  41 25 665 239 80/I 207 120 80/I 235 131 25 539 209 25 414 179 25 664a 239 80/I 140   82 25 543 210 25 667 240 25 441 187 25 109  45 25 664b 239 25  33  13 25 631 231 25 582 219 80/I 147   85 25 144  60 26 240 207 27  34 161 25 526 206 80/I 222 129 25 709 250 80/I 279 163 27 262 283 27 260b 282 28 234 246 28 235 247 25 142a  59 27 261 282 25 142a  59 25 142b  59 80/I 303 181 26 461 311 80/I  90  55 24   – 111 27 136 220 80/I 327 190 26 352 259 80/I   5  11 26  31  81 27   9 128 24  51 146 �127 Incipit Do tego domu wstępujemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego pałacu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego tu domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobra ta mateńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobra woda łabędzieju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobranoc ci, panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobranoc, moja Maryś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrą ja matkę miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobronoc Matce Boski, dobronoc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobry grunt, dobry grunt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobry wieczór, lube dziewcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze gospodarzom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze ludzie ucynili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze to, dobrze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze u ludzi, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dolina, dolina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dolina, dolina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Domyślaj się, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Doputyśmy krązyli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dozynaj zytka, dozynaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożali żytka do odłogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożęliśmy zytko na przyłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożęliśmy żytka na przyłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drewiczowe […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drobny grosek da drobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drogie dziewcze, za czém gonisz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Druzebko starsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Druzynko moja stawaj do koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drzwicki z bylicki miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dudni woda, dudni, dudni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Duszo, duszo […] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dwa barany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dwa kapłony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzieci troje, a nas dwoje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzień Bożego Narodzenia, weseli ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzień się rozwidniwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyna z niemi pić nie chciała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyna z Nowogroda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, napój mi konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, napój mi konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, niescyrość twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, niescyrość twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno nadobno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24  55 150 80/I   7  12 24  55 151 28 192 228 27  – 397 80/I 112   68 24  91 225 25 169  71 24 150 255 25 553 213 25 741 261 27 336 315 25 464 192 25 247 107 25 450 189 25 147b  62 28 207 237 26 231 200 24  73 204 24  72 204 28  58 113 24  76 207 24  – 207 80/I 260 154 25 365 168 80/I 348 208 24 140 251 26 201 181 26 351 259 25 454 190 80/I 326 189 nlb 27 422 357 28 375 320 27   – 347 27  – 111 25  38  15 25   4   2 28 261 258 25 680 243 27 200a 254 27 200b 255 26 301 239 24 202 295 27 154 227 �128 Incipit tom numer strona Dziewcyno, jedyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  72  27 Dziewcze piękne na urodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   6 349 Dziewczyna z Nowogrodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 261 258 Dziewczyno ładna, da, kochaj mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  86  53 Dziewczyno moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 181 225 Dziewczyno nadobna, do kogoś podobna. . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 122   72 Dziewczyno, zmiłuj się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 546 336 Dziewecko, dziewecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 153 227 Dziewko z Nieporęta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 460 191 Dziewosłębie krzywozębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 126 143 Dziękujemy Panu Bogu po objedzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 147 253 Dziękujemy Panu Bogu, N. P. Maryi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 148 254 Dziękujemy za obiad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 137 147 Dziękuję ci, matko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 272 120 Dziś dzień Herodzie, dziś dzień Bogaczu 24   21   88 Dziś kowalczyk pije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 299 136 Dziwną, dziwną oja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 287 229 Dziwną, dziwną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 223 267 Dziwne cepy z widłami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 310 183 Dziwne cepy z widłami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 337 152 Dziza nowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 161 Ecce panis angelorum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 – 132 Eh, zapłakali młodzi jekruci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 416 290 Ej, była żyła żydówka Ryfka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 355 312 Ej, była żyła żydówka Ryfka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 356 313 Ej, co to za wasiele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  99 127 Ej, cóż tam słychać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 238 248 Ej, dobra temu nocka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  86 149 Ej, dzień bańdzie, nasi swatkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 196 177 Ej, dzień dobry panu ojcu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  85 185 Ej i pij piwko cerwone. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 463 311 Ej, jak to u nas kasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 245 Ej, jechali dwa żałniery z wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 204 236 Ej, lecie lecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 259 215 Ej, lecie, lecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 305 240 Ej, moja ty wdowulu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 464 311 Ej, mój, Jezu co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . 26 104 130 Ej, nam ej czyja to roliczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  19  68 Ej, nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  95 159 Ej, nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 160 Ej, nie załuj, nie załuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 475 315 Ej, o rosie o rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 110 134 Ej, o rosie o rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 166 159 �129 Incipit Ej, ozenił się pan Dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, poleć, poleć, mój koniu wrony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, rozpleciny są . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wy druzeńki, wrone koniki macie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wybieraj się hej wyrządzaj się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wyjdę ja na poleńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wykręćze się, wilku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wysed se pan starosta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, z Podola wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, z Podola wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zar-zyj, zar-zyj, mój wrony koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zawij się moja Marysiu – zawij się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zobacys dziewucha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, ludzie mi ją ganią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, nie chcę chłopa ze wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, nie chodzi kole woza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, powiadają ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wyjdę ja na poleńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Flaki nam się, młoda-panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Florek nieboracek, wlaz na swoją budę . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fora ze dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 399 281 28 139b 192 80/II   – 241 27 418 355 28 111 171 28 175 222 28 216 240 26  84 120 26 337 253 26 387 275 26  – 275 28  68 127 26  – 187 25 160  67 80/I  87  53 80/I 278 163 80/I 142   83 80/I 293 170 80/II   – 425 27  36 24  33 26 155 161 103 156 Gaicek zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  56 152 Gaiku zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  53 149 Garka, garka, garka nowego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 180 Gąska pierze po jezierze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 102 233 Gdy nam zakwitła piękna lelija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   5  58 Gdy się kuma z kumą zejdzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 360 327 Gdy w czystem polu słoneczko świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 736 259 Gdy w czystem polu słoneczko świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 737 259 Gdybyś kumie nie pijoł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 216 Gdzie idziesz Kasieńku tak późno?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 407 285 Gdzie ja jade, to ja jade. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 415 179 Gdzie ja jadę, to ja jadę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  71  46 Gdzie ja pojadę, to ja pojadę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 149 226 Gdzie jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  11   5 Gdzie mi się podziały pożądane gody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 745 263 Gdzie mi się podziały tulipany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 135 56 Gdzie ni (mi) się podziały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 164 237 Gdzie pojedzies? Do ślubu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 164 217 Gdzie rośnie dziewanna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  –  94 Gdzie się Anulu wybierajes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 106 166 �130 Incipit Gdzie to jedziesz, Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieś bywał, gdzieś bywał carny baranie . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się matula. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się nasa panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez to jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez to jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieześ to bywał mój Sewerysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieżeś się gdzieześ isę Jasiu zabawił . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieżeś to bywał czarny baranie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gęsia głowa … da, latka nas przyciskają. . . . . . . . . . . . . . . . . . Gęś pierze na jeziorze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gloria tibi Domine!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała dziewcyna bycki kole cmentarza. . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała gęsi na pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała woły do dąbrowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Godzina, godzina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gospodarze gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gospodarzu drużba, trafia mi się służba . . . . . . . . . . . . . . . . . Górą, górą słonecko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Górą, górą słoniuscko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Graj pastuszku, graj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gre-gre-gre-gory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grunta się stykają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gruszki duze, jabka małe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 449 26  70  23 26 167 160 26 205 182 26 161 158 27 383 340 28 342 304 25 349 158 25 252b 110 25 350 159 80/I 302 180 25 101 232 24   – 324 80/I 243 143 25 208  91 26 442 302 26  29  79 27  66 179 25 326 146 28 112 171 26 203 181 80/I 285 166 24  – 127 80/I 232 138 25 657 237 Heca, heca, kole pieca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 282 164 Hej, bicem konia bicem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 522 329 Hej, da, moja dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 521a 329 Hej, dobranoc panie młody, dobranoc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  68 180 Hej, dobranoc temu domowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  67 179 Hej, dworacek nieboracek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 539 334 Hej, dworacy, hej, dworacy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 567 216 Hej, horosie, horosie! (grosie, grosie)! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 127 180 Hej, już potoczę, potoczę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 175 280 Hej, Mazury, hejże ha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 752 266 Hej, nie stukaj nie pukaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 165 159 Hej, ostrożnie z huzarami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 114 Hej, piorunie trzoskaj we mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  558 214 Hej, pod borem borecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 408 285 Hej, pod borem pod jaworem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 402 350 Hej, posły były. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  33  83 Hej, pójdziemy bracia rzeczki horodzici. . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  40  94 Hej, przez pole, przez szérosieńkie kolęda . . . . . . . . . . . . . . . . 24   41 108 �131 Incipit tom numer strona Hej, siadaj, siadaj, Maryś kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siwy gołąbecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, starego dziada mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, stojała w sadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, wyjrzyjze, córuś moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zabujały białe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zahukali siwe łabędzie po wodzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zakukała kukaweńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zakukała siwa kukaweńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zawracaj od komina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zabujały siwe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, da, prosiemy, panie podczaszy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, hej łabędzie płyn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, hej, hej, weselmy się, radujmy się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, maci, maci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, Mazury, hejże ha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, uwiję ja parę wianków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hejże, dalej do mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Helena z Łukasem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hoc Kujawianie, hoc Mazury. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, hola, Jasiu, hola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, wołki, hola, ja nie rano wstała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, chłopcy, hola, dwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop Mazura, hop Mazura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop, hop, hop, hop Mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop, hop, hop, hop Mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hopa hopa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj, bujaj jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj synu naszej ziemi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj, bujaj jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hura chłopcy, hura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Huś! flaskę postaw ze nam dobrą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Huś! Huś, huś, huś ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 174 271 24 183 287 26 476 315 26 521b 329 28 315 286 27 401 349 25 266 118 28 303 340 28 136 190 80/II   – 416 25  – 297 25 265 117 80/I  42  31 28  44  96 24  32 102 28 121 176 80/I 354 215 28 148 210 28 148 210 80/I 224 130 25 766 291 80/I 150   85 25 756 268 25 379 171 80/II   – 453 28 370 318 25 710 251 25 265 748 25 264 747 25 265 749 28  – 373 28 298 277 25 754 268 28 195 229 25 751 266 26  96 126 26  – 117 I jak zacąn siablecką trząchać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I pan mi się nie spodobał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechał do pani matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechał przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  66  25 25  17   7 25   3   2 26 237 205 26  75 115 27 239 274 �132 Incipit tom numer strona I przyjechał przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 188 227 I przyjechał w podwóreńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 244 250 I przyjechał w podwórze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 325 295 I rozbujał się siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  86  34 I rozbujał się ten siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 117 174 I rozbujał się ten siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  96 191 I wy też państwo młodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 119 I wychodzi panna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 353 324 I wyjechał pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 178  77 I wyjechał pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 293 297 I wysed se pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 337 252 I zabujały siwe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 265 117 I zagruchały siwe gołębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 367 331 Idą do nas wieści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 122 179 Idą wozy za wozami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 278 123 Idą wozy za wozami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 0/II  – 125 Idę sobie w swoją podróż. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  11  82 Idę z wiańcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  50 101 Idzie burzycka (burza), bęńdzie desc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 167 239 Idzie chmura – będzie deszcz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 187 227 Idzie dziewcyna z komory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  96 160 Idzie Kaśka bez wieś drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 100 229 Idzie kobieta tak utęskniona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 348 307 Idzie kobieta ulękniona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 348 307 Idzie Maciek bez wieś drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 377 269 Idzie Maciek przez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 313 284 Idzie panna idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 296 299 Idzie rzecka idzie i nad struzeckami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 159a 214 Idzie rzecka, idzie rzecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 159b 215 Idzie rzeczka, idzie rzeczka idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 159a 214 Idzie stary, idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 223  97 Idzie woda koło młyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 281 125 Idzie woda koło młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 126 Idzie woda od ogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 521 205 Idzie woda z Wysogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 655 236 Idzie zołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 375 336 Idzie żołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 269 119 Idzie żołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 376 336 Idzie żydek drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  18  86 Idziem z wieńcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  73 113 Idziem z wieńcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 228 Idź prec ode mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 209 Idźcie druchny świnią drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 131 184 Idźcie druchny świnią, drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  98 126 �133 Incipit tom numer strona Ja Bernardyn ubogi, nie mam nic własnego . . . . . . . . . . . . . . Ja do Kasi, ty do Kasi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja, Godlewski stary od Fary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja idę drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja Maryni gorzałecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja w domu nie co dzień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja wasz sercem jestem całem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja wychodzę kunie stojom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jacyncie święty z famili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadę kolasą, nie wozem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadę od Rudy, dziewczyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadłabym jabłusko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadwiga! A cego? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadzie chłop ze młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadzie, jadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jagody, jagodziny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ci ja pojade. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak dawno na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak do gorzołki, to swachny były . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak do gorzołki, to swachny były . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę dziecię miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę dziecko miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę syna miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłam grzecną panną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłam grzecną panną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u swojej dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u tatusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u tatusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja miałam lat pietnaście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja młodziuchny żenił się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja pójdę z karczmy do dom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja stanę na kobiercu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja szedem od swojej dziewczyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak lecie tak zimie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak mnie bańdzies bijał brzozą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  11  68 80/I  81  51 28  12  68 27 198 253 25 147a  62 25 255 112 26 555 341 25 423 181 27  – 378 24 113 235 80/I  72  46 25 486 197 26 439 301 26 453 308 26 394 278 28 156 213 25 703 249 25 333 149 24 142 251 24 153 258 28 284 271 25 188  83 80/I 191 110 80/I 185 106 28 281 269 28 241 250 24 126 240 27 363 329 28 347 306 28  87 151 80/I 236 140 80/I 203 117 28 242 250 28 321 292 26 218 191 Idźcie drużby świńską drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 305 Idźcie matuś do sieni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  74 114 Idźmy do domu już nam cas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 212 239 Idźta spać, młode państwo, idita spać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 143 149 Idźta spać, młode państwo, idita spać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 247 Idźze ty synowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 332 313 Indyk z sosem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  –  69 Ino ci się zalecają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 127   74 �134 Incipit Jak nas do wojska werbują . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak się będziesz żenił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak się kuma z kumą zejdzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak u pani bywać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak wskazali, tak to prawda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jakem ja jechał do dziewcyny swoi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jakem ja jechał do dziewcyny swoi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaki to jałowiec nieładny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaki to jest pociąg diabli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Janie! Janie! święty Janie!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Janioliku pacholiku oknem zahledajesz . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasienku nadobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasieńku, nie chcesz mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaśku sokole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał chłop do młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał chłop do młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Jasieńko kraj dworu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Jasio od Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał pan na łowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Sobek do Warsęgi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Sobek do Warsęgi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem ja od swojej kochanki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem z Krakowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem z Krakowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden drugiego pyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden mówi do drugiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden myśliwy cały dzień polował . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden myśliwy cały dzień polował. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden Syn Maryi, co na niebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna baba osalała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna bieda to nie bieda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna drózka do Warsawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna dynia, druga dynia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 274 121 25  75  29 25 429 183 28 296 275 25 605 224 26 322 247 80/II   – 274 26 152 154 25 283 126 24   2 348 26 223 195 26 265 218 80/I 119   71 25  89  35 25  –   4 26 386 274 28 317 288 80/I 215 126 80/I 216 126 80/I 217 126 25  95  38 25  61  23 25  62 23 25  63  23 80/I  29  27 25 347 156 80/II   – 135 28  88 152 80/I  64  43 25 180  78 26 426 296 27 386 341 27 254 280 25 175  75 26 542 335 80/II   – 437 28 brak 128 25 288 129 80/II   – 128 26   1  56 27 156 227 28  – 122 25 367 168 25 451 189 �135 Incipit Jedna dziewcyna jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom 26 Jedna dziewcyna jedna 27 Jedna dziewcyna, jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna lipka w ogródecku, a w sadecku dwie. . . . . . . . . . . . . . Jedna miała dwie, druga miała trzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jednaz ja, jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedynacka’m sobie była, zawdy wesoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedynackam sobie była, zawdy wesoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzcie pasternak, jedzcie kobiety. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Drewicz jedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Drewicz jedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie dziewcyna w cięzką niewolę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia, od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od wiatraka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio przez wieś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio z Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś od Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie Jasiuleniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie kozak z Ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie kozak z Ukrajiny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie pan z dąbrowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie Jasio z wojenki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie nadobny Jasieniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzies Jasiu, jedzies, jedzies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzta koniki trawkę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce gorzalecka nielutowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce gorzałka nie-lutowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce nie do dom, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce’m ja nie twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesionowe kółka dębowa rozwórka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jest tam karcma na dole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ci ja uzar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ja Mazur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ja Mazur bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . numer strona 282 292 354 260 27 281 291 27  60 177 80/I 318 186 28 114 171 27 218 265 27 217 264 28 124 179 25 286 127 25 287 128 27 151 226 27 227 269 25 153  64 25 154  64 25  44  18 26 270 221 27 208 258 28 227 245 25  45  18 25 493 199 27 227 269 27 271 287 26 417 291 27  – 311 26 417 291 80/II   – 292 28 343 304 80/I   4  10 24  12  83 25 177  77 26 394 278 27 180 246 25 489 197 26 116 137 80/II   – 250 26 156 156 80/I 237 140 24 189 290 28 144 193 26 400 281 24  16  84 80/I 267 158 80/I 266 157 �136 Incipit Jestem Mazur z drelichami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeszcze nie było . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeszcze o tym niesłychano . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezdem ja Mazur ślicny bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezu Chryste, panie miły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezu śliczny kwiecie zjawiony na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . Jeździłem ja we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz ja ciebie, dziewce, nie chcę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz mi się sprzykrzyło w kawalerskim gronie. . . . . . . . . . . . . Juz się żegnam z tobą, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz słuńce zasło w rogu zapiecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz was żegnam piece, ławy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz-ci wieczór nadchodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już cię żegnam najmilszy Synu Chrystusie. . . . . . . . . . . . . . . . Już głuchej nocy zniknęły cienie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już ja opuscona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi minęło szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi się sprzykszyło?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi wychodzi szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi wychodzi szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już obiad podjedliśmy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już słuńce zasło, je w rogu sieni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już to Bogu chwała, jak me serce pała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już to siódmy roczek idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już tyle razy słońce wracało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już wyjeżdżam, matuleńku, z domu twojego. . . . . . . . . . . . . . Jużci śpiewasz, skowroneczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juże wieczór teraz krótki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 293 133 25 253 111 28 360 315 28 352 310 27  – 375 24  31 101 80/I 104   64 27 194 252 27 216 263 27  26 156 24 152 258 27  79 183 27 122 210 28  28  82 25 733 257 25  82  32 25 73c  29 26 280 225 25 73a  28 25 73b  28 27 120 209 24  – 258 80/I 341 201 26 397 280 80/I 357 218 80/I  27  27 80/I 335 198 24   8 349 Kacmarecko daj mnie piwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 361 328 Kanień na kanieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 321 187 Kapusta kwaśna, ale nie kraśna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 135 147 Kapusta kwaśna, ale nie kraśna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 130 182 Kapustecka w ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 243 208 Kapusteńka w ogródeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 166a 217 Karcmarecko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 389 173 Kasia do Jasia tużyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   3 348 Kasia pierze na jeziorze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 378 270 Kasia po sadzie chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 245 251 Kasieńku, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 186 248 Kaśka wołki [pogoniła]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 308 182 Kaśka za piec, Maciek za nią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 154   87 Kazali mi cepem młócić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 536 333 Kazali mi jechać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 191 228 �137 Incipit Kazali mi kury paść. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi kury paść. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi śpiewać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali: swat bohaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazał hanioł do Betlejem Juda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazał sobie konia siodłać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazała mi mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Każ przynieść wina, mój Grzegorzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się panna w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędy tam jedzies, Jasiu, kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędyześ bywał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędyż idziesz, opalony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy bandzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy do dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja bieg do swego kochania. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja był w samodzieli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja była, młodą panieneczką. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja usiędę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy myśliwy cały dzień poluje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy po mnie przyjedziecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 537 209 80/I 289 168 26 444 303 80/I 234 139 28 200 233 26   4  57 25 176  75 25 212  93 25 758  26 80/I 160   92 25 205  90 25 206  91 25 207  91 25 203  90 25 204  90 26 365 265 26 366 265 27 311 306 27 312 307 27 313 307 27 314 307 27 315 307 27 317 308 27 318 308 28  – 214 28 285 271 80/I 161   92 80/I 162   92 80/I 163   93 27 316 307 25   8   4 26 298 236 25 625 229 26 234 204 25   1   1 25   2   1 27 176 244 26 241 208 27 255 280 276 161 80/I 184 105 25 738 259 27 384 340 24 161 264 �138 Incipit Kiedy pójdzies do ogrodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy rola zaorana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy Wisła wezbrała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zakwitnie róża w ogrodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zastukam, zapukam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zastukam, zapukam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym była u matuli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym była u matuli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja był u swojej dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja był u swoji Antolki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja se była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja w karcmie był . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał do swojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał do swojej kochanki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał od swojej Maryni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym miała lat piętnaście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedyś sobie ogrodnicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej brat na wojnę odjeżdżał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej ja jechał od swojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej się zejdziemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiele boru gnał owcarek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiełbasa bez pasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochaj mnie ja ciebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochajze mnie, kochaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochajże mnie, chłopku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochałam się, kochała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochanie, kochanie, komu się dostanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kogó-zeście się radzili . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kogutka nie sprzedam, kogutek mi się przyda. . . . . . . . . . . . . Kole młyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem słonecko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koło dworu topola stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koło Jana, koło Jana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołys ze się kołysko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołysę ja cały dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Komu grają? Niedołędze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konie na most nie chciały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Końmi trzema i czterema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kowalówna z końca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kowała zieziula, kowała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kozuszek barani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kożuszek barani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 593 221 24  –  81 25 764 273 27 381 339 24 151 256 80/II  –  53 26 313 243 80/II   – 272 26 323 247 25 137  57 25 171  73 25 257 113 28 240 249 25 136  57 27 253 279 25 284 126 25 425 182 25 250 109 27 252 279 27   7 121 26 436 300 24  –  55 25 763 273 80/I 124   73 80/I 144   84 28 141 192 80/I 120   72 26 207 182 25 397 175 25   98 226 26 306 240 80/II   – 270 27 111 200 28  – 128 28  39  93 26 551 227 26 550 337 25 604 224 80/I 202 117 24 123 239 80/I 244 143 28  79 146 25  – 181 24  –  47 �139 Incipit Kożuszek barani, capecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacy jadą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiaczek młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowianka Anka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krawcyku, krawcyku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krążyliśmy, krążyli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Księże kanoniku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto mężatki kocha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto pieniążki ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto się w opiekę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto tańcuje a nie umié. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto tylko ma żonę ładną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto zająn to zająn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Który druzba nie wąsół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Który druzba nie wąsół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Któż mnie pocieszy w biedzie i frasunku . . . . . . . . . . . . . . . . . Któż o tej dobie płacze we żłobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku czci Bożej Matuchny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku Dunajowi ku głębokiemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku Dunajowi ku głębokiemu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kujawianie, Kujawianie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kujawianie, Kujawianie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kuje zieziula, kuje siweńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka kuka, Jasio listek pise. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka zakukała i kuje, i kuje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukułecka kuka, Jasio listy pise. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kum z kościoła idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kuma w oknie stała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kumosia kumosi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kupało u Jana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kwiat studni idzie do nas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lauda Sion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leciały gąsecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lecieu oroł ponad morom, taj stau hołosici. . . . . . . . . . . . . . . Leć głosie po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leć głosie po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ledwo raz siekierą rąbnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ledwom miała lat szesnaście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lepsa ja Jasiu niźli ty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Letieu oroł po nad morom, taj stau hołositi. . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 333 195nlb 24   4  80 25 723 254 25 694 247 25 707 250 28   8  67 25 332 149 24   71 203 25 456 190 25 700 248 25 735 258 24  – 181 25 384 172 28   9  67 27  51 170 26  85 120 80/II   – 232 28  62 123 28  27  73 24  – 135 24   4 348 24   5 349 25 607 225 80/I 270 159 28  70 128 80/I 305 181 80/I 192 110 80/I 115   69 25 108  44 28 311 283 25 256 113 26  – 332 28  – 347 24  – 328 27  – 26 456 28  – 27 246 27 247 26 481 25 284 27 268 28  – 132 309 359 276 276 316 126 285 359 �140 Incipit Lezy stary na pierzynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leży, leży Jezus malusieńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lulu mój malutki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łetiw oreł po nad morem, taj stau hołosyty . . . . . . . . . . . . . . Maciek idzie prosto drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Majtek ubogi puścił się na morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Majtek ubogi puścił się na morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam gitarę w ręku, romans na stoliku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam gołębia przyjaciela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam ja męza kochanego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mamy przyjaciela Chrysta Zbawiciela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marsz, marsz Agronomia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryja Magdalena w świecie się kochała. . . . . . . . . . . . . . . . . Maryja Panna Elżbietę nawiedza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryna mi chłopcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marysiu weź wianek w dłonie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryś, Maryś, pojedziemy na Ruś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mas dziewcyno wianek?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Masz mnie kochać, kochaj stale. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mateńka zieziuleńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matka córce kurę dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko moja, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, moja matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko, matulu moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko moja, matulu moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko pierwsego rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko niebieskiego Pana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matula mi przykazała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matula mnie przysłała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulenku, dobrodziko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matuleńku dobrodziko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matuleńku, tatuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur i to bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur, Mazur bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur, Mazur bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur srodze bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 25 590 27   1 26 547 28  – strona 221 115 336 359 25 100 230 24   8  82 80/I 346 206 80/I 338 199 28 257 257 26 383 272 28  25  73 25 765 274 26 556 341 28  – 350 25 391 174 26 180 165 25 611 225 26 514a 326 25 145  61 28 118 174 25 618 228 27 372 335 26  – 354 26 286 229 26 287 230 26 283 227 24  70 189 25  – 301 25 650 235 80/I 134   79 26 284 227 27 152 226 26 324 248 26 184 167 80/II   – 257 80/I  45  32 26 425 295 27 387 342 27 390 345 26 424 295 27 388 344 27 389 344 �141 Incipit Mazur Mazureczce niecnotę wypłatał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur-ci ja, Mazur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazurek się napił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazurowie mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba babuleńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba babuleńka swoje stare grosze . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba żaka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała babula koziołka swojego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała kokoszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała matka łysą krowę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała matulinka siedem córek razem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem dziewcząt osiemnaście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem ja trzewiki sakowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem ja trzewiki sakowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, miesiąc grzeje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, słońce grzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, słońce grzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwiema góreckoma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma domostwami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma domostwoma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamieniami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamieniami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamienioma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Minął, Kachno, czas pieszczoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młoda dziewcyna, młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młoda dziewcyna, młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młodość moja, młodość. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młody panie, daj na stangę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młody panie, daj na stangę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Modre ocki mamy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moi mili żołnierze, dajcie pokój domowi. . . . . . . . . . . . . . . . . Moja dziewczyna robocza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Jagienko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja kochaneczka, da, utonęna w studni. . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Marynia robotna była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Marysiu, młodoś się zawiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja matka memu ojcu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 314 185 28  – 286 80/I 313 184 24  – 319 25 330 148 25 227   99 25 744 262 26  95 125 80/I 304 181 25 666 239 24  14  83 25 673 241 27 392 246 80/II   – 383 80/I  49  33 26 291 231 26 292 231 26 376 269 80/I 197 114 25 222  97 25 220  96 25 221  96 25 220  96 25 173  74 25  27  11 26 344 257 26 345 257 26 346 257 27 288 294 27 289 295 25  – 300 28 295 275 80/II   – 438 25 552 212 26 125 142 80/II   – 242 25 557 214 28  14  70 80/I 290 169 27 201 255 80/I 239 141 25 324 145 26 212 188 26 529 331 �142 Incipit tom numer strona Moja matko, daj mi córkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 485 317 Moja matuleńka siedem córek miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 446 304 Moja matulu, moja kochana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 170  72 Moja matuś bardzo dziwna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 430 183 Moja miła cépka nima. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 113 200 Moja zona z rokiciny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 551 212 Moje bziałecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 202 256 Moje druchny, idźcie prec! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 112 200 Moje druzeńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  82 147 Moje dziewczę, co ci powiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 465 192 Moje dziewczę, moje złoto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 142 222 Moje dziewczę, nie lamentuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 467 312 Moje dziewcze, nie lamentuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 316 186 Moje dziewcze, radabyś mi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 461 191 Moje dziewczę, trząchnij sobą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 132 219 Moje konie, moja brycka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 670 241 Mospanowie gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  47 167 Mospanowie gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  46 167 Mości państwo gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 285 Mój Boże, deszcz pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 545 335 Mój Jasiniecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 300 238 Mój Józiuleńku, weź ty mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 276 289 Mój kielisku, mój kochany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 260 114 Mój mocny Boże, mój mąż mnie bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 146 151 Mój ty wianku lewendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 137 190 Mój wianecku lawendowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  74 181 Mój wianecku z białej rózy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  39 163 Mój wianeczku lawendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 151 211 Mój wianusku lawendowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 168 219 Mówiłam ja, Kasiu, tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 565 215 Mówiłam ja tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 130   76 Mucha tańcowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 423 357 Muzykancie z krzywą gębą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 436 185 My po piepry lub safrany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 123 179 My tu przyjechali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 365 330 My w te progi wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  32  81 Myślałeś gospodarzu, ze mas syna króla . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 229 Myśliwy […] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 263 155 Na badylu mi się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Bugu, na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na cém bande spał, Kasinku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na cem będę spał, Kasinku Na cóżeś mnie, matuleńko, za mąż wydała 26 549 26 249 26 169 80/II   – 27 118 337 277 161 253 207 �143 Incipit tom numer strona Na dolinie, przy olszynie 25 742 261 Na dworzu desc pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 288 272 Na dzwonnicy kłębek nici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 258 281 Na górze, na górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  31  12 Na Judzkich dolinach paszą pastuszkowie. . . . . . . . . . . . . . . . 27   2 116 Na kapuście drobne liście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 579 218 Na kapuście duze liście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 472 194 Na kobyle woził dyle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 522 206 Na kościele gałka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 146  61 Na kościele gałka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  –  97 Na kościele kawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  –  97 Na królewskim objedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 117 137 Na Kujawy, psie kulawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 455 190 Na Kujawy, psie kulawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 272 160 Na majowej rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 194 229 Na mej matki roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 346 320 Na Mostowej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 196  87 Na moście Chroście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 358 314 Na około izba, w koło piec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 191 291 Na onej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  29  12 Na onej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  90  35 Na onej górze stoją rycerze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  51  34 Na onem bagnie diabeł babę gnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 490 319 Na piasecku młynecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 102  42 Na piasecku młynecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 103  42 Na Podolu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 246 107 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 245 106 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 348 322 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 349 323 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 320 291 Na Podolu wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 221 129 Na Podolu, w cystem polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 388 276 Na polu sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 250 278 Na polu sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 134 189 Na polu wierzba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  26  11 Na polu wierzba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 254 212 Na polu wirzbo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  25  11 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 255 213 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 256 213 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 257 214 Na polu wiśnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 278 268 Na progu stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 312 284 Na przykaźnym mieście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 432 364 Na Słupińskiem polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 341 255 �144 Incipit Na stołecku siedziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na suchym dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na suchym dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na środku pola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tej górze mogiła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na ten grosecek orano orano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na to Pan Bóg dał niedzielę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tobi neboże . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tutejsej grobli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warsawskiej ulicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warszawskiej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warszawskiej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na wojenkę nakazali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na wysokiej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Zaleskim polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na zielonej łące. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na zielonej łące tulipan opada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na żałość, na żałość. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nad jeziorem lipka stała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nad przewozem stała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nadobna Kasiuleńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najechało hościku, pełny dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najechało troje swatkowie, sto ludu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najjaśniejszy król śmierci się nie boji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa Panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa Panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsza Panna anielska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najwiecy jaskółki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nam Zbawiciel się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Namówziłbym kamień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Napatrzcie się panny i panowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodzenie Chrystusowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodził się w Betlejemskim żłobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodził się Zbawiciel. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nas(z) gajik zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa gospodyni dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa karcmarecka dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa Marysia nasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa Marysia robotna była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasemu panu cepy biją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasiał grosku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 105 198 25 138  57 28 303 279 26  81 119 24  13  83 26 208 184 25 746 264 28  – 354 28 305 280 25 197  87 25 194  86 25 195  86 80/I 257 152 26 266 219 25 711 251 25 107  44 80/I 109   67 25 435 184 24  46 142 27 341 318 28  85 148 28 199 233 26 228 197 28  15  70 26  42  95 26  78 117 80/II   – 229 26 289 230 26 414 289 80/I 331 193 25 721 253 27 420 356 27 134 219 80/I  57  38 28   3  65 26  12  62 25 334 150 24  52 148 26 410a 287 26 410a 287 24 154 259 27 415 354 24  74 205 27  65 179 �145 Incipit Nasieję ja drobnyj rutki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasieliście groszku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasieliśmy grosku na przyłozku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasz gajiczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasz maik zielony, pięknie ustrojony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza karczmareczka dobrze sobie żyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza Marynia robotna była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza wiara birbantowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Naści tobie pani matko zasługi moje!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nawariła, napekła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chodi Hryciu na weczorniciu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chodi Hryciu na weczorniciu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chody Hryciu na weczernycu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Né płacze Jadamko, ne płacze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne płacze Michałko (przypuśćmy), ne płacze. . . . . . . . . . . . . Ni ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni ma-ci to ni ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni mas dziewcyny na rozpleciny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni maz tego na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie badę ja roli orał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie będę ja pasła tego bydła z miasta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie będzies ze mną chłopie ze wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie było dobrze w nasej wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie bywaj tu, nie postój tu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie chcę Warsawianki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie chciała dziewczyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dla tego deptała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dobrą ja mamulinkę miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dobrą ja matulejkę miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj się Stasiu we mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj w południe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj w południe, hej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie ma Marysia matuli, posła Bogu słuzyć. . . . . . . . . . . . . . . . Nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mam nic tylko bicz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas tego na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pójdę ja grabić siana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pójdę ja na pańską wieś`. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pude ja na jabka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie siedź-i bokom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie siedźze, Marysiu, bokiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27  42 164 24  – 284 27  32 160 24  57 154 80/I   6  11 80/I 229 135 25 325 146 25 762 272 26 356 260 80/I 323 188 28  – 372 28  – 373 25  – 274 28 101 163 28  – 375 26  55 104 26 380 271 24  – 245 24 130 246 26  54 104 28 364 317 80/I 317 186 25 492 198 25 584 219 27 184 248 25  74  29 26 499 321 26 126cd. 143 28 310 283 26 382 272 25 603 224 26 502 322 80/I 116 70 26 202 181 27 106 198 25 708 250 24 130 246 28  93 158 27  86 186 25 387 172 25 549 212 25 546 211 28  73 133 26 232 200 �146 Incipit Nie stawiaj konika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie stawiaj konika u podwórza mego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie trzeba nam świeców. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie tylko te sady kwitną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie tylo ci obłapiają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie uważaj, Józiu, na to . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wies, panie, co ja wiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wsystkie ksiatuski. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj owcarecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owczareńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, [owczareńku]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owczareczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wypił, nie wypił, a jesce ostawił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie zagram juz nikomu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie zamykaj, matko, wrót. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie żałuj se, moja Kasińku, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie żałuj se, Kasiu, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niebo ziemia świat i morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech będzie Bóg nasz pochwalony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech nam grosek odkryje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech się wam rodzi pszenica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj każdy rześko hasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj każdy rześko hasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj ruta w ogniu trzeszcze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj ruta w ogniu trzeszczy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko miastecka pół mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko miasteczka pół mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko rzecka rzecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko rzecka rzecki, Piórkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niepojęte dary dla nas daje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nieprawdę, moje swacheńki, gadacie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęsna, niescęsna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa Anuś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa dola za munz zabraniają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa godzinecka tam była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe pod-swywodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe te pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe te pokoje, ach jej, jej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwy ganecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 430 28 243 250 28 119 174 28 247 252 80/I 143   84 25 485 196 27 320 309 27 273 288 25 143 143 25 316 142 26 432 299 26 433 299 26 434 300 26 435 300 28 368 318 80/I 286 166 80/I 196 114 24 114 235 26 525 330 27 147 225 26 173 163 80/I  34  30 28  33  90 26 560 343 26  – 160 26  –  72 25 755 268 80/I 245 144 24   7 349 27 13 135 28  47  98 28 179 223 80/I 241 142 80/I  60  41 28   5  66 26  – 154 24  45 142 25 187b  82 25  76  30 28 169 219 25 121  50 25 192  84 27 308 305 28 283 271 �147 Incipit tom numer strona Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 189  83 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 190  84 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 191  84 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 360 263 Niesiem rosół z gajdokami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 160 263 Niesiemy jałowiec, Kasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 151 154 Nieskończona, najśliczniejsza, Jezu miłości. . . . . . . . . . . . . . . 28  35  90 Nieszczęśliwa […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 301 180 Niewidziana, niesłychana dochodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  16  70 Niewola me z karcmy pędzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 412 179 Niewola mnie ozeniła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 520 205 Nikomu się nie dziwuję. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 265 284 Nocki nie spała, piórka dzierała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 142 149 Nocki nie spała, piórka dzierała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 246 Nowa jutrzenko kraju sarmackiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 382 Nuz my pastuskowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  35 105 O bida mi z tą kokosą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 465 312 O Boże Boże co mnie mąż bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 189 169 O da, da, o dana! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 242 O dla Boga, co poradzę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 669 240 O dla Boga, co takiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 135 190 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 114  47 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 115  47 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 117  48 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 80/II  –  94 O Gospodze uwielbiona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 104 197 O huzary, huzary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 282 125 O jesceśmy nie słyseli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 422 181 O już cas, moja dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 145 O już to precz, moja Kasiu, już to precz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 182 286 O la Boga boli głowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 315 244 O la Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . . 80/I  26  24 O Matko Boska Gidelska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 330 192 O mój Boze, mój jedyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 458 191 O mój Boże, o mój Boże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  26  75 O mój Jasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   – 236 O mój Jasieńku, czemuś nie przybył?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 14b 136 O mój Jasiu, mój jedyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 595 222 O pamiętaj, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 210 238 O Panno patronko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  11 130 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  45  98 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  89 122 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  60 107 �148 Incipit O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O rosie, po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O samy Warsawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O siódmej godzinie, tam dziewcyna chynie. . . . . . . . . . . . . . . O ty, dziewcyno, ładna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obarecek osicyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obiecał mi wcale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obiecała dać na wale. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Objechał Jasieniek wszystkie ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oblokę kontus, oblokę zupan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oby mój ten był tak wielki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od górza nasa druzyna – od górza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od granic gdzie żył Lech. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od granic gdzie żył Lech. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Krakowa carna chmura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od onej góry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od samej Warszaway . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od synkarki do Marcina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od terema do terema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od terema do terema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Warszawy do Krakowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oddaj ćtyry dydki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwieźze mnie zkądeś mnie wzion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwróć bydła od stawidła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ognia, ognia, ognia na kómin. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ognia, ognia, ognia na komin. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bez uwagi mąz zonę bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, biada biada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bida moja, bida jesce gorsa ma być. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bidna ja sierotecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, biedaz mnie bieda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bierze mnie tęsknica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bodaj cie hultaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bracia moji, bracia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bylica, bylica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu nieboże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu niedowarzony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu, pachnące ziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu, ty rozbójniku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 128 216 80/II   – 232 27  97 192 25 693 247 27 301 301 25 531 208 25 404 177 26 457 310 80/II   – 127 28  – 266 27 344 320 28  – 374 24 146 253 25 760 271 25 761 272 24 102 230 26 106 132 25 275 121 26  – 77 24   5 81 26  – 368 25 279 123 27   8 127 25 497 200 25 508 202 26 158 157 80/II   – 251 27 103 194 25   98 225 26 516 327 26 470 313 26 385 273 25 500 200 25 375 170 26 518 328 25  46  18 24 115 236 24  94 226 26 134 146 26  68 110 80/II  –  49 27  80 183 24 206 297 26 164 159 �149 Incipit Oj, chociaż ci ja zaprząg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cicho Anuś, nie płac. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ciemna nocka idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, co tez to teraz za lata nastają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, co to tu za wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cóz mi to za uciecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cy ja niescęśliwy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cyś się w piecu uląg. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, czego płaczesz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, czego płaczesz, moja dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, da powiedziałaś, mała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dana moja dana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dana, moja dana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj dana, data, dana!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, depce konik, depce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, do kościoła przyszła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobra moja główka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobry nasz pan, dobry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobrze temu dobrze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dolina, dolina, da, przy dolinie glina. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dudni woda, dudni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewczyna drobno skacze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewcyno, mój koralu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewcyny, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziwują się ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, gdzie tam jedziesz, Maćku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, gorzałecko złoto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, holuj Jaśku, holuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i ciemna nocka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i u naszego pana, da, i zielona podłoga. . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i w kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i wio koniki na most . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i wziąneś mi wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadąż, jadą, w kolasach jadą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadłabym jabłuska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadłabym jabłuszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jak to u nas kasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jana jęła się jana, da tego dworzanina. . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jaworze, jaworze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jechali dwa żołniery z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedne konie na most. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 509 202 25 395 175 25 401 176 80/I 231 137 25 523 206 25 507 202 25 444 188 25 368 168 26  – 238 27 14a 135 25 165  69 25 510 203 26 488 318 25 brak 298 26  – 309 80/I 325 188 25 403 177 80/I 284 165 25 634 232 80/I  92  55 25 668 240 25 371 169 25 517 204 25 658 237 80/I 190 109 25 476 194 26 479 316 26 511 325 25 348 156 25 405 177 25 381 171 80/I 199 116 80/I   8  13 80/I 164   93 80/I  76  48 25 542 210 24 124 239 25 477 195 80/I  82  51 26 136 147 26 460 310 25 518 205 28 204 235 26 501 322 �150 Incipit Oj, jedzie pan, jedzie pan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedzie wóz na przewóz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedzie wóz na przewóz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jesce, jesce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kalino, malino. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiedy ja bendę do ślubu stawała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiedy ja sed bez bór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiej wyjdę na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kołem, kołem, kołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kołem, kołem, słonecko chodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, konie rżały, nic nie miały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu, zróbże mi kłódeczkę. . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lata moje, lata. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lato, lato, lato gorące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lato, lato, słońce gorące. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lecie, lecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ludzie mi ją ganią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko moja, matko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko, matko, matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko, matko, matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matulu, oj, matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, Mazur, Mazureczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja Marysiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja matulecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja matulecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moje kompanecki, da, cóz wy mnie zycycie. . . . . . . . . . . . Oj, mój wionku lawendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, myślałaś dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, na wysokiem drzewie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, na zapiecku stała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, napijmy się wujku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nasa karcmarecka dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nasza, nasza, nasza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ni mas tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie bij mnie, Jasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie bójze się, nie bój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie chodź kiele woza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie daj mnie, matulu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie kochoj dworaka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie masci to, nie mas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 393 174 25 475 194 80/I 156   89 26 153 155 25 545 211 27 159 232 25 638 232 25 580 219 26  57 105 80/I   9  16 25 374 170 26 170 162 25 674 242 80/I  46  32 26 462 311 80/II   – 300 26 486 318 27 203 256 25  28  11 26 260 216 26 526 330 25 240 105 26 285 228 26  – 228 26 468 313 80/I 315 185 27 187 249 80/I 178   99 80/I 179 100 27  18 151 27 130 218 25 554 213 25 396 175 80/I 242 142 25 463 192 26 410b 288 24 177 281 26 101 129 25 402 176 25 406 177 26 514b 326 26 469 313 25 420 180 25 426 182 �151 Incipit Oj, nie mój konik, nie mój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie płacz, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie przez taki dunaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie przez takie dunaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie tego, nie tego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie widzis-ze, Kasiu, da, tę wysoką wieżę. . . . . . . . . . . . . . Oj, nie wies ty, bracisku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nigdy ci, Marysiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ni mas co to, ni mas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nocka wedle nocki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, obiecała syr dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ola kole pola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, orać chłopie, orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, owce moje, owce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, padnijze, dziewcyno, swoji matuli do nóg . . . . . . . . . . . . . Oj, pani, moja pani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płakała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płakała ja wcora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płynie krypka, płynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pocozeście przyśli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pod borem piełła len. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pognała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedzies, pojedzies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedź, Jasiu, pojedź . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedź, Jasiu, pojedź . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, posed by ja, posed. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, postatnico, pofolguj, pofolguj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, potoczę ja, potoczę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, powiedziałaś, Kasinko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, poznać, poznać, chtóry młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, prawdę ptasek mówi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, proś Boga, dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pszeniczka, pszenicuszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, przypłynęli siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pstatnico pofolguj, pofolguj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, Puławy, Puławy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rekruci pijecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rozpleciny są. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ruch chłopcy na wodę, bo woda maleje. . . . . . . . . . . . . . . Oj, ruta, moja ruta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycy wół, rycy wół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ryczały, buczały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycały moje bysie rycały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 458 310 27  33 160 25 598 222 25 637 232 24  – 262 24 201 295 25 486 197 26 335 252 26 411 288 80/I 198 115 25 671 241 25 469 193 25 602 223 26 503 322 80/I  10  16 26 517 327 27 374 335 26 186 168 25 446 188 26 515 326 25 370 169 26 508 324 25 440 186 25 492 198 26 120 140 26 507 324 28   53 105 24 176 280 80/I 177   99 26  87 121 25 534 208 26 534 333 27  16 142 25   3   1 27 369 333 28  53 105 26 509 324 26 478 316 80/II   – 242 25 377 170 80/I 176   98 80/I 138   82 80/I 137   81 27 397 348 �152 Incipit Oj, rycały, bucały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycą wołki rycą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sakłakowe buty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sama ja, sama. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sama ja se, sama. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj, Maryś kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj, Maryś, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj na wóz, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siasta siasta, dziewcyna z miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siekierecka to nie toporzysko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja, Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sirota ja po ojcu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siwy koń, siwy koń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, słuzba słuzba niescęśliwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sporzioł na słonecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stangrycie, stangrycie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stary ja, stary, ale nie narobiony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stuliny, stuliny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stuliny, stuliny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szanuj-ze mnie, szanuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szczerze-m ja Panu Bogu służyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szewskiej córki nie chcę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewają słowicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajcie, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajcie, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajze, słowiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, tam komar z dębu spad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, tam w sadecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, trzeba jej, trzeba jej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, trzewicek mi się zdarł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mnie je tych śpiewek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mojej dziewczyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, uboga ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, utonął popielarcyk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w lesie i w olsynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w lesie, w lesie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wianeczku z białej róży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 443 187 25 609 225 25 643 234 27 377 336 26 493 320 26  79 118 80/I  40  31 28 108 167 26  72 113 25 623 229 25 601 223 80/I 210 122 26 510 324 80/I 175   98 25 536 209 27 280 291 25 442 187 80/I 283 165 80/I 131   77 26 145 151 80/II   – 248 25 392 174 24 181 285 80/I 139   82 25  58  22 26 518/5 328 80/II   – 309 25  59  22 25 344 155 25  80  31 27 165 238 25 555 213 25 376 170 25 516 204 80/I  70  45 25 644 234 25 591 221 25 498 200 25 431 183 80/I 157   89 24 190 290 24  88 223 80/II   – 301 80/I  75  47 �153 Incipit Oj, wianku ty mój, wianku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, widzisz, ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wolałby ja, wolał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołałem, wołałem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołki moje, wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołyż moje, taj połowyje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wsystko mi się widzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wszystko mi się widzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wycion konik wycion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyjrzyjze, córko moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyleć wyleć, raby pstry sokole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyrżyta, pacholicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wywijał mój konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, z wysokiego mostu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za nic mi to za nic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za nic mi to za nic. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za wodą, za wodą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabili, zabili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabili, zabili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabujały białe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zagrajze mi, zagraj, da, muzykancie . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zakukała kukawecka za borem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zarżyj, zarżyj, wrony konicku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zasło słońce, zasło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała cyje to konicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby nie Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zebym cię nie lubił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zebym ja miała taką mocną wolą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ziele, ziele co nigdy nie znane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, złapałeś mnie złapał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, żeby to Pan Bóg dał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, żebym ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojce nas, w Wierzbowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec bije matka bije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec bije, matka bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec pomar, matka także . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojechał Jasienek wszystkie ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze dana, ojze jesce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, gospodyni nasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 489 318 80/I  83  52 25 505 201 25 583 219 80/I  78  49 25 589 221 26 121 140 80/I 187 108 28  – 373 25 394 175 80/I 274 161 25 481 196 25 315 142 28  52 104 25   7   4 26 108 133 26 501 322 25 513 203 25 470 193 25 642 233 24 116 236 26 477 315 27 368 332 25 599 223 27  71 180 27  87 186 25 511 203 25 679 243 25 503 201 26 171 162 26 487 318 26 495 320 28 353 311 27 358 326 25 495 199 25 532 208 27 291 296 26  –  76 26 512 325 80/I 209 121 27 342 318 28 276 266 25 409 178 26 496 320 �154 Incipit Ojze, matko moja, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ocy moje, ocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, powiedziałaś mała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, zono moja, zono . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ojze, na dunaju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ojze, ozje dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oli, daliby, kazali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . On idzie drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona pasła bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona pasła byczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona wysła i wyjrzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Opasali mnie fartuskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oryl pije, oryl traci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oryl pije, oryl traci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orze Jandruś orze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Osa, osa, zimna rosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Osa, osa, zimna rosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otóż to ja panem,. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, matko, dom, dom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, pani, szerokie wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, panie, nowe wierzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otworzcie nam tu séroko wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz, matulu, te nowe drzwicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz, matulu, te nowe wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz nam, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz nam, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórzcie nam szerokie wierzeje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz-ze mi, otwórz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Owcarecek na polecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Owo ja Mazur sumno bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozenię się, ozenię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozenił się pan majstrowic. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się, niewola moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się tu na spół z płacem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się, moja niewola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, fajt majt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, fajt majt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, sacher macher . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się sajdak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się sajdak, majdak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniła matka syna po niewoli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się na poły z płaczem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się tam na Podolu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 471 193 24 110 234 25 660 238 25 166  70 25 408 178 25 462 192 25 416 179 80/I 172   96 27 199 254 25 438 186 27 408 352 28 158 214 27 306 304 80/I 264 156 26 505 323 26 268 220 26 263 217 26  – 217 27 364 329 27 140 222 28  61 115 28  56 108 24  79 209 26 206 182 26 215 189 26 133 146 80/II   – 244 26  38  88 25  34  13 25 661 238 25 291 130 80/I 153   87 27 339 317 25 236 103 25 432 183 26 384 273 25 238 104 80/II   – 118 25 237 103 80/II   – 441 28 307 282 28  67 126 27 338 316 80/I 205 119 �155 Incipit Ożeniłem się tam na Podolu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się, to chwała Bogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się tu na Mazowsu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się więc na Mazowszu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pan z nieba i z łona Ojca przychodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pani matko, dobrodzijko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pani matko, nie załujze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panie ojce, pani matko, prosiemy wsystkich. . . . . . . . . . . . . . Panie ojcze, siodłaj konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panie młody, nie bundź taki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panna młoda idzie w pląsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panna rybki gotowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panom pałace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku kiepska siecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku wstałbyś do dnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku zadundały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobeczek […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pas’em ja woły, wedle stodoły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasł gałgan bydło . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasł Jasinko konie, a Marysia wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła dziewcyna owce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła Helka bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła Kasieńka konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasterka szłynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła panna pawia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła, pasła pasterecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasturze na górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pastuszkowie bracia mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśli pasterze woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśli pasterze woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśliśmy owiecki pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pędzą, pędzą, matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piaskarz jestem swego rodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pieje ludzie haraleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pielim piepiórkę przy odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pierwse kury zapiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pierwsi kurzy zapiali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna Dorotko, wartaś ręki króla. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna nasza Polska cała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna nasza Polska cała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pięknam była chwała Bogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękny kwiatek z róży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 25 235 27 337 26  49 24 127 strona 102 316 100 241 28  22  72 27 143 223 24  – 262 24 105 231 28 197 230 24  – 263 26 150 153 26 338 254 27 430 362 25 615 227 27 409 352 25 577 218 26 454 309 80/I 300 179 27  – 344 25 234 102 80/I  79  49 28 293 274 26 443 302 25 182  79 27 302 302 80/II  –  84 80/I   – 109 27 404 350 24  27  99 25  10  61 80/II  –  18 24 36 106 26 430 298 24   2  79 28 201 233 27  15 140 24 207 297 27  84 185 28  10  68 80/I 352 213 80/I 353 214 28 309 283 80/I 132   77 �156 Incipit Pijał ci ja, bande pijać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piję ci ja, piję. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płaczą dzieci, płacze żona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płakała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płyną gąski po dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie kacor po olsynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie rybka, płynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie rybka, płynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie woda po dębinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pływała rybka, rybecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pływały rybki, rybecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po całym świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po co ześ mnie brał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po co ześ mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, moja matko, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matko, moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matulinku, za mąz wydała . . . . . . . . . . . . . . . Po cóżeście przyjechali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po cóżeście, matuleczku, za mąz wydali. . . . . . . . . . . . . . . . . . Po majowej rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po rynecku chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po stracie Heroda, westchnijmy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po tak miłej zabawie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po żołniersku stać na wale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pobłogosław, moja matulu, na drogę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem carna chmara. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem na murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem na murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem, pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem rola, na nij tumpola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna gorzała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna gorzała, pod nią dziewczyna. . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna stajała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 494 320 26 520 328 27  – 100 26 540 334 28  –  96 26 548 336 26  66 110 26  67 110 27 230 270 80/II   – 252 26 168 161 28  32  89 25  19   8 25 116  47 80/I  18  20 27  91 188 80/I  19  21 80/I  44  31 25 113  46 26 176 164 25 112  45 26 154 155 80/I  21  22 26 245 209 25 163  68 28  21  71 80/I 334 197nlb 25 285 127 26  – 173 25 183  79 80/I 173   97 26 373 268 27  56 175 27 160 234 80/I 183 104 26 349 258 24 187 290 27 139 221 24  82 221 80/I  12  17 24 111 234 26 178 165 80/I  39  31 24 106b 232 �157 Incipit Pod borem sosna stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia gorzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia gorzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod dworem na murawce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Jadamową miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod okienkiem zieleni się trowka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod okienkiem, pod okienkiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Pułtuskiem, pod miasteczkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Warsawą carna rola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym dębem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym dębem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym jaworem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podaj, matulu, grzebienia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podajcie nam miec, miec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podobno ty, Marysieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podziękujcie swatowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognał Jasio woły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała wołecki do dąbrowecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała woły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja do Łowica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja na Włocławek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja za Włocławek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał Jaś, pojechał Jaś do kościoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał myśliwy po polu polując. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał pan na łowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał pan na łowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechałem do Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechałem do Warszawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24 106a 231 27 139 222 27  93 189 24 198 294 80/I  11  17 27  38 162 24 199 294 25 111  45 24 166 268 25  22   9 25  23  10 25  24  10 24  82 220 27 405 351 25 184  80 25   65   24 80/I  93  56 80/I 351 212 26  63 108 25 106   44 25 105  43 25 218  95 26 199 178 26 222 195 25 158  66 28 128 181 28 246 251 25 167  70 28 273 264 28 274 265 80/II   – 297 80/I 169   94 25 494 199 25 585 220 80/I  80  50 26 393 277 28 350 309 80/I 225 131 28 327 296 26 532 332 80/I 269 159 25 189 129 25 290 129 26 423 295 �158 Incipit Pojedziemy na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów, na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy se z syneckiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedź Jasiu, pojedź. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmał bajko sojku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmij mie, Jasiu, pojmij mię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmijze mnie, Jasiu, Jasiulecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pokłoni się Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pokłoni się Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polak Węgier dwa bratanki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poleju, poleju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polska korono, co słychać o tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161Polska korono, co słychać o tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pono to ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boze, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj Boże, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boże, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poruchaj się, matuleńku, toć się poruchaj. . . . . . . . . . . . . . . . . Porzuć ojca matkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posadzę ja jabłoneckę przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed Jasio rano do lasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed Jaś do roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed mysliwiec na gaj na zające. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed wilcek na góreckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poslijcie mi matulińku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła baba po popiół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Doda do ogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła dziewcyna ku ogródkowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Kasieńka w koło stoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Kasińka do sadu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła mucha po wodę do zimnego zdroju. . . . . . . . . . . . . . . . Posła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła na kwiatki bojąc się matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła na kwiatki bojąc się matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła sierotecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posło dwóch braci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie panienki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie, dziewcząteczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie, posłuchace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły były dwie panienecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły były dwie panienki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły druchny wilcą drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posprzedała krowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 385 341 80/I 262 155 25 329 148 28 177 223 28 371 319 27 277 290 26 334 252 26 227 197 26 226 197 24   9  82 27  19 152 25 356 25 357 162 25 159  66 25  97  39 25  98  40 28 139a 191 80/I 195 112 26 217 190 28 259 257 28  46  97 25 341 153 28 258 257 26 422 294 27  84 184 25 211  93 26 541 334 26 492 319 24 158 261 28 163 216 26 149 152 25 343 154 27 424 358 26 174 163 27 88 186 26 563 345 25  48  19 26 359 262 80/I 182 102 26  27  77 24  64 179 24  64 179 26 114 136 25 722 253 �159 Incipit Postrzeż się z rozumu obrany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszedł Jasieńko Lwowa dobywać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła dzieweczka do ogródeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła Kasia po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła na wsiny sprasać rodziny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła na wsiny sprasać rodziny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panienka w gęste jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła sierotecka po świecie tułając. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszły druchny swoją drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pośli myśliwi po polu polują. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocę ja, potocę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocę ja swój wianecek po stole, po stole. . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Kasiula. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Marysia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Marysia swój wianek do matki . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła swój wiánek do matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła wianusek po stole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potoc-ze się wionecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potoczyła Marysia swój wianeczek po stole. . . . . . . . . . . . . . . Powiedz, Kasiu, raz, komu rąckę das. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedz mi, dziewczyno, powiedz mi jedyno . . . . . . . . . . . . . Powiedzcie, pasterze mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzcież nam, bracia mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedziała klucnica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzieli ojciec, mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzioła synkarka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzże mi, powiedz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstał stary rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstań, Dawidzie, cymprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstań, Dawidzie, czémprędzej, lutnić wesoło. . . . . . . . . . . Powstańcie panowie, powstańcie swatowie. . . . . . . . . . . . . . . Poznęliśmy żyto, pożniemy i jarkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pożegnaj domowe progi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pożywajcie śmiele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdziemy, pójdziemy pod gajicek zielony. . . . . . . . . . . . . . . . Pójdź do domu, Łusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdźcie, druhny, waszą drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdźcie, druhny, wilczą drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  64 124 24  39 107 28 143 193 26 406 284 26 452 307 28 372 319 24 134 248 24 134 248 80/I 170   95 28 299 277 80/I 166   94 80/I 167   94 80/I 212 123 26  48  99 26 421 294 28 140 192 27  75 181 26 111 134 80/II   – 234 26  97 126 27 114 201 27 114 201 28  84 147 27 129 217 26  47  99 28 160 215 26 279 224 26   8  60 24  27  99 26  90 122 80/I 126   73 24 149 254 24  81 220 28 223 243 26  18  67 27    5 120 80/I  16  19 80/II   – 345 27 137 221 27  48 168 26 219 191 80/I 151   91 27 123 210 27 124 212 �160 Incipit Północ już była gdy się zjawiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pragną ocki pragną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pragną oczki pragną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawde ptasek mówił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosę na ten zur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosiemy cię, starsy druzbo, prosiemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosiemy pana za sobą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosili mnie na wesele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosili mnie na wesele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosił ci ją w ogrodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przecisne, przecisne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przecisnę, [przecisnę] szabelkę przez Wisłę . . . . . . . . . . . . . . . Przedała łańcuch. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedde wroty kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem (okienkiem) zieleni się trowka . . . . . . . . . . . Przede dworem w ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem wielki sad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem zieleni się trawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede wroty kamiń złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede wroty, kamień złoty, lelija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedzierzgnę się siwą gołębicą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół przez mej matki dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przelecioł siwy gołumbek bez dumbek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przenocuj mnie, przenocuj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przerzucę ja się złotym pierścieńcem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeslicna lelija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przewieź ze mnie przewieź, przewoźniku młody. . . . . . . . . . . Przy dole sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy dole wiśnia, przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy jeziorze, przy dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy kokosce jarzębiatej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy onej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy onej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy staweczku kalina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy tej dolinie, w gęstej krzewinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przybieżeli do Betlejem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali do Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali do mej matki dworu w podwórze. . . . . . . . . . . . . Przyjechali do mej matki dworu w podwórze. . . . . . . . . . . . . Przyjechali kozaczenki, wszyscy pod piórami . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26   9  60 25 148  62 28 253 255 25 717 252 26  – 127 24 143 252 26  41  90 24  98 228 26 122 141 26 371 267 25 692 246 80/I 121   72 26 239 206 26 253 212 25  65  24 80/I 228 134 24 194 292 25  65  24 26 159 157 24 132 247 25 131  54 25  94  37 26 308 241 27 138 221 80/I  32  30 24 139 251 26 455 309 27 243 275 24 44 141 27 266 284 24 131 246 24  69 183 26 316 244 25 437 185 26  11  61 26  – 251 26 364 264 80/I 158   90 26   7  59 80/I   58 39nlb 28 269 262 25  87  35 80/II  –  87 80/I  59  40 �161 Incipit Przyjechali trzy pytace z wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali z tak wielkiej wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali Zidkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali Żydkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali zołnierze od wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechał Jasio z cudzej ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechał k’niej w komendy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechała Ruchla z białego morza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechało do mnie siedmiu zalotników. . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjmij od nas pokłony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przynosiemy plon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyńdzie Jasieńko głupi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przysed do nij w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przystań, przystań do werbunku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszedł do niej w niedziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszedł już przyszedł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszliśmy tu po dungusie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytała się Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytam ja cię panie swacie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 174 243 25   4   2 28 359 315 80/II   – 452 27 176 244 80/I 218 127 27 228 269 26  22  69 27 179 245 28  36  91 24  68 182 26 309 241 27  95 190 26  37  87 24 155 259 27 343 319 80/I 251 147 80/I  91  55 24   9 350 24   47 144 28  97 161 28 149 211 Rają ci mi kawalera. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 185 248 Raźno chłopcy hej parobcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 753 267 Rąbała Kasia kalinę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 286 272 Rodzino moja, stań-ze se w rzędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 157 157 Rosa pada, słońce siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 143  60 Rosa pada, na koń siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 260a 281 Rosie po rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  61 107 Rośniej-ze mi modry kwiecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 252 211 Rośnij ze mi w ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 252 211 Rozbujał sie kary konicenko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  30  28 Rozbujał się kary koniceńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 115 Rozbujał się mój kary koniczek, rozbujał. . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  31  29 Rozbujał się wrony koniceńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 294 233 Rozbujały się siwe gołębie po wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 339 303 Rozbujały się siwe gołębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 367 331 Rozbujały się te, siwe gołębie po wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . 28 267 118 Rozgłasaj, panie muzykońcie, rozgłasaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 133 247 Rozgniewała się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 308 282 Rozleciało się seść gołąbecków. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 416 290 Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 447 305 Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 298 �162 Incipit tom numer strona Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 344 204 Rozmyślajmy dziś, wierni chrześcijanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  27  81 Rozpetli koski (warkocze) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 150 211 Rozpleciny są, dziewcyny ni ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 123 141 Rozsypała Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  77 145 Rozsypała się rutecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 185 168 Rus konia, rus (rusz). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 109 170 Rutkoż moja, rutko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 713 251 Rybacy, rybacy, czyście nie widzieli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 223 130 Rznijcie nam od ucha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 750 265 S’ist mir alles eins. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 – 258 Sady wołek wyrykuje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 606 224 Sadziła ja jabłoneczkę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 194 112 Sadziłam ja jabłoneckę przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  84a  33 Sama ja nie wiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 347 258 Sama ja nie wiem, co za nautura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 277 122 Sanowała kogo chciała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 331 148 Są na boru fijołecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 480 195 Są na jeziorze konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 348 258 Scęśliwe Betlejem, miasto Dawzidowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27   6 120 Scęśliwie ja Panu Bogu słuzyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  35  85 Scęśliwie ja panu Bogu słuzyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  92 123 Scielcie, scielcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 148 152 Serdeczna matko, opiekunko ludzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 553 339 Séroka woda na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 283 292 Seweryn, Seweryn, Sewerynoczku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 354 Siadaj, nie gadaj ślicne kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 171 240 Siadaj, Maryś, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 36   31 Siadaj, siadaj, kochanie moje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 189 227 Siadaj, siadaj, moje kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 176 222 Siadaj, siadaj, wozy kowane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 160 157 Siadaj, siadaj, wozy kowane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 251 Siadajze, siadaj, Kasiu, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 58 106 Siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 177 165 Siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 188 168 Siadajze, siadajze, Kasiu kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  99 228 Siadła na białym kamieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 185 226 Sialona rybka co nad wędą siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 317 245 Siano cedziła piasek wiązała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 381 271 Siano grabiła piasek wiązała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  51 102 Siano grabiła, piasek wiązała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 684 244 Siano grabiła, piasek wiązałą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 685 245 Siądźmy sobie, Stasiu, przy tej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 357 261 �163 Incipit Siecka nie owies dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedmio Jasio koni miał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedmiu braci było. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi jastrząb na wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi niedźwiedź za stołem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi pluskwa w kominie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi ptosek na tumpoli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi sobie zając pod miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi zając. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi zając pod miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedział Jasio roczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siodłaj konia do Toronia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siodłaj konia do Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sipiała ja w gumnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwa gąska, siwa, po dunaju pływa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwa gołębica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwego konia mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwy konik, siwy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwy koń chodzi po łące brodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skądże jesteś, Kujawiacku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skocyła Kazia na Dunaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skoro dzień świta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronece śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skrada się wilk do zagrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skrzypicielu, bandzies w niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna od swawoli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sierota bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sierotka bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sirotka po wsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słodki pasternak-nak nak-nak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słomy nam dajcie, druzbowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słoneczko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słoneczko, słoneczko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem pani na piérse lato. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem u pana na piérse lato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem u pana na pirse lato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 592 221 26 328 250 26 530 332 26 353 260 28 373 320 28 374 320 25 564 215 28 351 310 80/I 296 178 24 180 285 25  – 278 27 169 239 26 336 252 26 491 319 80/I 118   71 24 175 279 25 530 207 25 538 209 28  45  97 80/I 271 160 28 333 299 26 299 237 26 271 221 25  39  16 25  37  15 26  62 108 80/I 339 200 26 524 330 27 155 227 27 321 309 27 322 309 26 564 345 26 565 346 25 356 161 28 129 181 26 138 148 80/I 213 124 28 196 229 25 248 108 26 390 276 26 392 277 25 327 147 25 328 147 27 416 354 �164 Incipit Służył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Służył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Służyłem u pana na pierwsze lato. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smutne serce w mem kochaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smuzkiem dziewcyno, smuzkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem dzeiwzyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem dziewcyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem, dziewczyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sobie nie dumaj dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sobie nie dumaj, dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sokół leci, skrydłami zwinie do duba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowa na gaju dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowa w stodole siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sówka po boru lata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spadła z górki do kómórki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spadła z wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spuść-ze charty z smycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała nam się nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała nam się nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała się nam nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała się nam nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starego’m ja męza niała (miała). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starsy druzebka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starsy druzebka, jeśliś młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stéry kunie Jasio miał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi bylicka przy odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi byliczka przy odłogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi Jasienek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi lipeńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi lipka pod okienkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi nam tu lipeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała ja se. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała Kasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała lipa przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała wiśnia przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała wiśnia przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji Jasieniek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji olsyna pod nia topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji rumien, wedle gumien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stój, nie gibaj się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sum se rod starsy druzba, sum se rod. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 391 277 28 324 294 80/I 294 171 28 237 247 80/II   – 433 28 262 259 28 289 273 28 290 273 80/I 189 109 25 478 195 80/I 311 184 28  89 152 26 506 323 27 299 300 26  62 108 26 350 259 27 319 308 25 213  93 27 298 300 25 242 105 27 345 320 28 316 287 80/I 214 125 27 133 219 26 139 148 26 191 174 27 269 286 26  39  89 27  17 142 28 277 267 27 226 269 27 225 268 26   3  57 27 178 245 26 244 209 24 188 290 25 110a  45 26  36  86 28 267 277 26 258 214 27 259 281 28 110 171 24 144 252 27 231 271 �165 Incipit Sumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi gaj, sumi gaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi las, sumi las. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumiała lescyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Swatkowie nasi, bierzcie się z nami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Swatkowie nasi, trzeba co radzić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarecko dawaj piwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarkę mi rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarkę mi rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synu mój, zięciu mój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Syroko, wysoko listek na jaworze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Syta druchna syta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szalona ta ryba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szarszan zardzewiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szed ci Maciek prosto drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szed Mośko czasem borem i lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szedł chłop do stodoły rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szeroka woda na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasia bez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasia przez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasieńka bez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasinka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasińka wianki wić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła sierota bez wieś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła, szła, szła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szłam z kościołeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szto ja bidny soładt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szto ja biedny żołnirz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szynk […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 232 272 25 369 169 28 272 263 28 337 301 26 221 192 26 193 176 26 482 317 26 281 225 80/II   – 266 27 170 140 25 560 214 27 121 209 28 239 249 24  – 318 27 333 314 28 357 313 25 346 155 27 283 292 28 335 300 26 407 285 28 334 299 80/II   – 447 26 562 345 80/II   – 320 25 682 244 27 128 217 24  15  84 80/I 259 153 80/II   – 363 80/I 359 220 Ścielcie, ścielcie suknie kobielce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 248 Ścieni ten dumbecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 547 211 Śliczne gwoździki, piękne tulipany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 740 260 Śmiały kozacze, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 233 201 Śniło się dziewcynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 322 292 Śniło się Jagusi na lózecku śpiący. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 354 324 Śpiewaj-ze słowiku w zielonym gajiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  60  23 Śtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 269 286 Świadkowie siedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 109 133 Świadkowie siedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 237 Świeci miesiąc na niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 286 293 Świeci miesiąc świecą gwiazdy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 571 217 Świeci miesiąc świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 208 238 �166 Incipit Świeci miesiąc, świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci miesiąc, świeci miesiąc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci miesiącek na rogu stoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci się w Warsawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Jana, świętego, świętego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Wojciecha, pannom pociecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Wojciecha, panom pociecha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Janie Nepomucki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Janie, pytam się ciebie samego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Łukasz ewangelista. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Mikołaju pasterzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świnia ogon wywinęła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 690 246 80/I 238 141 26 211 186 80/I 250 147 24  65 182 28  24  73 26  16  65 27  12 131 24   1 348 80/I 332 194 25 360 163 80/I 320 187 Ta dziewczyna maruda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 148   85 Ta moja dziewcyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 303 302 Ta na onéj górce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 632 231 Taki sobie młynarz dobry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 300 137 Takie dobre słodkie mleko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 230 199 Talara bitego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  77 116 Tam daleko za górami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   3  80 Tam na carny górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  32  13 Tam na górecce karcemka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  21  69 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  38  92 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  86 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  93 Tam na morzu gajiczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 186 226 Tam na moście trawa rośnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 193 229 Tam na onej górce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 168   94 Tam na onej górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 633 231 Tam na onej murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 322 144 Tam na Podolu zołnirze stanęli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 295a 234 Tam na tej łące, tam na zielonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  50  20 Tam pod borem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 314 142 Tam pod borem domecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 104  42 Tam pod borem Marysia stajała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  85  34 Tam pod borem na murawce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 199  88 Tam pod Borkowem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  67  25 Tam pod Borkowem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II  –  83 Tam pod Grodziskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 224  98 Tam pod Warsawą na błoniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 311 242 Tam przed dworem zielona murawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 211 259 Tam w Garwolinie zonirze stojali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 295b 234 Tam w ogródku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  77  30 Tam za borem bylica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 295 �167 Incipit Tam za dworem, zielona murawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za górami stoją Cygany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za ogrodem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za Warsawą na błoniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tamoj za dworem zielonijsza murawa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcowałem z niewiastą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcuj Budnik boś ty letki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcuj Budnik, boś ty letki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcujze ze mną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Targujcie-z się, braciowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatulu, matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatulu, miły, powstańcie z grobu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Te maleńkie turkaweczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ten mem zdaniem dobrze żyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . The flower of the well to our house gaes. . . . . . . . . . . . . . . . . To Caplińskie pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To mi mędrzec zawołany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To to ja, dziewczyno, to to ja, ludzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki, to z nią do zyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki, to z nią do zyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszeniczki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tobie nad pomysł dowcip i wymowę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tobie niech zabrzmi, Boże, cześć i sława. . . . . . . . . . . . . . . . . Toć tu były i stoły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tonie rybecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trasny się smok pobudował . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tria sunt vere. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tria sunt vere. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trudna rada, trudna rada, przyjdzie nam. . . . . . . . . . . . . . . . . Trza se było rozmiarkować . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba i dać nie załować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzebá i doć, nie załowoć. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać na miseckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej dać nie załować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać, nie żałować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej dać, nie żałować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać wieprza z kojca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej na miskę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzewicek mi się zdar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzęsła Marysia na gody jabłuska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tseba jej na sitko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tu zagon tu bruzda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tuma, tuma po dolinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 277 223 80/I  56  37 25 101  41 27 356 325 80/I  94  57 25 525 206 25 524 206 80/I 265 156 25 575 218 28  98 161 26 418 292 26  80 118 27 256 280 25 757 269 24 – 328 25 427 182 25 757 269 80/I 123   72 26 144 150 26 187 168 26 216 190 28 173 221 28   2  64 27  – 379 26 209 184 27  37 162 26 561 344 26  43  96 80/II   – 226 27 264 283 25 280a 124 24 159 261 24 159 262 24 173 271 26  52 103 24 119 237 80/II  –  50 24  96 227 26 114 136 25 636 232 25 130  53 27 126 215 26 527 331 28 366 317 �168 Incipit tom numer strona Tuman tuman po dolini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 373 Tuna, tuna (tuman) przy dolinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 366 317 Ty ślicny kwiecie rozmaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 251 211 Ty, drużeńku, porednocku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 224 195 Ty, dziewcyno, ty jedyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 548 212 Ty, Jasieńku, źle kierujes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 157 229 Ty, mój bracie, rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 117 206 Ty, swaciejku, bałamuciejku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 198 233 Ty, wiánecku, z biały rózy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  40 163 Ty, dziewcyno, z białą twarzą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  68  44 Tyloś mi się Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 543 335 Tysiąckroć bądź pozdrowiona, królowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  10 129 U Doroty pierścień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U drzwi Twoich stoję, Panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U drzwi Twoich stoję, Panie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U jeziora bystra woda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U jeziora bystrej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U kowalichy sobaki lichej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki na polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U méj matki rodzonéj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U méj matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki w podwórzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej pani matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza leśnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza Marcina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza nasego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej mamy rodzonej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej matkiprzed samemi wrotki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej matusieńki przed sienią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U nasego jegomości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U nasego młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego bawolika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego pana są żeńce wybrańce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego pana przede drzwiami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U onego młyna zielona olsyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U pana N. N. myszy zboże jedzą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U sąsiada wilk wyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 281 293 24  58 164 80/II  –  38 28 271 263 28 256 256 80/I 306 182 26 329 250 26 375 269 27 351 323 27 352 324 80/I 105   65 25 216  95 25 249 108 26 395 279 26 396 279 26 374 268 25  – 28 26 367 265 25 209b  92 25 209a  92 28 326 295 25 243b 106 25  – 301 24  77 207 25  64  24 80/I 324 188 28  50 100 28  – 101 25  64  24 28  – 107 24  78 208 �169 Incipit U syrokosa syrokie kosa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U szenkarza na dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U Widawskiego gęsty sad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U żydka, żydka, u żydeka, żydka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga dziewcyna co ja ucyniła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja sierotecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja sierotecka, nie mam pierzyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ubrał się pięknie, na konika siędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekała pichna bruzdą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekała po rowie, gonili ją panowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka – w oset. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepióreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepióreczka w proso. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekłą mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uderzył babę o piec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umar Maciek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umar Maciek, umar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umarł Maciek, umarł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Upadnij do nóg ojcu matce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Upiła się stara Kryśka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiadła Marysia na białym kamieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiądziem, Józiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiądziem, Józiu, przy tej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiundźze, naso panno młoda, na dzizy. . . . . . . . . . . . . . . . . . Uwili wianek z ziela zielonego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 300 300 28 330 298 24  83 221 27 431 362 25 187a  81 27 163 237 24 104 231 25 597 222 27 135 220 80/I 319 187 80/I  84  52 27  82 183 24 121 238 24  95 227 26 181 166 80/I  47  32 80/I  28  27 28  – 112 24 171 270 80/I 309 183 80/I 299 179 28 314 285 25 254 111 27 127 216 26 413 289 80/I  22  23 80/II   – 436 28 279 269 24 129 245 28  83 147 W Betlejem mieście Jezus się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  29 100 W błocie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 439 368 W ciemnym lasku ptasek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 219 241 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 181 101 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 251 278 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 218 241 W cyścieńkiem polu – rózcka stoji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 104 165 W dzień Bożego Narodzenia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  13  69 W dzień Bożego Narodzenia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  69 W dzikim boru na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 156  65 W gęstej krzewinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 309 306 W gołem polu moje byśki za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 365 317 W Inowłodzu panien jest siedem wybrane. . . . . . . . . . . . . . . 25 626 230 �170 Incipit W jaworowym lasku piersą nockę spała. . . . . . . . . . . . . . . . . W jezioreczku bystra woda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W kotusiku ze szluframi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W krzewinie w leszczynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W lasku, w lasku w Kalinowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W moim sadeczku listki opadają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W mojim ogrodzie liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W naszym siole dworeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedziele rano drobny deszcz pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedziele wiec(z)or po kolacyi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę rano na msę dzwoniono. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę rano słoneczko wschodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę z porania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku chmiel się wije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku chmiel się wije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku jabłonecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku kapustecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku listki padają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku wąz się wije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku wąz się wije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeczku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeńku kapusteńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeńku przy ziołeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W okienku stojała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie ja wołki pasała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie ja wołki pasała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie w krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie, w gęstej krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie, w gęstej krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olszynie ja wołki pasła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym pięknym ogródeczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym pięknym ogródeczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym ślicnym ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W piecu orał w garku siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W piecu orał w garku siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pierwszym momencie bez zmazy poczęta. . . . . . . . . . . . . . W pokorności’m sobie żyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pole pasterze zaśli, tam gdzie owiecki pąsli. . . . . . . . . . . . . W polu dębina stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu grzyby, w polu rydze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu lipecka, w polu zielona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 267 285 27 144 223 25 613 226 28   7  67 27 310 306 26 172 162 80/I 129   76 25  78  31 28 336 300 80/I 111   68 27  – 391 26 225 196 80/I 342 203 27 434 364 80/I  15  19 26  69 110 27  25 156 26 242 208 27 220 266 26 282 226 80/II   – 267 26 113 135 26 119 139 80/I 128   74 28 167 218 28 153 212 26 415 291 27 406 351 27 407 351 25 201a  89 25 201b  89 80/II   – 110 80/I 180 100 26 102 130 28   – 353 27 58 176 25 228  99 25 687 245 28  – 349 27 245 275 24  37 106 26  91 123 26 355 260 28 138 191 �171 Incipit W polu lipieńka, w polu zielona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu lipieńka, w polu zielona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu na ugorze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek ogrodzony cisem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek, w polu malowany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu orał, w polu orał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu owcarek nocował. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek napić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek rutkę siała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek sewcy pili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pustem polu we stodole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W radzyskiem miasteczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W sadu sadeńku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W spokojnościm sobie zyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stawie ryby, w boru grzyby. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stawie, w stawie u zimnej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole ja sypiam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w brogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tym ogródecku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie na Pradze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie tuż przy Dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie tuż przy Dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek, w wielki piątek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek, w wielki piątek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wiliją wstępnej środy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wiśniowym sadeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  – 148 28  43  95 27 204 256 26 105 131 24 136 250 26 175 164 27 110 199 27 229 270 28 184 226 28 226 244 90/I 249 147 28 344 305 25 617 227 26 431 298 26 531 332 26  64 109 25 527 207 26  20  68 28 318 290 28 224 243 27 189 250 25 519 205 25 181  78 80/I 145   84 80/I 165   93 27 168 239 27  30 159 27  31 160 27  83 184 26  13  63 26  14  64 26  15  64 25  79  31 26 361 263 28 282 270 80/I 347 207 25 743 262 24  48 145 24   49 145 26  28  79 26  50 307 28 250 253 80/I 247 145 80/I 248 146 �172 Incipit W zielonym gaiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gajiku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gajiku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku dziewcze rwie jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku ptasęta śpiewają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj była pogodecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj byłaś panienecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj, nie dzisiaj, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj, nie dzisiaj, nie dzisiaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj święto dziś niedziela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj była pogodeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj, nie dzisiaj, nie dzisiaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . We dworze, w Dyspudzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . We wsi, nie w miastecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wedle gumien stoi rumien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wedle Lublina, Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weselcie się goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wesele jadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weselmy się, radujmy się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wesoła pociecha, pana Wojciecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weszła do komórki i drzwi uchyliła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźmiesz żonę za wodami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, weźze mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, weźze mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, za zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, za zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcyki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widząc pasterze, że dzień blisko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widziałem cie, dziewcyno, w kościele klęcąc. . . . . . . . . . . . . Widzieliśmy tam na polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widzis, dziewce, scyrne serce moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widzisz ty dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wieczór ciemniej się uniza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wieje wiatrek z Ukrainy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 378 337 25  – 120 25 271 119 80/I 336 198 80/I 246 144 28 345 305 24  –  96 24  25  97 24  – 111 28  – 196 27  – 368 28  –  71 80/I   2   8 27  90 188 28 174 221 28 233 246 80/II   – 428 25 385 172 80/I  25  24 80/I  67  44 28 338 302 26 409 287 26 325 248 25 705 250 28 125 179 27 119 208 24   32 102 26  17  66 80/I 114   69 28  42  95 25 161  67 25 162  68 26 333 251 27 278 290 28 331 298 80/II   – 447 28 331 298 27   3 117 26 331 251 80/II  –  72 28 203 235 25 122 50 27 433 364 28 249 253 �173 Incipit Wielcy panowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiele’m ja miastów objechała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wielki cwartek, wielki piuntek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiem ja, że kolendeczkę w tym domu dostaniemy . . . . . . . . Wieziemy jałowiec, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wilk na zagonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wilk na zagonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiła Marysia wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Winograd ciece przed cisowym stołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wio, kuniku, na most, na most. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wionku ty mój, wionku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, dniu święty, żądany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, królewicu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, Królowo Nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, Królowo Nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, krynico dobra wszelkiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witajże, dzieciątko, z Panny narodzone. . . . . . . . . . . . . . . . . . Witam Cię, witam, przenajświętsze Ciało . . . . . . . . . . . . . . . . Wlazła na chór, spojrzy na dół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wlazła na grzędę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wlizę na rósckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Włożyliśmy drewek na ogiéń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . [….] wolę być pani…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wołki moje za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wołki moje, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsadziła ja jablonecke przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsadziła ja jablonecke przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsiad na wronego konika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstał Jasieńko raniusieńko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstał Jasieńko ranusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstała wdowa rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstałem rano raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstań, Jasieńku, ludzie koszą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsyscy przyjechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsystkieś ta moje, dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszechmocna mego opatrzności Boga. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszyscy rzemieślnicy znają swoje dzieło . . . . . . . . . . . . . . . . Wszystkać to moja nadzieja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszystkie nasze dzienne sprawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wśród nocnej ciszy głos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wśród nocy ciemnej głos się rozchodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wy, matulu, jak się macie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wycion ci ją, wycion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wygnał woły do dąbrowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 359 327 26 210 185 24   50 146 24  23  90 26 195 177 25 345 155 27 426 359 26 192 175 28 103 164 25 439 186 26  65 109 28  30  83 24  24  94 27  – 396 27  – 148 28  37  91 24  30 100 28  34  90 80/I 133   78 27 335 315 25  93  37 24 179 285 80/I 136   81 26 474 314 26 441 302 25 84b  33 80/II –   86 27 294 298 25  21   8 28 132 189 26 405 284 27 195 252 28 255 256 27 158 230 25 468 193 26 552 338 25 297 135 25 362 164 24  – 181 28  –  72 28  23  72 26 412 288 25 390 173 80/I  63  42 �174 Incipit Wyjechał p[an] starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole, krzyknął na konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechało trzech paniców rano na zające. . . . . . . . . . . . . . . . Wyjezdzaj, wyjezdzaj z podwórka mego. . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjeżdżaj, wyjeżdżaj z podwóreczka mego. . . . . . . . . . . . . . Wyjeżdżaj, wyjeżdżaj z podwórka mego. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjrzyj, Kasiu, za nowy dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjrzyj, dziewce, w ciemny las. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleciała gołąbecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleciała na góreckę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleć, wyleć siwa przepióreńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleź, wyleź, dziewecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wynidź do nas, nasa pani karcmarecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyńdź do nos, naso pani karcmarecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyńdź do nos, naso panno-młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrosła lipka z potoka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrosła lipka z potoka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrwu ja rozyk wietku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrządzała matka syna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrządzała matka syna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysiałem tatarki półtory kwaterki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysła matula z pokoju do ganka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysła na pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysłuchaj, Stwórco łaskawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoki las, niskie pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoki las, niskie pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoko tatulo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoko, daleko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wystawcie ławki na te murawki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła jedna, ładna była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła na pole, stanęła sobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła sobie Kaśka drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła sobie przede wroty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła z kościółecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wywija, wywija kary konik. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wziąłbym cię, dz[iewczę], zost[awił] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzięta do nieba, Maryja królowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 220 128 25  –  28 27 347 322 28   28 25  91  36 26 297 236 80/II   – 269 26 310 242 80/I  41  31 27 292 296 24 100 229 80/I 113   68 24 100 228 26 398 280 80/I 252 148 25  52  21 28 270 262 28  60 114 25 155  65 28 116 173 24 138 250 24 128 245 25 110b  45 26 483 317 28 202 234 27 380 338 80/II   – 382 24 118 237 26 293 232 25  96  38 28  29  82 25 635 232 25 639 233 26 538 334 27 257 280 24   66 182 25  –  76 80/I  37  31 80/I  85  52 80/I 297 178 26 132 146 27 222 267 80/I 108   66 28  49  99 �175 Incipit Wziun Kuba Staśka, Staśko Banaska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzywali ją, co staremu warzyć? Z cicha panny przystępujcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z dawna dawnego rzeceńka ciece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z dawna dawnego rzeceńka ciece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z karcmy idę pijany ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z konika świśnie, rączyńkę ściśnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z Krakowa jadę, dziewcyna piele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pokorą upadamy przed Tobą, o Boże . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pokorą upadamy przed Tobą, o Boże . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pola bydełko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z rosą chodził, kwiatki zrywał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z róży kwiat urwała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z soboty na niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z soboty na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamte strone młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamté stroné młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamte strony jeziorecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 24   43 26 278 strona 104 224 24   40 108 25 129  53 80/II  –  96 25 413 179 80/I 171   95 25 202  89 80/I 328 190 80/I 329 191 25 321 141 25 123  51 25 126b  52 25 127  52 25 128  53 26 318 246 26 319 246 26 320 246 27 234 272 27 235 272 27 236 273 27 237 273 80/II   – 364 28 228 245 28 229 245 28 230 245 80/I  52  35 80/I  55  37 80/I  53  36 80/I  54  36 25 124  51 25 125  52 25 126a  52 25 373 169 26 404 283 28  71 128 28  48  98 25 123   51 26 274 222 80/I  73  46 27 193 252 25  70  26 24  26  98 �176 Incipit tom numer strona Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 212 259 Z tamtej strony Jaworowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 307 182 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 301 278 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 302 278 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 215  94 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 219  95 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 139 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 379 270 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 325 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 326 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 327 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 328 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 329 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 330 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 331 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 306 281 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  14   6 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  15   6 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 200  88 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 299 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 247 210 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 248 210 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 249 210 Z tamtej strony jezioreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  74  47 Z tamtej strony jezioreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 192 251 Z tamtej strony klasztora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 217  95 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 261 115 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 262 115 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 263 115 Z tamtej strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  36  14 Z tamtéj strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  52 171 Z tamtej strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 260 258 Z tamtej strony Radziejewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 646 234 Z tamtej strony rzeki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 231 101 Z tamtej strony Warsawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 264 116 Z tamtej strony Wisły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 342 256 Z tamtej strony wody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 297 299 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 172  74 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 561 214 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 104 Z tamtej strony, z tamtej strony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 276 223 Z tamtej strony za Warszawką. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 335 151 Z tamtej strony zielonego dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  69  25 Z tamtej strony zielonego gaja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 275 223 �177 Incipit tom numer strona Z tamtej strony zielonego gaja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 276 223 Z tamtej strony zielonego pola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  68  25 Z tamtej strony zielonego stawu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 222 242 Z tegoś mi się nie udała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  18   7 Z wiecora corna chmura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   62 178 Z wiecora pod ciemne noce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 141 251 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 194 176 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 200 179 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 220 191 Z wyroków nieba Maryja się rodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28   – 349 Z wysokich Parnasów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 739 259 Z zielonym majem liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 221 266 Za borem za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 267 284 Za co z klechy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 675 242 Za dunajem, za dunajem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  13   6 Za górami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  17  86 Za jezioreńkiem konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 367 318 Za młodo’ś mnie matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 171 220 Za owczarnią za górami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 382 339 Za piecem orał, w kachlu siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 213 239 Za piecem, za piecem, ale nie za tym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 287 272 Za stodołą bylica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 249 326 Za stodołą bylica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 146 225 Za stodołą modry chaber. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 263 259 Za stodołą na zycie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 362 263 Za stodołą pszenicka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  47  19 Za stodołą sówka siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 185  80 Za stodołą stecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 150 226 Za stolikiem siadła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 340 255 Za stoły mnie zasadzają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 162 237 Za Warsawą na ile. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 118 138 Zabacys-ci, moja mała, świebody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  43 165 Zabierojcie się moje swacikowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 145 252 Zabili, zabili, Jasia na wojence. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 256 151 Zachódź słońce zachódź. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 504 323 Zagraj mi Mazura zywego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 681 244 Zagrajciez mnie kowala. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 145 194 Zagrajze mi Kujawiaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 488 197 Zagrzmiała rumnęła w Betlejem ziemia. . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   6  59 Zajadę cię, moja Kasiu, zajadę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 429 298 Zajeżdżajcie przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  88  35 Zakowała zieziula na ganku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 183 225 Zakowała zieziula w gałązkach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 161 216 Zakukała kukawecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 616 227 �178 Incipit Zakukała kukawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka u Bugu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka w boru. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka za borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka na dąbku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka za borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka na wieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na ganku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na sęku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na wieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawka lecący. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułecka nade wsią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułecka na wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułeczka – nad strugą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała, zakukała kukawecka za dworem. . . . . . . . . . . . . . . Zakukała zieziula w gałązkach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalecał się Marynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalecałem się na Ukrainie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalicał mi się trzy lata świniarz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalicałem się rok kole roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Załośnie sobie płakała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaprasajcie dobrych ludzi, sprasajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapukajmy, zastukajmy, do tej nowej budki . . . . . . . . . . . . . . Zaraz poznać która ma dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarzały siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarzyj, zarzyj ty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasiałem tatarki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasiałam tatarki, półtory kwaterki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasumiała pod Tuchowicem brzezina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaszło słońce, wzeszed miesiąc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaszło słońce, zaszło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaśpiewajmy pieśni Panu nowemu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zatknij pług, zatnij wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zawarujże, panno młoda, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zawitaj, siwy kuniu, z niebieską kulbaką. . . . . . . . . . . . . . . . . Zawsze ja to tobie, Anusiu, mówiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 129 144 80/II – 243 26  88 121 80/I 206 120 24 169 270 27 141 222 24 169 270 26  44  97 28  94 158 27 116 206 28  92 158 26 229 198 26 214 189 26 190 173 24 125 240 27  72 181 28 161 216 80/I  69  45 26 261 216 25 640 233 25 641 233 80/I 281 163 26 363 264 27  45 166 26 147 152 24 112 234 80/II  –  46 80/II  –  49 27  69 180 25 535 209 27  22 154 27  53 171 27 209 259 80/I 288 168 26 204 181 28 178 223 80/I 275 161 26  25  71 25 496 200 24   85 222 24   – 216 26 358 262 28  78 146 28  69 127 �179 Incipit Zażądała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Marysieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zbawiciel się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ja miał taką zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ja miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby nie uchopił młodzieńskiej krasy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby nie wódecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby to tak ręką kosić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ty mnie jak ja tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebym ja jeździł we dnie i wnocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebym jo był karcmarki syn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś była nie Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie loz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś ty, chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, po tyckach nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zenili się z dawnych lat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zgadzajcie się, moi swatkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ziele moje, ziele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleni się górka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleni się murawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielenią się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleń, zieleń, bujny owies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielo nom posiała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona bylicka na odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa bodaj wygorzała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona jupka, ciepła chałupka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, modry kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, żółty kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, dziuba, dziuba, dylu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, jałówka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  74 136 28 146 209 27 419 356 25 600 223 27 233 272 28  41  94 25 418 180 26 472 314 25 663 238 28 231 245 25 419 180 26 480 316 26 112 135 24 193 291 26  94 125 27  44 165 27  81 183 24 157 260 80/I  14  18 27 131 218 26 448 306 26 198 178 26 544 335 25 193  85 25 622 228 25 270 119 28  –  86 28 252 254 24   75 206 27 285 293 80/II   – 434 28 267 261 27  –  76 25  56  22 25  57  22 26 273 222 26  93 124 28  – 112 80/I   65 43 27 210 259 28 220 241 80/I  66  43 26 103 130 80/II   – 425 �180 Incipit tom numer strona 691 246 Zielona rutka, modry kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  89 187 Zielona rutka, żółty kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 221 241 Zielono ja siała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 248 277 Zimna rosa, a tyś bosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 366 168 Zimnego wiatru, zimnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  63 179 Zimnego wiatru, zimnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  67 182 Ziwat (wiwat), ziwat, pani Grzesiulowej. . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 173 241 Zjechał Maciek do Warsęgi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 294 133 Zła godzina była, kiedym się rodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 457 190 Złą ja, złą ja matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 288 230 Złą ja, złą ja, złą ja matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  83 32 Złą matkę mam, złą matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 498 321 Złączone ciało, struchlałe kości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 204 119 Złoty mało i dwa mało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 107 198 Znaj, Polaku, pany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 319 Zoby krokały (żaby krakały). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 148 225 Zołnierz ci ja zołnierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 371 334 Zołnierz ci ja żołnierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 370 334 Zorałem rolę prawie we dwa składy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25   5   3 Zostaj z Bogiem, panie ojce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 172 240 Zrobię na złość, na przekory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 152 86 Zrobię wygodę kochaneczce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 146   84 Zrobiłam ja matuleńce uciechę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 183 167 Zróbcie mu miejsce, Pan idzie z nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  60 165 Zwycięzca śmierci piekła i szatana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  31  83 Źle orzes, parobku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żałośnie Kasinka płakała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . […] że mnie zapomina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby nie rozmarjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby nie rozmaryn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby pióro czułość miało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś była uboga sierota . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś miała chłopca Jasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś ty, chmielu, na tyczki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żołnirz ci ja żołnirz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żołnierz ci ja, żołnierz marne moje życie. . . . . . . . . . . . . . . . . 25 28 – 353 80/I 358 219 25  41  17 80/II –   79 80/I 340 200 28  65 126 80/II   – 303 80/II  –  59 25 268 118 28 346 306 �SPIS TREŚCI Bibliografia. Wykaz literatury cytowanej i odnotowanej przez Kolberga. . . . . 5 Indeks geograficzny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Indeks incipitów pieśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 �ISBN 978-83-97-1695-0-0 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oskar Kolberg. Dzieła wszystkie Subject The topic of the resource etnografia ; kultura tradycyjna ; folklor ; Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolberg, Oskar (1916-1890) Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAZOWSZE. SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 80/III INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �O S K A R K O L B E R MAZOWSZE SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń 2024 G �WYDANO ZE ŚRODKÓW MINISTRA EDUKACJI I NAUKI Recenzenci prof. dr hab. Bożena Muszkalska prof. dr hab. Teresa Smolińska Opracowanie bibliografii i indeksów EWA ANTYBORZEC IWONA CHMIELEWSKA Copyright by: Instytut im. Oskara Kolberga Poznań 2024 ISBN 978-83-971655-0-0 R A D A N A U K O W A Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący, członkowie: Ewa Antyborzec, Jan Adamowski, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska �BIBLIOGRAFIA WYKAZ LITERATURY CYTOWANEJ I ODNOTOWANEJ PRZEZ KOLBERGA Anonim tzw. Gall Kronika polska, przełożył R. Grodecki, przekład opracował, wstępem i przypisami opatrzył M. Plezia, Wrocław-Kraków 1965, BN I nr 59; Martini Galli Chronicon, wydanie J. W. Bandtkiego, Warszawa 1824; Galla kroniki w: Pomniki dziejowe Polski, wydał A. Bielowski, T. 1, Lwów 1864, s. 379–484. A.O. zob. Osipowicz A. Albertrandi J. Dzieje Królestwa Polskiego krótko lat porządkiem opisane, Lwów 1846, T. 1, s. 270. Aleksiejew P. Cerkovnyj Slovar, Sankt Petersburg 1794. Ambroży Korczbok Rożek zob. Rej M. Anczyc W.L. Obrazy krakowskie (Szopka czyli jasełka i gwiazdka w Krakowie), „Tygodnik Ilustrowany“ 1862, T. V, nr 137. Antoni J. zob. Rolle A.J. Baka J. Uwagi o śmierci niechybnej wszystkim pospolitej wierszem wyrażone, przedruk z przedmową R. Korsaka b. m. 1807; pierwodruk: Wilno 1766. Baliński M. Powieści ludu spisane z podań, Warszawa 1842. Baliński M., Lipiński T. Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, T. 1: Warszawa 1843. Bandtkie J.S. Dzieje narodu polskiego, T. 1, Wrocław 1833. [Bandtkie J.S.] Bezimienny z Wrocławia O dawności Warszawy, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 3 (nr 10), s. 4. J.S.B. Sobudki. Góra Sobótska, „Pamiętnik Warszawski” R. V: 1819, T. 14, s. 374, 376 i 377. Bandtkie-Stężyński J.W. Historia prawa polskiego, Warszawa 1850. �6 Bartoszewicz J. Biskupstwo płockie w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, Warszawa 1860, T. 3, s. 661–666. – Bona Sforcyja, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. IV: 1860, s. 20–29. – Czerniaków, „Księga Świata” 1852, cz. II, s. 7–15. – Falenty, „Księga Świata” 1852, cz. I, s. 144–145. – Kobyłka, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” na rok zwyczajny 1852, s. 19–24. – Kościoły warszawskie rzymsko–katolickie opisane pod względem historycznym, Warszawa 1855, s. 5–27. [Bartoszewicz J.] Kościół Radzymiński. Uroczystość poświęcenia. Proboszcze: Nagurczewski i Narbutt, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 18, s. 502–521. Bartoszewicz J. Łazienki, ,,Księga Świata” 1856, cz. II, s. 147–151. [Bartoszewicz J.] J.B. Mazowieckie Księstwa, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 18: Warszawa 1864, s. 220. Bartoszewicz J. Mazowsze – Mazury, czym się od innych krajów i mieszkańców polskich odznaczały, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” na rok 1865 J. Ungra, Warszawa [1864], s. 97. – Radziejowice, ,,Księga Świata” 1859, cz. I, s. 83–94. – Skierniewice, „Księga Świata” 1859, cz. II, s. 45– 52 i s. 111–123. [Bartoszewicz J.] Wiadomości krajowe, „Dziennik Warszawski” R. 5: 1855, nr 184, Bechstein L. Der Sagenschatz und Sagenkreise des Thüringerlandes, Hidburghausen: Kesselring, Bd. 1–4: 1835–1838. Berwiński R.W. Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, T. 1–2, Poznań 1854. Bezimienny z Wrocławia zob. Bandtkie J.S. Bielany, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 129 i 132. Bielowski A. Wstęp krytyczny do dziejów Polski, Lwów 1850. Bielski M. Kronika polska… nowo przez Joachima Bielskiego, syna jego, wydana, w: Zbiór pisarzów polskich, wyd. A. Gałęzowski, T. 11, Warszawa 1829; toż, wyd. J. Turowskiego, T. 1–2: Sanok 1856; pierwodruk: Kraków 1597. – Satyry, Kraków 1856; przedruk krytyczny W. Wisłockiego Marcina Bielskiego Satyry, Kraków 1889. Bobrowski P. Grodenskaja gubernija wydanej w serii Materialy dla geografii i statistiki Rossii, sobrannyje oficerami generalnogo sztaba, T. 2, Sankt–Petersburg 1863 (nota za: Estreicherem). �7 Bogusławski W. zob. Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale Bohomolec F. Kurdesz, toż w: Poezja polskiego Oświecenia. Antologia, opracował J. Kott, Warszawa 1954, s. 55–56. – Pochwała wesołości. Pieśń X. F. Bohomolca „Dziennik Wileński” 1817 T. 5, s. 562– 564. Bokiewicz L. Opis powiatu Radzymińskiego pod względem topograficzno-historycznym, statystycznym, higienicznym i lekarskim, Warszawa 1872. Borderie A. de la Usages de la féodalité en Haute et Basse – Bretagne, „Mèlusine”, T. III: 1886–1887, s. 274–275, 317–319, 347–348 i 368–369. Brodziński K. O tańcach narodowych w: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860 s. 97–119. – Wyjątek z pisma o tańcach, „Melitele. Noworocznik”, wydany przez E. Odyńca, Warszawa 1829 s. 97–98. Budziński A. Poszukiwania archeologiczne w b. guberni augustowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 1, s. 230–243. Buliński M. Historia kościoła polskiego (epoka piastowska), T. 1, Kraków 1873. Bzowski A. Thaumaturgus Polonus, sen de vita et miraculis S. Hiacynthi, Venetia 1606. Cab. i Br. Ch[lebowski] Łomża w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, T. V: Warszawa 1884, s. 699–714. Cellariusz A. Regni Poloniae Magnique Ducatus Lithuaniiae, Amsterdam 1659. Chełchowski S. Materiały do etnografii ludu z okolic Przasnysza, „Wisła” 1888, T. 2, s. 122–151. Chlebowski B. Przegląd piśmienniczy, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, (seria III), nr 299. – Zadania historii i literatury polskiej wobec warunków i czynników jej dziejowego rozwoju, „Ateneum” (Warszawa), 1885 T. 1, s. 88–111 i 302–332. Chłopi mazowieccy w lesie, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 4 (z ryciną). Chłopicki E. Wiosenna wycieczka w Czerskie, ,,Kłosy” 1871, T. 13, nr 329, s. 248–249, nr 330, s. 362–363, nr 333, s. 311–313, nr 335, s. 341–342, nr 338, s. 402–404. �8 Chodakowski Dołęga zob. Czarnocki A. Chromy D. O uprawie i obrabianiu lnu „Kalendarz Astronimiczno-Gospodarskim” na rok zwyczajny 1855 J. Jaworskiego, Warszawa [1854], s. 134. Ciszewski S. Bitka. Lepianka. Ziemianka. Murowana, „Wisła” 1888, T. 2, s. 366–368. Clüver F. (Cluveris) Introductionis in Universam Geographiam tam Veteram quam Novam libri VI, Amsterdam 1729. Connor B. The history of Poland in several letters to persons of quality, giving an account of the antient and present state of kingdom, historical, geographical, physical, political and ecclesiastical, T. 1–2, Londyn 1698. Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, wodewil z muzyką J. Stefaniego, libretto W. Bogusławski, premiera: Warszawa 1794; zob. W. Bogusławski Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, Wrocław 1956, BN I 162. Czajewski W. Kurpie, ,,Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny” 1881, T. 1, nr 12, s. 561–567 i T. 2, nr 13, s. 33–44. – Kurpie. Kartka etnograficzna, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, nr 295–298. [Czarnocki A.] Dołęga Chodakowski Z. List do Jana Łobojki z 29 stycznia 1822, „Dziennik Wileński” T. 1, s. 540–542. Toż w: Z. Dołęga Chodakowski O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, opracował J. Maślanka, Warszawa 1967, s. 339–341. – O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, wyd. A.Z. Helecel, Kraków 1835; pierwodruk: „Ćwiczenia Naukowe” 1818, T. II, nr 5, s. 3–27. Toż w: Z. Dołęga Chodakowski O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, opracował J. Maślanka, Warszawa 1967, s. 19–38. Czelakowski F.L. Odgłos pieśni czeskich, przekład A. Szukiewicz, Wrocław 1840; pierwodruk: Slovanské národni pisně, Sv. I–III Praha 1822–1827. Czerniawski K. Charakterystyka tańców, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 293–354. – O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860. Dachnowski J.K. zob. Symfonie anielskie Dalin O. Geschichte des Reiches Schweden, Greifswald 1756. �9 Dama dla uciechy młodzieńcom i pannom, w której się zamykają tańce i padwany rozmaite teraz na nowo wydane, w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku, wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1903, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XIX, s. 67–91. Damse J. zob. Gałganuch czyli trójka hultajska Deotyma zob. Łuszczewska J. Deszcz kilkakrotnie wznowiony, „Kurier Warszawski” 1827, nr 167. Dębski W. Sprostowanie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIVI, nr 355. – Źródła rzeki Orzyca, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 347. Długosz J. Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1–5 Kraków 1867–1870, w: tegoż Dzieła wszystkie, wyd. staraniem A. Przezdzieckiego, T. 2–6, przekład K. Mecherzyńskiego. Toż pt. Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, redakcja i wstęp J. Dąbrowski, tekst łaciński ustaliła i przedmową zaopatrzyła W. Semkowicz-Strzelecka, na j. polski przełożył S. Gawęda [i inni], przekład polski przejrzał M. Plezia, T. 1–6 Warszawa 1961 – 1973; pierwodruk: Historia Polonica, Dobromil 1614–1615 (libri I–VI), Lipsk 1711 (całość). Dmochowski T.S. Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych prowincjach, Warszawa 1860. Dobrovski J. Slawin: Bothschaft aus Böhmen an alle Slawischen Völker, oder Beiträge zur Kenntniß der Slawischen Literatur nach allen Mundarten, Prag 1806; toż Prag 1834. Dołęga Chodakowski zob. Czarnocki A. Dominik M. zob. Magnuszewski D. Dziekoński T. Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy” J. Ungra na rok 1860 [1859], s. 61–67. – Wyjątek z wstępu do historii Instytutu Głuchoniemych w Warszawie, „Kalendarz Warszawski Popularno–Naukowy” J. Ungra na rok 1861, Warszawa [1860], s. 47. Dzierzkowski J. Król dziadów, w: tegoż Powieści, T. 3, Lwów 1875, s. 5–167; pierwodruk: 1856. Dziewulski E. Jeziora rypińskie. Notatki z wycieczki odbytej w maju 1880 r., „Pamiętnik Fizjograficzny”, Warszawa 1881, T. 1 s. 101–109. Einchhorn K.F. Deutsche Staats- und Rechtsgeschichte, Th. 2: Göttingen 1835. Erben K.J. Pisně národni v Čechách, T. 1–3, wyd. 1: Praha 1842–1845. �10 Estreicher K. Gwara złoczyńców, Warszawa 1867. – Teatra w Polsce, T. I–III: Kraków 1873–1879. F. Licytacja dziewcząt, „Wisła” 1888, T. II, s. 443; pierwodruk: toż, „Wędrowiec” 1888, nr 9, s. 100–101. F.M.S. zob. Sobieszczański F.M. Fredro A.M. Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne, Wrocław 1809, toż: Paryż 1867; pierwodruk: Kraków 1658. Gacki J. Wiadomość historyczna o biskupich niegdyś dobrach, zamku i mieście Iłży, a mianowicie o kościele parafialnym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1854, T. 27, s. 366–408 i 449–497. Gall Anonim zob. Anonim tzw. Gall Gałganduch czyli trójka hultajska. Melodramat w 3 aktach, oryginalny tekst libretta z 1833 roku J. Nestroy Der böse Geist Lumpazivagabundus oder Das liederliche Kleeblatt, tłumaczenie J. Damsego: Śpiewka z kichaniem z melodramy Gałganduch, Warszawa 1835 i Dodatek do Śpiewki z kichaniem z melodramy Gałganduch, Warszawa 1836; polska prapremiera: Warszawie 1835. Gawarecki W.H. Groby królów polskich w Płocku. Wiadomość historyczna, Warszawa 1827. – Opis kościoła parafialnego w mieście Drobinie, powiatu płockiego, guberni płockiej, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 19, s. 324–337. – Opis kościoła parafialnego w mieście Szreńsku w powiecie mławskim, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1849, T. 17, s. 285–304. – Opis kościoła parafialnego w mieście Tarczynie w powiecie warszawskim, guberni warszawskiej położonego, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1852, T. 22, s. 358–378. – Opis kościoła parafialnego we wsi Sarbiewie, w powiecie płockim, guberni płockiej położonego i wspomnienie ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 21, s. 293–324. – Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej, Płock 1825. – Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej, na teraz w obwodzie i województwie płockim położonej, Warszawa 1823. – Opisanie kościoła z klasztorem Księży Reformatów w mieście Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 18, s. 285–315. �11 – – – – – – – – – – – – – – – – Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844. Pamiętnik historyczny płocki, T. 1 i T. 2, Warszawa 1828 i 1830. Pisma historyczne, Warszawa 1824. Przywileje, nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom woj. płockiego, Warszawa 1828. Słowiańszczyzna. Opis miasta Czerwińska i wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych i laterneńskich w temże niegdyś istniejących, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. II, s. 33–44. Słowiańszczyzna. Orszymowo. Wspomnienie historyczne, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. VII, s. 153–158. Wiadomość o kościele dużo wiecznym we wsi parafialnej Ruda zwanej, ,,Pamiętnik Religijno–Moralnym” 1854, T. 26, s. 1–44. Wiadomość historyczna o kościele parafialnym w mieście Błoniu, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 14, s. 457–471. Wiadomość historyczna o kościele z klasztorem księży dominikanów, w mieście Sochaczewie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 15, s. 111–142. Wiadomość historyczna o mieście Rawie, ,,Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. IV, s. 81–89. Wiadomość historyczna o okopach starodawnych nad Wisła między Wyszogrodem a wsią rządową Drwały, w powiecie i guberni płockiej istniejących, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 3, s. 163–166. Wiadomość o kościele farnym czyli parafialnym pod tytułem ś. Trójcy w mieście Wyszogrodzie oddanym niegdy w zarząd kanonikom regularnym grobu Chrystusa Jeruzalemskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1845, T. 9, s. 1–17. Wiadomość o kościele parafialnym w mieście Mławie wraz z Domem Zgromadzenia ks. Misjonarzy, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1844, T. 6, s. 289–295. Wiadomość o kościele parafialnym we wsi Koziebrodach w obwodzie mławskim guberni płockiej istniejącym, w: tegoż Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844, s. 211–239. Wiadomość o kościele z klasztorem Reformatów w mieście Żurominie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1847, T. 12, s. 193–209 i s. 297–308. Wiadomość o mieście Płocku, znaczniejsze historyczne zdarzenia tegoż miasta obejmująca, Warszawa 1821. �12 – Wiadomość o starożytnej kolegiacie ś. Michała w Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1840, T. 1, s. 404. – Wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych koretańskich w mieście Czerwińsku niegdyś istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 10, s. 197–223. – Wiadomość topograficzno-historyczna o osadach zwanych Złotoryją, tudzież o kościołach i kaplicach w tychże istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 10, s. 512–525. – Wieś Gozdowo w powiecie płockim guberni płockiej położona, opisana topograficzno-historycznie, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 4, s. 367–374. – Zamek w mieście Rawie, ,,Przyjacielu Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 39, s. 307–312. Gerson W. zob. Willanów. Album widoków i pamiątek – Wyzwoliny na parobka, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 343, z ryciną autora. Giel… Frycowe przy kosie, „Kłosy” 1866, T. 2, nr 28, z rycinami F. Kostrzewskiego. Giną już po części starodawne zabobonne zwyczaje, „Dziennik Warszawski” 1851, nr 215, w dziale „Wiadomości krajowe”. Gliński A.J. Bajarz polski. Baśnie, powieści i gawędy ludowe, T. 1–2, Wilno 1862. Gloger Z. Dawna ziemia bielska i jej cząstkowa szlachta, Warszawa 1873. – Dawna ziemia łomżyńska, Warszawa 1876. – Dworzec Łukasza Górnickiego w Lipnikach pod Tykocinem, „Biblioteka Warszawska”, 1889, T. 1, s. 435–439. – Kilka słów o podaniach z okolic Tykocina, „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 3, s. 141–150. – Korowaj. Wspomnienie lat dziecinnych, „Kronika Rodzinna” 1875, nr 16. – Kópalnocka (Sobótka), „Tygodnik Ilustrowany, 1868, T. I (seria II), nr 5, s. 59. – Obrzędy rolnicze (z drzeworytami), „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 2, s. 274– 287. [Gloger Z.] Pruski M. Obchody weselne, Kraków 1869. Gloger Z. Podróż Niemnem, „Wisła” 1888, T. 2, z. 1, s. 30–84 i z. 2, s. 247–305. – Rzeka Narew, Wędrowiec” 1881, nr 259 i 260. – Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1868, T. 1, s. 142–146. �13 Gołębiowski Ł. Dzieje Polski za panowania Władysława Jagiełły i Władysława III, T. 2: Warszawa 1846. – Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincjach, Warszawa 1831. – Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830. – Opis historyczno–statystyczny miasta stołecznego Warszawy, „Nowy Kalendarzyk Polityczny na rok zwyczajny 1826” [Warszawa 1825], wyd. nakładem J. Netto, s. 481–482. – Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy, Warszawa 1827. – Ubiory w Polszcze od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych, Warszawa 1830. – Warszawa, ,,Przyjaciel Ludu” R. 8: 1841, T. 1, nr 6–8 i 10–11. Gospodarstwa małe (włościańskie) w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, wyd. pod red. J.T. Lubomirskiego [i innych], T. II: Warszawa 1874, s. 1108–1110. Goszcz w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 4: Warszawa 1874, s. 460. Goszczyński S. Sobótka, „Ziewonia” 1834, s. 215. Grabowski A. Pre memoria dla badaczów i zbieraczów dawnych zabytków i pamiątek z czasów przedchrzescijańskich w Polsce, ,,Biblioteka Warszawska” 1849, T. 3, s. 172. Grajnert J. Studia nad podaniami ludu naszego, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 2, s. 465–514 i s. 705–724; T. 3, s. 70–105. – Wycieczka na Podlasie, ,,Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 53–81. Gregorowicz J.K. Obrazki wiejskie, T. 1, Warszawa 1852. Grzegorz Kostrzewa zob. Wieniarski A. Haczewski J. O bursztynie, „Sylwan” 1838 T. 14, s. 191–251 i 358–428. Hahn J.G. Griechische und Albanesische Märchen, Bd. 2, Leipzig 1864. Hartknocha Ch. Respublica Polonica duobus libris illustrata, Frankfurt-Lipsk 1678. Hawpt L. i Smolerj J.A. Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow, T. 1 i T. 2, Grymi 1841 i 1843. Haur J.K. Skład abo Skarbiec znakomitych sekretów ekonomiki ziemiańskiej, Kraków 1693. Hej, piasku białego, ,,Kurier Warszawski” 1848, nr 18. [Hoffmanowa z Tańskich K.] Arkadia, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 5. �14 Hoffmanowa z Tańskich K. Kalendarz zdarzeń czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku; bądź religijnych i historycznych, bądź gminnych, w: Dzieła Klementyny z Tańskich Hofmanowej, wydanie nowe pod red. N. Żmichowskiej, T. 3, Warszawa 1876. – Opis piątej w kraju naszym przejażdżki Anielce Ł. Przypisany, „Rozrywki dla dzieci” 1828, T. X, nr 57, s. 149–166. – Wesele Marysi i Jasia. Zabawa wiejska, „Rozrywki dla Dzieci” 1826, T. VI, nr 33, s. 121–149. I jam wianek wiła, „Kurier Codzienny” 1869, nr 135. Innocentego (Gizel) ? Sinopis ili kratkoje opisanie o naczale slawienskago naroda, b.m. 1674. J.J. Obraz historyczno–statystyczny byłego Uniwersytetu Królewsko-Warszawskiego do roku 1830, ,,Przyjaciel Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 41–52 i R. 12: 1845, T. 1, nr 1–4. – Zakłady naukowe przy b. Uniwersytecie Warszawskim, „Przyjaciel Ludu” R. 12: 1845, T. 1, nr 5–9 i 11–14. Jabłonowski J.S. Polityka włoska i polska albo przysłowia włoskie po włosku zebrane i na polski język przetłumaczone, Königstein 1715. Jan z Wychylówki [Jurkowski J. ?] Kiermasz wieśniacki abo rozgwara kmosia z Bartoszem na Zawiślu, odnaleziono wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1902, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XVII, Pieśń VI, s. 12–14. Toż w: Antologia literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku, Wrocław 1985, s. 343–367. Jan ze Śliwna zob. Kirkor A.H. Janicki Kacper, „Kurier Warszawski“ 1823, nr 55, w dziale „Nowości Warszawskie”. Januszowski Z. Bylica Jana Ś., Kraków 1641, zob. Twardowski K. Jarosza zob. Pruszakowa S. Jaroszewicz J. Materiały do statystyki i etnografii guberni grodzieńskiej, „Athenaeum” (Wilno) 1848, T. 6 (z. 6), s. 168–186. Jarzębski A. Gościniec abo opisanie Warszawy jaką była w roku 1643 r., w: J. U. Niemcewicza Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, Warszawa 1822, T. 3, s. 407–448; toż wyd. I. Chrzanowskiego, Warszawa 1909. Jasieński K. Wiadomość o starożytnym kościółku ś. Idziego w mieście Inowłodzu, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1849, T. 16, s. 522–532. �15 Jastrzębowski L. Wspomnienia z podróży przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego, po kraju odbytej w miesiącach lipcu i sierpniu 1853, Warszawa 1854. Jechałem z Krakowa, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 1. Jedno z pism cieszy swych czytelników, „Kurier Codzienny” 1869, nr 37. [Jucewicz L.A.] Ludwik z Pokiewia Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów, skreślona przez…, Wilno 1846. Jurkowski J. Tragedia o polskim Scylurusie i trzech synach koronnych ojczyzny polskiej, Kraków 1604; toż: opracował S. Pigoń, Kraków 1949; toż: opracowanie J. Krzyżanowskiego i S. Rosponda, w: J. Jurkowski Dzieła wszystkie, T. 1: Wrocław 1958. Juszczyński H.M. Dykcjonarz poetów polskich, T. 1, Kraków 1820. Jutro przypada święto uroczyste Trzech Królów, „Kurier Warszawski” 1821, nr 5, w dziale „Nowości Warszawskie”. K.Wł. W. zob. Wójcicki K.W. Kajsarow A. Versuch einer Slavischen Mythologie in alphabetischer Ordnung, wyd. niemieckie: Getynga 1804; wyd. rosyjskie: 1807. Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, „Nowy Kalendarz Domowy na rok zwyczajny 1830”, druk: A. Gałęzowski, s. 16–24. Kantyczka czyli zbiór najstarszych i najnowszych pieśni kościelnych na cały rok, Bochnia 1862. Kantyczki czyli pieśni nabożne domowe, Poznań 1885. Kantyczki. Podług wydania 1785, Paryż, 1868–71. Kaplica rodziny Łojków (na cmentarzu w Zakroczymiu), „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 370. Karasowski M. Muzyka ludowa, „Kalendarz Ilustrowany na rok zwyczajny 1863” J. Ungra, [Warszawa 1862], s. 91–94. – Rys historyczny opery polskiej, Warszawa 1859. Karłowicz J. Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski, „Pamiętnik Fizjograficzny” 1882, T. 2, s. 497–516. Karpiński F. Pieśń wieczorna w: Pieśni nabożne, Supraśl 1792, s. 83–84; toż w: tegoż Dzieła, T. 1, Lipsk 1835, s. 231–232. – Szczęście przy Dorydzie, w: Dzieła F. Karpińskiego, wyd. J.N. Bobrowicza, T. 1: Lipsk 1835, s. 157–158 (pieśń XXXI); w: Dzieła F. Karpińskiego wyd. K. Turowskiego, T. 1: Kraków 1862, s. 385 (Pieśń XXX). �16 Keller [Keller] Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871. Kętrzyński W. O Mazurach, Poznań 1872. – O pierwotnym ustroju społecznym w Polsce. Z powodu dzieła pana prof. dr Stanisława Smolki: Mieszko Stary i jego wiek, „Ateneum” (Warszawa) 1881, T. 2, s. 463–477. – Petersburg w roku 1720 według opisu Polaka, „Przewodnik Naukowy i Literacki” (Lwów) R. 5: 1887, s. 520–532 i 603–616. [Kirkor A.H.] Jan ze Śliwna Przechadzki po Wilnie i jego okolicach, Wilno 1856. Kitowicz J. Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, wyd. z rękopisów E. Raczyńskiego, T. 1–4: Poznań 1840–1841; toż, opracował R. Pollak, Wrocław 1951, BN I, nr 88. – Pamiętniki do panowania Augusta III i Stanisława Augusta, zob. wyd. A. Woykowskiego, cz. 1: Poznań 1840. Klocki popielcowe, „Kurier Warszawski” 1865, nr 48. Klonowic F.S. Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi, Chełmno 1862; toż: opracował S. Hrabiec, Wrocław 1951, BN I 137; pierwodruk: 1595. Knapski G. Thesauri polono-latino-graeci, T. 3, Kraków 1632, s. 887. Kochanowski J. Kto się w opiekę, w: Psałerz Dawidów przekładania…, cz. IV, psalm 91, Kraków 1579; toż J. Kochanowski Dzieła polskie, T. 2, opracował J. Krzyżanowski, Warszawa 1953, s. 205. – Na most warszawski, w: tegoż Fraszki, księgi wtóre, Kraków 1584, s. 81–82; toż, opracował J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, BN I nr 163. – Na tenże, w: tegoż Fraszki, księgi wtóre, Kraków 1584, s. 81–82; toż, opracował J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, BN I nr 163. – Proporzec albo Hołd pruski, Kraków 1587; wyd. 1: 1569 zaginione. – Pieśń świętojańska o sobótce, w: tegoż Dzieła wszystkie, T. IV: Pieśni, opracowała M.R. Mayenowa i K. Wilczewska, Wrocław 1991, s. 214–247; pierwodruk: Kraków 1586. Kocipiński A. Pisni, dumki i szumki ruśkoho naroda na Podoli, Ukraini i w Małorossyj. Spisani i perełożeny pid muzyku… . Persza sotnia [8 desiatok], w Kijiwi i Kamińci Pod. 1862. Kolberg O. A dokoła drużbaczkowie, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 28, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 331, nr 202. �17 – – – – – – – – – – – – – – Czarna kura gdacze, w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–1845, s. 111 nr 118; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 213, nr 118. Cztery lata temu będzie, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 34, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 339, nr 208. Da, łotrzyk ci ja, łotrzyk w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 1845, s. 117, nr 126; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 223, nr 125. Da, tyś mi miluchna w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 15, nr 18; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 35, nr 18. Da, we świecie ja był, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 1 nr 2, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 301 nr 178. Deszczyk pada, deszczyk rosi, w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 24, nr 27, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 56, nr 27. Dziękuję ci, matko, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 37, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 341, nr 210. Hej, z góry jadą, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, nr 28; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 269, nr 153. Jedzie Jasio z wojenki, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 38; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 343, nr 211. Kieleckie cz. I i II, Kraków 1885–1886; przedruk: DWOK T. 18 i 19, Wrocław-Poznań 1963. Krakowskie cz. I i II, Kraków 1871 i 1873; przedruk: DWOK T. 5 i 6, Wrocław-Poznań 1962 i 1963. Kujawy cz. I, Warszawa 1867; przedruk: DWOK T. 3, Wrocław-Poznań 1962. Lubelskie cz. I, Kraków 1883; przedruk: Wrocław-Poznań 1962. Miała matka łysą krowę w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 45, s. 5, nr 3; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu �18 – – – – – – – – – – – – – fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 10, nr 3. Miłą cieszmy się nadzieją, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, nr 8; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II (DWOK T. 67/II), Wrocław- Poznań 1989, nr 134. Na Bugu, na Wiśle, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 46, s. 368; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, nr 170. Oj, dudni woda, dudni w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 23, nr 26; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 55, nr 26. Ożeniłem się, to chwała Bogu, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T.1, nr 26, s. 208; przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, nr 200. Pieśni ludu polskiego, Warszawa 1857; przedruk: DWOK T. 1, Wrocław-Poznań 1961. Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 4, s. 625– 639 i 1848, T. 3, s. 615–632; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 546–614. Pokucie cz. I, Kraków 1882; przedruk: DWOK T. 29, Wrocław-Poznań 1962. Polska korono, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 20; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 259, nr 147. Radomskie cz. I i II, Kraków 1887–1888; przedruk: DWOK T. 20 i 21, Wrocław-Poznań 1964. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” w 1877, T. 1, s. 35 (dział III.); przedruk: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), Wrocław-Poznań 1971, s. 342–388. Sandomierskie, Warszawa 1865; przedruk: DWOK T. 2, Wrocław-Poznań 1962. W. Ks. Poznańskie cz. I–V i VII, Kraków 1875–1880 i 1882; przedruk: DWOK T. 9–13 i T. 15, Wrocław-Poznań 1963 i 1962. Wedle Lublina, Lublina w: Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842– 1845, s. 16, nr 19; przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opra- �19 cowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 37, nr 19. – Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1882, T. 6 (dział III), s. 86–158; przedruk ze zmianami: O. Kolberg Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41), Wrocław-Poznań 1969, s. 1–150. – Z tamtej strony Łukowa, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 40, przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I (DWOK T. 67/I), Wrocław-Poznań 1986, s. 345, nr 213. Kolberg W. Ślady dawnych murów otaczających miasto Starą Warszawę odszukane w roku 1868 (z planem). ,,Biblioteka Warszawska” 1870, T. 1, s. 420–427; pierwodruk w: tegoż Kilka badań starożytności warszawskich, Warszawa 1870, s. 1–12. Kolędy, „Ruch Muzyczny” 1860, nr 51. Kołłątaj H. Rozbiór krytyczny zasad historii, z rękopisu wydał F. Kojsiewicz, T. 3, Kraków 1842. [Komoniecki A.] Dziejopis żywiecki do druku podany, wyd. J. Radwańskiego z rękopisu z roku 1704, Kraków 1866. Konopka J. Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840; toż, wydanie fototypiczne pierwodruku z 1840 roku, pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, Wrocław-Warszawa 1974. Koralewicz A. Additament do Kronik Braci mniejszych św. Franciszka, Warszawa 1722. Korespondencja, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 296. Korespondencja Gazety Codziennej z powiatu ostrołęckiego, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 56. Koresp[ondencja]. Koźmin, „Tygodnik Katolicki” T. 2: 1861, s. 237. Korespondencja z okolic Łowicza, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 258. Korespondencja z powiatu rawskiego, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych“ 1858, nr 230. [Korołyński W.] W. K. Węgrów, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 27: 1867, s. 783–785. Kosiński A. Miasta, wsi i zamki polskie. Powieści i obrazki, T. 2, Wilno 1851. Kościoły na Pradze, „Pamiętnik Religijno–Moralny” 1854, T. 26, s. 225–237. Kościół farny w Mławie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 303, z ryciną. Kościół i klasztor PP. Wizytek w Warszawie. (Wyjątek z 2 tomu historyi Warszawy w rękopisie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1856, T. 31, s. 268–291 i 361–381. �20 Kościół panien Sakramentek w Warszawie (Wyciągi z oryginalnej księgi klasztoru p. t. Privilegia Sancti monialium Varsaviensium a continua adoratione SSmi Sacrament in fol.), ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1853, T. 24, s. 1–29. Kościół św. Aleksandra w Warszawie, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 44. Kozłowski F. Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858. Kozłowski K. Czersk. Historycznie i statystycznie opisany, Warszawa 1858; toż w: F. Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858, s. 519–579. – Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami, Warszawa 1867– 1868 (wydawane w zeszytach), toż 1869. Krasicki I. Opisanie podróży z Warszawy do Biłgoraja w liście do Jaśnie Oświeconego Książęcia Stanisława Poniatowskiego, Warszawa 1782; toż w: Pisma wybrane, T. 2 (Satyry), Warszawa 1954. – Pieśń… z tejże okazji, „Dziennik Wileński” 1817, T. 5, s. 564–565. Kraszewski J.I. Barani kożuszek. Opowiadanie historyczne z końca XVIII wieku, „Tygodnik Ilustrowany 1881, T. XI (seria III), nr 263–287; toż: T. 1 i 2 z przedmową T. Jeske-Choińskiego, Warszawa 1898. – Budnik. Obrazek przez…, Warszawa 1847; toż, wydanie nowe, przejrzane i poprawione przez autora, Lwów-Warszawa 1874. – Ikonotheka, zbiór notat o sztuce i artystach, Wilno 1858. – Pamiątki historyczne Łowicza wg W. H. Gawareckiego, ,,Athenaeum” (Wilno) 1845, T. 2, s. 38–47. – Poezja szlachecka. Legendy herbowe, „Gazeta Warszawska” R. 92: 1854, nr 332–336. Kromer M. Kronika polska… biskupa warmińskiego, ksiąg XXX, dotąd w trzech językach mianowicie w łacińskim, polskim i niemieckim wydana, na język polski z łacińskiego przełożona przez Marcina z Błażowa Błażowskiego, wydanie K.J. Turowskiego: Sanok 1857 (na podstawie wydania: Kraków 1611); pierwodruk: De orgine et rebus gestis Polonorum libri XXX, Basilea 1555. Kronika Bogufała i Godysława Paska, opracował W. A. Maciejowski, w: Monumenta Poloniae Historica (Pomniki dziejowe Polski), wyd. A. Bielowski, T. 2: Lwów 1872, s. 454–598. Królodworski rękopis. Zbiór staroczeskich bohatyrskich i lirycznych śpiewów odnalezionych i wydanych przez Wacława Hankę, z czeskiego na polskie przez L. Siemieńskiego przełożonych, Kraków 1836. �21 Krupiński F. Pijarzy w Łukowie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1859, T. 4, s. 528–547. Krzywicki L. Ballada kurpiowska, „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria 3), nr 249. Krzyżanowski W. Katedra płocka i jej biskupi, Płock 1877. Księga ziemi czerskiej 1404–1425, wydał J. T. Lubomirski, Warszawa 1879. Kurek wielkanocny, „Tygodnik Ilustrowany” 1883, T. I (seria IV), nr 12, z ryciną Masłowskiego. Kurier Lubelski pisze, „Czas” 1872, nr 98, w dziale „Kronika miejscowa i zagraniczna”. Kurp w: Słowniku języka polskiego S. Lindego, Warszawa 1808 roku, T. 1, cz. II (G–L), s. 1190. Kurp zob. Zagrzejewski A. Kurpie, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 20. Kurpiński K. O pieśniach w ogólności, „Tygodnik Muzyczny” 1820, nr 11. Lach Szyrma K. Anglia i Szkocja. Przypomnienie z podróży roku 1820– 1824, T. 1, Warszawa 1828. Lach z Lachów zob. Zienkowicz L.J. Lekarz Korespondencja Głosu Łomżyńskiego, „Głos. Tygodnik Literacko-Społeczno-Polityczny” R. II: 1887, nr 27 i 29. Lelewel J. Narody na ziemiach sławiańskich przed powstaniem Polski, Poznań 1853. – Rzut oka na dawność litewskich narodów i związki ich z Herulami, Wilno 1808. – Stare pieniądze w roku 1824 w czerwcu blisko Płocka w Trzebuniu, Warszawa 1826. Linde S.B. Słownik języka polskiego, wyd. Ossolineum, T. 1: Lwów 1854, s. 382; pierwodruk: Warszawa 1807. Lipiński J. J. Piosnki ludu wielkopolskiego, Poznań 1842. Lipiński K. Muzyka do pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego, Lwów 1833, zob. [Zaleski W.] Wacław z Oleska. Lipiński T. Miasto Góra Kalwaria. Opis historyczny, „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 548–559. – Ułamki historyczne, „Biblioteka Warszawska” 1853, T. 1, s. 266. – Wiadomość o Nowej Jerozolimie, miasteczku niegdyś pod Warszawą, ,,Biblioteka Warszawska” 1845, T. 4, s. 403–407. Lipiński T. zob. też Baliński M. i Lipiński T. �22 Liske F.K. Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876. Liszt F. F. Chopin, Paris 1852; przekład polski M. Traczewska: F. Liszt, Fryderyk Chopin, Kraków 1960. Lubomirski J.T. Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, obejmujący bulle papierów, przywileje królów polskich i książąt mazowieckich, tudzież nadania tak korporacyj jako i osób prywatnych, Warszawa 1863. [Lubomirski J.T.] L. Trzy rozdziały z historii skarbowości w Polsce (1507–1532) przez… , Kraków 1868, Ludwik z Pokiewia zob. Jucewicz L.A. Łasicki J. Mitologia Jana Łasickiego Polaka O bogach Żmudzinów i innych Sarmatów, przekład polski A. Rogalskiego, „Dziennik Wileński” 1823, T. 1, s. 248–255, 398–406 i T. 3, s. 308–314; pierwodruk: Michalonis Lituani de moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum, Basilea 1615. Łazienki, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 43. Łebiński W. O wojnach i rycerzach polskich. Studium starożytnicze, „Ateneum” (Warszawa) 1885, T. 2, s. 243–271. [Łuszczewska J.] Deotyma Krzyż i wojak, w: tejże Improwizacje i poezje, T. 2, Warszawa 1858. – Potęga jałmużny. Legenda warszawska z XVII wieku, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 328,`s. 9–11. M. Kościół pierwotnie jezuicki, następnie pijarski, a obecnie ewangelicki w Łomży, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 363. M.O. i K.F. Podróż odbyta po kraju przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie z „Kalendarza Astronimiczno-Gospodarskiego na rok zwyczajny 1854” J. Jaworskiego, Warszawa [1853], s. 104. Maciejowski W.A. Mazurowie, „Tygodnik Literacki” 1840, nr 9, s. 67–69. – Legendy i pieśni ludu polskiego, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 2, s. 434– 447. – Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, T. 1, Warszawa 1851. – Polska i Ruś aż do pierwszej połowy XVII wieku, T. 1–2: Petersburg–Warszawa 1842. – Roczniki i kroniki Polski przedlechickiej, Warszawa 1850. �23 – Słówko o dążności i duchu poezji polskiej XVI wieku, „Tygodnik Literacki” 1840, T. 3, nr 30. [Magnuszewski D.] Dominik M. Posiedzenie Bacciarellego malarza. Dokończenie, „Tygodnik Literacki” 1840, nr 50, s. 399. Malczewski A. Maria, Warszawa 1825. Marcin z Urzędowa Herbarz polski, to jest o przyrodzeniu ziół i drzew rozmaitych i innych rzeczy do lekarstw należących księgi dwoje, Kraków 1595. Martin K. Budownictwo wiejskie, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 1, Warszawa 1873, s. 189–256. Masovien w: Zedler J.H. Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften Bd. XIX, Leipzig 1739. Matuszewski W. Sprostowanie opisu dóbr pojezuickich Kobełka z przyległościami, ,,Biblioteka Warszawska” 1853, T. 2, s. 576–577. Mazury, ,Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 18, s. 139. Mazury, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 7, Warszawa 1874, s. 394. Miaskowski K. Mięspoust polski, w: Zbiór rytmów, wyd. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa 1995, s. 343, zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K. J. Turowski, Kraków 1861, s. 295; pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622. – Na schwał Mazurów, w: tegoż, Zbiór rytmów, wyd. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa 1995, s. 338–339, zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K. J. Turowski, Kraków 1861, s. 290–291; pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622. Mickiewicz A. Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem, Paryż 1834; toż: wstęp S. Pigoń, Wrocław 1994. – Panicz i dziewczyna w: tegoż, Dzieła, Wydanie Narodowe T. 1: oprac. W. Borowy i L. Płoszowski, Warszawa 1948, s. 115–118.] – Powrót taty, w: Ballady i romanse, Wilno 1822. Milewski K. Pamiątki historyczne krajowe, Warszawa 1848. Mioduszewski M. M. Dodatek do ,,Pastorałek i kolęd z melodyjami”, Lipsk 1853. – Dodatek do „Śpiewnika kościelnego” z melodyjami, Kraków 1842. – Dodatek II i III do „Śpiewnika kościelnego” z melodyjami, Kraków 1853. �24 – – Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843. Śpiewnik kościelny czyli pieśni nabożne z melodyjami w kościele katolickim używane a dla wygody kościołów parafialnych zebrane, Kraków 1838. Monumenta medii aevi diplomatica ius terrestre polonicum illustrantia, opracował F.K. Piekosiński [i inni], T. 2: Kraków 1874. Moraczewski J. Dzieje Rzeczypospolitej Polskiej do piętnastego wieku ułożonych, Poznań 1843. [Moraczewski J.] J.M. Kogutek, w: J. Moraczewski [i inni] Starożytności polskie, Poznań 1842, T. 1, s. 444. Mosbach A. Bolesław Chrobry, Poznań 1871. Muczkowski J. Początek biczowania się w Polsce, „Dwutygodnik Literacki“ 1844, nr 12, s. 355. Na łąkach wsi Wilkanowa, „Kurier Codzienny” 1871, nr 129. Na wczorajszej wiankowej przechadzce, „Kurier Warszawski”, 1834, nr 166. Narbutt T. Zwierciadło czarnoksięskie Twardowskiego. ,,Kolumb. Pamiętnik opisom podróży lądowych i morskich, nowszych odkryć jeograficznych, wiadomościom statystycznym oraz z temi w styczności zostającym, poświęcony” R. 1: 1828, T. II, nr 9, s. 43–46. Naruszewicz A. Historia narodu polskiego, T. 2–7 wyd. I: Warszawa 1780– 1796, T. 1 wyd. I pośmiertnie: Warszawa 1824; toż, wyd. K.J. Turowskiego, T. 1–6: Kraków 1859– 1860. Nestroy J. zob. Gałganuch czyli trójka hultajska Nie próżno to, „Kurier Warszawski” 1849, nr 311. Niebieski płaszcz. Ostatni lirnik warszawski. Z rękopismu: „Domowe wspomnienia i powiastki” Romana Zmorskiego, ,,Dziennik Warszawski” 1853, nr 210. Niemcewicz J.U. Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze z rękopismów, tudzież dzieł w różnych językach o Polszcze wydanych, oraz z listami oryginalnymi królów i znakomitych ludzi w kraju naszym, Warszawa 1822; toż, wyd. nowe J.N. Bobrowicza, T. 2: Warszawa 1822. Niesiecki K. Herbarza polski… powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych, wyd. J.N. Bobrowicza, T. 1–10, Lipsk 1839–1845. Nil Na widnokręgu, „Prawda. Tygodnik Polityczny, Społeczny i Literacki” R. IV: 1884, nr 21. �25 Notatki historyczne o starostwach a mianowicie mławskich, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 185–190. Nowalski S. Wigry, „Kalendarz Ludowy Redakcji Zorzy na rok 1871” [Warszawa 1870], s. 55–61. Nowości warszawskie, „Kurier Warszawski” 1822, nr 272. O początkach Warszawy. Rzecz wyjęta z rękopismów Albertrandiego, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 1 (luty), s. 249–255. O torturach w Polsce (wyjątek z Pamiętników Kitowicza), ,,Przyjaciel Ludu” R. 6: 1840, T. 2, nr 41, s. 326–328. Obrzędy weselne ludu wiejskiego w guberni mińskiej, w powiecie Borysowskim, w parafii hajeńskiej, obserwowane w latach 1800, „Tygodnik Wileński” 1819, T. VII, nr 150, s. 1–18 i nr 152, s. 81–104. Oczykowski R. Przechadzka po Łowiczu, Łowicz 1883. Od wczoraj woda na Wiśle, „Kurier Codzienny” 1871, nr 94. Odyniec A.E. Panicz i dziewczyna w: tegoż, Poezje, Wilno 1859, T. 2, s. 295–300. Okolski Sz. Orbis Polonus splendoribus coeli, T. 2 Kraków 1643. Olszowski W. Od Myszyńca (Powiat Ostrołęcki). W maju 1870 roku, „Gazeta Rolnicza” R. X: 1870, nr 22, s. 217–219. Onegdaj, w pierwsze święto Wielkiejnocy, „Kurier Warszawski” 1865, nr 87. Onegdajsza maskarada „Korespondent” 1835 roku, nr 32 i 39. Opis gospodarstwa cząstkowego w Małéj wsi (gub. Warszawska, pow. Grójecki, gmina Belsk), własność Stanisława Sitarek, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1103–1105. Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Willanowie (gub. Warszawska, pow. Warszawski, gmina Willanów), własność Stanisława Orzyńskiego, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1105–1107. Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Wołkunach, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1046. Opis gospodarstwa większego we wsi Zawrocie, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 963. Oraczewski F. Pieśń, „Pamiętnik Warszawski” 1818, T. 12, nr 4, s. 222–225. Orzelski Ś. Bezkrólewia ksiąg ośmioro czyli dzieje Polski od zgonu Zygmunta Augusta r. 1572 do r. 1576 Świętosława z Borzejowic…, �26 przełożył, przypisami i życiorysem uzupełnił W. Spasowicz, T. 3: Petersburg i Mohilew 1856. Orzeszkowa E. Nad Niemnem, „Tygodnik Ilustrowany” 1887, T. IX (seria IV), nr 209–234 i T. X (seria IV), nr 235–261 (w odcinkach); toż: Warszawa 1888. Osiecki J. Rzut oka na przeszłość Kurpiów i o klęsce głodowej jaką dotknięci zostali, „Wiek” R. 9: 1881, nr 103, s. 3. – Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1885, T. 29, s. 121–148. [Osipowicz A.] A. O. Korespondencja. Z guberni augustowskiej, „Gazeta Polska” 1865, nr 65. – Podanie o Warze, „Athenaeum” (Wilno) R. 11: 1851, T. 2, s. 251–268. Osipowicz A. Ruiny zamku w Dowspudzie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 276. – Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. X, nr 250–255. – Z Suwałk do Augustowa, „Tygodnik Ilustrowanym” 1863, T. VII, nr 177–180. Ostrzykowski B. Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku diecezji płockiej, Pamiętnik Religijno-Moralny” 1856, T. 31, s. 635–648. Ozie K. Droga do Polski i Prus Polskich w r. 1635 w: J. U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze T. 3, Warszawa 1822, s. 186–237. P. Korespondencja z okolic Ciechanowa, „Tygodnika Ilustrowanego” 1881, T. XII, (seria III) nr 299, w dziale „Kronika Tygodniowa”. Palacky F. Dzieje narodu czeskiego w Czechach i na Morawach, wyd. niemieckie (Geschichte von Böhmen): Praga 1836; wyd. czeskie: Praga 1848. Panicz i dziewczyna zob. Mickiewicz A., Odyniec A.E. Panu B. „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria III), nr 237, w dziale „Korespondencja od Redakcji”. Paprocki B. Herby rycerstwa polskiego na pięcioro ksiąg rozdzielone, zebrane i wydane r. p. 1584, wyd. J.K. Turowski, Kraków 1858. Park w Pilicy, ,,Kłosy” 1871,T. XII, nr 306, s. 295–297, z rycinami. Pasek J. Ch. Pamiętniki… z czasów panowania Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III, wydane z rękopisu przez E. Raczyńskiego, Poznań 1836. �27 Pauli Ż. Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838; toż: wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie J. Krzyżanowski, Wrocław 1973. Philo vom Walde zob. Reinelt J. Piasecki J. Kościół i klasztor księży Franciszkanów w Wyszogrodzie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 11, s. 428–448. Pieśni i tańce zabawam uczciwym gwoli z 1614 roku, toż w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku wydał T. Wierzbowski, Warszawa 1903, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI– XVIII wieku”, s. 5–32. Piosenka Kurpiów, „Rocznik Leśniczy” R.2: Warszawa 1862, s. 319–320. Plater S. Jeografia wschodniej części Europy przez wielorakie narody słowiańskie zamieszkanych, Wrocław 1825. Pleban S. Cokolwiek o pauperyzmie w kraju naszym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, s. 189–205. Podlasiak (A. P… łowicz) Podlasie ruskie, „Gazeta Warszawska” 1854, nr 242–246, 248–251, 253 i 255. Pol W. Obrazy z życia i natury, seria II, T. 2, Kraków 1871. Polen. Die Osterfeier in Warschau, „Magazin für Literatur des Auslandes” T. 15: 1846, nr 72, s. 289–290. [Połujański A.] Korespondencja Gazety Warszawskiej. Suwałki, 10 czerwca 1856 roku, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 168. Połujański A. Odpowiedź na recenzję dzieła: Wędrówki po guberni augustowskiej w nr 273… zamieszczoną , „Gazeta Codzienna” 1859, nr 281. – Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte, Warszawa 1859. Pomnik Zygmunta III w Warszawie, „Przyjaciel Ludu” R. 1: 1835, T. 2, nr 39, s. 308–310. Pora tarcia się ryb wiosną, „Kurier Warszawski” 1865, nr 93. Pruski M. zob. Gloger Z. Pruszakowa z Żochowskich S. Dwa dwory, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 3, s. 70 i 313; toż: Warszawa 1855. [Pruszakowa z Żochowskich S.] Jarosza Kilka słów o poezji mazowieckiego ludu przechowywanej w obrzędach, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 4, s. 366–381. Pruszakowa z Żochowskich S. Powiśle. Powieść z drugiej połowy XVIII wieku, ,,Biblioteka Warszawska” 1854, T. 4, s. 323–346, dokończenie: s. 409–440; toż: Warszawa 1855. �28 – Szopka, „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok przestępny 1856” [Warszawa 1855], s. 35. Przemysł płócienniczy w Polsce, „Gazeta Polska” 1865, nr 8. Przezdziecki A. O dwóch stacjach krzemiennych w ziemiach polskich, „Rocznik Towarzystwa Naukowego Krakowskiego” 1872, T. 43 (ogólnego zbioru), s. 158–160. – Osady przedhistoryczne na gruntach dawnego starostwa gulczewskiego pod Płockiem, w dobrach generała Bontemps, „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 3, s. 102–103, w dziale „Do redakcji Biblioteki Warszawskiej”. Przyborowski J. Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły, „Wiadomości Archeologiczne” 1873, T. 1, s. 39–96. – Wycieczki archeologiczne nad Świder, „Wiadomości Archeologiczne” 1874, T. 2, s. 25–53. Przysłowia i przypowieści tyczące się Warszawy, „Gazeta Warszawska” 1860, nr 137. R. zob. Wójcicki K.W. Radoszkowski A.B. Kupalnocka czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią, „Muzeum Domowe” 1836, nr 25, s. 194–196. – Obrządek weselny u Kurpiów czyli Kurpików, „Muzeum Domowe” 1836, nr 8, s. 62–64 i nr 9, s. 67–69. – Zapusty u Kurpiów, „Magazyn Mód. Dziennik przyjemnych wiadomości” 1835, nr 8, s. 47. Rasiński N. Wspomnienia historyczne z czasów Jana Sobieskiego i Augusta II, ,,Przyjaciel Ludu” R. 9: 1843, T. 2, nr 32, 34, 37, 41–44. [Reinelt J.] Philo vom Walde Schlesien in Sage und Brauch, Berlin 1883. [Rej M.] Ambroży Korczbok Rożek Krótka rozprawa między trzema osobami: panem, wójtem i plebanem…, Kraków 1543; zob. toż, opracował K. Górski i W. Taszycki, Dzieła wszystkie, T. 1, Wrocław 1953. Rej M. Świętych słów a spraw Pańskich, które tu sprawował Pan a Zbawiciel nasz na tym świecie jako prawy Bóg, będąc w człowieczeństwie swoim, Kronika albo Postylla, polskim językiem a prostym wykładem też dla prostaków krótce uczyniona, Kraków 1557; zob. toż w: M. Rej Dzieła wszystkie, T. 4, opracował K. Górki i W. Kuraszkiewicz, Wrocław 1965. – Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego, w którym jako we zwierciadle snadnie każdy swe sprawy oglądać może, wyd. 1: Kraków 1558; wydanie St. Ptaszyckiego, Petersburg-Warszawa �29 1881–1888; zob. toż w: M. Rej Dzieła wszystkie, oprac. W. Kuraszkiewicz, red, J. Krzyżanowski, T. 7, Wrocław 1971. Rej M. Żywot człowieka poczciwego, Kraków 1567–1568; zob. toż, opracował J. Krzyżanowski, Wrocław 1956, BN I nr 152, s. 84. Rewoliński T. Medale religijne odnoszące się do kościoła katolickiego we wszystkich krajach dawnej Polski, Kraków 1887. Rogawski K. Wiadomość o rozkopaniu mogiły w Siedliszczowicach, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 3, s. 1–43. [Rolle A.J.] Antoni J. Dzieje szlachty okolicznej w owruckim powiecie, „Biblioteka Warszawska” 1881, T. 2, s. 19–39, 183–200 i 352–367. Romanowski J.N. Poszukiwania nad zakonem Dobrzyńców i nad stosunkiem pierwotnym Krzyżaków do Konrada Mazowieckiego, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 3, s. 1–44 i 315–343. – Zakon Dobrzyńców aż do wdania się w układy z Krzyżakami, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 1, s. 1–31. Rozmaitości „Kurier Warszawski” 1827, nr 104. Rusiecki K.R. Małe tajemnice Warszawy, Warszawa 1844. Rysiński Proverbiorum polonicorum a Salomone Rysinio collektorum. Centuriae decem et octo, Lubcz 1618. Rzeczniowski L. Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861. – Łomża w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 17, Warszawa 1864, s. 613–622. – Opis kościoła farnego pod wezwaniem świętego Michała w Łomży, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1861, T. 8, s. 255–271. Rzucić kwiatek, „Kurier Codzienny” 1871, nr 138. Sarnicki A. Descriptio veteris et nova Poloniae cum divisione eiusdem veteri et nova, Warszawa 1585. Schultz T. Polska w roku 1793, w: Biblioteka pamiętników i podróży po dawnej Polsce, wyd. J. I. Kraszewski, Drezno 1870, s. 35–74 i 127–333. Seweryn z Wyszkowa Obelisk z herbem Wazów w Wyszkowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 347. Siarczyński F. Obraz wieku za panowania Zygmunta III, cz. II, Lwów 1828. Siarkowski W. Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc opublikowanego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1878, T. 2, s. 209–259; 1879, T. 3, s. 3–61; 1880, T. 4, s. 83–184. Siemieński L. Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845. �30 Sikorski J. Jasełka, ,,Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” R. 1: 1862, nr 2–15. Sikrański A. Colloqvium charitativvm abo rozmowa braterska Polaka reformata z Mazurem starym katholikiem o pewnych rzeczach w wierze, Kraków 1652. Skarga P. Żywoty świętych pańskich narodu polskiego, Sanok 1855; pierwodruk: Kraków 1579. Skimborowicz H. zob. Willanów. Album widoków i pamiątek Słowniczek spod Zakroczymia (wieś Pieścidła), „Wisła”1887, T. 1, s. 317– –320. Smoleński M. Cztery kościoły w ziemi dobrzyńskiej, Lwów 1869. – Drobna szlachta w Królestwie Polskim. Studium etnograficzno-społeczne, Warszawa 1885. Sobieszczański F. M. Drobin w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 7, Warszawa 1861, s. 407–408. – Instytut oftalmiczny w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 282, s. 60–62, z ryciną. – Kaplica Loretańska na Pradze, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1863, T. VIII, nr 197, s. 263–264. – Kleczków w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 14, Warszawa 1863, s. 757–758. – Kopce zwane grodziskami w Królestwie Polskim, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 363. – Kościół parafialny w Łukowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 17, z ryciną Żabińskiego. – Kościół św. Jana w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 285, s. 88–90; nr 286, s. 103–104, z ryciną Kozarskiego. – Krasne w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 16, Warszwa 1864, s. 4–7. – Liw w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 17, Warszawa 1864, s. 222. – Miasto Grójec, „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, nr 381. – Nagrobek Andrzeja Krasińskiego w Krasnem, „Tygodnik Ilustrowany” 1861 T. III, nr 72, z ryciną J. Lewickiego. – Ogród Botaniczny w Warszawie, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1869, T. IV (seria II), nr 96, s. 211–214; nr 97, s. 223–227, z rycinami W. Gersona. – Opowiadanie o Warszawie, jej przeszłości i pamiątkach miasta, ,,Biblioteka Warszawska” 1872, T. 3, s. 239–253 i T. 4, s. 11–23. �31 – – Pałac w Patrykozach, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 377. Pułtusk w: Encyklopedia powszecha S. Orgelbranda, T. 21, Warszawa 1865, s. 781–784. – Ratusz w Pułtusku, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 297, z ryciną Polkowskiego. – Sfragistyka polska w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 360–367. – Siedlce w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 401. – Sieluń w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 418–419. – Sierpc w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 441–443. – Skąd powstał w Warszawie zwyczaj udawania się do Bielan na drugi dzień Zielonych Świątek?, „Kalendarz Rodzinny na rok zwyczajny 1871”, Warszawa 1870 (drukarnia J. Jaworskiego), s. 51–52. [Sobieszczański F.M. ?] Skąd powstały u nas tak zwane szopki pokazywane od Bożego Narodzenia, „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, nr 384, s. 51. [Sobieszczański F.M] F.M.S. Warszawa, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 26, Warszawa 1867, s. 416–507. – Sobieszczański F.M. Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce, T. 1, Warszawa 1847. – Wiadomość historyczna o zgromadzeniach rzemieślniczych, czyli cechach, „Kalendarz Warszawski Popularno–Naukowy na rok 1861” J. Ungra, Warszawa [1860] s. 55–62. – Wizna w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 27, Warszawa 1867, s. 326– 328. – Wyszków w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 28, Warszawa 1868, s. 96–98. – Z biegiem Wilii, od Werek do Zakretu, ,,Wędrowiec” 1880, nr 189, s. 102. – Zamek w Liwie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 379, z ryciną Kozerskiego. – Zwaliska zamku czerskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 2, z ryciną Kozarskiego. Sobutka. Duma narodowa, „Pszczółka Krakowska”, 1820, T. 3, nr 53. Sowiński W. A. Chants polonais nationaux et populaires avec accomp. de piano ou harpe, Paryż 1830. �32 Stanisław August, „Kurier Warszawski” 1828, nr 238. Starodawne przysłowia dla ochronek, Poznań 1863. Starowolski Sz. Polonia, nunc denuo recognista et aucta, Gdańsk 1652, pierwodruk: Kolonia 1632. – Polonia sive status regni Poloniae descriptio, Kolonia 1632; zob. Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego, z języka łacińskiego przełożył, wstępem i komentarzami opatrzył A. Piskadło, Kraków 1976. [Starowolski Sz.] Rozmowa żołnierza z plebanem o stacyą, teraz nowo przedrukowana (razem z Prywat Polską kieruje), Kraków 1624; toż O stacji. Żołnierz z teologiem i prywat. (1624), w: Historia literatury polskiej, wyd. M. Wiszniewski, T. 7: Kraków 1845, s. 161–162. Starożytności Warszawskie (od T. 3: Starożytności Warszawy). Dzieło zbiorowo–zeszytowe, red A. Wejnert, T. 1–6, Warszawa 1848–1858. Staszic S. Uwagi nad dziewięciu księgami, w: tegoż Dzieła, T. 7, Warszawa 1819. Statuta mazoviae, w: Jus polonicum, wydał J. W. Bandtkie-Stężyński, Warszawa 1831, s. 365–472. Stępowski W. Z Podlasia, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 28, s. 2–4. Stryjkowski M. Która przedtem nigdy światła nie widziała, kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, wydanie I: Królewiec 1582, zob. wyd. nowe M. Malinowskiego Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, Warszawa 1846. Symfonie anielskie, abo kolenda, mieszkańcom ziemskim od muzyki niebieskiej wdzięcznym okrzykiem na dzień Narodzenia Pańskiego zaśpiewane, z przedmową J. Żabczyca, Kraków 1630 i 1642 oraz toż przedmową Jana Karola Dachnowskiego, Kraków 1631; zob. Symfonie anielskie albo kolęda mieszkańcom ziemskim… usłyszane Roku Pańskiego 1630 Jana Żabczyca wydał A. Karpiński, Warszawa 1998 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich”) i Symfonie anielskie… Jana Dachnowskiego, wyd. A. Brodnickiego, Kraków 1913 (wyd. Akademii Umiejętności w serii „Biblioteka Pisarzów Polskich”). Synoradzki M. Z Bieżunia XXXV. Przyczynek do monografii, „Korespondent Płocki” 1884, nr 72. Sz. Bielany, „Dziennik Warszawski“ R. 1: 1851, nr 68–70. Szafarzyk P.J. Starożytności słowiańskie, w tłumaczeniu H. N. Bońkowskiego, T. 1–2, Poznań 1844 (oryginał czeski w zeszytach: 1836–1837). Szajnocha K. Lechicki początek Polski. Szkic historyczny, Lwów 1858. �33 Szczygielski S. Tinecia sev Historia Monasterii Tinecensis. Ordinis S. Benedicti Primariae Inter Polonica Caenobia venerationis, Kraków 1668. Szelewski A. Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach, poprzedzona statystycznym opisem, „Pamiętnik Religijno- Moralny“ 1851, T. 20, s. 1–31, 93–125 i 191–216. Szeliga W. Poborzanie. Korespondencja Gazety Warszawskiej z Płocka, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 197 i 198. Szulc D. O znaczeniu Prus dawnych, Warszawa 1846. Szymanowski W. Fabryka szkła i kryształów zwana Czechy, we wsi Trąbkach, w powiecie garwolińskim, gubernii siedleckiej, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 20, s. 234–236. – Szopka, ,,Tygodnik Ilustrowany” 1860, T. I, nr 15, s. 115–116. Świeżawski E. Recenzji książki Krzyżanowskiego pt. „Katedra płocka i jej biskupi”, „Biblioteka Warszawska” 1877, T. 3, s. 454–462. [Świeżawski E.] E.S. Mazowsze w: Słownik geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, T. VI, Warszawa 1885, s. 188–205. Święcicki J. Topographia sive Masoviae descriptio, Warszawa 1634; zob. Topograficzny opis Mazowsza, z języka łacińskiego przełożył, objaśnił i życiorys autora dodał W. Smoleński, „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877 (T. 2) s. 82–123. Święcone u J.O. Księcia Radziwiłla. Sierotki (wyjątek z rękopisu), „Tygodnik Literacki” 1840, nr 15 i 16. Święto zjawienia Pańskiego albo Trzech Króli, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1843, T. 4, z. 1, s. 13. Tereschenko A. Byt russkogo naroda, Sankt Petersburg, T. 2, 1848. Thietmar Chronici Ditmari Episcopi Mersepurgii, Francofurti ad Moenum 1580); toż: J.A. Wagner Dithmari episcopi Merseburgensis chronicon, Norymberga 1807. Twardowski K. Bylica Świętojańska, Lwów 1630; zob. Januszowski Z. Tykiel B. Kilka uwag historyczno-statystycznych o guberni augustowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 162–174. Tyrawski J. Korespondencja Gazety Warszawskiej. Sejny, „Gazeta Warszawska” 1867, nr 68–69. �34 Udziela S. Materiały etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1886, T. X, s. 75–156. Ulanowska S. Niektóre materiały etnograficzne we wsi Łukowcu (mazowieckim), ,,Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. VIII, s. 247–323. – Pisanki czyli kraszanki wielkanocne zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1884, T. 3 (seria IV), nr 68. – Z ziemi czerskiej zamieszczonego w „Czasie” 1884, nr 170–175. Uroczystość Bożego Narodzenia, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1844, T. 7, z. 6, s. 530. Utrzymywał niedawno jeden z mieszkańców Warszawy, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 112–114. Vossberg F.A. Siegel der Stadt Warschau, „Zeitschrift für Münz-, SiegelUnd Wappenkunde” (wyd. B. Koehnego) 1843, s. 382–385 i tabl. XII. W dniu 1 czerwca w Grochowie pod Warszawą, „Kurier Codzienny” 1871, nr 123. W pobliskich Dzierżenina dobrach, „Kurier Codzienny” 1871, nr 139, s. 4. W.G. Konstrukcja budowli wiejskich, Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niém mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 1107–1108. W.K. zob. Korołyński W. Wacław D. Wspomnienia z podróży po kraju odbytej przez uczniów Instytutu Agronomicznego w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego w czasie wakacji tj. w miesiącu lipcu i sierpniu, ,,Biblioteka Warszawska” 1849, T. 1, s. 221–257 i s. 441–476. Wacława z Oleska zob. Zaleski W. Waga A. Królikarnia z podania ustnego, ,,Biblioteka Warszawska” 1852, T. 1, s. 510–523. – O bursztynie i z czego on powstał, „Biblioteka Warszawska” 1845, T. 2, s. 66–89 i dodatek s. 205–207. – O turach i żubrach z okoliczności znalezienia niedawno czaszki wołu kopalnianego w Pruszkowie w Płockiem, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 3, s. 133–144. Warszawa w: Encyklopedia ogólnej wiedzy ludzkiej wydawanej, nakładem J. Ungra, T. 12, Warszawa 1877, s. 109. [Wawrowski F. ?] Piosnki ludu wielkopolskiego, „Przyjaciel Ludu”, R. 13: 1846 T. 1 nr 25 s. 200. �35 Wczoraj jako w środę popielcową, „Kurier Codzienny” 1869, nr 32. Wejnert A. Obchód uroczystości Bożego Ciała w Warszawie w XVII i XVIII wieku, „Biblioteka Warszawska” 1853, T. 1, s. 567. – zob. Starożytności Warszawskie Wiadomość historyczna o warszawskim instytucie głuchoniemych, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1841, T. 1, s. 243–255, s. 335–349 i s. 489–503. Wiadomość historyczno–statystyczna o miastach Góra Kalwaria i Czersk, „Gazeta Codzienna” 1853, nr 194–198, nr 200–202, nr 207– –211 i nr 213–215. Wiadomość o kościołach w Liwie, Pniewniku, w Wierzbnie w Ziemi Liwskiej, Xięstwie Mazowieckim położonych, „Pamiętnik Sandomierski” 1829, T. 1, s. 371–378. Wiadomość pewna o obrazie Najświę[tszej] Maryji Panny w Ziemi Dobrzyńskiej, w kościele XX. Bernardynów od kilku wieków łaskami wsławionej, wyd. 3: Warszawa 1813. Wianeczek majowy na cześć Najświętszej i Najczystszej Pannie Niepokalanie Poczętej Maryi, Warszawa 1855; toż: Warszawa 1886. Wianek krzyżowy na cześć Najsłodszego Serca Jezusowego i Niepokalanego Serca Maryi, Warszawa 1855. Wianki, „Dziennik Warszawski” 1852, nr 164. Wianki, „Gazeta Polska” 1888, nr 141, s. 2, tam w dziale „Z miasta”. Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku, „Kalendarz Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok 1860, [Warszawa 1859], s. 61–67. Wieczór nader pogodny, „Kurier Warszawski” 1837, nr 164. Wielki Tydzień, „Gazeta Polska“ 1865, nr 83. Wielki Tydzień, „Pamiętnik Religijno-Moralny“ 1847, T. 12, s. 330. Wieniarski A. Liw. Szkic historyczny, ,,Księga Świata” 1857, cz. I, s. 187. [Wieniarski A.] Grzegorz Kostrzewa, Płock i Płoczanie. Kilka szkiców z krótkiego tam pobytu, „Gazeta Codzienna” 1854, nr 239–240 i nr 249–250. Wieś Budzieszyn albo Zbudeszyno w Ziemi Drohickiej „Pamiętnik Sandomierski” 1829, T. 1, s. 364–368. Większa połowa panien na wydaniu, „Kurier Warszawski” 1843, nr 163. Willanów. Album widoków i pamiątek oraz kopie z obrazów Galerii Willanowskiej z dodaniem opisów skreślonych przez H. Skimborowicza i W. Gersona, nakładem S. Orgelbranda i Synów, Warszawa 1877. �36 Wiszniewski M. Historia literatury polskiej, T. I, Warszawa 1840. Wiślicki A. Wędrowna ludność za zarobkiem w Królestwie Polskim, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 293, z ryciną Kossaka Bandochy wjeżdżający do wsi. Włościanie wilanowscy, „Gazeta Warszawska” 1871, nr 164. Wojciechowski T. Chrobacya. Rozbiór starożytności słowiańskich, T. 1, Kraków 1873. [Wojewódzki J.] J.W. Korespondencja… . Sejny „Gazeta Warszawska” 1857 nr 205 i 206. – Korespondencja…. Suwałki, w grudniu 1856 roku, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 50 i 52. Wolski L. Jeziora w Królestwie Polskiem, ,,Biblioteka Warszawska” 1851, T. 1, s. 46–84. – Rys hydrografii Królestwa Polskiego z wiadomością o spławach, „Biblioteka Warszawska” 1849, T. 2, s. 221–280. Worbs J.G. Archiv für die Geschichte Schlesiens der Lausitz und zum Theil von Meissen, Leipzig-Sorgau 1798, s. 69–86. Wójcicki K.W. Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, T. 1–3, Warszawa 1855–1858. [Wójcicki K.W.] K. Wł. W. Cygani w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 6, Warszawa 1861, s. 35–47. – Do Redaktora Tygodnika Ilustrowanego, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, T. IX, nr 248. Wójcicki K. W. Kalendarz zwyczajowy Antoniego Zaleskiego, „Kłosy” 1868, T. VI, nr 135. – Kurpie w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 16, Warszawa 1864, s. 502. – Kurpie. Powieść historyczna, Lwów 1856. [Wójcicki K. W.] R. Mechanik wioskowy, „Kłosy” 1871, T. XII, nr 312. Wójcicki K.W. Nowy Rok, „Kłosy” 1866, T. II, nr 27. – Ostatni kulig staropolski, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 84. – Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowackich, Warszawa 1836, T. 1 i 2; toż wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Wojciechowski, Warszawa 1976. – Procesya Bożego Ciała, „Kłosy” 1870, T. X, nr 260, z ryciną. – Przedmowa do K. Niszczyckiego „Prawa bartne bartnikom należące”, T. 4, Warszawa 1854 („ Biblioteka starożytnych pisarzy polskich”). �37 – Przejażdżka chwilowa w Mazowszu, „Album literackie” 1848, T. 1, s. 201–213 i s. 351–364 – Przysłowia narodowe z wyjaśnieniem źrzódła początku oraz sposobu ich użycia, okazujące charakter, zwyczaje i obyczaje, przesądy starożytności i wspomnienia ojczyste, T. 2, Warszawa 1830. – Społeczność Warszawy w początkach naszego stulecia, Warszawa 1877. – Stare gawędy i obrazy, T. 2 i 3, Warszawa 1840. – Stare miasto w Warszawie, ,,Magazyn Powszechny” R. 4: 1837, nr 6, s. 42–46. – Warszawa i jej społeczność, Warszawa 1875. – Wielki Czwartek, „Tygodnik Ilustrowany“ 1860, T. 1, nr 28. [Wójcicki K.W.] R. Wspomnienia z wędrówek po kraju w 1842 roku. Urywek pierwszy. Raszyn, ,,Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 8, s. 58–59. Wójcicki K. W. Zarysy domowe, T. 3, Warszawa 1842. – Z dawnych dziejów i wspomnień naszego stulecia, Kraków 1875. Wybrzeża, okna i balkony domów nadwiślańskich, „Kurier Warszawski” 1840, nr 164. Wyjrzyj tylko ze zmierzchem na ulicę, „Kurier Warszawski“ 1848, nr 18. Wypis z [Jean de Laboureur’a] podróży pani de Guébriant, posłowej nadzwyczajnej do Polski, za Władysława IV, w przekładzie Stanisława Potockiego, w: J. U. Niemcewicz, Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 4, Warszawa 1822, s. 23, tytuł oryginalny publikacji Laboureura: Relation du voyage de la Royne de Pologne et du retour de Madame la Mareschalle de Guebriant, Ambassadrice Extraordinaire, & Sur-Intendante de sa conduitte, Paris 647. Wyrwicz K. Geografia powszechna czasów teraźniejszych albo opisanie krótkie krajów całego świata, Warszawa 1770 (wydanie nast. 1773). Z literatury, „Kurier Warszawski” R. 70: 1890, nr 121, s. 3. Z Mławskiego, „Czas” 1872, nr 17, w dziale Korespondencja „Czasu” (w części Królestwo Polskie). Z Paryża, „Gazecie Polska” 1888, nr 156, s. 1–2. Z pośród konsensowych impressarjów szopek, „Kurier Warszawski” 1869, nr 17. Z Wierzbicka, „Gazeta Polska” 1887, nr 245. �38 [Zagrzejewski A.] Kurp Bursztyn w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, T. 1, Warszawa 1873, s. 310–316. Zakrzewski A. Z Puszczy Zielonej. Materiały do etnografii polskiej, „Wisła” 1887, T. 1, s. 73–78 i s. 149–156. Zaleski A. Sobótka (z natury) zamieszczonego w „Kłosach” 1870, T. 10, nr 260. Zaleski W. [Wacław z Oleska] Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, z muzyką instrumentowaną przez K. Lipińskiego, Lwów 1833. Załuski A. Ch. Epistolarum historico–familiarum, T. 3: Gesta in Polonia Totius Decenni, Brunsbergae 1701. Zamarski R. zob. Zmorski R. Zamek czerski w r. 1820, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, T. V, nr 231, w dziale „Rozmaitości”. Zbiór siana w okolicach Warszawy, ,,Kłosy” 1871, T. XII, nr 307, s. 307, z ryciną. Zedler J.H. Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften und Künste, Halle und Lepzig, 1731–1754. Zejszner L. Kopalnie bursztynu w Królestwie Polskim, „Biblioteka Warszawska” 1844, T. 3, s. 419–421. Zielone Świątki, „Kłosy” 1875, T. XX, nr 516. Zienkiewicz R. O uroczyskach i zwyczajach ludu pińskiego oraz o charakterze jego pieśni, Warszawa 1853. Zienkowicz L. Le costumes du peuple polonais, suivis d’une description exacte de ses moeurs, de ses usages et de ses habitudes, Paris, Strasburg et Leipzig 1838–1841. Wyd. polskie: Lud polski albo dokładne opisanie zwyczajów, obyczajów i ubiorów jego, Strasburg 1842 (40 litogr.). [Zienkowicz L.] Lach z Lachów Szlachcic hołota. Obrazek obyczajowy z pierwszej ćwiartki wieku dziewiętnastego, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 79–82. Złodziej leśny, „Biesiada literacka” 1886, T. XXII, nr 43, z ryciną. [Zmorski R.] R. Zamarski Podania i baśni ludu w Mazowszu, Wrocław 1852. Zwaliska zamku w Ciechanowie nad Ładynią, „Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 21. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po J. Lipińskim, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. 8, s. 62–114. Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 44–77. �39 Żabczyc J. zob. Symfonie anielskie Żale Matki Boskiej pod Krzyżem w: S. Vrtel-Wierczyński Wybór tekstów staropolskich, Warszawa 1863, s. 180. Żegluga parowa na rzekach spławnych Królestwa Polskiego, „Kalendarz czyli Rocznik na rok zwyczajny 1854” St. Strąbskiego, [Warszawa 1853], s. 83–86. W. Żukowski Świetlana w: Nowy parnas polski zawierający poezje Adama Mickiewicza, Edwarda Odyńca…, Poznań 1832, s. 9–11. ��INDEKS GEOGRAFICZNY1 Abrahama Góra, wzgórze 27 – 24 Adamowice, pow. Błonie 24 – 266, 271, 80/II – 55, 62 Adamów, pow. Łuków 26 – VII, 15, 337, 80/II – 212 Akwizgran, Niemcy 27 – 10 Aleksandria, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Aleksandrów, pow. Grójec 24 – 204, 217 Aleksandrów, zespół pałacowo-parkowy pow. Siedlce 26 – 9 Aleksota, pow. Mariampol 42 – 197 Alpy, góry 26 – 77 Altana Czarnieckiego, wyspa 28 – 329 Amełus zob. Emaus Andrzejów, Andrzejewo, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – 27, 277, 281, 322, 349, 42 – 28, 65, 122, 80/II – 367, 386 Angerburg zob. Węgobork Anglia 24 – 328, 331, 332, 336, 337, 27 – 395, 28 – 342, 351, 363, 42 – 778, 80/II – 457 Antakalnis, dziś dzielnica Wilna, Litwa 41 – 291 Antokole2 41 – 290, 291 Antonia, Antonia Puszczańska, pow. Ostrołęka 27 – 50, 57, 42 – 639 Antonie, pow. Ostrołęka 27 – 28 Antoniego Św. Góra, wzgórze 27 – 6 Arciechów, pow. Radzymin 26 – 107, 248, 345, 27 – 310 Arciszewo, pow. Płock 27 – 14, 344 Arkadya, Arkadia, niegdyś Łupia, pow. Łowicz 24 – 4, 30, 31, 42 – 753, 761, 80/II – 15, 80/III – 13 augustowska gubernia 27 – 66, 79, 97, 146, 149, 223, 389, 28 – 4, 7, 8, 13, 23, 27, 33, 39, 50, 55, 61, 113, 123, 208, 230, 335, 337, 339, 41 – IX, X, 42 – 3, 202, 207, 344, 755, 767, 771, 772, 774, 778, 80/I – XXXIX, LXX, LXXII, 80/II – 325, 335, 337, 338, 341, 346, 356, 396, 400, 401, 402, 403, 404, 407, 410, 412, 417, 422, 455, 80/III – 7, 26, 27, 33 augustowska ziemia 42 – 594 Augustowski Kanał 27 – 13, 33, 42 – 198, 763, 80/I – XXX, augustowski obwód 28 – 9, 14, 24 augustowski powiat 28 – 9, 18, 23, 44, 41 – XXXI, 42 – 187, 189, 204 1 Indeks zawiera nazwy geograficzne występujące w tomach 24-28 i 80/I-80/III Dzieł Kolberga. Włączono tu także nazwy występujące w tomach 41 i 42, uwzględnione w indeksie zamieszczonym w tomie 42, w którym jednak przynależność administracyjną podano za podziałami obowiązującymi w okresie wydania tych woluminów, tj. w końcu lat 60. XX wieku. Obecnie poprawne brzmienie nazw i przynależność administracyjną miejscowości podano według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego, T. I-XV Warszawa 1880-1902. 2 Miejscowość wymieniona w pieśni, nie wiadomo czy chodzi o dzielnicę Wilna czy np. wieś w pow. trockim. �42 Augustowskie 24 – 322, 28 – 13, 41 – XV, XVII, XIX, XX, XXVIII, XXIX, XXXI, XXXIV, LII–LVII, LIX, LXI, LXIII–LXVII, 42 – 185–187, 190, 192, 196, 198, 203, ryc. po s. 208, 226, 286, 291, 313, 315, 318, 326, 332–335, 338, 355, 357, 367, 395, 408, 450, 468, 594, 600, 602, 610, 614, 80/I – VIII, XIII, XV, XX, XXVIII, XLV, XLVI, XLVII, XLVIII, XLIX, L, LX, LXIV, 80/II – 403 Augustowskie Jezioro = Sajno? 42 – 193 Augustowskie Pojezierze 42 – 793 augustowskie województwo 28 – 13, 80/I – XIII Augustów 27 – 384, 28 – VIII, 7, 13, 25, 26, 34, 35, 39, 44, 49, 53-55, 57, 65, 83, 90, 91, 100, 209, 218, 220, 221, 236, 238, 239, 243, 245, 250–252, 254, 255, 260, 261, 265, 269–271, 273, 274, 276, 277, 279, 283, 284, 287, 288, 291, 292, 295, 299, 300, 303-306, 312, 314, 318, 321, 41 – X, XI, XV, XIX, XXV, XXVIII, XXX, XLVIII, 263, 42 – 208, 211, 215–218, 220, 227, 229, 232, 236, 237, 241, 242, 247–250, 257, 263, 265, 266, 269, 276, 280, 282, 283, 288, ryc. po s. 288, ryc. przed s. 289, 292–302, 304, 305, 307, 309, 324, 413, 552, 574, 627, 648, 649, 651, 652, 762, 771, 80/I – VIII, X, XV, XVI, XVIII, XXVIII, XXXV, XXXIX, XLVIII, LI, LXI, LXIV, LXX, 69, 83, 109, 200, 80/II – 403, 412, 421, 423, 428, 430, 431, 433, 438, 439, 441, 444, 451, 453, 80/III – 26 Austria 27 – 55, 390, 28 – 330 austriacki zabór – 80/I – XII Baba, pow. Kolno 42 – 637 Babice, pow.Warszawa 24 – 221, 224, 25 – 30, 81, 99, 102, 104, 111, 122, 245, 41 – XVI, 187, 188, 204, 228, 260, 80/II – 46, 75, 85, 117, 118, 125, 193 Babin = Babino, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 330–332 Bacze Mokre, pow. Łomża 28 – 5 Bacze Suche, pow. Łomża 28 – 5 Baczki, pow. Węgrów 26 – 363 Bagna, zarośla 42 – 645 Bakałarzewo, Bakalerzewo, błędnie Baskałarzewo, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 33, 39, 256 Balin, pow. Rypin 41 – 18 Balinka, pow. Augustów 42 – 189 Bałtyk, Bałtyckie Morze 27 – 134, 28 – 342, 42 – 388 Banat 28 – 357 Bandysie, Bandosie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66, 42 – 640 Barcice, pow. Grójec 24 – 27 Barcząca, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 41 – 413, 414, 80/II – 211 Bargłowo = Bargłów, pow. Augustów 28 – 237, 300 Barmen (dziś dzielnica Wuppertalu), Niemcy 42 – 589 Baskałarzewo zob. Bakałarzewo Bawaria 24 – 340, 341, 27 – 79 Bazylea 80/II – 415 Bączki, pow. Kolno 27 – 59, 98, 241, 41 – XIX, XXXV, 42 – 131, 637 Bądków, Bątków, pow. Grójec 24 – 25 Belgia 24 – 162 Belsk, pow. Grójec 24 – 64, 80/II – 21, 80/III – 25 Bełchów, pow. Łowicz 25 – 232 bełska ziemia 24 – 3, 304 bełskie województwo 28 – 140 Bereza, pow. Prużana? 24 – 342 Berezyna, dopływ Niemna 28 – 159 �43 Berezyna, dopływ Dniepru 80/I – XXIX Besznica1, karczma 41 – 9 Betlejem, Betleem, starożytna Palestyna 24 – 88, 99, 100, 102, 106, 26 – 58–61, 27 – 111–118, 120, 122, 28 – 65, 67, 72, 80/I – 7 nlb., 8 Będków, Bentków, pow. Brzeziny 24 – 33, 41 – LXIII, 171 Bialiki, pow. Szczuczyn 27 – VII bialska ziemia 28 – VII bialski obwód 42 – 209 bialski powiat 41 – XXXII, 42 – 788, 80/I – LVII, LXXVI Biała, dopływ Orlanki 28 – 10, 11, 356 Biała = Białe, pow. Gostynin 41 – 326, 408 Biała Góra = Białogórne?, pow. Skierniewice 25 – 214 Biała Hańcza, dopływ Niemna 28 – 14 Biała Podlaska, Biała 26 – 38, 209, 42 – 786, 80/I – LXXVI Biała Puszcza, puszcza 27 – IX, 28 – 5, 42 – 786, 789, 797, 789, 795 Biała Rawska, Biała pow. Rawa 24 – 4, 31, 121, 168, 208, 25 – 1, 8, 23, 45, 92, 119, 134, 138, 142, 143, 148, 160, 213–217, 221, 252, 41 – XVI Biała Ruś zob. Białoruś Biała Wieś, Białawieś, pow. Skierniewice 25 – 141, 214, 41 – 306, 364, 80/II – 131, 166, 170 Biała Woda, pow. Suwałki 28 – 16, 38, 42 – ryc. po s. 208, 80/II – 401 Białaszewo, Białoszewo, pow. Szczuczyn 28 – 23, 237 Białe, jezioro 28 – 13 1 Białebłoto = Białe Błota, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 26, 45, 80/I – 3nlb. Białebłoto, Białoglina, łąka 42 – 645 Białka, dopływ Rawki 24 – 31 Białkowo, pow. Rypin 27 – 34 Białobiel, pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 640 Białobrzegi, pow. Augustów 28 – 13 Białobrzegi, pow. Radom 25 – 250, 80/II – 88, 112 Białoglina zob. Białebłoto Białogórne, pow. Skierniewice (zob. też Biała.Góra) 24 – 270, 25 – 143, 153, 213, 214, 252, 41 – 300, 306, 310, 325, 326, 333, 335, 338, 339, 341, 344, 352, 355, 356, 364, 382, 383, 386, 393, 401, 80/II – 56, 131, 166, 167, 168, 169, 170, 171, 172, 173, 174, 183, 198 Białołęka, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 54, 243, 363, 364 Białorogi, las 28 – 16 Białoruś, Biała Ruś 24 – 316, 25 – 30, 28 – 133, 235, 347, 357, 359, 41 – XXVI, XXX, 80/I – XXXVI białostocki obwód, białostocka obłost 28 – 11, 41, 85, 344–346 białostocki okręg 42 – 198 białostocki powiat 28 – 40, 329, 344 Białostockie, Białostocczyzna 28 – 11, 132, 133, 136, 141, 142, 165, 172, 41 – XVII, 80/I – XV białostockie starostwo 28 – 369 białostockie województwo 42 – 205, 788 Białoszewo zob. Białaszewo Białowierzyn, błędnie Białowiczyn, pow. Lipno 41 – 10 Białowieska Puszcza, puszcza 27 – 384, 28 – 10, 133, 138, 139, 143, 163, 169, 176, 182, 355, 356, 359, Chodzi o karczmę w osadzie Beśnica w pow. brodnickim �44 41 – XVI, 42 – 187, 198–201, 205, 208, 762, 773 Białowieża, Biała Wieża, pow. Prużana 28 – 10, 61, 42 – 198–201, 754, 755, 795 Białusny Lasek, bór 27 – 29 Biełuszny Lasek = Białusny Lasek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Białystok 28 – 11, 25, 27, 37, 38, 54, 127, 138, 151, 154, 160, 274, 311, 330, 348, 355, 356, 42 – 221, ryc. przed s. 241, 258, 268, 284, 80/I – VIII, X, XVII, XVIII, LXIV, LXXII, 80/II – 438 Biebrza, Bobra, Bóbr, dopływ Narwi 27 – 67, 203, 28 – 3, 5, 6, 8, 12–14, 23, 25, 61, 75, 329, 330, 42 – 1, 197, 788 biebrzański departament 28 – 7 biebrzański powiat 28 – 85 Bielany, pow. Kraków 24 – 20, 161 Bielany, dawniej Polkowa Góra, Pol­ ków, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 20, 46, 157, 159–161, 26 – 5, 364, 41 – 153, 42 – 322, 754, 776, 778, 779, 80/I – 12, 80/II – 11, 36, 80/III –31 Bielański Las, las 24 – 160 Bielawa, Bielawy, pow. Warszawa 25 – 65, 144, 41 – 241 Bielawy, pow. Łowicz 24 – 33, 25 – 8, 9 Bielawy, pow. Mława 27 – 44 Bieliny? 26 – 8 Bieliny, Bielino, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Bielsk? 26 – 8 Bielsk, dziś Bielsk Podlaski 26 – 350, 27 – 71, 28 – X, 10, 54, 74, 76, 85, 88, 89, 138, 151, 154, 330, 331, 345, 348, 349, 356, 357, 359, 41 – X, XXV, XXVIII, XXX, 42 – 281, 331, 760, 80/I – X, XXXV, XXXIX, LXX, LXXII, LXXVI, 80/II – 407, 408 Bielsk, Bielsko, pow. Płock 24 – 3, 27 –13, 42 – 136, 80/III – 12, 25 bielska ziemia 28 – VII, 6, 9, 10, 13, 24, 25, 127, 128, 135, 142, 143, 146, 150, 153, 155, 157, 163, 165, 170, 174, 176, 177, 179, 182, 358, 41 – XXI, XXII, 42 – 760, 80/II – 399 bielski powiat, bielsko-podlaski powiat, błędnie bialski powiat 27 ­– 3, 28 – 8, 24, 40, 344, 345, 41 – XVI, XLI, 42 – 415, 789, 80/I – LVII, LIX, 80/II – 409, 80/III – 12 Bielskie 28 – VII, 8, 41 – XVI, XLI, 42 – 789, 80/I – XV Bielsko Woywodschaft zob. podlaskie województwo Biełuszny Lasek zob. Białusny Lasek Bieżuń, pow. Sierpc 24 – 3, 27 – 20, 295, 308, 41 – 105, 80/II – 332, 80/III – 32 Biłgoraj 80/II – 11, 80/III – 20 Binougi = Binduga, pow. Konstantynów 42 – 642 Biskupice, pow. Płock 28 – 6 Biskupin, pow. Lipno 41 – 10 Blichowo, pow. Płock 27 – 75, 85, 124, 128, 133, 138, 143, 147, 154, 159, 161, 167, 168, 278, 284, 297, 340, 41 – XVIII, XXVIII, LI–LXIII, 42 – ryc. przed s. 193, 478, 507, 533, 559, 80/I – XXXII, 80/II – 339 Blizny = Blizne, pow. Warszawa 25 – 158 Błonie 24 – 4, 7, 27, 145, 205, 238, 25 – 14, 31, 88, 92, 102, 116, 118, 152, 155, 186–188, 191, 193, 197, 198, 41 – XVI, 42 – 337, 759, 80/I – 20, 183, 80/II – 14, 45, 47–49, 59, 109 błoński powiat 80/I – XXIII, Bobino (Wielkie i Grzybki), pow. Wysokie Mazowieckie 27 – 245 �45 Bobra zob. Biebrza Bobrownicka Puszcza, puszcza 41 –5 Bobrowniki, pow. Lipno 27 – 6, 41 – LI, LIII, LIV, LXII, 5, 7, 9, 35, 68, 95, 127, 80/II – 212 Bobrowniki, pow. Puławy 26 – 15 Bocznie, ostęp 28 – 15 Boćki, pow. Bielsk 28 – 10, 344, 345, 356 Bodzanów, pow. Płock 24 – 4, 27 – X, 14, 93, 124, 170, 250, 253, 256–258, 263, 265, 272, 290, 295, 297, 299, 300, 302, 306, 309, 318, 322, 326, 327, 339, 346, 352, 357, 358, 42 – 25, 33, 74, 93, 94, 98, 101, 107, 112, 114, 118, 134, 138, 142, 149, 151–154, 161, 163–165, 172, 173, 80/II – 384 Bogate, pow. Przasnysz 27 – 264, 303, 323, 348, 42 – 6, 80/I – 136 Boglewice, pow. Grójec 24 – 25, 26 Bogucin, pow. Lipno 41 – 9 Bogusze, pow. Szczuczyn 28 – 8 Boguszyce, pow. Rawa 25 – 129, 41 – 203, 80/II – 129 Böhmen zob. Czechy Boksze, pow. Suwałki 28 – 15 Bolechowice, pow. Kraków 80/II – 222 Bolimów, Bolemów, pow. Łowicz 24 – 4, 28, 64, 25 – 159, 200–202, 204–208, 244, 250, 41 – 353, 80/ II – 192 Bolonia, Bononia, Włochy 27 – 14, 42 – 627 Borek, las 28 – 15 Borki, las 42 – 645 Borkowo? 25 – 25, 80/II – 83 Borkowo, pow. Kolno 27 – 63, 98 Borkowo, pow. Sierpc 27 – 325 Borowe zob. Krajewo-Borowe Borów = Borowie, pow. Łuków 26 – 298 Boruny, pow. Oszmiana 28 – 335 borysowski powiat 80/II – 413, 80/ III – 25 Borzymin, pow. Rypin 41 – 7 Bosfor, cieśnina 24 – 10 Bossewo, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3nlb. Boża Męka, źródło 24 – 32 Bożejewo, Bożejowo, pow. Łomża 28 – 182 Bożydar, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Bóbr zob. Biebrza Bór, las 42 – 645 bracławskie województwo 42 – 339 Brandenburgia, Niemcy 42 – 589 Branków, pow. Grójec 24 – 62 Brańsk, pow. Bielsk 28 – VIII, 10, 23, 24, 32, 35, 38, 43, 59, 60, 83, 85, 89, 96, 97, 117, 195, 247, 283, 298, 317, 331, 333, 345, 357, 41 – XIX, XXVII, XLI, 156, 42 – 209, 272, 281, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 598, 80/I – XV, LVII, LIX, 80/II – 407, 409, 429 brański powiat 28 – 10 Brańszczyk, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX, 25, 46, 42 – 771, 80/II – 325, 334, 336, 80/III – 26 Bratkowice, przedmieście Łowicza 24 – 30 Brechocino = Brochocin, pow. Płock 27 – 316 Bretania, Bretagne 27 – 391, 392, 42 – 755 Brochocin zob. Brechocino Brochów, pow. Sochaczew 25 – 3, 6, 103, 192, 193, 41 – 374, 80/I – XXIII, 80/II – 191 Brocka Puszcza, puszcza 27 – XI Brok, Brokówka, Broczek, dopływ Bugu 27 – 26, 27, 28 – 6 Brok, leśnictwo 27 - 26 �46 Brok, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 26 – 273, 27- IX, 26, 27, 48, 49, 67, 83, 246, 280, 323, 349, 28 – 163, 42 – 299, 80/I – 94, 131, 80/II – 303 Brokówka zob. Brok, dopływ Bugu Bromirz = Bromierz Wielki, pow. Płock 27 – 248, 287, 288, 324 Browary, błędnie Bronary, pow. Ostrołęka 27 – 50 Brudno, pow. Warszawa 26 – 3 Brulin, pow. Łomża 28 – 5 Brudzyń, bł. Brudzew, pow. Koło 80/II – 100, 183 Brwilno, pow. Płock 27 – 12, 317 Brwinów, pow. Błonie 24 - 232, 234, 25 – 186, 41 – XVI, 80/I – LXI, 80/II – 48 Bryzgiel, pow. Augustów 42 – 196 brzeski powiat 28 – 10, 344 brzeskie województwo, brzesko-litewskie województwo 28 – 10, 11, 139, 140, 176, 41 – XVII, 80/ II – 325 Brzeszcze, pow. Grójec 25 – 28, 73, 80/II – 121 Brzezeńko = Brzezienko, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 336 Brzeziny 24 – 33, 54, 313, 315, 25 – 102, 220–222, 231, 235, 236, 42 – 777, 80/I – XIV, 80/II – 16, 20, 44, 65, 80/III – 33 brzeziński powiat 24 – 5, 80/I – XIV, Brzeźno, pow. Lipno 41 – 95 Brzoza = Brzuza, pow. Węgrów 26 – 4 Brzozowa, Brzozowo, pow. Kolno 42 – 637 Brzozowna = Brzozowica, pow. Radzymin 26 – 299 Brzozowo zob. Brzozowa Brzozowy Kąt, pow. Ostrołęka 27 – 50, 372, 42 – 640 Brzozów, pow. Sochaczew 25 – 20, 35, 236, 238, 41 – 246, 250, 80/I – 27, 171, 181, 80/II – 54, 55, 59–61, 81, 82, 90, 186 Brzozówka, pow. Ostrołęka 27 – 50 Brzózki, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Brzuza zob. Brzoza Buczynka zob. Struga Buda, Węgry 24 – 82 Budegier, ostęp 28 – 15 Budne, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Budzieszyn, pow. Grójec 25 – 11 Budzieszyn, Zbudeszyno, pow. Siedlce 26 – 11, V – 22, 42 – 781, 80/II – 212 Budziszewice, pow. Rawa 25 – 65 Budżysko zob. Bużyska Bug, dopływ Wisły 24 – 5, 6, 37, 39, 41, 26 ­– VII, 4, 6, 8, 28, 30, 127, 210, 350, 351, 364, 365, 27 – IX, 3, 24–27, 46, 49, 67, 96, 99, 203, 277, 349, 384, 385, 28 – 5, 8, 9, 38, 40, 97, 129, 130, 141, 142, 165, 325, 343, 345, 356, 357, 370, 377, 41 – VIII, IX, XI, XVI, XVII, LVII, LIX, LXIII, 20, 413, 417, 42 – 1, 141, 198, 199, 382, 388, 441, 470, 493, 523, 536, 547, 569, 652, 782, 785, 787, 788, 793, 80/I – VIII, IX, XIV, XVIII, LXVIII, 3 nlb. 15 nlb., 57, 80/II – 5, 222, 365, 366, 80/III – 18, 36 Bukowiec, pow. Mława 27 – 44 Bulkowo, pow. Płock 27 – 13, 14 Burdyniszki, pow. Suwałki 28 – 339 Burgundia 27 – 10 Burzyn, pow. Kolno 28 – 75 Bużyska, błędnie Budżysko, część Drohiczyna 28 – 9 Bużysko, jezioro 41 – 413 Bydgoszcz 24 – 25, 27 – 8, 374 Bystrzyca, dopływ Tyśmienicy 26 – 11 Bystrzyca ( Powaska Bystrzyca?), Słowacja 25 – 279 �47 Bywka, dopływ Drwęcy 41 – 9 Bzura, dopływ Wisły 24 – 29, 33, 215, 41 – 195 Cegielnia (rumunek), pow. Rypin 27 – 35 cegłowska parafia 26 – 7 Cegłów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 7, 289, 316, 80/II – 211 Cendrowice, pow. Grójec 24 – 204, 241, 25 – 298 Ceranowska Puszcza, puszcza 26 – 364 Cersk zob. Czersk Cetynia zob. Hodynia Chajęta = Chajęty, pow. Radzymin 26 – 265, 318 Chalin, pow. Lipno 41 – 8 Charciabałda, Charecobałd, Charczabuda, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Charubiny zob. Cherubiny Chełchy, pow. Maków Mazowiecki 41 – LII, LIV, LVIII–LXII, LXIV, LXV, 42 – 6, 20, 39, 58, 85, 89, 94, 96, 121, ryc. przed s. 593, 622, 80/I – 98 Chełm 41 – 415, 80/I – XXXIII, LXVIII Chełmica (Wielka i Mała), pow. Lipno 41 – 40, 43, 46, 53, 66 chełmińska diecezja 27 – 372 chełmińska ziemia 27 – 375, 41 – XVII, 9, 11 Chełmińskie 27 – 70 chełmińskie biskupstwo 24 – 316 chełmińskie województwo 41 – 14 Chełmskie 41 – XII, XXVI, 80/I – XII, XV, XX, XXXIII, XL, LVIII, LXXIV, LXXVI, 80/II – 289 Cherubiny = Charubiny, pow. Kolno 27 – 59 Chinów = Chynów, pow. Grójec 24 – 23, 42 – 637 Chlebiotki, pow. Łomża 28 – 183 Chludna, Chlubna = Chludnie, pow. Kolno 27 – 63 Chmielewo, pow. Łomża 27 – 19, 379, 80/II – 322 Chobotz, las 42 – 645 Chochołów, Chochłów, pow. Kutno 24 – 209, 290, 291, 25 – 44, 41 – XVI, LXV, 164, 174, 188, 192, 200, 204, 207–209, 212, 229, 242, 243, 247, 265, 297, 301, 312, 319, 323, 326, 329, 331, 332, 340, 346, 361, 367, 371, 379, 391–394, 398, 401, 403, 406, 408–412, 80/I – LXXVIII, 23, 43, 49, 50, 51, 55, 61, 64, 68, 74, 76, 90, 92, 97, 102, 110, 119, 134, 146, 152, 197 nlb., 198, 80/II – 57–59, 78, 93, 94, 103, 126, 146, 173, 174, 178, 179, 189 Chocim 28 – 369 Chociszewo, pow. Płońsk 27 – 17, 42 – 771 Chodkowo, pow. Płock 27 – 14 Chodyszewo zob. Hodyszewo Choiny, las 42 – 645 Chojnatka, pow. Skierniewice 41 – 305, 323, 325, 347, 361, 384, 388, 412, 80/II – 175 Chojno, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 8 Chojnowiec = Chojnowo, pow. Mława 27 – 372 Chojnowo, pow. Przasnysz 27 – IX, 42 – 70 Choroszcz, Choroszcza, pow. Białystok 28 – 12, 25, 94, 95, 128, 138, 142, 344, 345, 42 – 760 Chorzele, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – IX, 23, 49, 96, 253–256, 367, 385, 28 – 133, 42 – 23, 141, 146, 147, 180 Choszczał, pow. Rypin 27 – 8 Chotomów, pow. Warszawa 80/II – 301, 302 �48 Chotynia, pow. Garwolin 80/I – XXII, Chrabustówka, pow. Bielsk 28 – 359 Chrobacyja zob. Polska Chrostkowo, pow. Rypin 41 – LXIV, 52, 112 Chroście? 28 –314 Chroślin, Chruślin, pow. Łowicz 25 – 245 Chrusta, pastwisko 42 – 645 Chruszczówka, pow. Sokołów 26 – 363 Chruślin zob. Chroślin Chudek, pow. Ostrołęka 27 – 50 Chynów zob. Chinów Ciachcin, pow. Płock 27 – 333 Cibory, pow. Łomża 28 – 183 Ciechanowiec, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 5, 9, 25, 52, 66, 96, 195, 271, 283, 298, 321, 345, 42 – 304, 348 ciechanowska ziemia 24 – 4, 6, 38, 27 – 3, 4, 22, 54, 67, 372, 383, 41 – XI, 42 – 1, 756, 785, 789, 80/I – VIII, XIV, ciechanowski powiat 42 – 4 Ciechanowskie 27 – IX, 42 – 791 Ciechanów 24 – 4, 27 – 21, 22, 38, 43, 128, 279, 329, 339, 346, 359, 372, 383, 28 – VII, 42 – 19, 105, 120, 756, 771, 784, 80/II – 333, 336, 80/III – 26, 38 Ciechocin, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 96, 123, 139 Ciechomin, pow. Łuków 41 – ryc. po s. 224 Cieciersk, pow. Sierpc 27 – 353 Ciecierzec, bagno 26 – 40 Cieciory, pow. Kolno 42 – 637 Cieciszew, pow. Warszawa 25 – 178 Cieksyn, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Cielądz, pow. Rawa 25 – 52, 134, 141, 219, 221, 80/I – 35 Cieloszka, pow. Kolno 27 – 59, 60, 42 – 637 Ciepielewo, bł. Ciepielowo, Czepielew, Czepielów, pow. Maków Mazowiecki 27 – 142, 185, 188, 191, 194, 259, 260, 269, 275, 279, 290, 291, 307, 41 – XIX, 42 – 9, 10, 17, 22, 26, 31, 41, 42, 48, 49, 65, 72, 83, 84, 138, 142, 156, 157, 159, 160, 162–164, 167, 168, 172, 173, 176, 179–182, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXII, LXX, 24, 27, 47, 52, 62, 63, 74, 140, 163, 182, 184, 80/II – 113, 115, 345, 351, 353, 354, 357, 359, 361, 363, 365, 366, 368, 370, 371, 373, 376, 388– 392 Cierpięta, pow. Węgrów 26 – 353 Cięck, pow. Ostrołęka 27 – 50, 51 Cimochowizna, Cimachowizna, pow. Suwałki 28 – 32, 42 – 332, 600, 80/I – XLIX Cisa, dopływ Dunaju 28 – 357 Cisek zob. Stanisławów Crone zob. Polska Cumberland, Anglia 24 – 336 Cygan, pow. Białystok? 28 – 330 Cygowska Wola zob. Wola Cygowska Cygów, pow. Radzymin 26 – 115, 137, 206, 252, 317, 321, 80/I – XVIII, XXX, 80/II – 229 Cyk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Cypel = Cupel, pow. Ostrołęka 42 – 640 Cypr 80/I – 221 Cyrsk zob. Czersk Cyrzniaków zob. Czerniaków Czachówek, pow. Grójec 25 – 91, 107 Czacza = Czadca, Słowacja 42 – 376 Czajków, pow. Siedlce 42 – 792 Czaplin, pow. Grójec 24 – 51, 60, 103–105, 108, 140, 142, 146, 147, �49 149, 178, 204, 241, 250, 264, 25 – 5, 11, 13, 21, 25, 29, 30, 34, 35, 42, 64, 70, 89, 95, 100, 110, 141, 154, 179, 182, 183, 249, 41 – XV, XXIX, 158, 160, 215, 244, 296, 302, 313, 325– 327, 337, 339, 345, 349, 352, 365, 369, 370, 392, 402, 409, 42 – 642, 80/I – XVIII, XIX, XXXII, XXXVIII, LXVI, 17, 29, 34, 128, 154, 231, 80/ II – 28, 29, 34, 35, 40, 45, 51–54, 74, 77, 80, 81, 83, 85, 87, 88, 92, 95, 97, 100, 103, 105, 106, 111, 112, 114, 116, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 131, 133, 134, 137, 140, 141, 142, 143, 144, 145, 146 Czaplinek, pow. Grójec 24 – 51, 204, 241 Czarkówka, pow. Bielsk 41 – LII, LIII, LV, LVII, LIX–LXI, LXIII– LXV, 42 – 446, 80/I – LVII Czarna = Czarna Struga, dopływ Długiej, (zob. też Struga) 26 – 4, 15 Czarna, dopływ Wieprza 26 – 11, 15, 364 Czarna Hańcza, Hańcza, dopływ Niemna 28 – 8, 13, 16, 17, 339, 345, 42 – 198 Czarna Struga, zob. Hodynia, Struga, Czarna Czarne, pow. Lipno 41 – 51 Czarne Morze, Pontskie Morze, Pont Euksyn 27 – 123, 28 – 342, 41 – 484, 485 Czarnia, pow. Ostrołęka 27 – 50 97, 372, 42 – 640 Czarnocin, pow. Łomża 28 – 4 Czarnoił = Czarnów, pow. Radzymin 26 – 4, 80/II – 210 Czarnolas, Czarny-las, pow. Kozienice 24 – 346, 42 – 359 Czarnów zob. Czarnoił Czarnutrzew, pow. Ostrołęka 27 – 50 Czarnybród, pow. Augustów 28 – 252 Czarny-las zob. Czarnolas Czarnylas, pow. Grójec 24 – 241, 250, 259–261, 346, 25 – 21, 118, 148 Czartoria, pow. Łomża 27 – 63 Czartosy, pow. Łomża 28 – 194 Czechowski Staw, Czechowizna, staw 28 – 12, 334 Czechy, Böhmen 24 – 33, 302, 303, 344, 345, 25 – 271, 272, 277, 28 – 84, 42 – 757, 771, 781, 80/II – 63, 68, 80/III – 9, 26 Czechy, pow. Garwolin 26 – 7, 41 – 413 Czekanów, pow. Sokołów 41 – 413, 42 – 753 Czepielew, Czepielów zob. Ciepielewo Czercensische Woywodschafft zob. czerskie województwo Czermno, pow. Gostynin 41 – 226 Czerniaków, Cyrzniaków, pow. Warszawa 24 – 4, 18, 45, 46, 49, 58, 60, 64, 100, 145, 158, 222, 223, 226–228, 25 – 12, 20, 22, 25, 31, 54, 90, 105, 115, 140, 167, 168, 171, 172, 245, 247, 26 – 5, 27 – 372, 41 – XIV, 169, 197, 202, 211, 260, 289, 296, 302, 320, 42 – 373, 405, 636, 754, 762, 779, 781, 783, 80/I – LX, 12, 178, 184, 188, 80/ II – 10, 45–47, 59, 81, 83, 96, 105, 111, 112, 190, 193, 80/III – 6 Czerniejewo, pow. Gniezno 27 – 376 Czernikowo, pow. Lipno 41 – LIV, 47, 55, 80, 89 Czerniowa Górka? 27 – 121 Czersk, Czersko, Czerschia, Czyrcko, Czyrsko, Cersk, Cyrsk, pow. Grójec 24 – VI nlb., VII nlb., 4, 7, 8, 10–12, 21–23, 43, 51, 53, 55, �50 60, 94, 98, 103–108, 140–142, 146, 147, 149, 204, 216, 217, 241, 259, 319, 25 – 5, 11, 13, 17, 19, 21, 24, 29–31, 34, 35, 39, 42, 44, 51, 57, 64, 70, 73, 74, 78, 82, 89, 91, 95, 96, 100, 105–107, 109, 110, 114, 115, 118, 127, 131, 132, 141, 148, 154, 161, 163, 178–184, 249, 250, 278, 299, 26 – 13, 24, 65, 82, 349, 27 – 9, 70, 328, 28 – 311, 41 – XIV, XVI, XXV, XXVII–XXIX, XLVII, 153, 154, 275, 42 – 331, 338, 384, 642, 650, 758, 765, 780, 80/I – V nlb., IX, XVII, XVIII, XXXII, XXXIII, XXXV, XLIV, 23, 24, 52, 98, 139, 166, 168, 80/ II – 5, 11, 12, 20, 35, 44, 75, 76, 79–82, 84, 87, 91, 93, 94, 99, 100, 104, 115, 120, 121, 127, 128, 132, 196, 203, 220, 80/III – 20, 35 Czersk pow. Bydgoszcz zob. Siersko czerska ziemia 24 – 4, 5, 22–26, 42, 44, 60, 62, 63, 138, 26 – 4, 7, 8, 12, 13, 23, 24, 26, 50, 27 – 39, 40, 371, 42 – 338, 349, 353, 361, 626, 628, 766, 767, 779, 80/I – XIV, XXXII, LXVI, 80/II – 12, 13, 18, 21, 211–215, 322, 80/III – 21, 34 czerski powiat 80/II – 40 Czerskie, Cerscenses 24 – 23, 24, 40, 53, 143, 147–149, 178, 204, 205, 216, 229, 241, 25 – IV, 298, 299, 27 – 378, 28 – 159, 41 – LI, LIV, LVII–LX, 42 – 624, 625, 755, 80/II – 12, 207, 80/III – 7 czerskie księstwo 24 – 24 czerskie województwo, Czercensische Woywodschafft 25 – 278 Czerwin, pow. Ostrołęka 27 – 194, 328, 351, 42 – 62, 80/II – 353 Czerwińsk, pow. Płońsk 24 – 4, 29, 25 – 22, 37, 53, 56, 77, 99, 27 – 12, 16, 17, 93, 116, 120, 127, 133, 244, 273, 290, 293, 353, 355, 377, 42 – 32, 650, 759, 787, 80/I – XVIII, XXIII, 80/II – 72, 330, 331, 383, 80/III – 11, 12 Czerwone Morze? 25 – 122 Czerwone, Czerwonka, pow. Kolno 27 – 30, 63, 149, 42 – 4, 637 Czerwonka, pow. Węgrów 26 – 328 Czerwony Bór, Czerwonoborska Puszcza, puszcza 28 – 5, 51, 80/I – LII Częstochowa, 24 – 130, 314, 26 – 368, 27 – 26, 88, 91, 130, 375, 28 – 134, 42 – 520, 80/I – 192, 194 Czomsk, dziś Czumsk, pow. Rypin 41 – 16 Czyrcko, Czyrsko zob. Czersk Czyste, pow. Warszawa 24 – 19, 75, 42 – 636 Czyste, las 42 – 645 Czyżewo, Czyżew, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 27, 277, 349 Ćwierci, pole 42 – 645 Ćwikowa Góra, wzgórze 24 – 20, 21, 80/II – 11 Dania 24 – 337 Daniszewo, pow. Płock 27 – 14 Dawia, pow. Kolno 42 – 637 Dąbrowa, Dąbrowa Wielka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 46, 63, 68, 345 Dąbrowa, pow. Pułtusk 27 – 267, 280, 291, 302, 319, 323, 330, 80/ II – 239 Dąbrowica, pow. Łuck 24 – 326 Dąbrowy pow. Przasnysz zob. Dąbrowa Dąbrowy, Dąbrowa, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 97, 42 – 640 Dąbrówka, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Dąbrówka, pow. Wysokie Mazowieckie? 28 – 126 �51 Dąbrówka, Dąbrówki, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Demblin zob. Dęblin Dereczyn, pow. Słonim 24 – 341 Deutschland zob. Niemcy Dębina, miejsce 26 – 40 Dębe Wielkie, pow. Mińsk Mazowiecki 80/II – 357 Dęblin, Demblin, Iwangród, pow. Puławy 26 – 15 Dębnia? 24 – 103 Dębowo, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Dębówka, pow. Grójec 24 – 204 Dęby, pow. Kolno 42 – 637 Dłągie zob. Długie Długa, dopływ Narwi 26 – 4, 5 Długa? 26 – 227 Długa Wola zob. Okuniew Długi Kąt = Długikąt, pow. Ostrołęka 27 – 50 Długie, pow. Augustów 28 – 250 Długie, Dłągie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97, 42 – 640 Długie Grodzickie, pow. Sokołów 41 – 413 Długie Kamieńskie, pow. Sokołów 41 – 413 Długosiodło, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX, 196, ryc. po s.196, 246, 80/I – LXV Dłutowo, pow. Mława 27 – 19 Dniepr, rzeka 28 – 141, 357, 42 – 125, 202 Dniestr, rzeka 28 – 141, 163, 165, 179, 42 – 339, 80/II – 366 Dobczyn, pow. Radzymin 26 – 308 Dobrajowice zob. Dobrzejewice Dobre, pow. Radzymin 24 – 4, 26 – 6, 37, 220, 242, 277, 299, 309, 80/ II – 211 Dobrinum zob. Dobrzyń nad Drwęcą Dobrochy, pow. Łomża 28 – 151 Dobrowola, pow. Mariampol 24 – 311 Dobrzanka? 26 – 91 Dobrzejewice, Dobrzejowice, Dobrajowice, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 9, 57, 98, 108 Dobrzyków, pow. Gostynin 42 – 645 Dobrzyniec, pow. Mińsk Mazowiecki 28 – 331 Dobrzyń nad Drwęcą, Dobrinum, pow. Rypin 27 – 7, 34, 41 – 5, 7, 9, 15, 100, 115, 42 – 776 Dobrzyń nad Wisłą, pow. Lipno 27 – 4, 7, 295, 41 – XVIII, XXV, XXVII, XXXI, 3–5, 7–9, 49, 68, 73, 79, 89, 107, 117, 143, 42 – 116, 331, 394, 652, 776, 80/I – X, XXV, XXXV, XXXIX, LXX, 80/II – 326, 327 dobrzyńska ziemia 27 – IX, 4–9, 33–36, 70, 71, 154, 297, 372, 373, 375, 392, 28 – 53, 41 – VI, XI, XV, XVII, XVIII, XXII, XXV, XXVI, XXXIII, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII–XLV, XLVII, LI– LXV, 3–5, 9, 10, 12, 13, 20, 22, 23, 27, ryc. po s. 32, 34, 38–42, 44, 46, 48–50, 52, 54, 55, 57, 59, 61–64, 68, 71, 77, 79–83, 85–90, 95, 99– 103, 106, 109, 110, 112, 115, 117, 119, 122, 123, 144, 42 – 350, 362, 391, 754, 757, 758, 764, 772, 775, 780, 783, 785, 790, 792, 796, 798, 80/I – VI, VIII, XV, XIX, XX, XXV, XXVI, XL, LXX, LXXIV, LXXV, 80/II – 106, 135, 326–328, 335, 389, 80/III – 10, 19, 30, 35 Dolistów, pow. Białystok 28 – 12 Domanice, pow. Siedlce 26 – 228 Domaniew, bł. Domaniewice pow. Błonie 80/I – LXI Dorguń zob. Durgan Dowspuda, Dospuda, Dyspuda, pow. Augustów 28 – 17, 302, 42 – 230, 771, 80/III – 26 �52 Dół, jezioro 41 – 413 Dół za Światem, jezioro 41 – 413 Drąszew, Drążew zob. Dręszew Drążek = Drężek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Drezno, Niemcy 80/I – LXII Dręszew, Drąszew, Drążew, pow. Radzymin 26 – 301, 365, 27 – 281 Drężek zob. Drążek Drobin, Drobinum, pow. Płock 27 – 7, 13, 75, 119, 248, 287, 288, 308, 324, 341, 348, 360, 28 – 6, 42 – 135, 138, ryc. po s. 192, 758, 775, 80/I – 150, 80/II – 329, 80/ III –10 Drogwin zob. Rzędziany drohicka ziemia 24 – 6, 26 – 9–11, 28 – 8, 9, 24, 25, 358, 42 – 415, 80/I – XIV, LVII, 80/II – 212 drohicki powiat 28 – 8, 24 Drohickie 28 – 8, 80/I – XV, Drohicko-Bielskie 41 – XIX Drohiczyn, Drohiczyn Lacki, pow. Bielsk 26 – 24, 350, 28 – 8, 9, 26, 35, 38, 51, 54–57, 59, 60, 85, 117, 321, 344, 356–358, 41 – XXVII, 156, 42 – 209, 304, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 598, 762, 80/I – LVII Drohiczyn, Ruska Strona = Drohiczyn Podlaski, pow. Sokołów 28 – 9 Drozdowo, pow. Łomża 28 – 3, 182, 280 Drozdów? 24 –8 Drożdżyn, pow. Płońsk 27 – 286, 311, 350, 42 – 22, 35, 42, 80/I – 93, 80/II – 352, 354, 360, 368, 371, 372, 374, 375, 379, 386 Drwalew, pow. Grójec 24 – 26, 25 – 11, 13, 24, 78, 95 Drwalska Kępa, wyspa 24 – 318 Drwały, pow. Płock 27 – 13, 14, 42 – 759, 80/II – 330 Drwęca, dopływ Wisły 27 – 4, 7, 8, 70, 41 – 3–5, 9, 14 Dubowo, Dubowa, pow. Suwałki 28 – 212, 217, 80/I – LI Duchny Młode, błędnie Duchny Małe, pow. Łomża 28 – 5 Duchny Stare, pow. Łomża 28 – 5 Duda, pow. Mińsk Mazowiecki 26 –4 Dudy, Dudy Puszczańskie, pow. Kolno 27 – 51, 59, 80, 84, 91, 92, 102, 111, 126, 138, 146, 149, 227, 242, 283, 292, 293, 41 – XIX, XXVII, XXXV, XLI, LVI, LX, 42 – 29, 131, 132, 319, ryc. po s. 400, 401, 410, 637, 80/I – LII, LIII Dukat, pow. Kolno 27 – 97 Dulsk, pow. Rypin 27 – 7, 34, 35, 37, 375, 41 – 122 Dunaj, część Warszawy 24 – 9 Duplewiec = Duplewice (dziś Dąbrowa), pow. Konstantynów 42 – 642 Durelasy = Durlasy, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66 Durgan = Dorguń, pow. Augustów 28 – 14 Durlasy zob. Durelasy Duś, jezioro 28 – 15, 335, 337, 42 – 193, 194 Dworczysko, bagno 27 – 25 Dyblin, pow. Lipno 41 – 8 Dybów, pow. Radzymin 26 – 217, 80/II – 305 Dylew, pow. Grójec 25 – 23 Dylewo, Dylewo Stare, Gojdany, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 66, 96, 107, 42 – 640 Dyspuda zob. Dowspuda Działdówka, górny bieg Wkry, dopływu Narwi 27 – 19, 20, 372 �53 Działyń, pow. Lipno 27 – 7, 375, 41 – XVIII, LI–LV, LXI, LXIII–LXV, 20, 22, ryc. po s. 32, 37, 38, 41– 46, 49, 52, 54–56, 59–61, 64, 66, 68, 70, 74, 76, 78, 82, 85, 88, 90, 93, 94, 96–98, 100, 103, 107, 111, 113, 115, 116, 122, 126, 128–142, 80/I – XVIII, XXV, XXVI, XXVIII, 22, 52, 108, 185, 227 Działyńskie 41 – XVIII Dziatki, jezioro 41 – 413 Dziekanka, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Dzierzby, pow. Sokołów 26 – 39 Dzierzenin, pow. Pułtusk 27 – 25 Dzierżanów = Dzierżanowo, pow. Płock 42 – 47, 75, 96, 174 Dzierżanów, błędnie Dzieżanów = Dzierżanowo, pow. Maków Mazowiecki 27 – 272, 305, 80/II – 364, 373, 375 Dzieżbia, dopływ Narwi 28 – 7 Dźwina, rzeka 28 – 140 Dżbów, pow. Częstochowa 41 – 215 Efez, dziś Turcja 80/I – 221 Egipt 80/II – 314, 315 Elbląg, Welbląg 28 – 332, 42 – 2 Elżbietów, pow. Sokołów 41 – 414 ełcki powiat, łecki, błędnie łęcki powiat 24 – 6 Ełk 24 – 6, 42 – 219, 80/I – X Ełk, rzeka zob. Łyk Emaus, Emmaus, Amełus, starożytna Palestyna 24 – 139, 140, 141 Epidemija, uroczysko 28 – 16 Epir, Grecja 25 –278 Essen, Niemcy 42 – 375, 775 Europa 24 – 76, 305, 317, 327, 331, 332, 337, 345, 25 – 284, 27 – 395, 28 – 142, 42 – 415, 772, 781, 80/ II – 329, 80/III – 27 Falbogi, pow. Płońsk 27 – 123, 41 – XVIII Falencin = Falentyn, pow. Garwolin 41 – 413 Falenty, pow. Warszawa 24 – 19, 25 – 169, 173, 174, 42 – 754, 80/II – 11, 80/III – 6 Falentyn zob. Falencin Filipów, Filipowo, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 26, 27, 239, 257, 274, 278, 284, 293, 41 – XLVIII Fińska Zatoka 28 – 342 Frampol, pow. Zamość 42 – 651 Francja, France, Frankreich 24 – 11, 77, 133, 328, 329, 331, 332, 334, 337, 26 – 73, 350, 27 – 392, 395, 28 – 62, 363, 41 – XIX, 80/I – XXX, Fransdorf (1 i 2), dziś Stefanów i Piastów, pow. Garwolin 41 – 413 Frankonia 24 – 334, 26 – 350 Frankowo, pow. Rypin 27 – 35 Gabrychy zob. Gawrychy Gadomskie, Gadomsk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Gadowo, dziś Dobra Wola, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Galicja 24 – 129, 322, 25 –145, 27 – 35, 36, 42 – 319, 387, 568, 598, 772, 80/I – VII, LVIII, 80/II – 24, 35, 69, 86, 89, 114, 134, 181, 189, 222, 80/III – 27 Galicja Zachodnia 80/I – LVIII Gangicz? 80/I – 221 Garki = Górki?, pow. Pułtusk 27 – 312 Garwolin 24 – 4, 11, 26 – 7, 13, 23, 24, 40, 42, 47, 55, 60, 81, 82, 169, 227, 229, 234, 235, 269, 276, 288, 296, 306, 322--324, 334, 350, 27 – 40, 41 – ryc. po s. 320, 421, 462, 473, 484, 488, 500, 502, 532, 548, 555, 42 – 646, 647, 651, 652, �54 80/I – XVIII, XXV, LII, LX, 127, 156, 80/II – 72, 200, 212, 257, 258, 286, 313 garwoliński powiat 41 – XVI, 80/I – XXII, 80/II – 211 Garwolińskie 80/I – XX, Gawrychy, błędnie Gabrychy, pow. Kolno 27 – 59, 242, 41 – XIX, 42 – 637 Gąbin, Gambijn, Gombin, pow. Gostynin 24 – 4, 34, 206, 273, 25 – 61, 62, 240–243, 27 – 89, 41 – 159, 176, 186, 207, 226, 238, 267, 339, 360, 367, 374, 392, 395, 398, 408, 410, 42 – 647, 649, 80/ II – 100 Gąski, pow. Kolno 42 – 637 Gątorka, łąka 42 – 645 Gdańsk, Gdońsk, Ktońsk 24 – 68, 173, 202, 253, 254, 316, 26 – 122, 127, 185, 286, 27 – 27, 55, 56, 93, 134, 272, 296, 329, 388, 28 – 302, 314, 356, 41 – 4, 42 – 381, 627 Gejdziegier, ostęp 28 – 15 Georgia = Gruzja 25 – 172 Gibałka, pow. Ostrołęka 27 – 50 Giby, pow. Sejny 28 – 318, 42 – 785 Gidle, pow. Radomsk 42 – 520, 80/I – 192 Giełczyn, pow. Łomża 28 – 143, 183 Giełzowska Puszcza, puszcza 24 – 32 Giełzów, pow. Opoczno 24 – 32 Gietki, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 637 Giżyce, pow. Sochaczew 24 – 206, 80/II – 60, 186 Giżycko, Lec 80/I – X, Gleba, błędnie Glęba, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96, 42 – 640 Glebieniec, bagno 26 – 40 Glina, pow. Rawa 41 – 385, 80/II – 189, 190 Glinianka, Gliniany, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8, 41 – XVI, 42 – 639, 645 Gliniec, las 42 – 645 Glinki, pow. Mińsk Mazowiecki 26 –4 Glinki, pastwisko 42 – 645 Glinnik, pow. Bielsk 28 – 97, 247, 41 – XLI, 42 – 213, 80/I – LIX, 80/II – 409, 429 Gładczyn, pow. Pułtusk 27 – 332 Głębocz, Głębocz Wielki, pow. Łomża 28 – 5 Głodowo, pow. Lipno 41 – 10 Głosków, pow. Grójec 24 – 62 Głowno, Główno, pow. Brzeziny 24 – 33, 25 – 128, 227, 228, 236, 241, 251 Główczyn, pow. Grójec 25 – 160 Głuchów, pow. Skierniewice 25 – 220, 27 – 42 Głuchy, Laskowo Głuchy, pow. Radzymin 26 – 127, 130, 131, 133, 136, 137, 139, 211, 231, 247, 258, 41 – XIX, 450, 457, 469, 487, 548, 80/I – XXI, XXII, XXXIX, 32, 66, 157, 80/II – 71, 219, 234, 235, 237, 262, 268, 280–283, 317, 364, 367, 373, 374 Głusk, pow. Sochaczew 25 – 40, 243, 244, 80/II – 190, 191 Głusków ? 80/II – 319 Głusza, miejsce 27 – 25 Gnaty, pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 640 Gniew, pow. Kwidzyń 24 – 68 Gniewoszów, pow. Kozienice 42 – 647, 648 Gniezno 24 – 7, 28 – 6 gnieźnieńska ziemia 27 – 371 Gnieźnieńskie 42 – 255 Gnojowa Góra, Świętojańska Góra, miejsce 24 – 137, 178 Gocław, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 3 Godzianów, pow. Skierniewice 24 – 207, 41 – XVI �55 Gojdany zob. Dylewo Golanka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Golendzinów, Golendzinówek, Golędzinówek, pow. Warszawa 24 – 58, 160, 161 Golicynów, pow. Siedlce 41 – 414 Golub, Gołąb, pow. Brodnica 27 – 7, 41 – 4, 5, 7 golubsko-dobrzyński powiat 80/I – XXV gołdapski powiat 24 – 6 Gołków, pow. Grójec 24 – 202, 326 Gołubska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Gołymin, pow. Ciechanów 27 – 22 Gombin zob. Gąbin Goniądz, pow. Białystok 28 – 8, 12, 23, 114, 244, 272, 283, 296, 311, 356, 42 – 235, 289, 293 Gończyce, pow. Garwolin 26 – 59, 63, 87, 162, 164–166, 205, 268, 324, 41 – XVI, ryc. po s. 320, 415, 416, 434, 435, 441–443, 445, 451, 470, 500, 505, 527, 547, 553, 556, 558, 567, 577, 80/I – XVIII, XXII, XXXIX, LXIX, 19, 20, 30, 31, 156, 178, 186, 199, 80/II – 217, 224, 254, 257–259, 261, 265, 266, 277, 286, 308, 310, 313 Gorczyczewo zob. Łaskarzew Gorszczyzna = Górszczyzna, pow. Kolno 27 – 30 Gostynin, Gostynia, błędnie Gostyń 24 – 4, 33, 25 – 241, 243, 26 – 10, 27 – 9, 41 – XVI, XXV, XXXI, 167, 169, 171, 172, 174–176, 180, 193, 205, 208, 215, 221, 223, 224, 229, 249, 252, 261, 264, 265, 268, 272, 273, 277, 278, 284, 296–299, 305, 306, 317, 320, 321, 323, 324, 326, 327, 329, 331, 335, 339, 341, 343–347, 349, 351, 354–357, 363, 371–373, 375–377, 381, 397, 400, 403–405, 407, 408, 410, 42 – 145, 645, 790, 80/I – XIV, XXIII, XLI, 140, 159, 198, 80/II – 100, 126 gostyńska ziemia = gostynińska ziemia 24 – 4, 5, 80/I – XIV gostyński powiat = gostyniński powiat 41 – XXXII, 42 – 636, 80/I – XXIV, 80/I – XXIV Gostyńskie = Gostynińskie 25 – 298, 41 – 181, 42 – 647, 649, 759, 80/I – XIII, XXXVI , XLI, 80/II – 207 Goszczyn, bł. Goszcz, pow. Grójec 24 – 4, 11, 25, 25 – 6, 33, 50, 63, 84, 90, 95, 107, 142, 154, 265, 41 – 322, 42 – 775, 80/II – 13, 83, 86, 80/III – 13 Goślice, pow. Płock 27 – 13 Gośniewice, pow. Grójec 42 – 629 Gozdowo, pow. Sierpc 27 – 13, 42 – 759, 80/II – 329, 80/III – 12 Góra? 26—317 Góra Kalwaria, Góra, Nowa Jerozolima, pow. Grójec 24 – 4, 8, 21, 22, 43, 51, 53, 25 – 51, 73, 74, 115, 178, 179, 299, 26 – 5, 41 – XXVIII, 153, 42 – 331, 338, 645, 767, 780, 80/II – 11, 20, 80/III – 21, 35 Górce, pow. Warszawa 24 – 19, 103, 41 – 176, 187, 252, 80/I – 188, 80/II – 75 Górka Biskupia, wzgórze 27 – 6 Górki zob. Garki Górki, pow. Garwolin 26 – 12 Górszczyzna zob. Gorszczyzna Góry, część Drohiczyna 28 – 9 Góry, pow. Grójec 80/II – 79 Górzno, pow. Brodnica 27 – 9, 41 – 9, 20, 94, 114 Górzno, pow. Garwolin 26 – 306, 323, 334 Grabnik, las 42 – 645 Grabowo, pow. Kolno 28 – 253 �56 Grabowo, Grabowo-Wądołowo, pow. Łomża 28 – 5 Grabówek = Grabówka, pow. Płock 27 – 376 Gradzanowo, pow. Sierpc 27 – 20 Grajewo, pow. Szczuczyn 28 – 7, 8, 242, 307, 42 – 252, 80/II – 423, 426 Grale, pow. Ostrołęka 27 – 50 Gralewo, pow. Płońsk 27 – 13, 381 Gran = Hron, dopływ Dunaju 24 – 350 Granna = Granne, pow. Bielsk 42 – 198 Graubünden zob. Gryzonia Grądy zob. też Grondy Grądy, łąki 26 – 40 Grądy, pow. Błonie 25 – 155 Grądy, pow. Maków Mazowiecki 27 – 345 Grądy, pow. Szczuczyn 42 – 765 Grefenberg = Grafenberg (obecnie Jesenik, Czechy) 24 – 342 Greisfwald, Niemcy 80/II – 321 Grenada, Hiszpania 42 – 291 Grochowalsk, pow. Lipno 41 – 63, 106 Grochów, pow. Warszawa 24 – 17, 26 – 3, 4, 42 – 325, 80/II – 210, 80/III – 34 Grodkowo = Gródkowo, pow. Płock 27 – 16 grodnenskaja gubernija zob. grodzieńska gubernia Grodno 27 – 54, 387, 28 – 13, 14, 27, 37, 39, 62, 230, 232, 254, 266, 305, 331, 338, 344, 41 – XXVI, 486, 42 – 2, 196, 258, 652, 80/ II – 430 Grodziec zob. Grójec Grodziec, pow. Płońsk 27 – 17, 80/ II – 331 Grodzień, pow. Lipno 41 – 5 grodzieńska gubernia, grodnenskaja gubernija 28 – 10, 11, 23, 40, 330, 344–346, 356, 42 – 199, 415, 755, 762, 80/I – LVII, 80/II – 403, 456, 458, 80/III – 6, 14 Grodzieńska Puszcza, puszcza 28 – 27, 61 grodzieński powiat 28 – 12, 13, 16, 61, 344, 346 Grodzieńskie 28 – 130, 42 – 291 Grodzisk zob. też Grodzisko, pow. Sokołów Grodzisk, Grodzisko, dziś Grodzisk Mazowiecki, pow. Błonie 24 – 4, 27, 230, 25 – 4, 38, 44, 47, 59, 60, 75, 80, 84, 101, 117,138, 152, 199, 41 – XVI, XXVIII, 178, 227, 302, 304, 42 – 345, 637, 647, 649–651, 80/I – XIX, 46, 82, 85, 126, 187, 80/II – 13, 14, 45, 74, 92, 94, 98, 99, 104, 106, 107, 117, 121, 130, 134, 137, 175, 183 Grodzisk, pow. Warszawa 26 – 363 grodziski powiat, powiat Grodzisk Mazowiecki 42 – 637, 789 Grodzisko zob. też Horodisko Grodzisko, wzgórze 27 – 373 Grodzisko = Grodzisk, pow. Sokołów 26 – 193 Grodzkie (Stare, Nowe, Szczepanowięta), Gródzkie, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 93, 327 Grojec zob. Grójec Gromadzyn, pow. Płońsk 27 – 259, 286, 296, 311, 350, 80/I – 59, 80/ II – 360, 375 Grondy, Grundy = Grądy Polewne, pow. Pułtusk 27 – 45, 80/I – 3nlb. Gronowo? 28 – 302 Groszki, pow. Węgrów 26 – 208 Grotowice, Grotowiec, pow. Rawa 25 – 219, 225, 41 – 186, 237 Gródek, Grudek, pow. Pułtusk 27 – 25, 26 Gródek, pow. Sokołów 26 – 364 Gródkowo zob. Grodkowo �57 Grójec, Grojec, Grodziec, 24 – 4, 7, 26, 53, 55, 202, 326, 25 – 16, 32, 35, 106, 107, 114, 136, 151, 213– 215, 250, 268, 26 – 6, 41 – XVI, XXVII, 161, 209, 464, 42 – 384, 637, 776, 80/I – 68, 144, 80/II – 13, 47, 80/III – 30 grójecki powiat 24 – 64, 80/II – 21, 80/III – 25 Gródzkie zob. Grodzkie Gródź, łąka 42 – 645 Grudek zob. Gródek Grudki, miejsce 27 – 25 Grundy zob. Grondy Grunwald, pow. Ostróda 42 – 207 Gruzja zob. Georgia Gryzonia, Graubünden 26 – 77 grzebska parafia 27 – 44 Grzebsko, pow. Mława 27 – 44 Grześca, dopływ Wissy 28 – 7 Grzybów, część Warszawy 24 – 9, 13 Grzymały = Grzymały Zalesie, pow. Łomża 27 – 63 Grzymkowice, pow. Skierniewice 24 – 121, 268, 25 – 1, 23, 45, 119, 142, 160, 216, 217, 41 – 202, 80/ II – 55, 56, 62, 72, 82, 93, 123, 136 Gucin, część Warszawy 24 – 18 Gulczewo, pow. Płock 27 – 13, 376 gulczewskie starostwo 42 – 773, 80/ III – 28 Gumino, pow. Płońsk 27 – 307, 355 Gurdzioły, pow. Ostrołęka 27 – 28 Guzów, pow. Błonie 24 – 29, 267, 289, 25 – 14, 143, 195, 199, 253, 41 – XVI, 161, 162, 179, 200, 201, 207, 220, 294, 311, 317, 319, 324, 350, 351, 358, 359, 365, 366, 374, 377, 383, 386, 391, 392, 395, 397, 80/I – XXIII, 49, 93, 232, 80/II – 54–58, 61, 63, 78, 93, 132, 151, 153, 158, 187, 191, 192, 196 Gylów zob. Iłów Hajna, pow. Borysów 42 – 777 hajeńska parafia 80/II – 413, 80/III – 25 Hanowszczyzna = Hajnowszczyzna (dziś Hajnówka), pow. Prużana 42 – 199 Hańcza zob. Czarna Hańcza i Biała Hańcza Hańcza, jezioro 28 – 17 Hańcza, pow. Suwałki 28 – 17, 26 Harc, zob. Hercyńskie Góry Hartman, jezioro 41 – 413 Hebrydy, wyspy 24 – 312 Helenów, pow. Błonie 25 – 95 Hercyńskie Góry = Harc, góry 24 – 338 Hermany, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 23 Hiszpania 24 – 331, 42 – 363 Hodynia = Cetynia?, dopływ Bugu 26 – 8 Hodynia, błędnie zamiast Kosówka, dawniej Czarna Struga, dopływ Bugu 26 – 9 Hodyszewo, Chodyszewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 333, 42 – 201 Holandia, Hollandia 24 – 202, 311, 337, 27 – 60 Hollandia, miejsce w dawnej Warszawie 24 – 15 Hołowczyca = Hołowczyce, pow. Konstantynów 42 – 642 Horodisko, dziś Grodzisko, pow. Bielsk 28 – 359 Hoża, pow. Grodno 28 – 344 Hron zob. Gran Hruskie, pow. Augustów 42 – 794 Husinka, pow. Biała Podlaska42 – 642 Huta Głodowska, pow. Lipno 41 – 10 Iganie, pow. Siedlce 41 – 414 Ignackowo, pow. Lipno 41 – 10 �58 Ignatów, pow. Radzymin 26 – 365 Iłów, Gylów pow. Sochaczew 24 – 4, 34, 206, 293, 25 – 3, 20, 22, 25, 35, 36, 37, 50, 53, 77, 99,191, 203, 206, 207, 236–238, 244, 41 – 286, 80/I – XXIII, 27, 171, 181, 80/II – 54, 55, 59–61, 81, 82, 90, 186, 191 Iłża 26 – 32, 27 – 364, 42 – 758, 80/II – 391, 80/III – 10 Imielin zob. Jemielin Imielnica zob. Jemielnica Indura, pow. Grodno 28 – 12 Inflanty 27 – 30, 28 – 358 Inowłódź, Inowłodz, pow. Rawa 24 – 31, 32, 150, 190, 208, 293, 25 – 4, 7, 12, 18, 26, 29, 37, 58, 66, 68, 81, 83, 92, 95, 97, 103, 112, 113, 124, 132, 135, 140, 147, 156, 164, 218, 219, 222–225, 228–230, 252, 254, 327, 41 – XVI, 385, 42 – 651, 762, 80/I – 37, 179, 80/II – 16, 62, 73, 75–77, 108, 113, 177, 178, 179, 183, 189, 80/III – 14 Insterburg zob. Wistruć Irlandia 24 – 161 Iwangród zob. Dęblin Iwowe, pow. Mińsk Mazowiecki 41 – 422, 427, 435–437, 440, 475, 509, 548 Izrael 80/II – 217 Jabłonie = Jabłonka, dopływ Gaci 28 – 5 Jabłonka, pole 26 – 40 Jabłonna, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Jabłonna, pow. Warszawa 24 – 4, 17, 26 – 4, 61, 218, 258, 263, 273, 318, 364 Jabłonowo, pow. Mława 27 – 19 Jabłonów = Jabłonowo?, pow. Brodnica 24 – 38 Jacków, Jackowo, pow. Pułtusk 26 – 365 Jaczniki zob. Jaszniki Jaćwież, Jatwież, Sudawia, ziemie Jaćwingów 26 – 12, 28 – 8, 358 Jadów, pow. Radzymin 26 – 6, 20, 27, 30, 36, 37, 62, 64, 67, 81, 88, 127, 204, 208, 213, 231, 235, 237, 245, 247, 248, 256, 258, 260, 265, 267, 270, 282, 284, 287, 295, 297, 304, 312, 319, 333–335, 344, 351, 363, 366, 27 – 67, 41 – XVI, XIX, XXVIII, LIII, LIV, LVIII, LIX, LXIV, LXV, 448, 478, 576, 42 – 1, 387, 516, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXIV, XXIX, LXIX, 18, 28, 69, 94, 112, 148, 205, 80/II – 211, 219, 235, 237–240, 260, 261, 263 Jagodna zob. Struga-Jagodna Jagodne, pow. Łuków 42 – 794 Jaktorowska Puszcza, puszcza 24 – 41, 80/I – 5 nlb. Jaktorów, pow. Błonie 24 – 4, 28, 42, 80/I – 6 Jakubowice? 41 – 539 Jakubowska = Jakubowskie, pow. Bielsk 28 – 344 Jakubów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6 Jaminy, pow. Augustów 28 – 14 Jamno, pow. Łowicz 25 – 189 janowiecka parafia 27 – 44 Janowo, pow. Kolno 27 – 63, 98 Janowo, Janów, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – 23, 42 – 102, 146, 169 Janowo zob. też Siennica janowski powiat = piski, jańsborski powiat 24 – 6 Janów zob. Janowo, pow. Przasnysz Janów, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639 Janów Lubelski 42 – 650 Janówka, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Janówka, pole i łąka 42 – 645 Jańsbork zob. Johansburg Jarnice, pow. Węgrów 26 – 367 �59 Jarosław 28 – 34 Jasienica, pow. Radzymin 26 – 62, 81, 88, 111, 145, 219, 256, 258, 267, 297, 319, 320, 335, 41 – LIV, LV, LXV, ryc. po s. 305, 418, 420, 422, 432, 428, 440, 445, 450, 451, 454, 463, 464, 472, 474, 492, 507, 511, 513, 549, 552, 560, 561, 563, 564, 576, 80/I – XVIII, XIX, XXIX, LXIX, 86, 89, 181, 230, 80/ II – 155, 219, 223, 224, 227–234, 262, 265, 266, 272, 273, 275, 278, 284, 287, 295, 296, 298–301, 305–307, 312, 314, 320, 380, 381 Jasiołda, dopływ Prypeci 28 – 344, 42 – 202 Jasionowo zob. Jesionowo Jasło 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Jasna Góra, klasztor 27 – 76, 42 – 327 Jastrzenno = ? Jastrzębno, pow. Augustów 80/II – 429, 430 Jastrzębie, pow. Lipno 41 – 10 Jaszniki = Jaczniki, pow. Augustów 28 – 14 Jatwież zob. też Jaćwież Jatwież, pow. Augustów 28 – 14 Jazdów zob. Ujazdów Jazgarka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Jazgarzew, Jazgorzew, pow. Grójec 24 – 21, 202, 326, 25 – 10, , 80/ II – 111 Jedlanka, pow. Łuków 41 – ryc. przed s. 225, 80/I – LXXVI Jednaczewski Las, Jedynaczewski Las, las 27 – 389, 28 – 3, 42 – 370 Jedwabne, Jedwabno, pow. Kolno 28 – 7, 144, 182, 249, 262, 292, 299, 42 – 18 Jedynaczewski Las zob. Jednaczewski Las Jegliowiec, Jeglowiec, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Jegrznia, dopływ Łeku 28 – 8 Jeleniec, pow. Rypin 41 – 5 Jeleniec, pow. Łuków 26 – 31 Jeleniewo, pow. Suwałki 28 – 16 Jelonki, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 251, 349, 80/I – 137, , 80/ II – 359 Jemielin, Jemielno = Imielin, pow. Warszawa 24 – 149, 25 – 123, 176, 177 Jemielnica = Imielnica, pow. Płock 27 – 13 Jemielno zob. Jemielin Jerozolima, Jeruzalem, starożytna Palestyna 24 – 130, 139, 335, 336, 41 – 304 Jesionowo = Jasionowo, pow. Suwałki 28 – 223 Jezierna, jezioro 41 – 413 Jeziorka, Jezioro, pow. Grójec 24 – 26 Jeziorki, łąka 42 – 645 Jeziorna, dopływ Wisły 24 – 21, 26 – 24 Jeziorna, pow. Warszawa 24 – 21, 223, 25 – 65, 77, 144, 41 – 241 Jeziory, pow. Grodno 28 – 344 Jeziorzany zob. Łysobyki Jeżew zob. Jeżów Jeżewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 107, 155, 41 – XIX– XXI, 80/I – LXXII Jeżów, Jeżew, pow. Brzeziny 24 – 4, 33, 25 – 93, 128, 220 Johansburg, Johannsburg = Jańsbork, Johannisburg, dziś Pisz 27 – 57, 61 Jordan, rzeka 42 – 374 Jordanowice, pow. Błonie 25 – 38, 44, 47, 59, 117, 138, , 80/II – 94 Józefów, pow. Błonie 41 – 186, , 80/ II – 58 Judea 24 – 88 �60 Kabaty, pow. Warszawa 25 – 129, 139, 145, 169, 171, 248 Kaczynek, pow. Łomża 28 – 5 Kaczyniec, jezioro 41 – 413 Kadaryszki, pow. Suwałki 80/I – LIII Kadysz, pow. Augustów 28 – 14 kadzidlańska parafia, kadzidleńska parafia 27 – 50, 96 Kadzidło, pow. Ostrołęka 27 – 28, 50, 53, 61, 84, 107, 42 – 640, 792, 80/I – XXIV, 80/II – 334 Kalifornia 27 – 64, 28 – 368 Kalinowo, pow. Łomża 28 – 3, 324 Kaliskie 24 – 147, 26 – 353, 41 – 179, 206, 301, 464, 42 – 49, 80/I – XL, LXXIV, 122, 163, 165, 80/ II – 129, 179, 183, 184, 202, 219, 342, 383 kaliskie województwo 80/I – XIII, Kalisz, Kalis 24 – 7, 25 – 65, 124, 26 – 3, 41 – XXVI, 44, 80/I – XXXVI, XLII Kalwaria 28 – 26, 42 – 252, 344, 763 Kalwaria, Nowa Jerozolima, część Warszawy 24 – 12, 42 – 767, 80/ II – 8, 80/III – 21 Kalwaryja, wzgórze 24 – 21 kalwaryjski powiat 28 – 335, 42 – 207 Kalwaryjskie 42 – 204 Kałęczyn, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Kałenczyn, Kałęczyn, pow. Węgrów 26 – 363 Kałowizna, pow. Brzeziny 24 – 33 Kałuszyn, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 19, 30, 69, 208, 210, 233, 271, 295, 305, 314, 329, 339, 346, 350, 353, 41 – 424, 451, 513, 525, 541, 42 – 599, 624, 80/I – X, LXVIII, 80/II – 124, 211, 226, 229, 234, 240, 260, 261, 273, 278 Kamieniec Mazowiecki zob. Kamieńczyk Kamieniec Podolski 28 – 370 kamieniecki powiat 28 – 8, 24 Kamienowizna, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kamieńczyk,­ Kamieniec Mazowiecki, pow. Węgrów 24 – 5, 26 – 6, 204, 310, 42 – 785, 80/II – 211, 288 Kamionka, pow. Rypin 27 – 34 Kampinos, pow. Sochaczew 24 – 42, 25 – 191, 262, 41 – 154, 42 – 348, 80/I – 6, 80/II – 200 Kampinoska Puszcza, puszcza 24 – 41, 273, 80/I – 5 nlb. Kana Galilejska, starożytna Palestyna 41 – 415 Kapuśnik, Kapuśnik Grzybowo, pow. Mława 27 – 23 Karaska, bagno 27 – 49, 96 Karaska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Karczemka, las 26 – 40 Karczew, Karczów, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 8, 29, 65, 70, 81, 83, 226, 236, 244, 263, 295, 300, 302, 303, 320, 322, 333, 341, 41 – XXIX, 425, 479, 503, 550, 42 – 498, 645, 785, 80/II – 211 Karczówka, błędnie Karczewska, pow. Rypin 27 – 8 Karczewszczyzna, część Czerska, pow. Grójec 41 – 153 Karczów zob. Karczew Karkliny zob. Korkliny Karnice, pow. Błonie 25 – 52, 209– 211, 41 – 167, 170, 171, 177, 238, 244, 80/I – 13, 36, 53, 58, 84, 85, 116, 135, 163, 80/II – 149, 163– 166 Karniewo, pow. Maków 80/II – 367 Karnkowo, pow. Lipno 27 – 373 Karolina, pow. Grójec 24 – 204 �61 Karpaty, Karpackie Góry, góry 24 – 316, 27 – 55, 66, 67, 100, 28 – 61, 140, 357, 80/I – 212 Karsko = Karsk?, pow. Inowrocław 28 – 6 Kartagina 28 – 331 Kaskada, pow. Warszawa 24 – 19, 20 Kaski, pow. Błonie 25 – 197 Kaszuby 41 – XXVI Katalonia 28 – 361 Kawcza, wyspa, zob. Saska Kępa Kawęczyn, Kawenczyn, pow. Warszawa 25 – 17, 19, 21, 28, 61, 63, 115, 128, 80/II – 50, 79, 100, 121, 128 Kazachstan 80/I – XXVII Kazimierz? 41 – 538 Kazimierz, Kazimierz nad Wisłą, pow. Puławy 41 – LXVI, 555 Kazuń, pow. Warszawa 24 – 20, 25 – 40, 91, 125, 244, 80/II – 11, 112 Kąt, pole 42 – 645 Kąty, pow. Kolno 27 – 30, 63, 359 Kąty, pow. Węgrów 26 – 366 Kcynia, pow. Szubin 27 – 376 Kępa = Kępa Polska, pow. Płock 27 – 14 Kępa Pruska, pow. Węgrów 41 – 413 Kiczki, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 274, 80/II – 211 Kielce 42 – 775, 80/II – 122, 125, 80/ III – 17, 29 kielecka ziemia 80/I – XXVIII, Kieleckie 42 – 376, 396, 80/I – XXV, 80/II – 42, 138, 140, 148, 157, 158, 168, 177, 181, 186, 187, 209, 223, 331, 368 Kiełpienicka Puszcza, puszcza 26 – 364 Kiernozia, pow. Gostynin 24 – 4, 34, 289, 292, 25 – 238, 239, 41 – XVI, 174, 176, 180, 189, 192, 199, 200, 212, 217, 222, 225, 229, 232, 238, 240, 242, 284, 316, 329, 337, 390, 80/I – 66, 120, 80/II – 92, 118, 149, 187, 188 Kierszek, Kierzskie = Kierzek, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96 Kierzki, pow. Rypin 27 – 35 Kierzskie zob. Kierszek Kijów, Ukraina 24 – 8, 28 – 346–348 Kikoł, pow. Lipno 27 – 6, 375, 41 – 5, 7, 51, 73, 81, 92, 215, 41 – 5, 7, 9, 51, 73, 81, 92, 215, 80/I – 94 Kleczkowo, pow. Ostrołęka 27 – 27, 42 – 776, 80/II – 334 Klembów, Klębów, bł. Kłębów, pow. Radzymin 26 – ryc. po s. 40, 77, 89, 212, 231, 246, 250, 254, 261, 263, 275, 277, 298, 316, 41 – XVI, 449, 497, 502, 521, 42 – 325, 80/I – XXXIV, LXIII, 80/ II – 209, 269, 293, 301, 304 Kleszczele, pow. Bielsk 28 – 10, 356 Kleszczówek, pow. Suwałki 42 – 317 Kleszczyn, jezioro 27 – 4 Klębów zob. Klembów Klimaszewnica, pow. Szczuczyn 28 – 23 Kliniki = Klimki, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kliny, pole 42 – 645 Klonowiec, pow. Kutno 80/II – 216 Kłecko, pow. Gniezno 42 – 342 Kłębów zob. Klembów Kłodawa, pow. Koło 27 – 376, 80/ II – 24 Kłokock, Kłobock, pow. Lipno 27 – 94, 41 – LXV, 10, 14, 62, 110 Knyszyn, pow. Białystok 28 – 12, 127, 327, 333, 334, 344, 345, 356, 42 – 289 Kobiałka, pow. Warszawa 26 – 364 Kobierne, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 283 �62 kobryński powiat, kobrzyński powiat 28 – 8, 24, 344 Kobylino-Kruszewo, Kruszewo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 80/II – 409 Kobylniki, Kobylnik, pow. Płock 27 – 94, 293, 335, 42 – 68, 770 Kobyłka, niegdyś Targowa Wola, pow. Radzymin 24 – 4, 46, 26 – 5, 103, 104, 222, 254, 285, 332, 363, 42 – 754, 769, 80/III – 6 Kochany, pow. Łuków 26 – 7 Kochów, pow. Garwolin 26 – 14 Kocierzów = Kocierzew, pow. Łowicz 41 – 337 Kociół, jezioro 41 – 413 Kock, pow. Łuków 26 – 11, 15, 210, 224, 319, 337, 41 – LVII, 42 – 648, 651, 652, 785, 80/II – 212, 213 Kodeń, pow. Biała Podlaska 42 – 642 Kolibiel zob. Kołbiel kolneński powiat, kolnieński powiat 27 – 65, 146, 227, 391, 28 – 7, 75, 42 – 637 Kolnica, pow. Augustów 28 – 245, 250 kolnieński powiat zob. kolneński powiat Kolno 24 – 5, 27 – IX, 29, 30, 60, 64, 68, 72, 77, 78, 98, 138, 223, 241, 283, 28 – 7, 42 – 38, 131, 132, 80/I – XXIV, 80/II – 335, 339 Kolno Stare zob. Stare Kolno Kolonia Karaska zob. Karaska Kołaki, pow. Łomża? 28 – 235 Kołbiel, Kolibiel, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8, 85, 216, 242, 300, 80/II – 211 Koło, jezioro 41 – 413 Komorowo, pow. Lipno 41 – 10 Konary, pow. Grójec 24 – 24, 25 – 6, 16, 31, 51, 64, 96, 42 – 384, 80/ II – 13 Konarzewo, pow. Ciechanów 42 – 19 Konarzyce, pow. Łomża 28 – 4, 5 Kondrajec, Kondratowo, pow. Płońsk 42 – 4 Koniecpol, pow. Radomsk 42 – 392, 80/II – 342 Koniusza, wzgórze 27 – 5 Końska Góra, wzgórze? 28 – 333 Końskie 80/I – XXIX, XXXVI, XLI Kopaczyska, Kopaczysko, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96 Kopański Most, miejsce 27 – 54, 388 Kopciów = Kopciowo, pow. Sejny 28 – 14 Kopki, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 Kopne, las 42 – 645 Korabiewice, pow Skierniewice 24 – 28, 42 – 643 Korabiewska Wola zob. Wólka Korabiewska Korczew, pow. Sokołów 26 – 364 Korczyczewo zob. Łaskarzew Korkliny = Karkliny, pow. Suwałki 28 – 114, 241, 316, 80/I – LI, 80/ II – 425, 442 Korona zob. Polska Korwki, pow. Kolno 42 – 637 Korytnica, pow. Węgrów 26 – 315, 366, 42 – 642 Korzeń, pow. Gostynin 24 – 322, 27 – 89 Kosino, pow. Płock 27 – 75, 85, 124, 128, 133, 138, 143, 147, 151, 153–155, 159, 161,167, 243, 247, 248, 259, 278, 284, 287, 307, 309, 320, 334, 340, 347, 349, 354, 358, 41 – XVIII, XXVIII, XL, LI–LIX, LXI, LXIII, LXVI, 42 – 25, 35, 43, 51, 52, 60, 66, 74, 84, 85, 99, 104, 108, 128, 133, 134, 137, 140, 147, 148, 152, 155, 159, 166, 167, 170, 175, 176, 178, 181–183, ryc. przed s. 193, 478, ryc. przed s. �63 481, 490, 491, 507, 533, 556, 559, 562, 80/I – XVIII, XIX, XXX, XXXII, 80/II – 339, 346, 347, 348, 385, 387 Kosów zob. Kossów Kosówka, zob. Hodynia Kossaki, pow. Kolno 27 – 59 Kossów, Kosów, pow. Sokołów 26 – 9, 30, 36, 37, 44, 237, 273, 41 – 478, 42 – 375, 80/II – 211 Kosteniewice = Kościeniewicze, pow. Biała Podlaska 42 – 642 Kostrów, jezioro 41 – 413 Koszyki, część Warszawy 24 – 13 Kościeniewicze zob. Kosteniewice Kotówka, pow. Bielsk? 28 – 369 Kowal, pow. Włocławek 28 – 78, 42 – 792 Kowalewo, pow. Płock 27 – 20 Kowalewszczyzna, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 328, 333 Kowalki, pow. Rypin 41 – 8 Kowieński Trakt, droga 28 – 13 Kowieńskie 42 – 291 Kowiesy, pow. Sokołów 26 – 367 Kownatki, pow. Szczuczyn 28 – 23 Kowno, Litwa 42 – 197 Kozery, pow. Błonie 24 – 230 Koziebrody, pow. Sierpc 27 – 21, 381, 80/II – 395, 80/III – 11 Kozietuły, pow. Grójec 25 – 6, 33, 52, 84, 90, 41 – 318, 80/II – 86, 111 Kozioł, pow. Kolno 27 – 30, 59, 42 – 637 Kozłowice, pow. Błonie 24 – 29, 271, 289, 25 – 14, 47, 196, 197, 199 Kozłowiec = Kozłówka?, pow. Lubartów 27 – 108 Kozłów, pow. Sochaczew 41 – 305, 323, 363 Koźmin, pow. Krotoszyn 80/III – 19 Krajewo-Borowe, pow. Łomża 28 – 5 Krakowska Rzeczpospolita 42 – 772 krakowski powiat 24 – 344 Krakowskie 24 – 129, 148, 201, 208, 344, 25 – 282, 284, 291, 26 – 24, 26, 35, 41, 55, 27 – 392, 397, 28 – 50, 52, 53, 103, 129–131, 133, 141, 153, 179, 348, 360, 41 – XXX, XLI, XLVIII, 15, 38, 42, 43, 49, 66, 80, 104, 114, 120, 121, 233, 264, 273, 286, 42 – 54, 72, 104, 132, 196, 206, 209, 250, 315, 319, 321, 322, 334, 351, 355, 361, 363, 365–368, 370, 376–378, 380, 382, 387, 395, 588, 624, 626, 80/I – VII, VIII, XXXVI, XLV, LVIII, LXXIV, LXXX, 159, 220, 231, 80/ II – 24, 30, 33, 35, 40, 71, 133, 138, 186, 200, 214, 222, 301, 322, 344, 356, 358, 364, 365, 377, 393, 396, 404, 417, 80/III – 17 krakowskie województwo 42 – 254, 80/I – XIII, Kraków 24 – 7–9, 13, 16, 71, 115, 130, 150, 154, 161, 294, 303, 313, 325, 338, 345, 25 – III nlb, 3, 33, 51, 75, 83, 108, 109, 123, 124, 133, 229, 237, 254, 293, 26 – 264, 275, 282, 283, 335, 27 – VIII, 17, 22, 76, 168, 275, 297, 326, 376, 379, 395, 28 – 113, 119, 172, 218, 221, 315, 339, 349, 41 – XV, XXIII, XXV, XXVI, 11, 30, 215, 258, 279, 420, 502, 42 – 85, 97, 185, 217, 341, 342, 366, 383, 522, 80/I – V nlb., VII, X, XII, XIII, XXXVI, XXXVII, XXXVIII, XXXIX, XLI, XLV, 125, 129, 177, 80/II – 23, 253, 288, 313, 325, 327, 399, 80/III – 5, 15 Kramkowo = Kramkówka?, pow. Białystok 28 – 272, 311 Krasne, pow. Ciechanów 27 – 22, 312, 344, 42 – 771, 80/I – XXXI, 80/II – 333, 80/III – 30 �64 Krasnopol, pow. Sejny 28 – 15 Krasnosielc, dawniej Sielce, pow. Maków Mazowiecki 27 – 23, 245, 345, 80/II – 333 Krasnybór? 28 – 13 krasnystawski powiat 28 – 34 Kraszew, pow. Radzymin 26 – 40, 77, 93, 100, 206, 221, 259, 263, 279, 289, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, XLIX, LI–LXI, LXIV, LXV, 438, 446, 492, 547, 42 – 337, 509, 577, 583, 601, 605, 643, 80/I – XVIII, XIX, XX, XXXIII, XXXIV, XXXVIII, 15 nlb. Kraśny Ostęp, ostęp 28 – 15 Krobia 27 – 376 Krobia, pow. Lipno 41 – 8 Krobia, Krubie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Krock? 27 –379 Kroczewo, pow. Płońsk 27 – 123, 257, 300, 379, 41 – XVIII Kroczym zob. Zakroczym Kromków zob. Kramkowo Kromnów, pow. Sochaczew 24 – 29, 25 – 22, 37, 53, 56, 77, 99, 191, 192, 194, 203, 206, 237, 27 – 378, 41 – LIII, LIV, LIX, LXIII, LXV, LXVI, 165, 166, 172, 175, 178, 181, 182, 184, 192, 194, 195, 199, 201, 202, 208, 209, 217, 218, 220, 222, 226, 227, 232, 235, 248–254, 256, 285, 304, 314, 316, 337, 365, 384, 412, 42 – 146, 80/I – XVIII, XXIII, 10, 34, 42, 44, 45, 61, 98, 101, 109, 110, 155, 158, 169, 231, 80/II – 24, 60, 63, 75, 82, 83, 89, 90, 95, 96, 102, 105, 113, 116, 122, 124, 149–152, 157–163, 172, 178, 186, 188, 190, 191, 194, 195, 371, 376, 380 Kropiewnica = Kropiwnica, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 93 Kropiwno = Kropiwne, pow. Suwałki 28 – 282, 80/II – 441 Królestwo Polskie, Królestwo Kongresowe, Królestwo 24 – 63, 66, 311, 312, 27 – 36, 49–51, 53, 97, 383, 28 – 9, 22, 24, 33, 337, 356, 41 – X, XX, 8–10, 15, 42 – 198, 200, 318, 349, 353, 361, 391, 753, 755, 773, 775–784, 786, 792, 80/I – XIII, XXIV, XXXI, XXXIV, XLI, LIII, LXXI, LXXXI, 80/II – 9, 21, 31, 210, 329, 340, 389, 394, 396, 399, 400, 80/III – 7, 30, 33, 36–39 Królewiec, dziś Kaliningrad 24 – 316, 26 – 88, 27 – 52, 55, 143, 28 – 108, 109, 113, 116, 179, 338, 80/I – X Królikarnia, miejsce w Warszawie 80/II – 10, 80/III – 34 Królowa Bona, miejsce 28 – 325 Królowa Niwa, pow. Siedlce 42 – 314 Królowej Bony Góra, okop 28 – 323–325 krukowskie pole? 42 – 46 Krupa, dopływ Nurca 28 – 10 Kurpie 80/I – LXIII, 116, 80/III – 8, 21, 36 Kurpiowska Puszcza, puszcza 41 – XXII, 42 – 789 Kruse zob. Krusze Krusko, jezioro, zob. Serafin Krusza, pow. Kolno 27 – 241, 41 – XXXV, 42 – 131 Krusze, Kruse, pow. Radzymin 26 – 214, 227, 243, 257, 272, 280, 41 – 459, 476, 477, 480, 482, 484, 543, 80/I – XXXIV, 18, 37, 104, 110, 80/II – 220, 224, 233, 259, 260, 261, 263, 269, 280, 287, 290, 300, 307, 313 Kruszewo zob. Kobylino-Kruszewo Krym, półwysep 25 – 271, 272 Krynica, pow. Sokołów 26 – 367 �65 Kryńskie, pow. Ostrołęka? 27 – 50 Krysiaki, pow. Ostrołęka 27 – 91, 92, 111, 41 – XIX, 42 – 640 Krywiec zob. Krzywiec Krze, zarośla 42 – 645 Krzemieniec 27 – 376 Krzemionki, wzgórza 24 – 346 Krzepice, pow. Częstochowa 24 – 325 Krzeszowice, pow. Chrzanów 42 – 626 krzeszowski powiat, błędnie, prawdopodobnie okolice Krzeszowic, pow. Chrzanów 24 – 344 Krzeszów, pow. Biłgoraj 42 – 650 Krzew = Krzywki?, pow. Mława 27 – 372 Krzewo (Nowe, Stare, Plebanki), pow. Łomża 28 – 183 Krzna, dopływ Bugu 26 – 12 Krzywice = Krzywica, pow. Radzymin 26 – 363 Krzywiec, Krywiec, pow. Bielsk 28 – 143, 163, 359, 369 Krzywki zob. Krzew Krzyże Boruńskie, Święte Krzyże, pow. Sejny? 28 – 15, 335, 336 Ksebki, Ksepki, pow. Kolno 27 – 59, 91, 138, 41 – XIX, LX, 42 – 637 Książenice, pow. Błonie 25 – 4, 60, 75, 80, 84, 101, 152, 41 – 235, 245, 372, 80/I – 67, 85, 126, 187, 80/II – 74, 92, 98, 99, 104, 106, 107, 117, 121, 134, 175, 183 Księstwo [Warszawskie] 42 – 188 Ktońsk zob. Gdańsk Kubrzenica, Słucza, dziś Przytulanka, dopływ Wissy 28 – 7 Kucice, pow. Płońsk 27 – 94, 42 – 770 Kuczbork, Kudżborsk, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19 Kuczyńskie, pow. Ostrołęka 27 – 50 Kudżborsk zob. Kuczbork Kuflew, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 80/II – 211 Kujawy 24 – 3, 58, 216, 25 – 190, 240, 267, 26 – 40, 82, 27 – VIII, 70, 28 – 162, 174, 316, 41 – XXV, XXX, 9, 22, 26, 29, 37, 38, 40, 42, 43, 49, 52, 57, 58, 86, 87, 91, 93, 94, 104, 106, 107, 117, 119, 129, 232, 237, 278, 437, 498, 528, 42 – 69, 101, 118, 254, 334, 353, 380, 521, 607, 646, 648–651, 80/I – VII, XXXVI, XLI, LVIII, LXXVIII, 57, 160, 197 nlb., 80/II – 44, 45, 88, 196, 223, 355, 404, 410, 422 Kujawy borowe 42 – 795 Kuligów, pow. Radzymin 26 – 4, 317, 41 – 471, 80/II – 210, 304 Kulikówka? 28 – 179 Kunów, pow. Opatów 80/II – 146 Kupiętyn, Kupientyn, pow. Sokołów 26 – 364 Kupiski, pow. Łomża 27 – 58, 63, 97 kupiskie leśnictwo 27 – 97 Kupniewo, pow. Kolno 27 – 63 Kurancya (rumunek), pow. Rypin 27 – 35 Kurjanki, pow. Augustów 28 – 14 Kurlandia 24 – 316, 28 – 358 Kurowo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 328 Kurpie 27 – 149, 390, 41 – XI, XV, XXV, XXXI, LI, LIII, LIV, LIX– LXI, LXIV, LXV, 12, 42 – 17, 20, 24, 25, 27, 30, 39, 48, 49, 55, 72, 85, 86, 319, 785, 786, 790, 791, 793, 80/I – VIII, IX, X, XV, XX, XXI, XXIV, XXXV, XXXIX, XL, LII, LIII, LIV, LXX, LXXVI, 84, 80/II – 333, 334, 336–341, 343, 346, 355, 356, 370, 372, 396 Kurpiewskie, Kurpińskie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Kurpiki? 27 – 54 Kurpiki, pow. Łomża 27 – 54, 68 �66 Kurpińskie zob. Kurpiewskie Kurpiowska Puszcza, puszcza 42 – 785, 786, 788, 792, 793 Kurpiowszczyzna 41 – XIII, XXXIV, 42 – ryc. przed s. 225, 793, 80/I – XXIV, LII, LXXI Kusie = Kuzie, pow. Kolno 42 – 637 Kutno 24 – 4, 33, 210, 25 – 47, 49, 58, 241, 242, 268, 27 – 293, 41 – XVI, 247, 268, 282, 310, 349, 364, 367, 371, 388, 404, 42 – 345, 347, 80/I – XXIII, 73 kutnowski powiat 80/I – XX, 80/II – 216 Kutnowskie 41 – XV Kuźnica, pow. Sokółka 28 – 12 Kwidzyn 24 – 115 La Manche, kanał 27 – 395 Labrador, półwysep 27 – 29 Lachy, część wsi Złotorya, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 332 Lady, pow. Bielsk 28 – 356 Ladynia zob. Łydynia Ladzka Puszcza, puszcza 28 – 356, 359 Laliny, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 73, 288, 323, 327 Langwedocja 27 – 376 Las, pow. Maków Mazowiecki 27 – 187, 262 Las, pow. Warszawa 25 – 42, 60 Lasek, las 42 – 645 Laski, zarośla leśne 42 – 645 Lasocin, pow. Płock 27 – 15 Lasocin, przedmieście Brzezin 24 – 33 Latchorzew, Latchorzewo, pow. Warszawa 25 – 111, 158 Latowice zob. Latowicz latowickie starostwo 26 – 7 Latowicz, Latowice, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 30, 73, 79, 139, 145, 239, 240, 288, 290, 301, 315, 316, 322, 323, 326, 327, 329, 330, 331, 346, 350, 27 – 40, 41 – 538, 552, 42 – 606, 80/I – XVIII, XXIX, LXI, LXIX, 121, 80/II – 211, 271, 301, 309 Lauzitz zob. Łużyce Lebiedzizna, pow. Suwałki 28 – 223, 80/I – LIII Lec zob. Giżycko lecki powiat 24 – 6 Lelewo, pow. Płońsk 27 – 18, 379 Lelis, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 640 Lelonek, zarośla 26 – 40 Leman, pow. Kolno 27 – 57, 59, 42 – 638 Lewary = Lemany?, pow. Kolno 42 – 638 Leodium zob. Liege Leszno zob. Leśno Leszno 27 –14, 80/I – VI, Leszno, część Warszawy 24 – 9, 12, 13 Leśnickie (starostwo = knyszyńskie starostwo) 28 – 359 Leśno = Leszno, pow. Błonie 25 – 155 Lewiczyn, pow. Grójec 24 – 26 Lida 28 – 344 Lidynia zob. Łydynia Liege, Leodium, Belgia 24 – 162 Linin, pow. Grójec 24 – 204, 241, 25 – 34 Lipie, pow. Grójec 24 – 26 Lipiny, pow. Radzymin 26 – 306, 363 Lipińskie, pow. Gostynin 42 – 636 Lipniki, pow. Kolno 27 – 29, 62, 391, 42 – 638 Lipniki, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 80/II – 400, 80/III – 12 Lipno, Lipe 27 – 6, 34, 373, 375, 41 – XVIII, XXVIII, LI, LIII, LIV, �67 LX, LXII, 3–6, 9, 10, 35, 42, 51, 67, 82, 87, 92, 103, 104, 109, 125, 131, 134, 143, 42 – 326, 767, 775, 80/I – X, XXV, XXXIX, LXX, 80/ II – 327 lipnowska ziemia 41 – 15 lipnowski obwód 27 – 4 lipnowski powiat 27 – 94, 133, 41 – XVI, XXXI, XXXIV, 3, 5, 9, 11, 13, 14, 42 – 757, 781, Lipnowskie 24 – 37, 27 – 4, 70, 94, 96, 41 – XI, XVII, XVIII, 4, 143, 42 – 600, 775, 783, 80/I – VIII, XV, LXX, LXXV Lipowiec = Lipowiec Kościelny, pow. Mława 27 – 372 Lipsk, Lipsko, pow. Augustów 28 – 14, 34, 39, 62, 65, 83, 123, 230, 345, 80/II – 401 Lisiny, pow. Rypin 27 – 8 Lisobok, przedmieście Mińska Mazowieckiego 26 – 6 Liszków, pow. Sejny 28 – 39 Litewskie Wielkie Księstwo, W. Ks. Lit. 24 – 313 Litwa 24 – 3, 17, 315, 316, 334, 341, 26 – 24, 27, 359, 366, 367, 27 – 67, 383, 384, 28 – VIII, 22, 23, 26, 29, 44, 46, 129, 130, 136, 138– 141, 144, 150, 152, 153, 156, 158, 163, 167, 169, 173, 175, 176, 182, 327, 331, 339, 341, 343, 347, 349, 353, 356–358, 366, 41 – XXVI, XXX, 5, 157, 42 – 187, 199, 200, 203–205, 207, 208, 353, 361, 375, 391, 403, 756, 762, 766, 769, 772, 779, 780, 80/I – XVI, XVIII, L, 200, 80/II – 403, 414, 80/III – 15, 23 Liw, Liw Stary, Liw Nowy, pow. Węgrów 24 – 4, 26 – 9–11, 76, 150, 234, 240, 269, 285, 299, 301, 315, 316, 342, 350, 366, 367, 42 – 322, 389, 776, 780, 781, 80/II – 211, 212, 290, 323, 80/III – 30, 31, 35 Liwiec, dopływ Bugu 26 – 4, 6, 8, 10, 11, 366, 367, 28 – 356 liwska ziemia 24 – 4, 5, 26 – 4, 6, 8, 11, 80/I – XIV, 80/II – 212, 80/ III – 35 Lochmaddy, Wielka Brytania 24 – 312 Londyn, Wielka Brytania 24 – 311, 337, 27 – 395, 80/II – 321 Longchamp, Francja 24 – 160 Lubartów 26 – 31, 27 – 108 lubelska gubernia 24 – 311, 28 – 33, 42 – 774 lubelska ziemia 26 – 11 lubelski obwód 27 – 11 lubelskie województwo 24 – 6, 26 – 11, 80/I – XIII, XXXIII, Lubelskie 24 – 208, 26 – 368, 28 – 129, 141, 351, 352, 41 – XVI, XXX, 167, 264, 42 – 206, 209, 319, 347, 376, 380, 646, 651, 80/I – XL, LVIII, 52, 140, 163, 178, 182, 80/II – 61, 72, 73, 214, 218, 80/III – 17 Lubelszczyzna 41 – LXVI, 80/I – XXV, XXXIII, Lubicz, pow. Toruń 41 – LIII, LVII, 9, 41, 59, 70, 91 Lubiel zob. Łubiel Lubień, pow. Piotrków 80/II – 156 Lublin 24 – 16, 19, 236, 25 – 83, 26 – 296, 332, 28 – 9, 24, 262, 42 – 250, 648, 652, 80/II – 434, 80/ III – 18 Lubochnia, pow. Rawa 24 - 32, 295, 297, 298, 25 – 56, 58, 147, 80/II – 16 Lubonia, pow. Wschowa 28 – 324 Lubowidz, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19 Lubowo, Lubów, pow. Kalwaria 28 – 341, 42 – 201 �68 Lubstów, pow. Koło 42 – 794 Luciążna, pow. Rawa 80/II – 75 Lusławice? 26 – 368, 80/II – 323 Lusławice, pow. Częstochowa 26 – 368 Luszyn, pow. Gostynin 41 – 181, 191, 221, 80/I – 94 Luta, pow. Włodawa 42 – 643 Lutkówka, pow. Błonie 25 – 211, 212, Lwów 24 – 16, 107, 25 – 75, 108, 27 – 14, 275, 80/ – VII, 80/II – 206, 327, 365 Łabna, dopływ Skrody 28 – 62 Łabno, pow. Augustów 28 – 14 Łabno, pow. Kolno 27 – 62 Łacha, pow. Kolno 27 – 59, 97, 42 – 638 łachowskie leśnictwo 27 – 97 Ładynia, dopływ Wkry 80/II – 333, 80/III – 38 Ładziska = Łodziska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Łamaniec, pole 42 – 645 Łanowickie Jezioro 42 – 195 łapski powiat 42 – 639 Łaskarzew, niegdyś Korczyczewo, Gorczyczewo, pow. Garwolin 24 – 62, 26 – 13, 56, 57, 59, 63, 68, 83, 162, 219, 223, 224, 252, 320, 41 – XVI, LVII, 42 – 648, 652, 80/I – XVIII, XXII, 80/II – 212, 218, 219 Łazienki, miejsce w Warszawie 80/ II – 7, 9, 80/III – 6 Ławki, jezioro 41 – 413 Łaziska, pow. Sochaczew 24 – 206 Łazów, pow. Sokołów 26 – 197 Łazy, pow. Białystok 28 – 329 Łazy, pow. Ostrołęka 27 – 28 Łazy, pow. Sochaczew 41 – XXVIII, LII–LV, LVII, LVIII, 42 – 543 Łącko = Łąck, pow. Gostynin 24 – 322 Łączki, pow. Kolno 42 – 638 Łączyn = Łątczyn, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Łążyn, Łążyń, pow. Lipno 41 – XVIII, LVIII, LXIV, LXV, 36, 37, 41–43, 45, 47–50, 54, 57, 59, 63, 69 –71, 75–77, 87, 88, 99, 102, 106–108, 110, 111, 113, 114, 116, 119, 120, 124, 129–131, 134–136, 138, 140–142, 80/I – XVIII, XXV, XXVII, 73, 160, 161, 186, 80/II – 173, 386 Łecko zob. Łek Łek, dopływ Biebrzy 28 – 7 Łek, Łecko, jezioro = Rajgrodzkie Jezioro 28 – 8 łęcki powiat zob. ełcki powiat Łęczeczyce = Łęczeszyce, pow. Grójec 24 – 25 Łęczna, pow. Lubartów 41 – 415 Łęczyca 41 – XXV łęczycka ziemia 24 – 33 Łęczyckie 24 – 315, 26 – 24, 42 – 254, 380, 80/I – XIV, XXIV, XXXVI, XL, XLI, 41, 43, 64, 90, 97, 101, 102, 152, 171, 80/II – 26, 44, 59, 117, 137, 153 Łęczyckie = Łęczycki, pow. Siedlce 26 – 368 łęczyckie województwo 24 – 5, 33 Łęg, pow. Płock 27 – 13 Łęg Miejski, Łęk Przedmieście = Łęgi Miejskie (dziś Łęg Przedmiejski), pow. Ostrołęka 27 – 28, 42 – 641 Łęg na Urzeczu = Łęg, pow. Warszawa 25 – 41, 94, 104, 149, 153, 185, 80/I – XLIV, 80/II – 91, 114 Łęg Pański, Łęg (Łęk) Starościński = Łęgi Starościńskie (dziś Łęg Starościński), pow. Ostrołęka 27 – 50 Łęgonice, pow. Rawa 24 – 4, 31 Łęk Starościński zob. Łęg Pański �69 Łęk Przedmieście zob. Łęg Miejski Łętowo, pow. Płock 27 – 14, 170, 181, 182, 253, 256, 258, 306, 318, 326, 352, 358, 42 – 142, 149, 152, 154, 172 Łochów, pow. Węgrów 26 – 363 Łodziska zob. Ładziska Łohojsk, pow. Borysów 42 – 777 Łokieć, obręb leśny 27 – 97 Łomna? 27 – 372 Łomna, pow. Warszawa 24 – 20, 80/II – 11, 112 Łomża 24 – 5, 25 – 146, 27 – 3, 29, 57, 68, 78, 134, 203, 284, 384, 389, 28 – 3, 4, 27, 33, 35, ryc. po s. 36, 37, 38, 51, 59, 65, 66, 73, 77, 79, 80, 82, 83, 85, 90, 93, 98, 124, 127, 160, 184, 189–193, 245, 246, 249, 251, 258, 259, 263, 264, 275, 280, 290, 307, 314, 323, 325, 41 – XV, XIX, XX, XXV, XXX, XXXII, XXXV, LII, LV, LXVI, LXVII, 42 – 2, 3, 52, 131, 186, 196, 213, 216, 222, 223, 229, 230, 233–235, 237, 239, 240, 245, 250, 264, 267, 271, 279, 285, 286, 290, 293–296, 300–303, 308, 310, 338, 370, 485, ryc. przed s. 497, 621, 627, 628, 646–652, 755, 768, 779, 782, 788, 80/I – X, XVIII, XXVIII, XXXV, XXXIX, XLV, LI, LII, LIII, LXIV, LXX, LXXI, LXXII, 44, 81, 127, 133, 216, 217, 80/II – 344, 367, 368, 378, 386, 399, 400, 403, 404, 410, 414–417, 424, 428, 430, 432–437, 440, 443–445, 447, 450–452, 454, 80/III – 7, 9, 22, 29, 35 Łomża Stara zob. Stara Łomża Łomżyca, pow. Łomża 28 – 4 łomżyńska gubernia 27 – 97, 28 – 10, 51, 42 – 643, 80/I – LIX Łomżyńska Puszcza, puszcza 42 – 188 łomżyńska ziemia 24 – 5, 6, 27 – 4, 54, 65, 67, 68, 97, 372, 385, 28 – 3, 6, 148, 150, 155, 168, 174, 182, 41 – XXI, 42 – 1, 188, 587, 760, 786–789, 80/I – XIV, XLV, 80/II – 338, 396, 399, 80/III – 12 łomżyński obwód 27 – 29, 28 – 6, 9, 24 łomżyński okręg 28 – 25 łomżyński powiat 27 – 65, 28 – 9, 23, 41 – XXXI, 42 – 187, 198 Łomżyńskie 28 – VII, 3, 42, 78, 80, 127, 130, 133, 138, 139, 141, 182, 41 – XV, XIX, XXXI, 42 – 395, 637, 794, 80/I – XIII, XV, XX, 151, 211 nlb., 80/II – 448 łomżyńskie starostwo 27 – 385 Łopacin, pow. Ciechanów 27 – 21 Łosia Wólka, Łosia Wulka, pow. War­ szawa 25 – 93, 243, 80/II – 190 Łosice, pow. Konstantynów 26 – 209, 368 Łosinka, pow. Bielsk 28 – 359 Łoskun = Łoskoń, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Łosobyki, pow. Łuków 80/II – 212 Łosośnia, dopływ Niemna 28 – 12, 344 Łotwa 80/I – XVIII, łowicki powiat 24 – 311, 42 – 791 łowicki region 42 – 794 Łowickie 41 – XXXIV, 42 – 407, 80/ II –54, 55 łowickie księstwo 24 – 31, 27 – 42 Łowicz 24 – 4, 29, 30, 33, 40–42, 54, 64, 152, 154, 190, 25 – ryc. przed s. I, 7, 22, 25, 32, 45, 49, 50, 52, 61, 62, 67, 68, 91, 124, 130, 137, 139, 161, 189, 190, 191, 199, 234, 235, 240, 242, 245, 255, 265, 267, 268, 271, 26 – 296, 27 – 12, 17, 121, 330, 381, 41 – XI, XVI, XXV, XXVII – XXIX, 266, 271, 280, 284, 286, 298, 307, 323, �70 329, 353, 356, 398, 42 – 20, 543, 625, 650, 758, 765, 766, 770, 791, 794, 80/I – IX, XIX, XXXV, LX, LXII, LXXVII, 5 nlb., 192, 80/II – 15, 18, 77, 94, 118, 184, 188, 344, 395, 80/III – 11, 19, 20, 25 Łódź 24 – 312, 80/II – 442 Łubki, pow. Płock 27 – 14 Łubiel = Lubiel, pow. Pułtusk 42 – 163 Łuczniki, pow. Słuck 28 – 235 Ługi, las 42 – 645 Ługówka, pow. Grójec 24 – 204 ługski powiat 28 – 347 Łukawa, pow. Sandomierz 80/I – 56 Łukowe, pow. Maków 27 – 252, 42 – 19 Łukowiec, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 12, 27, 139, 351, 42 – 761, 779, 80/II – 212, 80/III – 34 łukowska ziemia 24 – 5, 26 – 9, 11, 15, 24, 42 – 785, 80/I – XIV, łukowski obwód 26 – 11 łukowski powiat 41 – XVI, XXXIII, 42 – 639, 646, 80/I – LVIII Łukowskie 26 – 11, 41 – 413, 42 – 313, 329, 648, 80/I – XIII, LXI Łuków 25 – 115, 116, 26 – VII, 12, 27, 31, 34, ryc. po s. 34, 42, 69, 70, 74, 82, 95, 169, 174, 223, 225, 250, 251, 270, 280, 331, 336, 41 – XXV, XXX, LI, LVII, ryc. po s. 224, 271, ryc. przed s. 321, 415, 504, 517, 536, 545, 42 – 599, 639, 648, 649, 652, 757, 766, 776, 794, 80/I – X, XX, XXXIII, XXXV, XXXVIII, LVII, LVIII, LXII, LXIII, LXVIII, LXXVI, 80/II – 212, 213, 295, 80/III – 19, 21, 30 Łupia zob. Arkadia Łuszczanów, pow. Gostynin 42 – 636 Łużyce, Łużyce Wyższe 24 – 338, 340, 345, 41 – XXVI, 42 – 781, 80/II – 68, 80/III – 36 Łydynia, Ladynia, Lidynia, dopływ Wkry 27 – 22, 371 Łyk = Ełk, dopływ Biebrzy 42 – 197 Łysa Góra? 28 – 347, 42 – 354, 369, 381, 395 Łysa Góra, Calvomonte, szczyt w Górach świętokrzyskich 27 – 378, 80/II – 137 Łysa Góra, wzgórze we wsi Pilica 24 – 24, 80/II – 13 Łysa Góra, wzgórze koło Płońska 27 – 17 Łysa Góra, wzgórze koło Sławnogóry, pow. Mława 27 – 23 Łysa Góra, wzgórze koło Karczewa 26 – 8 Łyse, pow. Kolno 27 – 59, 391, 42 – 12, 18, 40, 638, 80/I – XXIV, 80/ II – 356 Łyse Góry, wzgórza 26 – 3 Łysobyki, niegdyś Przytoczno, dziś Jeziorzany, pow. Łuków 26 – 11, 15, 80/II – 212 Łyszkowice, pow. Łowicz 24 – 154, 80/II – 35 Machcin, pow. Grójec 25 – 109 Maciejowa Szyja, pow. Ostrołęka 27 – 28, 50, 80/II – 335 Maciejowice, niegdyś Ostrowo, pow. Garwolin 26 – 14, 61, 83, 85, 136, 231, 246, 266, 271, 297, 318, 323, 332, 334, 335, 339, 28 – 287, 41 – 484, 502, 42 – 646, 80/ II – 212, 287, 313, 381 Magdalenowo, pow. Suwałki 28 – 339 Magierowa Wola, pow. Grójec 24 – 24, 80/II – 13 Magnuszew, pow. Kozienice 42 – 650, 652 Majdany = Majdan, pow. Węgrów 26 – 363 Majstrowice? 27 – 317 �71 Makowiec, pow. Lipno 41 – 4 Maków, dziś Maków Mazowiecki 24 – 4, 27 – 24, 142, 185, 246, 252, 259, 260, 266, 269, 275, 279, 290, 291, 307, 362, 42 – 17, 20, 26, 28, 29, 31, 48, 53, 69, 84, 86, 138, 140, 150, 156, 159, 161, 162, 164, 170, 174, 178–181, 183, 184, 80/I – XXXI, 65, 80/II – 345, 354, 361–363, 367 Maliszewo, pow. Lipno 41 – 10 Malużyn, pow. Ciechanów 42 – 4 Mała Wieś, pow. Grójec 24 – 64, 42 – 770, 80/III – 25 Małachowo zob. Myszyniec Nowy Małagoszcz = Małogoszcz, pow. Jędrzejów 24 – 25 Maławieś, pow. Płock 27 – 14 Małecz, pow. Brzeziny 24 – 32 Małgorzata, lasek 26 – 40 Małkinia, jezioro 41 – 413 Małogoszcz zob. Małagoszcz Małopole, pow. Radzymin 26 – 265 Małopolska, Polonia Minor 24 – 315–317, 25 – 279, 280, 26 – 9, 11–13, 27 – 378, 28 – 343, 41 – LXIII, 42 – 387 Małoruś, Małorosja 42 – 764, 80/ II – 457 Mały Płock, pow. Kolno 27 – 30, 58, 60 Mańkowce, pow. Augustów 28 – 14 margrabowski powiat 24 – 6 Mariampol 42 – 344 mariampolski powiat 24 – 311, 42 – 198, 207, 753, 80/I – L Mariampolskie 42 – 204, 80/I – LXIV Marianów zob. Maryanów, Maryjanów Mariensztad, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Marki, pow. Warszawa 26 – 103, 332, 363 Maroko 80/I – 221 Martuny zob. Myszyniec Nowy Marucha, Sejneńka = Marycha, Sejenka, dopływ Czarnej Hańczy 28 – 15 Maryanów, Marianów, pow. Radzymin 26 – 365 Marycha zob. Marucha Maryjanów, Marianów, pow. Rawa 24 – 31 Marymont, Marie-mont, pow. Warszawa 24 – 19, 20, 42 – 756, 672, 769, 778, 80/II – 21, 323, 80/III – 15, 22, 34 Masewa = Masiewo, pow. Prużana 42 – 201 Masie, pow. Białystok 42 – 792 Masovia, Masoviae, Masovien, Massovien, Massau, Masuren zob. Mazowsze Masu ? 42 – 568 Mazew, pow. Łęczyca 24 – 315, 80/ II – 24, 26 Mazewo, pow. Pułtusk 24 – 315 Mazowieck zob. Wysokie Mazowieckie mazowiecka diecezja 27 – 372 mazowiecka ziemia 24 – 27, 27 – 55, 371, 42 – 787, 789, 792 mazowiecki powiat [Wysokie Mazowieckie] 28 – 51, 144, 42 – 643, 787 Mazowieckie Księstwo, Masoviae Ducatus, Hertzogthum Masovien 24 – 31, 316, 26 – 349, 27 – 378, 80/II – 6, 212, 322, 80/III – 22, 35 mazowieckie województwo 24 – 3–5, 26 – 4, 41 – XVII, 42 – 787, 80/I – XIII, XIV, 212, 213, 80/II – 325 Mazowsze, pow. Lipno 24 – 37, 27 – 7, 41 – 5, 8, 44, 48, 58, 81, 123 Mazowsze, Mazowse, Masovia, Masovien, Massau, Masuren, Ma- �72 zury 24 – V nlb., 3, 7–9, 23, 24, 29, 38, 39, 41, 42, 49, 53, 63, 65, 68, 75, 124, 129, 137, 143, 147, 148, 168, 184, 203, 215, 216, 241, 268, 273, 302–305, 307, 315, 316, 321, 328, 350, 25 – I, II, IV, 13, 38, 45, 130, 131, 265, 278–280, 282, 291, 293, 299, 26 – VIII–X, 3, 4, 10–13, 22–24, 28, 30, 39, 40, 55, 73, 75, 77, 78, 80, 81, 84–86, 100, 102, 103, 106, 108, 112, 116, 119, 121, 124—126, 131, 132, 137–139, 150, 153, 154, 159, 163–166, 168, 204–218, 220–222, 224, 226, 229–234, 236–239, 241–244, 246, 247, 249–251, 253–260, 262, 263, 265–271, 273–281, 286, 287, 290, 291, 293, 295–299, 301, 303–309, 312–314, 321, 322, 324, 330, 331, 345, 349, 350, 352, 367, 368, 27 – VIII, XI, 3, 9, 19, 20, 22, 38–41, 44, 48, 52, 53, 55, 56, 65, 67, 69, 70, 74, 79, 83, 85, 86, 92, 93, 96, 115, 120–123, 126 –130, 133, 135–137, 140, 142, 144, 156, 159, 160, 162–165, 167, 169–173, 177, 179–182, 184–186, 188, 190, 192, 195, 199, 206, 210, 212, 217–219, 221, 222, 226, 227, 234, 239, 240, 244, 246, 247, 251–253, 255–259, 262, 266–274, 278, 279, 281, 287–289, 292, 293, 295, 297, 299, 300, 303, 305– 310, 314, 315, 317–323, 326, 330, 332, 335–337, 339–344, 350–356, 358–364, 367, 371, 372, 377, 378, 394, 28 – IX, X, 3, 6–9, 16, 21, 22, 24, 25, 28, 33, 37, 44, 45, 50, 52, 55, 58, 60, 68, 73, 75, 92, 93, 95–98, 101, 125–131, 133–136, 138–142, 144–146, 148–160, 162, 169–171, 173, 174-176, 181, 182, 184, 189, 190, 191, 193, 195, 210, 211, 213, 214, 218–222, 225–227, 235–247, 249–252, 255, 256, 258, 259, 265, 267, 269–278, 281–284, 286–288, 290–293, 295, 297– 299, 302, 309–312, 314, 318, 320, 321, 325, 331, 343, 350, 351, 354, 357, 41 – V–XVII, XIX–XXII, XXIV–XXVII, XXIX–XXXVIII, XL, XLI–XLVIII, LI–LIII, LV, LXI, LXIII, LXV, LXVII, 3, 108, 109, 153, 154, 158, 159, 161, 164, 166–169, 171–175, 179, 182–184, 186–188, 190–193, 196, 197, 201, 202, 205, 206, 208, 209, 214, 215, 217, 218, 220–225, 229–232, 237, 238, 240, 244–247, 259, 262, 269, 275, 308, 310, 311, 342, 377, 412–419, 422–425, 427–429, 431, 433, 435, 436, 438 –451, 454, 457–460, 462, 463, 465, 466, 468, 471, 474, 476, 477, 488–497, 499, 501–505, 507, 508, 510, 513, 527, 543, 573, 575, 42 – 1–3, 5, 6, 8, 9, 11, 16, 23, 26, 29, 31, 35–37, 42–44, 46, 48, 51, 54, 55, 59, 65, 67, 71, 72, 76, 79, 81, 82, 86, 105, 115, 132, 133, 208, 209, 210, 218, 219, 221, 222, 224, 228–231, 235, 240, 241, 243, 289, 319, 321, 330, 335, 338, 348, 352, 360, 363, 367, 369, 374, 377, 378, 380, 382, 386, 388, 391, 393, 401, 404, 410, 522, 543, 553, 601, 614, 616, 620, 624, 627, 637, 645, 646, 651, 753, 754, 764, 765, 778, 782, 784–788, 790–796, 80/I – V nlb., VI, VIII, IX, X, XI, XII, XIII, XIV, XV, XVI, XVII, XX, XXI, XXV, XXIX, XXXII, XXXIII, XXXIV, XXXV, XXXVI, �73 XXXVII, XXXVIII, XXXIX, XL, XLI, XLII, XLIII, XLIV, XLV, XLVII, XLVIII, LI, LIII, LIV, LV, LVI, LVII, LVIII, LIX, LX, LXI, LXII, LXIII, LXV, LXVI, LXVII, LXVIII, LXIX, LXXI, LXXIII, LXXIV, LXXV, LXXVI, LXXVI, LXXVII, LXXVIII, LXXIX, LXXX, LXXXI, 3 nlb., 5 nlb., 8, 11, 12, 15 nlb., 43, 76, 107, 180, 195 nlb., 212, 214, 80/II – 209, 216, 222, 223, 255, 321, 322, 325, 327, 331–333, 335–340, 342, 347–349, 353, 355, 357, 359, 362, 363, 369, 372, 373, 377, 378, 389, 390, 392, 393, 399, 400, 402–404, 406, 409, 410, 414, 416, 424, 427, 432, 442, 459, 460, 80/III – 6, 20, 33. 37, 38 Mazowsze Czerskie 41 – IX–XI, XXII, XLII, 275, 42 – 765, 80/I – XXXIII, LXVI, 80/II – 5, 331, 80/III – 20 Mazowsze Leśne, Mazowsze Podlaskie, Mazurskie Podlasie, Mazury Podlaskie 24 – 5, 26 – 3, 41 – V, XI–XIII, XV, XVI, XXV, XXX, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 413, 42 – 599, 80/ – VIII, IX, X, XIV, XV, XVI, XXXV, XXXVIII, LXII, LXIII, LXVI, LXVIII, LXVIII, LXIX, LXXV, 80/ II – 459, 460 Mazowsze Łomżyńskie 28 – 24, 142, 41 – XII Mazowsze Mławskie 42 – 791 Mazowsze Nadbużańskie 41 – XXIX, 42 – 597 Mazowsze Nadnarewski, Nadnar­ wiańskie 28 – 22, 80/I – X, XXXIX, LXX Mazowsze Płockie 27 – 85, 41 – XII, 42 – 784, 789 Mazowsze Podlaskie zob. Mazowsze Leśne Mazowsze Polne 24 – 5, 161, 25 – II, 41 – V, XIII, XV, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 42 –793, 80/I – IX, X, XI, XIV, XVI, XXIV, XXXVI, XLII, LX, LXI, LXVI, LXVIII, LXXV, 80/II – 459, 460 Mazowsze Pruskie 24 – 6, 28 – 21, 80/I – IX, 80/II – 459 Mazowsze Stare 24 – 6, 161, 27 – VII, XI, 3, 115, 371, 397, 28 – VII, 51, 160, 182, 41 – V, XIII, XV– XVIII, XXXIV, XXXVII, XXXVIII, XLIII, 42 – 1, 228–231, 794, 80/I – IX, X, XIV, XV, XVI, XXXIX, XL, LXX, LXXIII, LXXVI, 80/II – 459 Mazowsze Warszawskie 41 – XII, 80/I – IX, Mazów? 24 – 315 Mazury zob. też Mazowsze Mazurskie Podlasie zob. Mazowsze Leśne Mazury-Kurpie, część Mazowsza Starego 41 – V, XIII, 80/I – LXX, LXXII Mazury-Podlasie, część Mazowsza Starego 41 – V, 80/I – LXX, LXXII, LXXIII Mazury Podlaskie zob. Mazowsze Leśne Mazury Pruskie 41 – XII, XIII, XXXI, 80/I – IX, X, XIV, XXXV, XXXVI, LXXIII, 187 Mąkobody zob. Mokobody Mąkolin, Mąkolino, pow. Płock 27 – 14, 170, 175, 176, 178, 180, 182, 183, 250, 253, 256, 257, 263, 272, 290, 299, 306, 309, 318, 322, 327, 339, 346, 352, 357, 358, 41 – XVIII, LIII, LIV, LX, 42 – 11, 13–15, 20, 21, 23, 25, 28, 30–33, �74 35–38, 44–46, 48, 50, 53, 55–59, 61, 64, 67, 68, 70, 71, 73, 74, 76– 79, 81–83, 88, 89, 91, 93, 98, 101, 103, 112, 118, 126, 127, 135, 136, 138, 143–145, 148–153, 157, 163, 165, 166, 169–172, 174–177, 80/I – XVIII, XXVIII, XXIX, LXX, 44, 95, 96, 119, 141, 155, 162, 164, 199, 80/II – 84, 142, 349–351, 353, 358–360, 363, 364, 368–371, 374–379, 383, 384, 387–390, 397 Mdzewo, pow. Mława 27 – 307 Meczuna = Miedzyń, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Meisen zob. Miśnia Meńsko zob. Mińsk Meszkiegier, ostęp 28 – 15 Meta zob. Netta Metele, jezioro 28 – 15, 335, 42 – 193 Metele, pow. Sejny 28 – 336, 337 Methenburg, zamek 28 – 12 Mężenin, pow. Łomża 28 – 6, 81, 272, 327 Miastkowo, pow. Łomża 27 – 29, 284, 42 – 792 Miastków, pow. Łuków 24 – 318, 26 – 13, 80/II – 212 Miąsze = Miąse, pow. Radzymin 26 – 111 Michałowice, pow. Grójec 80/II – 109 michałowska ziemia 27 – 375, 41 – 11 Michrów, pow. Grójec 25 – 33, 48, 86, 96, 131, 155, 80/I – 182, 80/ II – 79, 86, 93, 107, 108, 115, 135 Miechów 42 – 132 Miedniewice, pow. Błonie 24 – 4, 28, 312, 25 – 162, 200, 207, 41 – 179, 190, 205, 256, 258, 295, 303, 307, 308, 311, 313, 318, 322, 80/I – 48, 51, 80/II – 14, 54, 56–58, 78, 93, 146, 147, 154–156, 201 Miedzianka, dopływ Liwca 26 – 10 Miedzna, dawniej Międzylesie, pow. Węgrów 26 – 10, 252, 311, 80/ II – 211 Miedzyń zob. Meczuna Miedzyszyn = Miedzeszyn, pow. Warszawa 42 – 779 Mielnica, pow. Kowel 42 – 777 mielnicka ziemia 24 – 6, 26 – 9, V – 9, 24, 358, 80/I – XIV, mielnicki powiat 28 – 8, 24 Mielnik, pow. Bielsk 28 – 9, 38, 83, 345, 356, 357, 80/II – 407 Miemcowizna zob. Niemcowizna Mienia, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 289, 316 Mień, dopływ Wisły 26 – 4, IV – 6, 41 – 3, 5 Mierzęcin? 42 – 67, 135, 136, 140 Międzyborz zob. Niedzbórz Międzylesie zob. Miedzna Międzyleś, pow. Radzymin 26 – 115, 208, 209, 229, 288, 309, 312, 313, 321, 41 – 450, 548, 549, 554, 559, 566, 568–577, 80/II – 155 Międzyleś, pow. Węgrów 26 – 363, 80/II – 238, 267, 299, 301, 306, 307 Międzyrzec, Międzyrzecz Podlaski, pow. Radzyń 26 – 280, 42 – 792 Mikorzyn, pow. Ostrzeszów 27 – 376 Milanowskie Jezioro, jezioro 42 – 194 Milanów zob. Wilanów Milanówek, pow. Błonie 42 – 793 Milejczyce, pow. Brześć 28 – 10 Miłosna, pow. Warszawa 26 – 104, 106, 211, 221, 311, 41 – 464, 479, 503 Mińsk, Mińsko, Meńsko, Nowo-Mińsk = Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 6, 20, 30, 36, 40, 59, 75, 82, 202, 216, 225, 230, 251, 262, 283, 302, 307, 309, 312, �75 339, 350, 361, 27 – 40, 41 – XV, XXIX, XXX, LII, LXII, 420, 454, 457, 487, 525, 559, 561, 42 – 412, 645, 80/I – XXXV, XXXVIII, 80/I – 167, 204, 80/II – 211, 226, 234, 260, 298 mińska gubernia 80/II – 413 miński powiat, mińsko-mazowiecki powiat 41 – XVI, LXVI, 42 – 639 Mirowice, pow. Grójec 25 – 156, 104, 135 Mistów, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 312 Miszewo Murowane, pow. Płock 27 – 14, 138, 151, 159, 161, 163, 164, 166, 243, 255, 271, 287, 298, 307, 311, 314, 347, 356, 358, 42 – 101, 80/II – 329 Miśnia, Meisen 80/II – 68, 80/III – 36 Mlęcin, pow. Radzymin 26 – 227 Mława 24 – 3, 27 – 18, 19, 38, 40, 44, 75, 259, 274, 326, 361, 368, 372, 41 – XXVII, 42 – 57, 102, 104, 122, 136, 385, 647–650, 759, 765, 80/I – X, XXXIX, LXX, 80/ II – 331, 80/III – 11, 19 Mławka, dopływ Wkry 27 – 18, 20 mławski obwód 27 – 381, 80/II – 395, 80/III – 11 mławski powiat 27 – 3, 23, 133, 371, 41 – XXXI, 4, 9, 80/II – 332, 80/III – 10 Mławskie 27 – 18, 84, 86, 96, 372, 41 – XI, XII, XVII, 42 – 783, 80/I – VIII, XIII, XIV, XV, 80/II – 340 mławskie starostwo 80/III – 25 Młociny, pow. Warszawa 24 – 17, 20, 211, 41 – 330, 80/I – XXIII Młodeniec, las 26 – 40 Młodzieszyn, Młodziszyn, pow. Sochaczew 25 – 36, 53, 236, 244, 41 – 241 Młynale? 28 – 14 Młyny-Łęczyska, pow. Ostrołęka? 27 – 50 Mniemcowizna zob. Niemcowizna Moczydło, pow. Warszawa 25 – 123, 125, 80/II – 89, 125, 220 Moczydłowska Nizina, urzecze 42 – 645 Modlin, Moglin, Nowo-Gieorgiewska twierdza, pow. Płońsk 24 – 4, 25 – 124, 26 – 4, 27 – 3, 18, 28 – 288, 41 – XV, 42 – 81, 199, 80/I – XVIII, XXXI, 80/II – 439 Modlnica, pow. Kraków 41 – XXVIII, 42 – 450, 453, 468, 485, ryc. przed s. 497, 80/I – X, XLV, 211 nlb., 80/II – 62 Mogielanka, dopływ Pilicy 24 – 25 Mogielnica, pow. Grójec 24 – 4, 25, 25 – 8, 23, 26, 50, 52, 119, 160, 265, 41 – 183, 212, 251, 80/II – 83, 84, 95, 109, 111 Mogielnica, pow. Płock 27 – 13 Mogielniczka, pow. Płock 27 – 13 Mogilno 27 – 13, 24, 380 Mogiła Szweda, miejsce 28 – 328 Moglin zob. Modlin Mokobody, Mąkobody, Nowe-miasto, pow. Siedlce 26 – 11, 238, 276, 285, 325, 343, 28 – 22, 41 – 520, 42 – 643, 80/II – 212 Mokotów, pow. Warszawa 24 – 18, 42 – 636 Mokowo, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 99, 80/II – 327 Mokówko, pow. Lipno 27 – 5 Mokra Wieś, pow. Radzymin 26 – 366 Mokrsko, Mokrzko = Mokrzk, pow. Płock 27 – 13 Mokrylas, Mokry Las, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 188, 189, 244, 287, 288, 334, 41 – XIX, XL, LXI, 42 – 8, 27, 41, 62, 88, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – �76 XXI, XLIV, 57, 80/II – 353, 357, 369, 370, 371, 381 Mokrzk zob. Mokrsko Molnica, dopływ Kraski 24 – 26 Mołdawa = Wełtawa, dopływ Łaby 27 – 131 Montis Calvi = Calvomonte zob. Łysa Góra Mons Sabothus zob. Sobótka Morawy, Morawia 24 – 127, 311, 25 – 277, 80/II – 63, 80/III – 26 Mordy, pow. Siedlce 26 – 9, 161, 80/ II – 211 Morysin, pow. Warszawa 24 – 18 Morzyczyn, pow. Węgrów 41 – 413 Moskwa, Rosja 24 – 312, 26 – 69, 42 – 2 Mosty, pow. Grodno 28 – 331 Moszczanka, pow. Puławy 26 – 19, 31, 80/I – LIX, LXVIII Moszczenica, dopływ Bzury 24 – 33 Moszczonne, pow. Rypin 41 – 46, 57, 73, 86 Mościska, miejsce 26 – 40 Motława, dopływ Wisły 27 – 296 Motula = Motule, pow. Suwałki 28 – 293 Mroga, dopływ Bzury 24 – 33, 27 – 39 Mrożyca, dopływ Mrogi 24 – 33 mszczonowskie starostwo 24 – 27 Mszczonów, pow. Błonie 24 – 4, 27, 55, 67, 100, 118, 121, 168, 216, 266, 269, 25 – 18, 23, 25, 26, 40, 46, 52, 57, 66, 74, 75, 80, 89, 92, 118, 119, 138, 141, 148, 149, 153, 195, 209–212, 215, 217, 250, 255, 268, 27 – 19, 41 – XVI, LIII, LXVI, 158, 195, 381, 42 – 650, 80/I – 36, 178, 80/II – 14, 55, 62, 79, 80, 93, 104, 112, 131, 133, 135, 163–166, 175, 196 Multany, kraina historyczna w Rumunii 42 – 339 Mułtawa, dopływ Wisły 27 – 14 myseńckie starostwo zob. myszynieckie starostwo Muszyna ? bł. Myszyniec 80/II – 365 Mystki-Rzym, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Mystkowice = Mystkowiec, pow. Pułtusk 27 – 355 Myszadła, pow. Radzymin 26 – 366 Myszyniec, Myszeniec, pow. Ostrołęka 24 – 5, 27 – 28, 49–52, 54, 60, 66, 67, 72, 80, 82, 96, 97, 107, 108, 256, 276, 280, 283, 288, 292, 293, 345, 372, 28 – 133, 41 – IX, XIX, XXXV, 42 – 1, 2, 8, 9, 18, 38, 51, 131, 159, 160, 162, ryc. po s. 400, 641, 766, 770, 786, 789, 790, 80/I – XXIV, LIII, 70, 71, 72, 73, 84, 105, 80/II – 334, 341, 356 Myszyniec Nowy, Martuny, Małachowo, pow. Ostrołęka 27 – 28, 80, 103–106, 110, 146, 149, 227, 234, 387–390, 80/III – 25 Myszyniec Kościelny, Poświętne, pow. Ostrołęka 27 – 28 Myszyniec Stary, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53 myszyniecka parafia 27 – 50, 96, 227 Myszyniecka Puszcza, Myszyńska Puszcza, puszcza 27 – IX, 28, 49, 50, 51, 53, 55, 96, 97, 385, 390, 42 – 791 myszynieckie starostwo, myseńckie strostwo 27 – 120 Myślenice 80/I – XXXVI Nadarzyn, pow. Błonie 24 – 27, 49, 148, 25 – 1, 95, 170, 80/I – LXII, 80/II – 5 Nadbrzeże? 26 – 4 Nadbużna Puszcza, Nadbuska Puszcza, puszcza 27 – 49, 96, 385 Nadrzeczna Ruda, zob. Ruda Nadrzeczna �77 Naguszewo = Nagoszewo, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – IX Nakoby = Nakory, pow. Siedlce 26 – 39 Nakwasin, pow. Płock 27 – 13, 14 Nantes, Francja 27 – 392 Narbonna, Narbonne, Francja 27 – 376 Narew, pow. Bielsk 28 – 11, 143, 163, 331, 355, 356, 359, 369 Narew, dopływ Wisły 24 – 6, 37, 39, 41, 68, 161, 322, 26 – 4, 28, 74, 365, 27 – VII, IX, 3, 18, 23–27, 29, 49, 56, 96, 97, 99, 107, 134, 203, 276, 384, 390, 28 – VII, 3, 4, 6, 10–13, 21, 25, 38, 50, 85, 87, 89, 92, 94, 96, 101, 108, 125– 130, 133–137, 139, 140, 142, 143, 145, 153, 160, 163, 167, 168, 174, 177, 179, 182–184, 323, 328–330, 332, 344, 345, 349, 353, 355–358, 377, 41 – IX, XI, XXI, 42 – 1, 141, 196, 197, 199, 370, 377, 382, 388, 489, 587, 597, 760, 773, 786–788, 793–795, 80/I – VIII, XIV, LXXI, LXXII, 3 nlb., 80/II – 325, 344, 401, 409, 80/III – 28 Narewka, dopływ Narwi 28 – 10, 11, 42 – 199, 200 Narewka, pow. Prużana 28 – 11, 98, 355, 41 – XX Naruszewo, pow. Płońsk 27 – 314 Nasiadki, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Nasielna zob. Nosielna Nasielsk, Nosielsko, Nesselia, pow. Pułtusk 24 – 4, 27 – 24, 261, 308, 310, 335, 338, 364 Nassau, Niemcy 42 – 375, 757 Natolin, pow. Warszawa 24 – 18, 25 – 139 Nauwaszule, pow. Augustów? 28 – 14 Nazaret, starożytna Palestyna 24 – 99 Necko zob. Netta Neidenburg zob. Nibork Nereśl, dopływ Narwi 28 – 334 Nesselia zob. Nasielsk Netta, dopływ Biebrzy 28 – 12, 13 Netta, pow. Augustów 28 – 12, 13, 243 Netta, Meta = Necko, jezioro 42 – 193 Newa, rzeka w Rosji 28 – 342 Nibork, Niborg, Niedzborek, Neidenburg, dziś Nidzica 24 – 3, 27 – 73, 253, 371 niborski, niedzborski, nidzborski powiat 24 – 6, 27 – 3, 371 Nick, wzgórze, zob. Niecko Nick, pow. Mława 27 – 372 Nida, dopływ Wisły 28 – 22 Nieborów, pow. Łowicz 24 – 4, 31, 58, 64, 121, 25 – 7, 244, 42 – 762, 80/I – LX Niecko, Nick, wzgórze 27 – 372 Niedabiel? 26 – 8 Niedenburg, Niedzborek zob. Nibork niedzborski powiat zob. niborski powiat Niedzbórz, Niedzborz, Międzyborz, błędnie Neidenburg, pow. Ciechanów 24 – 3, 27 – 73 Niedziałka, Niedziołka, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 216, 41 – 487, 553, 564, 80/II – 229, 239, 235 Niedźwiedź, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Niegów, pow. Radzymin 26 – 127, 133, 135, 136, 138, 211, 231, 256, 258, 260, 265, 295, 365, 366, 80/ II – 234, 235, 237, 249 Niemcowizna, Miemcowizna, Mniemcowizna, pow. Suwałki 28 – 266, 267, 277, 80/II – 438 Niemcy, Deutschland 24 – 310, 331, 334, 337–340, 346, 26 – 350, 28 – 363, 42 – 338, 375, 772 �78 Niemen, rzeka 28 – 7, 13, 14, 27, 37, 39, 50, 60, 61, 345, 353, 358, 377, 41 – XXI, 42 – 186, 196–198, 202, 204, 205, 760, 770, 80/II – 404 Niemirów, pow. Bracław 27 – 380 Niemirów, pow. Bielsk 28 – 9, 356 Niemnowo, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 niemonojackie leśnictwo 28 – 337 Niemyje, bagna 27 – 23 Niepołomice, pow. Bochnia 24 – 345 Nieporęt, pow. Warszawa 24 – 4, 17, 25 – 191, 26 – 4, 74, 234, 246, 257, 273, 284, 292, 332, 365, 80/II – 209 Nieszawa 26 – 332, 41 – 7 Nieznachowska Kępa, wyspa 24 – 318 Niksowizna, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 638 Nil, rzeka 42 – 132 Niszczyce, pow. Płock 27 – 13 Niwiska, pow. Siedlce 26 – 238 Nogat, odnoga Wisły 24 – 68 Normandia, Francja 42 – 762 Norymberga, Niemcy 42 – 762 Nosielna = Nasielna, dopływ Wkry 27 – 24 Nosielsko zob. Nasielsk Nowa Jerozolima zob. Góra Kalwaria Nowa Jerozolima zob. Kalwaria Nowa Praga, część Warszawy 24 – 15 Nowa Ruda, Ruda, pow. Kolno 27 – 60, 97, 98, 42 – 638 Nowa Wieś, pow. Lipno 27 – 37 Nowa Wieś, pow. Ostrołęka 42 – 641 Nowa Wieś, pow. Węgrów? 26 – 363 Nowe Miasto? 25 – 51, 53, 225 Nowe Miasto zob. Mokobody Nowe Miasto, część Ciechanowca 28 – 10 Nowe Miasto, pow. Płońsk 24 – 4, 27 – 24, 80/II – 334 Nowe Miasto nad Pilicą, pow. Rawa 24 – 4, 31, 25 – 1, 119, 180, 218, 259, 41 – 183, 212, 251, 259, 42 – 651, 80/II – 112 Nowe Siedlce zob. Siedlce Nowodworce, Nowodwory, pow. Warszawa 26 – 3 Nowodwór zob. Nowy Dwór Nowo-Gieorgiewska twierdza zob. Modlin Nowogrodzka Puszcza, puszcza 27 – IX, XI, 29, 56, 63, 66, 97, 107, 387, 391 nowogrodzkie leśnictwo 27 – 97 Nowogrodzkie 28 – 139, 140, 176 nowogrodzkie województwo 28 – 11, 41 – XVII, 80/II – 325 Nowogrodzko-Ostrołęcka Puszcza, puszcza 28 – 3 Nowogród, pow. Lipno 27 – 7, 37, 41 – 5, 80/II – 344 Nowogród, pow. Łomża 24 – 5, 27 – VII, IX, 29, 56, 58, 83, 98, 124, 134, 203, 242, 276, 300, 390, 28 – 22, 258, 42 – 3, 789, 80/I – LXXI Nowogród, Rosja 28 – 358 Nowogródek 28 – 277, 42 – 221, 284, 80/II – 438 Nowogródek, pow. Lipno 41 – 5 Nowo-Mińsk zob. Mińsk Mazowiecki Nowy Dwór = Nowodwór, pow. Garwolin 26 – 11, 80/II – 301, 304 Nowy Dwór, Nowydwór, pow. Warszawa 25 – 40, 26 – 4, 246, 263, 273, 284, 41 – XXVIII, XXX, LII, LIV, LV, LVIII, 452, 562, 42 – 139, 151, 403, 466, 498, 499, 651 Nowy Sącz, Sącz 41 – XXVI, 42 – 314, 80/I – XXXVI �79 Nowy Targ 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Nur zob. Nurzec Nur, pow. Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – 27, 349, 28 – 163 nurska ziemia 24 – 5, 6, 26 – 6, 27 – 4, 27, 67, 68, 372, 28 – 148, 150, 155, 168, 42 – 1, 80/I – XIV, Nurzec, błędnie Nur, dopływ Bugu 28 – 9, 10, 25, 130, 356, 42 – 197 Oberpfalz, Górny Palatynat, kraina historyczna w Niemczech 42 – 775 Oberschlesien zob. Śląsk Górny Obierwia, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 789 Obłudzino, pow. Maków 27 – 246 Obory, pow. Rypin 27 – 8, 373–375, 41 – 5, 80/II – 327, 328 Obory, pow. Warszawa 24 – 49 Oboźna, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Obrąb, pow. Radzymin 27 – 67, 208, 213, 231, 270, 312, 319, 334, 80/I – 205 Obrowo, pow. Lipno 41 – 9, 91, 80/I – XXV, Obryte, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 27 Obryte = Obrytte, pow. Pułtusk 27 – 94, 125, 41 – XVIII, 80/I – LV Obszesza zob. Okszesza Ochnia, dopływ Bzury 24 – 33 Ochudne = Ochudno, pow. Pułtusk 27 – 86, 94, 95, 126, 133, 140, 291, 318, 41 – XVIII, 80/I – LV, 80/II – 239, 377 Odleka zob. Rypienica Ogrody, pole 42 – 645 Ojców, pow. Olkusz 42 – 322 Ojrzymów zob. Orszymowo okalewskie dobra, pow. Rypin 41 – 9 Okęcie, pow. Warszawa 25 – 172, 174 Okmin Mały, jezioro 42 – 194 Okmin Wielki, jezioro 42 – 193, 194 Okrzeja, Okrzejka, dopływ Wisły 26 – 11, 14 Okrzesza, błędnie Obszesza, dopływ Pisi 24 – 27 Okrzeja, pow. Łuków 42 – 792 Okuniew, Okoniew, Okóniew, Okuniow, niegdyś Długa Wola, pow. Warszawa 24 – 4, 26 – 5, 30, 60, 79, 85, 108, 210–212, 221, 227, 247, 251, 265, 268, 269, 276, 281, 285, 302, 311, 314, 329, 345, 41 – 414, 464, 563, 42 – 412, 80/I – 33, 80/II – 72, 210 Olechów, pow. Mińsk Mazowiecki 41 – 414 Oleksianka, Oleksiancyna, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 73, 79, 139, 240, 301, 315, 316, 322, 326, 327, 329, 41 – XVI, XXVIII–XXX, LII, LIV, LVII–LIX, LXVI, ryc. przed s. 321, 419, 423, 426, 427, 429– 431, 433, 435–439, 441–444, 447, 448, 451–453, 456, 457, 458, 461, 470, 471, 473–475, 480, 486, 488–491, 493, 495, 497, 498, 500, 501, 504, 506–508, 510, 515, 518– –521, 524, 526–529, 531, 533, 539–542, 544, 545, 548, 549, 551– –556, 558, 560–563, 564, 567– –574, 576, 577, 42 – 378, 379, 490, 521, 560, 564, 585, 606, 617, 80/I – XVIII, XXIX, XXXIX, LXIX, 43, 53, 67, 68, 70, 77, 85, 87, 151, 170, 80/II – 80, 138, 217, 220–222, 240–248, 253, 263, 267, 269–271, 273–277, 282, 287, 288, 290–294, 296–300, 302–304, 307– –312, 314–320 Oleksin, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 208, 233, 329, 346 Oleszno, pow. Lipno 41 – 8 Olszyny, zarośla 42 – 645 �80 Olitska Puszcza, puszcza 28 – 15, 335 Olszanka, pow. Suwałki 28 – 239, 293, 42 – 285 Olszanki = Olszanka, pow. Augustów 28 – 247 Olszewka, pow. Ostrołęka 27 – 50, 108, 42 – 641 Olszewnica, pow. Radzyń 42 – 794 olsztyńskie województwo 42 – 205, 788 Olszyny, pow. Łomża 28 – 182 Olszyny, pow. Ostrołęka 27 – 49, 50, 96, 42 – 641 Ołtarzew, pow. Warszawa 24 – 49, 221, 224, 25 – 79, 98, 144, 41 – XVI, 80/I – LX Omulew, Omólew, Omólwia, dopływ Narwi 27 – 27, 49, 50, 66, 96, 107, 384, 28 – 21, 42 – 1 Omulew, pow. Ostrołęka 27 – 50, 97 Opacz, pow. Warszawa 25 – 170 Opalin, pow. Warszawa 25 – 22 Opatów 41 – XXV, 80/I – XXXVI, XLI Opinogóra, pow. Ciechanów 27 – 22, 372 Opoczno 80/II – 379 Opole, pow. Puławy 42 – 650 Orątki, pow. Kutno 80/II – 78 Ordynacka, Ordynackie, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9, 14 Orla, pow. Bielsk 28 – 10, 143, 356, 42 – 199 Orlanka, dopływ Narwi 28 – 21, 356 Orłów, pow.Kutno 24 – 33, 41 – 318, 352, 80/I – 73 Orszymowo, Ojrzymów, Orsimovia, pow. Płock 24 – 4, 27 – 13, 15, 254, 356, 366, 42 – 759, 787, 80/II – 330, 80/III – 11 Ortelsburg zob. Szczytno Orzyc, Orzycz, dopływ Narwi 27 – 23, 24, 44, 49, 96, 107, 28 – 21, 42 – 757, 80/I – XXVIII, 80/II – 333, 80/III – 9 Osa zob. Ossa Osieck, błędnie Osiek, pow. Garwolin 24 – 4, 26 – 12, 24, 229, 236 27 – 40, 80/II – 212 osieckie dobra, pow. Garwolin 42 – 790 Osiek (Mały i Wielki), pow. Rypin 27 – 9, 375 Osinki, pow. Suwałki 28 – 248, 249 Osiny, pow. Puławy 80/I – 30, 31 Osiny, zarośla leśne 42 – 645 Osmolin, bł. Osmolno, pow. Gostynin 24 – 206, 25 – 238, 41 – 164, 166, 169, 181, 190, 191, 221, 229, 231, 242, 345, 362, 388, 80/I – 94, 80/II – 187 Ossa = Osa, dopływ Wisły 27 – 372 Ossownica, błędnie Ossowica, dopływ Liwca 26 – 4, 6, 80/II – 210 Osowiec, pow. Węgrów 27 – 108 Osowiecka Ruda zob. Ruda Osowiecka Ostenda, Belgia 25 – 274 Osterode zob. Ostróda ostrołęcka parafia 27 – 50, 96 Ostrołęcka Puszcza, puszcza 27 – IX, 28, 29, 49, 53, 56, 57, 66, 96, 97, 100, 103, 105, 137, 385, 28 – 61, 333, 42 – 188 ostrołęcki dekanat 42 – 637 ostrołęcki powiat 27 – 65, 133, 41 – XXXI, 42 – 639, 784, 786, 80/ II – 335, 338, 341, 80/III – 25 Ostrołęckie 27 – XI, 3, 26, 120, 28 – 131, 133, 151, 181, 41 – XVII– XIX, 80/I – XIII, XV, XXIV, LIII, 80/II – 369, 375 ostrołęckie leśnictwo 27 – 50, 97 ostrołęckie starostwo 27 – IX, 50, 97, 385 �81 Ostrołęka 24 – 5, 25 – 262, 27 – IX, 27, 28, 37, 50, 51, 60, 67, 82, 83, 97, 99, 102, 107, 108, 115, 122, 194, 251, 252, 268, 269, 272, 273, 277, 284, 300, 328, 331, 350, 351, 356, 357, 364, 375, 384, 28 – 159, 325, 41 – IX, XIV, XV, XIX, LIII, 42 – 1, 20, 30, 34, 46, 62, 64, 65, 76, 79, 131, 639, 766, 790, 80/I – X, XVIII, XXI, XXIV, XXVIII, XXXI, XXXIX, LXX, 132, 163, 80/II – 13, 40, 116, 118, 171, 186, 193, 196, 334, 353, 359, 386 Ostrołęka, pow. Grójec 24 – 24, 62, 180 Ostrowite, pow. Lipno 41 – 43, 58, 41 – 43, 58 Ostrowo zob. Maciejowice i Ostrów ostrowski powiat 80/I – XXI, Ostrożeń, pow. Garwolin 27 – 58, 66, 71, 162, 167, 168, 41 – 415, 417, 421, 427, 428, 465, 496, 501, 507, 550, 551, 558, 559, 562, 80/I – XXII, XXXIX, 21, 30, 31, 32, 80/II – 217, 220, 221, 254, 255, 257–259, 265, 281, 305, 381 Ostróda, Osterode 80/I – X Ostróg 24 – 14 Ostrów, półwysep 28 – 15 Ostrów, Ostrowia, Ostrowo = Ostrów Mazowiecka 24 – 5, 27 – IX, 27, 48, 49, 96, 99, 122, 194, 244, 256, 287, 288, 304, 307, 312, 334, 349, 351, 28 – 5, 130, 131, 157, 159, 42 – 88, 150, 203, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – XXI, XLIV, 137, 80/II – 369, 371, 375, 381 Ostrówka = Ostrówki, pow. Radzyń 42 – 795 Ostrykół, Ostrzykół, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3nlb. Osuchów, pow. Błonie 24 – 266, 270, 25 – 40, 66, 74, 75, 80, 89, 141, 211, 41 – 160, 196, 381, 385, 80/I – 178, 80/II – 55, 62, 91, 93, 101, 104–108, 135 oszmiański powiat 28 – 335 Ośmiałowo, pow. Lipno 41 – 10 Ośnica, pow. Płock 27 – 13, 376, 80/ II – 329 Otałąż = Otaląż, pow. Grójec 24 – 25 Otwock, Otwock Wielki, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 4, 8, 333, 42 – 645, 80/II – 211 owrucki powiat 28 – 343, 42 – 774 Owruckie 24 – 320 Ozorów, pow. Siedlce 26 – 90, 152, 41 – 418, 80/II – 225, 248–253, 294, 299 Ożarów, pow. Warszawa 24 – 60 Pabianice, pow. Łask 24 – 312 Pacyna, pow. Gostynin 41 – 267, 42 – 636 Paczuska = Paczuszki, pow. Sokołów 26 – 367 Padolec? 26 – 332 Padynia? 26 – 332 Palczew, pow. Grójec 24 – 25 Palsze = Pałcz?, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Panki, pow. Częstochowa 80/II – 176, 183, 184 Panonia zob. Węgry Paprotnia, pow. Siedlce 26 – 368 Parczowskie Lasy 24 – 310 Parysów, Parysew, Paryszew, Parissovo, niegdyś Siedcza (błędnie Sieczcza), pow. Garwolin 24 – 4, 26 – 7, 12, 23, 24, 34, 37, 38, 40, 46, 50, 51, 55, 74, 139, 216, 222, 250, 260, 262, 266, 276, 290, 294, 298, 326, 329–331, 340, 350, 351, 360, 27 – 40, 41 – XXIX, XLVII, LI–LIV, LVIII, LXV, 42 – 542, 626, 80/I – XVIII, LXI, 80/II – 212 �82 Paryż, Francja 24 – 31, 77, 333, 27 – 395, 42 – 765, 80/II – 206, 397 Parzanów zob. Perzanowo Parzychy, pow. Kolno 27 – 59 Paszki, pow. Radzyń 26 – 242 Patoki, las 42 – 645 Patrykozy, pow. Sokołów 26 – 367, 368, 42 – 776, 80/III – 31 Pekałów zob. Pękałów Pełty, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 42 – 641 Penza, pow. Kolno 27 – 63, 28 – 4 Perki zob. Pyrki Perstońska Puszcza, puszcza 28 – 61 Perzanowo, bł. Parzanów, Przanów, pow. Maków 27 – 245, 42 – 14, 80/I – 65, 80/II – 363 Petersburg, Rosja 24 – 12, 25 – 287, 80/I – XLVI, LXX, 80/II – 206, 80/III – 16 Pęcice, pow. Warszawa 24 – 226 Pękałów = Pekałów?, pow. Dubno 24 – 48 Piaseczna, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Piaseczno, bł. Piaseczna, pow. Warszawa 24 – 4, 21, 49, 107, 148, 239, 25 – 10–12, 17, 19, 21, 28, 38, 41, 61, 63, 65, 77, 90, 94, 104, 106, 109, 110, 113, 114, 128, 144, 149, 153, 170, 171, 178, 184, 186, 249, 299, 41 – 211, 241, 80/I – XLIV, LXII, 24, 52, 54, 98, 139, 144, 168, 80/II – 5, 44, 47, 50, 56, 76, 77, 79–82, 84, 87, 91, 99, 100, 104, 111, 114, 115, 120, 121, 127, 128, 132 piaseczyński powiat 42 – 642, 789 Piaski pow. Rypin 27 – 8 Piaski, pow. Sochaczew 25 – 56 Piasutno, pow. Szczytno 42 – 643 Piątek, pow. Łęczyca 24 – 33, 25 – 8, 9, 49, 64, 80/II – 76, 137 Piątkowizna, pow. Kolno 42 – 638 Piątnica, pow. Łomża 28 – 3, 4, 246, 251, 42 – 264, 80/I – 44 Piątnik = Prątnik, dopływ Jabłonki 28 – 5 Pieczyska, pow. Grójec 24 – 23, 24, 27, 80/II – 12 Pieczyska, pow. Sochaczew 42 – 645 Pieklik, Piekło, pow. Kolno 27 – 59, 98, 42 – 638 Pieńki, łąka 42 – 645 Pierzchały, pow. Węgrów 26 – 342 Pieskowa Skała, pow. Olkusz 42 – 186, 366 Pieścidła, pow. Płońsk 27 – XI, 42 – 775, 80/II – 326, 80/III – 30 Pilica, dopływ Wisły 24 – 24, 25, 31, 62, 181, 322, 25 – 224, 26 – 24, 80/II – 13, 141 Pilica, pow. Grójec 24 – 24, 180, 42 – 771, 80/I – XXXVII, 80/II – 13, 40 Piławce, Ukraina 42 – 380 Pińczów 24 – 335 Pińsk 28 – 355 Pińszczyzna 24 – 320, 28 – 129 Piotrków, dziś Piotrków Trybunalski 41 – XXVI, 286, 42 – 135, 80/I – XXXVI, XLII Piotrów, pow. Gostynin 41 – 205 Piórkowo? 80/I – 41 pirlejewska parafia 80/I – LVII Pisna, Pissa, dopływ Drwęcy 41 – 3, 9 Pisa, Pissa, Pisna, dopływ Narwi 27 – 29, 30, 58, 59, 97, 98, 225, 389, 28 – 21, 42 – 4 Pisek, dopływ Narwi 27 – 107 piski powiat zob. janowski powiat Piskorne, bagno 26 – 40 Pisna, Pissa zob. Pisa Pisz zob. Johanesburg Piwków Dół, jezioro 41 – 413 Plecka Dąbrowa, pow. Kutno 41 – 232 �83 Plewki, pow. Kolno 27 – 97, 42 – 638 Plewki, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Ploczen, Plotsko, Plota, Ploczko zob. Płock Ploczko Provinz (Płocka Prowincja) 26 – 350 Płatkownica, pow. Węgrów 41 – 413 Płochocin, pow. Błonie 24 – 145, 205, 230, 232, 234, 25 – 14, 88, 92, 116, 41 – XVI, LXIV, 198, 216, 240, 353, 80/I – XVIII, XXIII, 20, 49, 93, 184, 80/II – 47–50, 78, 109, 122, 130, 147, 149, 153, 154, 156, 157, 171, 186 Płock, Ploczko, Plotzia, Ploczen, Plotsko, Plota 24 – 3, 322, 25 – 53, 26 – 349, 350, 27 – X, 3, 9, 11, 12, 14, 15, 18, 19, 23, 37, 40, 70, 75, 83, 85, 89, 115, 117, 128, 132, 133, 141, 143, 147, 151, 243, 247, 248, 250, 255, 259, 271, 273–275, 278, 280, 282, 284, 287, 293, 295, 298, 303, 307, 309, 311, 314, 316, 317, 320, 324, 334, 340, 341, 347, 349, 352, 354, 356, 358, 364, 371– 373, 375, 376, 380, 381, 383, 397, 28 – 6, 41 – XI, XV, XXV, XXVII, XXVIII, XXXI, LXIII, 9, 16, 143, 264, 42 – 18, 47, 63, 64, 68, 69, 73, 78, 83, 97, 104, 106, 110, 111, 115–117, 123–126, 133–137, 140, 143, 145–148, 153, 154, 158, 161, 171, 178, 184, ryc. przed s. 193, 326, 331, ryc. po s. 384, 394, 416, ryc. przed s. 481, 624, 627, 642, 647–649, 652, 758, 759, 765, 772, 773, 777, 779, 781, 80/I – VIII, IX, X, XVIII, XIX, XXVII, XXXV, XXXIX, XLIV, LXX, 93, 140, 149, 80/II – 126, 328, 329, 336–338, 368, 381, 394, 80/III – 10–12, 21, 28, 33, 35 Płock Mały zob. Mały Płock płocka diecezja 27 – 372, 80/II – 325, 331, 334, 336, 80/III – 26 płocka gubernia 24 – 311, 27 – 94, 372, 41 – XXIII, 4, 8, 42 – 753, 772, 785, 80/I – XXVIII, 80/II – 329, 330, 331, 395, 80/III – 10–12 płocka ziemia 24 – 38, 42 – 793 płocki departament 27 – 3 płocki obwód 27 – 12, 80/III – 10 płocki powiat 27 – 3, 20, 94, 133, 371, 372, 41 – XXXI, 9, 157, 42 – 642, 785, 793, 80/II – 329, 331, 80/III – 19, 12 Płockie 25 – 267, 293, 27 – XI, 71, 84, 93, 94, 96, 364, 372, 380, 396, 41 – XI, XV, XVII, XVIII, XXII, XXXI, 42 – 100, 254, ryc. przed s. 385, 559, 651, 80/I – VIII, XIII, XIV, XV, XX, XXI, XXIII, XXVIII, XXX, XXXII, 30, 77, 100, 80/II – 337, 394, 406, 80/III – 34 płockie biskupstwo 27 – 372 płockie województwo 24 – 3, 6, 26 – 350, 27 – 3, 49, 96, 371, 372, 41 – 5, 42 – 203, 758, 80/I – XIII, XIV, 80/II – 327, 330, 332, 394, 80/III – 10 Płonka zob. Płonna Płonka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 331, 41 – XXII, 42 – 760 Płonko, pow. Rypin 41 – Rypin 41 –8 Płonna = Płonka, dopływ Wkry 27 – 17 Płońsk 24 – 3, 27 – 17, 121, 133, 146, 258, 259, 286, 293, 296, 299, 307, 311, 314, 324, 330, 333, 338, 339, 350, 354, 355, 41 – XI, 42 – 75, 96, 158, 174, 642, 80/I – VIII, LXXII, 59, 80/II – 352, 354, 368, 371, 372, 374, 375, 379, 382, 386 płoński powiat 27 – 3, 371, 42 – 642, 80/I – XXIII, XXXI, Płońskie 41 – XVIII �84 Płoszyce, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Płowce, pow. Nieszawa 28 – 4 Pniewnik, pow. Radzymin 26 – 11, 220, 42 – 781, 80/II – 212, 80/ III – 35 Pniewo, bł. Pniewy, pow. Pułtusk 27 – 76, 84, 86, 94, 95, 110, 115, 122, 123, 125, 126, 129, 130, 132, 133, 137, 139, 140, 145, 147, 280, 342, 41 – XVIII, 80/I – LIV, 80, 80/II – 319, 346 Pniewskie Lasy 28 – 3 Pobiedziska, Powiedziska, pow. Środa 41 – 6 Pobikry, pow. Bielsk 28 – 9, 43, 52, 54–56, 195, 41 – XIX, XXVII, XXVIII, XLI, XLIX, LI–LXI, LXIII–LXVIII, 156, 42 – 209, 211, 231, ryc. po s. 240, 320, 325, 331, 336, 338, 346, 373, 374, 392–394, 396–404, 406, 407, 411, 415, 505, 561, 579, 586, 80/I – LVI, LVII Poborze, Pobocze 27 – 44 Pod Grądami, nieużytki 26 – 40 Pod Kopniem, pole 42 – 645 Pod Krzem, pole i łąka 42 – 645 Pod Laskiem, pole 42 – 645 Pod Osiną, pole 26 – 40 Pod Rzęsawą, pole 42 – 645 Pod Sekulą, pole 42 – 645 Pod Smolnikiem, pole 42 – 645 Pod Straszniakiem, pole 42 – 645 Pod Ulesiem, pole 42 – 645 Pod Zatrupiem, pole 42 – 645 Podgórze, pow. Wieliczka 24 – 338 Podgórze 41 – XXVI, 42 – 314, 80/I – XXXVI Podkarpacie 25 – 282 Podkarpacie Ukraińskie 41 – XXVI Podlachien Provinz (Podlaska Prowincja) 26 – 350 Podlasie, Podlachien 24 – 37, 310, 321, 26 – 9, 19, 22, 23, 27, 36, 39, 40, 46–48, 150, 352–354, 356, 357, 362, 366, 28 – VII–X, 3, 6, 8–11, 13, 16, 22–24, 50, 63, 84, 97, 113, 125–130, 132–142, 145, 146, 148, 150–153, 155–158, 160, 163, 168–170, 174– 177, 181, 182, 208, 232, 331, 333, 344, 345, 347, 355–359, 362, 363, 367, 369, 371, 41 – VIII, X, XIX– XXIII, XXXIV, XLV, LII, LVII, 11, 428, 429, 486, 494, 496, 504, 522, 529, 540, 543, 550, 563, 42 – 69, 209, 314, 322, 348, 374, 375, 395, 488, 599, 611, 698, 651, 761, 772, 777, 778, 782, 785–791, 794–795, 80/I – X, XV, XVI, LIX, LXI, LXXII, LXXVI, 204, 80/II – 95, 119, 213, 215, 322, 414, 80/III – 32 Podlasie nadbużańskie 42 – 789, 790 Podlasie nadnarwiańskie 42 – 788 Podlasie polskie 28 – 356 Podlasie ruskie 26 – 31, 28 – 355, 356, 358–361, 363, 364, 377, 80/ III – 27 Podlasie tykocińskie 28 – 42 Podlasie zachodnie 42 – 792 podlaska diecezja 42 – 793 Podlaskie 24 – 322, 26 – 82, 28 – 142, 144, 145, 42 – 367, 789, 80/I – XX, LXVIII podlaskie województwo, Bielsko Woywodschafften 24 – 5, 6, 26 – 8, 11, 24, 350, 28 – 6, 8–10, 12, 13, 24, 330, 356, 358, 359, 41 – XVII, 42 – 203, 415, 791, 80/I – XIII, XIV, LVII, 80/II – 325 Podłęż, Podłęże, pow. Garwolin 26 – 271, 41 – 458, 466, 483, 494, 499, 502, 80/I – XXII, 129, 80/ II – 192 Podolany? 25 – 115 Podole 24 – 47, 315, 25 – 106, 107, 26 – 234, 275, 276, 27 – 322, 323, 383, 28 – 139, 162, 223, 229, 291, �85 316, 370, 41 – 129, 479, 480, 483, 42 – 125, 214, 215, 228, 229, 379, 764, 80/I – 119, 129, 80/II – 119, 121, 378, 457, 80/III – 16 podolskie województwo 42 – 339 Podstoliska = Postoliska, pow. Radzymin 26 – 67, 81, 204, 214, 245, 248, 282, 304 Podtatrze 24 – 66 Podwale? 26 – 234 Podzamcze, pow. Garowlin 26 – 14 Pogorzelce, pow. Prużana 42 – 201 Pogorzelec, pow. Radzymin 80/I – 69 Pogutki = Pogódki, pow. Kościerzyna 42 – 342 Pohanica = Ponarlica?, pow. Augustów 28 – 14 Pokój, pole 26 – 40 Pokucie? 24 – 99 Pokucie 24 – 340, 26 – 279, 27 – 380, 28 – 87, 154, 41 – XII, XX, 42 – 598, 80/I – XII, 80/II – 68, 69, 414, 80/III – 18 Polesie 24 – 320, 26 – 352, 362, 28 – 357, 372, 41 – XXX, 80/I – XXXVI, Polesie litewskie 24 – 42, 80/I – 5 nlb. Polesie ukraińskie 24 – 42, 80/I – 6 Polesie wołyńskie 24 – 42, 326, 28 –370, 80/I – 6 Polkowa Góra zob. Bielany Polków, pow. Warszawa (zob. też Bielany) 24 – 20 Polonia Minor zob. Małopolska Polska, Korona, Rzeczpospolita, Polskie Królestwo, Polen, Pohlen, Polonia, Polsza, Pologne, Crone, Chrobacyja, Lechia 24 – 3, 7–9, 13, 22, 23, 27, 31, 33, 37, 56, 58, 84, 109, 113, 114, 116, 127, 133, 144, 163, 184, 197, 216, 302, 305, 310, 311, 313, 314, 316, 318, 321, 323, 324, 329, 332, 334, 336, 337, 341, 347, 25 – 102, 122, 133, 269, 278, 280, 284, 286, 288, 292, 293, 26 – XI, 4, 11, 24, 53, 69, 82, 150, 349, 350, 352, 356, 357, 27 – IX, X, 3, 12, 21, 40, 52, 55, 56, 65, 66, 69, 70, 74, 93, 110, 111, 121, 124, 281, 364, 371, 386–388, 392, 396, 28 – IX, X, 4, 5, 7, 9, 10, 21, 24, 33, 51, 109, 127, 131, 141, 142, 156, 168–170, 179, 235, 325, 327, 331, 334, 342, 343, 347, 353, 355, 357–359, 369, 377, 41 – VIII, XI, XXI, XXIV, XXXVI, XXXVII, LXV, 5, 207, 484, 42 – 186, 199, 315, 320, 338, 342, 361, 363, 364, 368, 370, 382, 383, 386, 395, 628, 648, 754, 755, 757, 758, 760, 762–764, 766–771, 772–775, 778–780, 789, 791, 793, 795, 80/I – V nlb., XIV, XVI, XVII, XXXI, XL, XLII, LXXI, LXXII, LXXXI, 154, 213, 214, 216, 80/II – 6, 7, 10, 11, 12, 14–17, 37, 65, 68, 69, 204, 205, 247, 319, 321–323, 327, 328, 332–334, 337, 338, 340, 393, 396, 399, 455, 456, 80/III – 5–10, 13, 15, 16, 20–22, 24– 26, 28, 29, 31, 32 Polska Wenecja, dzielnica Sierpca 28 – 21 Połaby 41 – XXVI Połoski, pow. Biała Podlaska 42 – 643 Pomian, pow. Ostrołęka 27 – 50 Pomorze, Pommern 24 – 322, 41– XVII, XXX, XXXI, XXXV, XLV, 42 – 375, 762, 774 Pomorze, pow. Sejny 28 – 15, 318 Ponarlica zob. Pohanica Ponikiew, pow. Maków 27 – 26 Pont Euksyn, Pontskie Morze zob. Czarne Morze Popielżyn, pow. Płońsk 27 – 18 �86 Popiołki, pow. Kolno 27 – 60, 42 – 638 Popławy, pow. Pułtusk, dziś część Pułtuska 80/I – 213 Popławy, pow. Bielsk 28 – 23 Popowo Kościelne, Popowo, błędnie Popów, pow. Pułtusk 26 – 365, 27 – 305, 41 – XVI, XXVIII, XLIX, LII–LXI, LXIII–LXVII, 42 – 441, 472, 493, 523, 536, 547, 652 Popowo Piaski, pow. Pułtusk 26 – 365 Poprzycznie, pole 42 – 645 Poredy = Poręby?, pow. Kolno 27 – 59 Poręba, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 26 Poręby zob. Poredy Poryte, pow. Kolno 28 – 290, 42 – 243 Porządzie, Porządne, pow. Pułtusk 27 – 25, 45, 73, 76, 84, 86, 94, 95, 110, 115, 122, 123, 125, 126, 129, 130, 132, 133, 137–140, 145, 147, 41 – XVIII, XXVII, XXVIII, XXXII, L–LXIII, LXV–LXVII, 42 – 131, 320, 322, 323, 325, 326, 330, 333, 335, 337, 345, 364, 375, 378, 386, 387, 393, 397, 398, 402–407, 409, 413, 417, 420, 428, 438, ryc. po s. 480, 627, 80/I – LIII, LIV, LV, LXV, 80/II – 334, 336, 339–344, 346 Posedy = Poredy, pow. Kolno 42 – 638 Posejny, pow. Sejny 28 – 15 Postoliska zob. Podstoliska Poświętne, pow. Radzymin 26 – 206, 227, 28 – 51, 80/I – XXIX, XXX Potasie, pow. Kolno 27 – 60, 98, 42 – 638 Powązki, pow. Warszawa 24 – 19, 166, 80/II – 11 Powiśle 24 – 68, 26 – X, 29, 27 – 133, 41 – 9, 129, 483 Powsin, pow. Warszawa 24 – ryc. po s.16, 50, 25 – 3, 36, 52, 70, 72, 106, 108, 109, 113, 114, 120, 145, 161, 177, 178, 247, 248, 263, 41 – XL, 165, 192, 198, 231, 233, 236, 256–259, 295, 310, 311, 317, 42 – 627, 628, 646, 647, 650, 651, 80/I – LIX, LXII, 41, 99, 100, 142, 143, 154, 160, 161, 170, 184, 185, 186, 187, 188, 80/II – 10, 44, 45, 84, 95, 103, 111, 132, 133, 138, 139, 174 Powsinek, pow. Warszawa 25 – 100, 176, 177, 80/II – 131, 133 Poznań 24 – 7, 16, 26, 200, 25 – 257, 27 – 5, 41 – XII, 6, 199, 215, 42 – 768, 80/I – VI, VII, XXVIII, 80/ II – 199, 205 Poznańska Wola zob. Stoczek poznańska ziemia 27 – 371 Poznańskie, Poznańskie Wielkie Księstwo 24 – 63, 67, 27 – 108, 28 – 362, 41 – XXI, 22, 27–29, 34, 35, 37, 42, 43, 49, 52, 54, 55, 57, 64, 66–68, 70, 72–75, 77, 79–83, 85, 87, 92, 94, 95, 98–100, 102, 107, 110, 113, 117, 121, 126, 127, 268, 273, 377, 378, 521, 42 – 15, 20, 76, 109, 116, 126, 322, 343, 355, 364–368, 370, 376–378, 380, 452, 562, 598, 772, 80/I – LXXIV, XXXVI, 178, 80/II – 26, 28, 45, 63, 133, 134, 136, 200, 201, 304, 322, 335, 344, 359, 367, 368, 384, 390, 417, 426, 80/III – 18 Pólka, pow. Rypin 27 – 35 Pólkowa Góra, wzgórze 24 – 19, 161 Północne Morze 27 – 134 Praga, Czechy 24 – 10 Praga, dzielnica Warszawy 24 – VII nlb., 4, 8, 9, 15, 17, 56, 58, 69, 76, 160, 161, 170, 172, 176, 25 – 159, 26 – 3, 5, 19, 29, 53–55, 60, 61, �87 83, 96, 264, 350, 28 – 270, 41 – XXVIII, LII, LIV, LV, LVIII, 458, 42 – 325, 381, 466, 636, 651, 759, 80/II – 10, 14, 77, 129, 357, 80/ III – 19 prasnyski powiat zob. przasnyski powiat Prasnyskie zob. Przasnyskie Prasnysz zob. Przasnysz Prażmów, pow. Grójec 24 – 27, 25 – 5, 71, 156, 180 Prądnik, dopływ Wisły 42 – 322 Preńska Puszcza, puszcza 28 – 339 Preussen zob. Prusy Priebus, Przybuż = Przewóz, pow. Żagań 24 – 345 Proboszczowice, pow. Płock 27 – 12, 13 Promna, pow. Grójec 24 – 25 Pronik = Promnik, dopływ Wisły 26 – 13 Prosienica, pow. Ostrów Mazowiecka 28 – 5 Prostki, pow. Ełk 28 – 17 Prostyń, pow. Węgrów 42 – 643 Proszowice, pow. Miechów 27 – 5 Provinz Ploczko zob. Ploczko Provinz Provintz Podlachien zob. Podlachien Provinz Próchnica, pow. Lipno 27 – 94, 41 – 14, 42 – 770 Prusinowo? 42 – 384 prusko-chełmińskie biskupstwo 24 – 316 Prusy, Preussen 26 – 350, 27 – 9, 28 – 11, 12, 41 – XVII, XX, 9, 14, 15, 143, 42 – 186, 187, 193, 199, 772, 777, 80/I – XXX, 80/II – 65, 325 Prusy polskie 80/II – 69 Prusy, Prussy (siedziby Prusów) 24 – 316, 27 – 7, 28 – 6, 358 Prusy Królewskie, Prusy Polskie 27 – 384, 41 – 14, 42 – 770, 80/ III – 26 Prusy Książęce 24 – 3, 27 – 30, 65, 386, 28 – 8, 21, 343, 358 Prusy Wschodnie, Prusy, Preussen 24 – 67, 27 – VII, 9, 49, 55, 61, 65, 73, 96 103, 104, 108, 150, 382, 28 – 21, 337, 343, 42 – 551 Prusy Zachodnie 41 – XXVI, 11, 42 – 342 Pruszków, pow. Warszawa 24 – 19, 80/III – 34 Pruszkowo, pow. Płońsk 27 – 372, 42 – 779, 80/II – 394 Prużana 28 – 144, 148, 344, 355, 80/I – LXXII prużański powiat 28 – 344, 42 – 199 Prypeć, dopływ Dniepru 28 – 357 Przanów zob. Perzanowo Przasnyska Puszcza, puszcza 27 – 385 przasnyski, prasnyski powiat 27 – 108, 133, 41 – XXXI, 42 – 785 Przasnyskie, Prasnyskie 27 – X, 21, 41 – XL, XVII, 42 – 55, 80/I – VIII, XIII, XV, przasnyskie starostwo 27 – IX, 49, 96 Przasnysz, Prasnysz 24 – 4, 27 – IX, 19, 21, 37, 49, 75, 96, 108, 128, 245, 251, 264, 283, 285, 296, 303, 304, 312, 315, 317, 323, 328, 336, 339, 341, 344, 348, 354, 367, 380, 385, 28 – 315, 41 – XXII, LI, LII, LIV–LXI, LXIII, LXIV, 534, 42 – 6, 11, 23, 40, 51, 70, 76, 79, 80, 89, 90, 92–95, 99, 105, 109, 113, 121, 134, ryc. przed s. 593, 622, 755, 785, 790, 80/I – 65, 126, 136, 182, 187, 80/II – 326, 333, 368, 369, 383, 80/III – 7 Przebród, pow. Suwałki 28 – 318 Przeginia, pow. Olkusz 24 – 345 Przekop, las 42 – 645 przełomskie leśnictwo 28 – 15 Przełomska Puszcza, puszcza 28 – 333 �88 Przemyskie 41 – XII, XIV, XXVI, 42 – 790, 80/I – LXXIII, LXXIV Przemyśl 28 – 34 Przenostna Góra? 27 – 50 Przerośl, pow. Suwałki 28 – 8, 17, 26 Przerwa, jezioro 41 – 413 Przesmyki, pow. Konstantynów 26 – 368 Przestrzele, pow. Kolno 28 – 182 Przetycz, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, ryc. po s. 196, 42 – 16, 163, 80/I – LXV, 3nlb., Przewięź, śluza na Kanale Augustowskim 28 – 13 Przewóz zob. Priebus Przewóz = Przewóz Nurski, pow. Sokołów 41 – 515 Przewrotna Góra, pow. Ostrołęka 42 – 641 Przezdziatka, pow. Sokołów 26 – 364, 368, 41 – 414 Przybudek, pow. Bielsk 28 – 359 Przybuż zob. Priebus Przybyszew, Przybyszów, pow. Grójec 24 – 25, 25 – 8, 63, 79, 138, 179, 80/II – 88 Przyrów, pow. Częstochowa 26 – 368 Przytoczno zob. Łysobyki Psków, Rosja 28 – 347 Ptaki, pow. Kolno 27 – VII, 59, 42 – 638 Pulwa, dopływ Bugu 28 – 10 Pulwy, błonie, błota 28 – 3, 4, 42 – 322 Puławy 26 – 64, 220, 314, 324 Pułtusk, Pułtówsk, Tusk 24 – 4, 25 – 41, 168, 27 – 23, 37, 44, 45, 49, 86, 93, 96, 110, 140, 146, 147, 193, 249, 272, 275, 280, 289, 305, 312, 332, 342, 353, 355, 362, 365, 372, 384, 392, 28 – 37, 38, 41 – XV, XXV, XXXI, LXIII, 42 – 1, 32, 54, 64, 75, 79, 119, 139, 141, 144, 146, 148, 151, 155–160, 162, 164–168, 174, 175, 177–179, 182, 183, 286, 624, 627, 647–649, 652, 776, 80/I – IX, X, XXXV, 80/I – XXXIX, LIII, LXIV, LXX, 3 nlb., 80, 212, 213, 80/II – 236, 333, 334, 80/III – 31 pułtuski powiat 27 – 67, 133, 28 – 325, 41 – XXXI, 80/I – 3nlb. Pułtuskie 27 – X, 372, 41 – XVII, XVIII, 80/I – XIII, XV Puńsk, pow. Suwałki 28 – 281, 42 – 317, 80/I – LIII Pupki, pow. Kolno 27 – 59 Pupkowizna, pow. Kolno 42 – 638 Pustelnia Św. Magdaleny, pustelnia 27 – 26 Puszcza, pow. Skierniewice 24 – 28 Puszcza, pow. Rypin 41 – 5 Puszcza Miejska, pow. Rypin 27 – 8 Puszcza Zielona, zob. Zielona Puszcza Pyrki = Perki, pow. Płock 27 – 14 Pyszny Janek, uroczysko 28 – 5 Rabka, pow. Myślenice 42 – 626 raciązki powiat 27 – 3, 371 Raciąż, pow. Sierpc 24 – 3, 26 – 15, 27 – 21, 35, 249, 259, 266, 301, 309, 313, 330, 336, 351, 353, 360, 371, 42 – 19, 40, 120, 142, 149, 80/II – 352 Raciążnica, Skwa (błędnie Skrwa), dopływ Wkry 27 – 21 Raczki, pow. Augustów 28 – 8, 17, 39, 240, 245, 247, 250, 253, 279, 296, 298, 302, 316, 42 – 285 Raczyno = Reczyno, pow. Płock 27 – 178, 181–183 Radom 26 – 12, 41 – XXV, 263, 42 – 612, 80/I – XXXVI Radomice, pow. Lipno 41 – 10 radomska gubernia 24 – 32, 311 �89 radomski powiat 26 – 12 Radomskie 27 – VIII, 127, 397, 41 – 169, 42 – 36, 347, 366, 379, 383, 80/I – XXV, XL, 80/II – 38, 199, 221, 409, 417, 80/III – 18 Radomsk 42 – 761, 80/I – LV Radule, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 331 Radwanków Szlachecki, pow. Garwolin 26 – 13 Radzanowo, pow. Płock 42 – ryc. przed s. 193 Radzanów, Radzanowo, pow. Mława 24 – 3, 27 – 20, 307, 80/I – 86 Radziejewo = Radziejów?, pow. Nieszawa 25 – 234, 41 – 75 Radziejowice, pow. Błonie 24 – 4, 27, 25 – 286, 41 – 313, 330, 348, 369, 42 – 754, 80/II – 14, 153, 80/III – 6 Radziki Wielkie, pow. Rypin 27 – 8 Radzikowo, pow. Płońsk 27 – 13, 17, 290 Radziłów, pow. Szczuczyn 24 – 5, 28 – 7, 283, 299, 80/II – 400 Radziwie, pow. Gostynin 27 – 11 Radzymin, Radzymin Stary 24 – 4, 26 – ryc. przed s. 1, 5, 6, 20, 28, 30, 36, 40, ryc. po s. 41, 46, 50, 62, 77, 79, 80, 88, 89, 93, 95, 100, 111, 206, 212, 213, 217–219, 221, 230, 231, 234, 236, 239, 241, 243– 247, 250, 254, 255, 257, 259, 261, 263–265, 267, 272, 275, 277–280, 287, 289, 290, 292, 294, 298, 300, 303, 306, 308–310, 316–319, 332, 333, 341, 351, 27 – 76, 115, 41 – XIV, XV, XXVIII, XXIX, LI–LV, LVII, LVIII, LXIII, LXVI, LXVII, ryc. przed s. 305, 439, 446, 468, 485, 492, 521, 534, 538, 554, 42 – 528, 578, 607, 627, 647–652, 80/I – X, XVIII, XIX, XXI, LXII, LXIII, LXVIII, 15 nlb., 33, 181, 230, 80/ II – 72, 88, 155, 208–210, 235, 237–240, 265, 296, 299, 301, 305, 306, 312, 403 radzymiński powiat, powiat Radzymin 26 – 6, 41 – XVI, 42 – 755, 80/I – XXI, XXIX, 80/III – 7 Radzymińskie 41 – XV, 80/I – XX, Radzyń 26 – 15, 54, 223, 242, 251, 270, 41 – XXV, XXX, 517, 80/I – XXXV, XXXVIII radzyński obwód 26 – 15 radzyński powiat 26 – 11, 41 – XXXIII, 795 Radzyńskie 26 – 368, 80/I – XIII, 136, 137, 138 Rajgród, jezioro 42 – 193 Rajgród, pow. Szczuczyn 28 – 7, 8, 17, 25, 39, 85, 100, 113, 114, 123, 209, 237, 240, 242, 255,261, 262, 275, 277, 282, 287, 296, 300, 309, 310, 317, 318, 42 – 186, 219, 226, 266, 275, 294, 299, 303, 346, 80/I – 66, 143, 200, 80/II – 423, 426 Rakowo, pow. Kolno 27 – 63 Raków, pow. Warszawa 24 – 49, 25 – 171, 174, 80/I – LX, 80/II – 49 Rama, starożytna Palestyna 24 – 98 Rasztowska Wola, Wola Rasztowska, pow. Radzymin 26 – 40, ryc. po s. 41, 89, 93, 100, 221, 236, 244, 249, 255, 265, 272, 277, 279, 290, 298, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, L–LIX, LXI, LXIII, LXV, 439, 564, 42 – 322, 330, 334, 335, 387, 408, 532, 570, 581, 584, 615, 643, 80/I – XVIII, XIX, XX, XXXIV, LXIII, LXIX, 80/II – 269, 341 Rasztów, pow. Radzymin 26 – 77, 100, 110, 217, 230, 241, 254, 278, 279, 294, 300, 303, 42 – 643, 80/I – 15 nlb. Raszyn, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 49, 226, 25 – 168, 172–174, 41 – �90 309, 334, 342, 357, 42 – 773, 80/I – LX, 80/III – 37 Rawa 24 – 4, 10, 31, 34, 100, 101, 187, 208, 294, 25 – 29, 35, 52, 62, 64, 67, 86, 87, 93, 98, 102, 120, 124, 129, 133, 134, 141, 217, 219, 220, 221, 233, 251, 252, 265, 27 – 9, 40, 41 – XV, XVI, 193, 206, 207, 242, 305, 308, 312, 315, 320, 346–348, 357, 366, 377, 381, 411, 464, 42 – 625, 650, 759, 80/I – IX, 35, 51, 54, 67, 81, 94, 115, 116, 122, 163, 80/II – 15, 16, 129, 146, 153–156, 160, 163–166, 168, 173, 175, 178, 179, 181–184, 197, 379, 80/III – 11, 12 Rawka, dopływ Bzury 24 – 31 rawska ziemia 24 – 4, 5, 27 – 371, 41 – XI, 80/I – VIII, XIV, rawski obwód 24 – 5 rawski powiat 41 – XXXIII, 42 – 784, 80/I – XXV, XLII, 80/II – 16, 80/III – 19 Rawskie 24 – 168, 41 – 226, 266, 80/I – VIII, XIII, LV, 41, 80/II – 44, 123, 202 rawskie województwo 24 – 3, 4, 31, 80/I – XIV, Raźny, pow. Węgrów 41 – 413 Reczyno zob. Raczyno Regna, okręg leśny 27 – 25 Regnów, pow. Rawa 24 – 208, 25 – 215, 216, 41 – XVI Rembertów, pow. Grójec 25 – 16, 21, 42, 84, 131, 80/II – 79 Rembielszczyzna, pow. Warszawa 42 – 371 Rembowo, pow. Ciechanów 42 – 770 Rembowo, pow. Płock 27 – 16, 94 Rembówko, pow. Ciechanów 42 – 791 Ren, rzeka 42 – 196 Rogowo, pow. Rypin 41 – 9 Rędzyńskie, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7, 79, 142, 143, 301, 326, 330 Rogienica = Rogienice, pow. Kolno 27 – 63 Rogów, pow. Brzeziny? 27 – 375 Rokicie, pow. Lipno 27 – 4, 5 Rokitno, pow. Błonie 24 – 27, 46, 205, 230–232, 238, 25 – 31, 92, 116, 188, 26 – 5, 80/II – 14, 109 Rokitno, pow. Konstantynów 42 – 643 Rokitówka, pow. Ostrołęka 42 – 641 Ropczyce 42 – 779, 80/II – 314, 80/III – 34 Rosja, Rossija, Rosyjskie Cesarstwo 24 – 84, 26 – 68, 28 – 11, 344, 347, 41 – 157, 42 – 755, 80/I0 – XXXIV, 153, 154, 80/II – 403, 456, 80/III – 6 Roskosz zob. Ursynów Rosoga zob. Rozoga Rososz, pow. Grójec 25 – 42, 44 Rososz, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 233 Rososz, las 42 – 645 Rososza = Rososz, pow. Ostrołęka 27 – 50 Rososzka, Rososzki, pow. Grójec 24 – 241, 246, 248, 25 – 17, 106, 80/II – 80 Rospuda, dopływ Netty 28 – 17 Rospuda, jezioro 42 – 193 Rossoga zob. Rozoga Rostki, pow. Kolno 28 – 245 Rostkowo, pow. Przasnysz 24 – 4, 27 – 21, 382 rosyjski zabór 80/I – XII, LXXI Roszonki, jezioro 41 – 413 Rościszewo, pow. Sierpc 80/I – XXXI Rozbity Kamień, Rozbicie, pow. Sokołów 26 – 367 �91 Rozoga, Rosoga, Rossoga, dopływ Narwi 27 – 28, 49, 96, 107, 28 – 21 Rozogi, pow. Szczytno 42 – 8, 9, 80/I – XXIV, 40, 78, 80/II – 365, 432 Roztoki, pole 42 – 645 Rożan, Rożań zob. Różan Rożańska Puszcza zob. Rzaniecka Puszcza rożańska ziemia zob. różańska ziemia rożańskie starostwo 27 – 49, 96 Różańska Puszcza zob. Rzaniecka Puszcza Róże zob. Ruże Różan, Rożan, Rożań, pow. Maków 24 – 4, 27 – 26, 48, 188, 245, 262, 265, 284, 315, 336, 41 – XVIII, XIX, 42 – 9, 24, 70, 163, 793, 80/I – XVIII, XX, XXI, LXX, 80/ II – 334 Różanica, dopływ Narwi 27 – 26 Różany zob. Rzaniec różańska ziemia, rożańska ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 26, 67, 372, 42 – 1, 80/I – XIV, XXII, Różec = Ruziec, dopływ Drwęcy 27 – 4 Ruchaje, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Ruciany, pow. Sokołów 26 – 367 Ruda zob. Nowa Ruda Ruda, pow. Wieluń 80/II – 14 Ruda, pow. Warszawa, gm. Młociny 24 – 19, 20 Ruda, staw 24 –19 Ruda Guzowska, Ruda, pow. Błonie 24 – 28, 267, 311, 25 – 135, 196, 197, 201, 253, 41 – 161–163, 170, 177, 225, 246, 255, 259, 263, 271, 280, 290, 291, 300, 304, 308, 309, 311, 313, 314, 319, 324, 325, 328, 330, 332–334, 336, 338, 340, 346, 348–353, 356, 359, 360, 365, 366, 368–370, 372, 374–376, 378–380, 382, 383, 386–390, 392, 395–398, 400–402, 404, 405, 407–409, 411, 42 – 620, 80/I – XVIII, XXIII, 51, 200, 224, 228, 232, 80/II – 99, 107, 132, 146–149, 151–158, 161–163, 174, 184, 186, 187, 191, 192, 197, 198, 201, 80/III – 11 Ruda Nadrzeczna, pow. Kolno? 27 – 60 Ruda Ossowiecka, pow. Kolno 27 – 60 Ruda Skroda, pow. Kolno 27 – 60 Rudnik, pow. Łuków 26 ­– 7 Rudno, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 216, 242 Rusinowo, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 7 Ruska Strona zob. Drohiczyn Ruski ruskie województwo 42 – 339 ruskie ziemie 24 – 315, 25 – 279, 280 Rustów, pow. Kutno 41 – 268, 42 – 147 Ruś 24 – 37, 38, 323, 324, 338, 345, 25 – 225, 282, 27 – 36, 67, 175, 343, 28 – 12, 22, 92, 129, 133, 135, 146, 175, 343, 346, 348, 349, 41 – VIII, XXI, 20, 207, 42 – 369, 370, 375, 383, 389, 395, 565, 648, 754, 760, 768, 777, 782, 789, 80/I – 57, 80/II – 5, 10, 204, 222, 457, 80/III – 22, 32, 36 Ruś Czarna 28 – 12 Ruś Czerwona 24 – 316, 321, 41 – XXX, 80/I – LXXIII, 80/II – 202 Ruś Podlaska 42 – 782 Rutka-Tartak, pow. Suwałki 80/I – LIII Rutki, pow. Łomża 28 – 6 Rutki, łąka 42 – 645 Ruziec zob. Różec Ruże, Róże, pow. Rypin 27 – 8, 375 Rybaki, pow. Płock 27 – 16, 80/II – 330 �92 Rybaki, część Warszawy 24 – 9 Rybno, błędnie Rybna, pow. Sochaczew 25 – 50 Ryki, pow. Garwolin 26 – 11, 31, 162, 42 – 646, 80/I – LIX, LXVIII Ryksa, dziś Struga, dopływ Wisły 27 – 14 Rypienica, Rypnica, Odleka, dopływ Drwęcy 27 – 4, 8, 41 – 3, 7 Rypin 27 – 8, 34, 375, 41 – XVIII, LIII, LVI, 3, 7, 9, 11, 15, 17, 20, 77, 81, 94, 102, 105, 109, 114, 117, 129, 132, 139, 42 – 775, 80/I – XXV rypiński powiat 41 – XXXIV, 3, 9, 11 Rypińskie Jezioro, jezioro 27 – 4, 42 – 757 Rytele-Olechny, błędnie Rytete Olechny, pow. Sokołów 41 – 413 Rzaniec, Różany = Rżaniec, pow. Maków 27 – 49, 96, 385 Rzaniecka Puszcza, Rożańska Puszcza, Różańska Puszcza, puszcza 27 – 49, 96, 385 Rządza, dopływ Narwi 26 – 4 Rząźnik = Rząśnik, pow. Pułtusk 27 – 45 Rzeczpospolita zob. Polska Rzeczyca, pow. Rawa 24 – 150, 208, 294-297, 25 – 4, 7, 12, 18, 26, 29, 37, 66, 68, 81, 83, 92, 95, 97, 103, 113, 132, 140, 147, 156, 164, 222–225, 230, 252, 254, 41 – XVI, LIV, 184, 197, 198, 227, 231, 237, 247, 248, 252, 261, 269, 304, 307, 310, 321, 322, 334, 340, 342, 350, 353, 358, 362, 365, 376, 379, 383–385, 389, 392, 393, 398, 399, 401, 80/I – XVIII, XXV, 37, 48, 63, 82, 92, 112, 114, 125, 153, 159, 168, 177, 180, 230, 80/II – 23–25, 54, 58, 61–63, 72, 73, 75– 77, 83, 84, 90, 96, 100, 102, 106, 107, 108, 113–115, 118, 120, 129, 130, 132, 134, 136, 146, 152, 164, 167, 170–172, 175–183, 185, 186, 189, 190, 196–199, 342 Rzekuń, pow. Ostrołęka 27 – 268 Rzeszów 41 – XXVI, 80/I – XXXVI, LX, LXII, 80/II – 209 Rzędków, bł. Rzątki, pow. Skierniewice 80/II – 349 Rzędziany, Rzędziny, niegdyś Drogwin, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 88, 142, 331 Rzym, Włochy 24 – 18, 91, 194, 326, 331, 25 – 102, 271, 272, 26 – 11, 27 – 21, 41 – XIX, 42 – 338, 401, 522 Rżaniec zob. Rzaniec Sabnie, Sagnie, Sobnie, pow. Sokołów 26 – 193, 41 – XVI Sadkowice zob. Szadkowice Sadzawki, las 42 – 645 Sagan = Żagań 24 – 345 Sagnie zob. Sabnie Saint-Lumine de Coutais, Francja 27 – 391, 392 Saksonia 24 – 333, 344, 27 – 387 Salt? 27 – 50 samarska gubernia 26 – 352 Samocin = Szamocin, pow. Warszawa 26 – 364 Samogoszcz, pow. Garwolin 26 – 14, 83, 266, 297, 318, 323, 325, 332, 41 – 483, 494, 496, 499, 502, 80/I – XXII, 129, 80/II – 279, 284, 287, 295, 308, 309 Samule, pow. Kolno 27 – 59 San, dopływ Wisły 28 – 377 sandomierski powiat 80/I – LVIII Sandomierskie 24 – 148, 182, 25 – 19, 57, 26 – 41, 27 – 43, 127, 28 – 130, 140, 351, 41 – IX, 42, 66, 88, 127, 283, 42 – 56, 254, 367, 607, 651, 80/I – XXXII, 203, 80/ II – 35, 135, 221, 442, 80/III – 18 �93 sandomierskie województwo 24 – 6, 26 – 11, 80/I – XIII, Sandomierz 26 – 71, 41 – XXV, 80/I – XXXVI, XLI, 215, 80/II – 221 Sanniki, Saniki, pow. Gostynin 24 – 34, 41 – 169, 181, 191, 221, 231 Sarbiewo, pow. Płońsk 27 – 18, 42 – 758, 80/II – 331, 80/III – 10 Sarepta, Rosja 26 – 352 Sarnowo, pow. Lipno 41 – 9 Saska Kępa, Solecka Kępa, Kawcza, wyspa 24 – 17, 75, 178, 346, 25 – 273, 26 – 3, 19, 80/I – LV, 12 Sąchocin zob. Sochocin Sącz zob. Nowy Sącz Schlesien zob. Śląsk Schleusingen, Niemcy 24 – 306 Sebastyjanów zob. Stoczek Sejneńka, Sejenka zob. Marucha sejneński powiat 42 – 193, 204, 207 Sejneńskie 28 – 46, 79 Sejneńskie Jezioro, jezioro 28 – 15 Sejny, Sieno 28 – 15, 16, 33, 34, 39, 44, 45, 49, 53, 256, 260, 275, 313, 318, 338, 41 – XIX, 42 – 201, 202, 204, 205, 207, 210, 211, 252, 779, 80/I – L, 80/II – 402, 403, 429, 453, 80/III – 31, 33, 36 Sekucin = Sikucin, pow. Sieradz 80/ II – 270 Sekule, pole i łąka 42 – 645 Senek? 24 – 102 Serafin, dawniej Krusko, jezioro 27 – 62, 98 Serafin, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 638 Serbia 24 – 302, 42 – 382 Sereje, pow. Sejny 28 – 39 Serock, niegdyś Sierociec, pow. Pułtusk 24 – 4, 26 – ryc. przed s. 1, 19, 95, 107, 248, 281, 287, 301, 317, 341, 345, 365, 27 – 3, 24, 45, 76, 115, 126, 193, 261, 281, 305, 310, 335, 28 – 5, 41 – XXVIII, XXIX, LII–LV, LVII–LIX, LXIII, LXVI, LXVII, 42 – 26, 60, 79, 139, 145, 151, 155, 172, 199, 387, 481, 496, ryc. po s. 496, 504, 528, 593, 604, 80/I – LXII, 3 nlb., 112, 179, 80/II – 304, 403 Seroczyn, Serocyn, pow. Siedlce 26 – 7, 240, 80/II – 270 Seroki, pow. Sochaczew 25 – 187 Serokomla, pow. Łuków 26 – 11, 15, 80/II – 212 sęsborski powiat (Sęsbork dziś Mrągowo) 24 – 6 Siarcza Łąka, Siarcza, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Siarki, błędnie Szarki, pow. ostrołęcki 27 – 50 Sicz, Rosja 27 – 380 Siecień, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 73, 111 Sieczcza zob. Parysów Sieczychy, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45 Siedlce, dawniej Nowe Siedlce 26 – VII, 9, 24, 27, 30, 38, 54, 69, 82, 90, 95, 152, 161, 228, 232, 251, 259, 264, 276, 283, 292, 293, 299, 307, 326, 328, 336, 338, 343, 351, 28 – 26, 41 – XXV, XXIX, XXX, XXXII, LIX, 414, 424, 429, 430, 444, 449, 465, 467, 482, 514, 521, 522, 532, 551, 553, 42 – 331, 377, 409, 603, 611, 620, 642, 774, 776, 80/I – X, XXXV, XXXVIII, LX, LXVIII, 80/II – 211, 290, 304, 310 siedlecka gubernia 26 – 8, 11, 27 – 108, 41 – 413, 42 – 786, 790, 80/I – XX, XXXIII, LVIII, 80/II – 211 siedlecki obwód 26 – 8 siedlecki powiat 41 – XVI, XXXIII, 413, 42 – 642 Siedleckie 26 – 8, 28 – 163, 41 – 413, 80/I – XIII, XIV, Siedliczne, pole 42 – 645 �94 Siedliska, pow. Ostrołęka 27 – 50 Siedliszowice, pow. Dąbrowa 42 – 774, 80/II – 409, 80/III – 29 Siekierki, pow. Warszawa 25 – 2, 42, 60, 42 – 636, 80/II – 110 Sielce zob. Krasnosielc Sielec, pow. Prużana 28 – 344 Sieluń, pow. Maków 24 – 4, 27 – 26, 42 – 776, 80/II – 334, 80/III – 31 Sieluńskie 24 – 321 siemiatycki powiat 42 – 629 Siemiatycze, błędnie Sieniatycze, pow. Bielsk 28 – 9, 36, 333, 356, 41 – XIX, 42 – ryc. po s. 240, 785, 80/I – LVI, LVII Siemień, pow. Łomża 28 – 324 Siemnocha, pow. Ostrołęka 27 – 28 Sieniatycze zob. Siemiatycze Siennica, dawniej Janowo, pow. Mińsk Mazowiecki 24 – 4, 26 – 7, 75, 215, 225, 247, 262, 274, 307, 314, 321, 331, 334, 341, 27 – 238, 41 – 559, 80/I – 167, 80/ II – 211 Sienniczka, dopływ Świdra 26 – 4, 7 Sieno zob. Sejny Sieradz 26 – 3, 41 – XXVI, 80/I – XXXVI, XLII Sieradzkie 41 – 179, 206, 301, 464, 42 – 49, 254, 80/I – 163, 165, 80/ II – 183 Sieraków, obręb leśny 24 – 20 Sierakówek, Sierakówek Mały, pow. Gostynin 41 – 159, 167, 173, 180, 193, 196, 200, 204, 205, 208, 211, 213–215, 224, 228, 229, 239, 247–249, 272, 273, 284, 296, 320, 321, 329, 331, 334, 335, 337, 339, 345–347, 351, 385, 80/I – XVIII, XX, XXIV, XLI, LXXV, 141, 223 nlb., 80/II – 100, 154, 157, 169, 172, 186 Sierawy, pow. Słuck? 28 – 235 Sierpc 24 – 3, 27 – 20, 39, 273, 282, 295, 306, 325, 41 – 80, 121, 42 – 97, 122, 129, 135, 137, 138, 776, 80/I – XXXI, 95, 80/II – 332, 333, 80/III – 31 sierpecki powiat zob. sierpski powiat Sierpienica, dopływ Skrwy 27 – 20 sierpski powiat = sierpecki powiat 27 – 3, 371 Siersko = Czersk, pow. Bydgoszcz 27 – 16 Siestrzanki zob. Siostrzanki Sikory, Sikorki, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 23, 183 Sikorz zob. Ściborz Siostrzanki = Siestrzanki, pow. Kolno 28 – 75 Sitnica, jezioro 27 – 4 Sitno = Sitne, pow. Radzymin 26 – 213 Sitno, pow. Pułtusk 27 – 292 Siwiki, pow. Kolno 27 – 59 Skaryszew, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Skępe, Skąpe, Skempe, pow. Lipno 27 – 5, 6, 375, 41 – LV, LX, 4–6, 9, 16, 72, 80, 101, 121, 124, 143, 42 – 758, 775, 80/I – XXVII, XXXI Skępska Puszcza, puszcza 41 – 5 Skiblów = Skieblewo, pow. Augustów 28 – 14 Skidel, pow. Grodno 28 – 358 Skieblewo zob. Skiblów Skierniewice 24 – 3, 31, 150, 206, 271, 294, 25 – IV, 10, 17, 18, 29, 57, 65, 68, 139, 163, 194, 218, 225, 231–235, 241, 250, 251, 41 – XVI, 196, 364, 42 – 643, 754, 80/I – 36, 122, 80/II – 15, 80, 101, 182, 183, 196, 80/III – 6 Skierniewka, dopływ Bzury 24 – 31 Skolatowo = Skołatowo, pow. Płońsk 27 – 324 Skórzec zob. Skurzec �95 Skroda Ruda zob. Ruda Skroda Skrwa, lewy dopływ Wisły 24 – 33 Skrwa, prawy dopływ Wisły 41 – 9 Skrwa zob. Raciążnica i Szkwa Skrwilno, pow. Rypin 41 – LVI, LXIV, 9, 54, 86, 91 Skudzawy, pow. Rypin 41 – 9 Skuły, pow. Błonie 25 – 212 Skurzec, Skórzec, pow. Siedlce 26 – 152, 292, 328 Skwa = Szkwa, pow. Ostrołęka 27 – 50 Sleszyn, pow. Kutno 25 – 101 Skwańska Puszcza, Skwańskie Lasy, puszcza 27 – 49, 96, 203, 385 Sliżany zob. Ślężany Sławogóra, pow. Mława 27 – 23 Słomczyn, pow. Warszawa 24 – 107, 25 – 11, 12, 90, 110, 178, 80/I – 144, 80/II – 77, 111 Słomianka, pow. Białystok 28 – 329 Słonawy, pow. Rypin 27 – 35 Słonim 28 – 148, 42 – 202, 773 słonimski powiat 28 – 344 Słopsk, Słópsk, Słupsk, pow. Radzymin 26 – 127, 128, 130, 132, 135, 136, 260, 310, 333, 365, 41 – 455, 460, 80/I – 19, 179, 80/II – 234, 281, 311, 367, 372 Słopska Wólka zob. Wólka Słupska Słoszewy, Słoszewo, dawna wieś, dziś część Szreńska, pow. Mława 27 – 20 Słowiańszczyzna 24 – 25, 346, 41 – VII, 42 – 354, 366, 367, 756, 579, 80/III – 11 Słubice, pow. Gostynin 24 – 34 Słuck 28 – 235 Słucz, dopływ Horynia 28 – 17 Słucza zob. Kubrzenica Słupno, pow. Płock 42 – 115 Słupno, pow. Radzymin 26 – 255 Słupsk zob. Słópsk Słupska Wólka zob. Wólka Słupska Służew, pow. Warszawa 24 – 18, ryc. po s. 34, 50, 222, 227, 25 – 7, 20, 23, 59, 77, 138, 144, 170, 172, 175, 248, 41 – 169, 260, 354, 42 – 377, 406, 409, 597, 648, 80/I – LXII, 80/II – 47, 49, 195 Służewiec, pow. Warszawa 25 – 144, 168, 173, 175 Służewo, pow. Nieszawa 24 – 8 Smolech, bagno 26 – 40 Smoleńsk, Rosja 24 – 120, 42 – 187 Smołodowo zob. Śniadowo Smoszewo, pow. Płońsk 27 – 17 Smuniew, pow. Sokołów 26 – 368 Sniadowo zob. Śniadowo Sniarowo = Śmiarowo, pow. Kolno 27 – 63 Sniedrony = Szwędrowy Most?, pow. Ostrołęka 27 – 50 Snycerzowa Jama, toń 28 – 332 Sobiekursk, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 8 Sobień = Sobienie, pow. Garwolin 42 – 628 Sobieraje, pow. Rypin 27 – 35 Sobieszyn, pow. Garwolin 26 – 11 Sobików, pow. Grójec 24 – 23, 51, 204, 241, 249 Sobnie zob. Sabnie Sobolew, pow. Garwolin 26 – 68, 162, 219, 223, 246 Sobolew = Sobolewo, pow. Suwałki 28 – 58 Sobota, pow. Łowicz 24 – 33, 41 – 307, 349 Sobowo, pow. Lipno 41 – 132, 136, 141 Sobótka, Sobótska Góra, Mons Sabothus, dziś Ślęza, góra 24 – 344, 28 – 93 Sobótka, Zobten, pow. Świdnica 24 – 344 Sochaczew 24 – 4, 7, 29, 206, 273, 25 – 6, 15, 24, 78, 103, 116, 118, �96 126, 130, 187–194, 244, 266, 41 – XVI, XXVIII, XXIX, LII–LV, LVII, LVIII, LX, LXIII, 241, 341, 354, 374, 391, 396, 42 – 348, 543, 571, 649, 650, 759, 80/I – 117, 144, 195 nlb., 201, 80/II – 14, 15, 59, 191, 80/III – 11 sochaczewska ziemia 24 – 4, 5, 80/I – XIV sochaczewski powiat 41 – XXXIII, LXVI, 80/I – XXIII, XLII Sochaczewskie 41 – XV, 80/I – XIII, XX, XXIII Sochocin, Sąchocin, pow. Płońsk 24 – 4, 27 – 18, 133, 299, 329, 338, 80/I – 129 Sokal 24 – 25 Sokola Skała, skała 42 – 366 sokolski powiat zob. sokólski powiat Sokołda, dopływ Supraśli 28 – 12 Sokołowo, pow. Rypin 27 – 34 sokołowski powiat 41 – XVI, 413 Sokołów, Sokołów Podlaski 26 – 9, 24, 27, 29, 30, 50, 161, 193, 194, 345, 355, 364, 41 – 495, 42 – 411, 80/II – 211, 214, 319 Sokoły, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 42 – 639 sokólski powiat, sokolski powiat 28 – 344, 345 Sokół, pow. Garwolin 26 – 56, 57, 63, 68, 162, 163, 165, 166, 169, 205, 207, 219, 223, 231, 246, 291, 41 – 425, 490, 559, 80/I – XXII, XXXIX, 7 nlb., 8, 20, 30, 31, 79, 114, 126, 130, 145, 80/II – 216– 220, 254, 258, 260, 264, 266, 268, 273, 285, 292, 295 Sokółka, pow. Sejny 28 – 12, 154, 320, 345, 42 – 243 Sokule, pow. Błonie 25 – 201–203, 41 – 186, 218, 246, 311, 313, 319, 330, 332, 338, 348, 360, 363, 369, 378, 398, 402, 409, 80/II – 54, 56–58, 78, 148, 151–154, 158– 162, 184, 187 Sokule, pow. Mińsk Mazowiecki 25 – 252 Solec, pow. Gostynin 41 – 167, 205 Solec, część Warszawy 24 – 9, 12, 14, 17 Solecka Kępa zob. Saska Kępa Solipsy, pow. Warszawa 25 – 23, 168, 171, 174 Solistówki = Solistówka, pow. Augustów 28 – 13 Solniki, ? pow. Bielsk 80/II – 93 Sona, dopływ Wkry 24 – 4, 27 – 24 Sońsko = Sońsk, pow. Ciechanów 27 – 21, 80/II – 333 Sopoćkinie, pow. Augustów 28 – 14, 34, 39, 62, 123, 230, 232, 266, 319 Sosnówka, pow. Augustów 28 – 13 Sośnia, pow. Szczuczyn 28 – 8 Sójki, pow. Kutno 24 – 210, 242, 41 – XVI, 364, 42 – 137, 80/I – XX, Spandau (dzielnica Berlina), Niemcy 24 – 47 Spisz 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Sproch, austeria 25 – 299 Srebrna, dopływ Mieni 26 – 4, 6 Stabo, jezioro 28 –17 Stalmierz, pow. Rypin 41 – 5, 8 Stare Miasto, część Warszawy 24 – 9 Stanin, pow. Łuków 26 – 31, 41 – XXVIII, ryc. przed s. 225, 42 – 313, 329, 80/I – LXXVI stanisławowska ziemia 41 – 466, 499 stanisławowski obwód 26 – 4 stanisławowski powiat 41 – XXXIII Stanisławowskie 26 – 77, 41 – 414, 80/I – XIII, 33 Stanisławów, pow. Mariampol? 24 – 311 Stanisławów, niegdyś Cisek, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 6, 28, �97 36, 46, 206, 208, 209, 229, 230, 252, 302, 309, 350, 41 – XVI, XXVIII, LII–LV, LVII–LIX, LXII, 420, 457, 42 – 463, 80/I – 167, 80/II – 211, 226, 234, 260, 261, 266 Stanisławów, pow. Warszawa 24 – 4 Stanówka, dopływ Bystrzycy 26 – 11 Stany Małe, pow. Siedlce 26 – 367 Stara Hańcza, pow. Suwałki 28 – 17 Stara Łomża, pow. Łomża 28 – 3, 4, 192, 323 Stara Rawa, pow. Rawa 24 – 31 Stara Warka, pow. Grójec 24 – 62 Stara Wieś, pow. Węgrów 26 – 363 Stare Kolno, wzgórze 27 – 30 Stare Pole, pole 26 – 40 Starorzeka, jezioro 41 – 413 Staroźreby, pow. Płock 27 – 348, 42 – ryc. po s. 192 Stary Rypin = Starorypin, pow. Rypin 41 – 7 Starzyce, pow. Brzeziny 24 – 295, 297, 80/II – 62 Staw, lasek 42 – 645 Stawik, łąka 42 – 645 Stawiski, Stawiska, pow. Kolno 28 – 7, 245, 253, 257, 268, 285, 290, 42 – 231, 243, 306, 80/II – 448 Stawy? 80/I – LIII, 70, 71, 72, 73, 84, 105 Steklin, pow. Lipno 41 – 9, 62, 80, 139 Stelmachowo, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 107 Stempów = Stępów, pow. Gostynin 41 – 176, 229 Sterdyń, Sterdynia, pow. Sokołów 26 – 9, 30, 50, 91, 193, 194, 345, 364, 41 – XVI, 515, 80/I – XVIII, XXVIII, 80/II – 211, 319 Sterdyńska Puszcza, puszcza 26 – 363 Stężyca, pow. Garwolin 26 – VII, 14, 31, 56, 64, 68, 81, 87, 207, 220, 224, 260, 314, 324, 335, 337, 41 – XXVIII, L, LII, LIV, LV, LVII– LIX, LXV, 42 – 498, 648, 652, 80/I – LIX, LXVIII, 80/II – 212 stężycka ziemia 24 – 6, 26 – 11–13, 19, 20, 40, 80/I – XIV Stoczek, Stok, Poznańska Wola, Sebastyjanów, pow. Łuków 26 – 7, 12, 30, 57, 69, 139, 222, 228, 260, 262, 294, 300, 310, 324, 328, 340, 350, 41 – 489, 554, 555, 565, 566, 42 – 380, 80/I – 121, 80/II – 212, 261, 275, 298, 301, 309 Strachowo, pow. Płońsk? 24 – 8 Strachówka, pow. Radzymin 80/I – XXI Straszniak, łąka 42 – 645 Struga = Czarna Struga?, dopływ Długiej 26 – 5 Struga, zamiast Buczynka, dopływ Bugu 26 – 9 Struga-Jagodna, dopływ Wisły 26 –8 Stryków, Strychów, pow. Brzeziny 24 – 33, 25 – 64, 161, 226, 227 Strzałki, pow. Ostrołęka 27 – 50 Strzygi, pow. Rypin 27 – 8, 375 Strzyże, pow. Pułtusk 27 – 25 Studzianka, jezioro 27 – 4 Studzianka, pow. Rypin 27 – 8, 375 Studzieniczna, Studziennicza, Studzienice, Studziennice, pow. Augustów 28 – 13, 279, 295, 80/ II – 400 Studzieniec, pow. Skierniewice 42 – 771 Studziennicze Jezioro, jezioro 28 – 13 Sucha Struga, dopływ Bzury 24 – 28 Sucha Struga, pow. Grójec 42 – 595 Suchowola, pow. Sokółka 28 – 12, 272, 345 Suchy Las, miejsce 24 – 303 �98 Suć, jezioro 41 – 413 Sudawia zob. Jaćwież Sulbiny, pow. Garwolin 26 – 288 Sulejów, pow. Radzymin 27 – 67, 42 – 1 Sułkowska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Sumin, pow. Lipno 41 – 85, 139 Supraśl, dopływ Narwi 28 – 6, 356 Supraśl, pow. Białystok 28 – 12 suraski powiat 28 – 10 Suraż, błędnie Surasz, pow. Białystok 28 – 11, 32, 47, 51, 65, 82, 96, 101, 127, 317, 331, 345, 356, 357, 41 – XIX, LII, 42 – 274, 275 Surowe, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 97, 42 – 641 Surpile = Szurpiły, pow. Suwałki 28 – 340 Sutra, pow. Sejny 28 – 15, 335 Suszewo, pow. Lipno 41 – 10 suwalska gubernia 28 – 13 Suwalskie, Suwalszczyzna 41 – XVII, XLV, 42 – 602, 789, 80/I – XV, XXXV, XLIX, LI Suwałki 28 – VIII, 16, 21, 26, 27, 29, 33, 34, 38, 44, 49, 53, 54, 57, 65, 78, 79, 83, 114, 115, 163, 212, 240, 241, 246–249, 266, 267, 269, 274, 275, 277, 281, 282, 288, 304, 313, 316–318, 321, 340, 41 – X, XI, XV, XIX, XX, XXVIII, XL, LII, LIII, LV, LVI, LIX, LXI–LXV, LXVII, 42 – 185, 186, 196, 204, 205, 208, ryc. po s. 208, 211, 214, 218–222, 224, 226–230, 235, 240, 265, 278, 281–283, 292, 294–300, 302, 303, 305–309, 317, 323, 324, 326, 331, 332, 344, 347, 350, 355, 385, 391, 393, 413, 552, 555, 563, 574, 600, ryc. po s. 608, 610, 611, 614, 651, 652, 771–772, 80/I – VIII, X, XV, XVI, XVIII, XXVIII, XXXV, XLVI, XLVIII, LI, LX, LXI, LXX, LXXII, 93, 181, 200, 80/II – 404, 411, 412, 80/III – 26, 27, 36 Swisłocz zob. Świsłocz Syberia 80/I – XXVII Syjon, wzgórze w miejscowości Góra Kalwaria 24 – 22 Szablaki, pow. Kolno 42 – 638 Szadkowice = Sadkowice, pow. Rawa 25 – 216 Szafarczyska, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 Szafarnia, pow. Ostrołęka 27 – 50 Szafarnia, pow. Rypin 80/I – XXVI, Szafranki, pow. Kolno 42 – 638 Szamocin zob. Samocin Szarafin, las 42 – 645 Szarki zob. Siarki Szawle 28 – 11 Szczara, rzeka, dopływ Niemna 28 – 357, 42 – 202 Szczawin, pow. Gostynin 41 – 207, 374 Szczebra, pow. Augustów 28 – 13, 15, 218 Szczepankowo, Szczepanków, pow. Łomża 27 – 57, 28 – 4, 189, 190, 193, 245, 264, 228, 80/II – 287, 362, 409, 414, 416, 417, 427, 428, 432, 433, 436, 446, 448, 449 Szczuczyn, Szczuczyn Mazowiecki, Szczucin, Stutinum, niegdyś Szczuki 24 – 5, 27 – 54, 388, 28 – 5, 7, 85, 278, 296, 303, 42 – 2, 231, 80/II – 448 Szczuczyn Litewski, pow. Lida 28 –7 Szczuki zob. Szczuczyn Szczutowo, pow. Rypin 27 – 9 Szczytno, pustkowie 26 – 6 Szczytno, Ortelsburg 27 – 49, 96, 384, 390 szczytnowski powiat, szczytnicki powiat 24 – 6, 27 – 49, 96, 42 – 643 �99 Szelągówka = Szelęgówka, pow. Białystok 28 – 329 Szelków, pow. Maków 27 – 142, 185, 187, 262, 265, 279, 42 – 26 Szelment, jezioro 42 – 193, 195 Szeroka, łąka 42 – 645 Szerze, pole 42 – 645 Szeszupa, dopływ Niemna 42 – 197, 198 Szkocja 24 – 312, 327, 328, 336, 337, 28 – 351, 42 – 368, 778, 80/II – 457 Szkwa, Skwa, błędnie Skrwa, dopływ Narwi 27 – 29, 49, 57, 96, 97, 107, 203, 384, 28 – 21 Szkwa, pow. Ostrołęka 42 – 641 Szląsk zob. Śląsk Szopy, pow. Warszawa 25 – 59, 77, 170 Szpetal, pow. Lipno 41 – 9, 45 Szrem = Śrem 26 – 3 Szreniawa, dopływ Wisły 28 – 22 Szreńsk, Szreńsko, pow. Mława 24 – 3, 27 – 19, 20, 152, 160, 163, 253, 316, 359, 380, 42 – 758, 777, 779, 80/II – 332, 80/III – 10 szreński powiat 27 – 3, 371 Sztabin, pow. Augustów 28 – 13, 272 Szumowo = Szumowo Góra, pow. Łomża 28 – 5 Szur, pow. Łomża 28 – 323 Szurpiły zob. Surpile Szwajcaria 24 – 77, 341, 26 – 77 Szwajcaria, pow. Suwałki 28 – 16 Szwajcarska Dolina, ogród w dawnej Warszawie 80/I – 12 Szwecja 27 – 387, 41 – LXVII, 42 – 481, 756 Szwedzka Góra, wzgórze 27 – 28, 29 Szwelice, pow. Maków 27 – 189, 193, 272 Szwędrowy Most zob. Sniedrony Szydłowiec, pow. Końskie 26 – 32 Szydłowiec, przedmieście Brzezin 24 – 33 Szymanowska, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Szymanów, pow. Sochaczew 24 – 29, 41 – 311 Szypliszki, pow. Suwałki 28 – 26, 223, 42 – 204 Ściborz = Sikorz, pow. Płock 27 – 20, 42 – 783 Śląsk, Szląsk, Schleisien 24 – 202, 311, 314, 315, 338, 344, 345, 27 – 36, 28 – 93, 152, 41 – XVI, XVIII, LXIII, 42 – 772, 774, 781, 788, 80/I – XXXVI, 80/II – 43, 80/III – 28, 36 Śląsk Dolny 24 – 344 Śląsk Górny, Oberschlesien 41 – XLVI, 42 – 791 Ślepowrony, pow. Płońsk? 24 – 8 Śleszyn, pow. Kutno 41 – 212 Ślężany, Sliżany, pow. Radzymin 26 – 4, 210, 257, 301, 365, 41 – XVI, XXVIII, L, LII–LXI, LXIII– LXVII, 42 – 441, 472, 493, 523, 536, 547, 652, 80/II – 210, 227, 273, 280 Ślina, dopływ Narwi 28 – 92, 329 Ślup? 27 – 373 Śmiarowo zob. Sniarowo Śniadowo, Śniadów, Sniadowo, dawniej Smołodowo, pow. Łomża 27 – 331, 28 – 4, 5, 51, 124, 144, 150, 189, 191, 263, 264, 331, 42 – 308, 371, 80/I – 133 Średnica, pow. Wysokie Mazowieckie 42 – 644 Śrem zob. Szrem Świder, dopływ Wisły 26 – 4, 7, 8, 12, 24, 42 – 773, 80/II – 211 Świdnica 24 – 344 Świdwiborek, Swidniborsk, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 641 �100 Świedzki Borek, miejsce 27 – 389 Świerk, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Świerk, Strachocin, folwark 42 – 645 Świerkówka, łąka 42 – 645 Święcice, pow. Płock 27 – 94 Święta Lipka, pow. Rastembork (Kętrzyn) 42 – 576 Święte, jezioro 28 – 14 Święte Jeziory = Świętojeziory, pow. Sejny 28 – 14, 335, 80/II – 401 Święte Krzyże zob. Krzyże Boruńskie Świętojańska Góra zob. Gnojowa Góra Świętojeziory zob. Święte Jeziory Świnia, pow. Kolno 42 – 638 Świsłocz, pow. Grodno 28 – 11, 98, 277, 41 – XX Świsłocz, Swisłocz, dopływ Niemna 28 – 11 Tabęc = Tabądź, pow. Łomża 28 – 5 Tamka, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Tarchomin, pow. Warszawa 24 – 17, 25 – 159, 26 – 3, 54, 243, 313 Tarchomiński Las, las 26 – 3 Tarchówek = Targówek, pow. Warszawa 26 – 3 Tarczanka, dopływ Jeziorny 24 – 27 Tarczyn, pow. Grójec 24 – 4, 27, 25 – 1, 16, 18, 21, 33, 35, 42, 48, 71, 84, 86, 96, 131, 155, 156, 180, 41 – 309, 342, 42 – 637, 758, 80/I – 144, 182, 80/II –13, 115, 80/ III – 10 Targoń = Targonie, pow. Łomża 28 – 23 Targowa Wola zob. Kobyłka Targówek zob. Tarchówek Tarnobrzeg 41 – LXVI Tarnogóra, pow. Krasnystaw 42 – 647, 648, 650, 651 Tarnowo zob.Toruń Tarnów 41 – XXVI, 80/I – XXXVI Tarnów, bł. Tarnawa pow. Chełm 80/I – XXXIII, LVIII, LXVIII Tarnów, Tarnówek, pow. Garwolin 24 – 62, 26 – 14 Tarnówka, pow. Koło 80/II – 59 Tartak, pow. Kolno 42 – 639 Tatary, pow. Ostrołęka 27 – 50, 66, 42 – 641 Tatry, góry 42 – 368, 760 Teolin, pow. Augustów 28 – 14 Teremiska = Teremiski, pow. Prużana 42 – 201 Thorn zob. Toruń Thüringen Land = Turyngia, Niemcy 42 – 754 Tłuchowo, pow. Lipno 27 – 5 Tłuste, pow. Błonie 80/I – 41, 82, 187, 80/II – 139 Tłuszcz, pow. Radzymin 26 – 88 Todźca = Todzia, pow. Ostrołęka 27 – 50 Tomaszewo, pow. Lipno 41 – 10 Tomaszowice, bł. Tomaszów, pow. Kraków 80/II – 211nlb., 80/II – 222 Tomaszów, pow. Brzeziny 24 – 32, 25 – 120, 41 – 193 Toruń, Toroń, Tarnowo, Thorn, Turn, Turno 24 – 254, 316, 25 – 18, 19, 21, 195, 237, 26 – 127, 166, 185, 246, 249, 252, 27 – 209, 225, 239, 258, 275, 287, 311, 387, 28 – 24, 109, 245, 295, 298, 41 – 4, 9, 29, 117, 122, 182, 42 – 2, 20, 80/I – XXVI, XXVII, 43, 51, 80/ II – 365, 427 toruński powiat 80/I – XXV, Trakt Zatykocki zob. Zatykocki Trakt Trąbin, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 81 �101 Trąbińskie Jezioro zob. Trombińskie Jezioro Trąbki, pow. Garwolin 26 – 7, 42 – 778, 80/II – 211, 80/III – 33 Trempiny, pow. Kalwaria 42 – 201 Trenczyn, Słowacja 25 – 279 Tretki, pow. Kutno 24 – 209, 290, 291, 25 – 44, 69, 240, 41 – XV, XVI, 164, 173, 174, 188, 200, 204, 229, 265, 312, 314, 315, 319, 323, 326, 328, 331, 332, 340, 361, 362, 367, 371, 373, 379, 391–394, 398, 401, 403, 406, 408–412, 42 – 348, 80/I – XVII, XVIII, XX, XXX, XLI, LXXVIII, 40, 50, 51, 55, 76, 92, 110, 146, 197 nlb., 198, 80/ II – 59, 78, 93, 94, 103, 126, 146, 174, 179 trockie województwo 28 – 8, 11–14, 61, 144, 41 – XVII, 80/II – 325 Trojanów = Trojany, pow. Radzymin 26 – 366 Trojanów, pow. Sochaczew 25 – 188, 193, 194 Trombińskie Jezioro = Trąbińskie Jezioro, jezioro 27 – 4 Trondheim, Norwegia 41 – XXVIII, 42 – 757 Troszyn, pow. Ostrołęka 27 – 194 Trutowo, pow. Lipno 27 – 7 Trzciane, Trzciana, Trzciany, pow. Suwałki 28 – 12, 114, 316, 80/I – LI, 80/II – 442 Trzcianka, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 45, 80/I – 3 nlb. Trzcińskie, pow. Kolno 27 – 59, 42 –4 Trzebunie = Trzebuń, pow. Płock 27 – 13, 80/II – 329 Tuchowicz, Tuchowiec, Tuchowic, pow. Łuków 26 – 31, 45, 74, 169, 181, 331, 41 – XXVIII, ryc. przed s. 209, ryc. przed s. 225, 42 – 313, 329, 80/I – XX, XXXIII, LVII, LVIII, LXVIII, LXIX, LXXVI, 80/ II – 214, 259 Tuczno = Tuczna, dopływ Pisi 24 – 28 Tuł, pow. Radzymin 26 – 363 Tupadły, pow. Lipno 41 – 99 Tupadły, pow. Płock 27 – 13 Tur zob. Wisztyniec Turcja 28 – 330, 42 – 481 Turn, Turno zob. Toruń Turosz zob. Turośl, dopływ Pisy Turośl, obręb leśny 27 – 389 Turośl, Turosz, dopływ Pisy 27 – 30, 66, 389 Turośl, pow. Kolno 27 – 30, 60, 241, 41 – XXXV, 42 – 131 Turów, pow. Radzyń 42 – 795 Tursk, pow. Pleszew 27 – 374 Turyngia 24 – 306, 344 Turza Wielka, pow. Mława 27 – 19, 372 Turzyn, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 25, 80/II – 334 Tusk zob. Pułtusk Tykocin, pow. Wysokie Mazowieckie 27 – 53, 71, 28 – IX, X, 5, 6, 22, 23, 25, 26, 35, 37, 47, 51, 54, 59, 65, 74, 75, 80, 82, 88, 89, 92, 101, 107, 124, 125, 127, 135, 138, 172, 176, 179, 241, 295, 301, 303, 306, 308, 310, 311, 320, 327–333, 348, 349, 369, 41 – X, XIX, XXI, XXV, XXX, XL, 42 – 201, ryc. przed s. 241, 244, 253, 255, 260, 262, 267, 270, 276, 304, 760, 80/I – VIII, X, XXXV, XXXIX, LXI, LXIV, LXX, LXXII, 100, 80/II – 400, 406–408, 423, 455, 80/III – 12 tykocińska ziemia 42 – 587 tykociński okręg 42 – 788 tykociński powiat 28 – 6, 10 Tykociński Trakt, Tykocki Trakt, droga 28 – 327 �102 Tykocińskie 28 – 87, 126, 130–133, 136, 167, 168, 174, 41 – X Tykocki Trakt zob. Tykociński Trakt tykocińskie starostwo 28 – 369 Tynek? 42 – 639 Tyrol 24 – 341 Tyśmienica, dopływ Wieprza 26 – 11, 42 – 773 Uchoł, puszcza 42 – 187 Udrzyn, pow. Ostrołęka 27 – 27, 280 Ugierka, rzeka, por. Węgierka? 27 – 203 Ugość = Ugoszcz, dopływ Bugu 26 –8 Uhor, puszcza 28 – 339 Ujazd, pow. Brzeziny 24 – 32, 25 – 5, 56, 65, 111, 147, 225, 227–229, 231, 80/II – 62 Ujazdów, Jazdów, dzielnica Warszawy 24 – 4, 9, 12 Ukraina 24 – 47, 83, 345, 27 – 66, 380, 28 – 112, 223, 235, 253, 347, 42 – 125, 367, 764, 80/I – 10, 80/ II – 457, 80/III – 16 Uleś, las 42 – 645 Unierzyrz, Umierzysz, dziś Unierzyż, pow. Mława 27 – 249, 336, 42 – 19, 73, 142, 149, 158, 169, 80/II – 352 Umin, dzis Humin, pow. Łowicz 25 – 204 Unieck, pow. Sierpc 27 – 309 Upłot, jezioro 41 – 413 Urdy? 28 – 235 Ursynów, dawniej Roskosz, pow. Warszawa 24 – 18 Urzecze, część Mazowsza nad Wisłą 25 – 41, 94, 104, 149, 153, 185, 26 – 24, 42 – 645, 80/II – 114 Utrata, dopływ Bzury 24 – 27 Utrata, pow. Błonie 24 – 27 Uzgierka?, błędnie Uzgierska, rzeka 42 – 1 Vissogrodum zob. Wyszogród Vistula zob. Wisła Wach, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53 Wadowice 80/I – XXXVI Waliszew, pow. Gostynin 41 – 168, 80/I – 54 Walne, pow. Augustów 42 – 196 Wałkowe zob. Wołkowe Wanacja, Wenecja, pow. Kolno 27 – 59, 42 – 639 Wańtuchy, pow. Sokołów 26 – 367 Warka, Worka, pow. Grójec 24 – 4, 11, 24, 53, 180, 253, 319, 25 – 1, 6, 16, 51, 64, 79, 96, 127, 153, 168, 179, 180, 184, 299, 26 – 227, 41 – XXIX, 154, 158, 236, 402, 42 – 384, 650, 652, 80/I – 166, 80/II – 13, 40, 56, 142 Warka Stara zob. Stara Warka Warkowicze zob. Workowicze Warmia 27 – 98, 375, 28 – 84 Warmiak, pow. Kolno 27 – 59, 91, 42 – 639 Warna, Bułgaria 24 – 326 Warniszki = Warwiszki, pow. Augustów 28 – 14 Warszawa, Warsawa, Warszawka, Warsęga, Warsięga, Warschau, Warsiawa, 24 – V–VII nlb., 3–4, 7–11, 13, 15, 16, ryc. po s. 16, 17–20, 31, ryc. po s. 34, 39, 40-42, 44, 49, 52, 56– 58, 64–65, 69, 71, 72, 74–78, 82, 85, 93, 96, 99, 102, 117, 125, 129, 132, 133, 139, 157, 159, 160, 162, 165, 166, 168, 170–178, 189, 197, 211, 294, 301–306, 308, 312, 317, 323, 326, 336, 344, 25 – I, II, 2, 3–5, 7, 11, 12, 20, 22, 23, 25, 27, 28, 30–32, 41, 42, 52, 54, 56, 59, 60, 70–72, �103 75–77, 79, 81, 83, 85, 87–90, 92, 94, 98–100, 102, 104, 105, 108, 110, 111, 113, 115, 119–127, 129, 133, 134, 137–140, 142–146, 148, 151, 158, 161, 167–172, 185, 186, 210, 216, 237, 245–249, 253–255, 257–264, 266, 269, 270, 272–274, 278, 282, 283, 286, 293, 299, 26 – 3, 13, 52, 53, 83, 96, 100, 108, 127, 164, 166, 185, 194, 198, 202, 218, 225, 242, 246, 252, 263, 276, 282, 283, 296, 306, 349, 356, 358, 360, 27 – 30, 40, 47, 52, 54–56, 58, 76, 86, 129–131, 133, 134, 224, 239, 247, 275, 281, 325, 341, 342, 383, 384, 390, 394, 395, 28 – 24, 221, 236, 270, 275, 277, 299, 307, 325, 41 – VI, VIII, XI, XII, XIV, XVI, XIX, XXIII, XXV, XXVII–XXIX, XXXVI, XXXVII, XL, XLII, LII– LX, LXV–LXVII, ryc. przed s. 33, 117, 153, 154–156, 187, 188, 194, 198, 203, 208, ryc. po s. 208, 211, 216, 218, 219, 225, 231, 236, 246, 249, 251, 253–255, 257, 258, 260–263, 266, 274, 275, 278, 279, 281–284, 288, 289, 293, 297–300, 302, 303, 305, 306, 309, 312, 314, 316–318, 321, 327–331, 333, 336, 343, 345, 354, 361, 363, 367, 369, 373, 377, 380–382, 384, 388, 399, 400, 405, 410, 432, 438, 458, 462, 486, 487, 493, 42 – 61, 72, 81, 118, 133, 206, 231, 290, 319–322, 325, 330–332, 334, 337, 339–342, 345, 348, 350, 352, 355, 363, 373, 377, 381, 385, 386, 393, 400, 401, 405, 409, 411, 453, 481, 495, 496, ryc. po s. 496, 504, 566, 588, 593, 598, 609, 612, 613, 624, 625, 627–629, 645–651, 753, 754, 757, 760–762, 765, 766, 771, 773–783, 784, 789, 790, 795, 80/I – v nlb., VI, VII, VIII, IX, XVII, XX, XXI, XXIII, XXV, XXVI, XXX, XXXII, XXXIV, XXXV, XXXVI, XXXIX, XLIV, XLV, XLVI, L, LI, LV, LVI, LX, LXII, LXVI, LXIX, LXXI, LXXVII, LXXX, 5 nlb., 6, 12, 18, 54, 83, 113, 121, 147, 154, 159, 183, 184, 188, 189 nlb., 190, 191, 193, 197 nlb., 206, 207, 208, 213, 213, 214, 215, 217, 218, 219, 220, 224, 225, 226, 229, 233, 235, 80/ II – 5–11, 14, 16, 19–22, 31, 34– 37, 39, 46, 63, 64, 66, 68, 70, 75, 77, 85, 89, 94, 95, 99, 110, 111, 117, 118119, 120, 124, 125, 129, 131, 133, 138, 139, 145, 192, 193, 194, 195, 199, 202, 210, 219, 288, 323, 325, 329, 357, 365, 391, 393, 396, 437, 460, 80/III – 9, 13, 14, 19, 20, 25, 27–32, 34, 35, 37, 38 warszawska gubernia 24 – 5, 211, 311, 26 – 4, 80/II – 13, 21, 80/ III – 10, 25 warszawska ziemia 24 – 4, 5, 26 – 4, 80/I – XIV, warszawski powiat 25 – 3, 26 – 3, 41 – XVI, 415, 80/I – XLII, 80/ II – 13, 21, 80/III – 10, 25 Warszawskie 42 – 651, 80/I – XIII, XX, XXIII, warszawskie województwo 42 – 792 Warszawice, Warszewice, Warszowice, pow. Garwolin 24 – 8, 302, 26 – 13 Warta, dopływ Odry 28 – 141, 377 Warwiszki zob. Warniszki Waserale = Wasaraby, pow. Augustów 28 – 14 Wasilków, pow. Sokółka 28 – 12, 345 Waszki, pow. Kolno 27 – 30, 42 – 639 Waśki, pow. Bielsk 28 – 359 Wawer, pow. Warszawa, dziś dzielnica Warszawy 80/I – XXII, �104 Wawrzyszew, pow. Warszawa 25 – 142 Wądołek? 27 – 150 Wądoły, bagno 26 – 40 Wądół, jezioro 41 – 413 Wągrodno, pow. Grójec 24 – 51 Wąsewo, Wąsew, pow. Ostrów Mazowiecka 27 – 115, 126, 188, 189, 256, 273, 304, 307, 312, 334, 42 – 150, 80/I – XXI, 80/II – 375 Wąsosz, pow. Szczuczyn 24 – 5, V – 7, 237, 278, 296, 80/II – 400 Weilburg zob. Wielkobórz Weixel zob. Wisła Wejda, pow. Kolno 42 – 639 Welbląg zob. Elbląg Wełtawa zob. Mołdawa Wenecja zob. Wanacja Wenecja, Włochy 24 – 122 Werch = Wach, pow. Ostrołęka 42 – 641 Werki, pow. Wilno 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Westfalia 24 – 340 Węgierka, Węgra, dopływ Orzyca (zob. też Ugierka) 27 – 21 Węgiersk, pow. Lipno 27 – 37 Węgierskie Jezioro zob. Wigry, jezioro Węglarnia, nieużytek 42 – 645 Węgobork, Augerburg, dziś Węgorzewo 42 – 364, 551, 754 węgoborski powiat 24 – 6 Węgorzewo zob. Węgobork Węgra zob. Węgierka węgrowski powiat 27 – 108, 41 – XVI, 415, 80/I – XXIX Węgrów 26 – 9, 10, 19, 29, 30, 36– 38, 46, 76, 150, 194, 241, 252, 283, 301, 311, 316, 328, 336, 352, 353, 357, 359, 366, 367, 41 – XXVIII, LII, LIV, LV, LVII–LIX, 416, 42 – 322, 375, 408, 463, 488, 765, 788, 80/II – 211 Węgry, Panonia 24 – 350, 25 – 271, 272, 27 – 5, 28 – 357, 358, 42 – 221, 376, 777 Wiązowna, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 263, 276, 313 Wieczwnia = Wieczfnia?, pow. Mława 27 – 19 wieczwnińska parafia 27 – 44 Wiedeń, Austria 24 – 13, 41 – 211, 42 – 77 Wiejsieje, jezioro 42 – 193 Wielączka = Wielącz? dopływ Bugu 26 – 8, 41 – 413 Wielątki = Wielądki, pow. Pułtusk 27 – 294 Wielbark zob. Wielkobórz Wielęcin, pow. Pułtusk 26 – 365 Wielgie, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 55 Wieliczna, pow. Węgrów 26 – 363 Wieliska wyspa 80/II – 212 Wielki Las, ostęp 28 – 15 Wielkie Księstwo Litewskie zob. Litewskie Wielkie Księstwo Wielkie Księstwo Poznańskie zob. Poznańskie Wielkie Księstwo Wielkie Łuki 24 – 317 Wielkobórz, Wzielborek, Wilbark, mylnie Weilburg zam. Wielburg = Wielbark, pow. Szczytno 27 – 73 Wielopole, dawna jurydyka Warszawy 24 – 9 Wielkopolska 24 – 184, 317, 25 – III, IV, 236, 280, 27 – 387, 28 – 139, 141, 145, 162, 175, 179, 310, 343, 41 – LXIII, 108, 42 – 255, 601, 782, 80/I – XLI, 80/II – 40, 59 Wieluń 41 – XXVI, 42 – 761, 80/I – XXXVI, XLII, LV, 80/II – 40, 59 Wieprz, dopływ Wisły 26 – 11, 14, 15, 127, 350, 41 – XI, 42 – 773, 80/I – VIII, 80/II – 213 Wieruszów, pow. Wieluń 24 – 325 �105 Wierzbick, pow. Lipno 27 – 373, 42 – 784, 80/II – 394 Wierzbiszki, pow. Suwałki 28 – 223 Wierzbno, pow. Węgrów 26 – 11, 42 – 781, 80/II – 212, 80/III – 35 Wierzbowo, Wierzbowo Wielkie i Małe, pow. Łomża 28 – 4, 189, 80/II – 400 Wierzbołowo, pow. Wyłkowyszki 80/II – 403 Wierzbów? 26 – 76 Wierzchy, pow. Rawa 42 – 332 Wierznica, pow. Lipno 27 – 5, 41 –8 wigierska diecezja 28 – 16 wigierski powiat, Wigrischer Kreis 28 – 340 Wigry, dopływ Szeszupi 28 – 341 Wigry, Wigierskie Jezioro, Wygierskie Jezioro, błędnie Węgierskie, jezioro 28 – 16, 32, 34, 58, 339–342, 42 – 193, 194, 196, 332, 563, 600, 768, 80/I – XLIX, 80/ II – 455 Wigry, Wiry, wyspa 28 – 339 Wigry, Wygry, pow. Suwałki 28 – 246, 339–341 Wigry, pow. Wilno? 28 – 341 Wilanów, Willanów, Milanów, pow. Warszawa 24 – 4, 18, ryc. po s.34, 41, 49, 50, 59, 64, 122, 146, 220, 223, 226, 228, 25 – 11, 27, 48, 71, 75, 88–90, 92, 113, 120, 121, 142, 143, 146, 148, 175, 176, 245, 248, 263, 41 – XIV, XXXVI, 202, 222, 230, 293, 42 – 762, 770, 779, 780, 80/I – XVII, XVIII, XIX, LVIII, LXII, 80/I – 56, 121, 80/II – 11, 21, 44–46, 94, 110, 111, 124, 131, 133, 192, 195, 80/III – 12, 25, 30 Wilbark zob. Wielkobórz Wilcza Łapa, pow. Rypin 27 – 8 Wilczewiec, pow. Rypin? 27 – 35 Wilczewko, pow. Rypin 27 – 34 Wilczewo, pow. Rypin 27 – 34 Wilczogęby, pow. Węgrów 41 – 413 Wildno zob. Wilno Wilga, dopływ Wisły 26 – 11, 13 Wilga, pow. Garwolin 26 – 13, 80/ II – 212 Wilia, dopływ Niemna 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Wilkanowo, pow. Płock 27 – 15, 80/II – 330, 80/III – 16 Wilki? 41 – 250 Wilkomierz = Wiłkomierz 28 – 130 Wilkowyszki = Wyłkowyszki 80/ II – 403 willanowskie dobra 24 – 41 Wilno, Litwa 24 – 17, 325, 27 – 47, 28 – 12, 341, 41 – VI, 291, 486, 42 – 753, 80/I – L, 80/II – 414, 455, 80/III – 16 Wilno = Wildno, pow. Rypin 41 – 5 Wiłkomierskie 28 – 150 Wiłkomierz zob.Wilkomierz Wina zob. Wizna Wincenta, pow. Kolno 27 – 30, 60 Wincentów, Wincentowo, pow. Grojec 24 – 204, 241, 242, 264 Wingrany, pow. Suwałki 28 – 341 Winiary, pow. Płock 27 – 11 Wiry zob. Wigry wiska ziemia 42 – 1, 786, 788, 80/I – XIV, Wiskitki, pow. Błonie 24 – 4, 7, 28, 42, 64, 266, 271, 291, 292, 25 – 14, 41, 43, 47, 55, 135, 143, 162, 194–199, 201–203, 206, 250, 253, 27 – 40, 41 – LXV, 209, 253, 363, 380, 391, 395, 42 – 627, 649–651, 80/I – 6, 80/II – 54, 56, 57, 78, 93, 137, 156, 157, 161, 196 Wisła, Vistula, Weixel, rzeka 24 – 5, 6, 8–10, 12, 14, 15, 17, 18, 20–24, 29, 37, 39–41, 44, 46, 58, 62, 64, �106 68, 127, 132, 157, 160, 161, 168, 170–178, 185, 189, 306–309, 315, 316, 318, 322, 343–345, 25 – 43, 185, 237, 246, 273, 300, 26 – VII, IX, X, 3, 4, 8, 11, 14, 15, 24, 28, 83, 187, 256, 296, 332, 335, 350, 351, 364, 27 – VII, 3–7, 9–14, 16–18, 70, 85, 93, 133, 275–277, 284, 292, 371, 376–379, 394, 395, 28 – 127–129, 140, 141, 225, 306, 343, 353, 356, 377, 41 – XI, XV, XVI, XLII, LIII, LXIII, 3, 4, 9, 10, 61, 89, 153, 154, 460, 523, 42 – 2, 53, 70, 81, 92, 125, 199, 382, 388, 411, 489, 647, 759, 761, 764, 773, 788, 793, 80/I – VIII, IX, XIV, XXIII, LXVIII, 13, 61, 80/II – 12, 13, 17, 21, 103, 114, 210, 327, 329, 330, 365, 366, 80/III – 11, 16, 18, 25, 28 Wissa zob. Wyssa Wistruć = Wystruć, Insterburg 28 – 277, 358 Wiszegród zob. Wyszogród Wiszniew = Wiśniew, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 210, 80/II – 229, 240 Wiszniewiec = Wiszniów?, pow. Siedlce 42 – 643 Wisztyniec, jezioro 42 – 193, 195 Wisztyniec, Wisztitis, dawniej Tur, pow. Wiłkowyszki 28 – 337 Wiśniew zob. Wiszniew Wisztynieckie Jezioro, jezioro 28 – 337 Witoszyn, pow. Lipno 41 – 9 Witówka, dopływ Kostrzynia 26 – 4, 7 wizka ziemia 24 – 5, 6, 27 – 67, V – 3, 6, 7, 148, 150, 155, 168, 174, 182 Wizkie 28 – 142 Wizna, błędnie Wina, pow. Łomża 24 – 5, 27 – 11, 67, 28 – 3, 6, 7, 22, 35, 52, 98, 101, 195, 239, 241, 246, 258, 262, 269, 272, 285, 286, 292, 293, 304, 310, 313, 315, 319, 320, 42 – 215, 216, 238, 271, 287, 289, 621, 628, 646–652, 776, 779, 792, 80/II – 400, 80/III – 31 Wiżajny, jezioro 42 – 193 Wkra, w górnym biegu Działdówka (zob.), dopływ Narwi 27 – 3, 18–20, 372, 379, 28 – 21, 42 – 773 Właszczanów zob. Włoszczanów Włochy 24 – 76, 331, 346, 27 – 384, 28 – 325, 340, 42 – 363, 766 Włocławek (zob. też Wrocławek) 25 – 220, 41 – 3, 7, 9, 42 – 776, 80/I – 50 Włodki zob. Włotki Włosty Olszanka, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 46, 63, 68, 100, 42 – 644 Włoszczanów, Właszczanów, dziś Łuszczanów, pow. Gostynin 25 – 240, 241 Włotki = Włodki, pow. Kolno 27 – 63 Włóki, pole 42 – 645 Wnory, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 92, 93, 111 Wodynie, Wodyń, błędnie Wohyń, pow. Siedlce 26 – 7, 11, 90, 152, 240, 292, 80/II – 212, 275 Wojnowe, jezioro 41 – 413 Wojny Szuby, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 105 Wojski, pow. Białystok? 28 – 38 Wola? 24 – 8 Wola, pow. Lipno 41 – 9, 81 Wola, pow. Warszawa 24 – 4, 19, 46 Wola Cygowska, pow. Radzymin 26 – 252, 317, 321, 80/I – XXIX, XXX, Wola Ducka, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 �107 Wola Karczewska, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 645 Wola Korabiewska = Wólka Korabiewska, pow. Skierniewice 24 – 28 Wola Okrzejska, pow. Łuków 42 – 792 Wola Pieczyska, pow. Grójec 24 – 27 Wola Rasztowska, zob. Rasztowska Wola Wolborka, dopływ Pilicy 24 – 32 Wolborz, dziś Wolbórz, pow. Piotrków 24 – 293, 25 – 5, 41 – LXIII, 171, 80/II – 62 Wolgast zob. Wologoszcz Wolencin, pow. Lipno 41 – 9 Wolica, błędnie Wolice, pow. Warszawa 25 – 32, 129, 139, 145, 169, 171 Wologoszcz = Wołogoszcz, Wolgast, Niemcy 24 – 25 Wołga, rzeka 42 – 204 Wołkowe, Wałkowe, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 91, 97 Wołkowysk 28 – 98, 41 – XX wołkowyski powiat 28 – 344 Wołkuny, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 51, 42 – 770, 80/ III – 25 Wołkusz, pow. Augustów 28 – 14 Wołochow, jezioro?, rzeka? 28 – 347 Wołogoszcz zob. Wologoszcz Wołomin 41 – ryc. po s. 304 wołomiński powiat 41 – LXVI, 42 – 643 Wołoszczyzna 27 – 66, 28 – 357, 42 – 339 Wołyń 24 – 48, 345, 27 – 376, 383, 28 – 139, 141, 235, 357, 359, 41 – XXVI, 42 – 208 wołyńska gubernia 28 – 86 wołyńskie województwo 42 – 339 Worka zob. Warka Workowicze = Warkowicze, pow. Słuck 28 – 235 Worów, pow. Grójec 25 – 32 Wójcin? 42 – 323 Wójty, pow. Radzymin 26 – 366 Wólka = Wólka Zerzyńska?, pow. Warszawa 25 – 177 Wólka Korabiewska zob. Wola Korabiewska Wólka Kozłowska, pow. Radzymin 80/II – 305 Wólka Mlądzka, pow. Mińsk Mazowiecki 42 – 639, 645 Wólka Słupska, Wólka Słopska, Wulka Słupsk, pow. Radzymin 26 – 128, 129, 133, 134, 136, 137, 310, 365, 41 – 419, 535, 557, 565, 566, 574, 575, 577, 80/I – 17, 80/ II – 234–237, 296, 311 Wrociszew, pow. Grójec 24 – 24, 25, 80/II – 13 Wrocław 24 – 8, 344 Wrocławek = Włocławek? 25 – 269 Wronowo, pow. Augustów 28 – 240 Wrotnów, pow. Węgrów 26 – 363 Wychodne, pow. Suwałki 28 – 115, 212, 215, 80/I – LI Wydmusy, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 42 – 642 Wygierskie Jezioro zob. Wigry, jezioro Wygry zob. Wigry Wykrot, pow. Ostrołęka 27 – 50, 53, 388, 42 – 642 Wymyślin, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 6 Wyrozęby, pow. Sokołów 26 – 161 Wysoce, dziś Wysocze, pow. Ostrołęka 27 – 115, 273, 287, 312, 41 – XIX, XL, LIII, LIV, 42 – 43, 58, ryc. po s. 304, ryc. przed s. 305, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXII, XLIV, 80/II – 352, 364, 375, 387 �108 Wysogoda zob. Fransdorf Wysogród zob. Wyszogród Wysoki Dwór zob. Wysokie Sejny Wysoki Ląd, pole 42 – 645 Wysokie Litewskie, pow. Brześć Litewski 28 – 10, 42 – 768 Wysokie Mazowieckie, Mazowieck 28 – 5, 46, 51, 63, 68, 95, 100, 131, 138, 142, 148–150, 168, 184, 191, 238, 271, 273, 42 – 225, 272, 643, 760, 80/I – LXXII, 80/ II –404 Wysokie Sejny, Wysoki Dwór, dwór obronny 28 – 15 wysokomazowiecki powiat 42 – 643 Wyssa = Wissa, dopływ Biebrzy 28 – 7, 325 Wystruć zob. Wistruć Wyszków, pow. Pułtusk 24 – 5, 26 – 64, 265, 344, 27 – 25, 45, 67, 73, 76, 84, 86, 115, 122, 140, 145, 147, 267, 269, 274, 291, 292, 294, 302, 318, 319, 323, 330, 351, 28 – 5, 325, 41 – XIV, XIX, XXVII, XXVIII, XXX, L–LXIII, LXV– LXVII, 42 – 16, 413, 417, 420, 428, 438, ryc. po s. 480, 621, 627, 775, 776, 80/I – XVIII, XX, XXI, XXIV, LIII, LIV, LV, 3 nlb., 123, 80/II – 219, 235, 237–240, 281, 334, 80/III – 29, 31 wyszogrodzka ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 16, 70, 93, 372, 377, 42 – 758, 80/I – XIV, 80/II – 330, 331, 340, 395, 80/III – 10 Wyszogród, Wysogród, Wiszegród, Vissogrodum, pow. Płock 24 – 4, 68, 318, 25 – 236, 27 – 3, 5, 14– 16, 93, 127, 133, 134, 175, 244, 254, 327, 335, 344, 350, 356, 366, 376–378, 41 – XI, XVI, 225, 42 – 56, 63, 68, 129, 141, 144–146, 148, 167, 759, 772, 80/I – VIII, 80/II – 330, 379, 80/III – 11, 27 Wyśmierzyce, pow. Radom 24 – 25 Wzielborek zob. Wielkobórz Za Bagnem, miejsce 26 – 40 Za Sadem, pole 42 – 645 Zabiele, pow. Kolno 27 – 63, 42 – 639 Zabiele, pow. Łuków 26 – 328 Zabłudów, pow. Białystok 28 – 11 Zaborowo, pow. Augustów? 28 – 23 Zaborów, pow. Warszawa 25 – 198 Zaborów, pow. Gostynin 41 – 205 Zabrodzie, pow. Ostrołęka 27 – 28 Zabrodzie, pow. Radzymin 26 – 260, 284, 287 Zaduszniki, Zaduśniki, pow. Lipno 27 – 5, 41 – 8 Zagajnica, puszcza 27 – 66 Zagrody = Zagroby?, pow. Warszawa 27 – 74 Zając, pow. Węgrów 26 – 367 Zakątkowski Klucz, dobra, pow. Białystok 28 – 329 Zaklasztorne = Zaklasztorne Budy, pow. Skierniewice 24 – 28 Zakliczewo, pow. Maków 27 – 185, 266, 42 – 20, 86, 80/II – 362 Zakret, pow. Wilno 42 – 776, 80/II – 210, 80/III – 31 Zakroczym, Kroczym, pow. Płońsk 24 – 4, 25 – 40, 91, 93, 125, 243, 244, 27 – XI, 18, 123, 131, 247, 257, 267, 270, 300, 310, 324, 379, 380, 28 – 287, 41 – 302, 42 – 46, 133, 650, 763, 775, 80/II – 11, 112, 135, 190, 191, 326, 331, 80/III – 15, 30 zakroczymska ziemia 24 – 4, 6, 27 – 4, 18, 23, 372, 80/I – XIV, zakroczymski dekanat 42 – 771, 80/ II – 331, 395, 80/III – 26 Zakrzewo (Kościelne), pow. Płock 27 – 14 Zalas, pow. Kolno 42 – 639 �109 Zalesie zob. Grzymały Zalesie, pow. Grójec 24 – 204 Zalesie, pow. Kolno 27 – 63 Zalesie, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 642 Zalesie, Zalesisko, pow. Skierniewice 25 – 232, 233, 41 – 179, 183, 202, 206, 207, 213–215, 242, 348, 80/I – 51, 54, 67, 81, 94, 115, 116, 122, 163, 165, 80/II – 80, 101, 126, 146, 153–156, 160, 163–166, 168, 173, 175, 178, 179, 183, 184, 196, 197 Załubice, pow. Radzymin 26 – 107, 248, 281, 332, 341, 345, 41 – 477, 485, 569, 42 – 604, 80/II – 319 Załuże, pow. Maków 27 – 26 zambrowski powiat 27 – 65, 68 Zambrów, Zambrowo, pow. Łomża 24 – 5, 27 – 71, 281, 28 – 5, 25, 35, ryc. po s. 36, 46, 51, 52, 65, 73, 77, 78, 81, 91, 99, 123, 144, 150, 160, 184, 191, 193, 194, 234, 287, 299, 349, 41 – XIX, LII, LIV, 42 – 244, 395, 468, 80/I – XLV, LII, LXIV, 80/II – 77, 78, 187, 403, 423 Zambrzyca, dopływ Jabłonki 28 – 5 zamojski powiat 28 – 34 Zapole, okolica 28 – 360, 361 Zapustki, jezioro 41 – 413 Zapuszczańskie 41 – IX, 42 – 771 Zaremba = Zaręba, pow. Rypin 27 – 34 Zarembów = Zarębów, pow. Kutno 25 – 13, 15, 239, 41 – 169, 185, 189, 200, 230, 231, 301, 337 Zarenty = Zaręby, pow. Przasnysz 27 – 255 Zaręba, Zarębów zob. Zaremba, Zarembów Zasław 24 – 14 zasuwalska okolica 28 – 26 Zaszytki, jezioro 41 – 413 Zator, pow. Skierniewice 24 – 27 Zatrupie, pole i las 42 – 645 Zatykocki Trakt, okolica? 28 – 23, 327 Zawady = Zawady Kościelne, pow. Łomża 28 – 329 Zawady = Zawady Ponikiew, pow. Maków 27 – 26 Zawady, pow. Ostrołęka, gm. Wach 27 – 50, 53, 42 – 642 Zawady, pow. Warszawa 25 – 176 Zawady, pow. Węgrów 26 – 366 Zawichost, pow. Sandomierz 27 – 380 Zawiszyn, pow. Radzymin 26 – 363 Zawiśle 27 – 39, 28 – 352, 80/II – 335, 457, 80/III – 14 zawkrzyńska ziemia, zawskrzeńska ziemia, zawskrzyńska ziemia 27 – 3, 18, 44 Zawrocie, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 51, 42 – 771, 80/ II – 404, 80/III – 25 zawskrzeńska ziemia, zawskrzyńska ziemia zob. zawkrzyńska ziemia Ząbki, pow. Warszawa 26 – 3 Zbaraż 27 – 14 Zbojna, dopływ Narwi? 27 – 66 Zbójno, pow. Rypin 80/I – XXV, XXVI, Zbudeszyno zob. Budzieszyn Zbyszewo, pow. Lipno 27 – 4 Zdrębisko, pow. Kolno 27 – 59 Zdrojki, las i łąka 42 – 645 Zdunek, pow. Ostrołęka 27 – 50, 42 – 642 Zduńska Wola, pow. Sieradz 24 – 312 Zebraczka = Żebraczka, pow. Mińsk Mazowiecki 26 – 7 Zebrzyszki zob. Żebrzyszki Zegańskie Księstwo = Żegańskie Księstwo 24 – 345 �110 Zegary = Żegary, pow. Sejny 28 – 15 Zegrze, Zegrz, pow. Pułtusk 26 – 74, 365, 27 – 310, 80/I – 3 nlb. Zegrze zob. Zgierz Zegrzynek, pow. Pułtusk 80/I – XIX, XXX, Zelechów zob. Żelechów Zerów? 28 – 36 Zerzeń, pow. Warszawa 25 – 60, 26 – 104, 106, 80/II – 77 Zgierz, błędnie Zegrze 42 – 380 Zglinna = Zglinna Wielka, pow. Rawa 24 – 150, 25 – 17, 67, 231, 232, 234, 41 – 196, 80/I – 122, 80/II – 80 Zielinów, pow. Radzymin? 26 – 366 Zielona Puszcza, puszcza 27 – VIII, IX, 29, 49, 66, 96, 97, 107, 387, 28 – 333, 356, 41 – XXII, XXIII, 42 – 783, 786, 787, 789, 790, 791, 792, 795, 80/II – 325, 326, 80/ III – 38 Zielone, Zielona, pow. Suwałki 28 – 115, 212, 214, 217, 221, 266, 267, 277, 80/I – LI, 80/II – 438 Zieluń, pow. Mława 27 – 19, 80/II – 332 Ziembin, pow. Borysów 42 – 777 Ziemia Dobrzyńska, Ziemia Święta 24 – 98 Zilmańce? 28 – 14 Zimna, pow. Kolno 42 – 639 Zimnowoda, jezioro 41 – 413 Złaków Borowy i Kościelny, Złaków, błędnie Złakówek, pow. Łowicz 24 – 152, 290, 25 – 13, 32, 45, 52, 68, 105, 139, 239, 41 – LXIII, 171, 173, 189, 200, 216, 222, 225, 230, 240, 242, 378, 80/I – 120, 234, 80/II – 77, 92, 93, 118, 149, 188 Złota Góra, pow. Kolno 42 – 639 Złotopole, pow. Lipno 41 – 10 Złotopolice, pow. Płońsk 27 – 247, 267, 270, 324, 41 – XVIII, 80/I – XVIII, XIX, XXXI, XXXII Złororya, pow. Toruń 27 – 7, 41 – LIII, LVII, 57, 60, 91, 99 Złotorya, pow. Wysokie Mazowieckie 28 – 6, 81, 85–89, 92, 95, 108, 153, 179, 331, 332, 349, 80/II – 400, 80/III – 12 Złotowo, pow. Mława 27 – 152, 160, 163 Zobten zob. Sobótka Zołnierz, bagno 26 – 40 Zrębisko, las 27 – 389 Zuromin zob. Żuromin Zwierki, pow. Białystok 28 – 11 Zwierzyniec, pow. Kraków 24 – 346 Zwierzyniec, pow. Zamość 26 – 363, Zychlin zob. Żychlin Żabików, pow. Łomża 28 – 144 Żagań zob. Sagan Żale = Żałe, jezioro 27 – 4 Żałe, Rżałe, pow. Rypin 27 – 8, 41 – 4, 8 Żarnowo, pow. Augustów 28 – 261, 284, 304, 42 – 299, 304, 80/II – 423 Żebraczka zob. Zebraczka Żebry, pow. Łomża 28 – 23 Żebrzyżki, Zebrzyszki, pow. Sejny 28 – 15, 335 Żegańskie Księstwo zob. Zegańskie Księstwo Żegary zob. Zegary Żelazna, pow. Skierniewice 24 – 150, 206, 25 – 18, 65, 232, 41 – XVI, 80/II – 80, 101 Żelazowa Wola, pow. Sochaczew 24 – 29 Żelazów, pow. Węgrów 26 – 366 żelechowski okręg 42 – 646, 80/I – LIX �111 Żelechowskie 26 – 40, 42 – 646–652 Żelechów, Zelechów, pow. Garwolin 26 – 13, 23, ryc. po s. 34, 58, 66, 71, 82, 87, 162, 205, 207, 259, 268, 291, 324, 333, 41 – XVI, XXIX, XXX, ryc. przed s. 225, 413, 570, 42 – 543, 80/I – LXII, LXIII, LXXVI, 80/II – 212, 258 Żelizna, pow. Radzyń 42 – 643 Żerań, pow. Warszawa 26 – 3, 363, 364 Żmudź 28 – 158 Żoliborz, Joli-bord, część Warszawy 24 – 9 Żółkiew 25 – 286, 41 – 293, 42 – 339 Żubrówka, ostęp 28 – 15 Żurawieniecki Las, las 27 - 26 Żuromin, Zuromin pow. Sierpc 27 – 19, 348, 354, 42 – 759, 80/II – 332, 80/III – 11 Żychlin, Zychlin, pow. Kutno 24 – 209, 292, 25 – 13, 15, 44, 47, 62, 69, 101, 234, 239, 240, 41 – XVI, 166, 169, 173, 183, 204, 208, 212, 214, 242, 247, 284, 303, 316, 326, 328–332, 335, 336, 338–342, 344–347, 351, 356, 360, 362, 364, 366, 367, 369, 370, 372, 378, 379, 385–387, 389, 390, 394, 399, 400, 402–404, 406, 408, 412, 80/I – 192, 80/II – 77, 100, 103, 117, 187, 188, 189 Żydówka, bagno 26 – 40 Żyrardów, pow. Błonie 24 – 28, 310–312, 25 – 135, 80/I – XXIII, 80/II – 14 Żywa Woda, pow. Suwałki 28 – 16 ��INDEKS INCIPITÓW PIEŚNI1 Incipit tom numer strona A bez wrota kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 217 240 A bieda mi z tym Jasieńkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 467 193 A boć mi to trudna zona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 672 241 A bodajeś nawymyślał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 620 228 A bodajżeś kata zjadła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 106   66 A bracisku miły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  56 104 A był tu ligar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 244 106 A cego się przez gościniec wleces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 236 204 A chodziła tam panienka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 119  49 A ciesy się, ciesy, nasa rodzinecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 137 250 A cięzko ci, panno młoda, zapłakać . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  85 222 A cięzkoć to, cięzko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 191 251 A co będzie, co będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 64a 178 A co robią Warsawianki, co robią? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 656 236 A co w komory stukaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 107 166 A cóz to za pan, co za pan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  84 221 A cóześ ty za dziewecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 484 196 A cóześ ty za parobek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 410 178 A cóż tam za kawaler. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 206 237 A cy mi to dziwna zona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  43  17 A cyje to kuniki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 421 181 A czemuś się nie ożenił, Bajdała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 141   83 A czemuż mój Jezus tak ubogo leży?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  26  73 A daj mi, sluzka, ostre miece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 350 323 A dajze mi, Boze, w tym raźniejsym roku. . . . . . . . . . . . . . . . . 27 213 260 A dajze mi, Panie Boze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 529 207 A dajze ji, moja matulu, pościeli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 141 149 A dajze ji, moja matulu, pościeli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 246 A dajże mi, Boże, żonkę jak najprędzej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 215 262 A dajże mi, Boże, żonkę jak najprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 214 261 A dajże mi, Boże, żony jak najprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 215 262 A dała mu śmietany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 569 216 1 Indeks obejmuje incipity pieśni zamieszczonych w tomach 24–28, 80/I i 80/II edycji DWOK; jego niezbędnycm uzupełnieniem jest indeks incipitów zamieszczony w tomie 42 obejmujący pieśni opublikowane w woluminach 41 i 42. �114 Incipit A dla Boga, a dla Boga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzbeckowie, do koła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzbeckowie do koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła druzebkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A do koła drużebkowie, do koła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A dyć były stoły to wszystko cisowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdy casem słyszyć da się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie będziesz prała, Kasiu, Kasiuleńku . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedzies, Jasiu? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedziesz, Jasiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedziesz, Jasiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie jedzies, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie mie odjezdzas, Walusieńku panie? . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie pani idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie pojedziesz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzie to ten kusy Janek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzies jedzies, Jasiulecku panie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzies odjezdzas, Jasieńku, panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez jadzies, Maciusiu nadobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez mnie odjezdzas, Walusieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdziez to ta panna młoda?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ bywał, mój Sewerysiu?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ mi, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ to, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieześ ty bywał, coś sie tak upijał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś bywał, koźle baranie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś mi, córuś, była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś to bywał, mój Sewerysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A gdzieżeś to bywał, mój towarzyszu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A hopsasa hop sa sa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A i wy tez, matuleńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja babuleńce do palca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja sobie jedynacka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja swemu staruszkowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja swojej kochanecce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja takiéj panny nie chcę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja tobie raz powiadam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ja ubogi człowiek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak bandzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 135   80 24  90 224 24  89 224 24  97 228 24 168 269 80/I  38  31 80/I 337 199 26 419 293 26 419 292 27 249 277 80/II   – 366 28 205 236 25   9   5 25 179  77 26 238 206 25 338 152 25 339 153 26 451 307 25 240 153 25 252a 110 80/I  13  18 27 427 359 25  10   5 26  83 119 80/II   – 231 24 204 296 27 428 360 25 211  92 27 324 310 27 362 328 28 377 321 80/I 193 110 28 376 321 80/I 295 177 25 570 216 26 112  71 24 197 293 26 471  31 80/II   – 116 25 568 216 25  16   7 25 550 212 25 258 113 26 235 205 �115 Incipit A jak będą wrota skrzypić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak będziem przez te Latowice jechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak będziem przez te Latowice jechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak ci ja powędruję . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak Ci ja pójdę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak przyjdą do mnie chłopcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jak wrota będą skrzypić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakem ja kozy pasał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakem ja kozy pasał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakeś mi mawiał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jakześ ty mawiał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jechało trzech kozaków. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A jestem ja niewielicka, drobna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz ci prec, moja Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz to prec, moja Basiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A juz zytko dorzeniało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A już to prec, mój wianeczku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja do waspani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja gnałam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja na wojenkę pojadę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy ja w swoją podróż idę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy myśliwy cały dzień poluje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy odjeżdżasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedy odjeżdżasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedyś świat nawiedzał, szatanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiedyz ja do waspanny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kiej będziemy tego karpia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chce rozkosy uzyc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chce rozkosy użyć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A kto chocze Heńdziu znati. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mám ja zwierzchność nad ubogiemi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mnie się czarnemn nic nie dostanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja dziewczyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja Kasiulu, cóześ ucyniła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, a to mnie chce piérsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, coś waspani powiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, jadą do nas goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja matulu, jadą do nas goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja mi, Jagusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moja ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A moje dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój Jasieńku, mój kochany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój kumie, bywaj u mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój kumie, bywaj u mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 159   91 26 131 145 80/II   – 244 25 280b 124 25 342 154 25  35  14 28 297 276 80/I 312 184 25 313 142 24 205 296 28 304 279 25 174 75 28 225 244 24 156 260 27  41 164 27 263 283 27  78 182 80/I 155   88 25 168  71 25  51  20 25 298 135 26 420 293 25 120  49 27 249 277 zwr. 2 25 361 163 26 370 266 80/I  43  31 80/I 261 156 25 273 120 28  – 359 26 321 274 28  19  71 80/I 298 178 27 307 305 25  81  32 28 264 259 25  71  26 26 296 235 25 364 167 26 459 310 25 556 213 26 300 238 25 259a 114 25 259b 114 �116 Incipit A mój Lejbuś, mój kochany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój ojciec świdrygał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A mój, Mikyło, dobrej woli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na bobrze moje wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na dziedzińcu siwe kamienie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na Jasiowej rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na moście trawka roście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na oną górę posed Jasio orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onej górze mój Jasinek orze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onéj górze, na jedwabnym śnurze. . . . . . . . . . . . . . . . . . A na onej górze stoją ta zołnierze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na polu byliczeńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A na polu jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nas Lejbus dobry był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nasz jaśnie panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nie wyszło jabłoneckom dwie zimy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A niescęsna godzinecka na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A nima tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A on konie pasie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, fryzowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, fryzowana, pędź woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pędź woły, Marysieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pląsajze do swachenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pląsajze do swacyka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A po co żeś wołki przygnał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A po sadeńku chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pocóześ wąsy odon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod borem, a pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod moją klaczą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pod wroty kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pomalutku z moją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A poniewaz iz Pan Bóg stworzył mys . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A posła była świanta Halina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A posła dziewecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A pójdę ja do stodoły i zabiję sowę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przed sienią jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przed sienią jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przy studni studziennéj jeleń wodę pije . . . . . . . . . . . . . . . . A przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przypłynęli siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A przypłynęli te siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 586 220 25 645 234 25  42  17 80/I 240 141 28 363 316 28  54 106 28 142 193 26 303 239 26 267 219 26 269 220 24 203 295 27 205 257 25 276 121 27 400 349 26  24  70 24  80 210 27  70 180 28 214 239 28 215 240 27  59 176 26  76 116 25 164  68 26 428 297 80/I 287 167 25 424 181 26 128 143 26 127 143 80/I  62  41 27 274 288 27 188 249 27  57 175 27 219 265 28 133 189 25 453 189 26  – 128 26  30  80 7 100 193 27  29 159 24 109 233 24  86 222 80/I  95  57 24  – 294 80/I 253 149 80/I 254 150 �117 Incipit A puscę ja swój wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A rośnie, rośnie we wsi dzieweczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ryżały moje konie, ryżały . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sama ja, sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sama ja, samuleńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A scérze ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A scyrze ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadaj, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadaj, siadaj, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze na wóz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A siedmiu ja kawalerów miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A sła koło mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A szła kolo mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A starsy druzba kedy skerecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na łące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na smuzku, tam na zielonym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam na tej górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam w karczmie za stołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tam za borém u bystrej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tańcuze, Grzela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tego roku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tem kole, mój wianecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A trzeba dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty córko i ty matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty druchnicko z innego sioła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty Jasieńku, bałamucie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty panie młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty pscółeńko mała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, krogulasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, krogulaszku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty ptasku, sokolasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A ty zającku siweńki, maleńki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A u sokoła złociste koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A u sokoła złociste koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźze, a usiądźze, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźze, młoda panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A usiądźże, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w boru pod lescyną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w boru pod lescyną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w czystem polu karczemka stoi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Krakowie na ulicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w lesie są bycki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24 185 289 28 180 224 24 178 281 25 654 236 27 379 338 27 101 193 27  49 168 27  61 177 27 109 199 26 59 106 24 108 233 24 107 232 27 177 244 25 683 244 80/II   – 191 27 166 238 25  49  20 80/I 255 151 25  30  12 80/I 349 211 nlb 27 290 295 25 614 226 24  54 150 24 164 267 27 24 155 25 563 215 28  90 154 28  80 146 27 161 236 28 155 213 26  – 298 26 321 242 27 224 268 28 113 171 27  54 171 26 307 241 24 184 289 24 162 266 24 163 267 25 198  87 80/II   – 109 28 354 311 6 402 283 26 427 297 �118 Incipit A w lesie, w lesie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w mym ogródeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę bardzo rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę po objedzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę raniutecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę, w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę z porania. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę za rana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w niedzielę za rana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w nowowieskiej komory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w ogródeńku naszej młodej pani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w sadecku jabłonecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w sadeńku na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Serocynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Stelmachowie skakają żaby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w stodole sokół siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w stodole sowa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tém kole, mój wianecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tén kole, mój wiánecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tutejszem mieście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tym domu, w ty kamienicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w tym kole, mój miesiącku, w tym kole. . . . . . . . . . . . . . . . A w tym kole, mój miesiączku, w tym kole . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie, a w Warszawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w Warszawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w więzieniu za kratami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A w wiśniowym sadeńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wazą mnie wiescy ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wcora z wiecora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wczora z wieczora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widać i to, któren młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 372 267 27 94 189 25  12   6 27 437 367 80/I 186 107 24 117 236 26 250 211 27 196 253 27 295 298 28 214 239 28 215 239 25  20   8 25 351 159 25 352 160 25 353 160 25 354 161 80/II   – 136 28 105 165 28 319 290 24 167 269 27 272 287 26 304 240 28  55 107 5 186b  81 25 186a  81 24 164 267 24 103 230 80/I 219 127 24  52 148 27  76 182 80/II   – 350 26 449 306 26 449 309 26 403 283 27 357 326 26 389 276 26 401 282 28 332 299 80/I 356 217 28 157 213 26 497 321 28 275 266 80/I 322 187 80/I  33  30 �119 Incipit A widzę ja, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzę ja, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzi Bóg kerne serce moje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzis, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A widzis ty, Kasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wiem ci ja, wiem te bory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wiernie ja Panu Bogu słuzyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wsadzę ja jabłoneckę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wsadzę ja jabłoneczkę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wstańze, synowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wy druzby nie załujcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjdzize pacholiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyj tam na polecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, druzbeckowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, matko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjcie, pacholęta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjciez, pacholęta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjze, Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyjrzyjze ku Warsawie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A wyrzyta, pacholicy, na ten nowy dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . A z Góry ja parobecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry jadą Mazury. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry, mój koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z góry, z góry, mój koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z podola, moje wołki, z podola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z podola, wołki moje, z podola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z porania w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z soboty na święto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z wiecora carna burza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z wiecora carna chmura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A z zarania w niedzielę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Bugiem, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za dworem siwy kamiń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za lasem, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 157  65 26 330 250 27 175 244 26 314 243 26 162 158 26 343 256 24 192 291 26 290 231 80/I  48  32 25 239b 105 26  53 103 25   6   3 27 403 350 27  28 158 26 246 210 27 182 247 27 181 246 26 430 298 27 183 247 80/II  –  73 26 484 317 26  – 237 80/I  77  48 25  92  36 80/II  –  89 25 309 140 25 310 140 27 435 365 25 123  51 24 101 230 26  34  84 27 436 366 27 399 349 27 197 253 25 303 138 27 394 347 27 395 348 27 396 348 28 361 316 28 362 316 25 302 138 25 305 138 25 307 139 25 308 139 �120 Incipit A za lasem, woły moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za ogrodziskiem trząsała brodziskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje byśki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za strugą, moje wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Wisłą zimne zdroje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A za Wisłą zimne zdroje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A zarzały siwe konie, zarzały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A zkądześ ty? Z Wielkopolski. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, biada, biada, mnie Herodowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, mój Boze, mocny Boze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, mój Jasiuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, nieskończony, litościwy Boże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, rozkosz moja niemała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ach, witajże, pożądana perło droga z nieba. . . . . . . . . . . . . . . Ach, zbujały się siwe łabędzie na wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . Adyć były stoły, to wsystko cisowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Albośmy to jacy tacy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ani tydzień, ani dwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anieli w niebie śpiewają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł Gabryjel w poselstwie przychodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł pasterzom mówił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł pasterzom mówił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anioł stróż przyszedł po duszę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anula swojej mateńki pytaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Archanioł Bozy Gabriel. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Audi benigne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 304 138 27 340 317 26 306 139 26 440 301 80/II   – 296 25 612 226 80/I 100   61 25 473 194 27  77 182 25 653 236 28  17  71 27  55 172 28 280 269 28  63 124 28 172 220 24  28 100 28 341 304 26 182 166 24   6  81 28 209 238 27   4 119 28 349 80/I   1 7 nlb 28 – 196 28 20 71 28  81 146 28   1  64 28   29   82 Bande ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bandzies, Kasiu, płakała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bądź zdrów, Karolu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bądźcie zdrowe i wy ściany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bernardyn ci ja ubogi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Betleem święte, miasteczko wsławione. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bęc o ziemię jedno jaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będą gotowe wozy do kościoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będąc wielkim sułtanem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będę jadła pączki z pytlowej mączki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będziem grali w tobołę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będzies, Jasiu, grał będzies grał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Będzies płakała, dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieda ci mnie, dworakoju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieda temu zołnierzowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 321 247 26 523 329 80/I 350 212 26 213 188 24  22  90 28   4  65 25 514 204 26  – 128 80/I 360 220 80/I 292 170 27 366 330 26 528 331 25 482 196 80/I 277 162 27 373 335 �121 Incipit Biednaz moja głowenka na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biedny ja chłopak, biedny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biegoj, biegoj jałosiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bieżkiem, dziewczyno, bieżkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bije ojciec, bije mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Blady Jasiek, blady. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Błogosławze, błogosławze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Błogosławze nam, matko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bo wyrobny chleb . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj się święcił kawalerski stan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj ty, chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bodaj zdrowo plonowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bolesna Matko, łaskami wsławiona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bom ja zmókł, bom ja zmókł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże w dobroci nigdy nie przebrany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże w dobroci swojej nieprzebrany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Boże, bądź miłościw!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg się rodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg się rodzi w ludzkim ciele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bóg w Trójcy świętej uradził w niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracią moje bracią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracie gdy już pić przestanę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku który, choć nierodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku który, choć nierodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bracisku mój, toć się Boga bój . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brat nie-brat Tataryn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brzozowianka kieby śklanka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bujaj, bujaj, jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bujaj, bujaj, jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był ci ja człek bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był ci tu Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Był król na łowach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była baba z Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była babula z Radzynia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była babuleńka rodu bogatego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była dziewcyna, była nadobna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była dziewcyna, była nadobna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była święta Dorotka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była ta świanta Alina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była ta świanta Alina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Była to babka z Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28 100 162 28 251 254 25 311a 141 28 291 274 25 499 200 28 190 228 24 165 268 24 165 268 80/I 211 123 25  – 301 28 170 220 28  57 109 27   – 374 24 175 279 24  59 164 28  –  97 27 429 361 28   – 196 28   6  66 26   2  56 25 434 184 25 759 270 26 140 148 80/II   – 246 26 197 178 28 99 161 25 659 238 28 59 114 80/II   – 410 80/I 268 158 25 292b 132 25 358 162 25  55  21 25  53  21 27 417 355 25 100  41 25  99  40 25 359 163 26 557 341 80/II   – 317 26 558 342 26 559 343 80/II   – 318 25  54  21 �122 Incipit tom numer strona Byłam ja tamoj wcoraj we dworze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 305 303 Byłem i będę Mazur bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 292a 131 Byłem ja Mazur bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 391 345 Bystra woda tam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 275 288 Bystra wódecka w olsynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 287 293 Bywaj, bywaj, przepiórecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  51 100 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 265 260 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 266 261 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 117   70 Bywaj, Jasiu, bywaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 433 Bywaj zdrowa i szczęśliwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25   – 278 Całowałeś mnie w gębę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cały dzień myśliwy po polu poluje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cały posag Kujawianki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Carna drózynka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Carna drużynka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nam do domu, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nám do domu, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas nam do domu, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cas swaty, cas bojary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego chodzis w zadmaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego Jasiu świat marnujes? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cego kalino w dole stois. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu druchny nie śpiewata. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu matka nie wychodzis?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemu zes mnie, matulińku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Cemu ześ mnie brał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemuś Stachu nie przysed . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cemuż te wiatry nie wieją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cerez bór zielenieńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chces dziewcyno rybki jeść . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chces dziewcyno rybki jeść . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani piwa pić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani piwo pić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani wina pić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciała pani, romtum tedy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciał ci Pan Jezus uślachcić gody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciałem wejść, pukałem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chciejze mnie, mój Jasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłop do roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłop na rolą, chłop na rolą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 372 169 28 349 308 25 301 137 28 154 213 80/II   – 418 27 190a 250 27 190b 250 28 211 239 28 115 173 27 244 275 25 652 236 80/I 226 132 80/I 227 133 28 328 296 26  86 120 28 120 175 24 122 238 27 102 194 26 519 328 28 323 293 28  75 136 26 339 254 27 238 273 25 241 105 80/I 233 139 28 300 277 80/I 208 121 80/I   3   9 26 262 216 26 332 251 27  35 161 27 64b 178 �123 Incipit Chłop stodołę wymłócił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopcy moje, chłopcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopcyna drobno skace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopek ci ja, chłopek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopek ci ja, chłopek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chłopy moje chłopy,. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chmielu mój, bujne ziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć ja goły i tyś goła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć lipka zielona brzegiem się rozwija. . . . . . . . . . . . . . . . . . Choć’em czarny, choć’em brzydki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbym ja jeździł we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Choćbyś ty nioł buty i podsycia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi braciszek po sieni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi, chodzi se sierota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi Jasio po rynecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi kantar pod paninem oknem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodzi Młody po siani . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodził wróbel po kościele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziła gąsecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziła gąsecka po lipowej desce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziłam po świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziłem ja po rynecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chodziły trzy dziewki na zielonéj łące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chrystus zmartwychwstaje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chrystus zmartwychwstan jest. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chto brody nie piele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chwalcie Go dziś wszyscy niebiescy duchowie. . . . . . . . . . . . Chybaby ja nie ojcowa córka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciebie na wieki wychwalać będziemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciece winograd po jaworu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciemna nocka w świecie była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cienka mała konopielka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesy się matula . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesy się matula . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesyła się moja cała rodzinecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciesz się koralami, co ci matka dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 712 251 25 695 247 25 466 192 25 295 134 80/I 291 169 25 695 247 28 126 180 25 378 171 25 239a 104 24   1  79 80/I 103   63 80/I 102   63 80/I 101   62 25 132  55 25 133  56 27 240 274 27 241 274 27 242 275 28 232 246 80/I 345 205 80/I  35  30 27 438 367 27 207 258 26 445 303 27 108 199 27 421 356 27 334 314 80/II   – 376 28 294 275 28 248 253 24  93 226 24  43 140 24  42 140 26  40  90 24  – 101 28  91 154 26 554 340 28 102 164 25 662 238 28  –  86 26  82 119 80/II   – 231 28  66 126 80/I 107   66 �124 Incipit Cięzko ci mi zal, da i zal. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co jej, co jej, co jej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co mi darujes, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co to za dziewcyna, co to za jedyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co to za piórecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cokolwiek się ze mną dzieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś dziewcyno myślała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś ty, dziewczyno, robiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coś ty, Jasiu, robił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Coście robili, coście zaspali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córko moja, córko droga. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuleńku, Anuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuleńku, dziecię moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuś moja, dziecie moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Córuś moja, dziecie moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóz tam w boru runęno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóz tobie po mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż ci się Boska Matko u nas podobało?. . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż ja za bałamut. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cóż za nowiny już teraz nastają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery Jasio konie miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctery mile za Wasawą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctyry dydki baba dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ctyry konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy ja tobie, mateńku, niemiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy to rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy to rozmaryjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cy żeś nam synkarecko nie-rada?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyjaz to dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyje to koniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyli będzies, cyli nie będzies. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyli rozmaryjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cyraneńka nie ptak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarna kura gdacze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarna kura gdacze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czarne oczy i bure. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czas, Marysiu, czas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czas nam Jasieńku do domu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego, kalino, ty się ruszasz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego, kalino, w dole stoisz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego płaczesz, czego ryczysz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czego siedzisz w zadumaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 578 218 25 134  56 80/I 149   85 27 304 303 27 355 324 25 734 258 27 125 215 27 279 290 80/I 188 108 80/I 258 153 24 175 280 25 210 92 27 323 310 26 369 266 26 368 265 27 425 358 26 302 239 27  – 374 26 112  70 80/I 230 136 25 152  64 25 149  63 25 150  63 25 336 151 25 515 204 25 151  64 28 162 216 25  40  16 27 206 257 26 163 158 80/I 201 116 25 540 210 80/I  50  34 26 272 221 27 145 225 25 118 48 25 686 245 80/I 110   67 28 147 210 28 211 139 28 329 297 28  – 127 80/I 174   98 28 236 247 �125 Incipit tom numer strona Czego, Żydku, płaczesz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czegoż siedzisz jako sęp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czeka na mnie wrony koń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemu siedzisz jako sęp?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemu żeś mnie, matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czemuż te wiatry nie wieją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czerne oczy, pod’t’e spat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery Jasio konie miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie fura siana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kośniczki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kośniki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery kunie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata temu będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem słuzył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem słuzył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem służył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery lata wierniem służył . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery mile od Krakowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery mile za Warsawą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cztery świece się spaliło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czy tylko ten śpiewa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czyja to córa czyja? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czystsza nad słońce oczyszczenia czeka. . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtery kunie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtyry kury zapiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ćtyry razy na ratusie dzwoniono. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 273 160 80/I 343 204 28 182 225 26  – 207 28 152 211 28 323 293 25  – 279 80/I  97  58 27 393 347 80/I  98  59 27  – 311 80/II   – 369 80/II   – 432 28 254 255 26 327 250 25 214  94 25 140  58 25 141  58 80/I  99  61 25 139 58 25 251 109 25 336 151 28 166b 218 28 268 261 28 292 274 28  – 350 25 149  63 25 150  63 27 270 287 26 264 217 27  50 168 Da, choć nie mam korali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da dy, da dyna, woźże mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, i brzęcy woda brzęcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i cerwone jagody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i cóż mnie po roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i czerwone jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i ni maz ci to . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i siwy gołąbeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i trzy dni w domu nie był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da i w lesie przy strumyku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, ja chłopiec księzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, Jędrusiu młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  89  54 80/I 125   73 25 541 210 25 544 211 80/I 200 116 80/I  88  54 25 388 173 80/II   – 165 80/I 280 163 80/I  96  58 25 479 195 25 688 245 �126 Incipit Da, Jędrusiu młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, krótkie rózki u poduszki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, łotrzyk ci ja łotrzyk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, mój bracie rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, napiłam się troszkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, nie sama, nie sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, owcarze, owcarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, pasłem konie na wygonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, sama ja se, sama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, tyda kiedyś jest gajowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, tyś mi miluchna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, u mojej matulinki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, uciekała po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, w świecie ja był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, we świecie ja był, da i był. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, wio koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, wyganiaj woły ospała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Da, za stodołą, za wujową. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Daj mi, Boże, zaprzestać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dajze Boze i zaprzestać . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dała matka sera chleba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dałabym ci z chęci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . […] dałabym ci wieniec, dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dały mi się w znaki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dana moja, dana, nie pójdę za pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descek pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk kropi, descyk pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk pada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk pada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk roni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, descyk roni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, rosa siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Descyk pada, zmocy mię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Deszczyk pada, deszczyk kropi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dnia jednego o północy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do Dunaju dróżyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do nieba […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do nory myska do nory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego domu wstępujemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 193 80/I  61  41 25 665 239 80/I 207 120 80/I 235 131 25 539 209 25 414 179 25 664a 239 80/I 140   82 25 543 210 25 667 240 25 441 187 25 109  45 25 664b 239 25  33  13 25 631 231 25 582 219 80/I 147   85 25 144  60 26 240 207 27  34 161 25 526 206 80/I 222 129 25 709 250 80/I 279 163 27 262 283 27 260b 282 28 234 246 28 235 247 25 142a  59 27 261 282 25 142a  59 25 142b  59 80/I 303 181 26 461 311 80/I  90  55 24   – 111 27 136 220 80/I 327 190 26 352 259 80/I   5  11 26  31  81 27   9 128 24  51 146 �127 Incipit Do tego domu wstępujemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego pałacu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Do tego tu domu wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobra ta mateńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobra woda łabędzieju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobranoc ci, panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobranoc, moja Maryś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrą ja matkę miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobronoc Matce Boski, dobronoc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobry grunt, dobry grunt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobry wieczór, lube dziewcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze gospodarzom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze ludzie ucynili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze to, dobrze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrze u ludzi, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dolina, dolina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dolina, dolina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Domyślaj się, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Doputyśmy krązyli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dozynaj zytka, dozynaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożali żytka do odłogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożęliśmy zytko na przyłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dożęliśmy żytka na przyłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drewiczowe […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drobny grosek da drobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drogie dziewcze, za czém gonisz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Druzebko starsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Druzynko moja stawaj do koła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Drzwicki z bylicki miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dudni woda, dudni, dudni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Duszo, duszo […] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dwa barany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dwa kapłony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzieci troje, a nas dwoje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzień Bożego Narodzenia, weseli ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Dzień się rozwidniwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyna z niemi pić nie chciała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyna z Nowogroda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, napój mi konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, napój mi konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, niescyrość twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno moja, niescyrość twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziewcyno nadobno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24  55 150 80/I   7  12 24  55 151 28 192 228 27  – 397 80/I 112   68 24  91 225 25 169  71 24 150 255 25 553 213 25 741 261 27 336 315 25 464 192 25 247 107 25 450 189 25 147b  62 28 207 237 26 231 200 24  73 204 24  72 204 28  58 113 24  76 207 24  – 207 80/I 260 154 25 365 168 80/I 348 208 24 140 251 26 201 181 26 351 259 25 454 190 80/I 326 189 nlb 27 422 357 28 375 320 27   – 347 27  – 111 25  38  15 25   4   2 28 261 258 25 680 243 27 200a 254 27 200b 255 26 301 239 24 202 295 27 154 227 �128 Incipit tom numer strona Dziewcyno, jedyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  72  27 Dziewcze piękne na urodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   6 349 Dziewczyna z Nowogrodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 261 258 Dziewczyno ładna, da, kochaj mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  86  53 Dziewczyno moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 181 225 Dziewczyno nadobna, do kogoś podobna. . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 122   72 Dziewczyno, zmiłuj się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 546 336 Dziewecko, dziewecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 153 227 Dziewko z Nieporęta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 460 191 Dziewosłębie krzywozębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 126 143 Dziękujemy Panu Bogu po objedzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 147 253 Dziękujemy Panu Bogu, N. P. Maryi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 148 254 Dziękujemy za obiad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 137 147 Dziękuję ci, matko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 272 120 Dziś dzień Herodzie, dziś dzień Bogaczu 24   21   88 Dziś kowalczyk pije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 299 136 Dziwną, dziwną oja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 287 229 Dziwną, dziwną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 223 267 Dziwne cepy z widłami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 310 183 Dziwne cepy z widłami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 337 152 Dziza nowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 161 Ecce panis angelorum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 – 132 Eh, zapłakali młodzi jekruci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 416 290 Ej, była żyła żydówka Ryfka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 355 312 Ej, była żyła żydówka Ryfka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 356 313 Ej, co to za wasiele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  99 127 Ej, cóż tam słychać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 238 248 Ej, dobra temu nocka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  86 149 Ej, dzień bańdzie, nasi swatkowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 196 177 Ej, dzień dobry panu ojcu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  85 185 Ej i pij piwko cerwone. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 463 311 Ej, jak to u nas kasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 245 Ej, jechali dwa żałniery z wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 204 236 Ej, lecie lecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 259 215 Ej, lecie, lecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 305 240 Ej, moja ty wdowulu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 464 311 Ej, mój, Jezu co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . 26 104 130 Ej, nam ej czyja to roliczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  19  68 Ej, nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  95 159 Ej, nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 160 Ej, nie załuj, nie załuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 475 315 Ej, o rosie o rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 110 134 Ej, o rosie o rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 166 159 �129 Incipit Ej, ozenił się pan Dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, poleć, poleć, mój koniu wrony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, rozpleciny są . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, ten kusy Jan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wy druzeńki, wrone koniki macie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wybieraj się hej wyrządzaj się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wyjdę ja na poleńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wykręćze się, wilku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wysed se pan starosta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, z Podola wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, z Podola wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zar-zyj, zar-zyj, mój wrony koniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zawij się moja Marysiu – zawij się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, zobacys dziewucha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, ludzie mi ją ganią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, nie chcę chłopa ze wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, nie chodzi kole woza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, powiadają ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ej, wyjdę ja na poleńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Flaki nam się, młoda-panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Florek nieboracek, wlaz na swoją budę . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fora ze dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 399 281 28 139b 192 80/II   – 241 27 418 355 28 111 171 28 175 222 28 216 240 26  84 120 26 337 253 26 387 275 26  – 275 28  68 127 26  – 187 25 160  67 80/I  87  53 80/I 278 163 80/I 142   83 80/I 293 170 80/II   – 425 27  36 24  33 26 155 161 103 156 Gaicek zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  56 152 Gaiku zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  53 149 Garka, garka, garka nowego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 180 Gąska pierze po jezierze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 102 233 Gdy nam zakwitła piękna lelija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   5  58 Gdy się kuma z kumą zejdzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 360 327 Gdy w czystem polu słoneczko świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 736 259 Gdy w czystem polu słoneczko świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 737 259 Gdybyś kumie nie pijoł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 216 Gdzie idziesz Kasieńku tak późno?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 407 285 Gdzie ja jade, to ja jade. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 415 179 Gdzie ja jadę, to ja jadę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  71  46 Gdzie ja pojadę, to ja pojadę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 149 226 Gdzie jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  11   5 Gdzie mi się podziały pożądane gody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 745 263 Gdzie mi się podziały tulipany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 135 56 Gdzie ni (mi) się podziały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 164 237 Gdzie pojedzies? Do ślubu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 164 217 Gdzie rośnie dziewanna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  –  94 Gdzie się Anulu wybierajes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 106 166 �130 Incipit Gdzie to jedziesz, Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieś bywał, gdzieś bywał carny baranie . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się matula. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się nasa panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . Gdziez nam się panna młoda podziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez to jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdziez to jedzies Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieześ to bywał mój Sewerysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieżeś się gdzieześ isę Jasiu zabawił . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gdzieżeś to bywał czarny baranie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gęsia głowa … da, latka nas przyciskają. . . . . . . . . . . . . . . . . . Gęś pierze na jeziorze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gloria tibi Domine!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała dziewcyna bycki kole cmentarza. . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała gęsi na pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gnała woły do dąbrowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Godzina, godzina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gospodarze gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gospodarzu drużba, trafia mi się służba . . . . . . . . . . . . . . . . . Górą, górą słonecko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Górą, górą słoniuscko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Graj pastuszku, graj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gre-gre-gre-gory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grunta się stykają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gruszki duze, jabka małe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 449 26  70  23 26 167 160 26 205 182 26 161 158 27 383 340 28 342 304 25 349 158 25 252b 110 25 350 159 80/I 302 180 25 101 232 24   – 324 80/I 243 143 25 208  91 26 442 302 26  29  79 27  66 179 25 326 146 28 112 171 26 203 181 80/I 285 166 24  – 127 80/I 232 138 25 657 237 Heca, heca, kole pieca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 282 164 Hej, bicem konia bicem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 522 329 Hej, da, moja dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 521a 329 Hej, dobranoc panie młody, dobranoc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  68 180 Hej, dobranoc temu domowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  67 179 Hej, dworacek nieboracek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 539 334 Hej, dworacy, hej, dworacy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 567 216 Hej, horosie, horosie! (grosie, grosie)! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 127 180 Hej, już potoczę, potoczę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 175 280 Hej, Mazury, hejże ha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 752 266 Hej, nie stukaj nie pukaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 165 159 Hej, ostrożnie z huzarami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 114 Hej, piorunie trzoskaj we mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  558 214 Hej, pod borem borecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 408 285 Hej, pod borem pod jaworem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 402 350 Hej, posły były. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  33  83 Hej, pójdziemy bracia rzeczki horodzici. . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  40  94 Hej, przez pole, przez szérosieńkie kolęda . . . . . . . . . . . . . . . . 24   41 108 �131 Incipit tom numer strona Hej, siadaj, siadaj, Maryś kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj, moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siwy gołąbecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, starego dziada mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, stojała w sadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, wyjrzyjze, córuś moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zabujały białe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zahukali siwe łabędzie po wodzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zakukała kukaweńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zakukała siwa kukaweńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zawracaj od komina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, zabujały siwe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, da, prosiemy, panie podczaszy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, hej łabędzie płyn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, hej, hej, weselmy się, radujmy się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, maci, maci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, Mazury, hejże ha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, siadaj, siadaj moje kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, uwiję ja parę wianków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hejże, dalej do mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Helena z Łukasem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hoc Kujawianie, hoc Mazury. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, hola, Jasiu, hola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, wołki, hola, ja nie rano wstała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hola, chłopcy, hola, dwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop Mazura, hop Mazura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop, hop, hop, hop Mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hop, hop, hop, hop Mazura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hopa hopa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj, bujaj jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj synu naszej ziemi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hulaj, bujaj jeleniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hura chłopcy, hura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Huś! flaskę postaw ze nam dobrą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Huś! Huś, huś, huś ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 174 271 24 183 287 26 476 315 26 521b 329 28 315 286 27 401 349 25 266 118 28 303 340 28 136 190 80/II   – 416 25  – 297 25 265 117 80/I  42  31 28  44  96 24  32 102 28 121 176 80/I 354 215 28 148 210 28 148 210 80/I 224 130 25 766 291 80/I 150   85 25 756 268 25 379 171 80/II   – 453 28 370 318 25 710 251 25 265 748 25 264 747 25 265 749 28  – 373 28 298 277 25 754 268 28 195 229 25 751 266 26  96 126 26  – 117 I jak zacąn siablecką trząchać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I pan mi się nie spodobał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechał do pani matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I przyjechał przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  66  25 25  17   7 25   3   2 26 237 205 26  75 115 27 239 274 �132 Incipit tom numer strona I przyjechał przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 188 227 I przyjechał w podwóreńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 244 250 I przyjechał w podwórze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 325 295 I rozbujał się siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  86  34 I rozbujał się ten siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 117 174 I rozbujał się ten siwy konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  96 191 I wy też państwo młodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 119 I wychodzi panna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 353 324 I wyjechał pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 178  77 I wyjechał pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 293 297 I wysed se pan starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 337 252 I zabujały siwe łabędzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 265 117 I zagruchały siwe gołębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 367 331 Idą do nas wieści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 122 179 Idą wozy za wozami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 278 123 Idą wozy za wozami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 0/II  – 125 Idę sobie w swoją podróż. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  11  82 Idę z wiańcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  50 101 Idzie burzycka (burza), bęńdzie desc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 167 239 Idzie chmura – będzie deszcz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 187 227 Idzie dziewcyna z komory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  96 160 Idzie Kaśka bez wieś drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 100 229 Idzie kobieta tak utęskniona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 348 307 Idzie kobieta ulękniona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 348 307 Idzie Maciek bez wieś drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 377 269 Idzie Maciek przez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 313 284 Idzie panna idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 296 299 Idzie rzecka idzie i nad struzeckami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 159a 214 Idzie rzecka, idzie rzecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 159b 215 Idzie rzeczka, idzie rzeczka idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 159a 214 Idzie stary, idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 223  97 Idzie woda koło młyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 281 125 Idzie woda koło młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 126 Idzie woda od ogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 521 205 Idzie woda z Wysogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 655 236 Idzie zołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 375 336 Idzie żołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 269 119 Idzie żołnierz borem lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 376 336 Idzie żydek drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  18  86 Idziem z wieńcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  73 113 Idziem z wieńcem lawendowym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 228 Idź prec ode mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 209 Idźcie druchny świnią drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 131 184 Idźcie druchny świnią, drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  98 126 �133 Incipit tom numer strona Ja Bernardyn ubogi, nie mam nic własnego . . . . . . . . . . . . . . Ja do Kasi, ty do Kasi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja, Godlewski stary od Fary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja idę drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja Maryni gorzałecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja w domu nie co dzień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja wasz sercem jestem całem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ja wychodzę kunie stojom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jacyncie święty z famili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadę kolasą, nie wozem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadę od Rudy, dziewczyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadłabym jabłusko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadwiga! A cego? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadzie chłop ze młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadzie, jadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jagody, jagodziny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ci ja pojade. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak dawno na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak do gorzołki, to swachny były . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak do gorzołki, to swachny były . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę dziecię miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę dziecko miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja będę syna miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłam grzecną panną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłam grzecną panną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u swojej dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u tatusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja byłem u tatusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja miałam lat pietnaście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja młodziuchny żenił się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja pójdę z karczmy do dom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja stanę na kobiercu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak ja szedem od swojej dziewczyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak lecie tak zimie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak mnie bańdzies bijał brzozą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  11  68 80/I  81  51 28  12  68 27 198 253 25 147a  62 25 255 112 26 555 341 25 423 181 27  – 378 24 113 235 80/I  72  46 25 486 197 26 439 301 26 453 308 26 394 278 28 156 213 25 703 249 25 333 149 24 142 251 24 153 258 28 284 271 25 188  83 80/I 191 110 80/I 185 106 28 281 269 28 241 250 24 126 240 27 363 329 28 347 306 28  87 151 80/I 236 140 80/I 203 117 28 242 250 28 321 292 26 218 191 Idźcie drużby świńską drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 305 Idźcie matuś do sieni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  74 114 Idźmy do domu już nam cas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 212 239 Idźta spać, młode państwo, idita spać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 143 149 Idźta spać, młode państwo, idita spać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 247 Idźze ty synowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 332 313 Indyk z sosem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  –  69 Ino ci się zalecają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 127   74 �134 Incipit Jak nas do wojska werbują . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak się będziesz żenił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak się kuma z kumą zejdzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak u pani bywać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jak wskazali, tak to prawda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jakem ja jechał do dziewcyny swoi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jakem ja jechał do dziewcyny swoi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaki to jałowiec nieładny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaki to jest pociąg diabli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Janie! Janie! święty Janie!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Janioliku pacholiku oknem zahledajesz . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasienku nadobny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasieńku, nie chcesz mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jasio konie poił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaśku sokole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jaworowe kółka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał chłop do młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał chłop do młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Jasieńko kraj dworu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Jasio od Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał pan na łowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Sobek do Warsęgi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechał Sobek do Warsęgi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem ja od swojej kochanki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem z Krakowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jechałem z Krakowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden drugiego pyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden mówi do drugiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden myśliwy cały dzień polował . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden myśliwy cały dzień polował. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeden Syn Maryi, co na niebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna baba osalała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna bieda to nie bieda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna drózka do Warsawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna dynia, druga dynia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 274 121 25  75  29 25 429 183 28 296 275 25 605 224 26 322 247 80/II   – 274 26 152 154 25 283 126 24   2 348 26 223 195 26 265 218 80/I 119   71 25  89  35 25  –   4 26 386 274 28 317 288 80/I 215 126 80/I 216 126 80/I 217 126 25  95  38 25  61  23 25  62 23 25  63  23 80/I  29  27 25 347 156 80/II   – 135 28  88 152 80/I  64  43 25 180  78 26 426 296 27 386 341 27 254 280 25 175  75 26 542 335 80/II   – 437 28 brak 128 25 288 129 80/II   – 128 26   1  56 27 156 227 28  – 122 25 367 168 25 451 189 �135 Incipit Jedna dziewcyna jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom 26 Jedna dziewcyna jedna 27 Jedna dziewcyna, jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedna lipka w ogródecku, a w sadecku dwie. . . . . . . . . . . . . . Jedna miała dwie, druga miała trzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jednaz ja, jedna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedynacka’m sobie była, zawdy wesoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedynackam sobie była, zawdy wesoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzcie pasternak, jedzcie kobiety. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Drewicz jedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Drewicz jedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie dziewcyna w cięzką niewolę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od Torunia, od Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio od wiatraka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio przez wieś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio z Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jasio z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś od Torunia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie Jaś z wojenki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie Jasiuleniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie kozak z Ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie kozak z Ukrajiny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie pan z dąbrowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie Jasio z wojenki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzie, jedzie nadobny Jasieniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzies Jasiu, jedzies, jedzies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jedzta koniki trawkę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce gorzalecka nielutowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce gorzałka nie-lutowana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce nie do dom, Jasieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesce’m ja nie twoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jesionowe kółka dębowa rozwórka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jest tam karcma na dole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ci ja uzar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ja Mazur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jestem ja Mazur bardzo bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . numer strona 282 292 354 260 27 281 291 27  60 177 80/I 318 186 28 114 171 27 218 265 27 217 264 28 124 179 25 286 127 25 287 128 27 151 226 27 227 269 25 153  64 25 154  64 25  44  18 26 270 221 27 208 258 28 227 245 25  45  18 25 493 199 27 227 269 27 271 287 26 417 291 27  – 311 26 417 291 80/II   – 292 28 343 304 80/I   4  10 24  12  83 25 177  77 26 394 278 27 180 246 25 489 197 26 116 137 80/II   – 250 26 156 156 80/I 237 140 24 189 290 28 144 193 26 400 281 24  16  84 80/I 267 158 80/I 266 157 �136 Incipit Jestem Mazur z drelichami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeszcze nie było . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeszcze o tym niesłychano . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezdem ja Mazur ślicny bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezu Chryste, panie miły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jezu śliczny kwiecie zjawiony na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . Jeździłem ja we dnie i w nocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz ja ciebie, dziewce, nie chcę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz mi się sprzykrzyło w kawalerskim gronie. . . . . . . . . . . . . Juz się żegnam z tobą, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz słuńce zasło w rogu zapiecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz was żegnam piece, ławy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juz-ci wieczór nadchodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już cię żegnam najmilszy Synu Chrystusie. . . . . . . . . . . . . . . . Już głuchej nocy zniknęły cienie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już ja opuscona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi minęło szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi się sprzykszyło?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi wychodzi szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już mi wychodzi szesnaście latek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już obiad podjedliśmy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już słuńce zasło, je w rogu sieni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już to Bogu chwała, jak me serce pała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już to siódmy roczek idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już tyle razy słońce wracało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Już wyjeżdżam, matuleńku, z domu twojego. . . . . . . . . . . . . . Jużci śpiewasz, skowroneczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juże wieczór teraz krótki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 293 133 25 253 111 28 360 315 28 352 310 27  – 375 24  31 101 80/I 104   64 27 194 252 27 216 263 27  26 156 24 152 258 27  79 183 27 122 210 28  28  82 25 733 257 25  82  32 25 73c  29 26 280 225 25 73a  28 25 73b  28 27 120 209 24  – 258 80/I 341 201 26 397 280 80/I 357 218 80/I  27  27 80/I 335 198 24   8 349 Kacmarecko daj mnie piwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 361 328 Kanień na kanieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 321 187 Kapusta kwaśna, ale nie kraśna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 135 147 Kapusta kwaśna, ale nie kraśna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 130 182 Kapustecka w ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 243 208 Kapusteńka w ogródeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 166a 217 Karcmarecko moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 389 173 Kasia do Jasia tużyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   3 348 Kasia pierze na jeziorze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 378 270 Kasia po sadzie chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 245 251 Kasieńku, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 186 248 Kaśka wołki [pogoniła]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 308 182 Kaśka za piec, Maciek za nią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 154   87 Kazali mi cepem młócić . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 536 333 Kazali mi jechać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 191 228 �137 Incipit Kazali mi kury paść. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi kury paść. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali mi śpiewać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazali: swat bohaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazał hanioł do Betlejem Juda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazał sobie konia siodłać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kazała mi mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Każ przynieść wina, mój Grzegorzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się Kasia w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kąpała się panna w morzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędy tam jedzies, Jasiu, kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędyześ bywał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kędyż idziesz, opalony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy bandzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy będzie słońce i pogoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy do dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja bieg do swego kochania. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja był w samodzieli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja była, młodą panieneczką. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy ja usiędę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy myśliwy cały dzień poluje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy po mnie przyjedziecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 537 209 80/I 289 168 26 444 303 80/I 234 139 28 200 233 26   4  57 25 176  75 25 212  93 25 758  26 80/I 160   92 25 205  90 25 206  91 25 207  91 25 203  90 25 204  90 26 365 265 26 366 265 27 311 306 27 312 307 27 313 307 27 314 307 27 315 307 27 317 308 27 318 308 28  – 214 28 285 271 80/I 161   92 80/I 162   92 80/I 163   93 27 316 307 25   8   4 26 298 236 25 625 229 26 234 204 25   1   1 25   2   1 27 176 244 26 241 208 27 255 280 276 161 80/I 184 105 25 738 259 27 384 340 24 161 264 �138 Incipit Kiedy pójdzies do ogrodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy rola zaorana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy Wisła wezbrała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zakwitnie róża w ogrodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zastukam, zapukam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedy zastukam, zapukam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym była u matuli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym była u matuli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja był u swojej dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja był u swoji Antolki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja se była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym ja w karcmie był . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał do swojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał do swojej kochanki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym jechał od swojej Maryni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedym miała lat piętnaście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiedyś sobie ogrodnicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej brat na wojnę odjeżdżał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej ja jechał od swojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiej się zejdziemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiele boru gnał owcarek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kiełbasa bez pasa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochaj mnie ja ciebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochajze mnie, kochaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochajże mnie, chłopku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochałam się, kochała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kochanie, kochanie, komu się dostanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kogó-zeście się radzili . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kogutka nie sprzedam, kogutek mi się przyda. . . . . . . . . . . . . Kole młyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołem, kołem słonecko idzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koło dworu topola stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Koło Jana, koło Jana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołys ze się kołysko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kołysę ja cały dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Komu grają? Niedołędze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konie na most nie chciały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Końmi trzema i czterema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kowalówna z końca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kowała zieziula, kowała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kozuszek barani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kożuszek barani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 593 221 24  –  81 25 764 273 27 381 339 24 151 256 80/II  –  53 26 313 243 80/II   – 272 26 323 247 25 137  57 25 171  73 25 257 113 28 240 249 25 136  57 27 253 279 25 284 126 25 425 182 25 250 109 27 252 279 27   7 121 26 436 300 24  –  55 25 763 273 80/I 124   73 80/I 144   84 28 141 192 80/I 120   72 26 207 182 25 397 175 25   98 226 26 306 240 80/II   – 270 27 111 200 28  – 128 28  39  93 26 551 227 26 550 337 25 604 224 80/I 202 117 24 123 239 80/I 244 143 28  79 146 25  – 181 24  –  47 �139 Incipit Kożuszek barani, capecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiacy jadą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowiaczek młody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krakowianka Anka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krawcyku, krawcyku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Krążyliśmy, krążyli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Księże kanoniku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto mężatki kocha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto pieniążki ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto się w opiekę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto tańcuje a nie umié. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto tylko ma żonę ładną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kto zająn to zająn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Który druzba nie wąsół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Który druzba nie wąsół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Któż mnie pocieszy w biedzie i frasunku . . . . . . . . . . . . . . . . . Któż o tej dobie płacze we żłobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku czci Bożej Matuchny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku Dunajowi ku głębokiemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ku Dunajowi ku głębokiemu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kujawianie, Kujawianie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kujawianie, Kujawianie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kuje zieziula, kuje siweńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka kuka, Jasio listek pise. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukawecka zakukała i kuje, i kuje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kukułecka kuka, Jasio listy pise. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kum z kościoła idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kuma w oknie stała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kumosia kumosi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kupało u Jana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kwiat studni idzie do nas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lauda Sion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leciały gąsecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lecieu oroł ponad morom, taj stau hołosici. . . . . . . . . . . . . . . Leć głosie po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leć głosie po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ledwo raz siekierą rąbnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ledwom miała lat szesnaście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lepsa ja Jasiu niźli ty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Letieu oroł po nad morom, taj stau hołositi. . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 333 195nlb 24   4  80 25 723 254 25 694 247 25 707 250 28   8  67 25 332 149 24   71 203 25 456 190 25 700 248 25 735 258 24  – 181 25 384 172 28   9  67 27  51 170 26  85 120 80/II   – 232 28  62 123 28  27  73 24  – 135 24   4 348 24   5 349 25 607 225 80/I 270 159 28  70 128 80/I 305 181 80/I 192 110 80/I 115   69 25 108  44 28 311 283 25 256 113 26  – 332 28  – 347 24  – 328 27  – 26 456 28  – 27 246 27 247 26 481 25 284 27 268 28  – 132 309 359 276 276 316 126 285 359 �140 Incipit Lezy stary na pierzynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leży, leży Jezus malusieńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lulu mój malutki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łetiw oreł po nad morem, taj stau hołosyty . . . . . . . . . . . . . . Maciek idzie prosto drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Majtek ubogi puścił się na morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Majtek ubogi puścił się na morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam gitarę w ręku, romans na stoliku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam gołębia przyjaciela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mam ja męza kochanego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mamy przyjaciela Chrysta Zbawiciela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marsz, marsz Agronomia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryja Magdalena w świecie się kochała. . . . . . . . . . . . . . . . . Maryja Panna Elżbietę nawiedza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryna mi chłopcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marysiu weź wianek w dłonie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maryś, Maryś, pojedziemy na Ruś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mas dziewcyno wianek?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Masz mnie kochać, kochaj stale. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mateńka zieziuleńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matka córce kurę dała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko moja, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, moja matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko, matulu moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko moja, matulu moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko, matko pierwsego rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matko niebieskiego Pana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matula mi przykazała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matula mnie przysłała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulenku, dobrodziko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matuleńku dobrodziko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matuleńku, tatuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Matulu moja, dodaj zawoja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur bardzo bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur i to bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur, Mazur bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur, Mazur bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur ja, Mazur srodze bogaty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 25 590 27   1 26 547 28  – strona 221 115 336 359 25 100 230 24   8  82 80/I 346 206 80/I 338 199 28 257 257 26 383 272 28  25  73 25 765 274 26 556 341 28  – 350 25 391 174 26 180 165 25 611 225 26 514a 326 25 145  61 28 118 174 25 618 228 27 372 335 26  – 354 26 286 229 26 287 230 26 283 227 24  70 189 25  – 301 25 650 235 80/I 134   79 26 284 227 27 152 226 26 324 248 26 184 167 80/II   – 257 80/I  45  32 26 425 295 27 387 342 27 390 345 26 424 295 27 388 344 27 389 344 �141 Incipit Mazur Mazureczce niecnotę wypłatał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazur-ci ja, Mazur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazurek się napił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mazurowie mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba babuleńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba babuleńka swoje stare grosze . . . . . . . . . . . . . . . Miała baba żaka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała babula koziołka swojego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała kokoszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała matka łysą krowę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miała matulinka siedem córek razem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem dziewcząt osiemnaście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem ja trzewiki sakowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miałem ja trzewiki sakowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, miesiąc grzeje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, słońce grzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miesiąc świeci, słońce grzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwiema góreckoma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma domostwami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma domostwoma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamieniami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamieniami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między dwoma kamienioma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Między ogrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Minął, Kachno, czas pieszczoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młoda dziewcyna, młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młoda dziewcyna, młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młodość moja, młodość. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młody panie, daj na stangę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Młody panie, daj na stangę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Modre ocki mamy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moi mili żołnierze, dajcie pokój domowi. . . . . . . . . . . . . . . . . Moja dziewczyna robocza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Jagienko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja kochaneczka, da, utonęna w studni. . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Marynia robotna była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja Marysiu, młodoś się zawiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moja matka memu ojcu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 314 185 28  – 286 80/I 313 184 24  – 319 25 330 148 25 227   99 25 744 262 26  95 125 80/I 304 181 25 666 239 24  14  83 25 673 241 27 392 246 80/II   – 383 80/I  49  33 26 291 231 26 292 231 26 376 269 80/I 197 114 25 222  97 25 220  96 25 221  96 25 220  96 25 173  74 25  27  11 26 344 257 26 345 257 26 346 257 27 288 294 27 289 295 25  – 300 28 295 275 80/II   – 438 25 552 212 26 125 142 80/II   – 242 25 557 214 28  14  70 80/I 290 169 27 201 255 80/I 239 141 25 324 145 26 212 188 26 529 331 �142 Incipit tom numer strona Moja matko, daj mi córkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 485 317 Moja matuleńka siedem córek miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 446 304 Moja matulu, moja kochana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 170  72 Moja matuś bardzo dziwna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 430 183 Moja miła cépka nima. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 113 200 Moja zona z rokiciny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 551 212 Moje bziałecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 202 256 Moje druchny, idźcie prec! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 112 200 Moje druzeńki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  82 147 Moje dziewczę, co ci powiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 465 192 Moje dziewczę, moje złoto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 142 222 Moje dziewczę, nie lamentuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 467 312 Moje dziewcze, nie lamentuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 316 186 Moje dziewcze, radabyś mi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 461 191 Moje dziewczę, trząchnij sobą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 132 219 Moje konie, moja brycka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 670 241 Mospanowie gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  47 167 Mospanowie gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  46 167 Mości państwo gmurzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 285 Mój Boże, deszcz pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 545 335 Mój Jasiniecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 300 238 Mój Józiuleńku, weź ty mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 276 289 Mój kielisku, mój kochany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 260 114 Mój mocny Boże, mój mąż mnie bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 146 151 Mój ty wianku lewendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 137 190 Mój wianecku lawendowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  74 181 Mój wianecku z białej rózy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  39 163 Mój wianeczku lawendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 151 211 Mój wianusku lawendowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 168 219 Mówiłam ja, Kasiu, tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 565 215 Mówiłam ja tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 130   76 Mucha tańcowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 423 357 Muzykancie z krzywą gębą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 436 185 My po piepry lub safrany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 123 179 My tu przyjechali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 365 330 My w te progi wstępujemy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  32  81 Myślałeś gospodarzu, ze mas syna króla . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 229 Myśliwy […] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 263 155 Na badylu mi się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Bugu, na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na cém bande spał, Kasinku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na cem będę spał, Kasinku Na cóżeś mnie, matuleńko, za mąż wydała 26 549 26 249 26 169 80/II   – 27 118 337 277 161 253 207 �143 Incipit tom numer strona Na dolinie, przy olszynie 25 742 261 Na dworzu desc pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 288 272 Na dzwonnicy kłębek nici . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 258 281 Na górze, na górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  31  12 Na Judzkich dolinach paszą pastuszkowie. . . . . . . . . . . . . . . . 27   2 116 Na kapuście drobne liście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 579 218 Na kapuście duze liście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 472 194 Na kobyle woził dyle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 522 206 Na kościele gałka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 146  61 Na kościele gałka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  –  97 Na kościele kawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  –  97 Na królewskim objedzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 117 137 Na Kujawy, psie kulawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 455 190 Na Kujawy, psie kulawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 272 160 Na majowej rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 194 229 Na mej matki roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 346 320 Na Mostowej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 196  87 Na moście Chroście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 358 314 Na około izba, w koło piec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 191 291 Na onej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  29  12 Na onej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  90  35 Na onej górze stoją rycerze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  51  34 Na onem bagnie diabeł babę gnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 490 319 Na piasecku młynecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 102  42 Na piasecku młynecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 103  42 Na Podolu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 246 107 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 245 106 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 348 322 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 349 323 Na Podolu biały kamień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 320 291 Na Podolu wiater wieje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 221 129 Na Podolu, w cystem polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 388 276 Na polu sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 250 278 Na polu sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 134 189 Na polu wierzba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  26  11 Na polu wierzba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 254 212 Na polu wirzbo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  25  11 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 255 213 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 256 213 Na polu wiśnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 257 214 Na polu wiśnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 278 268 Na progu stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 312 284 Na przykaźnym mieście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 432 364 Na Słupińskiem polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 341 255 �144 Incipit Na stołecku siedziała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na suchym dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na suchym dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na środku pola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tej górze mogiła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na ten grosecek orano orano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na to Pan Bóg dał niedzielę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tobi neboże . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na tutejsej grobli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warsawskiej ulicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warszawskiej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Warszawskiej ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na wojenkę nakazali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na wysokiej górze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na Zaleskim polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na zielonej łące. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na zielonej łące tulipan opada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Na żałość, na żałość. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nad jeziorem lipka stała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nad przewozem stała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nadobna Kasiuleńka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najechało hościku, pełny dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najechało troje swatkowie, sto ludu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najjaśniejszy król śmierci się nie boji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa panna Maryja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa Panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsa Panno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najświętsza Panna anielska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Najwiecy jaskółki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nam Zbawiciel się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Namówziłbym kamień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Napatrzcie się panny i panowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodzenie Chrystusowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodził się w Betlejemskim żłobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Narodził się Zbawiciel. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nas(z) gajik zielony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa gospodyni dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa karcmarecka dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa Marysia nasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasa Marysia robotna była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasemu panu cepy biją. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasiał grosku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 105 198 25 138  57 28 303 279 26  81 119 24  13  83 26 208 184 25 746 264 28  – 354 28 305 280 25 197  87 25 194  86 25 195  86 80/I 257 152 26 266 219 25 711 251 25 107  44 80/I 109   67 25 435 184 24  46 142 27 341 318 28  85 148 28 199 233 26 228 197 28  15  70 26  42  95 26  78 117 80/II   – 229 26 289 230 26 414 289 80/I 331 193 25 721 253 27 420 356 27 134 219 80/I  57  38 28   3  65 26  12  62 25 334 150 24  52 148 26 410a 287 26 410a 287 24 154 259 27 415 354 24  74 205 27  65 179 �145 Incipit Nasieję ja drobnyj rutki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasieliście groszku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasieliśmy grosku na przyłozku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasz gajiczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasz maik zielony, pięknie ustrojony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza karczmareczka dobrze sobie żyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza Marynia robotna była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nasza wiara birbantowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Naści tobie pani matko zasługi moje!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nawariła, napekła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chodi Hryciu na weczorniciu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chodi Hryciu na weczorniciu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne chody Hryciu na weczernycu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Né płacze Jadamko, ne płacze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ne płacze Michałko (przypuśćmy), ne płacze. . . . . . . . . . . . . Ni ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni ma-ci to ni ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni mas dziewcyny na rozpleciny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ni maz tego na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie badę ja roli orał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie będę ja pasła tego bydła z miasta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie będzies ze mną chłopie ze wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie było dobrze w nasej wsi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie bywaj tu, nie postój tu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie chcę Warsawianki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie chciała dziewczyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dla tego deptała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dobrą ja mamulinkę miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie dobrą ja matulejkę miała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj się Stasiu we mnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj w południe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie kochaj w południe, hej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie ma Marysia matuli, posła Bogu słuzyć. . . . . . . . . . . . . . . . Nie ma tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mam nic tylko bicz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas takiego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie mas tego na świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pójdę ja grabić siana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pójdę ja na pańską wieś`. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie pude ja na jabka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie siedź-i bokom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie siedźze, Marysiu, bokiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27  42 164 24  – 284 27  32 160 24  57 154 80/I   6  11 80/I 229 135 25 325 146 25 762 272 26 356 260 80/I 323 188 28  – 372 28  – 373 25  – 274 28 101 163 28  – 375 26  55 104 26 380 271 24  – 245 24 130 246 26  54 104 28 364 317 80/I 317 186 25 492 198 25 584 219 27 184 248 25  74  29 26 499 321 26 126cd. 143 28 310 283 26 382 272 25 603 224 26 502 322 80/I 116 70 26 202 181 27 106 198 25 708 250 24 130 246 28  93 158 27  86 186 25 387 172 25 549 212 25 546 211 28  73 133 26 232 200 �146 Incipit Nie stawiaj konika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie stawiaj konika u podwórza mego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie trzeba nam świeców. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie tylko te sady kwitną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie tylo ci obłapiają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie uważaj, Józiu, na to . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wies, panie, co ja wiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wsystkie ksiatuski. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owcarecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj owcarecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owczareńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, [owczareńku]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wyganiaj, owczareczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie wypił, nie wypił, a jesce ostawił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie zagram juz nikomu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie zamykaj, matko, wrót. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie żałuj se, moja Kasińku, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nie żałuj se, Kasiu, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niebo ziemia świat i morze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech będzie Bóg nasz pochwalony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech nam grosek odkryje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech się wam rodzi pszenica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj każdy rześko hasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj każdy rześko hasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj ruta w ogniu trzeszcze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niechaj ruta w ogniu trzeszczy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko miastecka pół mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko miasteczka pół mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko rzecka rzecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niedaleko rzecka rzecki, Piórkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niepojęte dary dla nas daje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nieprawdę, moje swacheńki, gadacie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęsna, niescęsna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa Anuś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa dola za munz zabraniają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwa godzinecka tam była . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe pod-swywodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe te pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwe te pokoje, ach jej, jej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niescęśliwy ganecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/II   – 430 28 243 250 28 119 174 28 247 252 80/I 143   84 25 485 196 27 320 309 27 273 288 25 143 143 25 316 142 26 432 299 26 433 299 26 434 300 26 435 300 28 368 318 80/I 286 166 80/I 196 114 24 114 235 26 525 330 27 147 225 26 173 163 80/I  34  30 28  33  90 26 560 343 26  – 160 26  –  72 25 755 268 80/I 245 144 24   7 349 27 13 135 28  47  98 28 179 223 80/I 241 142 80/I  60  41 28   5  66 26  – 154 24  45 142 25 187b  82 25  76  30 28 169 219 25 121  50 25 192  84 27 308 305 28 283 271 �147 Incipit tom numer strona Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 189  83 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 190  84 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 191  84 Niescęśliwy ten ganecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 360 263 Niesiem rosół z gajdokami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 160 263 Niesiemy jałowiec, Kasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 151 154 Nieskończona, najśliczniejsza, Jezu miłości. . . . . . . . . . . . . . . 28  35  90 Nieszczęśliwa […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 301 180 Niewidziana, niesłychana dochodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  16  70 Niewola me z karcmy pędzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 412 179 Niewola mnie ozeniła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 520 205 Nikomu się nie dziwuję. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 265 284 Nocki nie spała, piórka dzierała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 142 149 Nocki nie spała, piórka dzierała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 246 Nowa jutrzenko kraju sarmackiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 382 Nuz my pastuskowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  35 105 O bida mi z tą kokosą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 465 312 O Boże Boże co mnie mąż bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 189 169 O da, da, o dana! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  – 242 O dla Boga, co poradzę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 669 240 O dla Boga, co takiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 135 190 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 114  47 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 115  47 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 25 117  48 O dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . 80/II  –  94 O Gospodze uwielbiona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 104 197 O huzary, huzary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 282 125 O jesceśmy nie słyseli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 422 181 O już cas, moja dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 145 O już to precz, moja Kasiu, już to precz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 182 286 O la Boga boli głowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 315 244 O la Boga, co takiego, co pochmurny dzień. . . . . . . . . . . . . . . 80/I  26  24 O Matko Boska Gidelska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 330 192 O mój Boze, mój jedyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 458 191 O mój Boże, o mój Boże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  26  75 O mój Jasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   – 236 O mój Jasieńku, czemuś nie przybył?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 14b 136 O mój Jasiu, mój jedyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 595 222 O pamiętaj, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 210 238 O Panno patronko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  11 130 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  45  98 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  89 122 O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  60 107 �148 Incipit O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O rosie, o rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O rosie, po rosie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O samy Warsawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . O siódmej godzinie, tam dziewcyna chynie. . . . . . . . . . . . . . . O ty, dziewcyno, ładna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obarecek osicyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obiecał mi wcale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Obiecała dać na wale. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Objechał Jasieniek wszystkie ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oblokę kontus, oblokę zupan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oby mój ten był tak wielki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od górza nasa druzyna – od górza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od granic gdzie żył Lech. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od granic gdzie żył Lech. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Krakowa carna chmura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od onej góry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od samej Warszaway . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od synkarki do Marcina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od terema do terema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od terema do terema. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Warszawy do Krakowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oddaj ćtyry dydki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwieźze mnie zkądeś mnie wzion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odwróć bydła od stawidła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ognia, ognia, ognia na kómin. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ognia, ognia, ognia na komin. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bez uwagi mąz zonę bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, biada biada . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bida moja, bida jesce gorsa ma być. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bidna ja sierotecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, biedaz mnie bieda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bierze mnie tęsknica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bodaj cie hultaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bracia moji, bracia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, bylica, bylica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu nieboże. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu niedowarzony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu, pachnące ziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, chmielu, chmielu, ty rozbójniku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 128 216 80/II   – 232 27  97 192 25 693 247 27 301 301 25 531 208 25 404 177 26 457 310 80/II   – 127 28  – 266 27 344 320 28  – 374 24 146 253 25 760 271 25 761 272 24 102 230 26 106 132 25 275 121 26  – 77 24   5 81 26  – 368 25 279 123 27   8 127 25 497 200 25 508 202 26 158 157 80/II   – 251 27 103 194 25   98 225 26 516 327 26 470 313 26 385 273 25 500 200 25 375 170 26 518 328 25  46  18 24 115 236 24  94 226 26 134 146 26  68 110 80/II  –  49 27  80 183 24 206 297 26 164 159 �149 Incipit Oj, chociaż ci ja zaprząg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cicho Anuś, nie płac. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ciemna nocka idzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, co tez to teraz za lata nastają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, co to tu za wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cóz mi to za uciecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cy ja niescęśliwy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, cyś się w piecu uląg. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, czego płaczesz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, czego płaczesz, moja dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, da powiedziałaś, mała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dana moja dana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dana, moja dana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj dana, data, dana!. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, depce konik, depce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, do kościoła przyszła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobra moja główka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobry nasz pan, dobry. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dobrze temu dobrze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dolina, dolina, da, przy dolinie glina. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dudni woda, dudni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dyna moja, dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewczyna drobno skacze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewcyno, mój koralu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziewcyny, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, dziwują się ludzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, gdzie tam jedziesz, Maćku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, gorzałecko złoto. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, holuj Jaśku, holuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i ciemna nocka była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i u naszego pana, da, i zielona podłoga. . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i w kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i wio koniki na most . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, i wziąneś mi wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadąż, jadą, w kolasach jadą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadłabym jabłuska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jadłabym jabłuszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jak to u nas kasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jana jęła się jana, da tego dworzanina. . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jaworze, jaworze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jechali dwa żołniery z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedne konie na most. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 509 202 25 395 175 25 401 176 80/I 231 137 25 523 206 25 507 202 25 444 188 25 368 168 26  – 238 27 14a 135 25 165  69 25 510 203 26 488 318 25 brak 298 26  – 309 80/I 325 188 25 403 177 80/I 284 165 25 634 232 80/I  92  55 25 668 240 25 371 169 25 517 204 25 658 237 80/I 190 109 25 476 194 26 479 316 26 511 325 25 348 156 25 405 177 25 381 171 80/I 199 116 80/I   8  13 80/I 164   93 80/I  76  48 25 542 210 24 124 239 25 477 195 80/I  82  51 26 136 147 26 460 310 25 518 205 28 204 235 26 501 322 �150 Incipit Oj, jedzie pan, jedzie pan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedzie wóz na przewóz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jedzie wóz na przewóz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, jesce, jesce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kalino, malino. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiedy ja bendę do ślubu stawała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiedy ja sed bez bór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kiej wyjdę na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kołem, kołem, kołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kołem, kołem, słonecko chodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, konie rżały, nic nie miały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kowalu, kowalu, zróbże mi kłódeczkę. . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, kukawecka kuka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lata moje, lata. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lato, lato, lato gorące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lato, lato, słońce gorące. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, lecie, lecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ludzie mi ją ganią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko moja, matko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko, matko, matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matko, matko, matulu moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, matulu, oj, matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, Mazur, Mazureczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja Marysiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja matulecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moja matulecku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, moje kompanecki, da, cóz wy mnie zycycie. . . . . . . . . . . . Oj, mój wionku lawendowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, myślałaś dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, na wysokiem drzewie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, na zapiecku stała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, napijmy się wujku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nasa karcmarecka dobrze sobie zyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nasza, nasza, nasza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ni mas tego na świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie bij mnie, Jasieńku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie bójze się, nie bój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie chodź kiele woza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie daj mnie, matulu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie kochoj dworaka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie masci to, nie mas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 393 174 25 475 194 80/I 156   89 26 153 155 25 545 211 27 159 232 25 638 232 25 580 219 26  57 105 80/I   9  16 25 374 170 26 170 162 25 674 242 80/I  46  32 26 462 311 80/II   – 300 26 486 318 27 203 256 25  28  11 26 260 216 26 526 330 25 240 105 26 285 228 26  – 228 26 468 313 80/I 315 185 27 187 249 80/I 178   99 80/I 179 100 27  18 151 27 130 218 25 554 213 25 396 175 80/I 242 142 25 463 192 26 410b 288 24 177 281 26 101 129 25 402 176 25 406 177 26 514b 326 26 469 313 25 420 180 25 426 182 �151 Incipit Oj, nie mój konik, nie mój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie płacz, panno młoda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie przez taki dunaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie przez takie dunaje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie tego, nie tego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nie widzis-ze, Kasiu, da, tę wysoką wieżę. . . . . . . . . . . . . . Oj, nie wies ty, bracisku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nigdy ci, Marysiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ni mas co to, ni mas. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, nocka wedle nocki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, obiecała syr dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ola kole pola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, orać chłopie, orać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, owce moje, owce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, padnijze, dziewcyno, swoji matuli do nóg . . . . . . . . . . . . . Oj, pani, moja pani. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płakała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płakała ja wcora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, płynie krypka, płynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pocozeście przyśli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pod borem piełła len. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pognała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedzies, pojedzies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedź, Jasiu, pojedź . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pojedź, Jasiu, pojedź . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, posed by ja, posed. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, postatnico, pofolguj, pofolguj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, potoczę ja, potoczę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, powiedziałaś, Kasinko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, poznać, poznać, chtóry młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, prawdę ptasek mówi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, proś Boga, dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pszeniczka, pszenicuszka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, przypłynęli siwe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, pstatnico pofolguj, pofolguj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, Puławy, Puławy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rekruci pijecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rozpleciny są. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ruch chłopcy na wodę, bo woda maleje. . . . . . . . . . . . . . . Oj, ruta, moja ruta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycy wół, rycy wół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ryczały, buczały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycały moje bysie rycały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 458 310 27  33 160 25 598 222 25 637 232 24  – 262 24 201 295 25 486 197 26 335 252 26 411 288 80/I 198 115 25 671 241 25 469 193 25 602 223 26 503 322 80/I  10  16 26 517 327 27 374 335 26 186 168 25 446 188 26 515 326 25 370 169 26 508 324 25 440 186 25 492 198 26 120 140 26 507 324 28   53 105 24 176 280 80/I 177   99 26  87 121 25 534 208 26 534 333 27  16 142 25   3   1 27 369 333 28  53 105 26 509 324 26 478 316 80/II   – 242 25 377 170 80/I 176   98 80/I 138   82 80/I 137   81 27 397 348 �152 Incipit Oj, rycały, bucały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, rycą wołki rycą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sakłakowe buty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sama ja, sama. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sama ja se, sama. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj, Maryś kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj, Maryś, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siadaj, siadaj na wóz, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siasta siasta, dziewcyna z miasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siekierecka to nie toporzysko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sierota ja, Jasiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sirota ja po ojcu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, siwy koń, siwy koń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, słuzba słuzba niescęśliwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, sporzioł na słonecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stangrycie, stangrycie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stary ja, stary, ale nie narobiony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stuliny, stuliny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, stuliny, stuliny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szanuj-ze mnie, szanuj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szczerze-m ja Panu Bogu służyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, szewskiej córki nie chcę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewają słowicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajcie, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajcie, dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, śpiewajze, słowiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, tam komar z dębu spad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, tam w sadecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, trzeba jej, trzeba jej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, trzewicek mi się zdarł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mnie je tych śpiewek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mojej dziewcyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, u mojej dziewczyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, uboga ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, utonął popielarcyk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w lesie i w olsynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w lesie, w lesie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, w polu ogródeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wianeczku z białej róży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 443 187 25 609 225 25 643 234 27 377 336 26 493 320 26  79 118 80/I  40  31 28 108 167 26  72 113 25 623 229 25 601 223 80/I 210 122 26 510 324 80/I 175   98 25 536 209 27 280 291 25 442 187 80/I 283 165 80/I 131   77 26 145 151 80/II   – 248 25 392 174 24 181 285 80/I 139   82 25  58  22 26 518/5 328 80/II   – 309 25  59  22 25 344 155 25  80  31 27 165 238 25 555 213 25 376 170 25 516 204 80/I  70  45 25 644 234 25 591 221 25 498 200 25 431 183 80/I 157   89 24 190 290 24  88 223 80/II   – 301 80/I  75  47 �153 Incipit Oj, wianku ty mój, wianku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, widzisz, ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wio, koniu do domu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wolałby ja, wolał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołałem, wołałem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołki moje, wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wołyż moje, taj połowyje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wsystko mi się widzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wszystko mi się widzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wycion konik wycion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyjrzyjze, córko moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyleć wyleć, raby pstry sokole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wyrżyta, pacholicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, wywijał mój konicek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, z wysokiego mostu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za nic mi to za nic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za nic mi to za nic. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, za wodą, za wodą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabili, zabili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabili, zabili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zabujały białe łabędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zagrajze mi, zagraj, da, muzykancie . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zakukała kukawecka za borem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zarżyj, zarżyj, wrony konicku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zasło słońce, zasło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała cyje to konicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby ja wiedziała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zeby nie Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zebym cię nie lubił. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, zebym ja miała taką mocną wolą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, ziele, ziele co nigdy nie znane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, złapałeś mnie złapał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, żeby to Pan Bóg dał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oj, żebym ja była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojce nas, w Wierzbowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec bije matka bije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec bije, matka bije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojciec pomar, matka także . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojechał Jasienek wszystkie ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze dana, ojze jesce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, gospodyni nasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 489 318 80/I  83  52 25 505 201 25 583 219 80/I  78  49 25 589 221 26 121 140 80/I 187 108 28  – 373 25 394 175 80/I 274 161 25 481 196 25 315 142 28  52 104 25   7   4 26 108 133 26 501 322 25 513 203 25 470 193 25 642 233 24 116 236 26 477 315 27 368 332 25 599 223 27  71 180 27  87 186 25 511 203 25 679 243 25 503 201 26 171 162 26 487 318 26 495 320 28 353 311 27 358 326 25 495 199 25 532 208 27 291 296 26  –  76 26 512 325 80/I 209 121 27 342 318 28 276 266 25 409 178 26 496 320 �154 Incipit Ojze, matko moja, matko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ocy moje, ocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, powiedziałaś mała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, zono moja, zono . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ojze, na dunaju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ojze, ojze, ozje dyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oli, daliby, kazali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . On idzie drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona pasła bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona pasła byczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ona wysła i wyjrzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Opasali mnie fartuskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oryl pije, oryl traci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oryl pije, oryl traci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orze Jandruś orze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Osa, osa, zimna rosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Osa, osa, zimna rosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otóż to ja panem,. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, matko, dom, dom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, pani, szerokie wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwieraj, panie, nowe wierzeje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otworzcie nam tu séroko wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz, matulu, te nowe drzwicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz, matulu, te nowe wrota. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz nam, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz nam, moja matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórzcie nam szerokie wierzeje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Otwórz-ze mi, otwórz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Owcarecek na polecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Owo ja Mazur sumno bogaty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozenię się, ozenię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozenił się pan majstrowic. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się, niewola moja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się tu na spół z płacem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ozeniłem się, moja niewola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, fajt majt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, fajt majt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się, sacher macher . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się sajdak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożenił się sajdak, majdak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniła matka syna po niewoli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się na poły z płaczem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się tam na Podolu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 471 193 24 110 234 25 660 238 25 166  70 25 408 178 25 462 192 25 416 179 80/I 172   96 27 199 254 25 438 186 27 408 352 28 158 214 27 306 304 80/I 264 156 26 505 323 26 268 220 26 263 217 26  – 217 27 364 329 27 140 222 28  61 115 28  56 108 24  79 209 26 206 182 26 215 189 26 133 146 80/II   – 244 26  38  88 25  34  13 25 661 238 25 291 130 80/I 153   87 27 339 317 25 236 103 25 432 183 26 384 273 25 238 104 80/II   – 118 25 237 103 80/II   – 441 28 307 282 28  67 126 27 338 316 80/I 205 119 �155 Incipit Ożeniłem się tam na Podolu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się, to chwała Bogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się tu na Mazowsu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ożeniłem się więc na Mazowszu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pan z nieba i z łona Ojca przychodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pani matko, dobrodzijko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pani matko, nie załujze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panie ojce, pani matko, prosiemy wsystkich. . . . . . . . . . . . . . Panie ojcze, siodłaj konia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panie młody, nie bundź taki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panna młoda idzie w pląsy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panna rybki gotowała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Panom pałace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecek ci ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku kiepska siecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku wstałbyś do dnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobecku zadundały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Parobeczek […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pas’em ja woły, wedle stodoły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasł gałgan bydło . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasł Jasinko konie, a Marysia wołki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła dziewcyna owce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła Helka bycki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła Kasieńka konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasterka szłynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła panna pawia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasła, pasła pasterecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pasturze na górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pastuszkowie bracia mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśli pasterze woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśli pasterze woły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paśliśmy owiecki pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pędzą, pędzą, matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piaskarz jestem swego rodu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pieje ludzie haraleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pielim piepiórkę przy odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pierwse kury zapiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pierwsi kurzy zapiali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna Dorotko, wartaś ręki króla. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna nasza Polska cała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękna nasza Polska cała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pięknam była chwała Bogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piękny kwiatek z róży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 25 235 27 337 26  49 24 127 strona 102 316 100 241 28  22  72 27 143 223 24  – 262 24 105 231 28 197 230 24  – 263 26 150 153 26 338 254 27 430 362 25 615 227 27 409 352 25 577 218 26 454 309 80/I 300 179 27  – 344 25 234 102 80/I  79  49 28 293 274 26 443 302 25 182  79 27 302 302 80/II  –  84 80/I   – 109 27 404 350 24  27  99 25  10  61 80/II  –  18 24 36 106 26 430 298 24   2  79 28 201 233 27  15 140 24 207 297 27  84 185 28  10  68 80/I 352 213 80/I 353 214 28 309 283 80/I 132   77 �156 Incipit Pijał ci ja, bande pijać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Piję ci ja, piję. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płaczą dzieci, płacze żona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płakała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płyną gąski po dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie kacor po olsynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie rybka, płynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie rybka, płynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie woda po dębinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pływała rybka, rybecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pływały rybki, rybecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po całym świecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po co ześ mnie brał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po co ześ mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, matuleńku, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po co żeś mnie, moja matko, za mąż wydała. . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matko, moja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matuleńku, za mąz wydała. . . . . . . . . . . . . . . Po có-ześ mnie, matulinku, za mąz wydała . . . . . . . . . . . . . . . Po cóżeście przyjechali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po cóżeście, matuleczku, za mąz wydali. . . . . . . . . . . . . . . . . . Po majowej rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po rynecku chodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po stracie Heroda, westchnijmy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po tak miłej zabawie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Po żołniersku stać na wale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pobłogosław, moja matulu, na drogę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem carna chmara. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem na murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem na murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem, pod borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem rola, na nij tumpola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna gorzała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna gorzała, pod nią dziewczyna. . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sosna stajała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 494 320 26 520 328 27  – 100 26 540 334 28  –  96 26 548 336 26  66 110 26  67 110 27 230 270 80/II   – 252 26 168 161 28  32  89 25  19   8 25 116  47 80/I  18  20 27  91 188 80/I  19  21 80/I  44  31 25 113  46 26 176 164 25 112  45 26 154 155 80/I  21  22 26 245 209 25 163  68 28  21  71 80/I 334 197nlb 25 285 127 26  – 173 25 183  79 80/I 173   97 26 373 268 27  56 175 27 160 234 80/I 183 104 26 349 258 24 187 290 27 139 221 24  82 221 80/I  12  17 24 111 234 26 178 165 80/I  39  31 24 106b 232 �157 Incipit Pod borem sosna stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia gorzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia gorzała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna, pod nią topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod borem sośna stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod dworem na murawce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Jadamową miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod okienkiem zieleni się trowka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod okienkiem, pod okienkiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Pułtuskiem, pod miasteczkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod Warsawą carna rola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym dębem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym dębem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod zielonym jaworem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podaj, matulu, grzebienia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podajcie nam miec, miec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podobno ty, Marysieńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podziękujcie swatowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognał Jasio woły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała wołecki do dąbrowecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pognała woły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja do Łowica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja na Włocławek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojadę ja za Włocławek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał Jaś, pojechał Jaś do kościoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał myśliwy po polu polując. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał pan na łowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechał pan na łowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechałem do Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojechałem do Warszawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 24 106a 231 27 139 222 27  93 189 24 198 294 80/I  11  17 27  38 162 24 199 294 25 111  45 24 166 268 25  22   9 25  23  10 25  24  10 24  82 220 27 405 351 25 184  80 25   65   24 80/I  93  56 80/I 351 212 26  63 108 25 106   44 25 105  43 25 218  95 26 199 178 26 222 195 25 158  66 28 128 181 28 246 251 25 167  70 28 273 264 28 274 265 80/II   – 297 80/I 169   94 25 494 199 25 585 220 80/I  80  50 26 393 277 28 350 309 80/I 225 131 28 327 296 26 532 332 80/I 269 159 25 189 129 25 290 129 26 423 295 �158 Incipit Pojedziemy na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy na łów, na łów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedziemy se z syneckiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojedź Jasiu, pojedź. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmał bajko sojku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmij mie, Jasiu, pojmij mię. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pojmijze mnie, Jasiu, Jasiulecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pokłoni się Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pokłoni się Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polak Węgier dwa bratanki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poleju, poleju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Polska korono, co słychać o tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161Polska korono, co słychać o tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pono to ty, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boze, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj Boże, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Porównaj, Boże, góry z dołami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poruchaj się, matuleńku, toć się poruchaj. . . . . . . . . . . . . . . . . Porzuć ojca matkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posadzę ja jabłoneckę przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed Jasio rano do lasa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed Jaś do roli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed mysliwiec na gaj na zające. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posed wilcek na góreckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poslijcie mi matulińku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła baba po popiół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Doda do ogroda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła dziewcyna ku ogródkowi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Kasieńka w koło stoła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła Kasińka do sadu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła mucha po wodę do zimnego zdroju. . . . . . . . . . . . . . . . Posła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła na kwiatki bojąc się matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła na kwiatki bojąc się matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posła sierotecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posło dwóch braci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie panienki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie, dziewcząteczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posłuchajcie, posłuchace. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły były dwie panienecki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły były dwie panienki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posły druchny wilcą drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Posprzedała krowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 385 341 80/I 262 155 25 329 148 28 177 223 28 371 319 27 277 290 26 334 252 26 227 197 26 226 197 24   9  82 27  19 152 25 356 25 357 162 25 159  66 25  97  39 25  98  40 28 139a 191 80/I 195 112 26 217 190 28 259 257 28  46  97 25 341 153 28 258 257 26 422 294 27  84 184 25 211  93 26 541 334 26 492 319 24 158 261 28 163 216 26 149 152 25 343 154 27 424 358 26 174 163 27 88 186 26 563 345 25  48  19 26 359 262 80/I 182 102 26  27  77 24  64 179 24  64 179 26 114 136 25 722 253 �159 Incipit Postrzeż się z rozumu obrany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszedł Jasieńko Lwowa dobywać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła dzieweczka do ogródeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła Kasia po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła mucha po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła na wsiny sprasać rodziny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła na wsiny sprasać rodziny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panienka w gęste jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła panna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszła sierotecka po świecie tułając. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Poszły druchny swoją drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pośli myśliwi po polu polują. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocę ja, potocę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocę ja swój wianecek po stole, po stole. . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Kasiula. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Marysia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła Marysia swój wianek do matki . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła swój wiánek do matki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potocyła wianusek po stole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potoc-ze się wionecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Potoczyła Marysia swój wianeczek po stole. . . . . . . . . . . . . . . Powiedz, Kasiu, raz, komu rąckę das. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedz mi, dziewczyno, powiedz mi jedyno . . . . . . . . . . . . . Powiedzcie, pasterze mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzcież nam, bracia mili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedziała klucnica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzieli ojciec, mać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzioła synkarka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powiedzże mi, powiedz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstał stary rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstań, Dawidzie, cymprędzy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powstań, Dawidzie, czémprędzej, lutnić wesoło. . . . . . . . . . . Powstańcie panowie, powstańcie swatowie. . . . . . . . . . . . . . . Poznęliśmy żyto, pożniemy i jarkę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pożegnaj domowe progi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pożywajcie śmiele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdziemy, pójdziemy pod gajicek zielony. . . . . . . . . . . . . . . . Pójdź do domu, Łusia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdźcie, druhny, waszą drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pójdźcie, druhny, wilczą drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  64 124 24  39 107 28 143 193 26 406 284 26 452 307 28 372 319 24 134 248 24 134 248 80/I 170   95 28 299 277 80/I 166   94 80/I 167   94 80/I 212 123 26  48  99 26 421 294 28 140 192 27  75 181 26 111 134 80/II   – 234 26  97 126 27 114 201 27 114 201 28  84 147 27 129 217 26  47  99 28 160 215 26 279 224 26   8  60 24  27  99 26  90 122 80/I 126   73 24 149 254 24  81 220 28 223 243 26  18  67 27    5 120 80/I  16  19 80/II   – 345 27 137 221 27  48 168 26 219 191 80/I 151   91 27 123 210 27 124 212 �160 Incipit Północ już była gdy się zjawiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pragną ocki pragną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pragną oczki pragną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prawde ptasek mówił . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosę na ten zur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosiemy cię, starsy druzbo, prosiemy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosiemy pana za sobą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosili mnie na wesele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosili mnie na wesele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prosił ci ją w ogrodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przecisne, przecisne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przecisnę, [przecisnę] szabelkę przez Wisłę . . . . . . . . . . . . . . . Przedała łańcuch. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedde wroty kamień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem (okienkiem) zieleni się trowka . . . . . . . . . . . Przede dworem w ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem wielki sad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede dworem zieleni się trawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede wroty kamiń złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przede wroty, kamień złoty, lelija . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przedzierzgnę się siwą gołębicą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeleciał sokół przez mej matki dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przelecioł siwy gołumbek bez dumbek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przenocuj mnie, przenocuj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przerzucę ja się złotym pierścieńcem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przeslicna lelija. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przewieź ze mnie przewieź, przewoźniku młody. . . . . . . . . . . Przy dole sośnia stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy dole wiśnia, przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy jeziorze, przy dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy kokosce jarzębiatej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy onej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy onej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy staweczku kalina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przy tej dolinie, w gęstej krzewinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przybieżeli do Betlejem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali deputacy z wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali do Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali do mej matki dworu w podwórze. . . . . . . . . . . . . Przyjechali do mej matki dworu w podwórze. . . . . . . . . . . . . Przyjechali kozaczenki, wszyscy pod piórami . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26   9  60 25 148  62 28 253 255 25 717 252 26  – 127 24 143 252 26  41  90 24  98 228 26 122 141 26 371 267 25 692 246 80/I 121   72 26 239 206 26 253 212 25  65  24 80/I 228 134 24 194 292 25  65  24 26 159 157 24 132 247 25 131  54 25  94  37 26 308 241 27 138 221 80/I  32  30 24 139 251 26 455 309 27 243 275 24 44 141 27 266 284 24 131 246 24  69 183 26 316 244 25 437 185 26  11  61 26  – 251 26 364 264 80/I 158   90 26   7  59 80/I   58 39nlb 28 269 262 25  87  35 80/II  –  87 80/I  59  40 �161 Incipit Przyjechali trzy pytace z wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali z tak wielkiej wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali Zidkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali Żydkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechali zołnierze od wojny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechał Jasio z cudzej ukrainy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechał k’niej w komendy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechała Ruchla z białego morza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjechało do mnie siedmiu zalotników. . . . . . . . . . . . . . . . . Przyjmij od nas pokłony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyleciał sokół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przynosiemy plon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyńdzie Jasieńko głupi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przysed do nij w niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przystań, przystań do werbunku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszedł do niej w niedziele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszedł już przyszedł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyszliśmy tu po dungusie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytała się Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pytam ja cię panie swacie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 174 243 25   4   2 28 359 315 80/II   – 452 27 176 244 80/I 218 127 27 228 269 26  22  69 27 179 245 28  36  91 24  68 182 26 309 241 27  95 190 26  37  87 24 155 259 27 343 319 80/I 251 147 80/I  91  55 24   9 350 24   47 144 28  97 161 28 149 211 Rają ci mi kawalera. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 185 248 Raźno chłopcy hej parobcy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 753 267 Rąbała Kasia kalinę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 286 272 Rodzino moja, stań-ze se w rzędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 157 157 Rosa pada, słońce siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 143  60 Rosa pada, na koń siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 260a 281 Rosie po rosie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  61 107 Rośniej-ze mi modry kwiecie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 252 211 Rośnij ze mi w ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 252 211 Rozbujał sie kary konicenko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  30  28 Rozbujał się kary koniceńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 115 Rozbujał się mój kary koniczek, rozbujał. . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  31  29 Rozbujał się wrony koniceńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 294 233 Rozbujały się siwe gołębie po wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 339 303 Rozbujały się siwe gołębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 367 331 Rozbujały się te, siwe gołębie po wodzie. . . . . . . . . . . . . . . . . 28 267 118 Rozgłasaj, panie muzykońcie, rozgłasaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 133 247 Rozgniewała się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 308 282 Rozleciało się seść gołąbecków. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 416 290 Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 447 305 Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 298 �162 Incipit tom numer strona Rozmaryn pannom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 344 204 Rozmyślajmy dziś, wierni chrześcijanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  27  81 Rozpetli koski (warkocze) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 150 211 Rozpleciny są, dziewcyny ni ma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 123 141 Rozsypała Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  77 145 Rozsypała się rutecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 185 168 Rus konia, rus (rusz). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 109 170 Rutkoż moja, rutko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 713 251 Rybacy, rybacy, czyście nie widzieli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 223 130 Rznijcie nam od ucha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 750 265 S’ist mir alles eins. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 – 258 Sady wołek wyrykuje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 606 224 Sadziła ja jabłoneczkę przy drodze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 194 112 Sadziłam ja jabłoneckę przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  84a  33 Sama ja nie wiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 347 258 Sama ja nie wiem, co za nautura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 277 122 Sanowała kogo chciała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 331 148 Są na boru fijołecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 480 195 Są na jeziorze konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 348 258 Scęśliwe Betlejem, miasto Dawzidowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27   6 120 Scęśliwie ja Panu Bogu słuzyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  35  85 Scęśliwie ja panu Bogu słuzyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  92 123 Scielcie, scielcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 148 152 Serdeczna matko, opiekunko ludzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 553 339 Séroka woda na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 283 292 Seweryn, Seweryn, Sewerynoczku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 354 Siadaj, nie gadaj ślicne kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 171 240 Siadaj, Maryś, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 36   31 Siadaj, siadaj, kochanie moje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 189 227 Siadaj, siadaj, moje kochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 176 222 Siadaj, siadaj, wozy kowane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 160 157 Siadaj, siadaj, wozy kowane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 251 Siadajze, siadaj, Kasiu, kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 58 106 Siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 177 165 Siadajze, siadaj, Maryś kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 188 168 Siadajze, siadajze, Kasiu kochanie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  99 228 Siadła na białym kamieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 185 226 Sialona rybka co nad wędą siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 317 245 Siano cedziła piasek wiązała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 381 271 Siano grabiła piasek wiązała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  51 102 Siano grabiła, piasek wiązała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 684 244 Siano grabiła, piasek wiązałą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 685 245 Siądźmy sobie, Stasiu, przy tej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 357 261 �163 Incipit Siecka nie owies dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedmio Jasio koni miał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedmiu braci było. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi jastrząb na wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi niedźwiedź za stołem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi pluskwa w kominie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi ptosek na tumpoli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi sobie zając pod miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi zając. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedzi zając pod miedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siedział Jasio roczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siodłaj konia do Toronia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siodłaj konia do Torunia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sipiała ja w gumnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwa gąska, siwa, po dunaju pływa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwa gołębica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwego konia mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwy konik, siwy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Siwy koń chodzi po łące brodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skądże jesteś, Kujawiacku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skocyła Kazia na Dunaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skoro dzień świta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronece śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skrada się wilk do zagrody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skrzypicielu, bandzies w niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna od swawoli. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła dziewcyna po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sierota bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sierotka bez wieś. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sła sirotka po wsi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słodki pasternak-nak nak-nak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słomy nam dajcie, druzbowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słoneczko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słoneczko, słoneczko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem pani na piérse lato. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem u pana na piérse lato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słuzyłem u pana na pirse lato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 592 221 26 328 250 26 530 332 26 353 260 28 373 320 28 374 320 25 564 215 28 351 310 80/I 296 178 24 180 285 25  – 278 27 169 239 26 336 252 26 491 319 80/I 118   71 24 175 279 25 530 207 25 538 209 28  45  97 80/I 271 160 28 333 299 26 299 237 26 271 221 25  39  16 25  37  15 26  62 108 80/I 339 200 26 524 330 27 155 227 27 321 309 27 322 309 26 564 345 26 565 346 25 356 161 28 129 181 26 138 148 80/I 213 124 28 196 229 25 248 108 26 390 276 26 392 277 25 327 147 25 328 147 27 416 354 �164 Incipit Służył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Służył Jasio u pana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Służyłem u pana na pierwsze lato. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smutne serce w mem kochaniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smuzkiem dziewcyno, smuzkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem dzeiwzyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem dziewcyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Smużkiem, dziewczyno, smużkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sobie nie dumaj dziewcyno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sobie nie dumaj, dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sokół leci, skrydłami zwinie do duba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowa na gaju dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowa w stodole siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sowronecek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sówka po boru lata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spadła z górki do kómórki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spadła z wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spuść-ze charty z smycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała nam się nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała nam się nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała się nam nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stała się nam nowina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starego’m ja męza niała (miała). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starsy druzebka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starsy druzebka, jeśliś młodzieniec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stéry kunie Jasio miał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi bylicka przy odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi byliczka przy odłogu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi Jasienek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi lipeńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi lipka pod okienkiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoi nam tu lipeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała ja se. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała Kasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała lipa przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała wiśnia przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stojała wiśnia przy dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji Jasieniek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji olsyna pod nia topola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stoji rumien, wedle gumien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stój, nie gibaj się. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sum se rod starsy druzba, sum se rod. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 391 277 28 324 294 80/I 294 171 28 237 247 80/II   – 433 28 262 259 28 289 273 28 290 273 80/I 189 109 25 478 195 80/I 311 184 28  89 152 26 506 323 27 299 300 26  62 108 26 350 259 27 319 308 25 213  93 27 298 300 25 242 105 27 345 320 28 316 287 80/I 214 125 27 133 219 26 139 148 26 191 174 27 269 286 26  39  89 27  17 142 28 277 267 27 226 269 27 225 268 26   3  57 27 178 245 26 244 209 24 188 290 25 110a  45 26  36  86 28 267 277 26 258 214 27 259 281 28 110 171 24 144 252 27 231 271 �165 Incipit Sumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi gaj, sumi gaj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumi las, sumi las. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sumiała lescyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Swatkowie nasi, bierzcie się z nami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Swatkowie nasi, trzeba co radzić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarecko dawaj piwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarkę mi rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synkarkę mi rają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Synu mój, zięciu mój. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Syroko, wysoko listek na jaworze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Syta druchna syta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szalona ta ryba. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szarszan zardzewiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szed ci Maciek prosto drogą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szed Mośko czasem borem i lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szedł chłop do stodoły rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szeroka woda na Wiśle. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasia bez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasia przez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasieńka bez gaj po wodę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasinka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła Kasińka wianki wić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła sierota bez wieś . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szła, szła, szła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szłam z kościołeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szto ja bidny soładt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szto ja biedny żołnirz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szumi descyk po lescynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Szynk […]. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 232 272 25 369 169 28 272 263 28 337 301 26 221 192 26 193 176 26 482 317 26 281 225 80/II   – 266 27 170 140 25 560 214 27 121 209 28 239 249 24  – 318 27 333 314 28 357 313 25 346 155 27 283 292 28 335 300 26 407 285 28 334 299 80/II   – 447 26 562 345 80/II   – 320 25 682 244 27 128 217 24  15  84 80/I 259 153 80/II   – 363 80/I 359 220 Ścielcie, ścielcie suknie kobielce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 248 Ścieni ten dumbecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 547 211 Śliczne gwoździki, piękne tulipany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 740 260 Śmiały kozacze, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 233 201 Śniło się dziewcynie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 322 292 Śniło się Jagusi na lózecku śpiący. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 354 324 Śpiewaj-ze słowiku w zielonym gajiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  60  23 Śtery konie Jasio miał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 269 286 Świadkowie siedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 109 133 Świadkowie siedzą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 237 Świeci miesiąc na niebie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 286 293 Świeci miesiąc świecą gwiazdy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 571 217 Świeci miesiąc świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 208 238 �166 Incipit Świeci miesiąc, świeci. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci miesiąc, świeci miesiąc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci miesiącek na rogu stoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świeci się w Warsawie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Jana, świętego, świętego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Wojciecha, pannom pociecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . Świętego Wojciecha, panom pociecha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Janie Nepomucki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Janie, pytam się ciebie samego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Łukasz ewangelista. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Święty Mikołaju pasterzu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świnia ogon wywinęła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 25 690 246 80/I 238 141 26 211 186 80/I 250 147 24  65 182 28  24  73 26  16  65 27  12 131 24   1 348 80/I 332 194 25 360 163 80/I 320 187 Ta dziewczyna maruda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 148   85 Ta moja dziewcyna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 303 302 Ta na onéj górce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 632 231 Taki sobie młynarz dobry . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 300 137 Takie dobre słodkie mleko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 230 199 Talara bitego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  77 116 Tam daleko za górami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   3  80 Tam na carny górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  32  13 Tam na górecce karcemka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  21  69 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  38  92 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  86 Tam na górze ogień gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  93 Tam na morzu gajiczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 186 226 Tam na moście trawa rośnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 193 229 Tam na onej górce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 168   94 Tam na onej górze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 633 231 Tam na onej murawce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 322 144 Tam na Podolu zołnirze stanęli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 295a 234 Tam na tej łące, tam na zielonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  50  20 Tam pod borem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 314 142 Tam pod borem domecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 104  42 Tam pod borem Marysia stajała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  85  34 Tam pod borem na murawce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 199  88 Tam pod Borkowem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  67  25 Tam pod Borkowem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II  –  83 Tam pod Grodziskiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 224  98 Tam pod Warsawą na błoniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 311 242 Tam przed dworem zielona murawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 211 259 Tam w Garwolinie zonirze stojali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 295b 234 Tam w ogródku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  77  30 Tam za borem bylica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 295 �167 Incipit Tam za dworem, zielona murawka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za górami stoją Cygany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za ogrodem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tam za Warsawą na błoniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tamoj za dworem zielonijsza murawa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcowałem z niewiastą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcuj Budnik boś ty letki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcuj Budnik, boś ty letki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tańcujze ze mną. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Targujcie-z się, braciowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatulu, matulu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tatulu, miły, powstańcie z grobu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Te maleńkie turkaweczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ten mem zdaniem dobrze żyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . The flower of the well to our house gaes. . . . . . . . . . . . . . . . . To Caplińskie pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To mi mędrzec zawołany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To to ja, dziewczyno, to to ja, ludzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki, to z nią do zyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszenicki, to z nią do zyta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . To z nią do pszeniczki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tobie nad pomysł dowcip i wymowę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tobie niech zabrzmi, Boże, cześć i sława. . . . . . . . . . . . . . . . . Toć tu były i stoły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tonie rybecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trasny się smok pobudował . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tria sunt vere. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tria sunt vere. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trudna rada, trudna rada, przyjdzie nam. . . . . . . . . . . . . . . . . Trza se było rozmiarkować . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba i dać nie załować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzebá i doć, nie załowoć. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać na miseckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej dać nie załować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać, nie żałować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej dać, nie żałować. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jéj dać wieprza z kojca. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzeba jej na miskę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzewicek mi się zdar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trzęsła Marysia na gody jabłuska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tseba jej na sitko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tu zagon tu bruzda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tuma, tuma po dolinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 277 223 80/I  56  37 25 101  41 27 356 325 80/I  94  57 25 525 206 25 524 206 80/I 265 156 25 575 218 28  98 161 26 418 292 26  80 118 27 256 280 25 757 269 24 – 328 25 427 182 25 757 269 80/I 123   72 26 144 150 26 187 168 26 216 190 28 173 221 28   2  64 27  – 379 26 209 184 27  37 162 26 561 344 26  43  96 80/II   – 226 27 264 283 25 280a 124 24 159 261 24 159 262 24 173 271 26  52 103 24 119 237 80/II  –  50 24  96 227 26 114 136 25 636 232 25 130  53 27 126 215 26 527 331 28 366 317 �168 Incipit tom numer strona Tuman tuman po dolini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  – 373 Tuna, tuna (tuman) przy dolinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 366 317 Ty ślicny kwiecie rozmaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 251 211 Ty, drużeńku, porednocku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 224 195 Ty, dziewcyno, ty jedyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 548 212 Ty, Jasieńku, źle kierujes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 157 229 Ty, mój bracie, rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 117 206 Ty, swaciejku, bałamuciejku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 198 233 Ty, wiánecku, z biały rózy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  40 163 Ty, dziewcyno, z białą twarzą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  68  44 Tyloś mi się Kasiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 543 335 Tysiąckroć bądź pozdrowiona, królowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  10 129 U Doroty pierścień złoty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U drzwi Twoich stoję, Panie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U drzwi Twoich stoję, Panie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U jeziora bystra woda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U jeziora bystrej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U kowalichy sobaki lichej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki na polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U méj matki rodzonéj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U méj matki rodzonej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki rodzony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej matki w podwórzu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mej pani matki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza leśnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza Marcina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U młynarza nasego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej mamy rodzonej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej matkiprzed samemi wrotki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U mojej matusieńki przed sienią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U nasego jegomości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U nasego młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego bawolika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego pana są żeńce wybrańce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U naszego pana przede drzwiami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U onego młyna zielona olsyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U pana N. N. myszy zboże jedzą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U sąsiada wilk wyje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 281 293 24  58 164 80/II  –  38 28 271 263 28 256 256 80/I 306 182 26 329 250 26 375 269 27 351 323 27 352 324 80/I 105   65 25 216  95 25 249 108 26 395 279 26 396 279 26 374 268 25  – 28 26 367 265 25 209b  92 25 209a  92 28 326 295 25 243b 106 25  – 301 24  77 207 25  64  24 80/I 324 188 28  50 100 28  – 101 25  64  24 28  – 107 24  78 208 �169 Incipit U syrokosa syrokie kosa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U szenkarza na dole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U Widawskiego gęsty sad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . U żydka, żydka, u żydeka, żydka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga dziewcyna co ja ucyniła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja dziewcyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja sierotecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uboga ja sierotecka, nie mam pierzyny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ubrał się pięknie, na konika siędzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekała pichna bruzdą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekała po rowie, gonili ją panowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka – w oset. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepióreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepióreczka w proso. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekła mi przepiórka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uciekłą mi przepiórecka w proso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uderzył babę o piec. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umar Maciek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umar Maciek, umar. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umarł Maciek, umarł. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Upadnij do nóg ojcu matce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Upiła się stara Kryśka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiadła Marysia na białym kamieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiądziem, Józiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiądziem, Józiu, przy tej dolinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Usiundźze, naso panno młoda, na dzizy. . . . . . . . . . . . . . . . . . Uwili wianek z ziela zielonego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 300 300 28 330 298 24  83 221 27 431 362 25 187a  81 27 163 237 24 104 231 25 597 222 27 135 220 80/I 319 187 80/I  84  52 27  82 183 24 121 238 24  95 227 26 181 166 80/I  47  32 80/I  28  27 28  – 112 24 171 270 80/I 309 183 80/I 299 179 28 314 285 25 254 111 27 127 216 26 413 289 80/I  22  23 80/II   – 436 28 279 269 24 129 245 28  83 147 W Betlejem mieście Jezus się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  29 100 W błocie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 439 368 W ciemnym lasku ptasek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 219 241 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 181 101 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 251 278 W ciemnym lasku ptaszek śpiewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 218 241 W cyścieńkiem polu – rózcka stoji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 104 165 W dzień Bożego Narodzenia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  13  69 W dzień Bożego Narodzenia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  –  69 W dzikim boru na dębie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 156  65 W gęstej krzewinie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 309 306 W gołem polu moje byśki za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 365 317 W Inowłodzu panien jest siedem wybrane. . . . . . . . . . . . . . . 25 626 230 �170 Incipit W jaworowym lasku piersą nockę spała. . . . . . . . . . . . . . . . . W jezioreczku bystra woda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W kalinowym lasku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W kotusiku ze szluframi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W krzewinie w leszczynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W lasku, w lasku w Kalinowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W moim sadeczku listki opadają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W mojim ogrodzie liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W naszym siole dworeczek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedziele rano drobny deszcz pada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedziele wiec(z)or po kolacyi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę rano na msę dzwoniono. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę rano słoneczko wschodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W niedzielę z porania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku chmiel się wije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku chmiel się wije. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku jabłonecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku kapustecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku listki padają . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku wąz się wije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródecku wąz się wije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeczku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeńku kapusteńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W ogródeńku przy ziołeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W okienku stojała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie ja wołki pasała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie ja wołki pasała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie w krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie, w gęstej krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olsynie, w gęstej krzewinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W olszynie ja wołki pasła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym pięknym ogródeczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym pięknym ogródeczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W onym ślicnym ogródecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W piecu orał w garku siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W piecu orał w garku siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pierwszym momencie bez zmazy poczęta. . . . . . . . . . . . . . W pokorności’m sobie żyła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pole pasterze zaśli, tam gdzie owiecki pąsli. . . . . . . . . . . . . W polu dębina stojała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu grzyby, w polu rydze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu lipecka, w polu zielona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 267 285 27 144 223 25 613 226 28   7  67 27 310 306 26 172 162 80/I 129   76 25  78  31 28 336 300 80/I 111   68 27  – 391 26 225 196 80/I 342 203 27 434 364 80/I  15  19 26  69 110 27  25 156 26 242 208 27 220 266 26 282 226 80/II   – 267 26 113 135 26 119 139 80/I 128   74 28 167 218 28 153 212 26 415 291 27 406 351 27 407 351 25 201a  89 25 201b  89 80/II   – 110 80/I 180 100 26 102 130 28   – 353 27 58 176 25 228  99 25 687 245 28  – 349 27 245 275 24  37 106 26  91 123 26 355 260 28 138 191 �171 Incipit W polu lipieńka, w polu zielona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu lipieńka, w polu zielona. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu na ugorze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródecek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek ogrodzony cisem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek, w polu malowany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu ogródeniek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu orał, w polu orał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W polu owcarek nocował. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek napić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek rutkę siała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W poniedziałek sewcy pili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W pustem polu we stodole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W radzyskiem miasteczku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W sadu sadeńku liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W spokojnościm sobie zyła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stawie ryby, w boru grzyby. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stawie, w stawie u zimnej wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole ja sypiam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w brogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W stodole świta, w rogu dzień. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tej kolędzie, kto tam będzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W tym ogródecku listki padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warsawie na ulicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie na Pradze. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie tuż przy Dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W Warszawie tuż przy Dunaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek, w wielki piątek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wielki czwartek, w wielki piątek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wiliją wstępnej środy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W wiśniowym sadeńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  – 148 28  43  95 27 204 256 26 105 131 24 136 250 26 175 164 27 110 199 27 229 270 28 184 226 28 226 244 90/I 249 147 28 344 305 25 617 227 26 431 298 26 531 332 26  64 109 25 527 207 26  20  68 28 318 290 28 224 243 27 189 250 25 519 205 25 181  78 80/I 145   84 80/I 165   93 27 168 239 27  30 159 27  31 160 27  83 184 26  13  63 26  14  64 26  15  64 25  79  31 26 361 263 28 282 270 80/I 347 207 25 743 262 24  48 145 24   49 145 26  28  79 26  50 307 28 250 253 80/I 247 145 80/I 248 146 �172 Incipit W zielonym gaiku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gajiku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gajiku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku dziewcze rwie jagody. . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaiku ptasęta śpiewają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W zielonym gaju. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W żłobie leży, któż pobieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj była pogodecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj byłaś panienecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj, nie dzisiaj, dziewcyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj, nie dzisiaj, nie dzisiaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wcoraj święto dziś niedziela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj była pogodeczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wczoraj, nie dzisiaj, nie dzisiaj. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . We dworze, w Dyspudzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . We wsi, nie w miastecku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wedle gumien stoi rumien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wedle Lublina, Lublina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weselcie się goście. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wesele jadzie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weselmy się, radujmy się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wesoła pociecha, pana Wojciecha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weszła do komórki i drzwi uchyliła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźmiesz żonę za wodami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, weźze mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, weźze mnie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, za zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Weźze mnie, Jasiu, za zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcycy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wędrowali krawcyki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widząc pasterze, że dzień blisko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widziałem cie, dziewcyno, w kościele klęcąc. . . . . . . . . . . . . Widzieliśmy tam na polu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widzis, dziewce, scyrne serce moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Widzisz ty dziewczyno. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wieczór ciemniej się uniza. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wieje wiatrek z Ukrainy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 378 337 25  – 120 25 271 119 80/I 336 198 80/I 246 144 28 345 305 24  –  96 24  25  97 24  – 111 28  – 196 27  – 368 28  –  71 80/I   2   8 27  90 188 28 174 221 28 233 246 80/II   – 428 25 385 172 80/I  25  24 80/I  67  44 28 338 302 26 409 287 26 325 248 25 705 250 28 125 179 27 119 208 24   32 102 26  17  66 80/I 114   69 28  42  95 25 161  67 25 162  68 26 333 251 27 278 290 28 331 298 80/II   – 447 28 331 298 27   3 117 26 331 251 80/II  –  72 28 203 235 25 122 50 27 433 364 28 249 253 �173 Incipit Wielcy panowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiele’m ja miastów objechała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wielki cwartek, wielki piuntek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiem ja, że kolendeczkę w tym domu dostaniemy . . . . . . . . Wieziemy jałowiec, Marysiu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wilk na zagonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wilk na zagonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wiła Marysia wianecek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Winograd ciece przed cisowym stołem. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wio, kuniku, na most, na most. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wionku ty mój, wionku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, dniu święty, żądany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, królewicu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, Królowo Nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, Królowo Nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witaj, krynico dobra wszelkiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Witajże, dzieciątko, z Panny narodzone. . . . . . . . . . . . . . . . . . Witam Cię, witam, przenajświętsze Ciało . . . . . . . . . . . . . . . . Wlazła na chór, spojrzy na dół. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wlazła na grzędę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wlizę na rósckę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Włożyliśmy drewek na ogiéń. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . [….] wolę być pani…. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wołki moje za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wołki moje, wołki moje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsadziła ja jablonecke przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsadziła ja jablonecke przy drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsiad na wronego konika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstał Jasieńko raniusieńko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstał Jasieńko ranusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstała wdowa rano. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstałem rano raniusieńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstań, Jasieńku, ludzie koszą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsyscy przyjechali. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wsystkieś ta moje, dziewcyny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszechmocna mego opatrzności Boga. . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszyscy rzemieślnicy znają swoje dzieło . . . . . . . . . . . . . . . . Wszystkać to moja nadzieja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wszystkie nasze dzienne sprawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wśród nocnej ciszy głos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wśród nocy ciemnej głos się rozchodzi. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wy, matulu, jak się macie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wycion ci ją, wycion. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wygnał woły do dąbrowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 27 359 327 26 210 185 24   50 146 24  23  90 26 195 177 25 345 155 27 426 359 26 192 175 28 103 164 25 439 186 26  65 109 28  30  83 24  24  94 27  – 396 27  – 148 28  37  91 24  30 100 28  34  90 80/I 133   78 27 335 315 25  93  37 24 179 285 80/I 136   81 26 474 314 26 441 302 25 84b  33 80/II –   86 27 294 298 25  21   8 28 132 189 26 405 284 27 195 252 28 255 256 27 158 230 25 468 193 26 552 338 25 297 135 25 362 164 24  – 181 28  –  72 28  23  72 26 412 288 25 390 173 80/I  63  42 �174 Incipit Wyjechał p[an] starosta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał pan z chartami na pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechał w pole, krzyknął na konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjechało trzech paniców rano na zające. . . . . . . . . . . . . . . . Wyjezdzaj, wyjezdzaj z podwórka mego. . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjeżdżaj, wyjeżdżaj z podwóreczka mego. . . . . . . . . . . . . . Wyjeżdżaj, wyjeżdżaj z podwórka mego. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjrzyj, Kasiu, za nowy dwór. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyjrzyj, dziewce, w ciemny las. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleciała gołąbecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleciała na góreckę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleć, wyleć siwa przepióreńko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyleź, wyleź, dziewecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wynidź do nas, nasa pani karcmarecko. . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyńdź do nos, naso pani karcmarecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyńdź do nos, naso panno-młoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrosła lipka z potoka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrosła lipka z potoka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrwu ja rozyk wietku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrządzała matka syna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyrządzała matka syna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysiałem tatarki półtory kwaterki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysła matula z pokoju do ganka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysła na pole. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysłuchaj, Stwórco łaskawy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoki las, niskie pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoki las, niskie pole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoko tatulo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wysoko, daleko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wystawcie ławki na te murawki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła jedna, ładna była. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła na pole, stanęła sobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła sobie Kaśka drogą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła sobie przede wroty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wyszła z kościółecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wywija, wywija kary konik. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wziąłbym cię, dz[iewczę], zost[awił] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzięta do nieba, Maryja królowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 80/I 220 128 25  –  28 27 347 322 28   28 25  91  36 26 297 236 80/II   – 269 26 310 242 80/I  41  31 27 292 296 24 100 229 80/I 113   68 24 100 228 26 398 280 80/I 252 148 25  52  21 28 270 262 28  60 114 25 155  65 28 116 173 24 138 250 24 128 245 25 110b  45 26 483 317 28 202 234 27 380 338 80/II   – 382 24 118 237 26 293 232 25  96  38 28  29  82 25 635 232 25 639 233 26 538 334 27 257 280 24   66 182 25  –  76 80/I  37  31 80/I  85  52 80/I 297 178 26 132 146 27 222 267 80/I 108   66 28  49  99 �175 Incipit Wziun Kuba Staśka, Staśko Banaska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzywali ją, co staremu warzyć? Z cicha panny przystępujcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z dawna dawnego rzeceńka ciece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z dawna dawnego rzeceńka ciece. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z karcmy idę pijany ja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z konika świśnie, rączyńkę ściśnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z Krakowa jadę, dziewcyna piele. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pokorą upadamy przed Tobą, o Boże . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pokorą upadamy przed Tobą, o Boże . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z pola bydełko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z poniedziałku na wtorek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z rosą chodził, kwiatki zrywał. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z róży kwiat urwała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z soboty na niedzielę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z soboty na święto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamte strone młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamté stroné młyna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamte strony jeziorecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer 24   43 26 278 strona 104 224 24   40 108 25 129  53 80/II  –  96 25 413 179 80/I 171   95 25 202  89 80/I 328 190 80/I 329 191 25 321 141 25 123  51 25 126b  52 25 127  52 25 128  53 26 318 246 26 319 246 26 320 246 27 234 272 27 235 272 27 236 273 27 237 273 80/II   – 364 28 228 245 28 229 245 28 230 245 80/I  52  35 80/I  55  37 80/I  53  36 80/I  54  36 25 124  51 25 125  52 25 126a  52 25 373 169 26 404 283 28  71 128 28  48  98 25 123   51 26 274 222 80/I  73  46 27 193 252 25  70  26 24  26  98 �176 Incipit tom numer strona Z tamtej strony dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 212 259 Z tamtej strony Jaworowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 307 182 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 301 278 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 302 278 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 215  94 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 219  95 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 139 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 379 270 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 325 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 326 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 327 311 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 328 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 329 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 330 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 331 312 Z tamtej strony jeziora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 306 281 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  14   6 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  15   6 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 200  88 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26  – 299 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 247 210 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 248 210 Z tamtej strony jeziorecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 249 210 Z tamtej strony jezioreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I  74  47 Z tamtej strony jezioreczka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 192 251 Z tamtej strony klasztora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 217  95 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 261 115 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 262 115 Z tamtej strony Łukowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 263 115 Z tamtej strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  36  14 Z tamtéj strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  52 171 Z tamtej strony pólka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 260 258 Z tamtej strony Radziejewa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 646 234 Z tamtej strony rzeki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 231 101 Z tamtej strony Warsawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 264 116 Z tamtej strony Wisły. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 342 256 Z tamtej strony wody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 297 299 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 172  74 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 561 214 Z tamtej strony wody. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/II   – 104 Z tamtej strony, z tamtej strony. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 276 223 Z tamtej strony za Warszawką. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 335 151 Z tamtej strony zielonego dwora. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  69  25 Z tamtej strony zielonego gaja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 275 223 �177 Incipit tom numer strona Z tamtej strony zielonego gaja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 276 223 Z tamtej strony zielonego pola. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  68  25 Z tamtej strony zielonego stawu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 222 242 Z tegoś mi się nie udała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  18   7 Z wiecora corna chmura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24   62 178 Z wiecora pod ciemne noce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 141 251 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 194 176 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 200 179 Z wolą, z wolą i z dozwoleniem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 220 191 Z wyroków nieba Maryja się rodzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28   – 349 Z wysokich Parnasów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 739 259 Z zielonym majem liście padają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 221 266 Za borem za lasem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 267 284 Za co z klechy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 675 242 Za dunajem, za dunajem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  13   6 Za górami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  17  86 Za jezioreńkiem konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 367 318 Za młodo’ś mnie matuleńku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 171 220 Za owczarnią za górami. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 382 339 Za piecem orał, w kachlu siał . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 213 239 Za piecem, za piecem, ale nie za tym. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 287 272 Za stodołą bylica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 249 326 Za stodołą bylica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 146 225 Za stodołą modry chaber. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 263 259 Za stodołą na zycie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 362 263 Za stodołą pszenicka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  47  19 Za stodołą sówka siada. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 185  80 Za stodołą stecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 150 226 Za stolikiem siadła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 340 255 Za stoły mnie zasadzają. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 162 237 Za Warsawą na ile. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 118 138 Zabacys-ci, moja mała, świebody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  43 165 Zabierojcie się moje swacikowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 145 252 Zabili, zabili, Jasia na wojence. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 256 151 Zachódź słońce zachódź. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 504 323 Zagraj mi Mazura zywego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 681 244 Zagrajciez mnie kowala. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 145 194 Zagrajze mi Kujawiaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 488 197 Zagrzmiała rumnęła w Betlejem ziemia. . . . . . . . . . . . . . . . . . 26   6  59 Zajadę cię, moja Kasiu, zajadę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 429 298 Zajeżdżajcie przed pokoje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  88  35 Zakowała zieziula na ganku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 183 225 Zakowała zieziula w gałązkach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 161 216 Zakukała kukawecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 616 227 �178 Incipit Zakukała kukawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka u Bugu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka w boru. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawecka za borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka na dąbku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka za borem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweczka na wieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na ganku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na sęku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukaweńka na wieży. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukawka lecący. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułecka nade wsią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułecka na wiśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała kukułeczka – nad strugą. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakukała, zakukała kukawecka za dworem. . . . . . . . . . . . . . . Zakukała zieziula w gałązkach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalecał się Marynie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalecałem się na Ukrainie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalesisko marne wsisko. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalicał mi się trzy lata świniarz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zalicałem się rok kole roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Załośnie sobie płakała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaprasajcie dobrych ludzi, sprasajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie. . . . . . . . . . . . . . . . . . Zapukajmy, zastukajmy, do tej nowej budki . . . . . . . . . . . . . . Zaraz poznać która ma dać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarzały siwe konie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zarzyj, zarzyj ty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasiałem tatarki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasiałam tatarki, półtory kwaterki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasumiała pod Tuchowicem brzezina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaszło słońce, wzeszed miesiąc. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaszło słońce, zaszło. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zaśpiewajmy pieśni Panu nowemu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zatknij pług, zatnij wołki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zawarujże, panno młoda, zapłakać. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zawitaj, siwy kuniu, z niebieską kulbaką. . . . . . . . . . . . . . . . . Zawsze ja to tobie, Anusiu, mówiła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Kasieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 26 129 144 80/II – 243 26  88 121 80/I 206 120 24 169 270 27 141 222 24 169 270 26  44  97 28  94 158 27 116 206 28  92 158 26 229 198 26 214 189 26 190 173 24 125 240 27  72 181 28 161 216 80/I  69  45 26 261 216 25 640 233 25 641 233 80/I 281 163 26 363 264 27  45 166 26 147 152 24 112 234 80/II  –  46 80/II  –  49 27  69 180 25 535 209 27  22 154 27  53 171 27 209 259 80/I 288 168 26 204 181 28 178 223 80/I 275 161 26  25  71 25 496 200 24   85 222 24   – 216 26 358 262 28  78 146 28  69 127 �179 Incipit Zażądała Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zażądała Marysieńka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zbawiciel się narodził. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ja miał taką zonę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ja miała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby nie uchopił młodzieńskiej krasy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby nie wódecka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby to tak ręką kosić. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zeby ty mnie jak ja tobie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebym ja jeździł we dnie i wnocy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebym jo był karcmarki syn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś była nie Marysia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, na tycki nie loz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś ty, chmielu, na tycki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zebyś, ty chmielu, po tyckach nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zenili się z dawnych lat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zgadzajcie się, moi swatkowie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ziele moje, ziele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleni się górka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleni się murawecka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielenią się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zieleń, zieleń, bujny owies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielo nom posiała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona bylicka na odłogu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona dąbrowa bodaj wygorzała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona jupka, ciepła chałupka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, modry kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona ruta, żółty kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, dziuba, dziuba, dylu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, jałowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zielona rutka, jałówka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tom numer strona 28  74 136 28 146 209 27 419 356 25 600 223 27 233 272 28  41  94 25 418 180 26 472 314 25 663 238 28 231 245 25 419 180 26 480 316 26 112 135 24 193 291 26  94 125 27  44 165 27  81 183 24 157 260 80/I  14  18 27 131 218 26 448 306 26 198 178 26 544 335 25 193  85 25 622 228 25 270 119 28  –  86 28 252 254 24   75 206 27 285 293 80/II   – 434 28 267 261 27  –  76 25  56  22 25  57  22 26 273 222 26  93 124 28  – 112 80/I   65 43 27 210 259 28 220 241 80/I  66  43 26 103 130 80/II   – 425 �180 Incipit tom numer strona 691 246 Zielona rutka, modry kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27  89 187 Zielona rutka, żółty kwiat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 221 241 Zielono ja siała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 248 277 Zimna rosa, a tyś bosa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 366 168 Zimnego wiatru, zimnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  63 179 Zimnego wiatru, zimnego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  67 182 Ziwat (wiwat), ziwat, pani Grzesiulowej. . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 173 241 Zjechał Maciek do Warsęgi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 294 133 Zła godzina była, kiedym się rodziła. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 457 190 Złą ja, złą ja matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 288 230 Złą ja, złą ja, złą ja matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25  83 32 Złą matkę mam, złą matkę mam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 498 321 Złączone ciało, struchlałe kości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 204 119 Złoty mało i dwa mało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 107 198 Znaj, Polaku, pany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  – 319 Zoby krokały (żaby krakały). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 148 225 Zołnierz ci ja zołnierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 371 334 Zołnierz ci ja żołnierz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 370 334 Zorałem rolę prawie we dwa składy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25   5   3 Zostaj z Bogiem, panie ojce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 172 240 Zrobię na złość, na przekory. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 152 86 Zrobię wygodę kochaneczce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80/I 146   84 Zrobiłam ja matuleńce uciechę. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 183 167 Zróbcie mu miejsce, Pan idzie z nieba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24  60 165 Zwycięzca śmierci piekła i szatana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28  31  83 Źle orzes, parobku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żałośnie Kasinka płakała. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . […] że mnie zapomina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby nie rozmarjon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby nie rozmaryn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żeby pióro czułość miało. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś była uboga sierota . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś miała chłopca Jasia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żebyś ty, chmielu, na tyczki nie laz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żołnirz ci ja żołnirz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żołnierz ci ja, żołnierz marne moje życie. . . . . . . . . . . . . . . . . 25 28 – 353 80/I 358 219 25  41  17 80/II –   79 80/I 340 200 28  65 126 80/II   – 303 80/II  –  59 25 268 118 28 346 306 �SPIS TREŚCI Bibliografia. Wykaz literatury cytowanej i odnotowanej przez Kolberga. . . . . 5 Indeks geograficzny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Indeks incipitów pieśni. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 �ISBN 978-83-971655-0-0 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mazowsze. Suplement do tomów 24-28 Subject The topic of the resource Kolberg, Oskar (1816-1890) ; Mazowsze ; folklor tradycyjny ; etnografia Description An account of the resource Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, tom 80/III, 184 strony Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolberg, Oskar (1816-1890) ; z rękopisów i ze źródeł drukowanych wybrały i opracowały Ewa Antyborzec i Hanna Pawlak Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2024 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f09b1d5cd1bf1d7a3878d60b73adfa4e.pdf c80b3097e54578ac39d55a6045be25ae PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAZOWSZE. SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 80/II INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �O S K A R K O L B E R MAZOWSZE SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń 2024 G �WYDANO ZE ŚRODKÓW MINISTRA EDUKACJI I NAUKI Recenzenci prof. dr hab. Bożena Muszkalska prof. dr hab. Teresa Smolińska Z rękopisów i ze źródeł drukowanych wybrały i opracowały EWA ANTYBORZEC HANNA PAWLAK Copyright by: Instytut im. Oskara Kolberga Poznań 2024 ISBN 978-83-959125-2-8 Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Doskonała Nauka II” R A D A N A U K O W A Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący, członkowie: Ewa Antyborzec, Jan Adamowski, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska �PRZYPISY ŹRÓDŁOWE DO TOMU 24 (Mazowsze cz. I) przed s. V (tytułową) – Rycina „od Nadarzyna, Piaseczna”, wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I s. LXII; w pierwodruku cz. I Mazowsza rycina zamieszczona była przed rozdziałem „Kraj”. s. V tytułowa – U dołu karty widnieje data: „1885”, jednak tom wyszedł faktycznie w 1884 roku, zob. DWOK T. 80/I s. X-XI. Wstęp (s. IX–XII) s. IX s. IX s. XI Hasła dotyczące Warszawy i Mazowsza publikowane były m.in. w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, zob. bibliografia; Kolberg najczęściej korzystał z wydania z lat 1859–1868. w. 1d. – s. X w. 12g. – Kolberg odwołuje się m.in. do pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830 oraz do zbioru K. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, T. I–II, Warszawa 1836, do którego wielokrotnie odsyła we wszystkich częściach Mazowsza. Gołębiowski i Wójcicki byli też autorami innych publikacji dotyczących tego regionu, zob. bibliografia. Kolejne odesłania Kolberga dotyczą następujących prac: R. Zmorskiego Podania i baśni ludu w Mazowszu (z dodatkiem kilku śląskich i wielkopolskich) wydanej we Wrocławiu w 1852 roku; K. Balińskiego Powieści ludu spisane z podań wydanej w Warszawie w 1842 roku i K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami, Warszawa 1867–1868 (z. 1–4) i 1869 (całość); monografia Kozłowskiego, wbrew zapowiedzi w tytule, ukazała się ostatecznie bez melodii. w. 11–14g. – W archiwum Kolberga zachował się rękopis Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, pochodzący ze wspomnianej wyprawy, którego autorem jest Józef Konopka, choć niewykluczone, że niektóre teksty zapisane zostały inną ręką, zob. DWOK T. 80/I s. XLIV. �6 Kraj (s. 3–34) s. 3 s. 7 w. 16–19g. – Odesłania Kolberga dotyczą prac: F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858 oraz T. Lubomirskiego Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, obejmujący bulle papierów, przywileje królów polskich i książąt mazowieckich, tudzież nadania tak korporacyj jako i osób prywatnych, Warszawa 1863. w. 7d. – s. 5 w. 6g. – Podział terytorialny Mazowsza Kolberga podał za wymienioną pracą M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, Warszawa 1843, T. 1. w. 4g. – s. 8 w. 5g. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Opis historyczno–statystyczny miasta stołecznego Warszawy zamieszczonego w „Nowym Kalendarzyku Politycznym na rok zwyczajny 1826” [Warszawa 1825], wyd. nakładem J. Netto, s. 481–482, informacje w dalszej części opisu także podane za Gołębiowskim, s. 482–483; praca Ł. Gołębiowskiego ukazała się jako oddzielna publikacja w 1827 roku w Warszawie z dodatkową kartą tytułową: Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy, wydanie drugie poprawione, znacznie pomnożone i rozszerzone. Na s. 7 w. 8–9d. odwołanie do Sarnickiego podane także za pracą Ł. Gołębiowskiego Opis historyczno–statystyczny…, dotyczy wzmianki w pierwszym rozdziale w dziele Sarnickiego Descriptio veteris et nova Poloniae cum divisione eiusdem veteri et nova, Warszawa 1585, k. 28. Na s. 7 w. 7d. – s. 8 w. 1–5g. odesłanie do artykułu O początkach Warszawy. Rzecz wyjęta z rękopismów Albertrandiego, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 1 (luty), s. 249–255 i polemiki J.S. Bandtkiego (pod pseudonimem Bezimienny z Wrocławia) zawartej w artykule O dawności Warszawy, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 3 (nr 10), s. 4. Przypis 1 wprowadzony przez Kolberga, w nim wymienione zostały następujące prace: A. Jarzębskiego (Jarzembskiego) Gościniec abo opisanie Warszawy jaką była w roku 1643 r., zob. wyd. I. Chrzanowskiego, Warszawa 1909; toż w: J.U. Niem­cewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, Warszawa 1822, T. 3, s. 407–448; T. Schultza Polska w roku 1793, w: Biblioteka pamiętników i podróży po dawnej Polsce, wyd. J.I. Kraszewski, Drezno 1870, s. 35–74 i 127–333; Ł. Gołębiowskiego, zob. m.in. poprzedni przypis dotyczący pracy Opis historyczno-statystyczny…. F.M. Sobieszczański był autorem kilku pu- �7 blikacji, zob. bibliografia; A. Wejnert wydawał Starożytności Warszwskie (od tomu 3: Starożytności Warszawy). Dzieło zbiorowo-zeszytowe, Warszawa 1848–1858, T. 1–6. Odesłania do Encyklopedii dotyczą m. in. publikacji F.M. Sobieszczańskiego: Warszawa, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. XXVI: Warszawa 1867, s. 416–507 i anonimowego hasła Warszawa w Encyklopedii ogólnej wiedzy ludzkiej wydawanej nakładem J. Ungra, T. 12: Warszawa 1877, s. 109. Na końcu przypisu Kolberg wymienia dzieło M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska pod względem historycznym…, T. 1, tam opis Warszawy na s. 409–450. „Przyjaciel Ludu” opublikował wiele artykułów zawierających opisy Warszawy, są to m.in.: Pomnik Zygmunta III w Warszawie, R. 1: 1835 (nie 1834), T. 2, nr 39, s. 308–310; Łazienki, tamże, nr 43, Kościół św. Aleksandra w Warszawie, tamże, nr 44; artykuł Ł. Gołębiowskiego Warszawa, ,,Przyjaciel Ludu” R. 8: 1841, T. 1: nr 6–8 i 10–11; artykuł N. Rasińskiego Wspomnienia historyczne z czasów Jana Sobieskiego i Augusta II, ,,Przyjaciel Ludu” R. 9: 1843, T. 2: nr 32, 34, 37, 41–44. s. 8 w. 5–6g. – Odesłanie dotyczy publikacji Podanie o Warze (nie Warszu), podpisanej A.O., a zamieszczonej w dziale „Rozmaitości” czasopisma „Atheneum” R. 11: 1851, T. 2 na s. 251–268. w. 7–11g. – Opinia Sobieszczańskiego przywołana m.in. za jego publikacją Opowiadanie o Warszawie, jej przeszłości i pamiątkach miasta zamieszczoną w ,,Bibliotece Warszawskiej” w 1872 roku, T. 3, s. 239–253 i T. 4, s. 11–23, o czeskich korzeniach w T. 4 na s. 7–10. w. 15–20g. – Odesłanie Kolberga dotyczy pracy B. Paprockiego Herby rycerstwa polskiego wydanej przez K.J. Turowskiego w Krakowie w 1858 roku, tam przywołane przez Kolberga informacje na s. 405 i 356. w. 20–24g. – Wzmianka o dyplomacie biskupa Bogufała w wymienionym już artykule O początkach Warszawy. Rzecz wyjęta z rękopismów Albertrandiego, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 1, s. 250. w. 15d. – Odesłanie dotyczy wymienianej już pracy M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska..., T. 1, s. 396. w. 12–10d. – Odesłanie dotyczy publikacji Wilhelma Kolberga (brata Oskara) Ślady dawnych murów otaczających miasto Starą Warszawę odszukane w roku 1868 (z planem), ,,Biblioteka Warszawska” 1870, T. 1, s. 420–427, ten artykuł opublikowany też został jako pierwszy rozdział pracy W. Kolberga Kilka badań �8 s. 9 s. 10 s. 11 starożytności warszawskich wydanej w Warszawie w 1870 roku, tam na s. 1–12. w. 8d. – Odesłanie Kolberga dotyczy utworów J. Kochanowskiego: Na most warszawski i Na tenże, zob. pierwodruk: J. Kochanowski Fraszki, księgi wtóre, Kraków 1584, s. 81–82; tenże, Fraszki, opracował J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, BN I nr 163; zob. też: www.literat.ug.edu.pl (dostęp: 9.11. 2015). w. 8–11g. – Kolberg odsyła do artykułu K.W. Wójcickiego Stare miasto w Warszawie, ,,Magazyn Powszechny” R. 4: 1837, nr 6, s. 42–46 oraz do wymienionej na poprzedniej stronie publikacji W. Kolberga Ślady dawnych murów… zamieszczonej w ,,Bibliotece Warszawskiej” 1870, T. 1, s. 420–427. w. 14–12d. – Odesłanie dotyczy artykułu T. Lipińskiego Wiadomość o Nowej Jerozolimie, miasteczku niegdyś pod Warszawą, ,,Biblioteka Warszawska” 1845, T. 4, s. 403–407. w. 12–13g. – Odesłanie Kolberga dotyczy prac: F.M. S[obieszczańskiego] Kościół św. Jana w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 285, s. 88–90, z ryciną Kozarskiego o tym samym tytule i tamże, nr 286, s. 103–104 (dokończenie); J. Bartoszewicza Kościoły warszawskie rzymsko–katolickie opisane pod względem historycznym, Warszawa 1855, s. 5–27. w. 25–1d. (przyp. 1) – Tekst zamieszczony w przypisie w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 1; jest to odpis z wymienionego przez Kolberga utworu Deotymy [J. Łuszczewskiej] Krzyż i wojak zamieszczonego w Improwizacjach i poezjach, T. 2: Warszawa 1858, s. 321. w. 7–9g. – Odesłanie dotyczy niepodpisanego artykułu Kościół panien Sakramentek w Warszawie (Wyciągi z oryginalnej księgi klasztoru pt. Privilegia Sancti monialium Varsaviensium a continua adoratione SSmi Sacrament in fol.), ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1853, T. 24, s. 1–29. w. 11–16g. – Cytat (z nieznacznymi zmianami redakcyjnymi poczynionymi przez Kolberga) pochodzi z pracy A. Jarzemskiego (Jarzębskiego) Opisanie Warszawy jaką była w roku 1643 r., w: J.U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 3: Warszawa 1822, s. 417. w. 13–12d. – Odesłanie dotyczy niepodpisanego artykułu Kościół i klasztor PP. Wizytek w Warszawie. (Wyjątek z 2 tomu historyi Warszawy w rękopisie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1856, T. 31, s. 268–291 i 361–381. �9 s. 12 s. 13 s. 14 s. 15 w. 11–12g. – Opisy wymienionych przez Kolberga kościołów zamieszczone zostały we wspomnianej już pracy J. Bartoszewicza Kościoły warszawskie... z 1855 roku. w. 3–1d. – Tekst zamieszczony w przypisie w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 11. Kolberg odsyła do poematu Deotymy [J. Łuszczewskiej] Potęga jałmużny. Legenda warszawska z XVII wieku opublikowanego w ,,Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIII, nr 328, s. 9–11. w. 18g. – s. 13 w. 3g. – Te informacje pochodzą z artykułu F.M. Sobieszczańskiego Ogród Botaniczny w Warszawie z rysunkami Gersona zamieszczonego w ,,Tygodniku Ilustrowanym” 1869, T. IV (seria II), nr 96, s. 211–214; dokończenie artykułu: tamże, nr 97, s. 223–227. w. 4–1d. (przyp. 1) – Odesłania Kolberga dotyczą publikacji: M. Karasowskiego Rys historyczny opery polskiej, Warszawa 1859; K. Estreichera Teatra w Polsce, T. I–III: Kraków 1873–1879; F.M. Sobieszczańskiego Wiadomość historyczna o zgromadzeniach rzemieślniczych, czyli cechach, „Kalendarz Warszawski Popularno–Naukowy” na rok 1861 J. Ungra, Warszawa [1860], s. 55–62, tam informacje o A. Zamojskim; o spółce Zamojskiego, zob. też Żegluga parowa na rzekach spławnych Królestwa Polskiego w „Kalendarzu czyli Roczniku na rok zwyczajny 1854” St. Strąbskiego, Warszawa 1853, s. 83–86. w. 11–10d. – Kolberg odsyła do artykułu J. Bartoszewicza Łazienki zamieszczonego w ,,Księdze Świata” 1856, cz. II, s. 147–151. w. 6–4d. – Odesłanie Kolberga dotyczy publikacji podpisanej kryptonimem J. J. Obraz historyczno–statystyczny byłego Uniwersytetu Królewsko–Warszawskiego do roku 1830 zamieszczonej w ,,Przyjacielu Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 41–52 i R. 12: 1845, T. 1, nr 1–4 i tegoż Zakłady naukowe przy b. Uniwersytecie Warszawskim, „Przyjaciel Ludu” R. 12: 1845, T. 1, nr 5–9 i 11–14. w. 4–6g. – Kolberg wymienia następujące prace: [F.M. Sobieszczańskiego] Instytut oftalmiczny w Warszawie opublikowaną w „Tygodniku Ilustrowanym” 1865, T. XI, nr 282; artykuł niepodpisany Wiadomość historyczna o warszawskim instytucie głuchoniemych zamieszczony w ,,Pamiętniku Religijno–Moralnym” 1841, T. 1, s. 243–255, s. 335–349 i s. 489–503; publikację T. Dziekońskiego Wyjątek z wstępu do historii Instytutu Głuchoniemych w Warszawie zamieszczoną w „Kalendarzu Warszawskim Popularno–Naukowym” J. Ungra na rok 1861, Warszawa [1860], s. 47. �10 w. 7–15g. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincyach wydanej w Warszawie w 1831 roku, tam s. 119. w. 11–10d. – Kolberg powołuje się na artykuł F.M. Sobieszczańskiego Kaplica Loretańska na Pradze zamieszczony w ,,Tygodniku Ilustrowanym” 1863, T. VIII, nr 197, s. 263–264. s. 16 w. 1–2g. – Odesłanie dotyczy rysunku herbu zamieszczonego w wymienianej wcześniej pracy Starożytności warszawskie (wyd. A. Wejnert) T. 2: Warszawa 1848, s. 4. w. 3g. – s. 17 w. 2g. – Przytoczone informacje i przysłowia pochodzą z artykułu Przysłowia i przypowieści tyczące się Warszawy zamieszczonego w „Gazecie Warszawskiej” nr 137, tam informacja, że przysłowia pochodzą z materiałów rękopiśmiennych T. Lipińskiego. Materiały Lipińskiego „Słownik zawierający przysłowia, przypowieści, zdania i sposoby mówienia” nie zostały opublikowane. Odwołanie do księdza Daniela Bratkowskiego i „Kalendarza Polskiego i Ruskiego” S. Duńczewskiego (do egzemplarza nie dotarto) także za artykułem z „Gazety Codziennej”. po s. 16 – Rycina „od Warszawy (Powsin)” wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I s. LXII. W pierwodruku Mazowsza wydanym przez Kolberga ta ilustracja znajdowała się w części II po s. 164. s. 17 w. 5–9g. – Nie wiadomo, z jakiego źródła Kolberg zaczerpnął to przysłowie, podaje je np. W.A. Maciejowski w pracy Polska i Ruś aż do pierwszej połowy XVII wieku, Petersburg, Warszawa 1842, T. 2, s. 23, zob. też wydanie późniejsze: Co nowego. Zbiór anegdot polskich z r. 1650, wydał A. Brückner, Kraków 1903 (Wydawnictwa Akademii Umiejętności, seria „Biblioteka Pisarzów Polskich” nr 48), tam s. 61. w. 12–25g. (Kępa Saska) – Kolberg wymienia pracę A.Ch. Załus­ kiego Epistolarum historico–familiarum, T. 3: Gesta in Polonia Totius Decenni, Brunsbergae 1701; odesłanie do Załuskiego Kolberg zaczerpnął najprawdopodobniej ze Starożytności Warszawy wydawanych przez A. Wejnerta, T. 3 (1854), tam na s. 77–78 wzmianka o Karolu XII na Saskiej Kępie i odwołanie do s. 278 w T. 3 Epistolarum. s. 18 w. 2–13g. (Czerniaków) – Odesłanie dotyczy publikacji J. Bartoszewicza Czerniaków zamieszczonej w „Księdze Świata” 1852 (nie 1651 jak błędnie podano w druku), cz. II, s. 7–15. w. 16–21g. (Królikarnia) – Kolberg wymienia artykuł A. Wagi Królikarnia z podania ustnego zamieszczony w ,,Bibliotece Warszawskiej” 1852, T. 1, s. 510–523. �11 s. 19 s. 20 s. 21 w. 8–1d. (Wilanów) – Kolberg odsyła najprawdopodobniej do publikacji Willanów. Album widoków i pamiątek oraz kopie z obrazów Galerii Willanowskiej z dodaniem opisów skreślonych przez H. Skimborowicza i W. Gersona, która wydana została w 1877 roku w Warszawie nakładem S. Orgelbranda i Synów. w. 1–2g. (Raszyn) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu [R.] Wspomnienia z wędrówek po kraju w 1842 roku. Urywek pierwszy. Raszyn, ,,Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 8, s. 58–59. w. 3–7g. (Falenty) – Odesłanie dotyczy publikacji J. Bartoszewicza Falenty zamieszczonej w „Księdze Świata” 1852, cz. I, s. 144–145. w. 20–13d. (Powązki) – Kolberg odsyła do publikacji K.W. Wójcickiego Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, Warszawa 1855–1858, T. 1–3. w. 6d. – s. 20 w. 28g. (Bielany) – Cytat na s. 20 pochodzi z niepodpisanego artykułu Bielany zamieszczonego w wymienionych przez Kolberga numerach „Gazety Codziennej”. Na końcu opisu Bielan odsyłacz Kolberga do artykułu podpisanego „Sz.” Bielany zamieszczonego w „Dzienniku Warszawskim” R. 1: 1851, nr 68–70; ta notka bibliograficzna także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 7. w. 7d. – s. 21 w. 17g. (Ćwikowa Góra) – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 51; w rkp. oprócz wymienionych w nawiasie wsi: „Łomna i Kazuń” jeszcze: „Zakroczym”. Rkp. jest odpisem fragmentu wymienionego artykułu K.W. Wójcickiego Przejażdżka chwilowa w Mazowszu zamieszczonego w Album literackie, Warszawa 1848, T. 1, s. 201–213. w. 6d. – s. 22 w. 9d. (Góra Kalwaria) – I. Krasicki, którego Kolberg wymienia, pisał o Górze Kalwarii w Opisaniu podróży z Warszawy do Biłgoraja w liście do Jaśnie Oświeconego Książęcia Stanisława Poniatowskiego wydanym w Warszawie w 1782 roku, zob. toż w: Pisma wybrane, T. 2 (Satyry), Warszawa 1954, s. 172. Na s. 22 zamieszczony został cytat z artykułu Wiadomość historyczno–statystyczna o miastach Góra Kalwaria i Czersk z „Gazety Codziennej” 1853, nr 211, ten fragment także w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 61, tam bez daty: „1670”, rkp. jest odpisem z wymienionego artykułu. Na końcu akapitu dotyczącego Góry Kalwarii Kolberg odsyła do następujących prac: artykułu T. Lipińskiego Miasto Góra Kalwaria. Opis historyczny zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1842, T. 4, s. 548–559; M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska… T. 1, s. 396–401 i cytowanego artykułu Wiadomość historyczno–statystyczna… zamieszczonego �12 s. 22 s. 23 w „Gazecie Codziennej” 1853, nr 194–198, nr 200–202, nr 207–211 i nr 213–215. w. 8d. – s. 23 w. 13g. i przyp. 1–2 (Czersk) – Kolberg wymienia Kronikę Mikołaja z Czerska, o której pisze M. Wiszniewski w Historii literatury polskiej T. I: Warszawa 1840 na s. 43, tam w przypisie informacja o „ułamkach” znajdujących się w dziele S. Szczygielskiego Tinecia sev Historia Monasterii Tinecensis. Ordinis S. Benedicti Primariae Inter Polonica Caenobia venerationis, Kraków 1668. Dalej wymieniona została praca K. Kozłowskiego Czersk. Historycznie i statystycznie opisany, Warszawa 1858, toż w: F. Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858, s. 519–579. Kolejne odesłania dotyczą prac: M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska…, T. 1, s. 389–392; artykułu Zamek czerski w r. 1820 zamieszczonego w dziale „Rozmaitości” w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. V, nr 231; artykułu F.M. S[obieszczańskiego] Zwaliska zamku czerskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 2, tam z ryciną Kozarskiego; cyklu artykułów E. Chłopickiego Wiosenna wycieczka w Czerskie, ,,Kłosy” 1871, nr 329, s. 248–249, nr 330, s. 362–363, nr 333, s. 311–313, nr 335, s. 341–342, nr 338, s. 402–404. Ostatni odsyłacz Kolberga dotyczy publikacji Księga Ziemi Czerskiej 1404–1425, wydał J. T. Lubomirski, Warszawa 1879, tam na s. V opis Czerska. Przyp. 1 – W rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 1 nota: „W księgach parafialnych Czerska jest pod r. 1603 przy wizytacji wzmianka, aby proboszcz pozbierać kazał włosy kobiece przywiązane do postronków od dzwonów i nie dopuszczał, aby na przyszłość kobiety swe warkocze wiązały do postronków tych dzwonów”; tamże notka nieznanego autora: po łacinie treść wzmianki i po polsku: „Wizytacja kościoła paraf. w Czersku r. 1603 z rozkazu Goślickiego, biskupa pozn. w Decreta Visitat”, przy Czersku dopisek Kolberga: „nad Wisłą”. W dalszej części przypisu Kolberg powołuje się na pracę J. I. Kraszewskiego Ikonotheka, zbiór notat o sztuce i artystach; zachowane wydanie z 1858 roku (wyd. Wilno), obejmuje jedynie literę „A” i część litery „B”, tam cytowanego fragmentu brak. Na końcu przyp. 1 Kolberg ponownie odsyła do Księgi Ziemi Czerskiej 1404–1425, Warszawa 1879, tam na s. V opis Czerska. w. 18g. – s. 24 w. 2g. i przyp. 2 (Pieczyska) – Cytowany przez Kolberga w przypisie fragment pochodzi z Księgi Ziemi Czerskiej…, �13 s. 24 s. 25 s. 26 s. 27 tam tekst w przypisie na s. LXX. Zamieszczony na końcu opis miejscowości dotyczy pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje…, s. 386. w. 3–9g. (Konary) – Tekst zamieszczony w w. 5–9g. zachował się w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 61; w rkp. po: ,,wsi Magierowa Wola” jeszcze: „blisko Warki, Konar”. w. 10–15g. (Ostrołęka) – Wzmianka o kościele w Ostrołęce w Księdze Ziemi Czerskiej…, tam na s. XXII, także w przypisie. w. 16–23g. (Pilica) – W rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 5 opis miejscowości Pilica w brzmieniu: „Pilica, wieś o milę od Warki, dziś z kościołem ewangelickim, niedaleko ujścia Pilicy, pięknym parkiem i ogrodem założonym przez ks. Maryję z Czartoryskich Würtembergską, dziś własność hr. Prozor. W parku jeden cypel nad parowem dzielącym park od kościoła zowie się Łysagóra i dają się tu widzieć ślady zgliszcz pogańskich; dziś wzniesiono tu krzyż wysoki, nad okolicą panujący”. W rkp. także odesłanie do „Kłosów”, dotyczy ono artykułu Park w Pilicy, ,,Kłosy” 1871, T. XII, nr 306, s. 295–297; w tym numerze ,,Kłosów” znajdują się również ilustracje: Widok na dolinę Pilicy i Wisłę, Park i pastwisko od strony rzeki, Brzeg rzeki Pilicy na s. 293 i Wjazd do parku, Część parku, Dwór od strony tarasu na s. 296. w. 6d. – s. 25 w. 10g. (Wrociszew) – Wzmianka o kościele i obrazie w Księdze Ziemi Czerskiej…, s. XXV (w przypisie), tam Hiacynt zamiast Hipolit. przyp. 1 – Cytat pochodzi z niepodpisanego hasła Goszcz w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 4: Warszawa 1874, s. 460. w. 13–19g. (Grójec) – Na końcu opisu Grójca Kolberg odsyła do artykułu F.M. S[obieszczańskiego] Miasto Grójec opublikowanego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1867, T. XV, nr 381; tam także ryciny wzmiankowanego kościoła i chrzcielnicy. Z tej publikacji pochodzi też wzmianka zamieszczona w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 5: „Grójec, na wzgórzu kościół parafialny, ma starożytną chrzcielnicę”, w rkp. także odsyłacz do „Tygodnika”. w. 18–1d. (przyp. 1) – Tekst zamieszczony w przypisie to cytat z Księgi Ziemi Czerskiej…, tam przypis na s. XXII i XXIV. w. 7–11g. (Tarczyn) – Odesłanie dotyczy artykułu W.H. Gawa­ reckiego Opis kościoła parafialnego w mieście Tarczynie w powiecie warszawskim, guberni warszawskiej położonego, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1852, T. 22, s. 358–378. w. 14–18g. (Grodzisk) – Odesłanie Kolberga niejasne: w ,,Pamiętniku Religijno–Moralnym” z 1854 roku (T. 26), na stronach �14 s. 28 s. 29 225–237 znajduje się niepodpisany artykuł Kościoły na Pradze. W tymże tomie zamieszczono też tekst W.H. Gawareckiego Wiadomość o kościele dużo wiecznym we wsi parafialnej Ruda zwanej, s. 1–44, nie dotyczy on jednak Grodziska. w. 19–25g. (Błonie) – Odesłanie dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość historyczna o kościele parafialnym w mieście Błoniu, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 14, s. 457–471. w. 14–12d. (Rokitno) – Odesłanie dotyczy pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy, Warszawa 1827, s. 111. w. 11–7d. (Radziejowice) – Pierwsze odesłanie dotyczy artykułu J. Bartoszewicza Radziejowice, ,,Księga Świata” 1859, cz. I, s. 83–94. Nie jest natomiast jasne, o jakich Pamiętnikach wspomina Kolberg, być może chodzi o „Bibliotekę Pamiętników i Podróży po Dawnej Polsce” wydaną przez J.I. Kraszewskiego. w. 6d. – s. 28 w. 2g. (Mszczonów) – Kolberg odwołuje się prawdopodobnie do wzmianki w pracy T. Święckiego (nie J. Święcickiego) Opis starożytnej Polski, w wyd. 2 z 1828 roku: T. 1, s. 306; pierwodruk: 1816. w. 5–8g. (Żyrardów) – W rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 8 notatka dotycząca Żyrardowa: „Fabryka płócien w Żyrardowie produkuje obecnie (1882) towaru rocznie za 6 000 000 rsr.”. w. 12d. – s. 29 w. 7g. (Miedniewice) – Zamieszczony w opisie cytat pochodzi z artykułu A. Grabowskiego Pre memoria dla badaczów i zbieraczów dawnych zabytków i pamiątek z czasów przedchrzescijańskich w Polsce opublikowanego w ,,Bibliotece Warszawskiej” w 1849 roku, T. 3, s. 172; za Grabowskim wymieniona praca ks. Koralewicza Additament do Kronik Braci mniejszych św. Franciszka, Warszawa 1722, tam s. 120. Cytowany fragment z publikacji A. Grabowskiego także w odpisie Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 10; tam poprzedza go nota: „Miedniewice. Wieś z klasztorem ks. Reformatów. Ambroży Grabowski podaje do „Biblioteki Warszawskiej” 1849, T. 3, s. 171 wiadomość następującą”. w. 11–20g. i przyp. 1 (Sochaczew) – Odesłanie dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość historyczna o kościele z klasztorem księży dominikanów, w mieście Sochaczewie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 15, s. 111–142. W wymienionej w przypisie Kronice polskiej wzmianki zamieszczone w tym przypisie oraz w przyp. 2 na s. 30 opisane jako jedno wydarzenie z roku 1555, zob. Kronika polska Marcina Bielskiego nowo przez Joachima Bielskiego, syna jego, wydana Kraków 1597, tam s. 600; zob. też M. Bielski Kronika polska, ks. V, wyd. J. Turowskiego, �15 s. 30 s. 31 Sanok 1856, tam s. 1120. Treść przypisu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 31. w. 13d. – s. 30 w. 12g. i przyp. 1–2 (Łowicz) – Odesłania na końcu opisu Łowicza dotyczą pracy W.H. Gawareckiego Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844 i recenzji tej pracy autorstwa J.I. Kraszewskiego Pamiątki historyczne Łowicza wg W.H. Gawareckiego zamieszczonej w ,,Atheneum” 1845, T. 2, s. 38– – 47; ostatni odsyłacz dotyczy publikacji R. Oczykowskiego Przechadzka po Łowiczu, wydanej nakładem autora w Łowiczu w 1883 roku. Przyp. 1 na s. 30 – W pracy A. Kosińskiego Miasta, wsi i zamki polskie. Powieści i obrazki, Wilno 1851, T. 2, tam na s. 60–74 opis zabytków Łowicza i związanych z nimi opowieści, jednak przytoczonej przez Kolberga wzmianki brak. Przyp. 2 – Informacja podana została za pracą R.W. Berwińskiego Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, Poznań 1854, T. II, s. 162. Ta sama informacja w innym brzmieniu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 31: „Lipoman Nuncjusz wpośród sporów religijnych dokazał swym wpływem, iż dziewczynę jakoby o wydanie hostii świętej dla żydów przekonaną, na rynku miasta Sochaczewa spalono. O postępek ten, jak świadczy Lubieniecki, król Zygmunt August gniewał się i z powodu tego i innych, za naleganiem Tarnowskiego hetmana i wielkiej liczby posłów, zaledwo biskupi z Senatu wyrzuceni nie zostali”; jest to odpis z pracy T. Święckiego Opis starożytnej Polski… T. 1, tam s. 306 (przy opisie Sochaczewa). W rkp. także uwagi Kolberga: „Jest to niewątpliwie ten sam wypadek, o którym donieśliśmy w tomie I Mazowsza, s. 29” oraz „Klementyna Tańska wspominając o tym wypadku odnosi go, mylnie, do roku 1559”. Zob. też komentarz do przyp. 1 na s. 29 dotyczący Kroniki polskiej Bielskiego. w. 13–29g. (Arkadia) – Odesłanie dotyczy publikacji K. Hoffmanowej z Tańskich Opis piątej w kraju naszym przejażdżki Anielce Ł. przypisany. „Rozrywki dla dzieci”, Warszawa 1828, T. X, nr 57, s. 149–166. W wymienionym numerze „Przyjaciela Ludu” na s. 35–37 anonimowy artykuł Arkadia opatrzony przypisem: „Opis wyjęty z dzieł p. Tańskiej”. w. 10–16g. (Skierniewice) – Odesłanie na końcu akapitu dotyczy artykułu J. Bartoszewicza Skierniewice zamieszczonego w „Księdze Świata” 1859, cz. II, s. 45– 52 i s. 111–123. w. 17–28g. (Rawa) – Odesłania Kolberga dotyczą: artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość historyczna o mieście Rawie �16 zamieszczonego w ,,Magazynie Powszechnym” R. 7: 1840, nr 4, s. 81–89; pracy M. Balińskiego, T. Lipińskiego, Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana…, tam w T. 1 na s. 560–564: ,,Rawa”; artykułu W.H. Gawareckiego Zamek w mieście Rawie opublikowanego w ,,Przyjacielu Ludu” 1845, nr 39, s. 307–312. w. 11–9d. (Biała) – Odesłanie Kolberga dotyczy prawdopodobnie wzmianki w pracy T. Święckiego Opis starożytnej Polski, w pierwodruku z 1816 roku: T. 1, s. 307. Święcki odwołuje się tam do dzieła J. Święcickiego Topographia sive Masoviae descriptio wydanego w Warszawie w 1634. w. 3d. – s. 32 w. 10g. (Inowłódz) – W opisie miejscowości odesłanie do artykułu ks. K. Jasieńskiego Wiadomość o starożytnym kościółku ś. Idziego w mieście Inowłodzu zamieszczonego w ,,Pamiętniku Religijno–Moralnym” 1849, T. 16, s. 522–532. s. 32 w. 11–29g. (Lubochnia) – Opis wsi Lubochnia w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I. k. 4; tam tytuł: „List z Rawskiego. Legenda o źródle wśród łąk wsi Lubochnia (z kościołem, w którym obraz cudowny M. Boskiej”, a dalej tekst od słów: „Gdy nad wsią i okolicą” będący odpisem z niepodpisanego artykułu Korespondencja z powiatu rawskiego z „Kroniki Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 230. s. 33 w. 3–14g. (Brzeziny) – Na końcu opisu Brzezin Kolberg odsyła do artykułu ks. A. Szelewskiego (nie Szeleckiego) Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach, poprzedzona statystycznym opisem, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 20, s. 1–31 (nr 1), s. 93–125 (nr 2) i s. 191–216 (nr 3). ryc. przed s. 35 – Rycina „od Warszawy”, wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I s. LXII. Lud (s. 35–69) s. 37 przyp. 1 – W przypisie Kolberg odsyła do niepodpisanego hasła Mazury w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, wydanie 12–tomowe z lat 1872–1884: T. 7: 1874, tam s. 394; za Encyklopedią przywołani Tacyt i Ptolemeusz, a dalej kolejni polscy badacze: Adam Naruszewicz, Joachim Lelewel, Wacław Aleksander Maciejowski, August Mosbach, Wojciech Kętrzyński i Zorian Dołęga �17 s. 37 s. 38 Chodakowski (wł. Adam Czarnocki); zob. m. in.: A. Naruszewicz Historia narodu polskiego, T. 1 (cz. 1): Warszawa 1824, tam s. 127, w wyd. K.J. Turowskiego, Kraków 1859, T. 1 na s. 283; J. Lelewel Rzut oka na dawność litewskich narodów i związki ich z Herulami, Wilno 1808, tam s. 56–57 i tegoż Narody na ziemiach sławiańskich przed powstaniem Polski, Poznań 1853; nie wiadomo, której pracy W.A. Maciejowskiego dotyczy ta wzmianka, w publikacji tegoż Polska aż do pierwszej połowy XVII wieku, Warszawa 1842, T. 1, s. 25 autor pisze: „ponad Wisłą (w tych samych miejscach, gdzie i dziś siedziby swe mają) żyli, Mazowszanami, dla jakiej przyczyny nie wiadomo, nazywali się”; W. Kętrzyński O Mazurach, Poznań 1872, tam s. 7; A. Mosbach Bolesław Chrobry, Poznań 1871, tam w przypisie na s. 11; Z. Dołęga Chodakowski List do Jana Łobojki z 29 stycznia 1822, druk: „Dziennik Wileński” T. 1, s. 540–542 (zob. tenże O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, opracował J. Maślanka, Warszawa 1967, s. 339–341). w. 13g. – s. 39 w. 2g. – Tekst zaczerpnięty z pracy Ł. Gołębiow­ skiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, s. 58, 59. Cytat w niewielkim stopniu przeredagowany i skrócony przez Kolberga, ale bez zmian merytorycznych. Zamieszczone w tekście odesłania do literatury Kolberg powtórzył za Gołębiowskim i uzupełnił własnymi odsyłaczami, zob. przypisy do poszczególnych stron. w. 1–4g. – Tekst i przysłowie jak w Ludzie Gołebiowskiego, natomiast informacja w nawiasie: „znane już Rysińskiemu” pochodzi od Kolberga i dotyczy dzieła tego autora Proverbiorum polonicorum a Salomone Rysinio collektorum. Centuriae decem et octo, wydanego po raz pierwszy w Lubczy w 1618 roku, tam w części piątej (centuria quinta). w. 5g. i przyp. 1 – Cytat i odesłanie do publikacji powtórzone za Gołębiowskim, dotyczy dzieła A. Sikrańskiego Colloqvium charitativvm abo rozmowa braterska Polaka reformata z Mazurem starym katholikiem o pewnych rzeczach w wierze, Kraków 1652. w. 8g. i przyp. 2 – Cały przypis jest cytatem z pracy K.W. Wójcickiego Przysłowia narodowe, T. 2: Warszawa 1830; w Przysłowiach Wójcicki wielokrotnie powołuje się na objaśnienia zaczerpnięte od J.S. Jabłonowskiego, który był autorem publikacji Polityka włoska i polska albo przysłowia włoskie po włosku zebrane i na polski język przetłumaczone, Königstein 1715. Fragment zamieszczony w Przysłowiach Wójcicki zawarł także w pracy Z dawnych dziejów i wspomnień naszego stulecia wydanej w Krakowie w 1875, tam s. 41–42. �18 w. 10g. i przyp. 3 – Odesłanie dotyczy publikacji J. Grajnerta Studia nad podaniami ludu naszego, ,,Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3, s. 99. w. 12g. – s. 39 w. 3g. – Odesłanie i cytat powtórzone za Ludem Ł. Gołębiowskiego, dotyczy dzieła J. Święcickiego Topographia sive Masoviae descriptio wydanego w Warszawie w 1634, por. też Topograficzny opis Mazowsza. Z języka łacińskiego przełożył, objaśnił i życiorys autora dodał W. Smoleński, „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877 (T. 2), s. 120–121 (całość pracy na s. 82–123). s. 39 w. 17g. – Odesłanie dotyczy cytowanych wcześniej fragmentów z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 58 i 59. w. 4–1d. (przyp. 1) – W przypisie odesłanie do artykułu W.A. Maciejowskiego Mazurowie opublikowanego w ,,Tygodniku Literackim” 1840, nr 9, s. 67–69; J. Bartoszewicza Mazowsze – Mazury, czym się od innych krajów i mieszkańców polskich odznaczały, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok 1865” J. Ungra, Warszawa [1864], s. 97. s. 40 w. 5–17g. – Cytat pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie…, w wydaniu z 1867, s. 372. s. 41 w. 12–21g. – Kolberg przytoczył anonimowa notatkę zatytułowaną Włościanie wilanowscy zamieszczoną w „Gazecie Warszawskiej” 1871, nr 164. w. 18–6d. – Cytat i streszczenie pochodzą z artykułu K.W. Wójcickiego Przejażdżka chwilowa w Mazowszu, Album literackie 1848, s. 356 i 359 (całość artykułu na s. 351–364). w. 5d. – s. 42 w. 6d. – Cytat pochodzi z Korespondencji. Z okolic Łowicza zamieszczonej w „Gazecie Codziennej” 1853, nr 258; na s. 42 w. 7g. odsyłacz do publikacji J.I. Kraszewskiego Budnik. Obrazek przez… wydanej w Warszawie w 1847 roku, zob. toż. Wydanie nowe, przejrzane i poprawione przez autora, Lwów-Warszawa 1874. s. 42–43 przyp. 1 – Chodzi o wymienianą już Księgę Ziemi Czerskiej 1404–1425, Warszawa 1879. s. 43 w. 4g. – s. 44 w. 3g. i przyp. 1 – Cytat pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie…, s. 15–16. W przyp. 1 odesłanie do Księgi Ziemi Czerskiej…, s. XXXIX, tam początek wywodu dotyczącego pochodzenia stanu szlacheckiego. s. 44 w. 11–13g. – Wspomniany przez Kolberga Wacław Szymanowski (1821–1886) był pisarzem i publicystą, współpracownikiem, współredaktorem i redaktorem kilku warszawskich pism, w których zamieszczał też własne teksty. Franciszek Kostrzew- �19 s. 45 s. 46 s. 47 s. 50 ski (1826–1911) był autorem licznych ilustracji zamieszczonych w wymienionych przez Kolberga oraz w innych czasopismach. w. 5–1d. (przyp. 2) – Kolberg wymienił 4-tomową pracę K.R. Rusieckiego Małe tajemnice Warszawy wydaną w Warszawie w 1844 roku (nie 1843); K. Estreicher był autorem publikacji Gwara złoczyńców, Warszawa 1867. w. 2–1d. i s. 46 w. 4–1d. (przyp. 2) – W przypisie przedruk notatki bez tytułu i autora zamieszczonej w ,,Kurierze Warszawskim” 1848, nr 18. w. 1–21g. – Ten fragment tekstu pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy, Warszawa 1827 ze s. 110–111. w. 9d. i s. 47 w. 3–4g. – Cytat pochodzi z publikacji [D. Magnuszewskiego] podpisanej Dominik M. Posiedzenie Bacciarellego malarza. Dokończenie, „Tygodnik Literacki” 1840, nr 50, s. 399 (nie: 339), tam w przypisie. w. 5–6g. i przyp. 1 – Wzmianka o K.W. Wójcickim dotyczy wspomnianej w przypisie pracy Stare gawędy i obrazy T. 3: Warszawa 1840, tam s. 224–225; zob. też K.W. Wójcicki Społeczność Warszawy w początkach naszego stulecia, Warszawa 1877, tam s. 129–132. W przyp. wymieniony też został anonimowy tekst Niebieski płaszcz. Ostatni lirnik warszawski. Z rękopismu: „Domowe wspomnienia i powiastki” Romana Zmorskiego, ,,Dziennik Warszawski” 1853, nr 210, tam odwołanie do Starych gawęd… i polemika z informacjami Wójcickiego dotyczącymi daty śmierci. w. 13g. – Kolberg odwołał się do kilku anonimowych notatek w „Gazecie Codziennej” z 1853 roku, nr 112–114; początek w numerze 112 zaczyna się od słów: „Utrzymywał niedawno jeden z mieszkańców Warszawy”. w. 2–1d. (przyp. 2) – Odesłanie Kolberga dotyczy powieści J.I. Kraszewskiego Barani kożuszek. Opowiadanie historyczne z końca XVIII wieku, która publikowana była w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym” w 1881 roku; całość: T. 1 i 2 z przedmową T. Jeske-Choińskiego, Warszawa 1898. w. 12g. i 5d. – Kolbergowskie „tablice” to ryciny zamieszczone w cz. I Mazowsza: w. 12g. – mowa o rycinie 3 (nie 2), zamieszczonej w edycji DWOK T. 24 przed s. 35; w. 5d. – chodzi o rycinę 2 (nie 3), w edycji DWOK T. 24 po s. 16; zob. przypisy źródłowe do tych rycin oraz DWOK T. 80/I s. LXII. �20 s. 51 s. 53 s. 54 s. 56 s. 57 s. 58 s. 60 w. 1–20g. – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu Wiadomość historyczno-statystyczna o miastach Góra Kalwarya i Czersk zamieszczonego w „Gazecie Codziennej” w 1853, nr 213. w. 17d.– s. 53 w. 18g. – Cytat pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie..., s. 371–373. w. 13–3d. i przyp. 1 – Kolberg przytoczył fragment artykułu Mazury zamieszczonego w ,,Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, nr 18, s. 139. Odesłanie w przypisie dotyczy albumu L. Zienkowicza Le costumes du peuple polonais, suivis d’une description exacte de ses moeurs, de ses usages et de ses habitudes, Paris, Strasburg et Leipzig 1838–1841. Wyd. polskie: Lud polski albo dokładne opisanie zwyczajów, obyczajów i ubiorów jego, Strasburg 1842 (40 litogr.). w. 1g. – Tablica (rycina) 4, którą wymienił Kolberg została zamieszczona na początku cz. II Mazowsza, zob. DWOK T. 25. w. 13–1d. – Kolberg zaczerpnął cytat z artykułu A. Szelewskiego Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach, poprzedzona statystycznym opisem miasta z wymienionej strony; całość artykułu na s. 1–31, 93–125, 189–216. w. 6–16g. – Ten fragment tekstu pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy... (1827), s. 191. w. 14d. (przyp. 1) – W przypisie przedruk krótkiej, anonimowej notatki bez tytułu, zamieszczonej w „Kurierze Warszawskim” 1849, nr 311. w. 5g.–3d. – Cytaty pochodzą z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy... (1827), s. 187–188. Wzmianka o Kacprze Janickim (w. 9g.) zaczerpnięta przez Gołębiowskiego z artykułu Nowości warszawskie zamieszczonego w „Kurierze Warszawskim” 1822, nr 272 („Kurier” wymieniony w w. 19g.). w. 1–8g. – Te informacje pochodzą z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy... (1827), s. 190–191. w. 3–1d. (przyp. 1) – Odesłanie dotyczy hasła podpisanego W. G. Konstrukcja budowli wiejskich zamieszczonego w Encyklopedii rolnictwa i wiadomości związek z niém mających, T. II: Warszawa 1874, s. 1107–1108. w. 3g.– s. 62 w. 1d. – Cytaty pochodzą z wymienionej przez Kolberga pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie..., �21 s. 369–371. W przyp. 1 na s. 60 Kolberg zamieścił cytat z artykułu M. O. i K. F. Podróż odbyta po kraju przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie z „Kalendarza Astronimiczno-Gospodarskiego na rok zwyczajny 1854” J. Jaworskiego, Warszawa [1853], s. 104. s. 62 przyp. 1 i s. 63 przyp. 1 – Na s. 62 cytaty z Księgi ziemi czerskiej…, s. LXVI–LXVIII; w przyp. na s. 63 informacja zaczerpnięta z tejże Księgi… ze s. XL. s. 63–64 przyp. 2 – Odesłanie Kolberga dotyczy trzech artykułów zamieszczonych w Encyklopedii rolnictwa... T. II: Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Willanowie (gub. Warszawska, pow. Warszawski, gmina Willanów), własność Stanisława Orzyńskiego na s. 1105–1107; Opis gospodarstwa cząstkowego w Małéj wsi (gub. Warszawska, pow. Grójecki, gmina Belsk), własność Stanisława Sitarek na s. 1103–1105 i Gospodarstwa małe (włościańskie) na s. 1108–1110. s. 64 w. 5–17g. – Cytat pochodzi z wymienionego artykułu M. O. i K. F. Podróż odbyta po kraju przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego…, s. 104. w. 5d. – s. 65 w. 5g. – Informacja Kolberga dotyczy artykułu Dyzmy Chromego O uprawie i obrabianiu lnu, „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok zwyczajny 1855” J. Jaworskiego, Warszawa [1854], s. 134. s. 65 w. 9g.–12d. – Kolberg przytoczył fragment artykułu Zbiór siana w okolicach Warszawy zamieszczonego w ,,Kłosach” 1871, T. XII, nr 307, s. 307. Wspomniana przez niego rycina to reprodukcja (na s. 308 „Kłosów”) przedstawiająca obraz J. Chełmońskiego o takim samym tytule Zbiór siana w okolicach Warszawy. s. 66 w. 3g. – s. 67 w. 6g. – Kolberg przytoczył fragmenty artykułu A. Wiślickiego Wędrowna ludność za zarobkiem w Królestwie Polskim zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1865, T. XI, nr 293; tam także rycina Kossaka Bandochy wjeżdżający do wsi. s. 67 w. 10d.– 68 w. 18g. – W wymienionym przez Kolberga numerze ,,Kuriera Warszawskiego” tego cytatu brak. s. 68 w. 17–10d. – Informacja pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy z T. 3: Warszawa 1840, s. 110–111, tam w rozdziale Morowa zaraza w Warszawie 1712 r. Obraz z podań miejscowych. w. 2–1d. (przyp. 1) – Odesłania Kolberga dotyczą poematów: F.S. Klonowica Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą i inszy- �22 s. 69 mi rzekami do niej przypadającymi; pierwodruk: 1595, zob. toż: opracował S. Hrabiec, Wrocław 1951, BN I 137 oraz [Pruszakowej Seweryny z Żochowskich] Powiśle. Powieść z drugiej połowy XVIII wieku, ,,Biblioteka Warszawska” 1854, T. 4, s. 323–346, dokończenie: s. 409–440. w. 11–16g. – Cytat pochodzi z anonimowej notatki, bez tytułu, zamieszczonej w „Kurierze Warszawskim” 1865, nr 93, tam ten fragment na s. 427; początek akapitu brzmi: „Pora tarcia się ryb wiosną”. Zwyczaje (s. 71–199) s. 71 s. 72 s. 73 s. 74 s. 75 s. 75 w. 4–27g. – Cytat za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, „Nowy Kalendarz Domowy na rok zwyczajny 1830” Warszawa (druk: A. Gałęzowski), tam na s. 23–24 opis zwyczajów grudniowych (całość artykułu s. 16–24); odwołanie do Gołębiowskiego za tym źródłem, zob. Ł. Gołębiowski Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy... (1827), s. 187. w. 15–23g. – Cytat zaczerpnięty z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, s. 318–319. w. 15d. – s. 73 w. 2g. – Cytat z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 282. Gołębiowski podał tę informację za rękopisem J. Kitowicza, zob. tegoż Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, cz. I, Poznań 1840, s. 6–7, zob. tegoż Opis obyczajów za panowania Augusta III, opracował R. Pollak, Wrocław 1951, s. 63. Przyp. 1 na s. 72 – tekst także za Gołębiowskim Lud polski…, s. 318. w. 10–17g. – Za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek…, s. 24. w. 12–8d. i s. 74 w. 9–17g. – Za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek…, s. 24. w. 15d. – s. 75 w. 9g. i przysłowie 1 – Za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek…, s. 24. w. 8–1d. – Kolberg zamieścił informacje za pracą Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne ... (1827), s. 220–221. w. 14g. – s. 77 w. 22g. i przyp. – Opis sporządzony na podsatwie tekstu Skąd powstały u nas tak zwane szopki pokazywane od Bożego Narodzenia, „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, �23 s. 77 s. 77 s. 78 s. 82 nr 384 (nie 381), s. 51; prawdopodobny autor tekstu F.M. Sobieszczański. W przypisie Kolberg odwołuje się do następujących publikacji: Ł. Gołębiowskiego Lud polski (nie: Gry i zabawy), tam opis jasełek na s. 280, opis ten przytacza Kolberg na s. 77, zob. następny przypis; anonimowego artykułu Święto zjawienia Pańskiego albo Trzech Króli, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1843, T. 4, z. 1, s. 13; anonimowego artykułu Uroczystość Bożego Narodzenia, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1844, T. 7, z. 6, s. 530; publikacji S. Pruszakowej Szopka zamieszczonej w „Kalendarzu Astronomiczno-Gospodarskim na rok przestępny 1856” [Warszawa 1855], s. 35; artykułu W. Szymanowskiego Szopka opublikowanego w ,,Tygodniku Ilustrowanym” 1860, T. I, nr 15, s. 115–116; publikacji J. Sikorskiego Jasełka zamieszczonej w ,,Pamiętniku Muzycznym i Teatralnym” R. 1: 1862, nr 2–15. w. 5g. i w. 1d. (przyp. 1) – Odesłanie do „Tygodnika Ilustrowanego” z 1867 roku, T. XV, nr 381 jest błędne. w. 15d. – s. 78 w. 7g. – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 280. Gołębiowski z kolei powołał się na rękopis Kitowicza, zob. tegoż Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, cz. I, w wyd. z 1840, s. 2–6; zob. też tegoż Opis obyczajów za panowania…, wyd. z 1951, s. 59. w. 12–21g. – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu bez tytułu zamieszczonego w „Kurierze Warszawskim” 1848, nr 18. w. 12–4d. – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu W.L. Anczyca Szopka czyli jasełka i gwiazdka w Krakowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1862, T. V, nr 135, jest to fragment obszerniejszego opracowania pt. Obrazy krakowskie zamieszczonego w kilku numerach „Tygodnika” z tego roku. nr 10 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 56, nr 389, bez lokalizacji. W rkp. t. 1–4 zanotowane o kwintę czystą wyżej, w t. 2 i 4 na drugą i trzecią miarę ósemki f1 d1, t. 5–8 zgodnie z notatką Kolberga w D-dur, w t. 6 na drugą i trzecią miarę rytm: ŒÊ ‰, w t. 8 tylko górna wersja. W rkp. pod melodią notatka: „v. Miłą cieszmy się nadzieją”, która dotyczy wariantu z Pieśni ludu polskiego wydawanych cyklicznie w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, nr 8, zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II (DWOK T. 67/II), nr 134. nr 11 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, nr 25, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, zanotowana o sekundę wielką niżej, w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 4 pierwsza szesnastka d2, w t. 8 ćwierćnuta z kropką g1, t. 9–10 brak. �24 s. 83 nr 12 – Zapis nutowy jest połączeniem dwóch melodii bez tekstu. Takty 1–8 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 3, nr 17a i teka 33, sygn. 1305, k. 45, nr 14, karta ta zatytułowana: „Kozaki”, oba rękopisy bez lokalizacji. W t. 1: w rkp. z teki 43 szesnastki d2 e2 d2 c2, a w rkp. z teki 33 szesnastki h1 c2 h1 a1; w obu rkp.: w t. 2 tylko górna wersja, w t. 3 przy pierwszej szesnastce dodana oktawa g2, w t. 4 na pierwszą miarę tylko górna wersja, na drugą dwie ósemki a1 a1, w t. 5, 6 i 7 na pierwszą miarę tylko dolna wersja, w t. 8 na pierwszą miarę ósemka h1 i dwie szesnastki h1 d2; po t. 8 jeszcze: w rkp. z teki 43: & a w rkp. z teki 33: & # # œ œ œ œœ œ œœœ œ œ œ œœ œ œ œ œ . , Takty 9–16 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 37r., nr 315, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam nad melodią notatka Kolberga: „Kozak”, w t. 15 tylko górna wersja, po t. 16 jeszcze: & # .œ œœœ œ œ œ œ œ .. œ . œœœœ œ œ œ œ . Tekst jak w druku w rkp. Kolberga: teka 12, sygn. 1183, k. 19v. i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją: „Kromnów”; w obu rkp. tekst podpisany pod inną melodią, zob. nr 4 w suplemencie. Ponadto tekst zwr. 1 i 2 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1193, k. 1, nr 9; jest to odpis ze zbioru Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838, s. 150. Odsyłacz Kolberga pod pieśnią dotyczy cz. I Krakowskiego (zob. DWOK T. 5), s. 218, nr 23 (nie: s. 217, nr 24), tam tekst jak w zbiorze Paulego. s. 83–84 nr 14 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 21v., z lokalizacją ogólną: „Mazew”, tam melodia z incipitem: „Miała matulinka” i tamże, k. 28, z lokalizacjami: „Mazew” i „Kłodawa”, tam tekst jak w druku. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, zamiast t. 5–8 pięciokrotne powtórzenie taktu zanotowanego w metrum : & b œ œ œ œ , t. 9–10 brak. s. 86–87 nr 18 – Rkp Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, nr 43 i teka 10, sygn. 1173/4, k. 3v., oba rkp. z lokalizacją: „Rzeczyca”. �25 W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych; w rkp. z teki 43 œ b œœœœœ w t. 1 i 3 ostatnia nuta tylko f1, t. 2 i 4: & R R R R J J , zamiast œœ œ œ œœœ b . t. 9: & . œ œ œ .. , tekst pod melodią słabo czytel- ny; w rkp. z teki 10 brak t. 9. nr 19 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153v., nr 21, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, z notatką: „Husyt żydowski” i teka 10, sygn. 1173/4, k. 3v., z lokalizacją: „Rzeczyca”, tam nad melodią: „Hussyt”. W obu rkp.: w t. 1 pierwsza nuta tylko a1, w t. 10 tylko dolna wersja. W rkp. terenowym w t. 5 brak # przy g1, w t. 6 ostatnia nuta a1, w t. 7 pierwsza nuta e1, w t. 8 ostatnia nuta e1, t. 12 jak dolna wersja w t. 10. W rkp. z teki 10: t. 5–8 w następującym układzie: t. 5 i 8 ze znakiem powtórki, następnie t. 5, 6, 5 i 8, po t. 8 brak znaku powtórki, t. 9–10 opatrzone notatką: „bis”, t. 11–12 brak. s. 91 w. 1–6g. i w. 14–27g. – Cytat za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek…, s. 24. w. 6–3d. – Por. K.W. Wójcicki Nowy Rok, „Kłosy” 1866, T. II, nr 27 i tegoż Kalendarz zwyczajowy Antoniego Zaleskiego, „Kłosy” 1868, T. VI, nr 135. w. 2d. – s. 92 w. 12g. – Zgodnie z odesłaniem Kolberga jest to cytat z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 315, tam tekst zaczyna się od słów: „Zacznijmy od tej uwagi” i dalej jak zacytował Kolberg. s. 92 w. 14g. – 2d. – Cytat za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek… s. 16; odesłanie do Gołębiowskiego pochodzi od Kolberga. w. 2d. – s. 93 w. 9d. – Zgodnie z odesłaniem Kolberga jest to cytat z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 291–292, przypis uzupełniony przez Kolberga. s. 94 w. 7–14g. – Pierwsze przysłowie w publikacji K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 2: Warszawa 1840, s. 249; przysłowia 1, 2 i 5, zob. Starodawne przysłowia dla ochronek, Poznań 1863, s. 33. s. 94–95 nr 24 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 184–185, tam taki sam tekst; kolejny odsyłacz dotyczy tekstu zamieszczonego w artykule W.A. Maciejowskiego Legendy i pieśni ludu polskiego w „Bibliotece Warszawskiej” w 1860 roku, T. 2, s. 447, w artykule Maciejowskiego zamieszczone s. 87 �26 zostały teksty zebrane przez Mateusza Gralewskiego w Mazewie, w Łęczyckiem. s. 95 w. 9–1d. – Zgodnie z odesłaniem jest to cytat z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 316, niektóre zdania zostały przez Kolberga pominięte. s. 96 w. 1–29g. – Tekst pochodzi z publikacji Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek… s. 24; powołanie na Knapskiego za Kalendarzem, zob. G. Knapski Thesauri polono-latino-graeci, T. 3, Kraków 1632, s. 887. w. 10d. – 97 w. 2g.– Cytat z K.W. Wójcickiego dotyczy jego pracy Przysłowia narodowe, T. 1: Warszawa 1830, s. 92–93; w publikacji na s. 89–96 omówienie przysłowia „Biega z nim...” z informacją o pochodzeniu ze zbioru Rysińskiego (dotyczy Proverbiorum polonicorum a Salomone Rysinio collektorum…, , centuria prima). s. 97 w. 3–13g. i przyp. 1– Tekst przytoczył Kolberg za Ludem polskim Ł. Gołębiowskiego, s. 282; tam także błędne odesłanie do Kitowicza. W przypisie odesłanie do niepodpisanego artykułu Kolędy zamieszczonego w „Ruchu Muzycznym” 1860, nr 51; odesłanie Kolberga do „Gazety Polskiej” z 1868, nr 181 jest błędne. s. 97–98 nr 25 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 12, nr 19, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W żłobie leży, któż pobieży”. W rkp. w t. 1–2 i 10 tylko górna, w t. 5 i 7 tylko dolna wersja. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny czyli pieśni nabożne z melodyjami w kościele katolickim używane a dla wygody kościołów parafialnych zebrane, Kraków 1838, s. 30 (melodia druga), natomiast tekst zamieszczony przez Kolberga w druku także w Śpiewniku..., s. 31–33, tam pod wariantem melodii (melodia trzecia); w rkp. także odesłanie do wariantu opublikowanego w cz. III Wielkiego Księstwa Poznańskiego (zob. DWOK T. 11) s. 39, nr 1. Ponadto w druku Kolberg odsyła także do zbiorów Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871, s. 123 (tam tekst identyczny) oraz do wariantu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 175–176; u Kozłowskiego i Kellera bez melodii. Por. też nr 2 w suplemencie. s. 98–99 nr 26 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 179–180 taki sam tekst. s. 99 nr 27 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 32, nr 72, bez lokalizacji, tam melodia z pierwszą zwrotką. W rkp. melodia zanoto- �27 wana o sekundę wielką wyżej, w metrum  w pomniejszonych œ b wartościach rytmicznych, t. 1: & œ œ œ , w t. 2 i 5 na drugą miarę dodana druga wersja: ćwierćnuta c2. Rkp. jest odpisem Kolberga ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843, s. 134, tam tekst jak w druku u Kolberga. Pod pieśnią także odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Kellera, tam zgodnie z informacją Kolberga wariant tekstu na s. 132. Ostatni odsyłacz dotyczy zbioru Symfonie anielskie, abo kolenda, mieszkańcom ziemskim od muzyki niebieskiej wdzięcznym okrzykiem na dzień Narodzenia Pańskiego zaśpiewane. Zbiór ten został kilkakrotnie wydany: Kraków 1630 i 1642 z przedmową Jana Żabczyca oraz Kraków 1631 z przedmową Jana Karola Dachnowskiego; autorstwo zbioru nie zostało ustalone. Symfonie anielskie… Jana Dachnowskiego zostały wydane m.in. przez A. Brodnickiego w Krakowie w 1913 (wyd. Akademii Umiejętności w serii „Biblioteka Pisarzów Polskich”), gdzie we wstępie Brodnicki przytacza argumenty za autorstwem Dachnowskiego, powołując się na M. Wiszniewskiego Historia literatury polskiej, T. 4: Kraków 1844, s. 498. Symfonije anielskie albo kolęda mieszkańcom ziemskim… usłyszane Roku Pańskiego 1630 Jana Żabczyca wydał A. Karpiński, Warszawa 1998 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich”). s. 100 nr 28 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 17, nr 44, bez lokalizacji, nad melodią notatka Kolberga: „P[ieśni] o Bożem Narodzeniu”. W rkp. w t. 2 i 3 tylko górna wersja, pod taktami 1–4 tylko pierwszy wiersz, w dalszym przebiegu brak fragmentu: „by człowieka w chwale swojej”. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika Kościelnego z melodyjami, Kraków 1842, s. 408. Pod pieśnią także odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Kellera, s. 145–146. U Mioduszewskiego i u Kellera tekst obszerniejszy niż w druku u Kolberga. nr 29 – Pod pieśnią także odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Kellera, tam na s. 160–161 tekst obszerniejszy. s. 100–101 nr 30 i przyp. 1 na s. 101–102 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 17, nr 45, bez lokalizacji, z notatką: „P[ieśni] o Bożem Narodzeniu”. W rkp. w t. 9 i 10 tylko górna wersja, a pod melodią tylko zwr. 1, ale bez fragmentu: „w jasełkach na mrozie nago położone”. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika Kościelnego..., s. 410, u Mioduszewskiego tekst �28 obszerniejszy niż w druku u Kolberga. W przyp. na s. 102 błędne odesłanie do cz. II Poznańskiego (DWOK T. 10), winno być: Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 119, dotyczy pieśni nr 2. s. 101 nr 31 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 20, nr 58, bez lokalizacji, z notatką: „P[ieśni] o Bożem Narodzeniu”, tam melodia z pierwszą zwrotką. W rkp. melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, mimo oznaczenia metrum przy kluczu: , w t. 10: w pierwszym wykonaniu powtórzenie melodii jak w t. 2, w drugim wykonaniu dolna wersja. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika Kościelnego..., s. 435. Pod pieśnią także odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Kellera, s. 152–153. U Mioduszewskiego i u Kellera tekst obszerniejszy niż w druku u Kolberga. s. 102–103 nr 32 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 28, nr 30, bez lokalizacji, tam melodia i zwr. 1–2. W druku w t. 6 trzecia i czwarta nuta zanotowane błędnie jako ćwierćnuty, w rkp. zapis poprawny – dwie ósemki. Rkp. jest odpisem Kolberga ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy..., s. 68; u Mioduszewskiego zwr. 30 w. 1 brzmi: „Z Tub Maryną Bartek prostak”, mowa o instrumencie „tubmaryna”, por. przypis Kolberga do tego wiersza. s. 103–104 nr 33 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 76, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, melodia z incipitem: „Florek w budzie”, nad melodią notatka Kolberga: „Kolęda”. W rkp. zapis ołówkowy, słabo czytelny, brak znaku przykluczowego, w t. 6–8 tylko górna, w t. 10 tylko dolna wersja, w t. 6 i 10 dwie pierwsze nuty zanotowane błędnie jako ósemki. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 183 taki sam tekst. s. 104–105 nr 34 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin” i notatką: „Kolęda”, tam melodia z incipitem: „Wziun Kuba Staśka, Stasiek Banaska”. W rkp. w t. 2 ostatnia nuta e2, podkreślona jeszcze przez oznaczenie literowe, w t. 3 dwie pierwsze szesnastki c2 h1, na ostatnią miarę tylko górna wersja, w dalszym przebiegu melodii widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: t. 5 i 7 zapisane w metrum  – oznaczenie metrum zapisane powyżej linii melodycznej – wszystkie nuty zanotowane jako ósemki. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 183–184 taki sam tekst. s. 105–106 nr 35 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… w wyd. z 1869, s. 181–182, tam taki sam tekst. s. 106 nr 36 – Odesłanie do zbioru M.M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy… s. 124–125 dotyczy wariantu tekstu; w pracy K. Kozłow- �29 skiego Lud. Pieśni, podania… s. 190–191, tam taki sam tekst z odesłaniem m.in. do Mioduszewskiego. s. 106–107 nr 37 – W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, na s. 180–181 taki sam tekst. s. 107 nr 39 – W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, na s. 188–190 zamiast tekstu zamieszczonego w nawiasie rozpisane zwrotki. s. 108 nr 40 – W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, na s. 187–188 zamiast tekstu zamieszczonego w nawiasie rozpisane zwrotki. nr 41 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w przebiegu melodii w t. 2, 3, 5 i 6 tylko górna wersja; pod taktami 1–2 incipit: „Tam pod paleńkiem, pod syroceńkiem” (część tekstu dziś słabo czytelna), a pod kolejnymi taktami incipit: „Hej, przez pole” i notatka: „kolęda”. Tekst jak w druku także w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 186. w. 2d. – s. 109 w. 5d. – Tekst akapitu 1 i 2 do słów: „Kacper, Melchior i Baltazar” pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 16 i 17. Pierwszy akapit także w pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski… na s. 311, na którego powołał się Kolberg. Tekst w w. 7g. – 5d. na s. 109 pochodzi z Ludu polskiego…, s. 312; za Gołębiowskim powtórzył też Kolberg odesłanie do „Kuriera Warszawskiego”, winno być: 1821 (nie 1820), nr 5, tam anonimowa notatka zaczynająca się od słów: „Jutro przypada święto uroczyste Trzech Królów” w dziale „Nowości Warszawskie”. s. 109 w. 4d. – s. 110 w. 4g. – Odesłania do K.W. Wójcickiego nie umiejscowiono. Cytat pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 17. s. 110 w. 5g. – 5d. – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 313–314. s. 111 w. 5–10g. – Odesłanie Kolberga do „Kuriera Warszawskiego” 1869, nr 17 dotyczy niepodpisanej notatki zaczynającej się od słów: „Z pośród konsensowych impressarjów szopek”, tekst przytoczony przez Kolberga nie jest cytatem. w. 17–27g. (św. Piotra i ś. Pryski) – Opis dotyczący dni 18 i 20 stycznia pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 17, natomiast przysłowie zaczerpnął Kolberg z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 2: Warszawa 1840, s. 248. s. 112 w. 5g. – Przysłowie 2 zaczerpnął Kolberg z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 2: Warszawa 1840, s. 248. w. 10–5d. – Opis dotyczący dnia 25 stycznia zob. Kalendarz narodowy…, s. 17, tam bez przysłowia. �30 s. 113 w. 12–6d. – Taki opis (z przysłowiem 1) w Kalendarzu narodowym…, s. 17. s. 114 w. 2–13g. i przyp. 1 – Opis dotyczący dnia 2 lutego, zob. Kalendarz narodowy…, s. 17. Treść przyp. 1 w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 39, nr 9a i 9b, w rkp. tekst do słów: „ma wróżbę”, tam bez odesłania do źródła; jest to odpis z anonimowego artykułu Zwyczaje ludu z „Pamiętnika Naukowego” 1837, T. 2, z. 4, s. 57 (całość artykułu na s. 44–77). w. 14 w. 14g. – Odesłania do K.W. Wójcickiego nie umiejscowiono. s. 115 w. 13–16g. (św. Błażej) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 17. w. 17–23g. (św. Agata) – Por. K.W. Wójcicki, Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 249. w. 9d. – s. 116 w. 2g. (św. Dorota) – Kolberg zacytował fragmenty z Kalendarza narodowego…, s. 17, dodając odesłanie do cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5); przysłowie nr 2 także w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 250. s. 116 w. 13–21g. (św. Walenty) – Kolberg zacytował fragmenty z Kalendarza narodowego…, s. 17, tam brak przysłów. Przysłowie nr 1 w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 250. s. 116 w. 5d. – s. 117 w. 13g. i przyp. 1 (św. Maciej) – Wiersze 3–4d. na s. 116 i w. 3–4g. na s. 117 to cytat z Kalendarza narodowego…, s. 18; powołanie na Haura za Kalendarzem, zob. J.K. Haur Skład abo skarbiec znakomitych sekretów ekonomiki ziemiańskiej, Kraków 1693, tam: „Święty Maciej z rzek i stawów zwykł ruszać lody”. Przysłowia nr 1, 2 i 5 w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 250. Treść przypisu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 39, nr 10a i 10b, w rkp. tekst do słów: „umrzeć mają”, tam bez odesłania do źródła; jest to odpis z artykułu Zwyczaje ludu…, s. 58. s. 120 w. 1–27g. – Tekst zamieszczony w trzech pierwszych akapitach pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 18; odsyłacz do Ludu, tj. cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5) pochodzi od Kolberga. w. 11d. – s. 121 w. 11g. – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincyach, Warszawa 1831, s. 331–332. Tekst na s. 120 w. 1–6d. od słów: „Przybierano” do „skoku” Gołębiowski zamieścił w przypisie, u niego też odesłanie do A.M. Fredry, zob. Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne, Kraków 1658, s. 23, toż: Paryż 1867, T. 1, s. 48. s. 121 w. 12–20g. – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy…, s. 332; Gołębiowski z kolei odwołał się do �31 rękopisu J. Kitowicza, zob. tegoż Opis obyczajów i zwyczajów…, cz. IV: Poznań 1841, s. 69, w wydaniu z 1951 roku na s. 550–551. s. 122 w. 3–18g. i przyp. 1 – Kolberg zacytował fragmenty z Kalendarza narodowego…, s. 18. w. 19–28g. – Cytat pochodzi z pracy Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy…, s. 226. w. 8d. – s. 123 w. 2g. – Cytat pochodzi z pracy Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy…, s. 226. s. 123 w. 3–21g. – Cytat pochodzi z niepodpisanej notatki bez tytułu zamieszczonej w „Kurierze Warszawskim” 1865, nr 48, tam także wymieniona broszura Pieśni i tańce zabawom uczciwym gwoli z 1614 roku. W 1903 roku T. Wierzbowski pisał o jedynym zachowanym egzemplarzu tej broszury w Bibliotece Kórnickiej, zob. przedruk w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku wydał T. Wierzbowski, Warszawa 1903 („Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku”). w. 16d. – s. 124 w. 8g. – Tekst zaczerpnięty został z „Kuriera Codziennego” 1869, nr 32, tam bez nazwiska autora i tytułu, zaczyna się od słów: „Wczoraj jako w środę popielcową”. s. 124 w. 11–15g. – Por. Kalendarz narodowy…, s. 18. s. 125 w. 1–2g. – Zob. J. Długosz Kroniki, czyli roczniki sławnego Króles­ twa Polskiego, T. 1 (księga 2): Warszawa 1961, s. 244. w. 3–28g. – Kolberg zacytował fragment Ludu polskiego Ł. Gołębiowskiego, s. 303–304, który z kolei oparł się na rękopisie J. Kitowicza, zob. tegoż Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, cz. IV, s. 74–75, w wydaniu z 1951 roku s. 553. Za Gołębiowskim odesłanie do „Kuriera Warszawskiego” 1823, nr 55, skąd zaczerpnięty został ostatni akapit, tam notatka anonimowa w dziale Nowości Warszawskie. w. 4–1d. – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 18. s. 126 przysłowia 2, 3, 4 i 5 – Przysłowia zaczerpnięte z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 251. w. 4–1d. (7 marca) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 18. s. 127 w. 1–14g. (9 i 10 marca) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 18. w. 15g.–1d. (św. Grzegorz) – Przysłowie 1 pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 251. Wiersze 16–1d. zaczerpnięte z Kalendarza narodowego…, s. 18. Odesłanie do Komonieckiego za Kalendarzem, dotyczy pracy [A. Komonieckiego] Dziejopis żywiecki do druku podany przez J. Radwańskiego, wyd. z rękopisu z roku 1704, Kraków 1866, s. 55. �32 s. 128 w. 8–14g. (św. Benedykt) – Zob. K.W. Wójcicki Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 252. w. 8–15d. (25 marca) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 19. w. 5d. – s. 129 w. 12g. – Opis dotyczący miesiąca kwietnia (bez przysłowia nr 1) oraz dnia 1 kwietnia (do słów: „naznaczyć mu trudno”) pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 19. Wszystkie 3 przysłowia w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 252. s. 129 w. 15–20g. – Odesłanie dotyczy pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy, tam s. 271. s. 130 w. 1–15g. – Cytat pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 19. w. 16g. – 131 w. 4g. i przyp. 1 – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 284–285. U Gołębiowskiego odesłanie do wcześniejszych źródeł: rękopisu J. Kitowicza, zob. Opis obyczajów…, w wydaniu z 1951 na s. 53; anonimowej notatki zamieszczonej w dziale Nowości Warszawskie w „Kurierze Warszaw­ skim” 1822, nr 77, tam inny tekst dotyczący przebierania się przez młodzież. Za Gołębiowskim także odesłanie do „Kuriera Warszawskiego” 1828, nr 78, w tym numerze informacji, o których mowa, brak. W przypisie także cytat z Ludu polskiego ze s. 284. s. 131 w. 6–13g. i przyp. 2 (Wielki Tydzień) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 315; zob. też J. Kitowicz Opis obyczajów…, w wydaniu z 1951, s. 554. W przypisie odesłanie Kolberga do anonimowego artykułu Wielki Tydzień zamieszczonego w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” 1847, T. 12, s. 330 i do drugiego anonimowego artykułu także zatytułowanego Wielki Tydzień opublikowanego w „Gazecie Polskiej” 1865, nr 83. w. 16g. – s. 132 w. 16g. i przyp. 1 na s. 132 (Środa Wielka) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 304; w przypisie cytat ze s. 314. s. 132 w. 19g. – s. 133 w. 4g. i przyp. 2 (Wielki Czwartek) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 276; w przypisie odesłanie Kolberga do artykułu K.W. Wójcickiego Wielki Czwartek zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1860, T. 1, nr 28. s. 133 w. 6–24g. (Grzechotki) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 279 (nie 129), zob. też J. Kitowicz Opis obyczajów…, wydanie z 1951, s. 555. s. 133–134 w. 3d. (Wielki Piątek) – Cały tekst Kolberg zaczerpnął z Ludu polskiego Gołębiowskiego, ze s. 292–294. Wzmianka o pani Guébriant i Pamiętnikach Niemcewicza na s. 133 za Gołębiowskim, �33 s. 134 s. 135 s. 136 s. 137 zob. Wypis z podróży pani de Guébriant, posłowej nadzwyczajnej do Polski za Władysława IV, w: J.U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 4: Warszawa 1822, s. 227. Na s. 134 przywołany Kitowicz, także za Gołębiowskim, zob. Opis obyczajów…, tam w wydaniu z 1951 s. 51. w. 2d. – s. 135 w. 3g. – Jest to cytat z Kalendarza narodowego…, s. 19. w. 4–15g. – Ł. Gołębiowski Lud polski…, s. 294. w. 16–27g. i przyp. 1 – Wymieniony w tym akapicie Andrzej ze Słupi (nie Słupia) zredagował około 1470 roku zbiór utworów religijnych znanych jako tzw. Pieśni łysogórskie. Ł. Gołębiowski dokonał odpisu zaginionego dziś rękopisu. Przytoczony tekst to fragment anonimowego wiersza z tego zbioru, zob. Żale Matki Boskiej pod Krzyżem w: S. Vrtel-Wierczyński Wybór tekstów staropolskich, Warszawa 1863, s. 180, zob. też http://staropolska.pl (dostęp 29. 11. 2016). W przypisie cytat z pracy W.A. Maciejowskiego Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, T. 1: Warszawa 1851, s. 348. w. 8d. – s. 136 w. 9g. (Śledź i żur) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego, s. 299, zob. też J. Kitowicz Opis obyczajów…, wydanie z 1951, s. 556. Odesłanie do Ludu, Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), pochodzi od Kolberga. w. 10g. – s. 137 w. 11g. (Wielka Sobota) – Pierwszy akapit (do słowa: „podarek”) pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski… s. 301; drugi akapit został zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 19; ostatnie trzy akapity to także cytaty z Ludu polskiego, za Gołębiowskim wzmianka o pani Guébriant, dotyczy: Wypis z podróży pani de Guébriant… w Zbiorze pamiętników historycznych… Niemcewicza (zob. przypis do s. 133–134). w. 14–21g. – Opis Wielkanocy bez ostatniego akapitu pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 19. w. 7d. – s. 138 w. 1d. (Święcone) – Tekst zaczerpnął Kolberg z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., trzy pierwsze akapity (do słów: „zostawiano służącym”) pochodzą ze s. 305, ostatni akapit (s. 138 w. 15–28g.) ze s. 310–311. Tekst ostatniego akapitu zachował się także w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1117, k. 12; jest to odpis z wymienionych wyżej stron Ludu polskiego. Za Gołębiowskim powtórzone zostało odesłanie do Reja, zob. M. Rej Postylla w: tegoż Dzieła wszystkie, T. 4: Wrocław-Warszawa-Kraków 1965, cz. I, s. 301, pierwodruk: 1557. W przypisie cytat z artykułu S. Ulanowskiej Pisanki czyli kraszanki wielkanocne zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1884, T. 3 (seria IV), nr 68. �34 s. 139 w. 4–15g. i przyp. 1 (Dyngus) – Opis bez ostatniego akapitu pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 19. W przypisie cytat z pracy zbiorowej Starożytności Warszawy…, T. 3, s. 196. s. 140 nr 42 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 47, nr 130, bez lokalizacji. Pieśń zapisana w grupie „Pieśni wielkanocne”, nad melodią notatka: „Starodawna”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 9 brak oznaczenia fermaty, druga nuta ćwierćnuta z kropką, trzecia nuta ósemka; tekst jak w druku. Rkp. Kolberga jest odpisem ze zbioru M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny..., s. 129. s. 140–141 nr 43 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 192–194 taki sam tekst. s. 141 nr 44 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 194–195 taki sam tekst. s. 142 nr 45 i przyp. 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 43, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. tylko t. 1–3 opatrzone znakiem powtórki, a pod nimi tylko pierwsza zwrotka, brak dolnej wersji melodii. Tekst pieśni i przypisu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 197–198. s. 142–143 nr 46 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 44, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam pod melodią fragment tekstu: „Nad jeziorem lipka stała, pod tą lipką”. W rkp. zapis ołówkowy, słabo czytelny, w t. 1: nad drugą i trzecią nutą oznaczenia literowe nut: „a h”, na czwartą miarę ćwierćnuta d2, w t. 2 na czwartą miarę ćwierćnuta f1, w t. 3 brak pierwszej nuty. W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 199–200 tekst pieśni wraz z „Wariantem” (zwr. 7 i 8) jak u Kolberga. s. 143 w. 10d. – s. 144 w. 2g. i przypisy – Zgodnie z odsyłaczem Kolberga jest to cytat z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam s. 199–200. Tekst zamieszczony w przyp. 1 na s. 143 u Kozłowskiego na s. 200; przyp. na s. 144 – u Kozłowskiego na s. 192, tam powołanie na J. Jurkowskiego Tragedia o polskim Scylurusie, Kraków 1604, zob. tegoż Dzieła wszystkie, T. 1: Wrocław 1958, s. 90 , w opracowaniu J. Krzyżanowskiego i S. Rosponda. s. 144–145 nr 47 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, s. 195 i 266. s. 146 nr 50 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 198–199 taki sam tekst, a na końcu jeszcze jedna zwrotka. s. 146–147 nr 51 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 195–196 taki sam tekst, a także frag- �35 ment zamieszczony pod notą: „W Czaplinie pod Czerskiem dodają”. s. 147 w. 3d. – s. 148 w. 11g. i przyp. 1 – W publikacji Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 192 Wójcicki pisze o „Gaiku” obchodzonym w Krakowskiem i na Mazowszu we wtorek wielkanocny, tam na s. 191–193 także wspomniana pieśń obrzędowa, a na kolejnej stronie wzmianka o gaiku w Sandomierskiem z kolejną pieśnią. s. 148 w. 12–20g. – Cytat pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 197; za Kozłowskim przywołany K.W. Wójcicki, Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 191, 194, 264 oraz Ż. Pauli, Pieśni ludu polskiego w Galicji…, s. 17. s. 148–149 nr 52 – Rkp. Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 24; rkp. uszkodzony, część karty odcięta, widoczne tylko zwr. 6–8 i 10–11, ponadto w rkp. w zwr. 8 ostatni wiersz brzmi: „ani ich napoi”. s. 149–150 nr 53 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Nasz  gaiczek”. W rkp. t. 2:           , t. 4:        . W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 196–197 taki sam tekst. s. 154 nr 57 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 63v., z lokalizacją: „spod Łyszkowic”; tam w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, a pod melodią zwr. 1–3, przy czym w zwr. 1 i 3 tylko: „dziwują się” bez „mu”. w. 13d. – s. 155 w. 3g. (św. Wojciech) – Tekst zamieszczony na s. 154 pochodzi z rkp. Kolberga, teka 11, sygn. 1176/3, k. 4, z notką: „Warszawa”, jest to odpis z Kalendarza narodowego…, s. 19. W innym rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1117, k. 12 tylko w. 1–5d., jest to odpis z Ludu polskiego Gołębiowskiego, s. 324. Przysłowia 1 i 2 także w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 253. s. 155 w. 12d. – s. 156 w. 7g. (św. Marek) – Por. Kalendarz narodowy…, s. 19. Pierwszy akapit wraz z przysłowiem w rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1117, k. 12 oraz w rkp. z teki 11, sygn. 1175, k. 5; w rkp. z teki 11 z boku notatka: „Warka”, tam tekst inaczej zredagowany. Wszystkie przysłowia w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 253. s. 156 w. 13–15g. (Maj) – Tekst pierwszego akapitu zaczerpnięty został z Kalendarza narodowego…, s. 20, odesłanie do Wójcickiego pochodzi od Kolberga. �36 s. 157 s. 158 s. 159 s. 161 w. 7d. i przyp. 1 – W przypisie zostały wymienione dwa zbiorki pieśni: Wianeczek majowy na cześć Najświętszej i Najczystszej Pannie Niepokalanie Poczętej Maryi, Warszawa 1855 (zob. www. polona.pl, wydanie: Warszawa 1886); Wianek krzyżowy na cześć Najsłodszego Serca Jezusowego i Niepokalanego Serca Maryi, Warszawa 1855. w. 5d. – 157 w. 2g. – Informacje zaczerpnięte przez Kolberga z Kalendarza narodowego…, s. 20. w. 3–5g. – Cytat pochodzi z Gier i zabaw Ł. Gołębiowskiego, s. 187. w. 7g. – Kolberg odsyła do rozdziału „Gry”, którego ostatecznie nie zamieścił w Mazowszu wydanym w XIX wieku; opis gry „w zielone” zob. DWOK T. 42, s. 619, ten opis Kolberg zaczerpnął z Kalendarza narodowego…, s. 20. w. 8–13g. – Rkp. Kolberga, teka 11, sygn. 1175, k. 5, na górze karty nota: „od Warszawy”; jest to odpis z wymienionego numeru „Kuriera Codziennego”, tam ta informacja bez tytułu i autora. w. 15–24g. – Por. Kalendarz narodowy…, s. 20. w. 1–11g. i 18–23g. – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 20. w. 5–1d. – Por. Kalendarz narodowy…, s. 20; odesłanie do Chodakowskiego pochodzi od Kolberga, zob. Z. Dołęga Chodakowski O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, Kraków 1835, tam o sobótkach na s. 11 i toż, wydanie z 1867 roku ze wstępem J. Maślanki, tam s. 26. Pierwodruk pracy: „Ćwiczenia Naukowe” 1818, zob. Bibliografia. w. 3–9g. i przyp. 1 – Tekst pierwszego akapitu zaczerpnął Kolberg z Kalendarza narodowego…, s. 20. W w. 9g. odesłanie do rozdziału „Gry”, który ostatecznie nie został zamieszczony w Mazowszu. W przypisie cytat z anonimowego artykułu Zielone Świątki zamieszczonego w wymienionym numerze „Kłosów”, przy czym odesłanie do Chodakowskiego tak jak na s. 158 pochodzi od Kolberga i dotyczy tego samego fragmentu rozprawy O Sławiańszczyźnie…, zob. wydanie z 1835, s. 11 i wydanie z 1967, s. 26. w. 16–17g. (przysłowie 2) – Przysłowie w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 256. w. 15d. – s. 161 w. 2g. – Cytaty i informacje pochodzą z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie Warszawy…, tam s. 227–230. Odsyłacz na s. 160 w. 3d. dotyczy Kalendarza polskiego i ruskiego S. Duńczewskiego, numeru nie ustalono. w. 3–16g. – Cytat zaczerpnięty został z artykułu F.M. Sobieszczańskiego Skąd powstał w Warszawie zwyczaj udawania się �37 do Bielan na drugi dzień Zielonych Świątek? zamieszczonego w „Kalendarzu Rodzinnym na rok zwyczajny 1871”, Warszawa 1870 (drukarnia J. Jaworskiego), s. 51 i 52. s. 161–162 przyp. 2 – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu Zwyczaje ludu zamieszczonego w „Pamiętniku Naukowym” 1837, T. 2, z. 4, s. 75 (całość artykułu na s. 44–77). s. 162 w. 8–11g. – Informacje podał Kolberg za Kalendarzem narodowym…, s. 20. w. 12–19g. i przyp. 1 – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne Warszawy…, s. 110. W przypisie Kolberg odwołał się do pracy Starożytności Warszawy… (wyd. A. Wejnert), T. 3, s. 293 oraz do artykułu A. Wejnerta Obchód uroczystości Bożego Ciała w Warszawie w XVII i XVIII wieku zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1853, T. 1, s. 567; odwołanie do T. Lipińskiego dotyczy artykułu Ułamki historyczne, „Biblioteka Warszawska” 1853, T. 1, s. 266. w. 20g. – 163 w. 3d. – Kolberg przytoczył fragmenty pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, s. 296–297; za Gołębiowskim powtórzone odesłanie do Kitowicza, tam w wymienionym już wydaniu z 1951, s. 57 oraz do „Kuriera Warszawskiego” (brak rocznika i numeru). Fragment opisu (do s. 163 w. 1g.) zachował się w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1117, k. 12; jest to odpis z wymienionych stron Ludu polskiego. s. 163 w. 3d. – s. 164 w. 3g. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Ubiory w Polsce od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych, Warszawa 1830, s. 258–259, na kolejnych stronach Gołębiowski wymienia zioła, z których wykonuje się wianki. s. 164 w. 4g. – s. 166 w. 4d. i nr 58–59 – Opis uroczystości Kolberg zaczerpnął z artykułu K.W. Wójcickiego Procesya Bożego Ciała zamieszczonego w „Kłosach” 1870, T. 10, nr 260 (nie: 200), tam także rycina Procesja Bożego Ciała na Krakowskim Przedmieściu przed kościołem Św. Krzyża, do której odsyłacz znajduje się na s. 166. Kolberg zacytował większą część artykułu, w którym przytoczone są także teksty pieśni (u Wójcickiego tekst pieśni nr 59 obszerniejszy), natomiast zapisy nutowe pochodzą z rękopisów Kolberga, które są odpisami ze zbioru M.M. Mioduszewskiego, zob. następne przypisy oraz przypis Kolberga na s. 165. nr 58 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 52, nr 152, bez lokalizacji, tam wśród „P[ieśni] na Boże Ciało”. Pod melodią inaczej podpisany tekst: �38 j j j j j j j j & b œj œj œ œ œj œj œ œ œj œj œ œ œj œj œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & b Uœ drzwi œ Two - ich sto - ję Pa - nie, u drzwi Two - ich sto - ję Pa - nie, U drzwi Two - ich sto - ję Pa - nie, u drzwi Two - ich sto - ję Pa - nie, j j j j j j & b œj œj œ œ œ œj œjj œ œ œ œj œj œ œ œ œj œjj œ œ œ œ & b cze œ - kam œ naœ œTweœ zmi œ œ œ œ œ œ - łoœ - wa œ - nie, cze - kam na Twe zmi œ - łoœ - waœ - nie. œ cze - kam na Twe zmi - ło - wa - nie, cze - kam na Twe zmi - ło - wa - nie. Rkp. Kolberga jest odpisem ze zbioru M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny..., s.154, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 59 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 56, nr 173, bez lokalizacji, tam wśród „Pieśni Przygodnych”, nad melodią notatka Kolberga: „Pieśń przy akcie skruchy”. W rkp. w t. 6 na pierwszą i drugą miarę dwie ćwierćnuty, w t. 7 tylko dolna wersja, poniżej t. 3–4 i 9–10 dopisane wersje alternatywne: t. 3–4:    s. 165 s. 166 s. 167 s. 168 b ˙ œ œ œ œ      , t. 9–10: & œ œ . Rkp. jest odpisem ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam s. 250, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. Ponadto w rkp. odesłanie do wariantu w cz. I Radomskiego (DWOK T. 20), nr 27. w. 1–3g. i nr 60 – Przywołanie Fr. Karpińskiego za Wójcickim, zob. F. Karpiński Pieśń na Processyą Bożego Ciała, tegoż: Dzieła, T. 1: Lipsk 1835, s. 226–227; tekst autorstwa Karpińskiego ukazał się po raz pierwszy w jego zbiorku Pieśni nabożne, wydanym anonimowo w Supraślu w 1792 roku, tam s. 73–75. Pieśń w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 55, nr 166, bez lokalizacji, melodia zanotowana wśród „P[ieśni] na Boże Ciało”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, także w metrum , ale w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 1 trzy pierwsze nuty a1, w zapisie tekstu jeszcze początek kolejnej zwrotki: „Otocz go wkoło rzeszo wybrana, przed twoim Bogiem zginaj kolana”. Rkp. jest odpisem Kolberga ze zbioru M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika Kościelnego z melodyjami, Kraków 1842 roku, s. 466, tam tekst obszerniejszy. w. 2d. – s. 167 w. 16d. – Tekst dotyczący miesiąca czerwca, św. Medarda (bez przysłowia) i św. Antoniego został zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 20; odsyłacze do Ludu pochodzą od Kolberga. w. 14–10d., 6–5d. i s. 168 w. 1–2g. – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 20 i 21. Przysłowie 1 także w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 257. przyp. 1 – Cytat pochodzi z publikacji J. Grajnerta Studia nad podaniami…, ,,Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3, s. 72. �39 s. 170 w. 5–15g. – Kolberg zaczerpnął informacje z Opisania Warszawy… Ł. Gołębiowskiego, s. 227. w. 16g. – 171 w. 6d. – Cytat pochodzi z niepodpisanego artykułu bez tytułu, „Kurier Warszawski” 1827, nr 167. s. 171 w. 1–5d. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy…, s. 295. s. 172 w. 1–23g. – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu bez tytułu zamieszczonego w „Kurierze Warszawskim”, 1834, nr 166. w. 13d. – s. 173 w. 19g. – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu bez tytułu zamieszczonego w „Kurierze Warszawskim” 1837, nr 164. s. 173 w. 20g. – 174 w. 17g. – Kolberg przytoczył fragmenty anonimowego tekstu bez tytułu z „Kuriera Warszawskiego” 1840, nr 164. s. 174 w. 18g. – s. 175 w. 3g. – Kolberg streścił anonimowy artykuł bez tytułu zamieszczony w „Kurierze Warszawskim” 1843, nr 163. s. 175 w. 4–11g. – Odsyłacz Kolberga miał prawdopodobnie dotyczyć „Kuriera Warszawskiego” z 1849 roku („Kurier Codzienny” ukazywał się od 1865 roku), cytatu nie umiejscowiono ze względu na brak numeru; cytat odnaleziono m.in. w Kalendarzu narodowym…, s. 21 oraz w materiałach Klementyny z Tańskich, zob. Kalendarz zdarzeń czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku, bądź religijnych i historycznych, bądź gminnych, w: Dzieła Klementyny z Tańskich Hofmanowej. Wydanie nowe pod redakcją Narcyzy Żmichowskiej, Warszawa 1876, T. 3, s. 243. w. 12–23g. – Kolberg przywołał dwa fragmenty anonimowego artykułu Wianki zamieszczonego w „Dzienniku Warszawskim” 1852, nr 164. w. 11–7d. – Nie umiejscowiono cytatu z „Kuriera Codziennego” 1857, brak numeru. w. 6d. – 176 w. 5d. – Kolberg przytoczył tekst z „Kuriera Codziennego” 1869, nr 135, tam bez autora i tytułu. W „Kurierze” na początku wiersz: „I jam wianek uwiła”, poszczególne akapity w innej kolejności; przyp. na s. 176 dodany przez Kolberga. s. 177 w. 1–26g. – Cytat pochodzi z „Kuriera Codziennego” 1871, nr 138, tam bez nazwiska autora i tytułu, zaczyna się od słów: „Rzucić kwiatek”. w. 8d. – s. 178 w. 3g. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy… ze s. 295–296; odwołanie do Kitowicza za Gołębiowskim, zob. Opis obyczajów…, s. 559. s. 178 w. 10–14g. – Cytat pochodzi ze Starożytności Warszawy, wyda- �40 nych przez A. Wejnerta, T. 3, s. 48, przy czym tekst został zredagowany przez Kolberga na podstawie Wejnerta. w. 17d. – s. 179 w. 5g. i nr 62 – Cytat i pieśń nr 62 pochodzą z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, w wyd. 1869 s. 200 (pieśń) i 201 (tekst w przypisie); odsyłacze pod pieśnią – od Kolberga, przy czym ostatnie odesłanie winno być: Krakowskie cz. II (zob. DWOK T. 6, nie: 7), nr 219. s. 179 nr 63 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 45, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Zimnego wiatru, zimnego”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 3 na drugą miarę ósemki e2 c2, w t. 4 tylko górna, w t. 5 i 6 tylko dolna wersja. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 201 taki sam tekst. nr 64 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 46, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Poszły panienki do kalineczki, wionki rwać”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  z zachowaniem tych samych wartości rytmicznych, t. 1–4: & # œœ œ œ œ œ . œ œ œ . œ œ œ , w t. 5 górna wersja, na ostatnią miarę dwie ósemki c c , w t. 8 pierwsza nuta h1. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 201 taki sam tekst. s. 180 w. 1g. – 183 w. 1d. i nr 65–69 – Przytoczony przez Kolberga opis pochodzi z artykułu A. Zaleskiego Sobótka (z natury) zamieszczonego w „Kłosach” 1870, T. 10, nr 260; na zachowanym w archiwum Kolberga egzemplarzu czasopisma jego notatka: „Warka, wieś Pilica, parafia Ostrołęka w powiecie czerskim”. Na s. 181 w. 3g. Kolberg odsyła do ryciny Sobótka zamieszczonej w tym samym numerze „Kłosów”. Na s. 182 Kolberg dodał nazwiska autorów pieśni: J. Kochanowski, Kto się w opiekę, jest to psalm 91 w cz. IV Psałerza Dawidowego, pierwodruk: Kraków 1579, zob. Dzieła polskie T. 2, red. J. Krzyżanowski, Warszawa 1953, s. 205; F. Karpiński, Pieśń wieczorna w: Pieśni nabożne, Supraśl 1792, s. 83–84, zob. tegoż Dzieła, T. 1, Lipsk 1835, s. 231–232. s. 184 w. 1–19g. (św. Jan Chrzciciel) – Większość tekstu została zaczerpnięta z Kalendarza narodowego…, s. 21: w akap. 1: „tj. na Mazowszu i w Wielkopolsce” dodane przez Kolberga, w Kalendarzu… brak przysłowia 1 i noty nad nim oraz przysłów 3 i 4. Przysłowie 4 w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 258. 2 2 �41 w. 9–1d. – Tekst zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 21. s. 185 w. 1–4g. (Nawiedzenie N. Panny) – Wzmianka o tym dniu pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 21, tam bez przysłów. w. 13–15g. (św. Małgorzata) – Wzmianka do słowa: „ukazują” pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 21. w. 5–1d. (św. Anna) – Zob. Kalendarza narodowy... s. 21, zob. też K.W. Wójcicki Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 260. s. 186 w. 1–6g. (św. Marta) – Tekst do słowa: „swego” pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 21. w. 10–18g. (Sierpień) – Opis zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 21. w. 19–23g. (św. Piotr w Okowach) – Tekst do słowa: „zboża” pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 21. s. 187 w. 1–6g. (św. Wawrzyniec) – Tekst wraz z przysłowiem (bez ostatniego akapitu) pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 22; przysłowie także u K.W. Wójcickiego, Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 261. w. 9–13g. (Wniebowzięcie) – Wiersze 9–12g. (do słowa: „ziół”) pochodzą z Kalendarza narodowego… ze s. 22. Więcej informacji dotyczących dnia Wniebowzięcia N. Panny, wraz z wykazem roślin, zachowało się w rkp. Kolberga, który nie został opublikowany za życia autora, a dopiero w XX wieku, zob. DWOK T. 41, s. 156 i T. 42, s. 321. w. 16–30g. (św. Roch) – Tekst do słowa: „błogosławi” pochodzi z Kalendarza narodowego… s. 22. W drugim akapicie błędny odsyłacz do „Kalendarza czyli Rocznika zwyczajnego na rok zwyczajny 1854” S. Strąbskiego, tam tylko wśród świąt pod dniem 16 sierpnia wymieniony św. Roch, natomiast cytatu brak. w. 5–1d. (św. Bernard) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 22. s. 188 w. 1–4g. i 7–8g. (św. Bartłomiej) – Por. Kalendarz narodowy…, s. 22, przy czym wiersz 4 tylko do słowa: „z rana”, to zdanie przeredagowane przez Kolberga. w. 17–25g. (Ścięcie św. Jana) – Odsyłacz Kolberga błędny; winno być: Kalendarz narodowy (1830, nie: 1803), s. 22. w. 26–31g. (św. Feliks) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 22. w. 3d. – s. 189 w. 6g. (Wrzesień) – Opis zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 22. s. 189 w. 9–15g. (św. Idzi) – Przysłowia w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 262. �42 w. 19–23g. (Narodzenie N. Panny) – Tekst do słowa: „ukończył” pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 22. nr 70 – Tekst zwr. 1 w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 9; tam wariant melodii i jeszcze druga zwrotka: „Księżyc pod Twe święte nogi składa swe ogniste rogi. Gwiazdy wszystkie asystują, bo Królową w niebie czują, nad sobą. Jak bogata słońca szata, z gwiazd korona upleciona, na głowie”. s. 190 s. 191 s. 192 s. 193 s. 194 Odesłanie pod pieśnią do zbioru M. Mioduszewskiego Śpiewnik Kościelny..., s. 199, dotyczy wariantu tekstu. Por. też Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), nr 5. w. 6–9 i 14–19g. (św. Mateusz) – Wskazane fragmenty tekstu pochodzą z Kalendarza narodowego…, s. 22. Przysłowie 3 w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 263. w. 4d. – s. 191 w. 22g. (św. Michał) – Początek opisu wraz z przysłowiem 1 pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 22; przysłowia 2, 3 i 6 zaczerpnięte z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 263. w. 8–1d. (Październik) – Opis zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 22. w. 15–11d. (św. Gaweł) – Ten fragment opisu zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 23. Przysłowie 1 także u K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 264. w. 8–3d. (św. Łukasz) – Ten fragment opisu zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 23; przysłowie także u K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 264. w. 3–7g. (św. Urszula) – Por. K.W. Wójcicki, Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 264. w. 13–20g. (śś. Szymon i Juda) – Ten fragment opisu (bez przysłów) zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 23, przy czym data winna być: 28 października; przysłowia pochodzą z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 265. w. 9–1d. (Listopad) – Opis pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 12–19g. (Dzień Zaduszny) – Opis pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 23. �43 s. 195 s. 196 s. 197 s. 198 s. 199 w. 20g. – s. 195 w. 19g. i przyp. 1 (św. Marcin) – Informacje zamieszczone w pierwszym akapicie zaczerpnięte zostały z Kalendarza narodowego…, s. 23; w przyp. 1 na s. 194 cytat z anonimowego artykułu bez tytułu zamieszczonego w „Dzienniku Warszawskim” 1851, nr 215. Na s. 195 odesłanie do pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 3: Warszawa 1840, s. 69. Przysłowia 2–6 pochodzą także z tej pracy Wójcickiego, T. 2, s. 265 i 266. w. 16–10d. (św. Katarzyna) – Opis zaczerpnięty został z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 9d. – s. 196 w. 9g. (św. Andrzej) – Ten fragment opisu pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 5–1d. – Nie umiejscowiono cytatu. w. 7–12g. (grudzień) – Opis zaczerpnięty został z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 10–3d. – Cytat pochodzi z wielokrotnie wymienianego przez Kolberga Ludu polskiego Ł. Gołębiowskiego, s. 275. w. 15g. – s. 199 w. 3g. (św. Mikołaj) – W wierszu 16g. winno być: „6 grudnia” (nie 5 grudnia); odsyłacz do M. Reja winien być: Krótka rozprawa między trzema osobami: panem, wójtem i plebanem przez Ambrożego Korczbok Rożka (pseudonim Reja), Kraków 1543, zob. toż, opracował K. Górski i w. Taszycki, Dzieła wszystkie, T. 1, s. 48, zob. też wydanie R. Zawilińskiego w serii „Biblioteka Pisarzów Polskich”, Kraków 1892, tam s. 9. Ostatni akapit opisu Kolberg zaczerpnął z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 4–24g. (św. Łucja) – Przysłowia 2 i 3 por. Kalendarz narodowy…, s. 23. Odesłanie do K.W. Wójcickiego dotyczy pracy Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 276, tam zamieszczone przez Kolberga informacje o kalendarzu gregoriańskim, a także wariant przysłowia 2. Okrężne (s. 201–213) s. 201 w. 1g. – s. 202 w. 1d. – Cały opis okrężnego Kolberg przytoczył za pracą Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy; początek opisu do słów: „wyobrazić sobie łatwo” (s. 202 w. 8g.) pochodzi ze s. 269, przy czym odsyłacze w nawiasie na s. 202 włączone przez Kolberga, dotyczą: Philo vom Walde [właśc. J. Reinelt] Schlesien in Sage und Brauch, Berlin 1883, s. 112; anonimowego artykułu bez �44 tytułu z „Kuriera Warszawskiego” 1828, nr 238, z tego artykułu zaczerpnął też cytat Gołębiowski. Kolejne cytaty pochodzą ze s. 183–185 Gier i zabaw. s. 203 w. 1g. – w. 1d. i nr 71 – Opis i pieśń zaczerpnięte z pracy K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 269–271. s. 204–205 nr 72 i 73 – Pieśni pochodzą ze zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 202–205. s. 208 nr VII – W rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1120, k. 7, notatka: „W Rawskiem (pod Brzezinami) i w Łęczyckim, gdy wieniec oddają, wylatuje zeń na podłogę mnóstwo utkwionych w nim orzechów i jabłek”, por. początek opisu okrężnego w druku. s. 210 nr 80 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 22, z notką: „Plon z Sójek”, tam tekst bez melodii. s. 211 w. 1g. – s. 213 w. 1d. – Tekst pochodzi z artykułu W. Gersona Wyzwoliny na parobka zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIII, nr 343, tam z ryciną autora o takim samym tytule. W „Kłosach” 1866, T. II, nr 28 zamieszczono artykuł Frycowe przy kosie, podpisany Giel…, oraz 2 ryciny F. Kostrzewskiego opatrzone tym samym tytułem. Obrzędy (s. 215–298) s. 215 w. 9–8d. – Odesłanie Kolberga dotyczy fragmentu powieści S. Pru­szakowej Dwa dwory, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 3, s. 72. s. 216 w. 1g. – s. 217 w. 1d. (Pogrzeb) – W w. 4g. odsyłacz do cz. I Kujaw (DWOK T. 3) winno być: s. 248 (nie 148). Piosenka dziadów spod Czerska została zaczerpnięta ze zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 147, a cały zamieszczony po niej tekst pochodzi ze s. 373–375 tego zbioru. s. 218 w. 1g. – 220 w. 3g. (wesele I) – Opis pochodzi z anonimowego artykułu Mazurzy zamieszczonego w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846 (nie: 1848), nr 18. s. 220 nr 81 – Tekst bez melodii w rkp. Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6, zob. DWOK T. 80/I s. XLIV. s. 220–221 nr 82 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41r., nr 1, z lokalizacją: „Wilanów, Powsin” i z notatką: „weselna”. W rkp. przy powtórce t. 1–4 pod nutami podpisany drugi wers pierwszej zwrotki, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę górna, dalej, do �45 t. 8 tylko dolna wersja, w t. 11 brak a1 na trzecią miarę, t. 12–15, z notatką: „zakończenie”, rozszerzone: najpierw powtórka t. 5–8 w wersji opisanej powyżej, a następnie dolna wersja z t. 12–15. Ponadto w rkp. jeszcze 3 zwrotki, które Kolberg opublikował jako nr 83, zob. następny przypis. Pod pieśnią odesłania do wariantów w cz. I Kujaw (DWOK T. 3) nr 47 i nr 63, w cz. II Poznańskiego (DWOK T. 10) nr 129 oraz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 38. s. 221 nr 83 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41, z lokalizacją: „Wilanów, Powsin”; w rkp. tekst jest dalszym ciągiem pieśni nr 82, zob. poprzedni przypis. Odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… dotyczy wariantu „Stoi panna pod brzozą” na s. 38–39. s. 222 nr 85 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41r., nr 2, z lokalizacją: „Czerniaków” i z notatką: „Rozpleciny”. W rkp. w t. 5 tylko dolna, w t. 6 tylko górna wersja, a pod melodią tylko tekst zamieszczony w druku pod nutami, natomiast na odwrocie karty zwr. 2 i 3, przy czym tam inna kolejność poszczególnych fragmentów tekstu: zwr. 2 w. 3 i 4, po nim zwr. 3, a następnie zwr. 2 w. 1 i 2. s. 222–223 nr 86 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 24, bez lokalizacji z notatką: „Weselna (obertas do tańca)” i teka 42, sygn. 1349, k. 25r., nr 3, z lokalizacją: „Błonie, Grodzisk”, z notatką: „Obertas weselny”. W obu rkp.: t. 1: œ & œ œ œ œ œ , w drugim wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę szes1 1 &œ œ œ nastki fis gis , t. 4: na: & œ. œ œ œ ; w t. 5 dodana wersja alternatyw- , w t. 7, 11 i 12 tylko górna wersja; w rkp. z teki œ œœ 43 brak znaków chromatycznych, t. 10: & œ œ , wersja ta zanotowana w rkp. z teki 42 jako wersja alternatywna, tam też t. 9–12 opatrzone znakiem powtórki. s. 223 nr 87 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 94, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 2 tylko górna wersja, na 3 pierwszą i drugą miarę inny rytm: œ œ œ œ , w t. 3 na trzecia miarę w górnej wersji dwie ósemki h1 e2, w t. 5 tylko dolna, w t. 8 tylko # 3 górna wersja, t. 6: & œœ .. œ œ œ ˙ , znak powtórki w t. 8 dotyczy całej melodii. �46 s. 223 nr 88 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 27, nr 1 i tamże, k. 40, nr 1, tam z akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), nr 606. W zapisie z k. 27 w t. 1 ostatnia nuta e2, w t. 7 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastka d2 i trzydziestodwójki e2 d2, w t. 8 w obu wykonaniach górna wersja; w zapisie tekstu z k. 27 w zwr. 5 w ostatnim wierszu: „prawém” zamiast „białém” . s. 224 nr 89 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 42, nr 1, z lokalizacją: „Wilanów p[od] Warszawą” i rkp. terenowy, tamże, k. 51, nr 13, bez lokalizacji. Na k. 42 pod melodią pierwsza zwrotka jak w druku, a obok wariant zwr. 2: „A wiela was zaprosili, już siedzą, ażeby im co dobrego dał, zjedzą”. W rkp. z k. 51 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 3 w drugim wykonaniu ósemka d1, pod melodią tekst: „Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie, żebyście im dali co dobrego, to dajcie”, por. T. 24, nr 112. Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 28, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 202. nr 90 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 42, nr 2 z lokalizacją: „Babice p[od] W[arsza]wą”, tam pod melodią widoczne tylko pierwsze wiersze zwr. 1 i 3, dalej karta odcięta. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, czterokrotnie powtórzona: w pierwszym wykonaniu t. 1 i 3 górna wersja, w drugim wykonaniu t. 1 górna, t. 3 dolna wersja, w trzecim wykonaniu t. 1 dolna, t. 3 górna wersja, w czwartym wykonaniu t. 1 górna, t. 3 dolna wersja; melodia przeznaczona do opracowania fortepianowego, którego słabo czytelny, ołówkowy zapis widoczny jest w pierwszym wykonaniu w t. 1–4, w t. 3 i 4 w drugim i trzecim wykonaniu. s. 225 nr 91 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 171, tam taki sam tekst z notą: „z okolic Warszawy”. s. 226 nr 94 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 52, nr 5, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków” i teka 42, sygn. 1349, k. 41, �47 nr 4, z lokalizacją: „Czerniaków”. W rkp z k. 52 melodia z incipitem: „O, chmielu”, tam brak t. 7–8; natomiast na k. 41 pod melodią tekst jak w druku, a po nim jeszcze kolejne zwrotki: „Żebyś ty, chmielu, po tyczkach nie lazł, nie robiłbyś ty z panienek niewiast. Oj, chmielu, oj, nieboże, to na dół, to ku górze, chmielu, nieboże. Oj, chmielu, chmielu, ty rozbójniku, goniłeś panienkę po pastewniku, oj, chmielu, oj, nieboże, to w sieni, to w komorze, chmielu, nieboże”; por. tekst nr 93 w T. 24. s. 227 nr 95 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Grójec”. W rkp. w t. 13–16 brak znaku powtórki, w t. 14 brak ˜ przy c2, w t. 16 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu na zakończenie dwa dodatkowe wiersze: „A zastawię, pani matko, siéci, może mi się przepióreczka schwyci”. s. 227–228 nr 96 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41, nr 5, z lokalizacją: „Służew”. W rkp. melodia zapisana o kwartę czystą niżej, w t. 3 ostatnia nuta f2, w t. 4 i 8 tylko dolna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę ósemki h1 g1, na zakończenie brak znaku powtórki, ponadto w rkp. zwrotki w następującej kolejności: 4, 1, 3, a zwr. 2 brak. s. 228 nr 99 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 27, nr 6, z lokalizacją: „od Piaseczna”, z notatką: „weselna”, a poniżej: „na końcu wesela”. W rkp. melodia zapisana o kwartę czystą niżej, w t. 2 nad ósemką znak fermaty, w t. 9 ostatnia nuta h1, w t. 11 brak znaku fermaty. s. 228–229 nr 100 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 27, nr 7, z lokalizacją: „Czerniaków”. W zapisie melodii w t. 4 dwie ćwierćnuty c2 e2, w t. 8 tylko górna wersja. s. 229 w. 11–5d. – Zamieszczone informacje pochodzą z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 235–236 (nie 136). s. 230 nr 101 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24, nr 1, z lokalizacją: „od Błonia, Płochocin”, tam melodia zanotowana o sekundę �48 wielką niżej, nad melodią notatka Kolberga: „Druhny za drzwiami z wieńcem dla panny młodej”, poniżej tekst jak w druku, bez zamieszczonego w zwr. 7 w nawiasie wariantu: „stała”. Odsyłacz nad pieśnią do numeru 62 w T. 24 dotyczy wariantu tekstu. nr 103 i nota nad pieśnią – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24, z lokalizacją: „od Błonia, Płochocin”; w rkp. nad pieśnią tylko: „wchodzą do izby z wieńcem”. s. 231 nr 104 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24, z lokalizacją: „od Błonia, Płochocin”, z notą: „przy rozplecinach”. nr 105 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24, z lokalizacją: „od Błonia, Płochocin”. s. 231–232 nr 106a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24r., nr 2, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”. W zapisie melodii w t. 8 pierwotnie: & # j œ œ œ œj , w t. 10 tylko górna wersja. s. 232 nr 107 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24v., nr 4, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”. W rkp. w t. 2 tylko górna wersja; natomiast między zwr. 1 i 2 oraz 4 i 5 zanotowany tekst, który Kolberg opublikował pod pieśnią nr 107 i jako nr 109, zob. przypisy do tych tekstów. nr 106b (w przyp.) – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 24r., nr 3, z lokalizacją: „od Brwinowa”, tam melodia bez tekstu z notatką: „inni tak [śpiewają] do rozplecin” i rkp. terenowy, tamże, k. 32, nr 5, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, tam melodia z incipitem: „Pod borem sosna stojała”. W rkp. z k. 24 w t. 5 i 8 tylko górna wersja, w rkp. terenowym z k. 32 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 1–4 w metrum , t. 5–11 w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 5, 6 i 8 tylko górna wersja, w t. 9 pierwotnie druga i trzecia ósemka g1 a1, w t. 10 błędnie dwie ósemki, pierwotnie a1 d1. s. 232–233 nr 108 – Melodia por. nr 18 w suplemencie. s. 234 nr 109 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24v., nr 4, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”. W rkp. tekst stanowi fragment pieśni nr 107, zanotowany między zwr. 4 i 5. nr 110 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24v., nr 5, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”, z notatką: „Do kościoła”. W rkp. w t. 1 przy ostatniej nucie dodana wersja alternatywna: dwie szesnastki a1 h1, a zwrotki zanotowane w następującej kolejności: 3, 4, 1 i 2. s. 234–235 nr 112 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 11, bez lokalizacji, z notatką: „Prosząc na wesele”, tam melodia bez �49 tekstu, zanotowana o kwartę czystą wyżej, zamiast t. 3–4 pierwot- # œ nie: & œ œR J R 3 œœ œ J œ œ œ ˙ , w t. 6 dodana małymi # œœ j rr & nutami wersja alternatywna: R R œ œ œ . Tekst w brzmieniu: „Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie, żebyście im dali co dobrego, to dajcie”, zanotowany na tej samej karcie pod melodią opublikowaną przez Kolberga jako nr 89 (zob. przypis do tego numeru). s. 235 nr 113 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24v., nr 5, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”; w rkp. wiersze 7 i 8 stanowią zakończenie, ostatniego wiersza brak. nr 114 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 12, z lokalizacją: „Służew, Raków”, nad melodią notatka: „Wiwat przy œœœœœœœœ obiedzie”; w rkp. przed t. 1 dodane: & , po t. 8 jeszcze: & œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ mœ œ ; w zapisie tekstu brak drugiej zwrotki. s. 236 nr 115 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 16, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wy- j œ œ , w t. 6 szesnastki d2 fis1, po t. 6 jeszcze: r j j œ œr œ ; ponadto w rkp. tekst zaœ œJ œ œ . żej, t. 5: & # & œj # notowany skrótowo: „Oj, chmielu, chmielu nieboże, stoją wołki w oborze, nie będę siał, nie będę jadł”, a pod nim jeszcze: „Stary ja..., stary ja”. nr 116 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, bez lokalizacji, tam melodia zapisana dwukrotnie, jako nr 15 z tekstem i jako nr 24 bez tekstu, z notatką: „po weselu”. Melodia nr 15 obejmuje tylko t. 1–8 zanotowane o kwartę czystą wyżej, w t. 3 na pierwszą miarę triola szesnastkowa g1 a1 c2, na drugą ósemka a1, �50 w t. 7 dodana wersja alternatywna: & # rœ œ R œ , pod tą melo- dią tekst jak w druku, a pod nim jeszcze: „Oj, w kalinowym lasku, widziałeś mię, Jaśku, da, wydałeś mi się jak pies, teraz mnie nie chcesz”; melodia nr 24 obejmuje t. 1–4 i 9–12, t. 3: & # r j j œ Rœ œ œ , w t. 11 brak górnej wersji, na trzecią miarę dodana alternatywnie ósemka g1, w t. 9–12 brak znaku powtórki. nr 117 – Takty 13–24 w rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 25 nr 2 i rkp. terenowy, tamże, k. 32, nr 1, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, w obu rkp. pod melodią podpisany tekst. W rkp. z k. 25 melodia z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 602; w rkp. z k. 32 melodia zapisana w metrum , w t. 21–22 tylko górna wersja, tam w zapisie tekstu w zwr. 6: ,,Męża ze mnie samego” zamiast ,,Będzies miała mnie samego”. s. 237 nr 118 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 27r., nr 2, z lokalizacją: „od Piaseczna (Kawęczyn)”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 pierwsza nuta pierwotnie d1, poprawiona ołówkiem na d2, w t. 1 i 2 tylko górna, w t. 8 tylko dolna wersja, t. 3 i 7: & # œ bœ œ œœ , pod melodią tekst jak w druku. nr 119 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 17, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, # # œj œ œj j œ œ J œœ & t. 6: R R J , w t. 7 tylko górna wersja, w t. 8 dodana wer# œ œ j sja alternatywna: & J J œ , t. 11–12 brak, tekst zanotowany skrótowo: ,,Trzeba jej dać, nie żałować, [...] trzeba na sitko, garnuszek”. nr 120 i nota nad pieśnią – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 14, bez lokalizacji, nad melodią nota w wersji skróconej: „Jak drużbowie zasiadają, grajek kładzie skrzypce – dopiero jak swat do niego pije bierze je i gra i śpiewa”, ponadto w rkp. �51 zamiast t. 9–12 zanotowane małymi nutami: &œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ mœ . s. 238 nr 121 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 22, bez lokalizacji. W rkp. takty 1–6, w t. 1 na pierwszą miarę szesnastki d2 f2, w t. 2 tylko górna wersja, znak powtórki tylko w t. 1–3; w zapisie tekstu brak wiersza: ,,a ja za nią nieboracek boso”. nr 122 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 33, nr 1 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, nr 8, tam melodia z incipitem: „Czemu żeś mię, matulinku, za mąż wydała”, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej; w rkp. z teki 42: w zapisie melodii w t. 1 tylko górna, w t. 2, 5, 7 i 8 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu zwr. 1 tylko do słów „kiedy ja się w gosp[odarstwie]”, dalej tekst zwr. 4 i 5 (ta ostatnia bez ostatnich trzech wierszy), a po niej zwr. 2 i 3 (ta ostatnia błędnie oznaczona w druku jako 2); w rkp. z teki 43: w t. 1, 5, 7 i 8 tylko dolna, w t. 2 tylko górna wersja. s. 239–241 (wesele IV) – Opis wesela oraz pieśni nr 123–127 zostały zaczerpnięte z artykułu [L.J. Zienkowicza] Lacha z Lachów Szlachcic hołota. Obrazek obyczajowy z pierwszej ćwiartki wieku dziewiętnastego, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 82, dodatek (całość artykułu w numerach 79–82). Odsyłacz pod pieśnią do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1), nr 126 pochodzi od Kolberga. s. 241–265 wesele V – Zgodnie z informacją zamieszczoną przez Kolberga w przypisie cały opis wesela oraz teksty pieśni nr 128–130, 132– 134 i 136–160 zostały zaczerpnięte z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, ze s. 207–236; zapisy melodii pochodzą z badań Kolberga. Zob. następne przypisy oraz wstęp s. XXXII i XXXIII. s. 245 nr 128 – Tekst pieśni pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 213. nr 129 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 40, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Ni mas dziewczyny na rozpleciny” (zob. tekst w przypisie 1). W zapisie nutowym brak znaku przykluczowego, w t. 1–4 zapis następujący: & j # œ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ J œœœœ œ j œ . W pracy K. Kozłowskiego tekst na s. 214, tam brak wariantu zamieszczonego w przypisie, a zamiast niego (także w przypisie) tekst jak nr 130. �52 s. 246 nr 130 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 65, z lokalizacją jak w druku, tam melodia z incipitem: „Ni mas takiego na świecie” i notatką: „rozpleciny”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 4 na drugą miarę w wersji zanotowanej małymi nutami trzykrotnie h1. Tekst pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 214, tam z notą lokalizacyjną: „z Rososzki”. nr 131 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 41, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Przy dole sośnia stojała, panienka pod nią siedziała”. W rkp. zanotowana tylko górna wersja, w t. 1 na trzecią miarę szesnastki g1 fis1, w t. 5: na pierwszą miarę druga szesnastka c2, na trzecią miarę obie wersje; wariant tekstu w zbiorze Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, na s. 38 w rozdziale „Dumy”. s. 247 nr 132 – Tekst u Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 216. s. 247–248 nr 133 – Tekst u Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 216. s. 248 nr 134 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 95, nad melodią notatka Kolberga: „rozpleciny”, zapis ołówkowy, z licznymi, dziś trudno czytelnymi poprawkami Kolberga, wskazujący na trudności podczas spisywania melodii zarówno w przebiegu linii melodycznej, jak i w zapisie metrorytmicznym. W rkp. następujący zapis melodii: œ œ œ œ &œ œ &œ œ œ 3 œ ˙ œ œœ œ œœœœ ˙ œ ˙ m œ œœœ œ œ 3 œ œ œœœ ˙ , t. 3–4 z powyższego przykładu zanotowane obok jako „vel”, pierwotna notacja tych taktów z licznymi poprawkami trudna do odczytania. Na odwrocie karty tekst jak w przypisie pod numerem 134, taki tekst także u Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 215 (także w przypisie). s. 249 nr 135 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 93, tam także notatka Kolberga: „Marsz weselny”. W rkp. w t. 2 nad trzecią miarą literowe oznaczenia nut: „h, a”, w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 6 na trzecią i czwartą miarę ósemki h1 a1 a1 g1, t. 8 jak t. 4, nad g1 dodane alternatywnie jako mała nuta d2, obie małe nuty podkreślone przez dodane powyżej literowe ich oznaczenia: „d, c”. s. 250 nr 136 i nr 137– Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 51, melodia z incipitem tekstu: „W polu ogródeczek, w polu ma- �53 lowany”. W rkp. w t. 5 tylko dolna wersja, zamiast drugiej ósemki szesnastki a1 b1. Tekst zwr. 1–5 oraz wariant nr 137 zamieszczony w przypisie w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 218. nr 138 – Tekst w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 219. s. 251–252 nr 139–144 – Teksty w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 220–221. s. 253 nr 147 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 53, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam tylko szkic melodii: najpierw t. 5–6 z tekstem: „A były tu”, następnie dwa takty niewypełnione, dalej t. 9–11 z tekstem: „Dziękujemy Panu Bogu”, następnie cztery takty niewypełnione i t. 3–4 z tekstem: „Po obiedzie, po dobrym” w t. 3 przy drugiej, trzeciej i czwartej ósemce dodana alternatywnie druga wersja o tercję niżej, nad trzecią nutą mordent. s. 259 nr 151 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 56, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Kiedy zastukam, zapukam do tej nowej budki”, w rkp. widoczne trudności Kolberga z zapisem metrorytmicznym, zapis następujący: j j j j & œ œJ œ œ œ Jœ Kie - dy &œ za - stu - kam, j œ œj za - pu - kam U r r r œ œ œR œ œ œ œœ œ do tej no - wej bud - ki... U j œ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œj j œ œ œ œ œ œ œ œ J œ j œ . s. 259 nr 154 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 59, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia i tekst jak zwr. 1; w rkp. brak ≥ przy d2, w t. 3 na pierwszą miarę dwie szesnastki: tercja c2 e2 i e2, w t. 8 tylko górna wersja w rytmie: œ œ œ œ , w t. 11 wersja alternatywna: ćwierćnuta d2 ósemka a1, w t. 12 tylko dolna wersja. s. 260 nr 156 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 57, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „A już ci precz, moja Kasiu”; w rkp. brak ≥ przy d2 i f2, w t. 1 w drugim wykonaniu pierwsza szesnastka e2. nr 157 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 88, melodia bez tekstu, w t. 3 inny rytm: œ œ œ œ , brak t. 8, w t. 10 ósemka i ćwierćnuta a1, nad ćwierćnutą znak fermaty, nad melodią notatka Kolberga: „Chmiel”. �54 s. 261 nr 158 (w przyp.) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 60, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Posła dziewcyna” i notatką: „Chmiel”. W rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej, w t. 6 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim wykonaniu szesnastki a1 c2, w t. 7 trzy ósemki: h1 gis1 e. nr 159 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 58, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Trzeba jéj dać”; w rkp. zapis ołówkowy, bardzo słabo czytelny. s. 264 nr 161 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7 (2. karta). W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: t. 1–4 zapisane pierwotnie w metrum , następnie poprawione na  i w tym metrum zanotowany też dalszy ciąg melodii, w t. 1 ostatnia nuta d2; w zapisie tekstu w wierszu 1 brak ,,przyjedziecie”, wiersze 3 i 4 nieczytelne, brak też ostatniego wiersza. s. 266 w. 6–10g. – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją: „od Iłowa, Brzozów” i notatką na górze karty: „Łowickie”; w rkp. brak dalszej części przemowy. W druku pod tekstem odesłanie Kolberga do wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., T. 2, s. 25–26. nr 162 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 41, z lokalizacją: „Guzów”, tam melodia bez tekstu i teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 2, z lokalizacją: „Guzów, Rzeczyca”, tam pod melodią inny tekst, zob. nr 164 i 169 oraz przypisy do tych numerów. W obu rękopisach notatka Kolberga: „Oczepiny i rozpleciny” i tylko górna wersja melodii; w rkp. z teki 43, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1, 2, 7 i 8 na drugą miarę tryl, w t. 1–4 zamiast trioli ósemkowej dwie szesnastki i ósemka,  t. 5:        , w t. 8 na trzecią miarę d1, w t. 9 i 11 brak ≥ przy g1, poniżej zapisana kolejna wersja alternatywna dla Ÿ Ÿ 3 œ œ œ œ [ Œ] œ œ œ & # œ œ œ œ œ œ œ ˙ t. 10–12: 3 . 3 Ponadto tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 349, k. 39, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule” oraz w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/II, k. 40–41; w obu rkp. po zwr. 5 jeszcze fragment: �55 „A w tém kole mój wianeczek, w tém kole, potoczę ja swój wianeczek po stole”, por. nr 164 zwr. 1, a dalej tekst jak nr 185 zwr. 3 (wiersz 3 i 4) i zwr. 4, zob. też przypis do numeru 185. s. 266 przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „Grzymkowice”; w rkp. tekst od słowa: „Młoda” (bez: „i księdza”) jest fragmentem opisu opublikowanego na s. 268 w. 5–8g. i w przypisie 1. s. 267 nr 163 (w przyp.) – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 1, z lokalizacją: „Guzów” i ołówkiem: „Łowickie”, a także z notą: „wesele” i tamże, k. 50, nr 2, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, (Brzezów)”. W obu rkp.: melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 4: & ˙ œœ œ œ œœ U #˙. , (w rkp. z k. 38 tylko dolna wersja po- ˙ œ #œ ˙. wyższego przykładu), t. 8: & . nr 164 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 38, z lokalizacją: „Guzów”; w rkp. tekst jest kontynuacją tekstu nr 169, a podpisany został pod melodią opublikowaną jako nr 162, zob. też przypisy do tych numerów. Ponadto w rkp. zamiast zwr. 5 fragmenty tekstu: „A przyjmuję mój…, przyjmuję, na tém weselu ślubować się podejmuję”. s. 268 w. 5–8g. i przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „Grzymkowice”; w rkp. brak przedostatniego zdania z przypisu: „Odwar bowiem…”. nr 165 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, nr 7, z lokalizacją ogólną: „Osuchów pod Mszczonowem”, tam melodia z incipitem: „Błogosławże” i teka 42, sygn. 1349, k. 23, nr 1, z lokalizacją: „Adamowice, od Białej (Rawski), Mszczonowa”, tam melodia z tekstem w opracowaniu fortepianowym, ten zapis, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 600; w obu rkp. w t. 1–10 tylko górna, w t. 11 tylko dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do zbioru J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, zob. toż: wydanie fototypiczne pierwodruku z 1840 roku, pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, Wrocław-Warszawa 1974, s. 46. nr 166 – Melodia z incipitem: „Pod borem sosna, pod nią topola” w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 129, bez lokalizacji i teka 42, sygn. 1349, k. 39, nr 4, z lokalizacją ogólną: �56 „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule”, nad melodią notatka: „w lesie”, w obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej. Tekst zwr. 3 i 4, por. przypis do numeru 187. s. 269 nr 167 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 34, z lokalizacją: „od Warki”, tam tekst podpisany pod inną melodią niż nr 174, do której odsyła Kolberg, zob. DWOK T. 41, s. 158, nr 252, tam melodia z pierwszą zwrotką. w. 25–30g. – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „Grzymkowice”; w rkp. tekst do słowa: „wstążki”. nr 168 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 27, nr 5, z lokalizacją: „od Piaseczny”. Nad pieśnią notatka: „weselna”, a obok: „Przy rozplecinach, jak Pod borem sośnia gorzała”. s. 270 nr 169 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „od Białej, Białogórne” i tamże, k. 38, z lokalizacją: „Guzów”. Na k. 37 melodia bez tekstu zanotowana w metrum  , w tych samych U # œ œJ œ œJ œ œ œ œ Œ œ . & wartościach rytmicznych, t. 2–4: ; J na k. 38 tekst podpisany pod melodią, którą Kolberg opublikował jako nr 162, w tym rkp. tekst obszerniejszy, kolejne zwrotki, zob. nr 164 i przypis do tego numeru. nr 170 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy w tece 43, sygn. 1352, k. 2, nr 13, bez lokalizacji, z notatką Kolberga: „do oczepin” i teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „Białogórne”. W obu rkp. brak znaku przykluczowego, t. 1–4 dwukrotnie zapisane, w pierwszym wykonaniu: t. 1: & # œœœ œ œ œœœœ , w t. 3 górna wersja, znak fermaty w t. 2 na pierwszą, a w t. 3 na drugą miarę; w drugim wykonaniu: w rkp. terenowym w t. 2 na pierwszą miarę dodana wersja alternatywna: ósemki g1 a1, w t. 3 na pierwszą miarę w górnej wersji tylko dwie szesnastki: h1 c2; w czystopisie drugie wykonanie t. 1–4 opatrzone znakiem powtórki, w t. 1 między dwoma pierwszymi ósemkami szesnastki g1 a1 h1 c2, podobnie jak w pierwszym wykonaniu jest to oznaczenie glissanda, w t. 3 na pierwszą miarę obie wersje, fermata tylko w t. 3 na drugą miarę; w obu rkp. w t. 8 obie wersje, w rkp. terenowym w t. 7 brak Ω przy c2. W druku błędnie podane metrum, winno być . nr 171 – Takty 1–12 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 70, bez lokalizacji, tam z incipitem: „Uciekła mi”; teka 42, sygn. 1349, k. 38, z lokalizacją: „Guzów”, tam melodia i tekst jak pod taktami 1–6. W rkp. terenowym melodia zanotowana o kwar- �57 tę czystą wyżej, t. 1–2: & # r œœ œ Rœ J œ œœ J œ œ œ rœ J J œ R , w t. 5 na pierwszą i drugą miarę ósemki c2 a1, w t. 10 dodana wersja alternatywna: „Przepiórka”; # rj & œr œ œ œ œ , nad melodią notatka Kolberga: Takty 13–20 w rkp. z teki 42 zanotowane poniżej t. 1–12, jako osobna melodia z notatką: „Obertas po przepiórce”; w rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 17–20 w następującym # . œœœ œ œ j œ œ œ .. œ œ œ œ œ . zapisie: & . œ # œj œ œ œ #œ œ œ œ 1. 2. s. 271 nr 172 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 14, z lokalizacją: „Chochołów”, najpierw dolna wersja, tam w t. 3 przy pierwszej nucie alternatywnie a1, w drugim wykonaniu górna wersja, tam w t. 1 i 4 ostatnia nuta h1. nr 173 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 39, nr 5, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, nr 3, bez lokalizacji, tam t. 1–6 z incipitem: „Trzeba jej dać, nie żałować”; w obu rkp. w t. 4 tylko górna wersja. Ponadto tekst bez melodii w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/ II, k. 40–41. nr 174 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 39, nr 1, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 128, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3: w rkp. z teki 43 tylko górna wersja, w rkp. z teki 42 w górnej wersji zamiast szesnastek ósemka fis1. W zapisie tekstu z teki 42 po pierwszym wierszu jeszcze: „nie pomoże twoje płakanie, nie nada, nie pomoże” i „stoją konie w wozie pozaprzęgane” zamiast „Już konie pozaprzęgane”, natomiast rkp. terenowy uszkodzony, brak części tekstu. s. 271–273 i przypisy – Tekst pochodzi z wymienionego w przypisie na s. 273 anonimowego artykułu Korespondencja z okolic Łowicza zamieszczonego w „Gazecie Codziennej” 1853, nr 258. s. 273–288 (wesele VII) – Opis wesela pochodzi z artykułu [S. Pruszakowej], podpisanego pseudonimem Jarosza, Kilka słów o poezji mazowieckiego ludu przechowywanej w obrzędach zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1854, T. 4, s. 366–381. Na s. 281 w. 6d. prawdopodobnie błąd druku, u Pruszakowej: „czerwone” (nie „czarne”). �58 s. 289 nr 184 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 4, z lokalizacją ogólną: „od Guzowa, (Miedniewice)”, tam melodia z incipitem: „A usiądźże, panno młoda, na dzieży” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, nr 2, z lokalizacją ogólną: „Miedniewice”, tam takty 1–5 z incipitem: „A usiądźże, panno młoda”. W obu œ œjœ œœ œ & rkp. w t. 3 na trzecią miarę tylko ćwierćnuta d , t. 4: , 2 w rkp. z teki 42 t. 6–7 jak t. 1–2, w t. 8 górna wersja z t. 3. W druku błędnie podane metrum – winno być . nr 185 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 3, z lokalizacją ogólną: „od Guzowa” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 127, z lokalizacją ogólną: „Sokule, Guzów (ta nazwa przekreślona) i Józefów”; w obu rkp. pod melodią tylko zwr. 1 i 2. Tekst zwr. 3 (wiersze 3 i 4) i zwr. 4 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 39, z lokalizacją: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule” zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 162, zob. przypis do tego numeru. nr 186 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 7, z lokalizacją: „Guzów, Rzeczyca” i notatką Kolberga: „Do oczepin” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 145, bez lokalizacji, z notatką Kolberga: „weselna”. W obu rkp. w t. 12 na drugą miarę ósemki gis1 f1; w rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga w zapisie melodii, liczne skreślenia, poprawki i oznaczenia literowe nut, w t. 2 i 10 Ω przy g1, w t. 13 i 14 brak ≥. s. 290 nr 187 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 5, z lokalizacją: „Chochołów”. W rkp. w t. 3 ostatnia ósemka fis1, w t. 7 tylko górna wersja, dwukrotnie cis2, pod melodią incipit: „Pod borem sosna, pod nią”, dalej wiersze 1 i 2 drugiej zwrotki, a następnie tekst: „Koniczek w boru, siodełko w lesie, czekajże mnie, moja Maryś, ze roczek jeszcze. Co żeś ty za pan, co cię czekać mam... Chociaż ruciany, ale z perłami, nie zapłacisz, Jasieńku, i tysiącami”. �59 Por. nr 166 zwr. 3 i 4. Melodia i tekst por. Łęczyckie. Suplement (DWOK T. 78), nr 7. nr 188 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 4, z lokalizacją jak w druku. nr 189 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 7, z lokalizacją jak w druku; w rkp. w t. 1–4 melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 8 dwie ćwierćnuty c2. nr 190 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 2, z lokalizacją: „Tretki, Tarnówka, Czerniaków”, na karcie z lokalizacją ogólną jak w druku, w rkp. pod melodią zwr. 1–3; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Chochołów” – tam tylko zwr. 1 bez melodii. s. 291 nr 191 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 40, nr 2, tam melodia z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 603. nr 192 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 10, z lokalizacją jak w druku i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 – tam tekst zwr. 1 bez melodii zanotowany dwukrotnie, raz z lokalizacją: „Chochołów” i drugi raz z lokalizacją: „Jeżew”. Na k. 45 t. 8–9: #œ & œJ J œ J œ ‰ , w tym rkp. po zwr. 1 jeszcze: „Sadziłam ja w ogródeczku przy drodze, a którędy mój Jasieńko pojedzie” i dalej tekst jak w druku. Por. Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 337. nr 193 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, nr 3, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa (Brzozów)”. W rkp. w t. 9 górna wersja: r j j & œ œR œ œ , tekst zanotowany skrótowo: „Żebyś ty, chmielu, na tyczki nie laz, nie robiłbyś ty…, oj, chmielu, oj, nieboże”. s. 292 nr 194 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją: „Błonie, Sochaczew”, z dopiskiem: „i z Wielkopolski”. W rkp. �60 tak jak w druku odesłanie do „Przyjaciela Ludu”, R. 13: 1846, T. 1, nr 25, s. 200, tam tekst zamieszczony w niepodpisanym [Fr. Wawrowski?] artykule Piosnki ludu wielkopolskiego. s. 292 nr 195 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 50, nr 4, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa (Brzozów)” i rkp. terenowy, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji. W obu rkp.: w t. 1 tylko górna wersja, w t. 2, 6, 13, 15–17 grupa œ œ œ zanotowana każdorazowo jako triola szesnastkowa, w t. 3 trzecia nuta h1, w t. 14 w obu wykonaniach dolna wersja, na zakończenie jeszcze: & # œ. œ. ; w rkp. z teki 42: w t. 4 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w t. 12 przy piątej nucie jeszcze alternatywnie a1; w rkp. z teki 33: w t. 8 brak znaków chromatycznych, w t. 9 przy pierwszej ósemce alternatywnie triola szesnastkowa d2 c2 d2, w t. 11 przy ostatniej ósemce jeszcze alternatywnie a1, powyżej notatka Kolberga: „Polonez”. nr 196 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 33, nr 3, bez lokalizacji i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, nr 23, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 i 3 tylko górna wersja; w rkp. terenowym w pierwszym wykonaniu: w t. 6 druga szesnastka g1, w t. 7 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta a1, w drugim wykonaniu: w t. 6 na pierwszą miarę dwie ósemki g1 g1; w rkp. z teki 42 w pierwszym wykonaniu: brak t. 5–6, t. 7 jak w tece 43, nad melodią notatka Kolberga: „weselna”. s. 293 nr 197 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, nr 8, z lokalizacją: „Brzozów i Giżyce [przekreślone], p[od] Iłowem, Wyszogrodem”. W rkp. w t. 6 brak znaku powtórki, a w zapisie tekstu po zwr. 5 jeszcze: ,,A ja babuleńce do pichy, moja babuleńka: chi, chi, chi”, ponadto w rkp. brak zwr. 9 i dwóch ostatnich wierszy zwr. 11, a na zakończenie jeszcze: ,,A ja babuleńce do woła, moja babuleńka jak pscoła”. �61 s. 294 nr 198 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 36, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam w t. 3, 6 i 8 tylko górna wersja i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. nr 199 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 50, nr 1, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, (Brzozów)” i tamże, k. 42, z lokalizacją: „Brzozów p[od] Iłowem” oraz rkp. terenowy, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji. We wszystkich rkp. melodia z notatką Kolberga: „O grochu”, t. 3–4: & # r j j œ. , œ œ.œ w t. 9 tylko górna wersja; w rkp. terenowym i w rkp. z k. 42 me- lodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym. nr 200 i przyp. 1 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 6, z lokalizacją: „Rzeczyca, Guzów [przekreślony]” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 56, bez lokalizacji. W obu rkp. w t. 5 na trzecią i czwartą miarę dwie ćwierćnuty, w t. 12 tylko górna m œ œœ œ œ wersja; w rkp. z teki 42 t. 1: & œ œ , w t. 7 na pierw- szą miarę alternatywnie f2, nad melodią notatka Kolberga: „Marsz do kościoła”, pod melodią „p[atrz] pieśń: I przyjechali deputacy m œœœœ œ z wojny”; w rkp. z teki 43: t. 1 & œ , w t. 6 brak trzeciej i czwartej miary, w t. 7 tylko dolna wersja, t. 9–12 ze znakiem powtórki, nad melodią notatka Kolberga: „Marsz weselny, wyjeżdżając do kościoła”. W przypisie drugi odsyłacz do wariantu błędny, winno być: Lubelskie cz. I (zob. DWOK T. 16, nie: T. 14), nr 405. s. 295 nr 201 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 36, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam w drugim wykonaniu w t. 2 na drugą i trzecią miarę ósemki c2 d2, na zakończenie jeszcze zanotowana małymi nutami, jako dogrywka, powtórka drugiego wykonania w wersji opisanej powyżej. W druku błędnie podane metrum – winno być . nr 202 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 36 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, nr 3, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W obu rkp. w zapisie melodii w t. 11 tylko dol- œ na wersja, ponadto w rkp. z teki 42: t. 7: & œJ , t. 14–16: �j j & œJ œJ # œ œ œ 62 j œ ‰ ‰ , wersja drukowana tych taktów za- notowana obok jako wersja alternatywna, natomiast w rkp. terenowym w t. 1–6 i 13–16 widoczne trudności Kolberga w zapisie melodycznym i metrorytmicznym, dziś ten rkp. słabo czytelny. nr 203 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 23, nr 3, z lokalizacją: „od Inowłodzy, Ujazdu, Wolborza, Starzyce” (przekreślone wcześniejsze lokalizacje: „Rzeczyca” i „Adamowice”), tam melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem jak w druku, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 601; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, nr 9, z lokalizacją ogólną: „Osuchów pod Mszczonowem”, tam melodia z incipitem: „A na onej górze”. W rkp. z teki 43 melodia jak w tece 42 (zob. T. 67/II, nr 601), przy czym w t. 3 i 7 pierwsza nuta błędnie półnuta. W rkp. z teki 42 odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego…, s. 49. s. 296 nr 204 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 23, nr 4, z lokalizacją: „Grzymkowice” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, nr 13, z lokalizacją ogólną: „Osuchów pod Mszczonowem”, tam melodia z incipitem: „A kadyż to pani młoda”; w rkp. z teki 42 notatka ołówkiem: „Modlnica”, być może miała dotyczyć poprzedniej pieśni; w rkp. terenowym: brak znaku przykluczowego, w t. 1 ≥ przy d2, w t. 2 w obu wykonaniach górna wersja w rytmie: œ œ œ , # Ÿ Ÿ # œ œ œ œœ œ œœœ J , w t. 4 pierwsza nuta h1, t. 7: & œœ œ t. 3: & # 3 œ , w t. 10 Ω przy f . nr 205 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 36, nr 6 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, nr 1, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i notatką Kolberga: „Do ślubu. Do oczepin”. W rkp. z teki 1 43 t. 1–4: & # r r œ œ œJ œ J œ œ J œ œ œ R R J j œ œ J œ , w rkp. z teki 42 powyższy przykład zanotowany obok jako wersja alternatywna, ponadto w zapisie tekstu w obu rkp. zwrotki w następującej kolejności: 2–4, 1, 5 i 6. s. 297 nr 206 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 36, z lokalizacją: „Rzeczyca”, tam przy g1 każdorazowo ≥, t. 5–8 w następującej kolejności: t. 6, 5, 8, 7. Ponadto w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” tylko tekst, tam jeszcze fragmenty kolejnej zwrotki: „na tyczki leziesz…, zwiedziesz”. �63 nr 207 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 5, z lokalizacją: „Rzeczyca” (wcześniej: „Guzów”, przekreślone) i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 66, bez lokalizacji; w obu rkp. melodia z pierwszą zwrotką i notą: „Na dzień dobry”. W rkp. z teki 42 dodatkowa nota: „po oczepinach”, a ponadto w t. 4, 6, 7 i 9 tylko górna wersja; w rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga z zapisem œœœ œœ , melodycznym i metrorytmicznym, t. 1: & œ # œ # œ œ w t. 3 na drugą miarę ósemki gis2 fis2, w t. 4 tylko górna wersja, t. 6–10: 3 œ œ & œ œ œ œ # œ # œ œ œ œ # œ œ œ œ # œ # œ œ œ œ œ œ œ # œ œ ˙˙ .. . 3 s. 298 nr 208 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 33, nr 4, bez lokalizacji i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, nr 24, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w obu rkp. w t. 4 ostatnia nuta poprawiona na h1, co podkreślił Kolberg w obu rkp. oznaczeniem literowym; w rkp. z teki 42 w t. 19 na drugą miarę alternatywnie ósemka c2, nad nutami notatka Kolberga: „Goniec”. Przypisy (s. 299–351) s. 301 w. 1g. – s. 303 w. 8g. (ust. 1) – Pierwsze cztery akapity pochodzą z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy…, s. 4–8, przy czym odsyłacz do cz. VII Poznańskiego (zob. DWOK T. 15), s. 12, nr 5 pochodzi od Kolberga. Powołanie na Sobieszczańskiego dotyczy hasła Warszawa podpisanego F.M. S., zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej… w 1867 roku, T. 26, s. 416 (całość hasła na s. 416–507). W przyp. na s. 302 ponownie odsyłacz do wymienionej pracy Gołębiowskiego, s. 10 oraz do dwóch publikacji K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 3, s. 130 i Warszawa i jej społeczność, Warszawa 1875, s. 253–255. Na s. 303 wzmianka o dziele F. Palacky’ego Dzieje narodu czeskiego w Czechach i na Morawach, które wyszło początkowo w języku niemieckim (Geschichte von Böhmen) w Pradze w 1836, a w 1848 w języku czeskim. Na tej samej stronie odesłanie do Starożytności Warszawy… Wejnerta, 1856, T. 4, s. 419–420. �64 s. 303 w. 9–30g. (ust. 2) – Informacje zamieszczone przez Kolberga pochodzą z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 3, s. 117–118. w. 9d. – s. 305 w. 24g. (ust. 3) – Informacje dotyczące herbu w Starożytnościach warszawskich… wydawanych przez Wejnerta, T. 1 od s. 6, natomiast informacje zamieszczone w kolejnych dwóch akapitach na s. 304 pochodzą z tego samego tomu ze s. 17 i nast. Powołanie na Koenhe’go za Wejnertem, który w T. 1 na s. 7 i w przypisie wzmiankuje o napotkanej publikacji, dotyczy to artykułu F.A. Vossberga Siegel der Stadt Warschau zamieszczonego w czasopiśmie wydawanym przez B. Koehnego „Zeitschrift für Münz-, Siegel- Und Wappenkunde” 1843, tam s. 382–385 i tabl. XII. Wymienione w ostatnim akapicie ilustracje znajdują się w Starożytnościach…, w T. 2 przed s. 183. Na s. 305 odesłanie do hasła F.M. S. [Sobieszczańskiego] Warszawa zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej…, T. 26: 1867, s. 507 (całość hasła na s. 416–507); Sobieszczański z kolei powołuje się na hasło własnego autorstwa Sfragistyka polska zamieszczone w tejże Encyklopedii…, T. 23: 1866, s. 360–367. s. 305 w. 25g. – s. 306 w. 19g. i przyp. 1 (ust. 4) – Kolberg przytoczył fragment pracy R. Zamarskiego [właśc. Zmorski] Podania i baśni ludu w Mazowszu, wydanej we Wrocławiu w 1852 roku. Cytaty pochodzą ze s. 165–166, przy czym tekst od słowa: „Wprawdzie” do „Bechstein” u Zmorskiego w przypisie na s. 165. Zmorski, a za nim Kolberg, odwołuje się do publikacji: F.M. Sobieszczańskiego Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce… T. 1, Warszawa 1847, s. 208–209; wymienionych na poprzedniej stronie Starożytności warszawskich… Wejnerta, T. 1, s. 6; L. Bechsteina Der Sagenschatz und Sagenkreise des Thüringerlandes, Hidburghausen: Kesselring, Bd. 1–4: 1835– –1838, tam wzmiankowane podanie w T. 3 wydanym w 1837 roku na s. 242–243. W przypisie Kolberg odwołuje się do wzmiankowanych wcześniej haseł Sobieszczańskiego: Warszawa i Sfragistyka polska oraz pracy Wejnerta, zob. poprzedni przypis (do ust. 3). s. 306 w. 20g. – s. 307 w. 26g. (ust. 5) – Zamieszczony tekst pochodzi z pracy R. Zamarskiego [właśc. Zmorskiego] Podania i baśni ludu…, s. 166–168. s. 307 w. 13d. – s. 309 w. 25g. (ust. 6) – Zamieszczony tekst pochodzi z pracy R. Zamarskiego [właśc. Zmorskiego] Podania i baśni ludu…, s. 168–172. �65 s. 309 w. 12d. – 310 w. 14g. (ust. 7) – Zamieszczony tekst pochodzi z pracy R. Zamarskiego [właśc. Zmorskiego] Podania i baśni ludu…, s. 175–176. Ostatni akapit u Zmorskiego w przypisie, natomiast przypisy 1 i 2 na s. 309 pochodzą od Kolberga. s. 310 w. 16–33g. (ust. 8) – Dwa pierwsze akapity tego ustępu są cytatami z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski ze s. 278–279, tam także odesłanie do Staszica, zob. S. Staszic Uwagi nad dziewięciu księgami, w: tegoż Dzieła, T. 7: Warszawa 1819, s. 541. Informacje zawarte w ostatnim akapicie do słowa: „kościelnych” także w Ludzie polskim na s. 279. w. 5d. – s. 312 w. 29g. (ust. 9) – Pierwsza część opisu pochodzi z anonimowego artykułu Przemysł płócienniczy w Polsce zamieszczonego w „Gazecie Polskiej” 1865, nr 8; nie odnaleziono numeru 210 „Nowej Reformy” z 1882 roku, do którego odsyła Kolberg w drugiej części opisu. s. 312 w. 11d. – Winno być: Do stronicy 28 (nie 29). w. 10d. – s. 313 w. 11g. (ust. 10) – We wskazanym przez Kolberga numerze 92 „Nowej Reformy” z 1884 cytatu nie odnaleziono. s. 313 w. 13g. – s. 315 w. 18g. (ust. 11) – Kolberg przytoczył fragmenty artykułu ks. A. Szelewskiego Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach…, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 20, s. 1–31 (nr 1), s. 93–125 (nr 2) i s. 191–216 (nr 3). Powołanie Muczkowskiego i Bielskiego za Szelawskim: J. Muczkowski Początek biczowania się w Polsce, „Dwutygodnik Literacki” 1844, nr 12, s. 355; M. Bielski Kronika polska Marcina Bielskiego nowo…, ks. V s. 506–507, zob. też M. Bielski Kronika polska, wyd. J. Turowskiego T. 2, Sanok 1856, ks. V s. 937–939. s. 315 w. 18–7d. (ust. 12) – Informacje zamieszczone w tym akapicie pochodzą z artykułu J. Karłowicza Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski, „Pamiętnik Fizjograficzny” 1882, T. 2, s. 506–507 (całość artykułu na s. 497–516). w. 6d. – s. 319 w. 10d. (ust. 13) – Kolberg zacytował artykuł W.A. Maciejowskiego Mazurowie zamieszczony w „Tygodniku Literackim” w 1840 roku, nr 9, s. 67–69. Przypis 1 na s. 316 pochodzi od Kolberga i dotyczy publikacji D. Szulca (nie Szuca) O znaczeniu Prus dawnych, wydanej w Warszawie w 1846; zgodnie z odsyłaczami przytoczono cytat ze s. 35, a wzmianka o Koperniku ze s. 65 tej pracy. Pozostałe przypisy na s. 316 za Maciejowskim, dotyczą prac: K.F. Eichhorna Deutsche Staats- und Rechtsgeschichte, wydanie: Göttingen 1835, Th. 2, s. 193 (zob. https://archive.org/details/deutschestaatsun02eichuoft, dostęp: 30. 07. 2018); �66 Statuta mazoviae, w: Jus polonicum, wydał J.W. Bandtkie, Warszawa 1831, s. 434. Na s. 317 powołanie K. Miaskowskiego, także za Maciejowskim, zob. K. Miaskowski, Na schwał Mazurów, w: tegoż, Zbiór rytmów, wydała Alina Nowicka-Jeżowa, IBL: Warszawa 1995 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich” T. 3), s. 338–339 (http://ibl.waw.pl/3bps.pdf, dostęp: 08. 07. 2018), zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K.J. Turowski, Kraków 1861, s. 290– –291, pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622. s. 319 w. 8d. – s. 322 w. 2g. (ust. 14) – Cały ustęp jest cytatem z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, przy czym pierwsza część tekstu (do s. 321 w. 4g.) pochodzi ze s. 131–133, a końcowe akapity ze s. 1–2. Przypisy 1 i 2 na s. 320 i 321 wprowadzone przez Kolberga; w przyp. 2 odesłanie do hasła Mazury (bez autora), Encyklopedia S. Orgelbranda T. 7: Warszawa 1874, s. 394. Za Gołębiowskim przywołana też została niepublikowana Rozprawa konkursowa K.W. Wójcickiego (przesłana przez autora do Warszawskiego Towarzystwa Naukowego). s. 322 w. 5g. – s. 323 w. 10g. (ust. 15) – Zgodnie z odsyłaczem Kolberga jest to fragment korespondencji K. Wł. W[ójcickiego] Do Redaktora Tygodnika Ilustrowanego zamieszczonej w tym czasopiśmie w 1864 roku, T. IX, nr 248. s. 323 w. 13g. – s. 323 19g. (ust. 16) – Odsyłacz Kolberga dotyczy wymienionej publikacji Wejnerta Starożytności Warszawy… 1856, T. 4, s. 437. w. 14d. – s. 326 w. 1d. (ust. 17) – Cały akapit Kolberg przytoczył za Ludem polskim Gołębiowskiego (Gołębiowski wykorzystał rękopis Kitowicza, część tego rękopisu, w tym informacje przywołane za Gołębiowskim, została pominięta w wymienionym wcześniej wydaniu Raczyńskiego z 1840 roku i opublikowana była dopiero w „Pamiętniku Literackim”, Lwów 1930). Pierwszy akapit: „Po dworach” u Gołębiowskiego na s. 289; „Dobycie szabel” na s. 277; „Błogosławieństwo” – s. 275; „Przyjmowanie do kościoła” – s. 298; „Posty” – s. 295 i 296, w tej części oba odsyłacze dotyczą Historii narodu polskiego Naruszewicza, wzmianka o pochodzeniu terminu carnisprivii w wyd. Turowskiego, T. 5: Kraków 1860 na s. 258 przy opisie panowania Kazimierza Wielkiego pod rokiem 1363; hasło „Czterdziestnica” w Słowniku języka polskiego S.B. Lindego, w wyd. Ossolineum, T. 1: Lwów 1854 na s. 382 (pierwodruk: �67 s. 327 s. 329 s. 330 s. 331 s. 332 s. 334 s. 336 Warszawa 1807); „Bractwa sodalisów” – s. 290; „Świece” – s. 305, nie wiadomo, którego numeru „Kuriera” dotyczy odsyłacz; „Agnusek” – s. 274; „Uderzenie dzwonu” – s. 314; „Woźnice zakonników” – s. 324. w. 3g. – s. 328 w. 1d. (ust. 18) – Kolberg zaczerpnął tekst z anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 45, 46, 48, 49 (całość artykułu na s. 44–77); w przypisie odesłanie do Gołębiowkiego, za „Pamiętnikiem”, dotyczy Ludu polskiego…, s. 291. w. 3–22g. (ust. 19) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837 (nie: 1839), T. 2, z. 4, s. 50, 52. w. 15d. – s. 330 w. 11g. (ust. 20) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 54. w. 14g. – 1d. (ust. 21) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 55 i 56. w. 3–24g. (ust. 22) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 56–58. w. 13d. – s. 332 w. 10g. (ust. 23) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 58. w. 13g. – s. 334 w. 27g. (ust. 24) – Tekst pochodzi z wymienionego anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 60–61 i 63–67, przy czym w źródle: „W roku 1012” (nie: 1032 – jak na s. 333). W pierwszym akapicie wspomniana powieść poetycka A. Malczewskiego Maria, wydana po raz pierwszy w Warszawie w 1825 roku, tam s. 37. w. 16d. – s. 336 w. 14g. (ust. 25) – Zgodnie z odsyłaczami Kolberga tekst został zaczerpnięty z anonimowych notatek zamieszczonych w czasopiśmie „Korespondent” z 1835 roku, nr 32 i 39. w. 17g. – s. 337 w. 23g. (ust. 26) – Tekst pochodzi z wymienionego anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 68–72, przy czym w źródle: „Pierwsza niedziela wielkopostna” (nie: wielkanocna” – jak w pierwszym zdaniu). W przypisie Kolberg �68 s. 337 s. 338 s. 341 s. 342 s. 344 s. 345 wymienia anonimowy artykuł Polen. Die Osterfeier in Warschau zamieszczony w czasopiśmie „Magazin für Literatur des Auslandes” T. 15: 1846 (nie 1846), nr 72, s. 289–290; wycinki z tego czasopisma zachowały się w jego archiwum, sygn. 2184, k. 367. w. 16–1d. (ust. 27) – Tekst pochodzi z wymienionego anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 74. w. 2g. – s. 341 w. 10g. (ust. 28) – Wskazanego numeru „Nowego Czasu” nie odnaleziono. Na s. 338 odsyłacz do „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. 8, dotyczy fragmentu pieśni zamieszczonej w artykule Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po J. Lipińskim, tam s. 69 nr 14 (całość artykułu s. 62–114); na s. 340 odesłanie do cz. I Pokucia (zob. DWOK T. 29), dotyczy s. 198. w. 12g. – s. 342 w. 3g. (ust. 29) i przyp. 1 na s. 341 – Jest to cytat ze wskazanej przez Kolberga strony w Ludzie polskim Gołębiowskiego. W przypisie odesłanie do anonimowego artykułu Święcone u J.O. Księcia Radziwiłla. Sierotki (wyjątek z rękopisu), „Tygodnik Literacki” 1840, nr 15 i 16. Na końcu odesłanie do niepodpisanej notatki bez tytułu zamieszczonej we wskazanym numerze „Kuriera”. w. 5g. – s. 343 w. 6d. (ust. 30) – Odesłanie do „Kuriera Warszawskiego” dotyczy niepodpisanej notatki bez tytułu zamieszczonej we wskazanym numerze. w. 16g. – s. 345 w. 25g. (ust. 32) – Tekst został zaczerpnięty z artykułu J.S. B. [Bandtkie] Sobudki. Góra Sobótska, „Pamiętnik Warszawski” 1819, T. 14, ze s. 374, 376 i 377. W pierwszym akapicie powołanie Thietmara za Bandtkiem, w źródle odesłanie do edycji J.A. Wagnera Dithmari episcopi Merseburgensis chronicon wydanej w Norymberdze w 1807 roku, tam s. 237 (pierwodruk: Chronici Ditmari Episcopi Mersepurgii, Francofurti ad Moenum 1580); na s. 345 wzmianka o pracy slawisty Josefa Dobrovskiego Słowianka czyli poselstwo z Czech z 1806 roku (Slawin: Bothschaft aus Böhmen an alle Slawischen Völker, oder Beiträge zur Kenntniß der Slawischen Literatur nach allen Mundarten. Prag 1806; w wyd. Praga 1834, s. 266); w ostatnim akapicie wymieniony został przetłumaczony na j. polski tytuł rozdziału pracy J.G. Worbsa Archiv für die Geschichte Schlesiens der Lausitz und zum Theil von Meissen, Leipzig-Sorgau 1798, s. 69–86 (nie 19–85). w. 17d. – s. 347 w. 1d. (ust. 33) – Poszczególne partie tekstu Kolberg zaczerpnął z Gier i zabaw Ł. Gołębiowskiego. Pierwszy akapit: „W dawnych wiekach” pochodzi ze s. 294; na końcu akapitu odsyłacz do pieśni Sobutka. Duma narodowa zamieszczonej w wymienionym roczniku „Pszczółki Krakowskiej”, T. 3, nr 53. �69 Tekst od słów; „W wigilię ś. Jana” wraz z cytatami z Kochanowskiego zaczerpnięty ze s. 294–295; Kolberg wykonał też własny odpis (teka 1, sygn. 1121, skł. 5) fragmentu Pieśni świętojańskiej o Sobótce (zob. bibliografia), w jego rkp. tekst od słów: „Wystąp ty, coś ciągnął kota” do „gdzie kot we łbie przemieszkiwa”. Fragment: „W pałacu biskupa” do słów: „syn Leopolda r. 1711” u Gołębiowskiego na s. 295–296; tam w przedostatnim wierszu winno być: „zbór” (nie: zbiór). Wzmianka o Serbach łużyckich – s. 298; Tekst od słów „W dzień ś. Jana” do „przecie upamiętają” – u Gołębiowskiego na s. 301; odesłanie do M. Reja dotyczy utworu Postylla w: tegoż Dzieła wszystkie, T. 4: Wrocław-Warszawa-Kraków 1965, cz. I, s. 301, pierwodruk: 1557; kolejny odsyłacz dotyczy Karola Ozie (Ogier) Droga do Polski i Prus Polskich w r. 1635 w: J. U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze T. 3, Warszawa 1822, s. 198 (całość s. 186–237); powołanie Marcina z Urzędowa dotyczy Herbarza polskiego, Kraków 1595, s. 31; dalej fragment utworu K. Twardowskiego Bylica Świętojańska, wydanego we Lwowie w 1630r. Tekst od słowa „Juszyński” do „Siarczyńskiego” – u Gołębiowskiego na s. 302; w wymienionym Dykcjonarzu poetów polskich M.H. Juszczyńskiego, Kraków 1820, T. 1, s. 152 autorstwo utworu przypisane Z. Januszowskiemu. F. Siarczyński w Obrazie wieku za panowania Zygmunta III, cz. II, Lwów 1828, s. 274 podaje jako autora Twardowskiego, powołując się na wydanie z 1630 roku. Przyp. 1 – wprowadzony przez Kolberga; w przypisie fragment tekstu S. Goszczyńskiego Sobótka, „Ziewonia” 1834, s. 215. Wzmianka o wywodzie Kołłątaja, zob. X. Hugona Kołłątaja Rozbiór krytyczny zasad historii, z rkp. wydał F. Kojsiewicz, T. 3: Kraków 1842, s. 340. s. 348 w. 3g. – s. 350 w. 23g. (ust. 34) – Odsyłacze przy poszczególnych pieśniach dotyczą: przy pieśni nr 1 – zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 197; nr 2 – Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji..., s. 26; nr 3 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 2, s. 316 i O. Kolberg Pieśni ludu polskiego, zob. DWOK T. 1, nr 17a i 15d (nie: 15b); nr 4 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 203 i O. Kolberg Pokucie cz. II, zob. DWOK T. 30, s. 24; nr 5 – Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji..., s. 25; �70 nr 6 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 198, tam jako pieśń wykonywana na Mazowszu w wigilię św. Jana, a nie jak w zamieszczonej w nawiasie notce: „weselna”; nr 7 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 252; nr 8 – tamże, s. 200, u Wójcickiego ta pieśń jako pochodząca z Krakowskiego; nr 9 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 276. s. 350 w. 15d. – s. 351 w. 1d. (ust. 35) – Kolberg wykorzystał fragmenty publikacji wydawanej przez A. Wejnerta Starożytności Warszawy (w tytule tomów 1 i 2: „Warszawskie”); przytoczone informacje pochodzą z T. 4 (nie T. 3), s. 31, 53. �PRZYPISY ŹRÓDŁOWE DO TOMU 25 (Mazowsze cz. II) Karta tytułowa – Na karcie tytułowej widnieje data: 1886, choć druga część Mazowsza wydana była już rok wcześniej, zob. też DWOK T. 80/I, s. XI i LXVII–LVIII. Ryc. przed s. I – Ryc. „od Łowicza” wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I, s. LXII; w pierwodruku znajdowała się przed rozdziałem „Pieśni”. Wstęp (s. I–V) s. I s. IV w. 12–13d. – Odesłanie do tomu I dotyczy cz. I Mazowsza, zob. DWOK T. 24. w. 3 i 6d. – Oba odsyłacze, jak również te na s. II, IV i V, dotyczą Pieśni ludu polskiego wydanych w 1857 roku, a później włączonych do Ludu jako seria I, zob. DWOK T. 1. w. 11 i 12g. – Odsyłacz do serii VI dotyczy cz. II Krakowskiego, zob. DWOK T. 6. Pieśni (s. 1–164) s. 1 nr 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19r., z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą niżej, w t. 2 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka e2, w drugim pierwsze trzy ósemki d2, w t. 4 piąta ósemka c2; w zapisie tekstu w zwr. 1: „przyjedź” zamiast „przyjdź–ze” i w zwr. 5: „posag” zamiast „wiano”. W druku błędnie podane metrum, winno być . �72 nr 2 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją ogólną: „Grz[ymkowice]”, tam melodia z incipitem: „Kiedy będzie słońce i pogoda”. s. 1–2 nr 3 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 13a, z lokalizacją: „Garwolin”, tam melodia z tekstem: „Śliczne goździki, piękne tulipany” (por. T. 25, nr 740 – z wariantem melodii) i teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam nad melodią notatka Kolberga: „Do ślubu z domu”. W rkp. z k. 13a tylko górna wersja, w t. 6 ostatnie trzy nuty zanotowane o sekundę wyżej; w rkp. z k. 153 w t. 2 górna, w t. 4 dolna wersja, przy pierwszej ósemce alternatywnie f2, t. 5–6: j œ œ œ œ . œœ œ œ œ œ œ œ œœ & , w t. 7 na pierwszą miarę ćwierćnuta d2, J s. 2 w t. 8 dolna wersja, na trzecią miarę ćwierćnuta c2, pod melodią fragment tekstu: „Przyjechali deputacy z wojny” i „żeby mi były okna kryształowe”. Melodia i tekst por. nr 52 w suplemencie. Odsyłacze pod pieśnią dotyczą: zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 103–104, tam wariant z Lubelskiego, a na s. 105–106 z Krakowskiego; pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 87–88, nr 16 i 17, tam warianty tekstu. nr 4 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 21r., z lokalizacją ogólną: „Okoniew, Radzymin Stary”. W rkp. w t. 1–2 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim tylko górna wersja, w t. 1 na drugą miarę druga ósemka c2; w zapisie tekstu zwr. 1 jak tekst pod nutami, przy czym tam: „takiej wielkiej” zamiast „tak wielkiej”, brak zwr. 1: „Dziewczyna z niemi...”, a zamiast niej: „Widzieliśmy tam na polu, jak wybierała pszeniczkę z kąkolu”; dalej: „Trzeba by tam sto huzarów posłać... Żeby jedni z mamą rozmawiali, a drudzy, żeby pannę namawiali”; s. 3 następnie zwr. 2 i 3 jak w druku, zwr. 4 i 5 bez drugiego wiersza, zwr. 6 jak w druku. nr 5 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, bez lokalizacji i teka 5, sygn. 1136, k. 49v., z lokalizacją: „od Czerwińska”. �73 W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki c2 g1, w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 8 na trzecią miarę ósemka c2. W zapisie tekstu z teki 43 w zwr. 2 w. 3: brak „a”, w zwr. 3 w. 3: „Gdy przyleciał” zamiast „Gdy przylecę”; w rkp. z teki 5 w zwr. 3: „całowania”, a „cmoktania” nadpisane jako wariant. s. 3–4 nr 6 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy wariantów w cz. I Lubelskiego (DWOK T. 16), nr 406 i 407, natomiast nie jest jasne odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., tam na s. 72 warianty: „A ty ptasku, krogulasku” i „Lecioł sokół”. s. 4 nr 7 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji i teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)”. W obu rkp. w t. 5 na ostatnią miarę ósemka fis1, w t. 8 tylko dolna, w t. 10 tylko górna wersja, w t. 11 na pierwszą miarę szesnastki d2 h1, w t. 13 na pierwszą miarę dolna wersja, na trzecią ósemka fis1; w rkp. z teki 43 brak znaku przykluczowego, nad melodią notatka Kolberga: „albo na 2”, a pod melodią obszerniejszy tekst: „A wyrzyta, pacholicy, przed ten nowy dwór, czy jedzie, czy nie jedzie kochaneczek mój. Jedzie on też, jedzie, pięknie ubrany, konik pod nim wybryzguje, rusza nóżkami. Otwórzta mi, pacholęta, szerokie wrota, niechże se, mój kochaneczek, nie tyka płota. Postawta mu, pacholęta, nowe kobierce, niechże se, mój kochaneczek, nóżek nie depce. Postawta mu, pacholęta, marmurowy stół, na tém stole marmurowym lniany obrus mój. Na obrusie, na lnianym, talerz toczony, na talerzu toczonym kapłon pieczony. Jedzże, pijże, kochaneczku, jedzże, pijże, mój, jeśli nie masz swego noża, a to se weź mój. Dziękuję ci, moja Maryś, za taką powieść, coś mi dała i kazała swoim nożem jeść. �74 Dyć to niewiele, Maryś, dyć to niewiele, nie czesałaś swoi głowy cztery niedziele. Pójdę ja do ciotki, pożyczę szczotki, a tyś przepił koszulinę, przepijesz portki. Brzydkie nogi masz, dziewczyno, brzydkie nogi masz, pójdę ja do wdowy, umyję nogi. A tyś przepił sto talarów, będziesz ubogi” (por. T. 25, nr 6); w rkp. z teki 42 na zakończenie, z notatką: „skrzypek”, powtórzenie jeszcze raz całej melodii w metrum : # 2 œœœ œœœœ œ œ œ œ œ . œJ œ œ œ œj œ Œ & 4œ # & œ œ œ œ & # œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œj œ Œ . s. 4–5 nr 8 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. tylko górna wersja, w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki h1 c2, w t. 5 na drugą miarę pierwsza ósemka fis1; w zapisie tekstu w zwr. 1: „kochany” zamiast „kochanie”, w zwr. 2: „podoba” zamiast „nie uda”. s. 5 nr 9 i 10 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 49 i tamże, k. 7/2, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, w obu melodia z incipitem: „A gdzież mnie odjeżdżas, Walusieńku panie”. W obu rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym. Pod pieśnią nr 9 odesłanie do wariantu tekstu zamieszczonego przez K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 72–73. s. 5–6 nr 11 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. �75 W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 w pierwszym wykonaniu: na trzecią miarę tylko dolna wersja, w drugim wykonaniu: na drugą miarę górna wersja, a na trzecią miarę szesnastki a1 b1, w t. 4 na trzecią miarę szesnastki b1 a1, t. 5–7 bez oznaczenia kolejności wykonań: œ œ œ &b œ œ œ œœ œœ œœ œ œ œ . œ J Pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstu zamieszczonego przez K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 72–73. s. 6–7 nr 14 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Warszawy (Babice, Górce)”. W rkp. z teki 43 w t. 2 i 6 tylko dolna, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 7 na trzecią miarę szesnastki c2 h1; w zapisie tekstu tylko wiersze 1 i 2 zwr. 1 i wiersze 1 i 3 zwr. 3. W rkp. z teki 42 tekst zwr. 1–6 podpisane pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 315. Tekst zob. też Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 650. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 98 wariant tekstu. s. 7 nr 15 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Inowłodza (Luciążna)”. W obu rkp. t. 5–6 powtórzone, w drugim wykonaniu: w t. 5 pierwsza nuta h1, w rkp. z teki 43: w t. 6 w na drugą i trzecią miarę ósemki h1 fis1, w t. 7 tylko dolna wersja, na drugą miarę ósemka a1. nr 16 – Melodia por. nr 74 w suplemencie. Odesłanie do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. 309 błędne. s. 8 nr 19 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Czersk”, tam tylko tekst. Odesłanie do melodii nr 28 błędne. s. 8–9 nr 21 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”; teka 42, sygn. 1349, k. 31, bez lokalizacji. W rkp. terenowym z teki 43 w zwr. 4: „topolę” zamiast „brzezinkę”, po zwr. 7 jeszcze: „A on do niej swoją posiełeczkę, żeby on mi przynósł jaką nowineczkę. Przyniósł ci mu nowineczkę nie bardzo dużą, ze jego kochaneczkę do ślubu wiozą. �76 Niechże ją wiozą, ja se pójdę za nią, będę jej się przypatrywał, czy będzie panią”. Rkp. z teki 42 uszkodzony, część karty odcięta, widoczne zwr. 2–7, ale zwr. 2 i 6 bez pierwszego wiersza, ponadto tak jak w rkp. terenowym po zwr. 7 dalszy ciąg tekstu, ale widoczna tylko część: „Posłał ci on do nij swoją poséłeczkę, żeby ona mu przyniosła jaką nowineckę” oraz: „… ja pojadę za nią, będę jéj się przypatrywał, cy będzie panią”. s. 9 s. 10 nr 22 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Jeżew, Piątek”, tam wiersze 1 i 2 zwrotki pierwszej bez melodii. W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 14 wariant tekstu. nr 23 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „od Skierniewic”. W rkp. w t. 14 brak dolnej wersji, a tekst tylko do słowa: „będzies moja”. nr 24 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Czersk”; rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5 (zob. DWOK T. 80/I, s. XLIV), tam zwr. 1–9 bez melodii. W rkp. z teki 42 przed t. 1 jeszcze: 3 j & 8 œ Jœ œJ œ J œ œ Jœ . Rœ œJ œ . œ œ . J R J J œ j R œ , takty te skreślone przez Kolberga, w t. 10 wersja alternatywna: s. 11 U j r & œJ œ . œ , brak t. 11; w zwr. 2 w. 3: „Jasiu” zamiast „Maryś”. nr 25 – Melodia por. nr 11 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 104 taki sam tekst. nr 26 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 96 obszerniejszy tekst. nr 27 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 35, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W obu rkp. tekst jak w druku zanotowany jako dalszy ciąg numeru 29. �77 s. 12 nr 29 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 35, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 na # œ œ drugą miarę alternatywnie ósemka g2, t. 2: & J , w t. 5 2 tylko dolna wersja, w t. 8 druga szesnastka alternatywnie d ; w rkp. z teki 43 w t. 9 ostatnia ósemka fis1. W obu rkp. pod melodią tekst jak w druku, a dalej jeszcze tekst jak nr 27. nr 30 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 44, z lokalizacją: „od Piaseczna (Słomczyn)” i teka 33, sygn. 1308/II, k. 12, z lokalizacją: „Słomczyn, pod Piasecznem”, tam melodia zanotowana o sekundę małą wyżej. W rkp. z teki 42 dla zwr. 1 brak w. 3, w w. 5: „zanieś” zamiast „wynieś”, dla zwr. 2 w. 3 powtórzony i brak w. 4–6; w rkp. z teki 33 tylko zwr. 1 zanotowana jak w rkp. z teki 42. s. 12–13 nr 31 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 44, z lokalizacją: „od Warszawy i Pragi (Zerzeń)”. W rkp. w t. 1 pierwsza nuta alternatywnie g1. s. 13 nr 32 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 3 tylko górna wersja, na trzecią miarę alternatywnie ósemki h1 a1, w t. 4 na pierwszą miarę ósemki a1 h1, w t. 8 tylko dolna wersja, a tekst zaczyna się od: „A na onej górze” i kończy się na słowie: „śniadał”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 100 obszerniejszy tekst. nr 33 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1157, k. 11, z lokalizacją: „od Żychlina (Zarembów)”; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 28, – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 57 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Zarembów pod Żychlinem”. W rkp. z teki 7 i 16, tak jak w druku, odesłanie do pierwodruku pieśni w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 2, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I) nr 178. Tekst bez melodii Kolberg opublikował po raz drugi w T. 25, zob. nr 664b i przypis do tego numeru. nr 34 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „Złaków” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 7 nr 49, z lokalizacją: „Złaków Kościelny pod Łowiczem”. W obu rkp. po zwr. 2: �78 „Powiedzże mi, powiedz, słóweczko bez ludzi, niechże się mój konik do ciebie nie trudzi”, dalej zwr. 3, przy czym w w. 2: „turbuję” zamiast „marnuję”, a zwr. 4 brak. s. 14 nr 35 – Takty 1–4 z incipitem: „A jak przyjdą do mnie chłopcy” w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice”, teka 42, sygn. 1349, k. 39, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule”; tekst z notą: „na zalotach” zanotowany osobno w rkp. z teki 42 na k. 39. W rkp. terenowym w t. 1 na trzecią miarę c2; zapis tekstu bez powtórzeń, a na zakończenie: „A po cóżeś mnie, matulu, za mąz wydała”. Taki sam zapis tekstu jak w rkp. terenowym zachował się w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/II, k. 40–41. s. 14–15 nr 36 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 25, z lokalizacją: „Płochocin” – melodia i tekst; tamże, k. 45, z lokalizacją: „Chochołów, Tretki” – tekst zwr. 2–4. Na k. 25 nad melodią notatki Kolberga: „Gdy wiozą p[annę] młodą do kościoła” i obok ołówkiem „gdy p[an] młody przybywa przed ślubem do chaty panny młodej”; na k. 45 tekst stanowi fragment pieśni nr 37, zob. przypis do tego numeru. s. 15 nr 37 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „Chochołów, Tretki” i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Chochołów”, tam tylko zwr. 1 bez melodii, z notą: „Kiedy goście po powrocie z kościoła wchodzą do izby”. W rkp. na k. 45 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 6 na pierwszą miarę szesnastki h1 a1, w t. 7–8 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w rkp. z tej karty po zwr. 3 dalszy ciąg tekstu, zob. nr 36 zwr. 2–4 i przypis do tego numeru. Tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 328. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 124 tekst: „Z tamty strony pólka”, por. zwr. 3. s. 15–16 nr 38 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „Zarębów, Orątki”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 na trzecią miarę ósemka g1, w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 6 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, druga szesnastka a1, t. 8 �79 w pierwszym wykonaniu: & po t. 8 jeszcze: # œ & œ œ & œ œ œ # jœ œœ # j œ J , w drugim: & œ œ œ œ œ œ œ œ œ , œ œ œ œœ œœœ œ # œœœ œ œ œ œ œœ œ œ œœœœœœ ; œ w zapisie tekstu w zwr. 2 i 3 wiersz 3 taki jak w. 1, w zwr. 4 w. 2 i 3: „wielce” zamiast „bardzo”, w zwr. 5 w. 3 brzmi: „srebrem, złotem tkane”. s. 16 nr 39 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5; rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 44, z lokalizacją: „od Czerska, Góry (Kawęczyn)” i tamże, k. 27, nr 4, z lokalizacją: „Kawęczyn”. W obu rkp. z teki 42 zwr. 1–6 (ostatnia bez w. 3 i 4) podpisane pod pieśnią nr 41, zob. przypis do tego numeru. Ponadto w rkp. Kolberga z teki 13, sygn. 1193, k. 24, nr 2001, z lokalizacją ogólną: „Mszczonów”, wiersze 3–4 zwrotki 6, zwr. 7 i 8 stanowią oddzielny tekst zaczynający się od słów: „Oj, dana, dana, dana moja, dana”. nr 40 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Rembertów, Michrów”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 i 3 szesnastki a1 c2, t. 5–8 ze znakiem powtórki; w zwr. 1 w. 3: „panny” zamiast „ludzie”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 58 inny tekst, a na s. 113 obszerniejszy wariant pieśni nr 40. s. 17 nr 41 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 44, z lokalizacją: „od Czerska, Góry (Kawęczyn)”, z notatką Kolberga: „przy weselu” i tamże, k. 27, z lokalizacją: „Kawęczyn”. W obu rkp. melodia zapisana w metrum : # 2 œ & 4 J œJ œJ œJ Ze - by nie œ ro - zma - rjon, # j j j j & œ œ œ œj œ Jœ nie mas ci to œ œ œ J J w Ka - wen - cy - nie œ œJ Jœ œJ J nie to buj - ne œ œ zie - le, j j œ Jœ œ œ œ œ œ pa - nie - ne - cek wie - le. �80 i w obu rkp. po zwr. 4 jeszcze kolejne jak nr 39 zwr. 1–6, zob. przypis do tego numeru. Ponadto na k. 27 z notatki Kolberga: „Ob. także Pieśni część II Poleju, poleju” (por. T. 27, nr 19) i „Kozłowski 58, 113” (dotyczy wymienianego już zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., tam na s. 113 wariant tekstu). Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5, tam w zwr. 3 w. 3 brzmi: „boć to Kawencanki”, w zwr. 4 w. 4: „wyglądać” zamiast „patrzać”. nr 42 – Rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 66, z lokalizacją ogólną: „Czaplin” i notą: „Rososzki”, tam melodia i tekst do słowa: „ziele”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, t. 4: & U̇ œ œ , w t. 6 nad ostatnią nutą fermata. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… , tam na s. 113 obszerniejszy wariant tekstu. nr 43 – Rkp. Kolberga: teka 29, sygn. 1295, k. 1a, z lokalizacją: „od Skierniewic (Zalesie, Zglinna)”, teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 165, z lokalizacją ogólną: „Zalesie p[od] Skierniewicami” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 25, nr 2140, bez lokalizacji – tekst. W obu zapisach melodii w t. 5 tylko górna wersja, w rkp. z teki 33: t. 2 ze znakiem powtórki, w t. 3 nad ostatnią ósemką wersja alternatywna: szesnastki h1 a1, w t. 7 wersja alternatywna: ósemki a1 c2 a1 fis1. W zapisie tekstu w obu rkp. zamiast zwrotki 8: „Dyna ina, dyna, dana, da za mną, dziewko kochana”. s. 18 nr 44 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/I, k. 24, nr 183, z lokalizacją: „Mszczonów”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 10v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam zwr. 3–5. W rkp. z teki 33 w t. 2 i 10 tylko dolna, w t. 3, 4 i 9 tylko górna wersja, t. 5 jak górna wersja w t. 3, w t. 11 tylko górna wersja, na drugą miarę ósemka a1; pod melodią tekst zwr. 1–5; w rkp. z teki 2 tekst zanotowany skrótowo, tam jako dalszy ciąg pieśni „A w niedzielę raniusieńko”, zob. DWOK T. 41, nr 1027. nr 45 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 24, nr 184, z lokalizacją: „Żelazna i Zalesie pod Skierniewicami”. W rkp. tekst obszerniejszy z melodią wraz z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 67, nr 643. s. 18–19 nr 46 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 na drugą miarę alternatywnie ósemki d2 h1, w t. 6 przy ósemce alternatywnie g1, w t. 8 tylko górna wersja. �81 s. 19 s. 20 Tekst zwr. 2, 3 i 5 w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 2; w tym rkp. tekst stanowi całość ze zwr. 1–3 i 5–6 następnej pieśni, zob. następny przypis. nr 47 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 2. W rkp. zwr. 1–3 oraz ze zwr. 5 i 6 po dwa pierwsze wiersze, ponadto między zwr. 3 i 5 jeszcze tekst jak nr 46 zwr. 2, 3 i 5, zob. poprzedni przypis. nr 48 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 27 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 7, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. tekst jak w druku bez zapisu nutowego. nr 49 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy teka 42, sygn. 1349, k. 52, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków” i tamże, k. 41v. (czystopis), z lokalizacją: „Czerniaków”, w obu rkp. melodia z incipitem: „A tam na łące”, na k. 41 poniżej tekst jak nr 50 w druku, zob. następny przypis. W obu rkp. melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w rkp. terenowym: w t. 4 ostatnia nuta h1, w drugim wykonaniu zamiast trzeciej ósemki szesnastki c2 h1. nr 50 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41, z lokalizacją: „Czerniaków”. W rkp. tekst połączony z melodią jak nr 49, zob. poprzedni przypis. W zapisie tekstu zwr. 1, 6 i nota między nimi, przy czym w zwr. 6 zanotowana skrótowo bez w. 1–2, w. 5–6 następujące: „Moja kochanko, zostań tu przy mnie, bo moje serdelko ożyło we mnie”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 107 obszerniejszy wariant tekstu. nr 51 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa (Brzozów)”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3 odwrotna kolejność wykonań, t. 5: & # 2 r 1 œœ œœr œœj Jœœ œ R RJ , w t. 6 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki h1 d2, pod melodią tekst jak w druku. s. 21 nr 52 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 362, tam taki sam tekst. nr 54 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 1. s. 21–22 nr 55 – Melodia z incipitem: „Była baba z Torunia” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, w t. 1 i 4 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja, w t. 5 pierwsza nuta g1. �82 s. 22 s. 23 Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 1, tam zwr. 2–5 i 7–12 zanotowane jako dalszy ciąg poprzedniej pieśni. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 112 wariant tekstu zaczynający się od słów: „Była baba od Torunia”. nr 56 – Odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 151 dotyczy prawdopodobnie wariantów zwr. 2 i 3; odsyłacz do zbioru J.J. Lipińskiego Piosnki ludu wielkopolskiego wydanego w Poznaniu w 1842 roku, s. 28 dotyczy wariantu tekstu. nr 57 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam melodia z incipitem: „Zielona rutka, jałowiec”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 w pierwszym wykonaniu pierwsza nuta d2, w drugim trzecia nuta e2, zanotowana błędnie jako ćwierćnuta, t. 5, 6 i 8 w drugim wykonaniu:              . nr 61 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 23, z lokalizacją: „Grzymkowice” – melodia z tekstem: „Straciłem se złoty”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją jak w tece 42 – melodia z incipitem: „Straciłem se złoty”; w rkp. terenowym w t. 5 na drugą miarę c2. Tekst: „Jaworowe kółka” jak w druku w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, Brzozów”, tam z wariantem melodii nr 62, por. nr 29 w suplemencie. Tekst: „Straciłem se złoty” zob. nr 62 zwr. 2. nr 62 – Tekst zwr. 1 w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, Brzozów”, tam z wariantem melodii, zob. nr 29 w suplemencie. Melodia zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), s. 5, nr 599. Melodia z incipitem: „Prosili nas” w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, zob. DWOK T. 41, nr 893. s. 23–24 nr 63 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, bez lokalizacji. W rkp. w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 fis1, w t. 4 tylko górna wersja, w t. 5 w obu wykonaniach tylko górna wersja, w t. 6 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim wykonaniu w dolnej wersji zamiast ćwierćnuty dwie ósemki h1 g1, w t. 7 w dolnym wykonaniu: & # r œ r r œ œ J œ œ , w t. 8 dwie ósemki g1 R g1; tekst zanotowany tylko do słowa: „córka”. �83 s. 24 nr 64 – Odsyłacze pod pieśnią dotyczą tekstu: „U onego młyna” zamieszczonego w rozdziale „Pieśni gminne” jako nr 2 w „Przyjacielu Ludu” R. 2: 1836, T. 2, nr 52; wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, tam w dodatku na s. 93–94, dodatek został zamieszczony po s. 383. s. 24–25 nr 65 i nr 66 – Pieśń nr 65 w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki g1 fis1, t. 7–8: & # œœ J œ œœ ; pod melodią fragmenty tekstu: „Pod okien- kiem zielona murawa… pawia”. s. 25 Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 107–108 tekst jak nr 65, a w przypisie pieśń nr 66 oraz wyjaśnienie dotyczące znaczenia pawia w mitologii, ale zaczerpnięte (z podaniem źródła) z opracowania J. Grajnerta Studia nad podaniami ludu naszego zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1859, T. 2 (maj), tam s. 504. nr 67 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 52, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków”. W rkp. incipit: „Tam pod Borkowem”, podpisany pod inną melodią niż nr 68, do której odsyła Kolberg: œ œ œ œ & J J J œJ Tam pod Bor - ko - wem... œœœœœ œœœœœ œ. œ œ œ ; melodia z powyższego przykładu, por. T. 25, nr 99 takty 1–4 (wersja dużych nut). nr 68 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 2–3 ze znakiem powtórki, w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie c2, w t. 3 na pierwszą miarę szesnastki c2 h1, w t. 7 i 8 tylko górna wersja, w t. 9 na pierwszą miarę szesnastki a1 g1 lub alternatywnie c2 h1. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 107–108 wariant tekstu. nr 69 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 25, nr 193, z lokalizacją: „od Mogielnicy, Goszczyna”. W rkp. terenowym t. 1 dwukrotnie powtórzony, w t. 2 dolna wersja, na ostatnią miarę cis2, w t. 3 na pierwszą miarę ósemka d2 lub �84 alternatywnie szesnastki d2 c2, t. 5–8 brak, w t. 10 dolna wersja, ósemka z kropką c2, w t. 11 na pierwszą miarę g1, a zapis tekstu następujący: s. 26 „Pasła panna pawia..., z mojej łączki bystry strumień... Panna..., by się ochłodziła, padła w rzeczkę, zmaczała spódniczkę. Jestem panna nad pannami, mam wianeczek ze złotemi perłami”. W rkp. z teki 33 drobne zmiany wariantowe, ta wersja z akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), nr 632. nr 70 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153r., z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. W rkp. po zwr. 2 jeszcze: „I zacięła go w te skrzydełko niechcący, pawik ci jej uciek do lasu krzyczący”, dalej zwr. 3 bez wariantu zamieszczonego w nawiasie, a w zwr. 4: „matulu” zamiast „pawicek” i „mój pawik” zamiast „w carnym lesie”. s. 26–27 nr 71 – Rkp. Kolberga, teka 19, sygn. 1239, k. 150/b, z lokalizacją: „od Mogielnicy”. W rkp. w t. 3 tylko górna wersja, w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 6: „stolikiem” zamiast „stołem”, w zwr. 4 w. 4 „łóżeczku” zamiast „łóżku”. s. 27 nr 72 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Dziewczyno jedyna”; rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 4, tam tylko tekst wśród zapisów z Powsina. W rkp. z teki 7 zapis ołówkowy, słabo czytelny, w t. 2 tylko górna wersja, brak t. 7; w rkp. z teki 33 tekst jak w druku, zanotowany skrótowo bez powtarzających się fragmentów. s. 28 nr 73a – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 3; tekst także w rkp. terenowych Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – tekst bez melodii i teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” – tam tekst z inną melodią. �85 Na k. 152 tylko zwr. 2, 4–5 i 7 zanotowane skrótowo, w zwr. 2: „ledwie żywy” zamiast „bo stary dziwny”, w zwr. 4: „Ani też” zamiast „I tego”, w zwr. 7 tylko: „Mam” zamiast wierszy 1 i 2. Na k. 78 tekst podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 42, nr 1591; w tym rkp. zwr. 1 jak w druku, w zwr. 2 w. 2: „choćby był żywy”, w. 4: „a mi trzeba młodego do pary”, po niej zwr. 6, tam „wieku” zamiast „roczku”, „pałasz” zamiast „szabelkę” i „boć to żołnierz” zamiast „odważny”, następnie: „Niemczyka nie chcę, bo zimny wcale, a ja z przeciwna ogniem się palę, niech się Niemczyk pod pierzyną wygrzewa, a ze mnie żonki niech się nie spodziewa. Francuza nie chcę, perfumą zlany, fracek ma piękny, włos putrowany”, dalej fragment nieczytelny, a na końcu tekst jak zwr. 7. nr 73b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 na drugą i trzecią miarę ósemki f2 d2. s. 29 nr 74 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, a pod melodią dwa incipity: „Przyśniło się Kasince” i „Nie chcę Warsawianki”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 107–108 obszerniejszy wariant tekstu. s. 30 nr 76 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, a pod melodią: „Niescęśliwa... jak za mąz zabraniają”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 109–111 obszerniejszy wariant tekstu. s. 30–31 nr 77 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 21 nr 117, z lokalizacją: „Babice, pod Warszawą”, tam tekst z melodią i akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 111, nr 675. s. 31 nr 78 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki d2 c2, w t. 5 tylko górna wersja, tekst widoczny do słowa: „padają”, a dalej być może: „pierwszego dają”. Por. T. 26, nr 282. �86 s. 32 s. 33 Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 104–105 obszerniejszy wariant tekstu zaczynający się od słów: „Da, lokaja nie chcę”. nr 79 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 1, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W tem ogródeczku listki padają”; na górze karty notatka Kolberga dotycząca wykonawcy: „Mateusz Glunek”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w t. 2 w obu wykonaniach górna wersja, w pierwszym wykonaniu na trzecią i czwartą miarę półnuta g1, t. 5 zanotowany w rkp. nad t. 4 jako wersja alternatywna. nr 80 – Odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 1, s. 249–250 dotyczy obszerniejszego wariantu tekstu. nr 81 – Pod pieśnią odsyłacz Kolberga do zbioru Żegoty Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838, s. 155, tam wariant tekstu zaczynający się od słów „Oj, tam w sadeczku”, por. pieśń nr 80. nr 84a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Michrów”. W rkp. w obu wykonaniach: t. 4 & # & œ j œ œ ‰ # œ œ œj , t. 7–8: ; w zapisie tekstu w zwr. 8 w. 2: „rozwija” zamiast „zawija”. Por. nr 48 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie: do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 2 (nie T. 1), s. 176 wariant tekstu z Podlasia; do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 101–102 także wariant tekstu. s. 33–34 nr 84b – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „od Goszczyna (Kozietuły)”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: # 3 œ. œ j œ b œJ œ & 8 œj # œ Wsa - dzi - ła ja ja - bło - ne - cke przy dro - dze, przy # j j j j j & œj œj œ œ œ œœ œ œ œ œ œJ œ œJ J któ - rę - dy mój jU œ œj ‰ r j j œ œ œ œJ . œ œ . ko - cha - ne - cek przy - je - dzie, dro - dze, jU œ œj ‰ , œ. przy - je - dzie. obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 1–7: # 3 œ. œ. & 8 œj œ j j j j j j œ b œJ œ œ œ . œr œ œJ œ œ . j œ œj ‰ ; �87 dla zwr. 1 zanotowany jeszcze drugi wiersz: „którędy mój kochanecek przyjedzie, przyjedzie”. s. 34 nr 85 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Tam pod borem Marysia stojała”. W rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w t. 4 najpierw górna, przy powtórce dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 48–49 obszerniejszy tekst. s. 34–35 nr 86 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Czersk” i teka 5, sygn. 1137, k. 80, tam z akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), nr 605. Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 4–5, tam zwr. 1–8 i 10–12. W rkp. z teki 42: w zwr. 3 w. 3: „pani matka” zamiast „panna Maryjanna”, w zwr. 4 w. 1: „pani matki” zamiast „panny Maryjanny” i w. 3: panną” zamiast „jejmością”, w zwr. 5 w. 1 i 2 : „sprzęgajcie” zamiast „siodłajcie”, w. 3: „naszą panią matkę” zamiast „pannę Maryjannę”, w kolejnych zwrotkach także „pani matka” zamiast „panna Maryjanna”. Wariant melodii por. nr 31, a wariant tekstu por. nr 30 w suplemencie. s. 35 nr 87 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154r., bez lokalizacji. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, tam zapis następujący: # j j œ œ œ œ œ œJ Jœ œJ œJ œ œ &œ Przy - je - cha - li do mej ma - tki dwo - ru œ œ œœœ œ œ j œ œ J œ œ #œ œ &œ J J u - chy - li 3 - li # n # œ Jœ œ œ œ J ˙ w po - dwó - rze,[w po- dwó - rze], zło - ci - stej ca - pe - cki # # j œ œj œ œ œ œ ˙ ku gó - rze, [ku ; gó - rze]. pod melodią tekst obszerniejszy, po zwr. 1 jeszcze: „Czy tu nie masz panny Mary[janny] w tém dworze, nie masz jéj tu, moi młodziankowie, we dworze” (i słabo czytelny wariant: „pojechała z .... imościami za morze”). �88 „Siodłajcie parę koni karych, siodłajcie, oj, panny, oj, Maryjanny za morze ścigajcie. Dogonili pannę Maryjannę w pół boru, wracajże się, panno Maryjanno, do swej matki dworu. Nie wrócę, moi młodziankowie, nie wrócę, tyloć swój ruciany wianek za morze przerzucę. Powiesili panny Maryjanny wianek nade drzwiami, co spojrzy, moja p[ani] matka, zaleje się łzami. Dziękuję ci, moja p[ani matko], za twoje wysługi, starajże się o kolibeczkę za miesiąc, za drugi”. Tekst w rkp. to krótsza wersja wariantu, do którego odsyła Kolberg, zob. K. Kozłowski, Lud. Pieśni, podania..., s. 51–52. nr 88 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Przybyszewa, Białobrzeg” i ołówkową notą z boku: „Radzymin”. W rkp. w t. 2 i 3 tylko dolna wersja, brak znaku powtórki w t. 5–8, po t. 8 dogrywka instrumentalna: &b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ˙ œ œ œ . W rkp. tak jak w druku odsyłacz Kolberga do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 359–360, tam wariant tekstu z Kujaw. Melodia z innym tekstem zob. nr 49 w suplemencie. nr 89 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Jasio konie poił”. W rkp. w t. 2 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki e2 d2, w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 7 na pierwszą miarę a1. s. 35–36 nr 90 i 91 – Por. nr 51 w suplemencie. Pod pieśnią nr 90 odesłania do wariantów: w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 101–103; Hej, z góry, z góry jadą Mazury (ze zbioru O. Kolberga) „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 28, zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK, T. 67/I), nr 153; w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 38–40, 229–231, 285–286 (z notą: „Z rękopisu �89 Żegoty Pauli”) i s. 337, w T. 2, s. 309–310; Żegoty Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji..., s. 130–132; Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, Lwów 1833, s. 409. s. 36–37 nr 92 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 27, z lokalizacją: „Moczydło, pod Warszawą” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 7, bez lokalizacji. W obu rkp. tekst z zapisem nutowym; w rkp. z teki 42 zapis wariantowy w stosunku do numeru 99, do którego odsyła Kolberg: œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ œ œ 3 œ œ œ J & 4 J J J œJ J J J J J J J J A z gó - ry, z gó - ry, mój ko - niu wro - ny, nie prze - bie - raj nóż - ko - ma, j j œœ & œ œ œœ œJ J mo - ja ma - tu - lu, œ œ œ # œj J J J œ mo - ja ko - cha - na, œ œœ œœ œJ œ Jœ J J ˙ œ œ , po - ja - dę z żoł - nie - rzo - ma. w rkp. terenowym w stosunku do powyższego przykładu: w t. 2 czwarta ósemka alternatrywnie a1, t. 4: & œ œ œ œ œ , w t. 5 dol- œœœœ œœ ˙ na wersja, w t. 6 brak ≥ przy g1, t. 7–8: & œ œ . W rkp. z teki 42 tekst jak w druku, a na zakończenie jeszcze: „Łabędzie płyną, wianeczki toną, bystro je woda garnie, moje wianeczki z drobnej ruteczki, utraciłam was marnie”; s. 37 w rkp. z teki 43 brak zwr. 3, a po zwr. 5 jeszcze fragmenty kolejnych zwrotek: „Łabędzie płyną” i „Moje wianeczki... utraciłam”. nr 93 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. brak znaku przykluczowego, zgodne t. 1–4, dalszy przebieg melodii następujący: # & œ & # .œ . œ œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ œ .. ˙ œ œ œ œ ˙ .. ; �90 pod tekstem jak w druku jeszcze: „lepiej, lepiej nie będę służyła, będę ja swej pani roczku dosłużyła”. s. 37–38 nr 94 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 36, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, z notą: „Weselna”. W rękopisach zapis melodii następujący: # œœœœœ # œ œ œ .œ œ œœœ J R; & J R & t. 3: w rkp. z teki 43: , w rkp. z teki 42: R RR # # œ œ œœ # œ # œ œ œœ œ J J œ , w rkp. z teki 42: & œ J J ; t. 5: w rkp. z teki 43: & # œœ t. 7 w obu rkp.: & œ œ œJ J œ , w rkp. z teki 43 brak znaku przy- kluczowego. W zapisie tekstu w obu rkp. w zwr. 2 w ostatnim wierszu: „miła” zamiast „moja”, w zwr. 8: „Ach, ty, Jasiu” zamiast „Prosę, Jasiu” i brak „bo” w wierszu 3, ponadto w rkp. brak interiekcji. s. 38 nr 95 – Melodia z innym tekstem zob. nr 11 w suplemencie. s. 39–40 nr 97 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, Brzozów”, tam tekst jak w druku. W rkp. tak jak w druku odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 158, tam taki sam tekst; do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 79–80 wariant tekstu. s. 40 nr 98 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – melodia i tekst; takty 1–2 z incipitem: „Porównaj, Boże, góry z dołami” zanotowane dwukrotnie w rkp. z teki 42, sygn. 1349, k. 33, bez lokalizacji i tamże, k. 50, wśród zapisów: „od Iłowa, Brzozów”. W rkp. z teki 42 melodia zapisana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w rkp. z teki 43 w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, we wszystkich rkp. w t. 1 górna wersja; w rkp. z teki 43 w t. 3, 5 i 6 dolna wersja, w t. 4 na pierwszą miarę błędnie ćwierćnuta, tam też tekst obszerniejszy, po zwr. 2 jeszcze: �91 „Coś tam słyszała, coś tam widziała, po tej drobnej krzewinie, lepiej ja zyskał, co ja się wyspała na tej twojej pierzynie. Wezmę sierzpik na prawą rączkę, pójdę do ludzi robić, porobię roczek, porobię i dwa, porobię i trzy lata, myślisz, dziewczyno, myślisz jedyno, że nie ujrzę świata. Wyszła w pole, stanęła w kole, pod zielonym jaworem, wygląda Jasia, z której strony przyjedzie. Oj, jedzie, jedzie, po zielonej dąbrowie, rozpuścił piórko, rozpuścił strusie, konikowi po głowie. Nie tak mi strusie żal, jak mi cię, Kasiu, żal, choćbym dłużej rozpuścił, i mi cię mnie, Kasiu, żal, com cię marnie opuścił”. s. 40–41 nr 99 – Rkp. Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 71v., z lokalizacją: „Osuch[ów]”, tam melodia z incipitem: „Była dziewczyna”, a poniżej tekst jak w druku. W rkp. melodia zanotowana w metrum , w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 1–2 górna, w t. 3, 5, 6 dolna wersja, w t. 5 zamiast trzech ostatnich ósemek ćwierćnuta e2 i dwie szesnastki c2 h1, w t. 6 ≥ przy g1, w t. 7 na drugą i trzecią miarę: ósemka d2 ćwierćnuta e2 i ósemka gis1, w t. 8 przy drugim a1 alternatywnie c2; w zapisie tekstu zwr. 8 i 9 w odwrotnej kolejności. Por. melodię w przypisie do nr. 92. Takty 1–4 (wersja dużych nut) por. przypis do numeru 67 w tym tomie. s. 41–42 nr 101 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 1. W rkp. w zwr. 1 brak w. 2, w zwr. 2 w. 5: „carnusieńki” zamiast „ćarniutki”, w zwr. 3 brak w. 2 i 5, a w. 6: „i siostrzycko najmilsa”, w zwr. 6 brak w. 5, w zwr. 8 w. 1 i 2: „Pozycys chleba, pozycys mąki”. W rkp. obok pieśni notka Kolberga: „lepszy wariant z Łęgu”, do- �92 s. 42 tyczący najprawdopodobniej zapisu, który ostatecznie zamieścił w druku, a do którego rkp. nie zachował się. nr 102 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Na piasecku”, w zapisie melodii w t. 6 tylko dolna wersja. nr 103 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 71, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 pierwsza nuta e2, t. 3: & œ œ œ œ 3 ; pod melodią tekst jak w druku. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 115–116 obszerniejszy tekst. s. 42–43 nr 104 – Pod pieśnią odesłanie do tekstu „Między dwoma kamiusckami” zamieszczonego w Ludzie… K. Kozłowskiego na s. 77. s. 43–44 nr 105 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, nr 8, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, dla t. 8 zanotowane jeszcze następujące wersje alternatywne: d2 a1, d2 h1, d2 g1; pod melodią zwr. 1 i 2, a między nimi jeszcze fragmenty tekstu jak nr 107 zwr. 2 w. 1 i 2, zwr. 3 w. 1 i 3, a na zakończenie: „Zastawił sidełka na syrokiej drodze i narobił płaczu Marysi niebodze”, zob. następny przypis. s. 44 s. 45 nr 107 – W rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk” fragmenty zwr. 2 i 3 zanotowane między zwr. 1 i 2 pieśni nr 105, a na zakończenie jeszcze jedna zwrotka, zob. poprzedni przypis. W zbiorze Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji… na s. 112–113 wariant tekstu. nr 108 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 69, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z tekstem do słowa: „pise”, zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 i 2 tylko dolna, w t. 4 górna wersja. W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 93–94 tekst obszerniejszy. nr 109 – Rkp. Kolberga, teka 7, sygn. 1157, k. 11, z lokalizacją: „od Kiernozi (Złaków Borowy)”. Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 23, tam melodia z opracowaniem fortepianowym, zob. �93 przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 150. nr 110a – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13, z lokalizacją: „Złaków Borowy”, tam melodia z tekstem jak nr 111 zwr. 1 zanotowana o kwartę czystą niżej. Pod zwr. 2 odesłanie do wariantu Stojała lipa zamieszczonego przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 32, zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 157. nr 110b – Pod zwr. 6 odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…. T. 1, s. 370, tam taki sam tekst. nr 111 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13, z lokalizacją: „Złaków Borowy”, tam tekst zwr. 1 zanotowany pod melodią jak nr 110a. s. 45–46 nr 112 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 23, nr 7, z lokalizacją: „Grzymkowice” – melodia z incipitem: „Po co żeś mnie matuleńku za mąż wydała”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71r., nr 14, z lokalizacją ogólną: „Osuchów pod Mszczonowem” – tam melodia i słowo: „Ach”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 pierwsza nuta b1, w t. 4 tylko dolna wersja, brak znaku powtórki; w rkp. terenowym w t. 9 ostatnia nuta g1, w t. 10 a1, oba te takty w rkp. z teki 42 zanotowane jako wersje alternatywne. s. 46 nr 113 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Michrów”, tam melodia i zwr. 1–2, a poniżej z lokalizacją: „Czersk” – zwr. 3–8. W rkp. w t. 8 tylko górna wersja; w zwr. 3 w. 1: „matulu” zamiast „matuleńku”, w zwr. 4 brak ostatnich trzech wierszy, w zwr. 7 w. 2 brzmi: „gdzie wiele chleba”, a w. 3: „a tam ci Kasineczce”. Por. nr 26 w suplemencie. s. 47 nr 114 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 39, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Solnik”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 132, bez lokalizacji. W rkp. z teki 42 i 43 melodia zanotowana w metrum 2 wszystkie szesnastki zanotowane są jako ósemki, w t. 2 d2 f2 c2 a1, w t. 3 i 6 i 9 tylko dolna wersja. W obu rkp. pod melodią incipit: „O, dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień”, a dalej zwr. 6, po niej 2 i 3 jak w druku, w rkp. z teki 42 dalej zwr. 5 i 4, a w rkp. z teki 43 ich brak. Por. nr 26 w suplemencie. nr 115 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki”; rkp. terenowy, teka 35, sygn. 1315/A, k. 10, z lokalizacją jak w tece 42, tam melodia z tekstem do słowa: „dzień”. �94                   zapis: W  następujący  rkp.   zteki   42                   O, dla  Bo  ga, co ta  kie   go, co po  chmur     ny  dzień...     O, dla  Bo  ga, co ta  kie  go, co po  chmur   ny dzień...    ta kie  co chmur  ny dzień...   ga,  O,O, dla  Bo dla Bo ga, co ta kie   go, go, co co po po  chmur ny dzień...                                                                                                                                                                     ,              t. 1–12 z powyższego przykładu; ponadto w rkp. z teki  35 tylko w rkp. z teki 42 jeszcze dalszy ciąg tekstu, zob. nr 117 zwr. 5 i przypis do tego numeru. Por. nr 26 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 29, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 154, zob. też DWOK T. 41, nr 360. s. 47–48 nr 116 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 25, z lokalizacją: „od Grodziska (Jordanowice)” – melodia z incipitem: „Po co żeś mnie matuleńku za mąż wydała”, w t. 3 i 9 tylko górna wersja. Por. nr 26 w suplemencie. s. 48 nr 117 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 27, z lokalizacją: „Kawęczyn”; tamże, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki”. Na karcie 44 zwr. 5 (dla w. 5 i 6 tylko pierwsze słowo) podpisana pod pieśnią nr 115, zob. przypis do tego numeru; na tej karcie tak jak w druku odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 76–77 wariant tekstu. Por. też nr 26 w suplemencie. s. 48–49 nr 118 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 29, nr 18, z lokalizacją: „Wilanów pod Warszawą” – melodia i teka 13, sygn. 1193, nr 1959, z lokalizacją: „od Czerska” – tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, poniżej odesłanie Kolberga do pierwodruku w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–1845, s. 111, nr 118, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 118. Melodia i tekst opublikowane przez Kolberga po raz drugi, zob. T. 25, nr 686. �95 s. 49 nr 119 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 3, z lokalizacją: „od Łowicza”. W rkp. tylko t. 1–6, w zwr. 2 w. 4: „co piwko w niej noszę”, a pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze J.J. Lipińskiego Piosnki ludu wielkopolskiego, Poznań 1842, s. 103. s. 49–50 nr 120 – W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…T. 2, s. 173 wariant tekstu z Podlasia, a w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 1 tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 126. s. 50–51 nr 122 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy tekstu: „Ciężko tobie dziewczyno Jasiuleńka opuścić” zamieszczonego w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 292; warianty tekstu opublikowanego przez Kolberga znajdują się natomiast w zbiorze Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie… na s. 294 i s. 124. s. 51 nr 123 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Z poniedziałku na święto”, rkp. nieczytelny, t. 4 i 5 zamazane, w t. 1 tylko dolna wersja. Tekst jak w druku w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, tam z wariantem melodii, por. nr 52 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 57–58 wariant tekstu. nr 124 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Z poniedziałku na święto”, w t. 1 ósemka fis2, w t. 3 brak Ω przy c2. s. 52 nr 125 – Por. nr 53 i 54 w suplemencie. nr 126a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 34v., nr 2, z lokalizacją: „od Mogielnicy”, tam melodia z tekstem jak nr 127, w t. 1 trzy ósemki: dis2 e2 fis2. nr 126b – Por. nr 52 i 55 w suplemencie. nr 127 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 34v., nr 1, z lokalizacją: „od Warszawy (Powsin)”, w t. 1 tylko górna wersja, tekst jak w druku. s. 53 nr 129 – Rkp. Kolberga: teka 37, sygn. 1328, k. 41, nr 129, z lokalizacją jak w druku i oznaczeniem numeru w tomie: 129; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. Rkp. z teki 37 uszkodzony, karta odcięta, brak t. 1–3 oraz zwr. 2–4 i 7–8. W rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: �96 j #œ ˙. 3 & 4 œJ œ œ œ #œ ˙ J J Z da - wna da - wne - go & ˙ # œœ # œ ˙ hej, pod wi - # œ [œ . œ] j ˙ rze - ceń-ka œ œ œj Jœ ˙œ # œ nem, pod zie - lo cie - ce œ œ - pod œ #œ ˙. wi - nem, U j # m œ œ. œ œ œ ˙ neń - kiem ; wi - neń - kiem. pod melodią tekst zwr. 1, a dla dalszych zwrotek zanotowane tylko incipity, w zwr. 2 nad „ruciany wianek” nadpisany wariant: „nadobna Kasia”. Odesłanie pod pieśnią dotyczy „Królewskiego rękopisu” zawierającego najstarsze pieśni czeskie rzekomo odnalezionego w 1817 roku, który okazał się fałszerstwem. Kolberg powołał się prawdopodobnie na wydanie polskie, zob. Królodworski rękopis. Zbiór staroczeskich bohatyrskich i lirycznych śpiewów odnalezionych i wydanych przez Wacława Hankę. Z czeskiego na polskie przez L. Siemieńskiego przełożonych, Kraków 1836, tam na s. 104–105 pieśń pt. „Wianek”. s. 53–54 nr 130 – Rkp. Kolberga: teka 37, sygn. 1328, k. 42, bez lokalizacji, ten rkp. uszkodzony, widoczne tylko t. 4–5 i zwr. 1, 7 i 8; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam tylko tekst zwr. 1–2. s. 54–55 nr 131 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 52, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków”, tam melodia z incipitem: „Przedzierzgnę się”. W rkp. w t. 2 tylko górna wersja. s. 56 nr 133 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. t. 1–2 w metrum 4: 1 2 œœœ &œœ œ œ œœ œœ œ œ .. , pod melodią incipit: „Choćbym ja s. 57 jeździł we dnie i w nocy” i ostatni wiersz: „wolą moją wypełnić”. nr 134 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. w obu wykonaniach: w t. 1 w ostatnia nuta h1, w t. 2 i 4 tylko dolna wersja, w t. 5 na drugą i trzecią miarę ósemki h1 h1; alternatywnie dodane: w t. 3 na trzecią miarę ósemka h1, w t. 5 ósemka g1; w druku w t. 4 w dolnej wersji trzecia nuta błędnie szesnastka, winna być ósemka; w zapisie tekstu brak zwr. 3. nr 136 – Odsyłacze pod pieśnią dotyczą wariantów tekstu w zbiorach: K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… �97 T. 2, s. 244, tam z nad Narwi; Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego… s. 427, tam z muzyką K. Lipińskiego, zob. Muzyka do pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego, Lwów 1833, s. 174; J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, s. 130–131, tam z odsyłaczami do Wójcickiego i Wacława z Oleska. nr 138 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 75, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z fragmentem tekstu: „Na wysokim dębie gruchają gołębie”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 na pierwszą miarę dwie ósemki f1, tylko górna wersja, w t. 2 na pierwszą miarę ćwierćnuta b2, t. 3 i 5 tylko górna, t. 6 dolna wersja, t. 7 na pierwszą i trzecią miarę górna, na drugą dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 86. s. 58 nr 139 – Por. nr 99 w suplemencie. W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, do którego odsyła Kolberg, w T. 2, s. 233 (nie 263) wariant tekstu z notą: „Mazur całego Mazowsza”, zob. przypis do numeru 141. nr 140 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W rkp. w drugim wykonaniu: w t. 1 na drugą miarę a1, w t. 5 na ostatnią miarę górna wersja; pod melodią incipity zwr. 1 i 2, dalej zwr. 3, przy czym w. 3 brzmi: „i przygrywam na fujarze”, po niej: „nie śmiałem się jéj zapytać, czy b...” i zwr. 6. s. 58–59 nr 141 – Rkp. nieznanego autora, teka 36, sygn. 1320, k. 40, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii. W rkp. zwr. 1 jak w druku, dalej zwr. 3, 2, przy czym w zwr. 2: „Kasia” zamiast „dziewczyna”, następnie: „Ganiała je do doliny i tam je pasła, wianki wiła i śpiewała i z bicza trzasła. Jam też moje wołki pasał w onej dolinie, przygrywając na fujarze lubej dziewczynie. I nie miałem się jej zapytać, czy by mnie chciała, trzy krówki, cztery wołki na posag miała. Dwadzieścia trzy nitki koralików i pierścień złoty, i kubraczek wyszywany cudnej roboty”; we wszystkich zwrotkach zakończenie: „Matusiu moja”. �98 W rkp. z boku słabo czytelna nota: „Śpiewy Kurpiów” ze wzmianką, że tekst bez melodii zapisał też K.W. Wójcicki, zob. Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 233, tam z notą: „Mazur całego Mazowsza”. Por. też teksty nr 139 i 140 w T. 25. Odesłanie pod pieśnią dotyczy zbioru A. Sowińskiego Chants polonais nationaux et populaires avec accomp. de piano ou harpe wydanego w Paryżu w 1830 roku, tam pod nr. 4 melodia i tekst. s. 59 nr 142a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 i 3 dolna wersja, w t. 7 pierwsza nuta błędnie ósemka; pod melodią tylko fragmenty zwr. 1: „Deszczyk pada... leszczynie, kochaj”; dalej fragmenty następnej zwrotki: „A bodaj on szyję złamał... I wyjechał na rozstajne drogi, już Jasienko szyję złamał” (por. nr 142b zwr. 3 i 4), a następnie tekst: „Napatrzcie się grzeczne damy, przestrogę wam daję, by się żadna nie kochała w kawalerskim stanie. Bo kawaler przez przysięgi Boga się nie boi, zaklina się, przysięga i na zdradzie stoi. Bierze Jasio, rączkę ściska i do Boga wzdycha, a zajrzeć tam w jego serce, tam nadzieja licha. Bierze Jasio, rączkę ściska, moja Maryś, cóż ty myślisz sobie, bodajeś mnie zobaczyła z umarłemi w grobie. A ty myślisz, psie, hultaju, że cię żałować będę, ni pogrzebu, ni żałoby, wyprawiać nie będę”. �99 nr 142b – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 9, z lokalizacją: „od Warszawy”, tam melodia z incipitem: „Deszczyk pada”; teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 31, bez lokalizacji – tekst. W rkp. w t. 6 i 7 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 24, nr 27, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 27. W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…,T. 1, s. 151–152 obszerniejszy wariant tekstu z Kujaw. s. 60 nr 143 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, w t. 9 w górnej wersji j inny rytm: œ œ ; pod melodią tekst do słowa: „lescynie”. s. 60–61 nr 144 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1, 2 i 5 tylko górna wer- # r r j j œ œœ œœ œ , po t. 8 w druR RJ J # gim wykonaniu dodana druga volta: & œJ œ ; ponadto w rkp. sja, w t. 6 wersje alternatywne: & zwr. w następującej kolejności: 1, 2, 4, 7, 8, 3, 5, 9–14, brak zwr. 6, a na zakończenie jeszcze: „I wyjechał przede wrota i zaczął deszcz padać, suknie miał pożyczane, musiał je poskładać”. s. 61 nr 145 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 167, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 559, z lokalizacją: „Ruda Guzowska”. W obu rkp. w obu wykonaniach w t. 1 i 8 tylko górna wersja. W rkp. z teki 43 w t. 2 i 10 na trzecią miarę triola szesnastkowa h1 a1 gis1, w t. 4 brak ≥ przy d2 w pierwszym wykonaniu i przy g1 w drugim wykonaniu, w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 12 brak ≥ przy g1. W rkp. z teki 33 w t. 2 i 10 na trzecią miarę triola szesnastkowa h1 a1 gis1, w t. 6 tylko dolna, a w. t. 8 tylko górna wersja. Wariant tekstu por. DWOK T. 41, nr 321. nr 146 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5. W rkp. między zwr. 6 i 7 jeszcze jedna: �100 „Idzie w taniec, rąckę ściska i do Boga wzdycha, kto by zajrzał w jego serce, w niem nadzieja licha”. s. 62 nr 147a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „od Gombina, Gostynin, Brudzew” i przekreślone wcześniejsze: „Żychlina”. W rkp. w t. 1, 3, 5, 7 brak ≥ przy c2, w t. 2, 6 i 7 tylko górna wersja, w t. 6 na trzecią miarę ósemka a1, w t. 7 na trzecią miarę ósemka fis1; pod melodią tekst jak w druku. nr 147b – Tekst w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1130, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. nr 148 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 582, na karcie z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”, z zapisami z Tretek i z Kujaw. W rkp. zwr. 1–4, przy czym w zwr. 2 w. 1: „Przyjdź” zamiast „Dam”, w zwr. 3 w. 3: „kawalerzy” zamiast „przyjaciele”, a zwr. 4: „Jedni piją piwko, drudzy gorzałeczkę, trzeci rozmyślają zdradzić kochaneczkę”. s. 63 nr 149 – Melodia z tekstem: „Konie na most nie chciały”, zob. nr 202 w suplemencie. s. 63–64 nr 150 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6, tam w zwr. 1 w. 2 powtórzone „ćtyry” zamiast „złotem”, w zwr. 7 w. 1: „Smuci” zamiast „pociesy”. Melodia wraz z opracowaniem fortepianowym i wariantem tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 12, nr 143, z lokalizacją: „Kawenczyn, pod Piasecznem”, zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), s. 34, nr 617. s. 64 nr 151 – Melodia z incipitem: „Cztery konie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. t. 2 i 8: & # j j U œ œœ œ œj , w t. 3 ostatnia nuta d2, w t. 5–6 tylko dolna wersja, w t. 5 na drugą miarę ósemka a1, w t. 7 na pierwszą miarę górna, w dalszym przebiegu dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do obszerniejszego tekstu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 63. �101 s. 65 nr 152 – Melodia z incipitem: „Cztery konie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 2–3 i 9–10 skrócone do jednego taktu – trzy ósemki; w t. 4 górna, w t. 6 dolna wersja, t. 8 tylko dolna wersja, zanotowana o kwartę czystą niżej. nr 155 – Tekst por. nr 202, zwr. 2 i 3 w suplemencie. nr 156 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13, nr 146, z lokalizacją: „Żelazna i Zalesie pod Skierniewicami”. W rkp. w t. 1 i 3 tylko górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 w. 1: „Całą nockę”, w zwr. 5 bez „A” przed w. 2, po zwr. 5: „ Ja cię Bogu polecam, a inszej się zalecam”, w zwr. 7 w. 1: „Jakich-żeś” zamiast „Wielaś”, w zwr. 8 w. 2: „niewiedzący dziewczęciem”, dalej: „Drugą dałam z kwiatami, nie wie ojciec z braciami”, w zwr. 9: „Trzecią” zamiast „drugą”, następnie: s. 66 „Czwartą dałam z leliją, proszę o nią, wróć mi ją”, na zakończenie: zwr. 10 i 12, a zwr. 11 na końcu. Pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 86–87. nr 158 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71 – melodia z incipitem: „Podobno ty, Marysieńku” i tamże, k. 72 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Osuchów”. W zapisie melodii w t. 1♮przy f2, w t. 3 tylko dolna wersja, w t. 6 i 8 następujący rytm: œ . œ œ , t. 9: & ciąg tekstu: # œ r œ. r R œ J œ ; w rkp. dalszy „Już nie tydzień i nie drugi, ani pół roku, jakem cię, dziewczyno, lubił, jak źrenicę oka. Powiedzże mi w przyjaźni, serca mego nie draźnij umartwionego. �102 Gdy przyjdę i gdy stanę w święto w kościele, najmilej mi na cię spojrzeć, choć innych wiele. Chociaż mówię pacierze, chęć mnie do ciebie bierze, wzdycham serdecznie. A gdy z kościoła wychodzisz z swym czarnym okiem, ja za tobą przydążam szerokiém krokiem. Chcąc się z tobą przywitać i o zdrowie się pytać, w jakiém zostajesz. Nie pytam się, Maryś moja, twój posag jaki, abyś mi odpowiedziała przywiązania znaki. Zebym ja był upewniony, ze doczekam z ciebie żony, z swojej kochanki”, por. tekst nr 159. W druku błędnie podane metrum, winno być . s. 66–67 nr 159 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 3 tylko dolna, w t. 5 tylko górna wersja, na trzecią miarę alternatywnie fis1, w t. 6 na pierwszą miarę szesnastki g1 g1, pod melodią tekst jak w druku. Tekst por. przypis do numeru 158. s. 67 nr 160 – Melodia z incipitem: „Ej, zobaczysz dziewucha” w rkp. terenowym Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam w t. 3 tylko górna wersja, t. 5 taki jak t. 7. s. 68 nr 162 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 przy ostatniej ósemce �103 alternatywnie h1, t. 4 i 8: & t. 7: & # jj œ œ ˙ , t. 5: & # j œœjœ œj œ œ œJ J J œ œœ œ œ œ , J # œ œ œ œ j J J œœ ; pod t. 1–2 incipit: „Szeroka woda na WiJ J śle”, a dalej incipit: „Weźże mnie, weźże mnie”. s. 68–69 nr 164 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 na ostatnią miarę szesnastki e2 f2, w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 7 pierwsza szesnastka d2, ostatnia a1, w t. 8 brak ostatniej ósemki; pod melodią zwr. 1–5, brak zwr. 6, a w zwr. 7 w. 1–3, a po nich: „a drugą wykręcił”. s. 69 nr 165 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „od Żychlina, Chochołów, Tretki” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 1, z lokalizacją: „Chochołów i Tretki pod Żychlinem”. rœ œ W obu rkp. w pierwszym wykonaniu: t. 1: & œ R J œœ # œœ , w t. 3 tylko górna wersja z powyższego przykładu, w drugim wykonaniu: #œ œ. s. 70 w t. 1 i 3 ostatnia szesnastka c2, t. 2: & œR R J Rœ ; w rkp. z teki 33 w zwr. 2 w. 2: „rączką prawą”, w zwr. 3: „Dałam ci go”, w zwr. 4 w. 3: „swoim” zamiast „mojem” w obu rkp. także przypis 1 do zwr. 7. nr 166 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7, nr 121, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z tekstem do słowa: „ukrad”. W rkp. w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka a1, w t. 3 # œœœ œ podpisana kolejna wersja alternatywna & R R J J , w t. 4, 6 i 8 na pierwszą miarę tylko górna wersja, na ostatnią miarę: w t. 4 ósemka g1, w t. 8 ósemka g1, alternatywnie h1, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 7 na ostatnią miarę tylko górna wersja. Tekst: „Cego płaces” w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, bez lokalizacji. s. 70–71 nr 167 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 18, z lokalizacją: „Powsin” i melodia bez tekstu – sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 113, z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w rkp. rrj b œ z teki 33 t. 7: & œœR œ R œœJ œ œ i tekst jak w druku; w rkp. o sygn. 465 w t. 5 i 7 tylko górna wersja. �104 Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 92–93 wariant tekstu. s. 71 nr 168 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją ogólną: „Osuchów, pod Mszczonowem” – melodia z incipitem: „A kiedy ja gnałam” i tamże, z lokalizacją: „Mirowice” – tekst. s. 73–74 nr 171 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5–6. W rkp. w zwr. 3 w. 3: „tylko” zamiast „a ty”, w zwr. 5 w. 4: „krząkając” zamiast „a wykrzykując”, w zwr. 9 w. 4: „zakochaliśmy się” zamiast „kochaliśwa się”, w zwr. 10 w. 1: „Posypał ci” zamiast „I wysypał ci”, w zwr. 11 w. 2 brzmi: „tylko trzeba przysiądz”, w zwr. 14 w. 1: „Powróćże się, powróć”, a w. 3 następujący: „będę cię chowała”. s. 74 nr 172 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, nr 43 – melodia z incipitem: „Z tamtej strony” i k. 72 – tekst, oba zapisy z lokalizacją: „Osuchów”. W rkp. z k. 71 następujący zapis melodii: œ œ ˙ Z tam - tej stro - ny wo - dy 3œ &4 J œ œ J œ œ œ œ œ &J J ze - by ja pa - nie - ne j j œ œ œ œ œ ˙ œ J - cka miał có - łe - ne - cko, po - je - chał - bym miał œ. œ œ œ œ J R œœ œœ œ J J có - łe - ne - cko, œ. pły - nie, ˙ œ œ œ œ œ œ œ œ J J œ œ œ œ œ &J J [ze - by ja œ. œ œJ J œ po - je - chał - bym j œ po nię, œ ˙ ; po nię]. na k. 72 zwr. 1–4, 6, 8, 10 i 12–13. Melodia por. nr 179 (nie: 178, jak w odsyłaczu) w cz. II Mazowsza (T. 25). s. 74–75 nr 173 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piasceczna, teka 45, sygn. 1419, k. 2. s. 75 nr 174 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę d2, w t. 3 inny rytm: œ druga szesnastka h1, t. 7: & œ j œ , w t. 4 i 8 œ J ; zapis tekstu skrótowy, zwr. 1 i 4 jak w druku, zwr. 2 tylko do słowa: „suknia”, a w zwr. 3 zanotowane tylko: „Czepiec złoty... fartuszek”. �105 Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 47–48 obszerniejszy wariant tekstu. s. 75–77 nr 176 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71 – melodia z incipitem: „Kazał sobie konia” i k. 72 – tekst, oba zapisy z lokalizacją: „Osuchów”. W rkp. w t. 4 w drugim wykonaniu pierwsza ósemka alternatywnie h1; w zapisie tekstu w zwr. 3: „okryła” zamiast „skryła”, w zwr. 4 powtórzone: „zaczął szukać” zamiast „i tu, i tu” i brak: „pomiędzy olszyną”, w zwr. 10 brak wariantu zamieszczonego w nawiasie, w zwr. 12 w. 3 i 4 brzmi: „nie żałowałby ja bym przecie tysiąca którego” (por. zwr. 14), po zwr. 12 – zwr. 15, następnie: „Pójdźże, zobacz, Anuleńku, czy stanie za twoje”, a dalej zwr. 19, przy czym w. 1 i 2 wariantowe: „Ona przyszła i zgarnęła do siebie w fartuszek”, a w. 3 i 4 jak w druku, po niej zwr. 20 i 21. Na s. 76 w przypisie pieśń zaczerpnięta ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 253, tam z notą: „Z osad Kurpiów”. s. 77 nr 177 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 52, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków”, tam melodia z fragmentem tekstu: „Jechał pan z dąbrowy i napotkał gr[zeczną]”. W rkp. brak znaku przykluczowego, t. 8:     . s. 77–78 nr 179 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20v., z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam melodia i tekst bez zwr. 4. W rkp. w t. 1, 5, 6 i 7 dolna wersja, w t. 4 na pierwszą miarę szesnastki c2 h1, w t. 6 ostatnia nuta f1, w t. 7 na drugą miarę f1, na trzecią w pierwszym wykonaniu alternatywnie a1, t. 8 w drugim wykonaniu nieczytelny. Melodia por. przypis do nr 172. s. 78 nr 181 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 70, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam t. 1–5 z incipitem: „W stawie, w stawie u zimnej wody”. œ œ œ œœ œ œ W rkp. t. 1 zanotowany w metrum : & J , w t. 2 tylko górna wersja, na pierwszą miarę ósemka i dwie szesnastki h1 a1 g1, œ s. 79 w t. 3 i 4 tylko dolna wersja, t. 5: & œ œ œ œ œ . Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 65–66. nr 182 – Melodia z incipitem: „Pasła Kasinka konie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji. W rkp. takty 1–8, w t. 1 druga nuta błędnie ósemka, w t. 4 w górnej wersji triola szesnastkowa h1 a1 h1, w t. 7 i 8 tylko górna wersja. �106 nr 183 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, w t. 7 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka a1. s. 80 nr 184 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. w t. 5 ćwierćnuta h1, powyżej literami poprawiona na „cis”; po zwr. 4 jeszcze fragment: „Naści półkorca maku” i dalej zwr. 4–6. s. 80–81 nr 185 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71 – melodia z incipitem: „Za stodołą sówka siada” i k. 72 – tekst, oba zapisy z lokalizacją: „Osuchów”. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu fis2, w drugim f2, w t. 6 w pierwszym wykonaniu ćwierćnuta f2 lub alternatywnie ósemki g2 d2; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 3 i 4: „wysłuchała dwoje ludzi, a oboje byli młodzi”, w zwr. 6 brak w. 3 i 4, brak zwr. 8, w zwr. 9 brak w. 1 i 2, a po w. 3 i 4 zwr. 12. s. 81 nr 186a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 26, z lokalizacją jak w druku. W rkp. w t. 2 na pierwszą miarę triola szesnastkowa d2 e2 d2; w zapisie tekstu w zwr. 1, 3 i 5 brak: „A” na początku, ponadto w zwr. 5 w. 2: „dziecięciu” zamiast „będzie dziecku”, w zwr. 6 brak: „lipki” i „bo”. Pod pieśnią odsyłacz do wariantu tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 102–103, tam początek tekstu jak nr 186b u Kolberga. nr 186b – Tekst por. nr 197 w suplemencie. s. 81–82 nr 187a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 3–4 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: r r & .. œ œ œ s. 82 œ œ J œ .. Jœ J œ J œ œ ˙ R R ; pod melodią tekst jak w druku. Pod pieśnią odesłanie Kolberga do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej… zamieszczonego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1882, T. 6 (dział III etnol.), s. 114–115, nr 40, zob. też wstęp s. VI. nr 187b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”; pod melodią tekst do słowa: „cér[wony]”. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 89–91. �107 s. 83 nr 188 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 1, z lokalizacją: „Z Rudy Guzowskiej”. W rkp. w t. 1–4 i 15 Î przy c2, t. 9–12 zapisane w innej kolejności, następnie ponumerowane powyżej, t. 11–12: # & œ j j j œj œ , brak znaku powtórki w t. 15–16, œ œ œ w t. 16 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 2 powtórzone „dziecko” zamiast „syna”, w zwr. 3: „Mazurowie” zamiast „pazurowie” i „twego syna” zamiast „skurwysyna”, ponadto brak zwr. 5. Tekst por. nr 191 w suplemencie. s. 83–84 nr 189 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 14, z lokalizacją: „Rzeczyca”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – tam tekst bez melodii. W rkp. z teki 42 w t. 2 tylko górna wersja, inny rytm: c2 ósemka, h1 szesnastka; tekst w obu rkp. zanotowany skrótowo, bez powtórzeń, w zwr. 4 w. 6 brzmi: „nie wycierać se podusek”, a na zakończenie jeszcze: „Nieszczęśliwe te pokoje, co nas spało ino dwoje, nie dopiero ta”, dalej rkp. nieczytelny. s. 84 nr 190 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Michrów” – melodia z incipitem: „Nieszczęśliwe te pokoje” i tamże, z lokalizacją ogólną: „Osuchów” – wariant tekstu. r rœ œ j œ ; tekst wariantowy: zwr. 1 jak tekst W rkp. t. 3: & # œ œ nr 192, przy czym na końcu: „dziewczyno moja” zamiast „oj, do dana”, zwr. 2 następująca: „Nieszczęśliwe to łóżeczko, oj, Boże mój, com przyjęła jabłuszeczko, oj, jej, jej”, dalej zwr. 3 jak pod nutami w druku. nr 191 – Melodia z incipitem: „Nieszczęśliwy, oj, jej” w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”, tam t. 1–4 zanotowane w metrum : # 3 & 4œ œ œ œ œ. œ œ œ œ J œ # œ ˙. .. . nr 192 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją ogólną: „Osuchów”, tam podpisany pod melodią nr 190, zob. przypis do tego numeru. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 88–89, tam ostatnia zwrotka jak tekst u Kolberga. �108 s. 86 nr 194 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Michrów” – melodia z incipitem: „Na warszawskiej ulicy” i tamże, z lokalizacją ogólną: „Osuchów” – tekst. W rkp. w t. 3 tylko dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę ósemki e2 c2 połączone łukiem, w t. 8 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta g2. Zapis tekstu następujący: zwr. 1 w. 1 i 2, zwr. 2 w. 3 i 4, po nich: s. 87 „Jest klameczka niziuchno, otwórz, Jasiu, cichuchno”, dalej zwr. 4 w. 3 i 4, a następnie zwr. 6–9. nr 195 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i teka 1, sygn. 1122, k. 4, z lokalizacją: „Rzeczyca”, melodia zapisana w grupie pieśni zatytułowanych przez Kolberga „Kołyskowe”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. nr 196 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i teka 1, sygn. 1122, k. 4, z lokalizacją: „Rzeczyca”. W obu rkp. nad melodią notatka Kolberga: „Kołyskowa”, melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 3 na pierwszą miarę tylko górna, na drugą tylko dolna wersja, w t. 4 i 5 tylko górna wersja, t. 6: ## j œ & # œ œJ 1. .. œj œ œ œ 2. . nr 197 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i teka 1, sygn. 1122, k. 4, z lokalizacją: „Rzeczyca”. W rkp. z teki 1 melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych; w obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1, 5 i 6 tylko górna wersja, w t. 2 zamiast drugiej ósemki dwie szesnastki d2 e2; w rkp. z teki 43 w t. 6 na pierwszą miarę alternatywnie ćwierćnuta d2. s. 87–88 nr 198 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 26v., tam pieśń w dwóch zapisach: pod nr. 5, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)”: �109 3 r r & 8 œ œ œJ œJœ œ r r & œ œ œJ Jœ œ œ Jœ R R Pa sła, pa - sła A mo - ja ty & œ Ce Cóż - œ a wy - œ J j œ œ J j œ kaj, ci by wró - œ œœœ R J pa - ste - re - cka pa - ste - re - cko, oj i pa - stu - rek ją a - le, a - le mu - sę & œ J œ œ Jœ R R œ J œ œœœ R J jak ten œ cię mój œ J œ trzo - dę cis mi œ J œ J œ ce - kaj, wi - nien œ J œ J o - na mu się ten wia - ne - cek œ z po z wo - la dą œ œ J œ w po - lu ja - gnią po - mo - gę ci go - ni, ci wziąść œ J œœ J - œ J te - cka, trzo - dy, œ chro - ni. wprzó - dy. œ pro - sę, wia - nek, œ J œ , spło - sę. dzba - nek. pod nr. 6, z lokalizacją: „od Mogielnicy, (Michałowice)”: œ J r œ 3 j & 8 œ œJ œ œ œ œR J A w bo - ru pod le - scy - ną, œ J r œ j & œ œJ œ œ œ œR J & & s. 88 da pa - sła œ œ J Daj mi œ nie - œ J chaj œ #œ œ R R J pa - ste - re - cka œ J po - kój, œ J w bo - ru pod œ #œ œ R R J œ trzo - dę krze œ J gdy - by prze - pió œ J œ œ œ J kiej cię œ œ J so - bie œ J - - œ œ J wi - ną, œ œ J re - czka. œ pro - sę, œ J œ . spło - sę. nr 199 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26, z lokalizacją: „od Błonia (Płochocin, Rokitno)” i rkp. terenowy, tamże, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”. W rkp. z k. 32 brak znaku przykluczowego, brak znaków powtórki; w obu rkp.: w t. 7 w obu wykonaniach tylko górna wersja, w t. 8 na pierwszą miarę ósemka e2, w rkp. z k. 32 w t. 8 brak drugiego wykonania, w rkp. z k. 26 w drugim wykonaniu w t. 8 ósemka a1. Na k. 26 tekst jak w druku; w zapisie tekstu z k. 32 wiersze 5 i 6 w odwrotnej kolejności, tekst zwr. 2 i 3 zanotowany skrótowo, tam brak wierszy 5 i 6. �110 nr 200 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26, z lokalizacją: „od Warszawy (Wilanów)”; rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; w rkp. z teki 42 w t. 4 i 7 tylko górna, w t. 5 i 8 tylko dolna wersja, w t. 5–8 œ œ œ œ brakb znaku œ œ œ œ œ œinstrumentalna: œ œ powtórki, œ œ po t. œ8 dogrywka & œ &b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ; &b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ &b œ w zapisie œtekstu z tej teki w zwr. 1 brak wariantu: „gołąbecka”; s. 89 rkp. z teki 7 uszkodzony, brak t. 1 i pierwszej miary w t. 2, t. 5–8 zanotowane w wersji jak t. 5–8 w powyższym przykładzie, pod melodią widoczne tylko słowo: „jeziorecka”. nr 201a i b – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26, z lokalizacją: „od Warszawy (Siekierki)”; rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W olszynie”. W obu rkp. jest to jedna pieśń, w rkp. z teki 42 zapis następujący: j œ 4 & 4 œ œ œ . J œJ œJ œJ œ ˙ W ol - sy - nie, Oj, to to, j j j œ œj œ œ œ œ w gę - stej krze - wi - nie, te - go ja chcia - ła, sta - ła się przy - go - da a - że - bym ja cie - bie j œ j j j & œJ Jœ J Jœ œ Œ .. œj œj œj œ œ œ œ œj œ œ œ œ grze - cnej dzie - wcy - nie. za mę - ża mia - ła. j j j j &œ œ œ œ œ œ a cóż ja two - je - mu &œ œ œ. Zo - ba - cys, œ œj œj œ œœ J [ ]J smut - ko - wi œ œ J j & œ œj œj œj ˙ i Dzie - wcy - no, dzie - wcy - no, 1. ho - nor stra - cis. j j j & œ œj œ œ œ œ ba - ra - na za - biś - my, œ ˙ za - pła - cis, œ za - pła - ka - ne o - cy, œ . œ j jœ œ œ . J œ œ J [ ] 2. wi - nien smut - ko - wi j j j œ œ œ œJ œ bo .. j j j œj œ œ œ œ œ Pój - dzie - my do pa - na, ka - rę wi - nien. œ o - trzy - mas j œ œj œj œj œ œ ku - pie - my ba - ra - na, œ œj œj œ œ œ œ .. œ œj œj œ œ œ J J J J 1. we - se - le spra - wie - my. 2. we - se - le spra - wie - my. ; �111 s. 90 w rkp. z teki 7 tylko t. 1–8 z powyższego przykładu, w t. 8 na trzecią i czwartą miarę półnuta c2. nr 202 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 w drugim wykonaniu ósemki c2 h1 g1, w t. 12 tylko dolna wersja; tekst tylko do słowa: „piele”. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 110–111. nr 203 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 5, z lokalizacją: „od Mogielnicy (Kozietuły)”, tam melodia z pierwszą zwrotką, bez „a” przed „pasła” i „koniki” zamiast „konie”. Zwrotki 8–16 zanotowane na tej samej karcie jako dalszy ciąg wariantu pieśni, zob. DWOK T. 41, nr 335. nr 204 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowe: teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Kąpała się Kasia” i teka 42, sygn. 1349, k. 52r., nr 3, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków”; czystopisy: teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 1, z lokalizacją: „od Warszawy (Czerniaków)”, drugi zapis na tej samej karcie: teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 2, z lokalizacją: „od Warszawy (Wilanów, Powsin)”, tam pod melodią tylko zwr. 1. W rkp. z teki 7 w t. 1 druga szesnastka g1, w t. 2 i 3 dolna wersja, œ œ œ œ J , w t. 5 na pierwszą r œ œ œ œ œ œ œ œ Rœ miarę ósemka e2, t. 7 i 8: & R R . w t. 3 druga szesnastka d2, t. 4: & R R J W rkp. terenowym z teki 42 z k. 52r. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 tylko dolna, w t. 3 i 7 tylko górna wersja, t. 5–6 œ zanotowane w metrum : & œ œ œ œ , pod melodią tylko fragmenty tekstu: zwr. 1 w. 1, dalej: „Jak się Kasia wykąpała” i „tydom, ta” oraz zwr. 4. W rkp. z teki 42, k. 26r., nr 1 w t. 2 tylko górna, w t. 3 i 7 tylko dolna wersja, w t. 3 pierwsza nuta g1. Zapis z teki 42, k. 26r., nr 2 jest połączeniem wersji z rkp. terenowego z teki 42 i melodii nr 1 na tej karcie, ten zapis zgodny z drukiem. nr 205 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 26 r., nr 3, z lokalizacją: „od Piaseczna (Słomczyn, Jazgorzew)”, t. 9–16 w następującym zapisie: �112 &œ œ œ œ &J œ &J œ s. 91 s. 92 œ j œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ j œœ œ œ œ œ J œ œ œ œ mœ œ œ œ œ j œ ®œ œ œ œ œ œ œ œ. ≈ . nr 206 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26, nr 4, z lokalizacją: „od Zakroczyma (Kazuń, Łomna)”; tamże, k. 40, z lokalizacją: „Czerniaków”. Na k. 40 wersja wraz z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 629. nr 207 – Melodia z incipitem: „Kąpała się Kasia w morzu” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 48, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. tylko górna wersja, w t. 8 na trzecią miarę ósemka g1, w druku w t. 7, w górnej wersji, na drugą miarę błędnie szesnastka, winna być ósemka. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 49–50. nr 208 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 62, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „U młynarza”, a obok słabo czytelny tekst. W rkp. w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie ósemki d2 c2, w t. 2 i 6 górna, w t. 3 dolna wersja, w t. 7 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki h1 d2, w t. 8 na pierwszą miarę ósemki c2 d2. W druku błędnie podane metrum, winno być  . nr 209a – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 8, z lokalizacją: „od Nowegomiasta, Białobrzeg”; teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 9 z lokalizacją: „od Mszczonowa” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „U młynarza Marcina”. W obu rkp. z teki 42 melodia zanotowana o sekundę wielką niżej. Zapis w druku jest połączeniem tych trzech rękopisów: w rkp. terenowym i w rkp. z teki 42, k. 26r., nr 8, w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 9 w dolnym wykonaniu pierwsza ósemka c2, w t. 10 na pierwszą miarę ósemki h1 a1, brak t. 11–12; w rkp. z tej samej karty, nr �113 2 œ #œ œ œ œ & 4 J J J J 9 t. 1–6 zanotowane skrótowo: œ ˙ , t. 7–15 zgodne z drukiem, w t. 7 i 12 tylko górna, w t. 9 i 10 tylko dolna wersja. nr 209b – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 7, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W obu rkp. w t. 13 przy pierwszej nucie alternatywnie g1. W rkp. z teki 42 nad melodią oznaczenie tempa: „Vivace”, a tekst zwr. 21 i 22 zanotowany bez powtórzeń. W rkp. terenowym w t. 10–11 oprócz wersji drukowanej dopisane lub oznaczone literami wersje œœ œœ œœ œœ œ œ œ œ alternatywne: & , przy czym g1 zanotowane błędnie jako półnuta, a pod melodią: „U młynarza Marcina”, dalej: „Dam ci, panie, i klacze, swoją Kasię zapłacę, dam ci, panie, i głowę, swojej Kasi nie mogę”, a następnie zwr. 22 jak w druku. s. 92–93 nr 211 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; tamże, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – tekst bez melodii. Na k. 21 tekst zanotowany skrótowo z inną melodią, por. nr 193 w suplemencie; na k. 152 incipit: „Coś mi, córuś, jadła”, zwr. 8 i wiersze 1–3 wariantu: „Wziąć to było rożaneczka”. s. 93 nr 212 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 1, bez lokalizacji i tamże, k. 6 nr 233, z lokalizacją ogólną: „Czepielew”. Na k. 1 zwr. 1–3 bez melodii będące odpisem z wymienionego pod pieśnią zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów... T. II, s. 357; na k. 6 tekst zwr. 4 także bez melodii. Odesłanie do melodii w Pieśniach ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 37 błędne. s. 93–94 nr 213 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 1, bez lokalizacji. # œ œ J , w t. 5–6 dolna wersja, t. 4 i 8 w nastęj j pującym rytmie: œ œ œ ; w zapisie tekstu w zwr. 2: „porozdzierał” W rkp. t. 2: & zamiast „porozpraszał”. �114 s. 94 s. 95 nr 214 – Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku z melodią w opracowaniu fortepianowym w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 34, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 208. W „Przyjacielu Ludu” tak jak w T. 25 odsyłacze do wariantu tekstu w zbiorach: Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji…, tam s. 153, nr 19 i K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2 (nie T. 1), s. 186, tam z notą: „z Mazowsza”. nr 215 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 17, nr 134, z lokalizacją: „Łęg na Urzeczu (nad Wisłą), pod Piasecznem”, bez daty, tam melodia i tekst zwr. 1 i 4. 2 œ œ œ ˙ W rkp. t. 1–3: & 4 œJ œJ œ œ , w t. 5, 8–9, 11–12 górna, w t. 7 dolna wersja; w zwr. 1 w. 1 brzmi: „Oj, tam za jeziorem”, w zwr. 4 w. 4: „utulić” zamiast „pocieszyć”. nr 216 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 2 na drugą miarę ósemki a1 fis1, w t. 4 i 9 tylko górna wersja, w t. 8 na drugą miarę alternatywnie ósemki d2 cis2, w t. 9 ostatnia ósemka g1, w t. 11 ostatnia ósemka c2; tekst zanotowany skrótowo, brak drugiego wiersza i słowa: „zielonym”. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 60–61. nr 217 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 73, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia i fragment tekstu: „Z tamtej strony... stoi lipka zielona”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 tylko dolna, # j œœ œ œ J J œ œ , w t. 8 i 9 tylko górna wersja, t. 11: J # j j j & œ œ Jœ œ . t. 4–5: & nr 219 – Rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst zwr. 2 i 3 bez melodii. W rkp. w zwr. 2: „oj nie” zamiast „Kasiu”, a ostatni wiersz nieczytelny. Między tymi zwr. jeszcza jedna: „Jak ci będzie zimniuchno, przyjdźże do mnie cichuchno, owiniesz nóżki w puchowe poduszki, to ci będzie ciepluchno”. �115 s. 96 nr 220 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 14, nr 153, z lokalizacją: „Michrów, pod Tarczynem”, tam melodia wraz z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 621. Tekst por. nr 197 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 1, s. 250–251, dotyczy zwrotek 7–13. s. 96–97 nr 221 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 3, tam tekst zwr. 2–16; rkp. Kolberga, teka 38, sygn. 1334, k. 6, z lokalizacją: „od Makowa, Czepielew”, tam zwr. 1 i 10 bez melodii. Wariant tekstu z inną melodią, por. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), nr 622. s. 97 nr 222 – Tekst por. nr 197 w suplemencie. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 82–83. nr 223 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 2 w obu wykonaniach wersja alternatywna: # œ œ œ œ & , w t. 4 przy pierwszej ósemce alternatywnie j j j j i ostatnia ósemka: gis1, t. 5: & œ œ œ œ ; w rkp. zwr 1–8, w zwr. 1: s. 98 „jedzie” zamiast „idzie”. Tekst zwr. 9 i 10 w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6. nr 225 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 13; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, tam tylko tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Rzeczyca”. W zapisie melodii w t. 1 na pierwszą miarę szesnastki g1 c1, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę f2, t. 7 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, ostatnia ósemka d2, w drugim wykonaniu górna wersja, na trzecią miarę ósemka h1, t. 8 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim wykonaniu dolna wersja, pierwsza ósemka d2, t. 9–12 rozszerzone, z dalszym ciągiem tekstu: �116 r r & œ œ œJ A ja swe - mu zwie - czo - ra mnie œ œ & R R Jœ A zra - na r r & œ œ Jœ że - bym mu œ œ œ œ R R J J œ J œ J mi œ J sie œ J sta - rusz - ko - wi po - ca - łu - je, œ œ œ R R J ma trzy rze - czy o pół - no - cy œ œ œ R R J œ pierd - nie, bo mnie ko - œ œ œ R R J œ J nie um - knę - ła œ J œ œ œ R R J o - srał - by œ J cha j œœ œœ J za - wżdy, za - bździ. .. œ œ œ wier - nie, œ J mnie œ œ J . pe - wnie. W zapisie tekstu w obu rkp. na końcu zamiast trzech kropek: „pierdzi”. nr 226 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, s. 254, tam taki sam tekst. s. 99 nr 227 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 4 i 8 tylko górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 2: „ręce jako grabie, skóra jak na żabie” i w ostatnim wierszu: „moją żoną” zamiast „miłą wiedźmą”. s. 99–100 nr 228 – Rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1981, z lokalizacją ogólną: „Ostrołęka”. W rkp. tekst z odesłaniem do melodii z teki 33, ta melodia opublikowana przez Kolberga, zob. T. 25, nr 687, tam z wariantem pierwszej zwrotki. s. 100 nr 229 – Melodia z incipitem: „Idzie Kaśka” w rkp. terenowym Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. W rkp. zapis ołówkowy, słabo czytelny i niepełny, t. 5 i 6: & œ œ następujący: œ œ œ œ œ & œ œœ , następnie dwa takty puste i dalej zapis œ œ œ œ œœ œ œ œ . nr 230 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 74, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Maciek idzie prosto drogą”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis niepełny: �j & œ œ œ. œ & œ #œ œ 117 j œ œ œ. œ œ œ œ œ œ œœœ œ œ œœ œ œœœ œ œ œœœ & & œ #œ œ œ #œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 161–162 taki sam tekst. s. 101 nr 231 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie dwie ósemki e2 d2, t. 6: & # œœ œœ œ œ œ , t. 9–16 zanoto- wane o kwartę czystą wyżej, w t. 12 tylko dolna wersja, w t. 14 na drugą miarę dwie ósemki a1 a1; w zapisie tekstu w zwr. 1: „szczęś­ liwa ta” zamiast „nieszczęsna”. Por. Łęczyckie (DWOK T. 22), nr 215. nr 232 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 10 – melodia z incipitem: „Gęś pierze na jeziorze” i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 40 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „od Żychlina”. W rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1, w t. 2 w obu wykonaniach górna wersja, druga szesnastka d2. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 25, nr 29, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 58, nr 29. W innym rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 6, nr 251, z lokalizacją ogólną: „od Warszawy” tekst jak zwr. 1 połączony z melodią opublikowaną pod nr. 233, zob. następny przypis. s. 102 nr 233 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 52, nr 219, z lokalizacją: „Babice”, tam melodia połączona odsyłaczem z tekstem jak zwr. 1 poprzedniego numeru. W zapisie melodii tylko �118 dolna wersja, melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 3: # r r j r & œœœ. œ . s. 103 nr 236 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. W rkp. w zwr. 2 zamiast w. 1 i 2 tylko: „Już i dzieciom chleba trzeba”. s. 103–104 nr 237 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, bez lokalizacji. W rkp. w t. 4 w obu wykonaniach górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 4 w. 4: „obraca” zamiast „przewraca” i w zwr. 9 brak w. 2. s. 104 nr 238 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 52, z lokalizacją: „Babice pod Warszawą” – melodia z incipitem: „Ożenił się fajt majt” i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1980, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki” – tekst. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, nad melodią notatka Kolberga: „Polka”, obok – ołówkiem: „Pieśń”; pod melodią dopisany ołówkiem akompaniament: # 2 jj œ œ & 4 œ œ œJ œJ œ ? # 42 œ œ œ œ œ œ œ O - że - nił się fajt majt... œ œ œj j œ œjœj j j j j œ œ œ œ œj j œ JJ œ œ œ œ œ œ JJ JJ œ œ œœ œœ œœ œ œ œœ œ œ œœ œ œœ œœ œ œœ œ œ ; w zapisie tekstu w zwr. 2: „toporek” zamiast „stęporek”. s. 105 nr 239b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 42, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „A wstańże synowa”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie triola szesnastkowa g1 h1 c2, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 4 na ostatnią miarę alternatywnie szesnastki f2 e , t. 5: 2 # n œ œ œœœ œ & 3 , w t. 7 tylko dolna wersja. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam w wyd. z 1869 roku na s. 82 obszerniejszy tekst. nr 240 – Takty 1–4: Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 38, z lokalizacją: „od Kiernozi (Złaków Borowy)”, tam z obszerniejszym niż w druku tekstem; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 14, z lokalizacją: „Złaków Borowy pod Łowiczem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 44, z lokalizacją jak w tece 33, tam również obszerniejszy tekst. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję wielką niżej, w t. 3 i 4 w obu wykonaniach górna wersja; w rkp. z teki 7 i 16 między zwr. �119 1 i 2 jeszcze: „Oj, ja się spodziewała, da, zza Warszawy kupca, oj, a wyście mnie dali, da, za takiego głupca”. s. 106 s. 107 s. 108 s. 109 W rkp. z teki 33 i 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 51, nr 55, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 55. nr 241 – Tekst por. nr 208 w suplemencie. nr 243a – Por. nr 220 w suplemencie. nr 244 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym i fragment tekstu: „Był tu ligar, ligar, Ligarewicz”. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 54–55 obszerniejszy tekst. nr 245 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 72, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam w zapisie melodii tylko górna wersja, a pod nią tylko pierwsza zwrotka tekstu. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 53–54 obszerniejszy tekst. nr 246 – Melodia z incipitem: „Na Podolu kuźnia stała” i „Na Podolu w scyrem polu” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, j k. 7r., nr 67, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. œœ œ œœ œ W rkp. w t. 2 ostatnia i w t. 5 pierwsza nuta a1, t. 4: & J , brak t. 8. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 35–36 taki sam tekst. nr 248 – Pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 56–58, tam z notą: „z Podlasia”. nr 249 – Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 105–106 obszerniejszy wariant tekstu. nr 250 – Melodia z fragmentem tekstu: „Kiej brat na wojne wyjezdzał, swoją siostrę upominał” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 68, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. �120 œ W rkp. tylko górna wersja, t. 2: & œ œ œœœ , w t. 3 ≥ przy c2. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 41–42 taki sam tekst. s. 109–110 nr 251 i przyp. 1 – W przyp. na s. 109 Kolberg odsyła do legend herbowych, zob. J.I. Kraszewski Poezja szlachecka. Legendy herbowe, „Gazeta Warszawska” R. 92: 1854, nr 332–336, w nrze 333 o Piotrze z Radzikowa, w przypisach do tej strony (T. 25, s. 277 nlb.) fragmenty artykułu z odesłaniem do źródła. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 36–38 wariant tekstu. s. 110 nr 252a – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6. nr 252b – Melodia z incipitem: „Gdzieżeś się Jasiu zabawił” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w rkp. tylko górna wersja, w t. 1 na drugą miarę dwie ósemki f1 a1, t. 3: &b œ œ œ. œ J , t. 7: & b œœ œ œ œœ œ . Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 68 tekst obszerniejszy. s. 111–112 nr 254 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 2, tam fragmenty tekstu: zwr. 5, 6 (w. 1 i 2), zwr. 2, 7, 8 i zwr. 3 (w. 1 i 2). s. 112 nr 255 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. W rkp. w zwr. 2 w. 1: „wyszedł ja” zamiast „wyszedłem”, w zwr. 7 w. 3: brak „ta i”, w. 6: „dzieci, dzieci” zamiast „dziécię, dziécię”. s. 113 nr 257 – Rkp. Kolberga: teka 50/3, k. 21, z lokalizacją jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii. W obu rkp. w zwr. 1: „była” zamiast „był” i „mi się” zamiast „mu się”; w zwr. 2 zamiast w. 1 i 2 tylko: „obalić się nie boję” jako ostatni wiersz. s. 113–114 nr 258 – Rkp. Kolberga, teka 15, sygn. 1204, k. 30, z lokalizacją: „od Warszawy”, nad melodią notatka Kolberga: „Obertas”. W rkp. t. 3 i 7 taki sam jak t. 1, w zapisie tekstu w zwr. 2 przed w. 3: „da”. W zbiorze J. Knopki Pieśni ludu krakowskiego... na s. 151 tekst obszerniejszy. �121 s. 114 nr 260 – Melodia z incipitem: „Mój kielisku, mój kochany” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 77, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 5 przy ostatniej ósemce alternatywnie c2. s. 115 nr 261 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 21, z lokalizacją: „od Czerska (Brzeszcze, Kawęczyn)”, obok tekstu notatka Kolberga: „Gałganowski z Podola”; tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieś­ ni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 3. W rkp. z teki 42 w zwr. 4: „ty matulu” zamiast „stara maci”, w zwr. 7 jeszcze jeden wiersz: „do wojska, do Moskali”; w rkp. z teki 45 w zwr. 3 w. 1 i 2: „Jesce siabli nie przypiął, jusci jej do nog padł” i brak ostatniego wiersza. Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 40, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 213. nr 262 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 21, z lokalizacją jak w druku. W rkp. w t. 7 i 8 tylko górna wersja. Pod melodią tekst zwr. 2–7 jak nr 261, przy czym w zwr. 5 w. 1–2: „Matka oknem wyjrzała i serdecznie zapłakała itd.”, w zwr. 6 w. 1–2: A oddał mnie jeden pan, pan tutejszy szelma sam itd.”. s. 116 nr 263 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 21, z lokalizacją jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją: „Książenice, Grodzisk”; teka 2, sygn. 1124, k. 20v., bez lokalizacji, w tym ostatnim rkp. melodia z incipitem: „A do wojska”. W rkp. z teki 2 i 43 melodia zanotowana sekundę wielką wyżej. W rkp. z teki 42 w t. 7, 8 i 12 tylko górna wersja, t. 8 zanotowany o sekundę wielką wyżej, tam w zwr. 7 w ostatnim wierszu: „oddał” zamiast „brał”. W rkp. z teki 43 w t. 7 tylko górna, w t. 8 i 12 tylko dolna wersja, w t. 10 na drugą miarę ćwierćnuta f2, t. 11: &b œ œ œ , poniżej oddzielnie zanotowany tekst: zwr. 1 w. 1 i 2, po niej jeszcze: „A pojadę ja, wyjrzyj”, dalej zwr. 5 w. 1 i 2, zwr. �122 8–9 i zwr. 12. W rkp. z teki 2 w t. 7 i 8 tylko górna wersja, t. 10–12: &b œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œœ œ . s. 116 nr 264 – Rkp. terenowy Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Z tamtej strony ciemny las”. W rkp. 1 w t. 2 w dolnej wersji pierwsza ósemka d2, w t. 4 na pierwszą miarę górna wersja, lub alternatywnie ósemki a2 g2, w t. 6 tylko górna wersja, t. 7 nieczytelny, w t. 8 na drugą miarę alternatywnie ósemki g1 f1, od t. 11 widoczne trudności Kolberga b w zapisie metrorytmicznym: & œ œ œ œ œ œ œ . s. 117–118 nr 265 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” i teka 43, sygn. 1352, k. 20r., z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam melodia z incipitem: „Hej, zabujały”. W rkp. z teki 43 melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 3 i 6 druga ósemka a1, t. 4 zanotowany o kwintę czystą wyżej, na czwartą miarę ósemki h1 a1. W rkp. z teki 42 t. 1 i 2 zanotowane o sekundę wielką wyżej, w t. 2 na pierwszą miarę ćwierćnuta c2, na trzecią i czwartą ćwierćnuty f1 b1, t. 3 i 6 zanotowane o kwartę czystą wyżej w wersji jak w tece 43, t. 4 zanotowany o sekstę małą wyżej, t. 5 o tercję małą wyżej; zapis tekstu w tej tece skrótowy, zanotowana zwr. 1, zwr. 2 do słowa: „listecki”, dalej zwr. 6 i 7, przy czym po: „ojcu” jeszcze „do domu” i „siwe wołki” zamiast „kare konie”, następnie wiersze 3 i 4 zwr. 3, po nich zwr. 4, a na zakończenie: „kochaneczka pierścionki”. Odesłanie pod pieśnią dotyczy fragmentu artykułu ks. W. Siarkowskiego Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc opublikowanego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (ZWAK) 1880, T. 4, tam na s. 109 (dział III etnol.) wariant tekstu (początek artykułu: 1878, T. 2, s. 209–259; 1879, T. 3, s. 3–61). s. 118 nr 266 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, bez lokalizacji. W rkp. brak znaku przykluczowego, melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 5 na pierwszą miarę tylko dolna wersja, na czwartą alternatywnie ósemki tercja: fis1 a1 i g1; w zwr. 1: „Hej, zabujały” zamiast „rozbujały”, a po zwr. 1 tekst następujący: �123 „Oj, trzeba, trzeba do pana ojca list pisać, oj, niechże on te kare konie sprzedaje, a mnie biednego z tej niewoleńki dostaje”, a dalej jeszcze fragment kolejnej zwrotki: „siwe krowy sprzedaje”. nr 267 – Melodia z incipitem: „Rozbujały się siwe łabędzie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 3, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 4 na pierwszą miarę ćwierćnuta d1, w t. 5 na pierwszą miarę górna wersja, na drugą dolna, przy drugiej ósemce alternatywnie triola szesnastkowa c2 h1 a1, w t. 6 przy drugiej ósemce alternatywnie szesnastki h1 a1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… (1867), tam na s. 136–137 tekst obszerniejszy. nr 268 – Melodia z incipitem: „Żołnierz ci ja, żołnierz, smutne moje życie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 8, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam w t. 1 górna wersja i alternatywnie ósemki e1 e1 c2 a1, w t. 6 tylko górna wersja. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 140 pod nr VIII obszerniejszy wariant tekstu; tekst jak u Kolberga zwr. 2–3 w wyd. z 1867 roku, zeszyt 2, tam na s. 138. s. 119 nr 269 – Melodia z incipitem: „Idzie żołnierz” w rkp. terenowym Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. œœ œœ œ œ W rkp. t. 2: & , w t. 3 trzecia ósemka d2, w t. 4 i 6 tylko górna wersja, w t. 4 w druku na drugą miarę błędnie ósem- œ œj œ œ œ ka, winna być ćwierćnuta, t. 5: & , w t. 7 na pierwszą miarę triola ósemkowa: d2 c2 h1. nr 270 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/I, k. 30, nr 46, z lokalizacją: „Grzymkowice pod Białą (w Rawskiem)”, tam z tekstem i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Grzym[kowice]”, tam melodia z incipitem: „Zielenią się góry, lasy, pola”. W rkp. z teki 43 wersja alternatywna dla t. 3–4: j œ. œ & œ œ œ Jœ œ œ œœJ œ . œ ; w rkp. z teki 33 t. 1–4 czterokrotnie powtórzone, w pierwszym i drugim wykonaniu wersja jak w druku, w trzecim i czwartym wykonaniu t. 3–4: œ . œj œ œ œ œ œ œ &œ œœ . �124 W rkp. z teki 33 w zwr. 2 w. 4: „Jasieńku” zamiast „zołnierzu”, w zwr. 6 w. 1: „Nie płacz, nie płacz” zamiast „Nie płac, Kasiu”, a w. 3 i 4: „wybierzże sobie z tysiąca jednego”, zamiast zwr. 7 i 8: „Choćbym wybierała i nie wybierała, nie będzie takiego, jakiegom ja miała. Oj, nie będzie takiego na świecie, dziewczyno moja, to tylko dla ciebie”. nr 271 – Rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W zielonym gaiku”. W rkp. melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 2 w pierwszym wykonaniu: & œ. j œ , w drugim dwie ćwierćnuty g1 g1, w t. 7–10 brak znaku powtórki, w t. 9 na pierwszą miarę górna, na drugą dolna wersja, w t. 10 tylko dolna wersja. Por. nr 246 w suplemencie. s. 120 nr 272 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 9, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam pod nutami podpisane dwa pierwsze wersy drugiej zwrotki. W rkp. brak t. 1–2, w t. 8 i 9 tylko dolna wersja, w t. 12 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki h1 d1, w t. 14 tylko górna wersja. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 37, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 210. nr 273 – Rkp. Kolberga: teka 50/3, sygn. 1357, k. 19, z lokalizacją: „od Warszawy (Wilanów)”; rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem „A kto chce rozkoszy użyć”. W rkp. z teki 50 widoczna melodia oraz zwr. 1–2 i 5–6, przy czym w zwr. 5: „Stwórcę” zamiast „Boga”; pozostała część karty odcięta. Por. nr 261 w suplemencie. Odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 138, nr 6 winno być pod następną pieśnią (nr 274). s. 121 nr 274 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” i teka 42, sygn. 1349, k. 19, z lokalizacją: „od Kałuszyna”. W obu rkp. t. 3: & # œ œ jœ J J œ J ; w rkp. z teki 43 zwr. 1 i 2 jak �125 w druku, następnie wiersze 3 i 4 zwr. 3, po nich: „ni żadnego przyjaciela, tylko Boga zbawiciela”, a na zakończenie wiersze 1 i 2 zwr. 3; w rkp. z teki 42 tekst jak w druku, a na zakończenie jeszcze powyższy dwuwiersz: „ni żadnego…”. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 138, nr 6 wariant tekstu, zob. poprzedni przypis. nr 275 – Melodia z incipitem: „Od samej Warszawy” w rkp. Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 4: # & œ œ , w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 3 i 8 ostatnia nuta nieczytelna. Odesłanie pod pieśnią dotyczy fragmentu artykułu ks. W. Siarkowskiego Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc… „Zbiór Wiadomości…” 1880, T. 4, tam na s. 108 (dział III etnol.) wariant tekstu. s. 121–122 nr 276 – Melodia z fragmentem incipitu: „…polu byliczeńka” w rkp. Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. Rkp. uszkodzony, brak t. 1 i pierwszej nuty w t. 2, w t. 8 na pierwszą miarę ćwierćnuta h1 lub alternatywnie dwie ósemki c2 h1. s. 122 nr 277 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 19, nr 164, z lokalizacją: „Babice pod Warszawą”. W rkp. melodia wraz z akompaniamentem fortepianowym i wariantem tekstu, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 692. s. 123 nr 278 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 23, z lokalizacją: „Moczydło pod Warszawą”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 7, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, zapis rozszerzony, w tece 33 zapis następujący: # 4 #œ œ j j j œ œ # œ œ œ œJ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & 4œ J J J I - dą wo - zy za wo - za-mi, na-pot -ka-li pa-nie- ne - czkę, sia - daj z na - mi. U j j # #œ œ œ œœ # œ œ œ œJ œJ œ œ œJ Jœ œ œ œ œ œ œ & œ , J J Sia-daj z na-mi, żoł - nie - rza-mi, wczo-raj by -łaś pa-nie -ne - czką, a dziś pa - ni. a pod melodią tekst jak w druku; w rkp. z teki 43 brak t. 5–6 z powyższego przykładu, w t. 3 dwie pierwsze ósemki: e2 d2, a w zapisie tekstu z tej teki w zwr. 7 wariant: „masztalerzom” zamiast „szalbierzom”. �126 nr 279 – Rkp. Kolberga – melodia i tekst w rkp. J. Grajnerta, sygn. 460 (dawna TNW 150), k. 237r. W rkp. refren brzmi: „Hej, chłodno i głodno, żyję sobie swobodno”. s. 124 nr 280a – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 11 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152. Rkp. z teki 33 uszkodzony, widoczne tylko zwr. 6, 7 i 15–17, reszta karty odcięta; w rkp. z teki 43 zwr. 2 i 3, po nich 5–7, a następnie 9–17. W obu rkp. tekst zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 296, zob. przypis do tej pieśni. s. 125 nr 281 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 7, bez lokalizacji. W rkp. zapis następujący:                                                                                                     .    nr 282 – W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… w wydaniu z 1867, zeszyt 2 na s. 139 nr X wariant tekstu, w wydaniu z 1869 tego numeru brak (po numerze IX od razu nr XI). s. 126 nr 283 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 35, sygn. 1315, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki” i teka 33, sygn. 1308/II, k. 23, z lokalizacją: „od Gostynina i Płocka”. W obu # r r œ œ rkp. t. 8: & œ œ J J , a tekst jak w druku; w rkp. terenowym brak znaku przykluczowego. nr 284 i wariant – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 23, z lokalizacją: „Zalesie”. r r # œœ œœ œ & RRJ rœ r r œ œ œ œj J œ R Jœ W rkp. w t. 1 druga nuta a1, t. 3: # r j & œ œr œ œj r r j œ œ œ œ J œ J , t. 5–8: j œ , po t. 8 dogrywka taka jak dolna wersja t. 5–8 w druku, w ostatnim takcie druga nuta c2; pod melodią tekst jak w druku. Wariant zamieszczony pod notką: „Inni odmieniają” w rkp. J. Grajnerta, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 236, tam w zwr. 1: „żołnierzy”, a „ułanów” podpisane jako wariant, w zwr. 2 „uciekała” zamiast „zbiegała”. �127 s. 127 nr 285 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 23, bez lokalizacji. W rkp. w t.11 na drugą miarę ósemka i dwie szesnastki d2 d2 e2, # ## œ . œœ œœ t. 14: & ˙œ . œœ œ . œ œ. ; w rkp. zwr. 1 brzmi: „Obiecała dać na wale, naści naści, i ty jenerale, jenerale, dać na wale, jenerale, obiecała dać, z sobą poigrać, obiecała dać, z sobą poigrać”; przy czym pod każdym „obiecała” podpisany wariant „po żołniersku", a pod „poigrać” wariant „pohulać”, kolejne zwr. zanotowane skrótowo: „Obiecała na lawecie, naści i tobie kornecie. [Obiecała] na armacie, [naści i tobie] kamracie. [Obiecała na] kołnierzu, [naści i tobie] żołnierzu. [Obiecała na] bagnecie… . [Obiecała na] koniku, [naści i tobie] poruczniku”. s. 127–128 nr 286 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 1. W rkp. zwr. 1–8, a następnie zwr. 15, 12, 9, 10, 14, 13 i 11. Por. też nr 260 w suplemencie. s. 128 nr 287 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 29, nr 9 – melodia z incipitem: „Jedzie Drewicz” i rkp. terenowy, tamże, k. 154 – tekst, oba zapisy bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 ostatnia ósemka alternatywnie e1, t. 5 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim na drugą miarę ósemki a1 fis1, w t. 6 w obu wykonaniach górna, w t. 7 w obu wykonaniach dolna wersja, t. 8 w drugim wykonaniu: & # œ. j œ ; w zapisie tekstu œ �128 najpierw zwr. 7–9, po nich: 1–6, przy czym w zwr. 3: „Puławskiego” zamiast „Zarembego”. s. 128–129 nr 288 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 10r., z lokalizacją: „Kawęczyn pod Piasecznem”, bez daty: „1841”; rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 3–4, tam tekst bez melodii. W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, pod melodią częściowo zanotowany akompaniament: 2 &4 œ & 42 œ Je - den ∑ œ ?2 œ 4 &œ nic ∑ & ? œ &œ i & ? œ œ J œ i œ J œ J my œœ œ J nic ∑ œœ œ śli - ˙˙ œ J nie - bił, nie œ. za ˙˙˙ ca œ J - ły - œ J bar - dzo œ J bił, œ J j œ bar - dzo ˙˙ ˙ œ J dzień ∑ po lo œ œ œ J się - ˙˙ fra - so œ J fra j œ - wał, œœ œ œ się ∑ wał œ. œ J ˙ j œ ∑ œ œ œ - œ œœ œ œ J ∑ œ J ˙ œœ œ œ œ J wy œ J œ. za ∑ œ J œ ˙ œ œœ œ - œ œ œ œ - so œœ œ - wał. ∑ œœ ; w zapisie tekstu z teki 36 w zwr. 2 w. 4: „nic być nie może”, w zwr. 4 w. 4: „pona słuchiwali”, w zwr. 8 brak w. 2 i 3. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 142–143. �129 s. 129 nr 289 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 29, nr 45, z lokalizacją: „Boguszyce, pod Rawą”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 na drugą miarę ósemki h1 g1, a w zapisie tekstu jeszcze jedna zwrotka, zob. nr 696 – ostatnia zwr. w cz. II Pieśni i melodii ludowych… (DWOK T. 67/II). Por. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 127. nr 290 – Rkp. Kolberga, teka 50/3, k. 18, z lokalizacją: „od Warszawy, Pragi”. # j j j œ W zapisie melodii w t. 1 alternatywnie: & œ œ œ J , w t. 7 na drugą miarę alternatywnie ósemki fis1, fis1, w t. 10 tylko dolna wersja, w t. 11 dwie ćwierćnuty d2 h1, w t. 12 przy pierwszej ósemce alternatywnie d2. Pod pieśnią odesłanie do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 143–144. s. 130–131 nr 291 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 35, sygn. 1315/B, k. IV, bez lokalizacji, tam t. 1–4, pod melodią incipit: „Owo ja Mazur sumno bogaty”, a poniżej tekst zwr. 5–8. W rkp. tak jak w druku odesłanie do „Przyjaciela Ludu” R. 2: 1836, T. 2, nr 48, tam pełny tekst i nota nad pieśnią jak w druku, bez lokalizacji. Pod pieśnią także odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 237–241, z notą: „Znana w całem Mazowszu”, tam wariant tekstu, a w T. 2, s. 306–308, z notą: „Ubiór mazowiecki” i tytułem: „Mazurek” melodia i tekst jak u Kolberga w druku. s. 132–133 nr 292b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. W rkp. po zwr. 1 jeszcze: „Jedna u praczki, druga u szwaczki, trzecia w oknie, czwarta moknie, piąta w wannie, szósta na mnie, siódma w schowaniu”; dalej zwr. 2 i 3, po zwr. 3 fragmenty: „Miałem porteczki od karczmareczki…, co pojechał... w łeb postrzelony”, następnie zwr. 4 i 5 oraz tekst mówiony przez muzykanta. s. 133 nr 293 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru A. Sowińskiego Chants polonais…, tam pod nr. 17 melodia i tekst. s. 134 nr 295 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia z incipitem: „Chło- �130 pek ci ja, chłopek, w polu dobrze orzę”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 2: & b œ œ œ œ , w t. 5 druga szesnastka b1, w t. 7 i 8 tylko dolna wersja, w t. 7 na trzecią, a w t. 8 na pierwszą miarę g1. Tekst por. T. 25, nr 295 i DWOK T. 41, nr 1221. nr 296 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 11 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. Rkp. z teki 33 uszkodzony, widoczny tylko tekst zwr. 7 i 8, w rkp. z teki 43 tekst zwr. 1–11 bez melodii, dalej wariant zwr. 12. W obu rkp. jeszcze kolejne zwrotki, zob. komentarz do numeru 280a. s. 135 nr 297 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 10 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152 – tylko tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. z teki 42 w t. 1 na pierwszą miarę w pierwszym wykonaniu ćwierćnuta d2, w drugim ósemki h1 d2, w t. 2 odwrotna kolejność wykonań, w t. 3 ostatnia ósemka w pierwszym wykonaniu cis2, w drugim a1, w t. 4 na pierwszą i drugą miarę ćwierćnuty h1 a1; w obu rkp. w zwr. 1 w. 3 brzmi: „bo ja jestem krawcem”, zwr. 2: „Gdybym był krawcem, nie znałbym wykroju, brałbym i sukna wrzucałbym do gnoju” i „Ale on” zamiast „Bo krawiec”, a dalej tekst jak w druku. s. 137 nr 300 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1018, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” – zwr. 1 i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1113, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – zwr. 2. W obu rkp. tylko tekst, przy czym od tekstu nr 1113 odesłanie do innej melodii, opublikowanej przez Kolberga w T. 25, nr 626. nr 301 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 1 na s. 185 taki sam tekst i melodia z notą: „Mazowiecka na Kujawiaków”. s. 138 nr 303 – Rkp. Kolberga: teka 48/4, k. 5, z lokalizacją: „Grodzisk”, tam bez ostatniego wiersza – rkp. uszkodzony; teka 33, sygn. 1305, k. 78, nr 1384, z lokalizacją ogólną: „Grodzisk“, tam melodia z incipitem: „A za lasem wołki moje”. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 290 tekst zwr. 1 i 2. s. 140 nr 310 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, tam melodia z incipitem: „Moje wołki za lasem” i teka 48/4, k. 5, tam melodia bez tekstu; oba rkp. z lokalizacją: „Rzeczyca”. W obu rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę �131 alternatywnie ósemki h1 g1, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę triola szesnastkowa c2 h1 a1, w drugim na trzecią miarę ósemka f1, w t. 5 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 6 na trzecią miarę ósemka c2 w pierwszym i ósemka f1 w drugim wykonaniu. s. 141 nr 311a – Rkp. Kolberga, teka 48/4, k. 5, z lokalizacją: „Białogórne i Białawieś pod Mszczonowem”. W rkp. częściowo podpisany akompaniament, t. 8–10 w następującym zapisie: & # U U œ œ œœœ œ œ œ œœœ ˙ ? # ˙˙ ˙. ˙˙ . ˙ .. œœ œ U ryk wołu j œœ œ œ ˙. , obok z notatką „lub” zapis alternatywny dla t. 3 z powyższego przykładu: # w & w ?# œœœ œ ˙ ryk wołu j œ œ , t. 10–17 brak; w zapisie tekstu: „sadulu” zamiast „bier­drulu”, a z boku dopisek z nazwami krów: „mędra, biedronka, sadocha, wiśniocha, baniocha”. nr 311b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 110, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 5 pierwsza nuta h1, w t. 8 brak ≥ przy c2, w t. 9 ostatnia nuta g1, w t. 15 ćwierćnuta g, t. 17–19: n # œ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ , w t. 20 i 24 tylko górna wersja. s. 142 nr 313 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 28, z lokalizacją: „od Warszawy (Powsinek), Wilanów”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 tylko dolna wersja, t. 3–4: & r œ # . r r . œ œ œj œj œ œR J Jœ rœ r r j j œ j . œ œ œ œ œ R J œ . ; w zapisie tekstu w rkp. wariant: „brody” zamiast „ogony”. nr 314 – W druku błędnie podane metrum, winno być: . nr 316 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji. �132 W rkp. nad nutami notatka Kolberga: „owczarek”, w t. 1 dwie kwinty c1 g1 w rytmie: œ j s. 143 s. 143 s. 144 s. 145 s. 147 j Œ j œ , w t. 5 w drugim wykonaniu tylko œ œ d2, t. 9: & œœ . œ œ nr 317 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6, tam tekst bez melodii. W rkp. po „chusteckim ci nie usyła” jeszcze: „wianeckam ci nie uwiła”, w zwr. 3 najpierw wiersze 3 i 4, po nich wiersze 1 i 2. nr 318 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 32, z lokalizacją ogólną: „Guzów, Ruda”. nr 321 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 1, bez lokalizacji, na górze karty nazwisko informatora: „Mateusz Glunek”. Zapis słabo czytelny, niepełny, w t. 2 brak ≥ przy f2, nad h1♭, od t. 6 melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, brak t. 4–5 i 9–10, t. 12 niedokończony. nr 324 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 3v., z lokalizacją: „Powsin“; na poprzedniej karcie nota Kolberga dotycząca wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie…, tam na s. 414–415 wariant tekstu. nr 327 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana w metrum 4:          3        Słu  ży  łem u wy  słu  ż[y  łem pa  so  ni bie na pierw  sze ko  kos  kę                       mo  ja ku  ra zło  to  pió  ra po sad  ku cho  dzi  ła,     la  to, za to.]            kur  cę  [ta wo  dziła]. obok, z notatką „vel”, zanotowane dwie wersje alternatywne dla t. 1–4 z powyższego przykładu:                           ;   ] ; 3 [ pozostałe zwrotki zanotowane skrótowo, jak pod zwr. 8, w innej niż w druku kolejności. �133 s. 148 nr 329 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 64, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z fragmentem tekstu: „Pojedziemy se z syneczkiem w targ, targową, ciuru, ciuru”. W rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka c2, alternatywnie a1, w drugim wykonaniu ostatnia ósemka: w t. 1 c2, w t. 2 e1, t. 5–10 w następującym zapisie: & œ œ œ œ & œ œ œ œ # œ œœj œ œ œ œ œ œ # œ œ œ œ # œ œœ œ œ œ œ œ œ J œ Œ [ ] . W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…. obszerniejszy tekst na s. 159–160. nr 331 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/I, k. 28, z lokalizacją: „od Warszawy (Powsinek), Wilanów”; rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 2, tam melodia z incipitem: „Szanowała”; rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 4, tam tekst wśród zapisów z Powsina. W obu zapisach melodii w t. 3 tylko górna wersja; w obu zapisach tekstu z teki 33 w zwr. 1 w. 2: „księdza kanonika” zamiast „klecha organistę”, w w. 3: „ksiądz kanonik” zamiast „organista”, w zwr. 2 w. 3: „księżę” zamiast „klecho”; ponadto w rkp. nieznanego autora w zwr. 2 brak: „katarynka”, a na zakończenie jeszcze: „bądź zdrowa młynarka”, w zwr. 3: „dupę” zamiast „tylec”. s. 149 nr 332 – Rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 2000, z lokalizacją ogólną: „Mszczonów”, tam tekst bez melodii; w rkp. w zwr. 2: „ślafroczek” zamiast „sukienkę”. nr 333 – Rkp. Kolberga teka 1, sygn. 1122, k. 2v., jest to czystopis będący podstawą druku, z lokalizacją i datą jak w tomie. W rkp. tak jak w druku odesłania do wariantów w cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5), nr 364 i do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 590, a także do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 152–155 warianty tekstu. s. 150 nr 334 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 37, nr 126, tam j b œ j j w t. 6 tylko górna wersja, t. 7: & J œ œ œ i tekst zwr. 1. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do pastorałek i kolęd z melodyjami, Lipsk 1853, s. 268, tam pełny tekst powtórzony przez Kolberga w druku. �134 s. 151 nr 335 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 26, tam tekst bez melodii. Po zwr. 5 jeszcze: „Gdybym nie miał w domu gości, porywałbym ci wszystkie kości”. W rkp. odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., tam w T. 2, s. 335 tekst jak w rkp. Kolberga. Pod pieśnią także odesłanie do zbioru Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji…, tam na s. 178 wariant tekstu. nr 336 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1143, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. t. 1–2 zanotowane o sekundę wielką wyżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę triola szesnastkowa d2 c2 d2, b w drugim wykonaniu: & œ œ œ œJ œ œ œ 3 3 , w t. 4 w drugim wykonaniu na drugą miarę pierwsza szesnastka d . s. 152 nr 337 – Tekst z wariantem melodii por. nr 310 w suplemencie. nr 338 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”, tam melodia, a poniżej oddzielnie zanotowany tekst. W rkp. w drugim wykonaniu w t. 3 na pierwsza miarę alternatywnie ćwierćnuta a1; ponadto w rkp. zwrotki w następującej kolejności: 3, 4, 7, 11, 12, 8, 9, 10, 2 i 1, a zwr. 5 i 6 brak. s. 153 nr 341 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 2r., jest to czystopis będący podstawą druku, z lokalizacją i numerem jak w tomie. s. 154 nr 342 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 2v., jest to czystopis przeznaczony do druku, z lokalizacją i numerem pieśni jak w tomie oraz odesłaniem do wariantu w cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 603. nr 343 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 47 i tamże, k. 7/2, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, w obu rkp. melodia z fragmentem tekstu: „Posła była mucha do zimnego zdroju”. W rkp. z k. 7r. w t. 1 pierwsza nuta tylko e1, w t. 3 i w t. 7 na pierwszą miarę tylko górna, w t. 5 tylko dolna wersja; w rkp. z k. 7/2 2 w t. 1 pierwsza ósemka e1, czwarta a1, t. 2: & #œ œ œ œœ œ , w t. 3 �135 dolna, w t. 5 górna wersja, w t. 7 górna wersja, druga ósemka a1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 153–155 obszerniejszy tekst. s. 155 nr 344 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 16v., z lokalizacją: „od Zakroczymia”. W zapisie melodii tylko górna wersja, w t. 1 piąta ósemka d2, t. 2 taki jak t. 1. nr 345 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 2v., jest to czystopis będący podstawą druku, z lokalizacją i numerem jak w tomie; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Michrów” – melodia z incipitem: „Wilk na zagonie” i tamże, z lokalizacją ogólną: „Osuchów” – tekst. W rkp. terenowym w t. 1 i 5 ostatnia ósemka h1; w zapisie tekstu we wszystkich zwrotkach: „kozichno” zamiast „kozino”. Odesłanie pod pieśnią (także w obu rkp.) dotyczy artykułu O. Kolberga Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej..., s. 142, nr 107. s. 155–156 nr 346 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 2, bez lokalizacji, jest to czystopis będący podstawą druku z naniesionym numerem jak w tomie. W rkp. także odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., T. 2, s. 273, tam taki sam tekst z notą: „Wilcy, z Sandomierskiego”. s. 156 nr 347 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 2v., jest to czystopis będący podstawą druku, z lokalizacją i numerem jak w tomie; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Osuchów pod Mszczonowem” – melodia i tamże, z lokalizacją: „Mirowice” – tekst; teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 142, bez lokalizacji. W obu rkp. terenowych melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. z teki 43 k. 71: w t. 4 w obu wykonaniach na drugą miarę ósemka g1, w drugim wykonaniu: t. 2: & # j j j œœ œJœ œJœ , w t. 3 na J drugą i trzecią miarę ćwierćnuta d2; poniżej tekst zwr. 1–3. W rkp. z teki 43 k. 28: w t. 4 w obu wykonaniach na drugą miarę ósemka fis1, w drugim wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę trzydziestodwójki d1 e1 i szesnastka fis1, w t. 2 na pierwszą miarę ósemka h1, w t. 3 ponownie górna wersja; pod melodią tylko wariant zwr. 1: „Jechał chłop do boru, zgubił jedno jaje, przyjechał do chałupy, kobieta go łaje”. �136 Odesłanie pod pieśnią do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 606 także w rkp. z teki 1 dotyczy wariantu tekstu. nr 348 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 11 – melodia i tekst; teka 43, sygn. 1352, k. 152 – tylko tekst, oba z lokalizacją: „Rzeczyca”. W rkp. w zapisie melodii grupa    zanotowana każdorazowo jako triola ósemkowa. s. 159 nr 351 – Rkp. Kolberga: teka 11, sygn. 1176/13, k. 27, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 41, sygn. 1347, k. 9v., bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej; w rkp. z teki 11 jeszcze jedna zwrotka: „Płakała i sama, i ta wiązka siana, płakały i dzieci, i czterdziestu kmieci”; w rkp. z teki 41 w t. 5 ostatnie dwie ósemki zanotowane błędnie jako ćwierćnuty, pod melodią fragment tekstu: „A w niedzięlę rano... mówiłam sama, nie grab, dudku”, dalszego ciągu brak, karta odcięta. s. 160 nr 352 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Grzymkowice”, tam melodia z incipitem: „A w niedzielę z zarania szła dziewczyna z kazania“. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, poza t. 8–9, gdzie zachowano ćwierćnuty, w t. 2 brak pierwszej nuty. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 1, tam na s. 99–102 warianty pieśni. s. 161 nr 354 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 8v., z lokalizacją jak w druku. W rkp. zapis następujący: # 3 œ œ œ œœ œ œ & 8J J J J R R œ A w nie-dzie - lę I zna - la - zła Przy - sed do nij œ j œj œ . œr œ j ‰ 2 J œ R œ 4 za ra - na, szła dzie-wcy - na do sia - na, zło - tą nić i za - cę - na wia - nek wić, mło-dzie - niec, z pie - kła ro - dem sa - ta - niec, # 2 œ œ œ œ & 4 œJ Jœ J J J # œJ U j j œ œ œ œ œ œ ˙ J J szła dzie - wcy - na do sia - na, szła dzie - wcy - na do sia - na. i i za - cę - na wia - nek wić, za - cę - na wia - nek wić. z pie - kła ro - dem sa - ta - niec, z pie - kła ro - dem sa - ta - niec. . nr 355 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 82, �137 z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Szła sierotka po wsi”. W rkp. w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 5 i 6 brak ≥ przy g1, w t. 6 zamiast szesnastek ósemka e1, w t. 8 przy ósemce alternatywnie dwie szesnastki f1 e1. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 259–261 tekst obszerniejszy. nr 356 – Pod pieśnią odesłanie Kolberga do pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” w 1846 roku (R. 13: T. 1), nr 20, tam z melodią w opracowaniu fortepianowym i lokalizacją: „od Piątku” (Łęczyckie), przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I) nr 147. Por. Łęczyckie (DWOK T. 22), nr 290 i Łęczyckie. Suplement (DWOK T. 78), nr 249. s. 162 nr 357 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 8, z lokalizacją jak w druku i teka 8, sygn. 1163, k. 230, z lokalizacją: „od Wiskitek, Grodziska”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 i 4 tylko górna wersja, w rkp. z teki 8: w t. 2 półnuta e2, w t. 6 w obu wykonaniach i w t. 8 i 9 tylko górna wersja; w obu rkp. tekst jak w druku. s. 162 – 163 nr 358 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, tam na s. 322–323 tekst jak u Kolberga poprzedzony podaniem o założeniu klasztoru na Łysej Górze ze wzmianką Wójcickiego: „Niniejszą legendę wypisałem z rękopismu 1609, gdzie przypis dodany, że ją lud śpiewa”. s. 163 nr 359 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z notatką Kolberga: „o św. Dorocie”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 dolna, a w t. 4 i 5 tylko górna wersja. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, (wyd. 1869) na s. 255–256 dwa obszerniejsze warianty. nr 360 – Melodia z notatką Kolberga: „o św. Mikołaju” w rkp. terenowym, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zanotowana częściowo w metrum  lub bez kresek taktowych, w t. 2 i 6 na drugą miarę i na pierwszą miarę w t. 8 tylko górna wersja w rytmie œ œ œ , t. 4: & # œœ œ œ J œ , w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 8 na pierwszą miarę alternatywnie dwie ósemki h1 a1. Pod pieśnią odesłania do zbiorów: Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 257–258 obszerniejszy tekst; M.M. Miodu- �138 szewskiego Śpiewnik kościelny…, tam na s. 232–233 obszerniejszy wariant tekstu (z inną melodią) i Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych…., tam od s. 705 kilka wariantów pieśni o św. Mikołaju. Ryc. po s. 164 – W pierwodruku cz. II Mazowsza wydanym przez Kolberga po tej stronie znajdowała się ilustracja przedstawiająca skrzypka z notą: „od Warszawy (Powsin)”; w reedycji została ona umieszczona w cz. I Mazowsza po s. 16, zob. przypis źródłowy do tej ryciny. Tańce (s. 165–256) s. 168 nr 365 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. W rkp.: „da, dobry mój Jasieńko” zamiast „dobre słówka Jasia”. nr 366 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. W rkp.: „Cóż to za dziwka” zamiast „Chyba by ja”. nr 367 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam melodia bez tekstu. W rkp. w pierwszym wykonaniu w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 na trzecią miarę ósemka g2, w t. 4 pierwsza nuta d2, trzecia g2, œ œ œ œ w drugim wykonaniu t. 1: & œ œ , w t. 4 pierwsza nuta g1. Melodia zob. T. 26, nr 501; DWOK T. 41, nr 1275, Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 171. nr 368 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. Pod pieśnią błędne odesłanie do cz. I Kieleckiego (DWOK T. 18), winno być: Kieleckie cz. II (zob. DWOK T. 19), nr 306, zwr. 2. Wariant tekstu por. też Krakowskie. Suplement (DWOK T. 73/I), nr 670. s. 169 nr 369 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. W rkp. ostatni wiersz: „da, nie szukaj łóżeczka” zamiast „to mi daj, to mi daj wianecka”. �139 nr 370 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst zwr. 1 i 2 bez melodii. nr 371 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. s. 170 nr 374 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. nr 375 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 78, nr 1403, tam melodia bez tekstu w następującym zapisie: j 3 j & 83 œœ j œJœ & 8 œœ J j & œœ j œJœ Jœœ & œœ J J œ Jœ J œ œRœ œJœ œ œ œœjj œœ Rœ R J œ œ Jœœ Jœœ R J J œ œ œ œ œ œ j œ j œ 3 3 œ Jœ J œ œ œ œ j œ œœ œ œ œ Jœ œ œ œ Jœ Jœ 3 J J J 3 œœ œ œ œ Jœœ œ œ œ œ Jœœ œ Jœ Jœ œ œ œ Jœ 3 J J J J J 3 poniżej zanotowana wersja alternatywna dla t. 3–4: œ œ œ œ œ œ œ œ &J J J J . s. 171 s. 172 s. 173 s. 174 s. 175 œ Jœ J : W rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, tekst bez melodii, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”. nr 381 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. nr 384 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy wariantu w cz. II Kieleckiego (zob. DWOK T. 19, nie T. 18 jak podaje Kolberg), nr 407 (nie 854). nr 387 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1208, k. 6, nr 265, z lokalizacją ogólną: „od Warszawy”, tam z odesłaniem do innej melodii, zob. Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. 310, nr 4. nr 390 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1309, k. 4, z lokalizacją ogólną: „Tłuste”. W rkp. tylko tekst, tam „w dupie” zamiast „calutka”. nr 393 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 3v., z lokalizacją ogólną: „z Powsina” i notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. nr 394 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 3r., z lokalizacją ogólną: „z Powsina”, tamże na k. 2 nota Kolberga dotycząca wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. �140 nr 395 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. W rkp. w zwr. 1: „Onufry” zamiast „Józio”, w zwr. 2 w. 3 i 4: „wam pieniążków nie ubędzie, a mnie ładnie będzie”. s. 176 nr 401 – Pod pieśnią błędny odsyłacz do Kieleckiego. s. 176–177 nr 402 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii; w rkp. zwrotki zanotowane jako odrębne przyśpiewki. s. 177 nr 406 – Tekst por. DWOK T. 41, nr 297. s. 178 nr 407 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 107, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, t. 5–8 nieczytelne. nr 408 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 98, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, nad melodią notatka: „Zawiślański”. W rkp. w t. 4 w drugim wykonaniu: & # r r œœœ # , obok z notatką œ „lepiej” wersja alternatywna dla tego taktu: & œ œ œ œ . nr 409 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 119c, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: t. 2–3: & # œœ œœ œ œ œ œœ œ œ œ œ 3 3 a dla t. 3 jeszcze jedna wersja alternatywna: & œœœœœœ , # œ œ. œ œ . 3 Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 279 tekst jak zwr. 1 u Kolberga; odsyłacz do Kieleckiego błędny. nr 410 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 115, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, zapisana o kwartę czystą wyżej. W rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu jeszcze jedna wersja al- ## n œ œ œ œ œ œ , w drugim wykonaniu: w t. 2 na ternatywna: & pierwszą miarę alternatywnie szesnastki a1 c2, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie a1 fis1. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, po- �141 dania…, tam na s. 267 taki sam tekst. nr 411 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 119, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szes- # j œœ œ j nastki e d , w drugim wykonaniu: & R R œJ œœ ; w pierwszym J 2 2 wykonaniu w t. 4 alternatywnie ósemki d1 fis1 fis1, w drugim wykonaniu w t. 3 alternatywnie na drugą i trzecią miarę szesnastki d2 c2 h1 g1. s. 179 nr 412 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 120, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w obu wykonaniach: w t. 1 dolna, w t. 3 górna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu pierwsza nuta d2, w drugim c2, trzecia nuta g1. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 266 taki sam tekst. nr 413 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 106, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, zanotowana o kwartę czystą niżej, w metrum  i podwojonych wartościach rytmicznych. W rkp. przed t. 1 dodany jeden takt: ćwierćnuta z kropką h1, t. 2 w pierwszym wykonaniu:         , t. 3: & #         lub alternatywnie: 2 1 œœ œ œœ œœ œœ œ . Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 279 taki sam tekst. nr 414 – Por. nr 399 w suplemencie. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 269 taki sam tekst. nr 415 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 dolna, w t. 3–5 górna wersja, dalszy ciąg melodii i tekst nieczytelne. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 279–280 taki sam tekst jako dwie przyśpiewki (nr 89 i 91). nr 416 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 102, z lokalizacją: „Warka nad Pilicą” – melodia; teka 16, sygn. �142 1209, k. 16, nr 1109, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” – tekst zwr. 1. W zapisie melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna wer- # & œœ œ œj # œ œ œœ œœœ œ œ œ œ , t. 3 w pierwszym wykonaniu: J J m jœ œ œ , w drugim: & # œ œ œ œ œ œ . œœœœ sja, w drugim: & Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 267 nr 13 tekst jak u Kolberga zwr. 1–2, a na s. 281 nr 101 wariant zwrotki 3. s. 180 nr 417 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 104, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 na pierwszą i drugą miarę szesnastki f1 a1 a1 c1, w t. 2 w drugim wykonaniu szesnastki d2 e2 f2 d2, w t. 3–4 tylko górna wersja, t. 5–6 w drugim wykonaniu: & b œ œ œ œ œ œ œœ œ œœ œœ œ , w t. 7 w drugim wykonaniu druga szesnastka f2, t. 8 w rytmie: œ œ œ œ , po nim œ œ œ œ œœ œ œ œœ œœ b œ œ & jeszcze: œ œ œ œ œ œ œœœœœ . nr 418 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 taki sam tekst. nr 419 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 277 taki sam tekst. s. 180–181 nr 420 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 tekst sam tekst. s. 181 nr 421 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 79, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w drugim wyko- # œ œ œ naniu: w t. 1 dodana wersja alternatywna: & J J J , w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki g1 e1; w t. 4 w drugim wykonaniu: & # œ r j R œ œ œœ J œ ; tekst zanotowany skrótowo, brak: „biegają” i „oj, pana Kozłowskiego, da fornala”. W rkp. także wcześniejsza próba zapisu melodii: �# & œ œ œ œ œ œ 143 œ œ œ œ œ œ œ œ œ . nr 422 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 78, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w drugim wykonaniu ostatnia szesnastka a1, t. 4 w pierwszym wykonaniu: # & œ œ œj œ œ ; tekst dziś słabo czytelny, zanotowany skrótowo, brak niektórych słów w poszczególnych wierszach. nr 423 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 84, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki d2 a1, w t. 2 dol- j na wersja, t. 3 w następującym rytmie: œ œ œ œ œ , w t. 4 dolna wersja, na pierwszą miarę alternatywnie ósemka fis1, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 7 na pierwszą miarę dolna, na trzecią górna wersja, po t. # œ j œ œ œ œ œœ œ œ œ œœj œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ j & 8 jeszcze: J œ . J J 3 Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 taki sam tekst. nr 424 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 270 taki sam tekst. s. 182 nr 425 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 83, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 i 3 górna wersja, w t. 1 na drugą i trzecią miarę alternatywnie e2, w t. 4 na trzecią miarę alternatywnie ósemka fis1, j w t. 5 rytm: œ œ , w t. 6 na drugą miarę ósemka c2, tylko górna wersja, ostatnia szesnastka a1, w t. 7 tylko górna wersja, obok za- # œ œœ œ œœ . notowana wersja alternatywna dla t. 8: & Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 272 taki sam tekst, przy czym na początku jeszcze jedna zwrotka. nr 426 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 taki sam tekst. nr 427 – Melodia por. DWOK T. T. 41, nr 832. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 281 taki sam tekst. �144 nr 428 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 91, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki cis2 d2, w t. 3 odwrotna kolejność wykonań, w drugim wykonaniu pierwsza nuta w trioli szesnastkowej g1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę również dolna wersja, na zakończenie jeszcze: 3 # œj & œ œ œJ œj œ œ œ œ œ œJœ œ œ œ œJ œj œ œ œ œ 3 œ 3 #m j & œ . œ œ œ œœ œœ œœ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . s. 183 nr 429 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 275 taki sam tekst. nr 430 – Takty 5–8 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1r., po nr. 10 i teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 579, oba rkp. bez lokalizacji. # œœ œ , t. 7 W obu rkp. t. 6 i 8 w drugim wykonaniu: & œ w obu wykonaniach tylko dolna wersja; w rkp. z teki 43 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 275 taki sam tekst. s. 183 nr 431 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 122, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. nr 432 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 101, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 na pierwszą miarę w pierwszym wykonaniu szesnastki d1 g1, w drugim szesnastki a1 # # œ œœœœœ , g1, w t. 2 w pierwszym wykonaniu alternatywnie: & w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki h1 a1, t. 3–4 w pierwszym wykonaniu: & cze: & # œ œ œ œ œ œœ œ # œ œ . œ œ œ œ œ œ œ œ , po t. 4 jesz- œœ œœ œ œ œ œ œ œ œ œœj . Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, po- �145 dania…, tam na s. 275 taki sam tekst. s. 184 nr 433 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 87, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 1–4 tylko górna wersja, w t. 1 na pierwszą miarę szesnastki d2 h2, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemka g1, w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka f1, w t. 7 w górnej wersji na drugą miarę szesnastki g2 a2, w t. 8 w dolnej wersji tylko ćwierćnuta c2. nr 434 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 5v., nr 7, z lokalizacją ogólną: „Warszawa”. W rkp. w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 6 i 8 na pierwszą miarę w dolnej wersji ósemka c2, w t. 9 na pierwszą miarę w obu wykonaniach tylko dolna wersja, w drugim wykonaniu na trzecią miarę œœœ œ & szesnastki d h , t. 10 w drugim wykonaniu: , po t. 10 j j œœ. œ œ œJœ œ œ œ œ œœ. œ œ œJœ œ œ œ œ . jeszcze: & œ œ œ œ 2 1 3 3 Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 283 taki sam tekst. nr 435 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 5v., nr 6, z lokalizacją ogólną: „Warszawa”. W rkp. t. 1–4 w pierwszym i w drugim wykonaniu opatrzone każdorazowo znakiem powtórki, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę tercja c2 e2, w t. 2 na trzecią miarę ósemka f2, w drugim wykonaniu: t. 1–3 trzykrotnie powtórzony takt: & œ œ œ œ œœ œ ; w t. 5 w pierwszym wykonaniu trzy ósemki a1, w t. 8 w obu wykonaniach na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 g1. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 283 taki sam tekst. s. 185 nr 436 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 5v., nr 2, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki f1 d2, w t. 3 na pierwszą miarę triola szesnastkowa c1 f1 a1, w t. 6 tylko górna wersja, na trzecią miarę ósemka f1, w t. 7 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę górna, dalej dolna wersja, w t. 8 odwrotna kolejność wersji, w t. 9 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę alternatywnie szesnastki b1 �146 d2 i ósemka b1, w t. 10 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki h1 c2. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 265 tekst jak zwr. 1 u Kolberga. nr 437 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 5v., nr 3 i 4, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1116, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst zwr. 2. W rkp. (teka 16) zwr. 2 tworzy całość z tekstem opublikowanym przez Kolberga jako nr 618 w T. 25. Melodia, zob. DWOK T. 41, nr 735. s. 186 nr 438 – Melodia z incipitem: „Ona pasła bycki” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. Rkp. słabo czytelny, w t. 3 druga szesnastka d2. W rkp. trudny do odczytania dalszy ciąg melodii, t. 2 z poniższego przykładu niewy- œ œ pełniony: & œ œ œœœ œœœ œ œœœ œ œœœ œœœ œ . Tekst zwr. 5 i 6 w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 566, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki” z odesłaniem do innej melodii, zob. DWOK T. 41, nr 526. Tekst zwr. 1 i 3, por. T. 27, nr 408. nr 439 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 269 taki sam tekst, oraz do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1), tam winno być: s. 415, nr 354. nr 440 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29 i teka 33, sygn. 1305, k. 60v., nr 568, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w drugim wykonaniu: w t. 4 i 10 trzecia nuta e1, brak t. 7 i 9. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 502, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”, tam zanotowany jako fragment numeru 489 (między zwr. 1 i 2). s. 187 nr 441 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29 r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice”, tam melodia bez tekstu; teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1940, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”– melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1029, z lokalizacją ogólną: „od Kunowa” – tekst. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 i 2 tylko górna wersja, w t. 2 szósta szesnastka dis2, w t. 3 tylko dolna wersja, na trzecią miarę szesnastki cis2 d2, w t. 4 tylko górna �147 wersja, na drugą miarę szesnastki e2 d2, w t. 5 górna, w t. 8 dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 4: „podpierała” i dopisane: „malowała”. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 taki sam tekst. nr 442 – Wariant zwr. 2 z inną melodią zob. nr 70 w suplemencie. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 269 są to dwie przyśpiewki: nr 24 jak zwr. 1 i nr 22 jak zwr. 2 u Kolberga. nr 443 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1938, z lokalizacją ogólną: „Ruda Gu­ zowska”. W rkp. z teki 43 w t. 2: w pierwszym wykonaniu na drugą miarę alternatywnie szesnastki a1 h1, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie ósemka g1. Tekst z inną melodią zob. nr 137 w suplemencie. s. 188 nr 444 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 269 taki sam tekst. nr 445 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1945, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”; w obu rkp. w t. 2 i 4 w drugim wykonaniu pierwsza nuta alternatywnie h1. nr 446 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29 r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1943, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”, w obu rkp. melodia bez tekstu; teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 321, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” – tekst. W obu zapisach melodii w drugim wykonaniu w t. 3 zamiast drugiej szesnastki trzydziestodwójki e1 fis1, w obu rkp. jeszcze trzecie wy- # j rjr j j j œj œ œœ œ œœ œœ œœ & konanie: R R J J œ r r œ. œ œ J j œ œ œ œ œj . R m nr 447 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1932, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28v., nr 151, bez lokalizacji, pod melodią skreślony incipit tekstu: „Ja Kasica, ty Kasica, siku, siku, do ślachcica”. W rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu w t. 3 piąta szesnastka dis2, w drugim wykonaniu w t. 2 na trzecią miarę triola szesnastkowa h1 a1 fis1; w rkp. z teki 43 ta sama triola b1 a1 fis1, a na pierwszą miarę alternatywnie oznaczenie literowe nut: „cis a”. �148 nr 449 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1934, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28r., po nrze 171, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki fis1 d2, w pierwszym wykonaniu: w t. 6 dolna wersja, w t. 7 dolna wersja, na pierwszą miarę triola szesnastkowa g1 fis1 g1, w t. 8 dolna wersja, na trzecią miarę szesnastki h1 a1, w drugim wykonaniu: melodia niedokończona, w t. 7 tylko ósemka e2, t. 8 niewypełniony; w rkp. z teki 43 w t. 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka d2. s. 189 nr 451 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. Pod pieśnią błędny odsyłacz do Kieleckiego (DWOK T. 18 i 19). s. 189 nr 453 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 119, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1896, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”, w obu rkp. melodia bez tekstu, zanotowana o sekundę wielką niżej. W rkp. z teki 43 w t. 1–4 pod melodią ołówkiem zanotowany akompaniament, zapis następujący:                    5                                                                                ] [ [    ] , t. 8 w powyższym przykładzie niewypełniony, obok dla drugiego wykonania zanotowana wersja alternatywna bez akompaniamentu: 3 # 3 j j œ & œœ œ œ œJ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œJ œ œ œj œœ œœ ; w rkp. z teki 33 zapis następujący: �# rœ j & œœ # œ œ œJ j j œ # œ œj j œ œJ # œ œj œ œ œR œ œ œ jœ œ œ œ œ œ œ J 149 j # œ j j & œœ œ œ œJ œ œ # œœJ œ œ œ œ ‰œœ œ œ œJ œ œ œj œ œ # œ œ j j & œœ œ œ œJ œ œ œ œ # œ œ œ œœ œ œ œ œ œ œj œ œ . s. 190 nr 454 – Melodia z incipitem: „Da i dudni woda, dudni” w rkp. terenowym Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 29r., z lokalizacją ogólną: „Karnice”. W rkp melodia zanotowana o tercję małą niżej, w pierwszym wykonaniu: górna wersja, w t. 3 i 4 widoczne trudności Kolberga w zapisie przebiegu melodii, liczne poprawki i wersje alternatywne, w t. 4 na ostatnią miarę ósemka es2, w drugim wykonaniu: w t. 1 pierwsza szesnastka c2, na trzecią miarę górna wersja, w t. 3–4 dolna wersja. Odesłania do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1) dotyczą wariantów melodycznych. nr 455 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 948 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w obu rkp. tekst zwr. 2 bez melodii, w ostatnim wierszu: „wracać” zamiast „do dom wrócić”. Wariant tekstu por. DWOK T. 41, nr 440 i nr 272 w suplemencie. nr 457 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 1, z lokalizacją: „Złaków Borowy pod Kiernozią” i teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 331, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”. W obu rkp. tekst z inną melodią (w rkp. z teki 16 odesłanie do melodii z teki 33), zob. DWOK T. 41, nr 320. s. 191 nr 459 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29r., bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1947, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 i 8 w drugim wykonaniu ósemka i ćwierćnuta f2, t. 6 w obu b œ œ wykonaniach: & œ J &b œœœœœœ . œ œ , t. 8 w pierwszym wykonaniu: nr 460 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 948 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 975 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 3 w obu �150 wykonaniach na trzecią miarę c2, w t. 6 w pierwszym wykonaniu: ósemki c2 e2 c2. Tekst jak w wymienionym rkp. z teki 16, zob. DWOK T. 41, nr 344. nr 461 – Takty 1–4: Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 956 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, nr 26, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. w t. 2 odwrotna kolejność wykonań, w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki e2 d2 – w rkp. z teki 33 i d2 c2 w rkp. z teki 43, w obu rkp. t. 4 w drugim wykonaniu: # j & œ œ œ œ œ ; w rkp. z teki 43 w t. 3 do ósemek dodany dwudźwięk – kwinta d1. Takty 5–8: rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, nr 33 – melodia z tekstem; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 954 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 992 – tekst, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 7 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie e2. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 11, sygn. 1175, k. 2, z notatką: „Niektóre mazurskie i kujawskie”. s. 192 nr 462 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 942 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 949 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu alternatywny rytm: œ œ œ œ , w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, inny rytm: œ œ œ . œ , ostatnia nuta alternatywnie d1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu pierwsza szesnastka alternatywnie fis1, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę dwie szesnastki e1 g1. Pod pieśnią odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), winno być: s. 408, nr 332, tam wariant tekstu. nr 463 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 951, bez lokalizacji – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 985 – tekst, z lokalizacją jak w tece 43. W obu zapisach melodii w t. 2 i 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1, w t. 3 w pierwszym wykonaniu druga ósemka d1. nr 464 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21; teka �151 33, sygn. 1305, k. 68, nr 958 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1000 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu druga szesnastka alternatywnie h1, w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka d1 lub alternatywnie szesnastki e1 d1, w t. 4 druga szesnastka w pierwszym wykonaniu alternatywnie h1, w drugim alternatywnie e1. Melodia por. nr 432 w suplemencie. nr 465 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 949 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 976 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 43: w t. 2 w pierwszym wykonaniu druga szesnastka cis2, w drugim wykonaniu alternatywne oznaczenia literowe na trzecią miarę: „g h”, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja; w rkp. z teki 33: w t. 4 w pierwszym wykonaniu alternatywnie szesnastki g1 h1, w t. 3 w drugim wykonaniu obie wersje; w obu rkp. w t. 4 w drugim wykonaniu na drugą miarę ósemka g1, obok alternatywny zapis tego taktu: # r r j j & œ œ œ œ ; w zapisie tekstu z teki 16 w ostatnim wierszu: „żeby nam” zamiast „żeby ci”. nr 466 – Melodia z innym tekstem zob. nr 70 w suplemencie. Tekst por. nr 190 w suplemencie . s. 193 nr 467 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21 i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 955, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja; w rkp. z teki 43 t. 4 w drugim wykonaniu taki jak drugie wykonanie t. 2. nr 468 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 42, z lokalizacją ogólną: „Guzów, Ruda”; teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1907, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 946, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 43 i teki 33, k. 10 t. 1 w drugim wykonaniu: # œ œ & œ œ œ œ , w t. 3 w obu wykonaniach na pierwszą miarę szesnastki g1 h1. Wariant melodii por. nr 245 w suplemencie. �152 nr 469 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 939 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 935 – tekst, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w obu rkp.: w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 w drugim wykonaniu na drugą miarę ósemka fis1, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę ósemka c2, w drugim wykonaniu ósemka fis1; w rkp. z teki 43 brak znaku przykluczowego. nr 470 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25 – rkp. uszkodzony, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1881, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja. nr 471 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 941, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – melodia. W rkp. t. 1 w pierwszym wykonaniu: & # j œ œ œ œ J , w t. 2 i 3 w obu wykonaniach górna wersja, nad melodią odesłanie do tekstu nr 936 z teki 16, który został opublikowany przez Kolberga w T. 25 jako nr 473. Wariant tekstu por. DWOK T. 41, nr 392. s. 194 nr 472 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, nr 17 i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 940, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. nr 473 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 943 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 936 – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19 – melodia z przekreślonym incipitem: „W olszynie ja wołki pasła”, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w niej pierwsza szesnastka g1, w t. 2 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę górna, na drugą i trzecią dolna wersja, w rkp. z teki 33 górna wersja tylko alternatywnie. W rkp. z teki 16 odesłanie do melodii nr 941 z teki 33, która została opublikowana przez Kolberga w T. 25 jako nr 471. Tekst z wariantem melodii por. nr 100 w suplemencie. nr 475 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1136, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst zwr. 1 i 2 bez melodii. Melodia z innym tekstem, zob. DWOK T. 41, nr 392. �153 nr 476 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, nr 8 i teka 33, sygn. 1305, k. 60v., nr 574, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. w t. 2 na pierwszą miarę szesnastki e2 h1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu druga i trzecia nuta alternatywnie oznaczone literami: „d e”. s. 195 nr 477 – Tekst zob. nr 82 w suplemencie. nr 478 – Tekst z inną melodią zob. nr 311 w suplemencie. nr 479 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 577 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, oba rkp. bez lokalizacji. œ W rkp. terenowym t. 3 w pierwszym wykonaniu: & œ J . nr 480 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 62, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1852, z lokalizacją ogólną: „Ruda, Sokule, Radziejewice”. Tekst zwr. 2 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1016, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, t. 2 i 4  w drugim wykonaniu:    , w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemka h1, dalej górna wersja. Tekst zwr. 1 por. nr 82 w suplemencie, tekst zwr. 3 por. DWOK T. 41, nr 342. s. 196 nr 481 – W rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 469, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” tekst jak w druku z odesłaniem do innej melodii, zob. DWOK T. 41, nr 298. nr 482 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 23, z lokalizacją ogólną: „Guzów, Ruda” i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1854, z lokalizacją ogólną: „Ruda, Sekule, Radziejewice”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 i 4 w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1. nr 483 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1864, wśród zapisów z Mazowsza i Łęczyckiego. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 w pierw­ #œ szym wykonaniu dolna wersja, w drugim: & œ œ #œ œ , t. 3 œ œ œ œ œ , w t. 4 w pierwszym w drugim wykonaniu: & J �154 wykonaniu na trzecią miarę ósemka c2, w drugim na trzecią miarę szesnastki c2 h1. nr 485 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 88, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1877, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzow[ska], Sokule”. W rkp. z teki 33 w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki e2 g1, w drugim b1 a1, t. 3 w pierwszym wykonaniu: &b j j & b œœ œœ œ œœ , w drugim: 1 2 j r j & b œœ .. œ œœ , t. 4: œ œ œœ œ œ . œœ J 3 r œ s. 197 nr 486 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1868, , tam melodia bez tekstu wśród zapisów z Mazowsza; teka 35, sygn. 1315/A, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”, tam tekst bez melodii. W rkp. zapis melodii następujący: j œ œ œœ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œJ œ œ œ œ & œœ œ œœ J J j # œœ œœJ œœ œ œ œœ œ œ œ œ œ œj œ œ œ œ œ œ œ œ œ J œ œ J & œ J œœ J , œ obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 5–8 z powyższego przykładu jak górna wersja tych taktów w druku (tam t. 3-6), ze znakiem powtórki dla ostatnich dwóch taktów, w ostatnim takcie na trzecią miarę szesnastki g1 a1. nr 487 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 319, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, tam tekst bez melodii z wyjaśnieniem Kolberga: „wyrko = łóżko”. nr 489 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 45 i teka 33, sygn. 1305, k. 60v., nr 565, oba rkp. bez lokalizacji – w obu rkp. melodia bez tekstu; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Miedwienice” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 502, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – w obu rkp. tekst bez melodii. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 2 w obu wykonaniach druga szesnastka a2, a w rkp. terenowym z teki 43 w t. 3 i 4 w obu wykonaniach dolna wersja. Tekst w rkp. z teki 43 zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 492, zob. przypis do tego numeru, ponadto w tym rkp. po zwr. 2 jeszcze �155 fragment: „Oj, wziąłbym cię z sobą, niedobra to pani..., [fragment nieczytelny] u ludzi z tobą”; W rkp. z teki 16 tekst zwr. 1 jak w druku, tam jeszcze dalszy ciąg jak nr 440 w T. 25, zob. przypis do tego numeru. W odsyłaczu pod pieśnią winno być: nr 440 (nie 439). s. 198 nr 490 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39r., nr 19, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)” i teka 33, sygn.1305, k. 3, nr 1620, z lokalizacją ogólną: „Międzylesie”. W rkp. z teki 2 w pierwszym wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę szesnastki g2 d2, w t. 4 inny rytm: œ œ œ œ ; w rkp. z teki 33 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykona­niu: w t. 1 j œœj œ œ œœj œœ œ J na trzecią miarą alternatywnie ósemka g2, t. 2: & , 3 w obu wykonaniach w t. 3 na trzecią miarę szesnastki c2 a1, t. 4: 1 j2 & œ œ œ œJ œœJ œ . nr 491 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 572, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 508, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji, tam tylko melodia. W obu zapisach melodii tylko górna wersja, w t. 3 i 6 na trzecią miarę triola szesnastkowa h1 a1 g1, z fermatą na ostatniej nucie, t. 5 j œ w rkp. z teki 43: & œ œ j j œ œ , w rkp. z teki 33: & œ œ œ œœ œ . nr 492 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, tam z obszerniejszym niż w druku tekstem; teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 564 – melodia, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 501, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii w t. 1 tylko górna wersja, w drugim wykonaniu pierwsza szesnastka alternatywnie h1, t. 2 w pierwszym wy- # œ œj . œr œœ œ œ œ , w drugim: & # œ œ œj œj . W rkp. z teki & konaniu: J J �156 43 dalszy ciąg tekstu jak nr 489 zwr. 1 i 2 w T. 25, zob. przypis do tego nr. nr 493 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28; teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 563 – melodia z incipitem: „Jedzie”, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 500, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii każde z wykonań oznaczone w druku cyframi 1 i 2 dwukrotnie powtórzone. W pierwszym wykonaniu: t. 3 i 4 oznaczone jako 1. volta, w t. 4 na trzecią miarę szesnastki h1 g1, wykonanie to opatrzone znakiem powtórki i wtedy zamiast t. 3–4 dodana 2. volta: zob. 2. volta w poniższym przykładzie, w drugim wykonaniu melodia również dwukrotnie powtórzona: # j œ œœœ œ . œ. œ & .. œ œ œ œ œ œ œ œJ J J œ œ œ œJ œ œ . J œ œ œ œ œ . 1. 2. W zapisie tekstu w rkp. z teki 16 jeszcze fragment: „Oj, wyjeżdżam, …, o chusteczkę proszę, niechże cię, dziewczyno, na sercu nie noszę”. nr 494 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 54, nr 280, z lokalizacją: „Ruda i Żyrardów”, tam takty 3–8 z incipitem: „Pojadę ja” i teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 329, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, tam tekst zwr. 1; teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 902, wśród zapisów z Lubienia, z notą: „Wiskitki” – wariant zwr. 2. W zapisie melodii t. 6 jak t. 10, t. 10 jak górna wersja w t. 6; w zapisie zwr. 2 w. 3 i 4 następujące: „da, nauczę, nauczę, Lubieńczanki robić”. s. 200 nr 496 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1941, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”, zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 w obu wykonaniach na trzecią miarę obie wersje. nr 497 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1936, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 2 w rkp. z teki 43: & œ & œ Jœœ . œ œ œ œœ œ œ œ œ œ , w rkp. z teki 33 w drugim wykonaniu: J œ œœ R , w obu rkp.: w t. 4 w pierwszym wykonaniu �157 przy ostatniej szesnastce alternatywnie c2, w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki f1 e1. nr 498 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1946, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”, tam odesłanie do wariantu melodii nr 1855 z teki 33, zob. DWOK T. 41, nr 622. W obu rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, tam na trzecią miarę w rkp. z teki 43: triola szesnastkowa g1 fis1 e1, w rkp. z teki 33 szesnastki g1 fis1 lub alternatywnie fis1 e1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja. Tekst z inną melodią, zob. nr 164 w suplemencie. nr 499 – Melodia z innym tekstem, zob. nr 78 w suplemencie. Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 348. nr 501 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 68, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1904, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W rkp. z teki 43 brak znaku przykluczowego, przy t. 1–3 pier- # j œ œ œ œ œœœœ j œœœœ œ & œ œ wotnie: , poniżej z notatką 3 „lepiej” wersja jak w druku, t. 5–8 w następującym zapisie: # j & œ œ œ Jœœ œ œœ œœ œJœ œ œœ œ 3 3 3 j œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œj œ œ , obok kolejna wersja alternatywna dla t. 5, jak t. 7. nr 503 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 316, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, tam tekst bez melodii. Pod pieśnią błędny odsyłacz do Kieleckiego (DWOK T. 18 i 19). s. 201–202 nr 505 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 979, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. Tekst zwr. 1 z inną melodią, zob. nr 78 w suplemencie. s. 202 nr 506 – Por. nr 458 w suplemencie. nr 507 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 37 i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1910, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 35, sygn. 1315/A, k. 9 i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 577, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”. W obu zapisach melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na drugą miarę obie wersje, w t. 4 na drugą miarę a1; w drugim wykonaniu: �158 w t. 4 na drugą miarę obie wersje, na trzecią miarę g1, obok zanoto- j j œ , w obu bœ œ œ œ wana wersja alternatywna dla tego taktu: & 3 rkp. w t. 3 ostatnia szesnastka g1; w obu zapisach tekstu zwrotki w odwrotnej kolejności, w zwr. 2. wiersze 3 i 4 następujące: „co mi się oberwie dzbanusiem wody”. Tekst z inną melodią, por. DWOK T. 41, nr 318. nr 508 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 105, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1887, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 963–965, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w obu rkp. w pierwszym wykonaniu t. 4: m 3 & œ œ œ œj œjœ œ ; w drugim wykonaniu w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie triola szesnastkowa c2 h1 c2, w t. 3 na trzecią miarę j œjm 3 œ œ œ ; w zapisie tekstu z teki 16 szesnastki g1 a1, t. 4: & œ œ œ œ 3 w zwr. 2 w w. 4 powtórzone: „matuleńku” zamiast „moja matko”. nr 509 – Pod pieśnią błędny odsyłacz do Kieleckiego (DWOK T. 18 i 19). s. 203 nr 510 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 51, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 459, z lokalizacją: „od Wiskitek”. Tekst w rkp. Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 20r. i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 971, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach melodii w t. 4 w drugim wykonaniu druga nuta d2; w obu zapisach tekstu brak fragmentu zwr. 1: „twoje ocki jak ciarecki, moja buzia jak śmietana”. W obu rkp. teksty połączone z inną melodią, opublikowaną przez Kolberga w T. 25 jako nr 657, zob. też przypis do tego numeru. nr 511 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 455, z lokalizacją: „Guzów, p[od] Wiskit[kami]”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 966, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach melodii w t. 2 na trzecią miarę w pierwszym �159 wykonaniu seksta a1 f2, w drugim wykonaniu szesnastki b1 a1, w t. 4: w pierwszym wykonaniu & b œ œ œ œœ , w drugim œ przy f1 każdorazowo dodany dwudźwięk c1, po t. 4 jeszcze: œœ & b œœ œœ œ œ œ œœ œœ œ œ œœ œœ ; w zapisie tekstu z teki 43 brak inte- riekcji na początku wierszy. nr 513 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 110 i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1892, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. drobne różnice w zapisie linii melodycznej. W rkp. z teki 43, k. 25, nr 110:                                        ;    w rkp. z teki 33:                                       .   Tekst jak w druku w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 982 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w obu zapisach tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 431, tam tylko z pierwszą zwrotką. s. 204 nr 515 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 60r., nr 548 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 136, oba rkp. bez lokalizacji. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 981 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim obie wersje, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka e2, w t. 3 w obu �160 wykonaniach na trzecią miarę alternatywnie ósemka h1. W zapisie tekstu z teki 43 w ostatnim wierszu: „szelmą” zamiast „samą”. nr 516 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 166 i teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 558, w obu rkp. bez lokalizacji. Tekst zwr. 3 bez melodii: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 991 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 4 w drugim wykonaniu na trzecią miarę szesnastki fis1 d1; w rkp. z teki 33 w t. 2 w drugim wykonaniu alternatywnie: & # œ œ œj œœ . Zwr. 1–2 z inną melodią, zob. nr 70 w suplemencie. nr 517 – Por. DWOK T. 41, nr 312. s. 205 nr 518 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1008 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w rkp. terenowym brak interiekcji przed wierszami 2–4. nr 519 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 169, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 560 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 498, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. # r œ œœ œ œj œ œ RJ J . & W obu zapisach melodii t. 1: nr 520 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 60r., nr 547, bez lokalizacji – melodia bez tekstu; teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 986 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – w obu rkp. tekst bez melodii. W zapisie melodii w tece 33 w t. 4 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemka z kropką c2 i szesnastka g1, w drugim wykonaniu brak dwudźwięków, tylko dolne nuty. s. 206 nr 522 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 148, bez lokalizacji, teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 554, z lokalizacją ogólną: „Sokule” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 495, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W t. 2: w rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w rkp. z teki 43 w obu wykonaniach dolna wersja; t. 3: w pierw- j jœ b r r szym wykonaniu w rkp. z teki 33: & œœ œ œ œœ , w rkp. z teki 43 tylko dolna wersja z powyższego przykładu, w drugim wykona- �161 niu w obu rkp. na pierwszą i drugą miarę górna, na trzecią dolna wersja. W obu zapisach tekstu: „dupy” zamiast „chałupy” i jeszcze kolejna zwrotka: „Dobry Wosio do łóżeczka, ale tylko spać, da, spać, dziesięć razy na noc wstając, ale tylko srać, da, srać”. Pod pieśnią odesłanie do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), winno być: s. 397 nr 292. nr 523 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 980 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 43 w zwr. 1w obu wierszach: „cóż” zamiast „co”. nr 524 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 958 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, tam tylko wiersze 1 i 2, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 16 nad pieśnią notatka: „budnik, kolonista”, ponadto ostatni wiersz wariantowy: „i nie pijesz do dzieweczki”. Tekst por. nr 265 w suplemencie. nr 525 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 464, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek”, zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 3 w drugim wykonaniu: na pierwszą miarę górna wersja, ostatnia szesnastka d2. Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 506. nr 526 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 93, bez lokalizacji – melodia i tamże, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – tekst; czystopisy Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1883, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 970, z lokalizacją jak na k. 20 – tekst. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki h1 d2, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę dodana wer- # n # œ œ œ œ œ sja alternatywna: szesnastki a1 fis1, w drugim: & J , tu widoczne trudności Kolberga we właściwym zanotowaniu intonacji na drugą miarę, w t. 4 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta d1. W zapisie tekstu w rkp. terenowym �162 jeszcze w nawiasie: „matka diabła zjadła, co się zawsze kręci”. Odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 430 dotyczy podobieństwa w przebiegu linii melodycznej. s. 207 nr 527 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 977 i 978, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w obu zapisach tekstu w rkp. w zwr. 2 w. 2 i 3 brak: „tu”, w. 4 brak: „to”. nr 528 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1782, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule” i rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 83, bez lokalizacji. W rkp. z teki 33 w t. 4, 6, 8 i 12 w obu wykonaniach tylko górna wersja, w t. 6 ≥ przy c2, na trzecią miarę dwie szesnastki a1 fis1, w t. 9 tylko dolna wersja. Poniżej zanotowane wersje alternatywne dla t. 2: & # j œ œ œ œ #œ œ œ J 3 i dla t. 9: & # œœ œ œ #œ . W rkp. terenowym brak znaku przykluczowego, widoczne trudności Kolberga z ustaleniem właściwego przebiegu melodii, pierwotnie zanotowane t. 7–10, 1–4, 5–6, następnie cyframi oznaczona właściwa kolejność taktów, liczne poprawki i literowe oznaczenia nut, t. 10: & # œ. œ œœ œ œ . nr 529 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 152 i nr 162, oba rkp. bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1928, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 950, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 43 nr 152 i w rkp. z teki 33 w t. 2 w pierwszym wykonaniu: na trzecią miarę triola szesnastkowa d2 c2 f1, lub alternatyw- œ b œ œjœ œ œœœœ nie: & R R J , w drugim wykonaniu na drugą i trzecią 3 miarę dodane tercje g1 f1, w t. 3 dodane dwudźwięki – tercję niżej; w rkp. z teki 43 nr 162 w t. 1 w pierwszym wykonaniu przy pierwszej nucie dodany dwudźwięk kwinta c1, t. 2 w pierwszym wykona- n j œœ œœ œ œ œ œ b niu: & , w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią J 3 miarę f1, w obu wykonaniach przy a1 każdorazowo dodany dwu- b œ œ œ œj dźwięk – tercja f1, t. 4 w drugim wykonaniu: & œ . �163 nr 530 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 957(zwr. 1) i nr 956 (zwr. 2) i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w rkp. z teki 43 zwr. w odwrotnej kolejności. s. 208 nr 532 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 34 i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1906, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 987 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 33 następujący zapis: Ÿ & œ. œ œ œ œjœ œ j œ œ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ #œ œ J œ J œ 3 œ œ œ œ œj œ œ œj œ j œ œ œ j j & œ #œ œ J #œ œ œ œ œ J 3 Ÿ Ÿ j j œ œ œ j œ œ œ œ j œ œ œ & œ œ #œ œ œ #œ #œ , œ œ œ w rkp. terenowym następujące zmiany w stosunku do powyższego przykładu: w t. 5 na trzecią miarę triola szesnastkowa c2 h1 g1 lub alternatywnie szesnastki h1 g1, po t. 7 zmiana kolejności taktów: t. 10–11, t. 8–9, brak t. 12, t. 13 zapisany obok jako wersja alternatywna dla t. 9. W zapisie tekstu w obu rkp. trzy ostatnie wiersze następujące: „z pożegnania mojego, oj, dalibóg nie przyjdę, da ze żalu wielkiego”. nr 533 – Takty 1–8 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28v., nr 134 i czystopis, teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1920, oba rkp. bez lokalizacji; w obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w rkp. z teki 33 tylko górna wersja. nr 534 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29 z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 589, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 521, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę c2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu druga szesnastka c2, w t. 4 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie g1; w obu zapisach tekstu zwrotki w odwrotnej kolejności. s. 209 nr 535 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, �164 z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 594 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 528 – tekst, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”. W obu rkp. w zapisie melodii w t. 1 przy pierwszej nucie brak e2, t. 3–4 w następującym zapisie: # j œ œœ œ œ J J & œ œ œ œ j j œ œ œ œ œ œ œ œ œJ œJ ; w rkp. z teki 16 na początku wszystkich wierszy: „da”. W rkp. z teki 42 pod pieśnią jeszcze inne wątki, zob. nr 147 w suplemencie. Pod pieśnią błędny odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), pod wskazanymi numerami (i stroną) inne teksty. nr 536 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 591, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 522, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W rkp. z teki 42 pod melodią jeszcze drugi wątek tekstu, zob nr 200 w suplemencie. nr 537 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153; teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1128 – tylko tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. terenowym tekst z melodią inną niż w druku, zob. nr 289 w suplemencie. nr 538 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 584, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 513, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst . W obu zapisach melodii w t. 1 w pierwszym wykonaniu pierwsza szesnastka g1, w t. 2 w pierwszym wykonaniu druga szesnastka fis2, na drugą i trzecią miarę ósemki d2 g1; w obu zapisach tekstu interiekcje: „da” i „oj” na początku wierszy. nr 539 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 585, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 514, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii: w t. 1 w drugim wykonaniu na trze- �165 cią miarę ósemka c2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę obie wersje; t. 4 w pierwszym wykonaniu w rkp. z teki 43: œ j & œ œ J œ , w rkp. z teki 33 na pierwszą miarę dwie szesnastki d2 d2. W obu zapisach tekstu: „da” przed „ja kalinę”. s. 210 nr 540 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 582 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 510, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst . W rkp. z teki 42 w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę h1; w zapisie tekstu w obu rkp. brak powtórzenia w zwr. 1. nr 541 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 583 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 511, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę d2, w t. 4 w pierwszym wykonaniu również dolna wersja, w drugim wykonaniu druga szesnastka e2. W obu zapisach tekst poprzedza jeszcze jedna zwrotka: „Da i siwy gołąbeczek, da i w środku dębu siedział, da i kochajże mnie, kochaj, da i żeby nikt nie wiedział”, zob. Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 288. nr 542 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”, teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 588, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonow[em]” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 518, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W rkp. z teki 42 i 33 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, œ œ b b œ œ œœ , w t. 3 tylko dolna, w t. 1 tylko górna wersja, t. 2: & R R J w t. 4 tylko górna wersja, tam na trzecią miarę szesnastki: w tece 42 c2 f1, w tece 33 a1 f1; w obu rkp. w t. 6 tylko górna wersja, przy c2 dodany każdorazowo dwudźwięk a1, w t. 8 na trzecią miarę tylko górna wersja. W rkp. z teki 42 tekst zanotowany skrótowo, w zwr. 2 brak wiersza 1, dla w. 3 tylko: „wianeczku”. �166 nr 543 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 592, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 524 [a], z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią œ œ œ miarę g2, w drugim dodana wersja alternatywna: & œ ; w rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu alternatywnie: w t. 3 na trzecią miarę ósemka f2, a w t. 4 na pierwszą miarę ósemka d2. W obu zapisach tekstu po zwr. 1: zwr. 3, 4, 2, następnie zwr. 5, a w niej: „pilnuj” zamiast „patrzaj” i w. 3 i 4 następujące: „da, tyda piechty sobie nie chodź, da kiedy nie masz konia”; ponadto w rkp. z teki 42 tekst zanotowany skrótowo bez powtórzeń, w zwr. 2 ostani wiersz: „bo ci kaci po niej”, w zwr. 4 w ostanim wierszu: „nudzi” zamiast „budzi”. s. 211 nr 545 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1 (13 pięciolinia), z lokalizacją ogólną: „Biał[ogórne], Białawieś” i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1968, z lokalizacją: „Białogórne”, w obu rkp. w t. 1–2 tylko dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… , tam na s. 280 taki sam tekst. nr 546 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 287 taki sam tekst. s. 212 nr 548 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1 (14 pięciolinia), z lokalizacją ogólną: „Biał[ogórne], Białawieś” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1967, bez lokalizacji. W obu rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki h1 c2, t. 1–2 w drugim wykonaniu rozszerzone o jeszcze jeden takt: & # œœœ œ œ œJœ œ œ Jœ œ œ œj j , w t. 4 w pierwszym œ J wykonaniu ≥ przy c2, ostatnia szesnastka g1, w drugim wykonaniu druga szesnastka h1. nr 549 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (2 pięciolinia) i k. 3 (9 pięciolinia, nr 17), bez lokalizacji oraz teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1973, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. We wszystkich rkp. w t. 1 na drugą miarę c2, w rkp. z teki 43, k. 3 w t. 1 na pierwszą miarę triola szesnastkowa, w t. 3 na pierwszą miarę dwie szesnastki g1 h1, ostatnia nuta a1, ta wersja zanotowana �167 w rkp. z teki 33 jako wersja alternatywna. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 291 taki sam tekst. nr 550 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1126, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii, podpisany jako dalszy ciąg tekstu: „A dała mu śmietany”, zob. nr 569 w T. 25. nr 551 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (2 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1971 oraz teka 33, sygn. 1305, k. 78, nr 1400 i oba rkp. z teki 33 z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W dwóch pierwszych rkp. w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, z przednutką h1 c2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki # 3 œ œ œœ œ œ J œ œ ; w rkp. z teki 33 & h h , t. 4 w pierwszy wykonaniu: J 3 1 1 nr 1400 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej w następującym zapisie: # 3œ œ & 8 J J œJ # r r j r & œ œ œ œ œJ œ œR œJ R œ œ œ œ œ J J J j œ œR œJ œ œ œ œr œr œ œr œJ R 3 j œ œ œ œ œ R R 3 j œœœœ œ , œ w tymże zapisie dalsze wersje alternatywne dla tego przykładu, dla # 3 j # rœ œ œ # r œ œ œœœœ œ œ œ œ œ t. 2: & œ R J , & œ R J , dla t. 4: & i dla # œœœ œ œ . t. 6: & œ J 3 nr 552 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (1 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1972, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, w obu rkp. następujący zapis melodii: �168 # 3 œ œ & 8 œœœJ J 3 3 ^ œ œœœœ j œœœœ j j œ œ œ j œ œ J J œ œœ 3 3 j j œ œjœ œ œ j ^j œ œ œ j œ œ œ œ œ & œœœœ œ œ . J œ œœ J # 3 3 Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 281 taki sam tekst. Odsyłacz Kolberga do Kieleckiego błędny; może chodzić o wariant zamieszczony w cz. II tej monografii, zob. DWOK T. 19, nr 255 zwr. 2. s. 213 nr 553 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 285 taki sam tekst. nr 554 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (2 pięciolinia), bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach na drugą miarę fis2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę szesnastki g1 a1, w dru- bb œ œ j œœ . gim wykonaniu: & J Tekst zwr. 1 por. nr 86 zwr. 2 w suplemencie. nr 555 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 78, nr 1401, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, tam melodia bez tekstu; teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 526, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”, tam tekst bez melodii. W zapisie melodii w drugim wykonaniu w t. 2 na pierwszą miarę triola szesnastkowa: d2 e2 f2. Melodia por. DWOK T. 41, nr 736. Tekst por. nr 86 zwr. 3 w suplemencie. nr 556 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: t. 1–4: teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1440, z lokalizacją: „Białogórne” i notą: „Skulski” – prawdopodobnie nazwisko wykonawcy; t. 5–8: teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1442, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej, w t. 1 odb œ j j wrotna kolejność wersji, t. 4 w obu wersjach: & J œ œ , w t. 8 w obu wykonaniach na drugą i trzecią miarę kwinta c1 g1. Taki sam tekst w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam s. 283. �169 s. 214 nr 558 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 285 tekst z różnicami w ostatnim wierszu. nr 559 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1441, z lokalizacją: „Białogórne”, zanotowana o kwartę czystą wyżej; w rkp. melodia rozbudowana do 16–taktów: # 3 œ j & 8 œ œ œ œJ J œ œ œ œ œ œ œjœ œ J œ J J œœœ J œœ j j # j œ œ œ & œ œ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œJ œ œ œ œ œ œJ œ œ # œ j & œ œ œ œJ J œ œœ œ J J j œ œ œ œjœ Jœ J œ œ œ œ œ œ # œ œ œ & œœ œœœ œœœœœ œœ œœœ œœœœœœ . nr 560 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1445, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, zanotowana o sekundę wielką wyżej. j b b W rkp. w pierwszym wykonaniu: t. 1: & œ wersja alternatywna: & œ bb œ œ œ œ œ œ œœ œœ J J œ , w t. 4 , w drugim wykonaniu w t. 2 pierwsza szesnastka alternatywnie g1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 286 taki sam tekst opublikowany jako dwie przyśpiewki: nr 128 i 129. s. 214–215 nr 561 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1444, z lokalizacją ogólną: „Białogórne” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 596, z lokalizacją ogólną: „Sierakówek” – tekst. W rkp. w drugim wykonaniu t. 1–2: & œ œ œ w obu wykonaniach: & œ J œ J œ œ œ œ œ œœ œœœ œœ œj , t. 3 J ; w zapisie tekstu w zwr. 1 i 2 w. 3 następujący: „oj, gdybym mu się dostała”. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 287 taki sam tekst. �170 s. 215 nr 562 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1446, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. W rkp. melodia poprzedzona dwoma taktami: j j  # œ œ & œ œ œ œ# œ œ œ œ œ # œ , t. 2 w drugim wykonaniu:        ;  3 w t. 3–4 brak znaku powtórki, dodane wersje alternatywne: w t. 3 przy ostatniej nucie g1, w t. 4 przy trzeciej nucie d1, przy ostatniej h, t. 7–8 bez znaku powtórki, w t. 7 dodane wersje alternatywne jak w t. 4, w t. 8 ostatnia nuta tylko g1. nr 563 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1443, z lokalizacją ogólną: „Białogórne” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1127, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją jak w tece 16, tam tekst bez melodii. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, przy d2 dodana kwinta g1, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie szesnastki e2 c2, w drugim wykonaniu na trzecią miarę obie wersje, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, przedostatnia nuta h1, w t. 4 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu triola szesnastkowa d2 h1 a1, w drugim d2 c2 h1. W zapisie tekstu w rkp. terenowym w zwr. 3 w. 2: „jak córeczce, tak macierzy”. nr 565 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1163, z lokalizacją: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę triola szesnastkowa c2 d2 e2, w t. 2 odwrotna kolejność wykonań, przy powtórce na trzecią miarę również szesnastki b1 g1, t. 3 w drugim œœœ b wykonaniu: & œ œ œ J J . 3 j Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 286 wariant tekstu. s. 216 nr 566 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1, z lokalizacją ogólną: „Biał[ogórne], Białawieś” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1951, z lokalizacją: „Białogórne”. W obu rkp.: melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie c2, w drugim na pierwszą miarę szesnastki f2 f2, t. 2 w drugim wyko- b naniu: & œœœ œ J œ , w t. 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią 2 2 & b œ œ œj ‰ miarę szesnastki c d , w drugim wykonaniu . �171 nr 568 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 305, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”; teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1988, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki”. W obu rkp. tekst bez melodii; w rkp. z teki 13 tekst przekreślony, tam w zwr. 1 brak „niezbędnicy”, a w zwr. 2 brak „niezbędnicę”. nr 569 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1204, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, z lokalizacją jak w tece 33 – tekst, tam jeszcze jedna zwrotka, zob. nr 550 w T. 25. Melodia zob. DWOK T. 41, nr 730. nr 570 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1138, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii; w rkp.: „niech ją sobie wyłechcą”, a „cy chcą sewcy, cy nie chcą” dopisane jako wariant. s. 217 nr 571 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1991, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. Tekst por. DWOK T. 41, nr 425 oraz nr 237 i 238 w suplemencie. nr 572 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1178, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. t. 3–4 trzykrotnie powtórzone, pierwotnie zanotowane o sekundę wielką wyżej, następnie zapisane ponownie z notatką: „lepiej w F–dur”; w pierwszym wykonaniu w t. 1 tylko górna wersja, w t. 2 ósemki f1 a1 a1, w drugim wykonaniu w t. 1 i 2 tylko górna wersja, w trzecim wykonaniu w t. 1 tylko dolna, w t. 2 tylko górna wersja. nr 573 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam są to dwie odrębne melodie: pod nr. 1175 takty 1–4 i pod nr. 1173 takty 5–8. Takty 1–4 zanotowane o sekundę wielką niżej, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę dwie wersje: ósemka c2 i alternatywnie szesnastki e2 d2, w t. 5–8 melodia zanotowana z dodanymi dwudźwiękami:                                                                  .          nr 574 – W rkp. Kolberga są to dwie odrębne melodie: �172 t. 1–8: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 i czystopis, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1186; t. 9–15: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 i czystopis, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1185, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W t. 1–8 w obu rkp.: w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie c2, w t. 5 i 6 tylko górna wersja, t. 7 jak górna wersja w t. 5; w rkp. z teki 43 w t. 4 tylko górna wersja. W t. 9–12 w obu rkp.: brak znaku powtórki, w t. 11 tylko górna wersja, w rkp. z teki 43 w t. 12 ≥ przy f2, na trzecią miarę d2, t. 14 zanotowany jako 1. volta, t. 15 jako 2 volta. s. 218 nr 575 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1989, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą niżej, w t. 3 w obu wykonaniach na ostatnią miarę alternatywnie g2, w t. 4 w pierwszym wykonaniu ostatnia szesnastka alternatywnie c2; w rkp. z teki 33 poniżej zanotowane wersje alternatywne dla t. 1: w pierwszym wykonaniu: & œ. #œ œ. œ œ & œ. œ. J œ. #œ œ. œ œ J , w drugim: . Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 286. nr 577 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 610, z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”, tam tekst bez melodii. nr 579 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 940 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, oba z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. tekst bez melodii zanotowany do słów: „liźcie”, a dalej: „pomaluśku z obycajem, zeby...”. s. 219 nr 581 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (3 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1977, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję małą niżej, w t. 2: w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki f2 e2, w drugim wykonaniu w rkp. z teki 33: & b œ œœ œœ œ œ œ , w rkp. z teki 43 J tylko górna wersja z powyższego przykładu, w t. 4: w pierwszym wykonaniu w obu rkp. na pierwszą miarę triola szesnastkowa d2 �173 c2 d2, w rkp. z teki 33 jeszcze wersja alternatywna: zob. górną wersję w powyższym przykładzie, w drugim wykonaniu w obu rkp.: œ œ j & b œ œJ œ . 3 Por. DWOK T. 41, nr 821 i nr 452 w suplemencie. nr 582 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 9, poniżej numeru 464, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”; tamże, k. 10, nr 553, z lokalizacją ogólną: „Chochołów” i tamże, k. 16, nr 1101, z lokalizacją ogólną: „Łążyń”, we wszystkich rkp. tekst bez melodii. Na k. 16 pod nr. 1101 brak fragmentu, zamieszczonego w druku pod taktami 3–4. Tekst z inną melodią zob. DWOK T. 41, nr 444. nr 583 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 464, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”, tam tekst bez melodii. nr 584 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1984, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 3–6 brak znaku powtórki, w t. 3 i 4 tylko górna wersja, w t. 4 na trzecią miarę alternatywnie dodana triola szesnastkowa g1 a1 cis2. Tekst z inną melodią zob. DWOK T. 41, nr 372. s. 220 nr 585 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1987, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. t. 1–2 w drugim wykonaniu oznaczone „bis”, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, t. 4 w drugim wyko- œ b œ J [‰] b naniu: & J , wersja zapisana w druku zanotowana alternatywnie tylko w rkp. z teki 33. Tekst z inną melodią zob. nr 80 w suplemencie. nr 586 – W odsyłaczu do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1) winno być: nr 398 (nie 389). nr 587 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1985, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W rkp. z teki 42 zmiana kolejności taktów: po t. 1 zapisany t. 3, a następnie t. 2. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję wielką niżej, w t. 4 tylko dolna wersja, takt ten dwukrotnie powtórzony, �174 t. 5–8 w pierwszym wykonaniu: górna wersja, w t. 6 czwarta nuta g1, w drugim wykonaniu w tece 33: 3 # # #œ œ nœ œ œ œ œ œ œ œ & # œ œ œ œ œ œ [‰] , œ œœ œ w tece 42 brak t. 2 z powyższego przykładu. s. 221 nr 589 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 3 (3 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1994, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W rkp. z teki 33 melodia wraz z akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 194, nr 759. nr 590 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 3 (7 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 2001, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”; w obu rkp. w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę triola szesnastkowa g1 a1 h1. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 35, sygn. 1315/A, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki”. nr 591 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 84, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu; teka 33, sygn. 1305, k. 59, nr 536, z lokalizacją: „Ruda Guzowska“, tam melodia z incipitem: „Popielarczyk“. Incipit: „A utonął popielarczyk” w rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 4, wśród zapisów z Powsina. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej; w rkp. z teki 43 w t. 1–2 literowe poprawki w zapisie nutowym: w t. 1 przy trzeciej nucie „fis”, w t. 2 nad drugą nutą „d”, nad czwartą w pierwszym wykonaniu „a”, w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę triola szesnastkowa g1 fis1 g1, t. 6 w pierwszym wykonaniu & # œ œ œ œ ; w rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu górna wersja, przy powtórce dolna wersja. Odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1) dotyczy pieśni nr 360 na s. 416, prawdopodobnie błędnie oznaczonej jako „164”; pod numerem 164 inny tekst. nr 592 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1 (12 pięciolinia), bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1965, bez lokalizacji – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 549, z lokalizacją ogólną: „Chochołów” – tekst. �175 W obu zapisach melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach przy c2 i d2 dodany ≥, t. 4 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki e2 d2. nr 593 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1 (9 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1961, z lokalizacją ogólną: „Chojnatka, pod Mszczonowem”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk” i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 542, z lokalizacją ogólną: Zalesie, Rawa”. W obu zapisach melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1, 3 i 5 tylko górna wersja, w t. 2 dodana wersja alternatywna: #mœ œ œ œ œ mœ j &J J , t. 4 i 8: & J J # œ ; w obu zapisach tekstu interiekcje przed w. 2–4. s. 222 nr 595 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153; teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1184 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1124 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W obu zapisach melodii w drugim wykonaniu w t. 3 i 4 na pierwszą miarę tylko górna wersja, w zapisie tekstu z teki 16 w zwr. 2 w. 2: „dwa” zamiast „dwie”. nr 596 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1171, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 górna wersja, dolna zanotowana poniżej jako wersja alternatywna z adnotacją: „lepiej”, t. 4 i 8: & # œœœœ . œ nr 597 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1176, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia bez tekstu, zob. DWOK T. 41, nr 869. nr 598 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1190, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 461, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst . W rkp. w t. 1–4 tylko górna wersja, t. 2: & # # œ œ œœj œ œJ , w t. 3 m œ œ œ œ œ , ≥przy c2, w t. 5 w obu wykonaniach górna zmiana rytmu: wersja, poniżej zanotowana wersja alternatywna dla t. 3–4: �176 # œ & œ œ œJ # œ œ œ œ œ œj œj ; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 4: 3 „franco­wata” zamiast „piegowata”. Tekst bez melodii także w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Panki”, tam zwr. 2 jak w druku, natomiast zwr. 1 jak nr 637 w T. 25. s. 223 nr 599 – Zapis jest połączeniem dwóch wariantów melodii bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1164 i nr 1152, oba zapisy z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. Pod nr. 1164:                                    pod nr. 1152:                                        ;          . nr 600 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1182 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1120 – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn, 1352, k. 152 – tylko tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 1 ≥ przy d1, w t. 3 i 4 ≥ przy g1; w zapisie tekstu w obu rkp. zwr. 1: „słomą bym” zamiast „siecką bym”, w rkp. z teki 16 w. 2 brzmi: „ja bym jej jeść nie gotował”, nr 601 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1198, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim: œœ j & œœ œœ # œ œj , w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwsza miarę 3 triola szesnastkowa gis1 a1 e2, w t. 4 w pierwszym wykonaniu: œ & œ œ œJ œ œ , w drugim brak ≥ przy g1 i dodana wersja alterna3 œ œjœ œ j tywna: & R R J œ . �177 Tekst z inną melodią, zob. nr 210 w suplemencie. Tekst zwr. 3 z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 394, melodia por. tamże nr 698. Odesłanie nad nutami do nr. 564 w T. 25 dotyczy wariantu muzycznego. W odsyłaczu do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1) brak numeru pieśni, chodzi prawdopodobnie o tekst zamieszczony pod nr. 73. nr 602 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1195 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1135 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W zapisie melodii w rkp. z teki 43 w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, na drugą miarę g2, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w rkp. z teki 33 t. 1 w pierwszym wykonaniu jak w tece 43, w drugim górna wersja. s. 224 nr 603 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1197, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, zanotowana o kwartę czystą wyżej. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki a1 c2, w tymże takcie w drugim wykonaniu i w t. 4 w obu wykonaniach na pierwszą 3 miarę inny rytm: œ œ œ . nr 604 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1191, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 480, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. # œ j & œ œ # œ œ , t. 4: # œœj , w drugim wykonaniu t. 1: & œj œJ œJ . J W rkp. w pierwszym wykonaniu: t. 2: & # œœ œœ œ œ J œ Odsyłacz do Kieleckiego (zob. DWOK T. 18 i 19) błędny. Taki tekst Kolberg zamieścił w Pieśniach ludu polskiego (zob. DWOK T. 1), nr 317. nr 605 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1188 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1131 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. z teki 33 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, brak t. 1–2, w t. 5 w pierwszym wykonaniu górna wersja, na drugą miarę szesnastki c2 h1, w drugim wykonaniu przy pierwszej nucie alternatywnie szesnastka h1; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 3: „do roli” zamiast „do kuchni”. nr 606 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1134, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”. Tekst zwr. 2 bez melodii w rkp. terenowym, teka 43, sygn. 1352, �178 k. 19 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 945, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. Tekst zwr. 1 także w rkp. z teki 16, sygn. 1209, k. 8, nr 459, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” zanotowany jako początek pieśni opublikowanej pod numerem 609. W rkp. melodia zanotowana o sekundę małą wyżej, w drugim ## n œ œ œ œ œ œ J J , w t. 4 również górna wersja, na wykonaniu: t. 1: & pierwszą miarę triola szesnastkowa: g1 fis1 g1; w obu zapisach tekstu w zwr. 2: „woły” zamiast „krowy”. s. 225 nr 607 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1135, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 550, z lokalizacją ogólną: „Chochołów” – tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie szesnastki f2 d2, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie ≥ przy h1, w drugim wykonaniu obie wersje. Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 432 i nr 270 w suplemencie. nr 608 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1140, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”; tam w t. 3 w obu wykonaniach na pierwszą miarę triola szesnastkowa. nr 609 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1136, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”. Tekst bez melodii w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 70 i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 459 (zwr. 2 i 3), z lokalizacją: „Zalesie, Rawa”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w górnej wersji na pierwszą miarę szesnastki h1 d2, na drugą ósemka es2. W rkp. z teki 16 na początku jeszcze jedna zwrotka jak nr 606 zwr. 1 i nr 641 zwr. 3. nr 610 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1137, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 2, 4 i 8 tylko górna wersja, t. 5–7 w następującym zapisie: j œœ œ œ & œ J œ , dla t. 6 zanotowana poni## œ œ 3 œ J œœœ . & żej jeszcze jedna wersja alternatywna: ## j œ œœ œ œ œœ œœ œœ J œ œœ œ œœ œ œœ œ œœ 3 s. 226 nr 612 – Melodia por. nr 302 w suplemencie. �179 nr 613 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1144, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tylko górna wersja. nr 614 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1139, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”, zanotowana o kwartę czystą wyżej. W rkp. w t. 1 tylko górna, w t. 2 tylko dolna wersja w rytmie: œ # œ j œ œœ œ œ œ , w t. 4 dolna wersja, na trzecią miarę œ , t. 3: & J œ J alternatywnie szesnastki d2 e2, w t. 8 i 10 dolna, w t. 9 górna wersja. Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 409. s. 227 nr 615 – Takty 1–4: melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1141, z lokalizacją: „Rzeczyca”, zanotowana o sekundę wielką niżej; tam w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki d2 d2 lub alternatywnie fis2 e2. nr 616 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1150, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”; w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, t. 4 w drugim wykonaniu rozbudowany œ œ œ .. œ # œ œ œ œ jako 1. i 2. volta: & # œ œ œ . 1. 2. Tekst jak w druku w rkp. Kolberga: 16, sygn. 1209, k. 10, nr 565, z lokalizacją ogólną: „Chochołów” i dopiskiem: „Tretki” i teka 35, sygn. 1315/A, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki”; w obu rkp. tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 385. nr 617 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1148, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. j # œ j œœ œ œ W rkp. t. 1 w pierwszym wykonaniu: & J œ œ , w t. 4 w pierw- szym wykonaniu dodana wersja alternatywna: # œ & œœœœœ . W rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 479, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”, tekst z odesłaniem do innej melodii, zob. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 77. nr 618 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1147, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia bez tekstu; teka 16, syg. 1209, k. 16, nr 1116, z lokalizacją jak w tece 33 – tekst. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, t. 2: 3 j # # œ œœ # œœ œœ œœ & œ œ J , w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę 3 �180 alternatywnie ósemka a1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę alternatywnie ósemka d2; w rkp. tekst stanowi całość ze zwr. 2 numeru 437 w T. 25. s. 228 nr 619 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1149 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1116 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. Melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 odwrotna kolejność # # œ œ œj œ wykonań, t. 2: w pierwszym wykonaniu: & œ J J , w drugim ## j j górna wersja i dodane wersje alternatywne: & œ œœ œœJ œ , J w t. 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1. nr 620 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, zanotowana o tercję wielką niżej. W rkp. w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie ósemka e2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, przy niej dodana wersja alternatywna: na pierwszą miarę szes### œ œ œ œ & J J nastki e cis , t. 4 w pierwszym wykonaniu: . 2 2 nr 621 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1159, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 3 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki a1 h1, melodia rozbudowana, po t. 4 jeszcze dwukrotnie powtórzone drugie wykonanie t. 3–4. nr 622 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1161, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, w t. 3 dodana jeszcze jedna wersja alternatywna na trzecią miarę: szesnastki a1 fis1, w t. 4–7 tylko górna wersja, t. 8: & & # œ œ œ œ œ œ. # œ œ œ J œ œ , a po nim jeszcze: œ œ œ œ œ œ œ. . Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 317. Odsyłacz pod pieśnią błędny. nr 623 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1158, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę szes- �181 nastki f1 f2 lub alternatywnie f1 c2, w t. 2 i 4 górna wersja, w t. 3 obie wersje; w drugim wykonaniu: w t. 1 i 2 dolna wersja, w t. 3 i 4 górna wersja. nr 624 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1157, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia w następującym zapisie: mœ œœ # 3 œ œ œ œ œJ & 8 œœœJ œ œ œ 3 3 œœ œ œ œ 3 m œœ œ œœ œ œ J J # r œ œ & œ œ œ J œ œ œ œ œ œ œ œRœ œ œ œ J œ œ œœ œ œ œ 3 3 # . œœœ .œ œ œ .. , 3 3 # œ œœ œ œ J œœ . poniżej dopisana wersja alternatywna dla t. 2: & & œ œ .. .. œ œ œ œJ œ œ œœ œ œ 3 3 nr 625 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1154, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia bez tekstu w następującym 3 3 œ œ œ œJœ b & 8 œ J zapisie: œœ œ œ œ 3 œ 3 œ œœ œœœJ J j œ œ œ œ œ œ J œ j 3 œœ œœ œ œœ œ œ œ j œœ & b œ œ œ j œj œœ œ œ œ œ J Jœœ œ œ œ œ j œœj œ œ œ œ œœ œ œ œœ . œ œ 3 3 3 3 3 Tekst bez melodii zanotowany dwukrotnie w rkp. z teki 16, sygn. 1209, k. 2: pod nr. 36, z lokalizacją: „Rawa” i pod nr. 48, z notą: „szydebna”; są to odpisy ze zbioru Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji…, s. 180, nr 8, do którego Kolberg odsyła pod pieśnią. Odsyłacz do Kieleckiego winien być: T. 19 (nie 18), nr 366 (nie 536). s. 230 nr 626 – Takty 1–8 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1155 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1129 – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 – tekst bez melodii, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o tercję wielką niżej, w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki e1 a1, w t. 2 w obu wykonaniach na pierwszą miarę dwie szesnastki c2 c2, t. 4 w pierwszym # # # œ œrœ œ œ œ & wykonaniu: , w t. 6 tylko górna wersja. J �182 Takty 9–12 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1156, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o tercję wielką niżej. nr 627 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1166 – melodia; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 – tekst; oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, powtórka obejmuje tylko t. 1–2, a nie 1–4 jak w druku, w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, w drugim górna, w tym też wykonaniu ## œ œ œ œœœ dodana jeszcze jedna wersja alternatywna: & . nr 628 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1168, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, tam w t. 1 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemka g1 i szesnastki c2 e2, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja. Takty 5–14 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1169, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam w t. 8 w drugim wykonaniu ćwierćnuta z kropką c2, w pierwszym wykonaniu: t. 10: & œœ œœ œœ œ œ œ , t. 12: & œ œ œœ œ œ œ , w drugim wykonaniu: w t. 10 górna wersja, druga szesnastka g . Taktów 13–14 brak. s. 231 nr 629 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1165, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 w pierwszym wykonaniu trzecia szesnastka h1, w t. 3 w obu wykonaniach inny rytm: takt wypełniony sześcioma szesnastkami. nr 630 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1350, k. 174, nr 362, z lokalizacją: „Rawa, Skierniewice”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 na drugą miarę ósemka d2, w t. 6 i 10 tylko dolna wersja, pomiędzy t. 6 a 7 jeszcze cztery takty: # œ & œ œ œ œ œ œ œ œ 2 œ œ œ œ œ œ œ œ , w t. 7–8 tylko górna wersja. nr 631 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1172, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. �183 s. 232 W rkp. w t. 3 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie triola szesnastkowa: g1 fis1 e1, w t. 4 w obu wykonaniach dolna wersja. nr 632 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 4 (4 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 2006, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 w obu wykonaniach górna wersja; w rkp. z teki 43 t. 3 i 4 w pierwszym wykonaniu zanotowane pierwotnie o kwartę czystą wyżej, następnie poprawione i właściwa wersja oznaczona literami. Tekst bez melodii w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”, tam tekst wariantowy, w. 2: „zrobił chłopca dwórce”, w. 4: „oj i panowej córce”. nr 634 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 59, nr 514, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 457, z lokalizacją ogólną: „Brudzyń” – tekst. W obu rkp. w t. 3 w drugim wykonaniu na trzecią miarę cis2, t. 4: ## & # œJœ œ œœ ; w zapisie tekstu w obu rkp. w zwr. 2: „buzi” zamiast „gęby”. nr 635 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 67, z lokalizacją: „Zalesie”; teka 33, sygn. 1305, k. 59, nr 506 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Zalesie p. Skierniewicami”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, brak znaku powtórki; w rkp. z teki 43 w t. 1 inny rytm: & # œœ œœ œ 3 œ œJ J , a tekst wariantowy, w. 3 i 4 brzmi: „choćbym wołał, nie usłyszy, będzie myśleć, iż to inszy”, a po nich tylko fragment: „choćbym strzelił”. W rkp. z teki 33 odesłanie do tekstu z teki 16, sygn. 1209, k. 4, nr 97, zob. Kaliskie – Sieradzkie (DWOK T. 46), s. 31, nr 45. nr 637 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Panki”, tam tekst bez melodii. W rkp. zwr. 1 jak w druku, a pod nią jeszcze tekst jak nr 598 zwr. 2 w T. 25. W Pieśniach ludu polskiego (zob. DWOK T. 1), do których odsyła Kolberg (bez numeru) takiego tekstu lub jego wariantu brak. s. 233 nr 639 – Takty 5–8 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1133, z lokalizacją: „od Inowłodza, Rzeczyca”. �184 W rkp. w t. 5 w obu wykonaniach dolna wersja, w pierwszym œ # œœ œ œ & œ wykonaniu dodana wersja alternatywna: , w t. 6 w obu wykonaniach górna wersja, na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu szesnastki fis1 e2, w drugim ósemka g1, w t. 7 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie szesnastki g1 g1, w t. 8 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka fis1, lub alter- # œ œjœ j j œ œ , w drugim wykonaniu na trzecią miarę natywnie: & ósemka g1. nr 640 – Por. nr 281 w suplemencie. nr 641 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 459, z lokalizacją: „Zalesie, Rawa”, tam zwr. 3 i 4; w tym rkp. jeszcze jedna zwrotka jak nr 609 zwr. 2, zob. też przypis do tego numeru. Por. nr 281 w suplemencie. nr 642 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 59, nr 519 – melodia, takty 1–4 i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 472 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”. W rkp. w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu alternatywnie i w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemka d2. Por. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 54. nr 643 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Panki”. nr 646 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 149, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 555 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Sokule” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 497, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach muzycznych, w obu wykonaniach: t. 1: & b œ œ œJ œ œ , w t. 2 na pierwszą miarę inny rytm: triola szes- nastkowa, w t. 4 na pierwszą miarę dolna, na trzecią górna wersja; w rkp. z teki 33 w t. 4 w obu wykonaniach na pierwszą miarę triola szesnastkowa. W obu zapisach tekstu dwa ostatnie wiersze wariantowe: „Ja fartuszkiem, ty kożuszkiem, wykręćże się do mnie brzuszkiem”. s. 235 nr 648 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Łowicza” i teka 36, sygn. 1323, k. 16, z lokalizacją: „Ruda Guzowska”, tam wśród melodii zatytułowanych: „Walce – Kontredanse”, melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. �185 W obu rkp.: w t. 4 w drugim wykonaniu ósemka i ćwierćnuta f2, w t. 5 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dwie szesnastki c1 e1, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemka c1, t. 7–8 œ œ b œœœ œœ J J w drugim wykonaniu: & . nr 649 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1199, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka cis2. nr 650 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1170 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1115 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W zapisie melodii w t. 1 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim: & # œœœœœ œ , w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna wersja, na drugą miarę ósemka d2, w drugim wykonaniu dolna wersja, w t. 3 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, na trzecią miarę obie wersje, w drugim wykonaniu: & # œ œœœ œœ . W zapisie tekstu w zwr. 1 w. 4: „bo z Michałem dobrze spać”, w zwr. 2 w. 2: „sypiacie” zamiast „gadacie”. nr 651 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1206, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; w t. 2 w pierwszym wykonaniu ostatnia szesnastka e2, w t. 4 w obu wykonaniach dolna wersja. s. 236 nr 652 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1121 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, oba rkp. z lokalizacja ogólną: „Rzeczyca”, w obu rkp. tekst zwr. 1–2 bez melodii. W odsyłaczu do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1) winno być: nr 152, tam wariant tekstu. nr 653 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1162, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tylko melodia. W rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna wersja i doda- œ œ œ œJ œ , w drugim wykonaniu # œœœ œ & J J , dolna wersja i dodana wersja alternatywna: na wersja alternatywna: & # w t. 3 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dolna, na drugą i trzecią miarę górna wersja, w t. 4 w obu wykonaniach na pierwszą miarę dolna wersja. �186 nr 654 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam jeszcze jedna zwrotka. nr 656 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 53, nr 275, z lokalizacją: „Brzozów, pod Iłowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 304, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” – tekst zwr. 1–3; teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1987, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki” – tam tekst zwr. 1 i 2 i przekreślony nr: „1987”. W rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą niżej, w t. 1–2 tylko górna wersja. Odsyłacze do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1) dotyczą prawdopodobnie drobnych podobieństw w tekście; odsyłacz do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6) nr 49 dotyczy wariantu zwrotek 3 i 4; odesłanie do Kieleckiego (DWOK T. 18 i 19) błędne. s. 237 nr 657 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 947, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – w obu rkp. melodia; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152 i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1122, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – w obu rkp. tekst. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w rkp. z teki 43 t. 1–2 w drugim wykonaniu oznaczone znakiem powtórki, w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie ósemka h1. W obu rkp. w zwr. 1 w. 1: „Jabłka duze, gruszki małe” i „w Rzeczycy” zamiast „w Kromnowie”. W obu zapisach melodia połączona z innym tekstem, opublikowanym przez Koloberga w T. 25 nr 510, zob. przypis do tego numeru. nr 658 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 109, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1891, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W obu rkp. w t. 1–4 tylko górna wersja, w t. 6 w obu wykonaniach górna wersja, w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka b1. s. 238 nr 659 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1408, z lokalizacją: „od Iłowa, Brzozów”, tam oba wykonania, t. 3–4 jeszcze raz powtórzone. nr 660 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 27v., bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1308/I, k. 3, nr 289, z lokalizacją: „Giżyce i Brzozów pod Iłowem”, w obu rkp. melodia bez tekstu; teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 307, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” – tekst zwr. 1; teka 35, sygn. 1315/A, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”, tam tekst zwr. 2, w obu rkp. bez melodii. W obu zapisach z teki 33 melodia zanotowana o tercję małą wyżej; w rkp. o sygn. 1308/II, k. 27v. kolejna próba zapisania t. 5–8 skreślona przez Kolberga: �187 # & œ œ œJ j œ œ œ œ œ œj œ œ œ œ œ Jœ 3 œ. ; w rkp. o sygn. 1308/I, k. 3, nr 289 w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ósemka e2, t. 7 w drugim wykonaniu: j j # & œr Rœ œ œ . Melodia z innym tekstem, zob. nr 660 w T. 25. Odsyłacz do Kieleckiego błędny, w cz. II tej monografii (zob. DWOK T. 19), nr 21 zwr. 2 – wariant zwrotki 2. nr 662 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 28, z lokalizacją ogólną: „Guzów, Ruda” i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1897, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”. W obu rkp. w t. 1 w obu wykonaniach na trzecią miarę szesnastki d2 c2, w t. 3 w obu wykonaniach na pierwszą miarę triola szesnastkowa d1 e1 fis1. Tekst por. nr 199 w suplemencie. nr 663 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 38; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 13 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 31 – tekst, wszystkie rkp. z lokalizacją: „od Kiernozi, Osmolna”. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 35, nr 40, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 75, nr 40. s. 239 nr 664a – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 38, z lokalizacją: „od Żychlina, (Zarembów)”; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 15 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 45 – tekst; oba rkp. z lokalizacją: „Zarembów, pod Żychlinem”. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 54, nr 60, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 60. nr 664b – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 57, z lokalizacją: „Zarembów pod Żychlinem”. Ten tekst Kolberg opublikował wcześniej w T. 25, nr 33 wraz z zapisem nutowym i odesłaniem do pierwodruku melodii z tekstem w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, nr 2, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 178, zob. przypis do numeru 33. nr 665 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1157, k. 11, z lokalizacją: „od �188 Kiernozi (Złaków Borowy)”, tam melodia i zwr. 1–2; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 21– melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 51 – tekst, oba z lokalizacją: „Złaków Borowy, pod Łowiczem”. W obu zapisach melodii w t. 4 i 6 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego wydanych w Poznaniu 1842–1845, nr 125; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 125. nr 666 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 1 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 31 – tekst; oba rkp. z lokalizacją: „od Łowicza”. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, nr 3; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 3. s. 240 nr 667 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 38, tam melodia i zwr. 1–2; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 7 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 37 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją: „od Żychlina”. W obu zapisach melodia zanotowana o kwintę czystą niżej, w t. 2 na trzecią miarę ósemka h1. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, nr 18; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 35 nr 18. nr 668 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 8 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 38 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „od Łowicza”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, nr 26; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 55, nr 26. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 2 na s. 208 wariant tekstu. nr 669 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, tam melodia z pierwszą zwrotką; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 944 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 962 – tekst zwr. 1; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach w t. 2 tylko górna wersja, w t. 3 na trzecią miarę �189 ósemka fis , w t. 4 dodana wersja alternatywna: & 2 # œœ# œ œj j œ œJ œœ , J w rkp. z teki 43 w t. 7 tylko górna wersja; w zapisie tekstu w rkp. terenowym: „Kasiu” zamiast „Maryś”, w rkp. z teki 16 zapis jak w druku i nadpisany wariant: „Kasiu”. s. 241 nr 671 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 596 – melodia bez tekstu. W rkp. zapis melodii następujący:                 3      3                   3 . 3 nr 672 – Melodia w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 17, nr 2196, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca, Glina”. W rkp. w t. 2 w drugim wykonaniu i w t. 4 w obu wykonaniach na pierwszą miarę triola szesnastkowa a1 g1 fis1, w t. 2 w drugim wykonaniu na trzecią miarę szesnastki h1 c2, poniżej zanotowana wersja alternatywna dla pierwszego wykonania t. 1–4:  3                         .   Tekst zwr. 1–8 w rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1138, k. 9v., z lokalizacją: „od Żychlina (Chochołów)”; teka 35, sygn. 1315/A, k. 10, tam wśród zapisów z Chochołowa i Tretek i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 564, z lokalizacją ogólną: „Chochołów”, w tych trzech rkp. tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 460. nr 673 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 2, nr 35, tam tylko tekst; jest to odpis ze zbioru Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838, s. 190, nr 10. s. 242 nr 674 – Rkp. Kolberga: t. 3–6 w rkp. z teki 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1203 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1137 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W zapisie melodii t. 3–6 dwukrotnie powtórzone, w t. 4 brak znaku powtórki, w obu wykonaniach na pierwszą miarę górna wersja, na trzecią obie wersje, przy czym w drugim wykonaniu ostatnia szesnastka a2, w t. 5 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim: & œ œ œ œ œ œ , w t. 6 w obu wykonaniach dolna wersja; �190 w zapisie tekstu: „da, pilnuj się kowadła”, a „trzymaj” nadpisane jako wariant. nr 675 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1183 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1123 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. Melodia w obu zapisach zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 j rytm: œ œ , w t. 2 ósemka d2, w t. 5 tylko górna wersja, t. 6 jak t. 2. W rkp. terenowym w zwr. 1: „z księdza” zamiast „z klechy” i „dziewczyny” zamiast „panienek”. nr 676 – Takty 5–8 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1187, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. s. 243 nr 677 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 17, nr 2195, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca, Glina”. W rkp. w t. 1 dodana wersja alternatywna: & œ œ œ œœœœ , t. 4 w drugim wykonaniu: & J , w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 8 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta c2, œ œ œ œ œ œ œ œ & J t. 7 i 8 w drugim wykonaniu: . nr 679 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6v., z lokalizacją: „od Zakroczyma (Głusk)”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 961, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, w rkp. z teki 43 i 33 melodia bez tekstu. We wszystkich rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykonaniu: górna wersja, w t. 2 na trzecią miarę f1 lub alternatywnie na drugą i trzecią miarę ósemki c2 b1, w drugim b wykonaniu t. 2: & b œœ œœ œ œ . nr 680 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6v., z lokalizacją: „od Zakroczyma (Głusk, Łosia Wólka)”, tam melodia i tekst jak pod nutami; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 963, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 375, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków” – tekst. W obu zapisach melodii brak znaków powtórki, w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę obie wersje, dalej tylko górna, w t. 7 obie wersje, t. 8 brak. �191 W rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 6r., z lokalizacją: Sochaczew” do tekstu: „Kożuszek barani, capecka” zachował się zapis nutowy, zob. nr 333 w suplemencie. s. 244 nr 681 – Takty 1–8 w rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Zakroczyma (Głusk)”, tam z tekstem jak w druku i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 965, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – melodia. W obu rkp. tylko dolna wersja, w t. 5 na trzecią miarę h1, w t. 6 na trzecią miarę e2, w t. 7 obie wersje, druga szesnastka d2. nr 682 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Sochaczewa (Brochów)”, tam nad melodią notatka „Polski”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1350, k. 186 (s. 2, 3 pięciolinia), z lokalizacją: „Kromnów”, tam wśród melodii zatytułowanych „Polonezy”. We wszystkich rkp. w t. 1 na drugą miarę dwie ósemki d2 d2, w t. 3 i 4 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę: w rkp. z teki 1 i 42 pierwsza szesnastka h1, w rkp. z teki 43 dwie ósemki h1 h1; w rkp. z teki 1 i 42 tekst jak w druku, a w rkp. terenowym brak słów: „i tę jej wzięli”. nr 683 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Iłowa”, tam nad melodią notatka „Polski”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 154 bez lokalizacji; rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1350, k. 186 (s. 1, 13 pięciolinia), z lokalizacją: „Guzów, Ruda”, tam wśród melodii zatytułowanych „Polonezy”. We wszystkich rkp. w t. 2 w pierwszym i drugim wykonaniu tylko dol- œ bœ na wersja, w t. 3 i 4 dodane dwudźwięki: w t. 3: & œœ œ œ œ œ œœ , œ w t. 4 przy pierwszej nucie tercja f1, w tymże takcie na drugą miarę zmiana rytmu: triola ósemkowa, po t. 6 dodane jeszcze kolejne sześć taktów: dwukrotne powtórzenie t. 1–2: t. 1 dolna wersja, t. 2 górna wersja z dodanymi dolnymi tercjami przy pierwszej i piątej nucie oraz dwukrotne powtórzenie t. 6; w rkp z teki 1 w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w rkp. z tek 42 i 43 w t. 1 w obu wykonaniach obie wersje. W rkp. z teki 1 brak słów zanotowanych pod t. 2; w rkp. z tek 42 i 43 tekst wariantowy: „A szła koło mnie, pomacała mnie, i ja ją musiał, bo mi się ruszał”. nr 684 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 17, z lokalizacją ogólną: „Guzów”, rkp. tere- �192 nowy, teka 42, sygn. 1350, k. 186 (s. 1, 11 pięciolinia), z lokalizacją: „Guzów”, tam wśród melodii zatytułowanych „Polonezy” i teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Bolimowa”, tam nad melodią notatka „Polski”. We wszystkich rkp. w obu wykonaniach tylko górna wersja, tylko w t. 2 w drugim wykonaniu na trzecią miarę dolna wersja, po t. 6 jeszcze w rkp. z teki 1: & # . . œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ , w pozostałych rkp. tylko t. 1–2 z powyższego przykładu, tam w t. 2 trzecia nuta h1. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 9, z lokalizacją: „Podłęż”. Zob. też Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 743. s. 245 nr 685 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 160, bez lokalizacji, tam nad melodią notatka: „Polonez”; rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1350, k. 186 (s. 1, 13 pięciolinia), z lokalizacją: „Ruda”, tam wśród melodii zatytułowanych „Polonezy” i teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Łowicza”, tam nad melodią notatka: „Polski”. We wszystkich rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, w drugim górna, w t. 2 w pierwszym wykonaniu trzecia nuta c2, w tym takcie i w t. 4 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ćwierćnuta c1; w rkp. z teki 43 z k. 28 w t. 3 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim tylko górna. Wariant melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 108, i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1890, oba rkp. bez lokalizacji, tam zapis następujący: 3 œ & 4 œ œ œ œ œ œ œ œœ b œœ œœ œ .. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ &œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . nr 686 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 29, nr 18 – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 23, nr 1959 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Wilanów pod Warsz[awą]”. W rkp. z teki 33 odesłanie Kolberga do pierwodruku w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–1845, nr 118; przedruk: Pieśni i me- �193 lodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 118. Melodia i tekst opublikowane już wcześniej w T. 25, nr 118. nr 687 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 53, z lokalizacją: „Babice” – melodia, nad nutami notatka Kolberga: „Polka” i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1981, z lokalizacją ogólną: „Ostrołęka”, tam obszerniejszy tekst (zob. nr 228 w T. 25). W rkp. w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, t. 1–4 w drugim wykonaniu: œ œ œ œ &J J J J œ œ œ J J œ œ œ œ œ œ œ œ J J J J J ; pod t. 1–4 w pierwszym wykonaniu dopisany akompaniament: 2 œ &4 ? 42 œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ .. .. . œ nr 688 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 54 – melodia, z lokalizacją: „Czerniaków”, nad melodią notatka: „Polka” i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1982 – tekst. W rkp. melodia z akompaniamentem fortepianowym:               Da,          czte  ry            po  du mło    dy,           sze  czki   ci  wy               Ję  dru  siu     trze  ba         i               dzie  wczy  ny          go   dy,           mło  déj. . s. 246–249 nr 690–700 – W archiwum Kolberga, sygn. 3194, k. 35 zachowała się odbitka korektorska z poprawkami i uzupełnionymi tekstami pieśni nr 691 i 693, zob. następne przypisy, a także z uwagą drukarza: „tekst w manuskrypcie”. s. 246 nr 690 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 31, nr 113, z lokalizacją: „od Warszawy”; tekst bez melodii w rkp. �194 Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 967, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w t. 1–4 brak znaku powtórki, w t. 3 na pierwszą miarę dwie ósemki d2, w t. 4 pierwsza ósemka d2, w t. 5 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 7–8 w pierwszym wykonaniu gór- œ œ œJ . œ œ œ . & J J na wersja, w drugim: R J . nr 691 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 31, nr 118, z lokalizacją: „Warszawa”, tam brak notatki: „Krakowiak”, brak znaku powtórki w t. 3, drugie wykonanie obejmuje t. 1–2 i 5–6. Tekst zwr. 1 zanotowany przez Kolberga pod nutami na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 285, u Kozłowskiego taki sam tekst. nr 692 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 185, z lokalizacją jak w druku; tam w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie cztery szesnastki e2 h1 c2 h1, w drugim wykonaniu: w t. 5 na pierwszą miarę ósemki a1 h1. Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, pod nutami zwr. 1, a obok tekst zwr. 2; tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 285, u Kozłowskiego taki sam tekst. s. 247 nr 693 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, u Kozłowskiego na s. 278 nr 83 tekst jak zwr. 1, a na s. 281 nr 102 – jak zwr. 2. nr 694 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 43, nr 570, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu zanotowana o kwartę czystą wyżej. W rkp. w drugim wykonaniu: w t. 1 dodana wersja alternatywna: & # œ œ œ , w t. 2 pierwsza ósemka alternatywnie c2, w t. 3 ćwierćnuta fis1, w t. 4 w obu wykonaniach pierwsza ósemka a1. nr 695 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 43, nr 572, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu zanotowana o tercję małą niżej; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 968–969, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – w obu rkp. tekst bez melodii. W rkp. terenowym w zwr. 1 w. 3 następujący: „po tych surdutach”, w zwr. 2 w. 4: „trzynaście” zamiast „dwanaście” i w zwr. 3 w. 3: „nie ma” zamiast „pusto”. �195 Ponadto na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 35, wydrukowana melodia z pierwszą zwrotką, a obok nota drukarza: „tekst w manuskrypcie”. s. 248 nr 697 – Lokalizacja: „od Warszawy” naniesiona przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 35. nr 699 – Lokalizacja: „Wilanów” naniesiona przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 35. nr 700 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 43, nr 579, z lokalizacją: „Warsz[awa], Służew”; tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 974, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 2 i 6 tylko dolna, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 7 dolna wersja lub alternatywnie druga ósemka d2. Na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 35, wydrukowana melodia z pierwszą zwrotką, a obok nota drukarza: „tekst w manuskrypcie”. s. 249–250 nr 702–706 – W archiwum Kolberga, sygn. 3194, k. 16, zachowała się odbitka korektorska z uzupełnioną ręcznie lokalizacją: „od Warszawy” przy pieśni nr 702 i ręcznie podpisanym incipitem pod pieśnią nr 703 oraz uwagą drukarza: „tekst na ostatniej szpalcie nut dopisany na dole”; części karty z „dopisanym” tekstem brak, zachował się tylko tekst pieśni nr 703, zanotowany na innej karcie, zob. następny przypis. s. 249 nr 703 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 1, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 43, nr 580, z lokalizacją: „Służew”. W obu rkp. w drugim wykonaniu t. 1–2: &œ œ œœ œœ œœ œ ; w rkp. z teki 7 w t. 2 w drugim wykonaniu jeszcze jedna wersja alternatywna: ósemki e2 g2 f2 c2, w t. 3 w obu wykonaniach tylko dolna wersja; w rkp. z teki 33 w t. 3 w obu wykonaniach obie wersje, w górnej wersji ostatnia ósemka c2, poniżej zanotowana j œœ œœ œ œœj & kolejna wersja alternatywna dla t. 2: . Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 284, u Kozłowskiego taki sam tekst. �196 s. 250 nr 705 – Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 84; teka 33, sygn. 1305, k. 29, nr 4 – melodia z notatką: „Polka” i teka 13, sygn. 1193, k. 23, nr 1957 – tekst, wszystkie rkp. z lokalizacją: „od Czerska”; w rkp. z teki 13 brak: „sucha leszczyna, leszczyna”. Ponadto w rkp. z teki 33 odesłanie Kolberga do pierwodruku w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–1845, nr 19; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 19. nr 706 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 37, nr 318, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. nr 707 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 56, z lokalizacją: „od Wiskitek i Mszczonowa” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1987, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki” – tekst. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1 i 4 górna, w t. 3 dolna wersja, w drugim wykonaniu: w t. 1 i 4 dolna wersja, w t. 3 górna; w rkp. z teki 13 z boku nota: „Kuj[awy]”, będąca odesłaniem do wariantu z tego regionu, zob. Kujawy cz. II (DWOK T. 4), nr 363 (s. 180 zwr. 38). nr 708 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 57, z lokalizacją: „Wiskitki” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1992, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki” – tekst. W zapisie melodii w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 na pierwszą miarę: w pierwszym wykonaniu ósemka g1 i dwie szesnastki a1 h1, w drugim ósemki c2 h1, t. 3 w pierwszym wyko- œ œ œœ œ œ œ naniu: & J J J J œ . nr 709 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 67, z lokalizacją: „Zalesie”; teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 164, z lokalizacją: „Zalesie p. Skierniewicami” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 26, nr 2137, bez lokalizacji – tekst. W obu zapisach melodii w t. 4 zamiast d2 – e2, w t. 5 na drugą miarę d2, w t. 7 na drugą miarę h1, w t. 8 tylko górna wersja, w rkp. z teki 33 po t. 8 powtórka t. 5–8, tam w t. 7 tylko dolna wersja na drugą miarę e1. s. 251 nr 710 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 168, z lokalizacją: „Guzów” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 26, nr 2143, z lokalizacją ogólną: „Zalesie” – tekst. W obu zapisach melodii w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 na pierwszą miarę dodane dwudźwięki: tercje c2 c2, na drugą miarę dodana �197 kwinta g1, t. 5–8 w następującym zapisie: œ # œ œ & œ œ œ œ œ œ œœ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ; w obu rkp. zapis tekstu bez powtórzeń. nr 711 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 70, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 166, z lokalizacją: „od Rawy” i notatką nad nutami: „Polka” – melodia i teka 13, sygn. 1193, nr 2141, z lokalizacją ogólną: „Zalesie” – tekst. W rkp. z teki 43 t. 5–8 w następującym zapisie: &œ œ œ œ œ œ œ œ œ #œ œ œ œ œ œ , wersja drukowana oznaczona w rkp. literami, a w zapisie tekstu: „dawałam jeszcze”, zamiast „choć komu gęby”; w rkp. z teki 13 dwukrotnie: „Zieliński” zamiast „Suchocki”. nr 712 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 167, z lokalizacją: „Ruda Guz[owska]” – melodia i teka 13, sygn. 1193, nr 2142, z lokalizacją ogólną: „Zalesie” – tekst; teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1045, z lokalizacją ogólną: „Działyń” – tekst. W obu zapisach melodii t. 1–2 i 3–4 opatrzone znakiem powtórki, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dwie ósemki d2 d2; w zapisie tekstu z teki 13 i 16: „ja dawałam, jeszcze dam” zamiast „ja choć komu gęby dam”, ponadto w rkp. z teki 16 tekst stanowi zwrotkę drugą pieśni: „A ja dałam co swego”, zob. DWOK T. 41, nr 91. nr 713 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 173, bez lokalizacji – melodia z incipitem: „Rutkoż” i teka 13, sygn. 1193, k. 26, nr 2148, z lokalizacją ogólną: „Zalesie” – tekst. W drugim wykonaniu zapis następujący: # j j & œœ œœ J J j 3 œœ œœ œœ œœ œœ J 3 œ œ œ œ œj œ J œ œ œœ . s. 252–254 nr 714–724 – W archiwum Kolberga, sygn. 3194, k. 34, zachowała się odbitka korektorska z poprawkami i uzupełnionymi tekstami pieśni nr 703 (zob. przypis) oraz nr 717, 722, 723 i 724, zob. przypisy do tych numerów. s. 252 nr 714 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 37, nr 312, z lokalizacją: „Rzeczyca”, w t. 4 na pierwszą miarę dwie ósemki g1 g1, lub �198 alternatywnie dwie szesnastki g1 a1 i ósemka g1, w t. 5 tylko dolna wersja, przy pierwszym f1 Ω, w t. 7 dolna wersja i alternatywnie cztery ósemki h1 d2 c2 a1, w t. 8 alternatywnie na pierwszą miarę dwie szesnastki h1 c2 i ósemka a1. nr 715 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 36, nr 310, z lokalizacją: „Rzeczyca”, melodia z notatką: „Polka” zanotowana o sekundę wielką wyżej; tam w t. 1–2 i 6 zamiast rytmu punktowanego b dwie szesnastki, t. 7–8: & œ œ œ œ œœœœœ . nr 716 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 i teka 33, sygn. 1305, k. 37, nr 317, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”; w obu rkp. w t. 1–3 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w t. 4 w obu wykonaniach tylko górna wersja. nr 717 – Takty 1–9 bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 38, nr 358, z lokalizacją: „Białogórne”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 tylko dolna wersja. Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 289, u Kozłowskiego taki sam tekst. s. 253 nr 718 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 80, bez lokalizacji i czystopis, teka 33, sygn. 1305, k. 46, nr 11, z lokalizacją: „Ruda Guzowska”; w obu rkp. nad melodią notatka: „Hopswalc. Taniec weselny”, t. 3 w drugim wykonaniu: œ œ œ &œ œ œ œ œœ . nr 719 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 170, bez lokalizacji, nad melodią notatka: „Kozak” i teka 33, sygn. 1305, k. 45, nr 12, z lokalizacją: „Ruda”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą niżej, w t. 1 i 3 tylko dolna wersja; w rkp. z teki 43 t. 5–8 słabo czytelne, z licznymi skreśleniami i poprawkami, powyżej literowe oznaczenia nut jak w druku, w tym rkp. dalszy ciąg melodii w metrum  , zob. DWOK T. 41, nr 663. W rkp. z teki 33 w t. 6 na drugą miarę inny rytm: œ œ œ , w t. 8 tylko dolna wersja. nr 721 – Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 289, u Kozłowskiego taki sam tekst. �199 nr 722 – Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 289, u Kozłowskiego taki sam tekst. s. 254 nr 723 – Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 289, u Kozłowskiego obszerniejszy tekst. nr 724 – Lokalizacja i odesłanie do wariantu nr 702 naniesione przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34. nr 725 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 36, nr 309, z lokalizacją: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 i 6 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja. s. 255 nr 730 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 1, (10 pięciolinia), bez lokalizacji, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę dolna, na drugą górna wersja, w t. 3 przy pierwszej ósemce dodany dwudźwięk kwinta c1, w drugim wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę dwie ósemki tercja c2 e2, w t. 3 na pierwszą miarę dodane dwu­ dźwięki c2 c2, w t. 4 na pierwszą miarę górna, na drugą dolna wersja. nr 732 – Melodia por. Radomskie. Suplement (DWOK T. 77/II), nr 1121. Dwory i Miasta (s. 257–274) s. 258 nr 734 – Odsyłacz Kolberga nad melodią dotyczy utworu Gałganduch czyli trójka hultajska. Melodramat w 3 aktach; autorem oryginalnego tekstu Der böse Geist Lumpazivagabundus oder Das liederliche Kleeblatt z 1833 roku był Johann Nestroy. W 1835 roku w Warszawie odbyła się polska prapremiera utworu z muzyką Józefa Damsego, który był też autorem tłumaczenia; wyd: Śpiewka z kichaniem z melodramy Gałganduch, z towarzyszeniem fortepianu, Warszawa 1835 i Dodatek do Śpiewki z kichaniem z melodramy Gałganduch, Warszawa 1836, libretto Johann Nestroy, przekład: kompozytor. s. 258–259 nr 735 – Rkp. Kolberga – melodia i rkp. J. Grajnerta – tekst, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 236, nad tekstem nota Grajnerta dotycząca pieśni: „którą dziad jeden śpiewał w Warszawie”; w zapisie melodii w t. 1 tylko dolna wersja. �200 s. 259 nr 736 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy zbioru A. Sowińskiego Chants polonais…, tam nr 2. nr 738 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 80v., bez lokaliza         cji. W rkp. t. 2 w pierwszym wykonaniu:  , t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, na drugą miarę dodane alternatywnie szesnastki g1 a1 b1 c2, t. 3–4 w drugim wykonaniu: &b b œ œœ œ œ œœœ œ œœ œ . W rkp. notatka Kolberga: „Paszkowski” – dotyczy informatora lub wykonawcy oraz odsyłacz do źródła tekstu, którym był utwór F. Karpińskiego Szczęście przy Dorydzie, zob. tegoż Pieśni. Księga II, w: Dzieła F. Karpińskiego, wyd. J.N. Bobrowicza, T. 1: Lipsk 1835, s. 157–158 (pieśń XXXI); w wydaniu J.K. Turowskiego, T. 1 Kraków 1862, s. 385 (pieśń XXX). W rkp. tak jak w druku odesłanie do cz. V Poznańskiego (zob. DWOK T. 13), nr 35 – dotyczy tekstu, natomiast odesłanie do cz. IV tej monografii (zob. DWOK T. 12), nr 239 błędne. nr 739 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 11r., nr 1, bez lokalizacji, tam melodia zanotowana o tercję wielką niżej. W rkp. odesłanie do pierwodruku w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–1845, nr 103; zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 102. Odsyłacz Kolberga do cz. II Krakowskiego (zob. DWOK T. 6) winien być: nr 533 (nie 532). s. 260 nr 740 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 13a, z lokalizacją: „Garwolin”, tam tekst z wariantem melodii, por. nr 3 w T. 25. W rkp. w zwr. 3: „ty kochanie moje” zamiast „ mój Jasiu kochany” i „smutne serce moje” zamiast „ to mi zadasz rany”; w zwr. 9: „Nic mnie nie boli” zamiast „Boli mnie zawód”. s. 261 nr 742 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 17, tam tekst zwr. 1, z notą dotyczącą źródła tekstu: Pieśń Feliksa Oraczewskiego, która została opublikowana w „Pamiętniku Warszawskim” w 1818 roku T. 12, s. 222–225. s. 262 nr 743 – Rkp. J. Grajnerta uzupełniony przez Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 236, z notką: „Śpiewka Warszawiaka”, zwr. 1–3 zanotowane przez Grajnerta, po nich: „Dalej coś Jak wracał z Kampinosa – ale nie pamiętam” i reszta tekstu naniesiona przez Kolberga. �201 Obok zanotowany przez Kolberga zapis nutowy, zob. nr 347 w suplemencie. s. 262–263 nr 744 – Pod pieśnią odesłanie do „Kuriera Warszawskiego” z 1865 roku nr 80 – tego numeru nie odnaleziono. s. 263 nr 745 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam takty 1–8 z incipitem: „A gdzie się podziały pożądane gody”. W rkp. w t. 4 w górnej wersji na pierwszą miarę szesnastki c2 c2, t. 5 zanotowany o sekundę wielką wyżej, t. 6 i dodane po nim dwa takty niewypełnione, prawdopodobnie miała to być powtórka t. 5–6, w t. 8 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki c2 c2 lub alternatywnie zapisane obok szesnastki h1 d2. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie…, tam tekst na s. 97 i melodia nr 31 w dodatku: K. Lipiński Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego” zebranych i wydanych przez Wacława z Oleska, Lwów 1833. s. 264 nr 746 – Odsyłacz do cz. V Poznańskiego (zob. DWOK T. 13), nr 258 dotyczy melodii bez tekstu. s. 265 nr 748 – Takty 1–8 bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 3, bez lokalizacji, tam nad nutami notatka Kolberga: „Śpiewka” oraz w rkp. z teki 33, sygn. 1305, k. 60, nr 580, także bez lokalizacji. W rkp. z teki 43, w t. 3–4 tylko dolna, w t. 5 i 7 tylko górna wersja; w rkp. z teki 33 w t. 3–5 tylko górna wersja, w t. 7 na pierwszą miarę ósemka d2. nr 749 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Miedwienice” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1949, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W obu rkp.: w t. 1 przy pierwszej nucie alternatywnie fis1, w całym przebiegu melodii zanotowana tylko górna wersja, w t. 12 pierwsza nuta fis1, brak znaków powtórki. s. 266 nr 752 – Por. nr 354 w suplemencie. s. 268 nr 754 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 111, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki d2 d2, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę triola 1 r j j 2 œrœ œœr jœ œœ j . r b œ œ R R nœJ J . szesnastkowa d2 e2 d2, t. 3–4: & œœR œœR œJ Jœ , zapis melodii niepełny, brak t. 11–16. nr 755 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 13a, bez �202 lokalizacji. W rkp. w t. 6 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu: „chociaż Moskal gniecie” zamiast „chociaż bieda gniecie” i brak słów: „potańcujmy przecie”. nr 756 – Rkp. Kolberga – melodia i rkp. J. Grajnerta – tekst, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 237, z notą: „Kujawiak”. W rkp. w t. 1 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja, w t. 5 trzy ósemki c1 e1 g1; w zapisie tekstu w zwr. 1 brak: „co nią przewiozę kochankę”, a zamiast tego wiersz oznaczony w druku jako „vel”, pod zwr. 2 notka: „niedokończone”. Na tej samej karcie notka Grajnerta dotycząca pochodzenia pieśni: „od kobiety z Rawskiego, matki mojej służącej, zostającej obecnie w służbie za kucharkę u p. p. Gebetnerów, na imię jej Bonifacja“. s. 269 nr 757 – Oba fragmenty pieśni pochodzą z „Dziennika Wileńskiego” 1817, T. 5, tam: Pochwała wesołości. Pieśń X. F. Bohomolca na s. 562–564 i Pieśń Ig. Krasickiego z tejże okazji na s. 564–565. s. 269–270 nr 758 i przyp. 1 – Autorem oryginalnego tekstu był F. Bohomolec Kurdesz, pierwodruk: 1779 lub 1780, zob. Poezja polskiego Oświecenia. Antologia, opracował J. Kott, Warszawa 1856, s. 55–56. s. 270 nr 759 – Rkp. Kolberga, teka 8, sygn. 1163, k. 221, bez lokalizacji; rkp. był podstawą druku, nad pieśnią naniesiony nr 759, dziś rkp. uszkodzony, zachowały się tylko t. 1–4 i początek t. 5 oraz zwr. 1 i w. 1–2 zwr. 2, nad melodią notatka Kolberga: „pijacka, rzemi[eślnicza]”. Odsyłacz do numeru 255 niejasny, w T. 25 inny tekst. s. 271 – 272 nr 760 i 761 – Por. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 150. nr 762 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 22, bez lokalizacji. W rkp. w t. 12 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu brak zwr. 2, 3 i 9, w zwr. 8 w. 2: „podniesie” zamiast „zastawi”, a „zastawi” nadpisane jako wariant i wiersze 3 i 4 w odwrotnej kolejności. s. 273 nr 764 – Rkp. Kolberga – melodia i rkp. J. Grajnerta – tekst, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 237r. W rkp. nota nad pieśnią jak w druku, brak: „Warszawa 1807”, melodia zanotowana o tercję małą wyżej, brak t. 7 i 8, tekst jak w druku. s. 274 nr 765 – Warianty ukraińskiej dumki, o której mowa pod pieśnią, zanotował też Kolberg, zob. Ruś Czerwona (DWOK T. 57/1), nr 1638. �203 Przypisy (s. 275–301) s. 277 w. 1g. – s. 278 w. 19g. (ust. 1) – Zgodnie z odsyłaczem Kolberga w dziale „Listy do Redakcji Gazety Warszawskiej” zamieszczony został tekst J. I. Kraszewskiego Poezja szlachecka. Legendy herbowe, „Gazeta Warszawska” R. 92: 1854, nr 332–336, w nrze 333 o Piotrze z Radzikowa; fragmenty przytoczone przez Kolberga zostały w niewielkim stopniu przeredagowane. Odsyłacze do starodruków dotyczą prac: K. Niesieckiego Herbarz polski, T. 7: Lipsk 1841, s. 61–62; B. Paprockiego Herby rycerstwa polskiego na pięcioro ksiąg rozdzielone, zebrane i wydane r. p. 1584, wydanie J.K. Turowskiego, Kraków 1858, s. 518; Sz. Okolskiego Orbis Polonus, T. 2, Kraków 1643, s. 318–319; M. Bielskiego Kronika polska… nowo przez Joachima Bielskiego, syna jego wydana, Kraków 1597, wydanie K.J. Turowskiego, Sanok 1856, T. 1, s. 372. W dalszej części opisu odsyłacz do pracy A. Naruszewicza Historia narodu polskiego, T. 2–7 wyd. I: Warszawa 1780–1796, T. 1: Warszawa 1824 (kolejne wydania: T. Mostowskiego, J.N. Bobrowicza, K.J. Turowskiego), Naruszewicz w swoim dziele używa zarówno terminu Kumani jak i Połowcy. Ponadto pod opisem herbu Ogończyk odesłania Kolberga do prac: J.G. Hahna Griechische und Albanesische Märchen, Leipzig 1864, T. II, tam tylko pewne elementy wątku; u K.W. Wójcickiego w Pieśniach ludu Białochrobatów… T. 1 na s. 119 wymieniona pieśń pochodząca z Lubelskiego. s. 278 w. 19d. – s. 279 w. 12g. (ust. 2) – Pieśń, którą cytuje Kolberg w przypisie, zaczerpnięta ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 1, s. 165–166 ma notę lokalizacyjną: „od Lublina” i wzmiankę w przypisie: „jest wspólną nam i Czechom”. Wzmianka o Czersku może wynikać z faktu, że Kolberg dysponował zapisem terenowym melodii z tych okolic, do której uzupełnieniem miał być tekst ze zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… (1867), tam na s. 136–137. Zamieszczona w przypisie informacja o tej miejscowości pochodzi z J.H. Zedlera Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften und Künste, Halle und Lepzig, Bd. 6, s. 1982, (strona skanowana 1007, zob. https://www.zedler-lexikon.de/), tam z odesłaniem do J. Długosza, zob. Historia Polonica Ioannis Dlugossi seu Longini Canonici Cracoviensis. In tres tomos digesta, Dobromil 1615, tam na s. 15 wymieniony Czersk (zob. https://www.obc. opole.pl), a ponadto Czersk wspomniany wielokrotnie u Długosza, zob. Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1–5, Kraków 1867– �204 1870, w: tegoż Dzieła wszystkie, wyd. staraniem A. Przezdzieckiego, T. 2–6, przekład K. Mecherzyńskiego. Toż pt. Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, T. 1–6, Warszawa 1961. Odsyłacze do wariantów czeskiego i łużyckiego dotyczą zbiorów: K.J. Erben Pisně národni v Čechách, T. 1–3, wyd. I, Praha 1842– 1845 oraz L. Haupt, J. Smoler Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow, T. 1–2, Grymi 1841–1843. s. 279 w. 13–26g. (ust. 3) – Zamieszczona przez Kolberga pieśń, por. w zbiorze F.L. Čelakovsky [wyd.]: Slovenské narodni pisně, Praha 1827, nr 21. s. 279 w. 13d. – s. 280 w. 15g. i przyp. 1 (ust. 4) – Kolberg zacytował końcowy fragment artykułu W.A. Maciejowskiego Słówko o dążności i duchu poezji polskiej XVI wieku, zamieszczonego w „Tygodniku Literackim” w 1840 roku, T. 3, nr 30. Przypis pochodzi od Kolberga; w wymienionych publikacjach między innymi artykuły Kolberga dotyczące muzyki ludowej. s. 280 w. 16g. – s. 283 w. 1d. (ust. 5) – Kolberg zacytował obszerne fragmenty artykułu M. Karasowskiego Muzyka ludowa zamieszczonego w „Kalendarzu Ilustrowanym na rok zwyczajny 1863” J. Ungra, s. 91–94. Wzmianka o K. Brodzińskim pochodzi od Kolberga, zob. K. Brodzińskiego Wyjątek z pisma o tańcach, „Melitele. Noworocznik”, wydany przez E. Odyńca, Warszawa 1829, s. 97–98; zob. też K. Brodziński O tańcach narodowych w: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860, s. 97–119. s. 284 w. 2g. – s. 298 w. 9g. (ust. 6) – W poszczególnych opisach Kolberg zacytował fragmenty kilku prac, zob. następne przypisy. s. 284 (Taniec) – Cytaty pochodzą z pracy K. Czerniawskiego wydanej początkowo jako artykuł Charakterystyka tańców w „Bibliotece Warszawskiej” w 1847 roku w T. 2, s. 293–354 (fragmenty przytoczone przez Kolberga na s. 329–331), a następnie jako oddzielne wydanie: O tańcach narodowych…, s. 56–58; w przyp. 1 i 2 także fragmenty z tej publikacji ze s. 58, tam również w przypisach. Wzmianka o wcześniejszych autorach za Czerniawskim, zob. M. Bielski Kronika polska…, wyd. Turowskiego, op. cit. T. 1, s. 60; M. Stryjkowski Która przedtem nigdy światła nie widziała, kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, wydanie I: Królewiec 1582, zob. wyd. M. Malinowskiego Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, Warszawa 1846, T. 2, s. 51; A. Naruszewicz Historia narodu polskiego…, zob. np. wyd. Mostowskiego, T. 7: Warszawa 1804, s. 199; J.U. Niemcewicz Zbiór �205 pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, tam np. T. 2, Warszawa 1822, s. 128; Ł. Gołębiowski Gry i zabawy…, od s. 306 i tegoż Dzieje Polski za panowania Władysława Jagiełły i Władysława III, T. 2: Warszawa 1846 od s. 440. W przyp. 1 za Czerniawskim odsyłacz do M. Reja Żywot człowieka poczciwego, Kraków 1567–1568, zob. toż, opracował J. Krzyżanowski, Wrocław 1956, BN I nr 152, s. 84; odsyłacz do Paska dotyczy: Jana Chryzostoma Paska z Gosławic Pamiętniki, Warszawa 1924, s. 443. W przyp. 2 błędny odsyłacz do Reja; cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Dzieje Polski za panowania Władysława Jagiełły…, T. 2, s. 442. s. 285 w. 1g. – 290 w. 13g. (Taniec polski) – Cały opis zamieszczony przez Kolberga pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy…, ze s. 306–315. Wzmianka na s. 285 w. 3g. o Renacie de Guébriant, także za Gołębiowskim, por. Wypis z [Jean de Laboureur’a] podróży pani de Guébriant, posłowej nadzwyczajnej do Polski, za Władysława IV, w przekładzie Stanisława Potockiego, w: J.U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 4, Warszawa 1822, s. 23, tytuł oryginalny publikacji Laboureura: Relation du voyage de la Royne de Pologne et du retour de Madame la Mareschalle de Guebriant, Ambassadrice Extraordinaire, & SurIntendante de sa conduitte, Paris 647; na s. 285 w. 11–14g. cytat z utworu K. Miaskowskiego Mięspoust polski, zob. Zbiór rytmów, wydała Alina Nowicka-Jeżowa, IBL: Warszawa 1995 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich” T. 3), s. 343 (http://ibl.waw.pl/3bps.pdf, dostęp: 08. 07. 2018), zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K.J. Turowski, Kraków 1861, s. 295, pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622; na s. 285 w. 8 i 9 d. cytat z utworu M. Reja Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego, w którym jako we zwierciadle snadnie każdy swe sprawy oglądać może, wyd. 1: Kraków 1558, zob. wydanie St. Ptaszyckiego, Petersburg-Warszawa 1881–1888, tam s. 49, zob. też wydanie elektroniczne IBL: „Biblioteka źródeł Słownika polszczyzny XVI wieku”, tam s. 86 w. 19–20 (http://rcin.org.pl/Content/62683/WA248_82412_SPXVI_rej-wizerunek_o.pdf; dostęp 08. 07. 2018). Na s. 286 w przypisie cytat ze Zbioru pamiętników…, zob. Wypis [J. de Laboureur’a] z podróży pani de Guébriant…, s. 232–233. Na s. 287 przypisy 1 i 2 pochodzą od Kolberga. W przyp. 1 cy- �206 tat z artykułu W. Kętrzyńskiego Petersburg w roku 1720 według opisu Polaka zamieszczonego w „Przewodniku Naukowym i Literackim” wydawanym we Lwowie, R. 5: 1887, tam s. 615 (całośc artykułu na s. 520–532 i 603–616); w przyp. 2 nawiązanie do fragmentu artykułu K. Kurpińskiego O pieśniach w ogólności publikowanego w „Tygodniku Muzycznym” 1820 (nie 1821), tam w rozdziale „O tańcu Polskim czyli tak przezwanym Polonezie” zamieszczonym w numerze 11, o pochodzeniu poloneza. Na s. 288 w. 17g. odsyłacz do K. Brodzińskiego za Gołębiowskim, zob. K. Brodziński O tańcach narodowych… w: K. Czerniawski O tańcach…, s. 104; przyp. 2 od Kolberga, zob. K. Czerniawski, op. cit., s. 63 przyp. 1. Na s. 290 w. 14g. – s. 291 w. 5g. – Kolberg zacytował fragmenty pracy K. Czerniawskiego O tańcach narodowych… ze s. 61–62, 64 i 65–66; poszczególne odwołania do literatury dotyczą: utworu J. Kochanowskiego Proporzec albo Hołd pruski, wyd. 1 prawdopodobnie 1569 zaginione, w wydaniu: Kraków 1587, s. 14, por. też K. Czerniawski Charakterystyka tańców… s. 333, tam z fragmentem utworu Kochanowskiego; Pana Tadeusza A. Mickiewicza, ks. XII w. 763–807, zob. https://literat.ug.edu.pl/panfull/0012. htm, dostęp: 12. 07. 2018, pierwodruk: Paryż 1834. Ostatnie zdanie pochodzi od Kolberga i dotyczy dziełka F. Liszta F. Chopin wydanego po francusku w Paryżu w 1852 roku, przekład polski: F. Liszt, Fryderyk Chopin, Kraków 1960. s. 291 w. 6g. – s. 296 w. 6g. (Mazur) – Cytowany w pierwszym akapicie tekst pochodzi z artykułu K. Brodzińskiego Wyjątek z pisma o tańcach, „Melitele. Noworocznik”, wydany przez E. Odyńca, Warszawa 1829, s. 96, zob. także: tegoż O tańcach narodowych… w: K. Czerniawski O tańcach…, s. 110; odsyłacz do „Kuriera Warszawskiego” błędny. Kolejna partia tekstu do s. 293 w. 5g. wraz z pieśnią nr 766 pochodzi, zgodnie z odsyłaczem Kolberga, z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy… ze s. 322–324, przy czym wtrącenie: „jak mówi Brodziński” (s. 292 w. 5g.) pochodzi od Kolberga, por. K. Brodziński O tańcach narodowych… s. 110–111. Dalsza część tekstu od s. 293 w. 6g. została zaczerpnięta z pracy K. Czerniawskiego O tańcach narodowych… ze s. 82–87 i ze s. 91, między tymi stronami, zgodnie ze wzmianką Kolberga (s. 295 w. 26–34g.) u Czerniawskiego opis figur. Odesłania do literatury dotyczą: Pamiętników Jana Chryzostoma Paska… , tam na s. 178 mowa o bitwie z Moskalami, a nie ze Szwedami jak podaje Czerniawski, zob. przyp. 2 na s. 293; przyp. 3 i 4 pochodzi od Kolberga, �207 przy czym w przyp. 3 cytat z J.H. Zedlera Grosses vollständiges Universal-Lexicon…, Halle und Lepzig, Bd. 41, s. 1741–1759, (strona skanowana 884–892, zob. https://www.zedler-lexikon.de/); na s. 294 w. 14d. do rozprawy Dołęgi Chodakowskiego O Sławiańszczyźnie…, w wydaniu z 1835 s. 14, w wydaniu J. Maślanki z 1965 s. 28. s. 296 w. 7g. – s. 298 w. 9g. (Obertas) – Poszczególne partie opisu Kolberg zaczerpnął z pracy K. Czerniawskiego O tańcach narodowych… ze s. 93–96 i ze s. 97– 98. Odesłanie do artykułu K. Brodzińskiego Wyjątek z pisma o tańcach w „Melitele” (s. 97) za Czerniawskim, zob. też Brodziński, O tańcach narodowych, w: K. Czerniawski O tańcach narodowych… s. 110. Wszystkie przypisy na s. 296 i 297 pochodzą od Kolberga, podobnie jak ostatni odsyłacz na s. 298, dotyczący fragmentu utworu zamieszczonego w Historii literatury polskiej, wydanej przez M. Wiszniewskiego, T. 7, Kraków 1845, s. 161–162, u Wiszniewskiego tytuł utworu: O stacji. Żołnierz z teologiem i prywat. (1624), faktycznie jest to fragment utworu, wydanego anonimowo, Szymona Starowolskiego, zob. Rozmowa żołnierza z plebanem o stacya, teraz nowo przedrukowana, Kraków 1624. s. 298 (ust. 7) – Tekst w rkp. Kolberga, sygn. 2185/4, k. 362, jest to odpis z wymienionego numeru „Ruchu Muzycznego” (R. 4: 1860), tam wzmianka Z Gostyńskiego (chodzi o Gostynińskie) zamieszczona w rozdziale „Gazeta Muzyczna. Z kraju”. W rkp. notka: „J. Bliziński”, która dotyczy zapewne autora artykułu; jednak w czasopiśmie tej informacji brak. s. 298–299 (ust. 8) – Kolberg zamieścił fragmenty publikacji K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… ze s. 219–220 (wyd. 1869). s. 299–301 (ust. 9) – Kolberg zamieścił fragmenty artykułu E. Chłopickiego Wycieczka wiosenna w Czerskie, „Kłosy” 1871, T. 13, nr 338, u Chłopickiego także teksty pieśni (całośc artykułu: nr 329, 330, 333, 335 i 338). s. 301 (ust. 10) – Cytat pochodzi z „Kuriera Codziennego” 1869, nr 37, tam bez nazwiska autora i tytułu, tekst zaczyna się od słów: „Jedno z pism cieszy swych czytelników”. ��PRZYPISY ŹRÓDŁOWE DO TOMU 26 (Mazowsze cz. III) Wstęp (s. VII–XIII) s. IX przyp. 1 i s. XII w. 10d. – Kolberg powołuje się na recenzję zamieszczoną w ,,Dzienniku Poznańskim”; w rocznikach 1885, 1886, 1887 recenzji nie odnaleziono. s. X w 1d. – Kolberg odsyła do przypisów na wymienionych stronach cz. III Poznańskiego ( DWOK T. 11) i cz. II Kieleckiego (zob. DWOK T. 19), w których wymienia publikacje dotyczące analizy pieśni. s. nlb. przed s. 1, ryc. – Litografia wg akwareli W. Gersona, oryginał w zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie (MR-E nr 45) z informacją: „Klembów pod Radzyminem”, zob. DWOK T. 80/I, s. LXII. Kraj (s. 1–15) s. 3–15 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1–4. Zachował się rkp. zawierający cały rozdział „Kraj”, podzielony przez Kolberga na dwa podrozdziały: „Ogólny pogląd” i „Fizyognomija miejsc”. Na k. 2 notatka: „Uwaga dla zecera, proszę uważać na numery porządkowe”; w rkp. inna kolejność niektórych partii tekstu, a naniesione później przez Kolberga numery odpowiadają kolejności zamieszczenia w druku opisów poszczególnych miejscowości; ponadto w rkp. brak niektórych przypisów i not bibliograficznych. Fragmenty tego rkp. Kolberg pominął w druku; zostały one opublikowane w cz. VI Mazowsza, zob. DWOK T. 41, s. 413–414. Opis niektórych miejscowości także w innym rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 16, zob. następne przypisy. s. 3 w. 1g. – s. 4 w. 8g. i przypisy – Ten fragment tekstu w wymienionym rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1. Na końcu akapitu odesłanie do krótkiego opisu Nieporętu zamieszczonego w T. 24 na s. 17. �210 s. 4 s. 5 W przyp. 1 na s. 3 Kolberg wymienił pracę J. Przyborowskiego Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły opublikowanej w ,,Wiadomościach Archeologicznych” 1873, T. I, s. 39–96. W przyp. 2 na s. 3–4 Kolberg odwołał się do pracy K. Milewskiego Pamiątki historyczne krajowe do rozdziału Popielnie, popielacze albo popielnice; pierwsze przytoczone przez Kolberga zdanie to cytat ze s. 287, dalsza część tekstu jest streszczeniem s. 289–290. Na s. 4 w przyp. 1 informacje zaczerpnięte z „Kuriera Codziennego” 1871, nr 123, tam bez autora i tytułu, tekst zaczyna się od słów: „W dniu 1 czerwca w Grochowie pod Warszawą”; Kolberg przytoczył informacje ze zmianami redakcyjnymi, w „Kurierze” np.: „szpilka damska do włosów (zdaje się, że bronzowa)”. w. 9–22g. – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1. W opisie rzek błąd druku, winno być: „Ossownica” (dziś Osownica); błędna także nazwa: „Czarnoił”, może chodzić o leżącą w okolicach Kuligowa i Ślężan wieś Czarnów. Niejasne też odesłanie Kolberga do artykułu L. Wolskiego Jeziora w Królestwie Polskiem, ,,Biblioteka Warszawska” 1851, T. 1, s. 46–84, tam tylko wymienione jeziora z okolic Warszawy, zob. też tegoż Rys hydrografii Królestwa Polskiego z wiadomością o spławach, tamże, 1849, T. 2, s. 221. w. 1–12g. i przyp.1 (Kobyłka) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2. Na końcu akapitu Kolberg odsyła do prac: J. Bartoszewicza Kobyłka, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1852”, s. 19–24; W. Matuszewskiego Sprostowanie opisu dóbr pojezuickich Kobełka z przyległościami zamieszczonego w ,,Bibliotece Warszawskiej” 1853, T. 2, s. 576–577, tam w dziale „Rozmaitości”. Przypisu w rkp. brak; wszystkie zamieszczone w nim akapity są cytatami z artykułu F.S. Sobieszczańskiego Z biegiem Wilii, od Werek do Zakrętu z wymienionego przez Kolberga numeru ,,Wędrowca”, s. 102. w. 13g. – s. 6 w. 7g. (Okoniew i Radzymin) – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1125, k. 2 i teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. Na s. 6 w. 4–7g. Kolberg wymienia artykuł [J. Bartoszewicza] Kościół Radzymiński. Uroczystość poświęcenia. Proboszcze: Nagurczewski i Narbutt opublikowany w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” 1850, T. 18, s. 502–521 (autor ustalony za: I. Polkowski Skorowidz do „Pamiętnika Religijno-Moralnego” wydawanego w Warszawie od r. 1841 do r. 1862, Warszawa 1877); dalej wymienia publikację L. Bokiewicza Opis powiatu Radzymińskiego pod względem topograficzno-historycznym, statystycznym, higienicznym i lekarskim, Warszawa 1872 (nie 1873). �211 s. 6 s. 7 s. 8 s. 9 w. 8–35g. (Kamieńczyk, Jadów, Dobre, Stanisławów, Mińsk) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2. Opis Mińska także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. w. 2d.– s. 7 w. 2g. i przyp. 1 (Barcząca) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2. W przypisie Kolberg wymienia artykuł W. Szymanowskiego Fabryka szkła i kryształów zwana Czechy, we wsi Trąbkach, w powiecie garwolińskim, gubernii siedleckiej we wskazanym numerze „Tygodnika” na s. 234–236. w. 3–25g. (Kałuszyn, Kiczki, Cegłów, Kuflew, Latowicz) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2, tam bez przypisu; wymieniony w przypisie artykuł J. Przyborowskiego Wycieczki archeologiczne nad Świder we wskazanym roczniku ,,Wiadomości Archeologicznych” na s. 25–53. Opis Latowicza także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. w. 26g. – s. 8 w. 6g. (Siennica, Kołbiel) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2, tam brak przypisu 1 (s. 8). w. 7–24g. (Karczew, Otwock) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2. Ostatnie dwa zdania opisu Karczewa Kolberg podał za Księgą Ziemi Czerskiej wydaną w Warszawie w 1879 roku, s. XI. Cytatu z „Kalendarza Warszawskiego” (prawdopodobnie chodzi o „Kurier Warszawski”) nie umiejscowiono – brak numeru czasopisma. w. 25g. – s. 9 w. 3g. – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1. W rkp. tekst obszerniejszy, Kolberg przytacza jeszcze nazwy jezior znajdujących się w poszczególnych wsiach, wzmiankę o przemyśle oraz wymienia miasta opisywanego obszaru, zob. DWOK T. 41, s. 413–414. w. 4–22g. i przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 3. W rkp. pierwsze zdanie brzmi: „Siedlce, miasto niegdyś wojewódzkie, później guberniane…”, dalej jak w druku, następnie zamiast: „Około r. 1600” w rkp. Kolberg zanotował: „W sto przeszło lat później”, a ponadto informacja: „Obok tego jednak była hetmanowa nader dobroczynną i pobożną; zbudowała kościół ś. Trójcy…” i dalej jak w druku. W przypisie odesłanie do haseł Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda wydawanej w Warszawie: F.M. Sobieszczańskiego Siedlce, T. 23 (1866), s. 401 i tegoż Liw, T. 17 (1864), s. 222 oraz do hasła Węgrów opracowanego przez W. K. [W. Korołyński], T. 27 (1867), s. 783–785. w. 23g. – s. 10 w. 1d. (Mordy, Sokołów, Sterdyń, Kossów, Miedzna, Węgrów, Liw) – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1125, k. 3 i teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. Przy opisie Węgrowa ostatnie zdanie wprowadzone w druku (w rkp. brak). Na s. 10 w w. 1–4d. odesłania do prac: A. Wieniarskiego Liw. Szkic historyczny, ,,Księga Świata” 1857, cz. I, s. 187; odesłanie dotyczy artykułu F.M. Sobieszczań- �212 s. 11 s. 12 s. 13 s. 14 skiego Zamek w Liwie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 379, tam także ryc. Kozerskiego pod takim samym tytułem. w. 1–10g. i przyp. 1 (Mokobody, Wodynie) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 3. W rkp. opis miejscowości Wodynie brzmi: „niegdyś miasteczko, dziś podupadła osada”. W przyp. 1 mowa o dwóch artykułach w wymienionym tomie „Pamiętnika”: Wieś Budzieszyn albo Zbudeszyno w Ziemi Drohickiej na s. 364–368 i Wiadomość o kościołach w Liwie, Pniewniku, w Wierzbnie w Ziemi Liwskiej, Xięstwie Mazowieckim położonych na s. 371– –378. Opis miejscowości Mokobody także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. w. 11–27g. i przyp.2 (cd. na s. 12) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1. w. 1–15g. (Łuków) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. Na końcu akapitu odesłanie do artykułów: F. Krupińskiego Pijarzy w Łukowie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1859, T. 4, s. 528–547 oraz F.M. Sobieszczańskiego Kościół parafialny w Łukowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 17, z ryc. Żabińskiego pod tym samym tytułem. w. 16–29g. i przyp. 1 (Stoczek, Parysów) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. W przypisie odesłanie do pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne we wsi Łukowcu (mazowieckim), ,,Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. VIII, s. 247–323. w. 9d. – s. 13 w. 4g. (Osieck) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. w. 7–8g. – W Księdze ziemi czerskiej na s. XI wzmianka o Warszewicach. w. 11g. – Informacja o wsi Wilga w Księdze ziemi czerskiej na s. XI. w. 12–19g. (Garwolin) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. w. 22g. – Informacja o wsi Miastków w Księdze ziemi czerskiej na s. XII. w. 1–17d. (Żelechów, Łaskarzew) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. W opisie Łaskarzewa w rkp. brak fragmentu tekstu, po słowach: „wojen szwedzkich” od razu ostatnie zdanie dotyczące zatrudnienia mieszkańców. w. 17d. – s. 15 w. 4d. (Maciejowice, Stężyca, Bobrowniki, Adamów, Serkomla, Łysobyki, Kock) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. W opisie miejscowości Łysobyki w rkp. dodatkowa wzmianka o założeniu Przytoczna: „na wyspie Wieliska zwanej, �213 w polu do rz. Wieprza dotykającym”. Przytoczone na końcu opisu Kocka przysłowie także w innym rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1120, k. 23, tam w zbiorze przysłów. Lud (s. 17–52) s. 19 s. 22 s. 23 s. 28 w. 2g. – W korespondencji zachował się tylko pierwszy list M. Skotnickiego do Kolberga z 19 kwietnia 1865 roku, podpisanego pseudonimem „Rola”, w którym autor prosi adresata o instrukcje, w jaki sposób gromadzić materiały, zob. Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 118. Zachowała się także odpowiedź Kolberga z 1 maja 1865 roku, zob. tamże, s. 121. Brak natomiast w archiwum listów i dołączonych do nich materiałów, które najprawdopodobniej Skotnicki przesłał później Kolbergowi. w. 5–7d. (przyp. 1) – Odesłanie dotyczy prac: Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830; J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie, ,,Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 53–81; cytowanego już artykułu F. Krupińskiego Pijarzy w Łukowie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1859, T. 4, s. 528–547; artykułu W. Stępowskiego Z Podlasia zamieszczonego w „Kronice Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 28, s. 2–4; wymienianego w poprzednim przypisie liście M. Skotnickiego i pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne..., s. 247–323. w. 9d. – s. 23 w. 5d – Kolberg przytoczył fragmenty wymienionego w poprzednim przypisie artykułu W. Stępowskiego Z Podlasia, „Kronika...” 1858, nr 28, s. 2–4, tam w dziale „Korespondencja Kroniki”. w. 4d. – s. 27 w. 1d. – Kolberg odwołał się do wymienianej już publikacji S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne..., s. 247–323. Jako cytaty wykorzystał natomiast fragmenty artykułu tej samej autorki Z ziemi czerskiej zamieszczonego w „Czasie” (całość artykułu nr 170–175); fragmenty cytowane na s. 23–26 w. 8g. pochodzą z numeru 171, a pozostała część tekstu z numeru 175. Na s. 27 Kolberg wymienia J. Hanusza, który opracował rozdział „Mowa” publikacji Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne… Wszystkie przypisy pochodzą od Kolberga. w. 3g. – s. 30 w. 3d. – Rkp. terenowy Kolberga, sygn. 2185/1, k. 161–162. W rkp. najpierw opis stroju kobiecego, dalej męskiego, niektóre zdania w formie skróconej i brak dwóch fragmentów tekstu: s. 29 (od słowa: „Buty” do „potrzeby” i ze s. 30 (przedostatni �214 akapit: od „Pod Sokołowem” do „granatowa”). W przypisie, którego w rkp. brak, fragment wymienionej pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, s. 59; zamieszczone w nawiasie wyjaśnienie: ,,streifen, paski” pochodzi od Kolberga. Odesłanie do rękopisu J. Kitowicza przywołane za Gołębiowskim, zob. np. J. Kitowicza Opis obyczajów za panowania Augusta III, wydanie z rękopismów przez E. Raczyńskiego, Poznań 1840 (rozdział: „O strojach czyli sukniach”). s. 31 w 1–19g. – Rkp. Marii Hemplówny, teka 47, sygn. 1354/III, k. 11, z notą: „We wsi Tuchowiczu pod Łukowem”; w rkp. opis stroju kobiecego bez ostaniego zdania: „Noszą także...” oraz fragment dotyczący dziewcząt, zob. też DWOK T. 80/I, s. LXVIII–LXIX. w. 12d. – Odesłanie dotyczy opisu nakrycia głowy (konfederatki) w cz. I Lubelskiego (zob. DWOK T. 16), s. 23, u Kolberga omyłkowo odesłanie do tomu 17. s. 34 w. 21–24g. – Kolberg odsyła do publikacji S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne... w ,,Zbiorze Wiadomości...”, tam na s. 261–262 rozdział ,,Ubiór i tkaniny domowe”; w artykule tej autorki Z ziemi czerskiej w wymienionym numerze „Czasu” także opis ubiorów. w. 13d. – s. 35 w. 14g. – Cytat pochodzi z wymienianego już wcześniej artykułu ks. F. Krupińskiego Pijarzy w Łukowie, w T. IV (seria II) „Pamiętnika...”, Kolberg skrócił tekst ze s. 530–531. ryc. po s. 34 – Rycina wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I, s. LXII i LXXVII. s. 35 w. 17d. – s. 37 w. 6d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 4; w rkp. informacje zapisane skrótowo w formie notatek, ponadto inna kolejność niektórych partii tekstu. W przyp. 1 na s. 35 odesłanie do cz. I Krakowskiego (zob. DWOK T. 5), tam o pieczeniu chleba w przypisie. s. 37 w. 3–4d. i s. 38 w. 3–5g. – W publikacji S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne... w ,,Zbiorze Wiadomości...” na s. 263– –264 rozdział ,,Potrawy”. s. 39 przyp. 1 – Kolberg zacytował fragment artykułu ze wskazanego numeru „Czasu”, artykuł bez tytułu zamieszczony został w dziale „Kronika miejscowa i zagraniczna”, jest to przedruk z „Kuriera Lubelskiego” (nr nieznany) z 1872 roku. s. 40 w. 19g. – s. 41 w. 18g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 2; w rkp. zdania krótsze o charakterze notatek. W przyp. odesłanie do pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne..., tam na s. 259 informacje o budowaniu chałup. �215 ryc. po s. 40 – Szkice do rycin zamieszczonych między s. 40 i 41, ryc. 1–4 zostały wykonane przez Kolberga i znajdują się w jego zbiorach: teka 47, sygn. 1354/II, k. 69, tam z fragmentami opisu; ostatecznie jednak szkice zostały przerysowane, najprawdopodobniej przez W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I, s. LXIII. s. 42 w. 18g. – s. 43 w. 2g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 2 i 3; tam zapisy w formie notatek. s. 43 w. 11g. – 44 w. 19g. (Sprzęty. Naczynia) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 3; tam opis skrótowy, w formie notatek, z odręcznym rysunkiem dwóch naczyń. s. 46 przyp. 1 – W przypisie odesłanie do pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne…, tam na s. 256–261 rozdział ,,Gospodarstwo”. przyp. 3 – W przypisie Kolberg zacytował fragment artykułu J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie... cytowany fragment na s. 63. s. 47 w. 6g. – s. 49 w. 22g. – Kolberg zacytował fragmenty wspomnianego już artykułu W. Stępowskiego Z Podlasia zamieszczonego w „Kronice Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 28, s. 2–4. s. 49 w. 10d. – W archiwum Kolberga zachował się tylko pierwszy list M. Skotnickiego do Kolberga z 19 kwietnia 1865 roku, podpisany pseudonimem „Rola”, w którym autor prosi o instrukcje, w jaki sposób gromadzić materiały, zob. Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 118. Zachowała się też odpowiedź Kolberga z 1 maja 1865 roku, zob. tamże, s. 121. Brak natomiast w archiwum listów i dołączonych do nich materiałów, które najprawdopodobniej Skotnicki przesłał później Kolbergowi. s. 50 w. 17g. – s. 52 – Fragmenty opisu w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 1 i 3; na k. 1 opis „gapy”, dalej „chomonta i szle”, a następnie tekst jak na s. 50 (w. 17–29g.) zaczynający się od słów: „Chłopi i drobna szlachta”, na k. 1 rkp. w formie notatek. W przypisie cytat z artykułu S. Ulanowskiej Z ziemi czerskiej w wymienionym numerze „Czasu” (całość artykułu nr 170–175). Na końcu przypisu odesłanie do wielokrotnie wymienianej pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne…, tam na s. 259– –260 opis wozu. �216 Zwyczaje (s. 53–91) s. 53 ust. 1 i 2 – Rkp. Kolberga, sygn. 2185/4, k. 363; w rkp. tylko pierwsze zdanie i fragment ostatniego zdania z ust. 1 oraz ust. 2 do słowa: „jabłka”. s. 53–54 przyp. 1 do ust. 2 – W przyp. cytat (z drobnymi zmianami redakcyjnymi) z „Kuriera Codziennego” 1865, nr 147, tam bez autora i tytułu w dziale „Rozmaitości”. ust. 3 – Informacje zamieszczone w tym akapicie Kolberg zaczerp­ nął z działu Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, zamieszczonego w „Nowym Kalendarzu Domowym na rok zwyczajny 1830”, wydanym w Warszawie w drukarni A. Gałęzowskiego, tam hasło: Grudzień na s. 24. s. 54–55 (Ś. Szczepan) – Rkp. Kolberga, sygn. 2185/4, k. 363; pomimo wzmianki o Kitowiczu jest to odpis z Ludu polskiego... Gołębiowskiego, s. 311. s. 55 przyp. 1 – Kalendarz wymieniony w cz. I Mazowsza to Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, „Nowy Kalendarz Domowy na rok zwyczajny 1830” Warszawa (druk: A. Gałęzowki). przyp. 2 – Pomimo odesłania do prac Kitowicza Kolberg zacytował fragment Ludu polskiego... Gołębiowskiego, s. 220. s. 56 nr 1 – Tekst kolędy został nadesłany przez Wincentego Stępowskiego z Klonowca w powiecie kutnowskim, 21 listopada 1867 roku, zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 211–212. s. 56–57 nr 2 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia zanotowana o tercję małą wyżej i tekst zwr. 2–4; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tekst zwr. 1–4 bez melodii. Na k. 27 w zwr. 2 w. 5: „sprawił” zamiast „zrobił”, w zwr. 4 w. 2: „swego” zamiast „jego”. Pod pieśnią odesłania do wariantów w zbiorze M. Mioduszewskiego Dodatek do ,,Śpiewnika kościelnego”, Kraków 1842, s. 424–425 oraz w śpiewniku [Sz. Kellera] Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871, s. 134–135, nr 51; wymienione przez Kolberga Kantyczki, zob. np. Kantyczki. Podług wydania 1785, Paryż, 1868–71, T. 2, s. 16–17 i Kantyczka czyli zbiór najstarszych i najnowszych pieśni kościelnych na cały rok, Bochnia 1862, s. 78–79. �217 s. 57 nr 3 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia z incipitem: „Stoi nam tu” i poniżej tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku i dodatkową: „Gończyce”, tam tekst bez melodii. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym melodii, brak znaku przykluczowego i przedtaktu, t. 1–2: r [# ] œ . œœ œ & œ œ œœ œ R , w t. 8 ostatnia nuta g1, w t. 9 pierwsza nuta h1. s. 57–58 nr 4 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 4: „Izraelitom” zamiast „Izraelowi”. Pod pieśnią odesłanie do śpiewnika Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, s. 172, nr 105, tam tekst sześciozwrotkowy. s. 58–59 nr 5 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”, tam melodia z tekstem; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tylko tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w obu wykonaniach w t. 1 dolna, w t. 3 górna wersja, w t. 3 w drugim wykonaniu trzecia ósemka c2, t. 5–8:             œ œ œj œ R R J œ œ œ. J                 , w t. 9 tylko górna, a w t. 10 tylko dolna wersja; pod melodią z k. 29 podpisany jeszcze jeden incipit: „Przyszedł Mesjasz”, zob. DWOK T. 41, nr 996. s. 59 nr 6 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, w zapisie melodii tylko dolna wersja. Pod pieśnią odsyłacze do wariantów w zbiorze M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843, s. 217 oraz do wymienianej już pracy Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, s. 176, nr 111. s. 59–60 nr 7 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 7, z lokalizacją: „Gończyce”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tylko tekst. W obu rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej, t. 1–4 dwukrotnie powtórzone: w rkp. z teki 38 w pierwszym wykonaniu: r r & b œ œ Jœ œ J ;  �218 w rkp. z teki 2 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, pierwsza próba zapisu w metrum , następnie popra- r œ œ wione na , w pierwszym wykonaniu t. 1: & b œ Rœ J J , t. 2–4 jak w tece 38; w obu rkp. w drugim wykonaniu t. 3 w następującym rytmie: œ s. 60 s. 61 j œ. W zapisie tekstu z teki 38 i w rkp. z k. 29 w zwr. 2 w. 1: „osioł” zamiast „osłu”. Odesłania Kolberga dotyczą wariantów pieśni w zbiorach M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy z melodyjami…, s. 148 i tegoż, Dodatek do ,,Pastorałek i kolęd z melodyjami”, Lipsk 1853, s. 278 oraz Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych..., s. 179, nr 115 i s. 196– –197, nr 143. nr 8 – Pod pieśnią odesłania Kolberga do wariantów w zbiorach: M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843, na s. 145 (nie s. 50), nr 78; Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych..., s. 132–133, nr 47; w obu zbiorach tekst obszerniejszy; w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., s. 175 i nast. tam teksty wariantowe. nr 9 – Odesłanie Kolberga dotyczy pierwszej zwrotki pieśni zamieszczonej zbiorze M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy..., s. 138. nr 10 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją: „od Łaskarzewa, Sokół”; teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W rkp. z k. 28 zamiast odsyłacza do melodii nr 446 w cz. I Lubelskiego (DWOK T. 16) zapis nutowy:           Pa  śli pa  ste  rze      A  nioł im   się                wo  ły,    po  ka  zał, u zie  lo  nej       dą  bro  wy. do Be  tle  jem   iść    ; ka  zał. ponadto na k. 28 obszerniejszy tekst, po zwr. 1 jeszcze: „Pytać go śmieli, gdzie Pana szukać mieli. Naleźli go we żłobie, nie mając nic na sobie, �219 tylko wiązeczkę siana, pod nóżki, pod kolana”. Odesłanie Kolberga dotyczy pieśni zamieszczonej w zbiorze M. Mioduszewskiego, Pastorałki i kolędy..., s. 123, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. s. 61–62 nr 11 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Przy onej dolinie” i notą: „kolęda”, rkp. najprawdopodobniej z zapisami z okolic Warszawy. Por. nr 2 w DWOK T. 79 (Kaliskie. Suplement). s. 62–63 nr 12 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „kolęda”. W rkp. w t. 4–6 tylko górna, w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka g1. s. 63–64 nr 13 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia i tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją: „Jadów, Wyszków”, tam tekst bez melodii i na tej samej karcie, z lokalizacją: „od Łaskarzewa, Sokół” jeszcze raz zanotowany tekst zwr. 1, bez melodii. W rkp. terenowym melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ósemki g1 f1, t. 6: & b œ s. 64 œœ œ , od t. 9 do pierwszej miary t. 11 melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 11 na drugą miarę tylko dolna wersja. W zapisie tekstu z k. 27 w zwr. 5 dwa ostatnie wiersze następujące: „uciekła do lasa, jak dzika bieżała”, w zwr. 4 tylko cztery początkowe wiersze i brak zwr. 9–11; na k. 24 w zwr. 2 w. 3: „nabył” zamiast „nabyć”, w zwr. 10 w. 1: „Szedł Maciek” zamiast „Maciek idzie”. Odesłanie dotyczy wariantu pieśni w zbiorze M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy... s. 90 ,,Kto był smutny...”; wymienione przez Kolberga Kantyczki, zob. np. Kantyczka czyli zbiór najstarszych…, s. 115–116. nr 15 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”, tam melodia z incipitem: „W tej kolędzie” i teka 2, sygn. 1124, k. k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam obszerniejszy tekst bez melodii opublikowany przez Kolberga jako nr 13 w T. 26, zob. przypis do tego numeru. W rkp. terenowym melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1–4 brak znaku powtórki, w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie g1, w t. 10 na pierwszą miarę dwie szesnastki c2 c2. �220 s. 65–66 nr 16 – Tekst bez melodii w rkp. Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6, nr 20 (zob. DWOK T. 80/I, s. XLIV) i w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją: „Moczydło pod Czerskiem” i uzupełnioną lokalizacją jak w druku. W rkp. Kolberga w zwr. 1–3 brak ostatniego wiersza, a w zwr. 5 powtórzone: „wyskoczyły” zamiast „z tej kieszule”. s. 66–67 nr 17 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”, tam melodia z incipitem: „Wesoła uciecha”, a poniżej tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tekst bez melodii. W rkp. terenowym melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 3–4 tylko dolna wersja, w t. 3 trzecia ósemka f2, t. 7–8: & œœ œ œœ œœ ˙ . W zapisie tekstu w obu rkp. zwr. 1–5 jak w druku, po nich zwr. 7 i 8, a na zakończenie zwr. 6, przy czym w rkp. terenowym z k. 30 tylko wiersze 1–2 zwrotki 6. Ostatnie trzy wiersze zwr. 6 zanotowane oddzielnie w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 29, także z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”. s. 67–68 nr 18 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją: „Krusze”. W zapisie melodii w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 fis1, w t. 5 na drugą i trzecią miarę ósemki h1 a1 połączone łukiem, w t. 12 przy drugiej szesnastce alternatywnie fis1, po t. 12 znak repetycji. W zapisie tekstu w zwr. 1 w. 2: „z południa wesoło” zamiast „z lutnią przy złobie”, w zwr. 6 w. 2: „Ursuli święty” zamiast „i jesce wiany”. Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu w zbiorze M. Mioduszewskiego Dodatek do „Pastorałek i kolęd”…, s. 274. s. 68 nr 19 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy teka 2, sygn. 1124, k. 28v., z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia i tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tylko tekst. W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 ostatnia nuta g1 (winno być prawdopodobnie gis1), po t. 4 zanotowane małymi nutami: & œ s. 69 œ œ ˙ œ œ #œ ˙ . W obu rkp. w zwr. 6: „Najświętsa Panienka” zamiast „Święty Scepan”. nr 21 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notą: „kolęda”. �221 W rkp. w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki h1 g1; w zapisie tekstu brak pierwszego wiersza zwr. 2. s. 69–70 nr 22 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 2 i 3 wersja alternatywna: & œ œ œ œ œ œ , w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 6 w górnej wersji tylko na pierwszą miarę dwie szesnastki c2 c2, w t. 8 tylko dolna wersja, w druku na pierwszą miarę błąd – zamiast ćwierćnuty winna być ósemka. s. 70 nr 23 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 70–71 nr 24 – Pod pieśnią odesłanie do wariantu w Sandomierskiem (DWOK T. 2), nr 185; nota: „Przypisy do Sandomierza” oznacza planowane przez Kolberga zamieszczenie wariantów pieśni w cz. II Radomskiego (T. 21, nie 20) jednak pozostały one w rękopisach i opublikowane zostały współcześnie, zob. Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21 (DWOK T. 77/I), nr 634 i 635. s. 71–72 nr 25 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń” i notą: „Kolęda”, tam melodia i tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tylko tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 8–9 tylko dolna wersja. W obu zapisach tekstu w zwr. 1 w. 4: „kołem” zamiast „społem” i jeszcze dwa dodatkowe wiersze: „A dary-ć mu dają za to, sami się jak błoto pod nóżki ścielą”, ponadto w zwr. 3 brak ostatniego wiersza. s. 72 w. 1–22 d. (Szczodry wieczór) – Kolberg zacytował fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., s. 311. s. 73 w. 1–4 g. i przyp. 1 (Trzej króle) – Obszerniejsza informacja o zwyczaju w pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., s. 314, tam także tekst, który Kolberg zamieścił w przypisie. w. 5g. – s. 74 w. 7g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. niektóre zdania zanotowane skrótowo w formie notatek. s. 74 ust. 2 – Odesłanie dotyczy pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne..., tam na s. 265 (nie 365) rozdział ,,Środa Popielcowa”. ust. 3 – Cytat pochodzi z wymienionej pracy J.K. Gregorowicza Obrazki wiejskie, T. 1, Warszawa 1852, s. 229; uwagi w nawiasach pochodzą od Kolberga. s. 75 nr 26 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W t. 1–2 tylko górna wersja, inaczej �222 3          podpisany tekst pod melodią:         , w t. 3 O, mój Bo  że, mój Bo  że, i 5–6 tylko górna wersja, grupa: œ œ œ zanotowana każdorazo­wo jako triola ósemkowa; w zwr. 1 w. 1: „o” tylko na początku wiersza, w. 4: „toć nie inna” zamiast „to zawziętość”. W rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 44, bez lokalizacji, dwa pierwsze wiersze pieśni bez melodii, z odesłaniem, jak w druku, do zbioru [Sz. Kellera] Zbiór pieśni nabożnych…, s. 890, nr 901. s. 75–76 ust. 1 – Odsyłacze pod tekstem dotyczą: wariantów zamieszczonych przez Kolberga w wymienionych tomach Ludu (zob. DWOK T. 5 i 9), zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, Warszawa 1836, T. 2, s. 272 i wariantu w zbiorze Żegoty Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, zob. wydanie fototypiczne pierwodruku z 1838 roku, Wrocław 1973, tam s. 177. s. 76 ust. 2 – Pod oracją odesłanie do wariantu tekstu z okolic Tomaszowic i Bolechowic zamieszczonego w cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5), s. 277–278. s. 77 przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 5; jest to odpis z „Gazety Codziennej” 1853, nr 75, tam bez tytułu i autora w dziale „Rozmaitości”. s. 77–78 nr 27 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notatką: „w nocy na poniedziałek”, tam tekst zwr. 3–21 podpisany pod melodią jak nr 28, przy czym kolejność zwrotek następująca: zwr. 3–5, brak zwr. 6, dalej zwr. 7–10, brak zwr. 11, następnie zwr. 15–21 (bez zwr. 19), a na zakończenie zwr. 12–14, zob. następny przypis. Odsyłacz pod pieśnią do cz. I Mazowsza (T. 24) dotyczy numeru 49 (nie 145). s. 79 nr 28 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notatką: „w nocy na poniedziałek”, tam pod melodią tekst jak zwr. 3–21 (bez zwr. 6, 11 i 19) numeru 27, zob. poprzedni przypis. W zapisie melodii w t. 2 tylko dolna, w t. 3 następujący zapis dolnej wersji: & # œ œ œ œ , w t. 4 tylko górna wersja. s. 79–80 nr 29 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 dolna wersja, w t. 2 na pierwszą i drugą miarę cztery ósemki d2, w t. 3 na pierwszą miarę górna, w dalszym prze- �223 biegu dolna wersja; w zapisie tekstu brak zwr. 5, w zwr. 9 tylko w. 1–2, ponadto brak zwr. 14 oraz zamieszczonych w przypisie wariantów. s. 80 nr 30 – Pod pieśnią odesłanie do cz. II Kieleckiego (DWOK T. 19), tam dwa warianty pieśni na s. 183 i 184; w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., do którego odsyła Kolberg, także dwa warianty na s. 247 i 248. s. 81 nr 31 – Pod pieśnią odesłanie do pieśni nr 52 w cz. I Mazowsza (T. 24), tam zgodnie z przypisem 2 – w zwr. 2 błąd. s. 81–82 nr 32 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „Na Wielkanoc chodzą po wykupie (w drugie święto)”; tam tylko t. 3–4, a poniżej tekst. W rkp. t. 3 w pierwszym wykonaniu: & w drugim wykonaniu: & sania t. 3: & # # œ œœ œ œœ . œœ œ œœ œ œ # œœ œ œœ œ œœ œ œ , t. 3 œ , po t. 4 kolejna próba zapi- s. 82 w. 13–22g. – Ten fragment Kolberg zacytował z wymienionej przez siebie pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincjach, Warszawa 1831, s. 122; natomiast opis pochodu na Kujawach u Gołębiowskiego na s. 118–122. przyp. 1 – Kolberg odsyła do artykułu J. Grajnerta Studia nad podaniami ludu naszego opublikowanego w „Bibliotece Warszawskiej” 1859, T. 2, s. 465–514 i s. 705–724 oraz w T. 3 (1859), s. 70–105; do pracy K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni... tam na s. 193 informacja o dyngusie zacytowana w cz. I Mazowsza (T. 24) na s. 144 w przypisie. s. 83 przyp. 2 – Odesłanie do podobnego opisu dotyczy cz. I Mazowsza (T. 24), s. 144. s. 83–84 nr 33 – Pod pieśnią odesłania do wariantów w tomach Ludu, zob. wskazane numery w edycji DWOK: T. 2, T. 12, T. 24 i T. 25; niżej odsyłacz Kolberga do własnego artykułu w „Bibliotece Warszawskiej” 1847, T. 4, s. 625 (nie 605) do s. 639, jest to dalszy ciąg publikacji Pieśni ludu weselne, którą zamieścił w tymże czasopiśmie w T. 2 z 1847, s. 189–206. s. 84–85 nr 34 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20r., bez lokalizacji. 2 1 œ #œ œ œ W rkp. t. 1: & œ , w t. 2 pierwsza szesnastka w obu �224 wykonaniach h1, w t. 4 powyżej pięciolinii alternatywnie literowe oznaczenia nut: w pierwszym wykonaniu „d fis c”, w drugim „d fis d”; tekst jak w druku i zanotowane jeszcze fragmenty kolejnych zwrotek: „Przyjmie łaskawie” i „A do domu”. s. 85–86 nr 35 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam tekst podpisany pod melodią opublikowaną jako numer 92, zob. przypis do tego numeru. W rkp. niektóre zwrotki zanotowane skrótowo, ponadto brak zwr. 8, 14, 18 i 19. s. 87 w. 4–17g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst od słów: „oborują pole” do „do dworu”. nr 37 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 30 r., z lokalizacją ogólną: „Gończyce”, tam melodia z zapisanym obok fragmentem tekstu: „Przynosimy plon jego...”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 nad c2 alternatywnie ≥, t. 2: & t. 6: s. 88    # œœ œ 2 1 œœ œ œ , w t. 5 tylko górna wersja,    , w t. 7 na drugą miarę dwie ósemki h1 h1. nr 38 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana bez znaku przykluczowego, w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, t. 1 w pierwszym wykonaniu: & # œ # œ , w drugim: & œ œ œ , m œœ œ #       t. 3 w obu wykonaniach:     , przy czym wersję za- pisaną najniżej należy wykonać o oktawę wyżej – zapis Kolberga w oktawie razkreślnej wynikał z braku miejsca na pięciolinii, w t. 4 ostatnia ósemka f1, w t. 6 tylko dolna wersja; pod melodią zwr. 1–3, następnie zwr. 9–11, a po nich: „Przede dworem leży dera, dworskie dziewki chcą do ogiera. U nasego pana cerwona podłoga, zjeżdżają się goście, jak do Pana Boga. �225 U nasego pana okienica sklana, a pana Capskiego wiechciem zatykana”, dalej zwr. 6–8, 13, 4, 5 i na zakończenie jeszcze: „Jagna tęga dziwa, jak ji kazą, tak śpiwa”. s. 90 w. 1–7g – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. ten tekst między pieśniami opublikowanymi jako nr 40 i 41. nr 40 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; tam najpierw zwr. 3–5, po nich zwr. 1–2. s. 90–91 nr 41 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. brak ostatnich dwóch wierszy zwr. 2 i brak zwr. 10, a zapis melodii obszerniejszy z licznymi poprawkami, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: Obrzędy domowe (s. 92–202) s. 93 ust. 7–10 – Rkp. nieznanego autora, z notą Kolberga: „od pani Grajnertowej, Przesądy”, teka 1, sygn. 1116, k. 34, zob. DWOK T. 80/I, s. LXVI. W ust. 8 Kolberg odsyła do opisu tego samego zwyczaju, zob. S. Ulanowska Niektóre materiały etnograficzne…, tam zwyczaj opisany na s. 281 w rozdziale ,,Obrzędy”. ust. 11 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 63, na górze karty dopisek Kolberga: „Grajnert”. �226 ust. 12 – Rkp. nieznanego autora, z notą Kolberga: „od pani Grajnertowej, Przesądy”, teka 1, sygn. 1116, k. 35. ust. 13 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 4. ust. 14 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 63, na górze karty dopisek Kolberga: „Grajnert”. ust. 18, 19 – Rkp. nieznanego autora, z notą Kolberga: „od pani Grajnertowej, Przesądy”, teka 1, sygn. 1116, k. 35. s. 94 przyp. 1 – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Ubiory w Polszcze od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych…, s. 140. U Gołębiowskiego tylko ,,czepki nocne”, u Kolberga ,,czepki nocne i dziecinne”. s. 95–96 nr 42 –Takty 5–16 zob. przypisy źródłowe do numerów 73 i 78. Tekst por. nr 78. Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu w śpiewniku Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych..., s. 504–505, nr 479. s. 96 nr 43 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1317, k. 28, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący: # & œ œ œ œœœ Tria & # œ œ - fa - ciunt, œ œ - tri - a sunt œ œ œ œ ˙ nos # quo sunt ve - re, œ œ quae > & œ a .. œ . œ œ J ˙ - - œ - ti œ - die œœ ˙ ve - re, œ œ ˙ œ ˙ quae nos œ ˙ fa - ciunt, œœ œ œ fle - re. Œ . s. 97–100 w. 5g. (wesele I) – Opis wesela oraz pieśni nr 44–49 zaczerpnął Kolberg z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 59–64; niektóre pieśni także zanotowane w rkp. Kolberga, zob. następne przypisy. s. 97 nr 44 – Ta pieśń także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z notą: „Przy rozplataniu włosów pannie siedzącej na dzieży”. przyp. 1 – Przypis na s. 97 pochodzi od Kolberga, tekst zamieszczonej tam pieśni: rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją ogólną: „od Mińska, Stanisławowa, Kałuszyna”, z odesłaniem do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, s. 241 jak w druku; w rkp. Kolberga i u Wójcickiego brak dwóch pierwszych wersów zwrotki drugiej. �227 s. 98 s. 99 przyp. 1 – Przypis do pieśni nr 45 pochodzi od Kolberga. nr 47 – Pieśń także w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5; jest to odpis ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów... T. 2, s. 33; w rkp. tak jak u Wójcickiego: „po stole, po lisowym” zamiast „po stole, po cisowym”. W odsyłaczu do pracy Gołębiowskiego Lud polski, z której pieśń została zaczerpnięta winno być: s. 62. Pieśń tę Kolberg zamieścił też w swoim artykule Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 4, s. 635, nr 104, zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, DWOK T. 67/I, nr 396, tam także z odesłaniem do Wójcickiego, zob. też przypis źródłowy do wesela IV i do pieśni nr 111. s. 100 w. 6g. – s. 101 w. 2g. (wesele II) – Ten fragment opisu w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 37, tam z notą lokalizacyjną i datą jak w druku. s. 104 w. 12g. – s. 105 w. 17g. i nr 57 – Por. nr 9 i 10 w suplemencie. s. 106 nr 58 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1224, k. 17, z lokalizacją ogólną: „Ślężany”. W zapisie melodii w t. 8 tylko dolna wersja, brak t. 9–10; w rkp. jeszcze druga zwrotka: „Jakżeż ja będę siadała, kiedym się z progami jesce nie pozegnała. Ostajcie się i wy progi, chodziły tam moje nogi, teraz nie będą”. s. 107 w. 9–10g. i w. 1–2 pod pieśnią nr 60 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. nr 61 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. t. 5 w drugim wykonaniu zamiast pierwszej ósemki dwie szesnastki a1 a1; w zapisie tekstu: „grosie” zamiast „rosie”. s. 110 nr 69 – Por. nr 15 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., s. 83. s. 111–127 wesele III – Opis wesela pochodzi najprawdopodobniej z własnych badań Kolberga, czego potwierdzeniem jest zachowany rękopis terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 32–33 z taką lokalizacją. s. 111 w. 12d. – 112 w. 8g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst krótszy. s. 112 nr 70 – Tekst w rkp. terenowym, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. Melodia por. DWOK T. 42, nr 1357. �228 nr 71 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. œ œ œœ œ W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu w t. 1: & R R J J œ , w t. 3 na drugą miarę rytm: œ œ . , przy g1 brak ≥; w drugim wykonaniu t. 1–2 opatrzone znakiem powtórki, w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie triola szesnastkowa g1 a1 h1, w t. 3 na pierwszą miarę szesnastki d2 c2; pod melodią najpierw zwr. 5, tekst zanotowany skrótowo, w zwr. 3, 4 i 6 brak pierwszych czterech wierszy. s. 113 w. 1–18g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32 i 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 72 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. w t. 2 oprócz wersji drukowanej, opatrzonej notatką: „lepiej”, jeszcze dwie wersje alternatywne: & # œ œ œœ œœ œœ œœ , w pierwszym wykonaniu w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie ćwierćnuta h1, w dalszym przebiegu górna wersja, w drugim wykonaniu w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki e1 g1, w t. 4 dolna wersja. s. 113–114 nr 73 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zapis nutowy z incipitem: „Idziem z wieńcem lawendowym”: j &œ œ & œœ J œœ I - dziem do & &œ mo œ œ ry - si juz - Ma - œ J œ œ J a œ z wień - cem Ma œ j œ œ œ J j œ dre j œ œ - ry - sia j œ #œ o - cka Por. T. 26, nr 42, t. 5–16. la - wen œ J go œ œ œ œ - do - wym œ J - œœ J drzwi œ za - j œ pła ‰ to - wym, œ J u œ J - œ œœ J ‰ sta - ła, # œœ J ka #œ - j ‰ œ ła. . �229 s. 114 nr 74 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam melodia z incipitem: „Idźcie, matuś, do sieni” i poniżej tekst jak w druku, a dalej jak nr 76 w tym tomie. j œœ œœ W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, t. 5: & J œ J & œœ œ œœ  J , t. 13–14:       [ ] œœ œ J , t. 11: , w t. 15 tylko dolna wersja, brak znaku powtórki w t. 9–16. Warianty melodii, por. komentarz do numerów 89 i 97 w tymże tomie. w. 19d. – s. 115 w. 9g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. s. 115–116 nr 75 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4r., z lokalizacją: „Niedziołka, Cygów, Wiszniew” i teka 5, sygn. 1137/I, k. 80r., z lokalizacją: „Wiszniew pod Kałuszynem”, tam melodia w opracowaniu fortepianowym, zob. T. 67/I, nr 394. W obu rkp. między zwr. 8 i 9 jeszcze jedna: „Dobrze było pani matuleńce pić wino, a teraz na ruciany wianeczek patrzeć niemiło”, ponadto w rkp. z teki 5, w zapisie tekstu zamiast zwr. 4–7 odesłanie do wariantu nr 108 zwr. 5–7. s. 116 nr 76 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. tekst zanotowany jako kontynuacja pieśni nr 74. w. 16–26g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32 i 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. s. 116–117 nr 77 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. po zwr. 2 jeszcze jedna: „Trzeba ji dać na prątek, co by bijał co piątek”, a dalej zwr. 3–6, 9–11, 8, 14 i 12–13. s. 117 w. 20–27g. – Rkp. terenowe Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32 i 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 78 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „Swachny śpiewają”. W rkp. tekst �230 jak w druku z zapisem nutowym dla czterech pierwszych wierszy: j 3 & 8 œj œ œJ Naj - święt - sa & & œ jak œ jak œ J le œ J kwiat pan - na œ J - j œ œ œ œ J j œ œ J œ [ ‰ ] œ Jœ J Ma - ry - ja, ‰ li - ja, śli - cnaś, pię - kna œ śli - œ J œ J cnaś, to - bie ca - łe œ pię - kna j œ œ œ ‰ œ œ œ J J œ #œ J œ J ró - zy, œ [‰] nie - bo j #œ œ j œ , słu - zy. œ w t. 1 dodana wersja alternatywna: & œ J J , w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie triola szesnastkowa: c2 h1 a1. Melodia i tekst por. T. 26, nr 42. w. 5–1d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zamiast odesłania do melodii nr 72 zapis nutowy do okrzyku: „Huś, huś...”: 2 œ &4 & œ œ œ œ &œ œ œ œ œ j œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ j œœ œ œ œ œ œ œ j œ œœ œ œ œ œ œ œ œ . s. 118 nr 79 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam melodia z incipitem: „Oj, siadaj, siadaj”, a poniżej tekst, tam w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie d2. w. 9–19d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. Wiersze 13–19d. zanotowane oddzielnie, do słowa: „włosów”, a ostatnie zdanie: „Jeśli panna młoda jest sierotą...” w rkp. przy pieśni nr 80. nr 80 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. tekst z zapisem nutowym opublikowanym jako nr 1001 w DWOK T. 41. �231 s. 119 nr 81 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z loka- & lizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. t. 4: jeszcze jedna zwrotka: j œ ; na końcu [ ‰] œ „Nad moim wiankiem organy grają, a nad twoją złą cupryną kruki krakają”. nr 82 i nota nad pieśnią – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tekst z zapisem nutowym: # 2 œ œ œ & 4 œJ J J J Cie - sy # j & œJ œ œ zem ja sie do œ œ œ œ œJ Jœ œJ J œ j œ œœj œj J œ ma - tu - la, œ œ J - no - si - wsy - stka œ J œ J ła do œ œ. ro - dzi - ne - cka, ca - su œ . wia - ne - cka. Melodia por. nr 98 w T. 26. nr 83 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „z kościoła”, tam tekst z zapisem nutowym:      A gdziez       cy w ko     nam sie    pan  na       ście  le    przy oł mło  da     ta  rzu      po  dzia  ła,     . zo  sta  ła? Odsyłacz Kolberga do nr 74 dotyczy wariantu melodii. w. 1d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tylko: „w drodze do karczmy śpiewają”. s. 120 nr 84 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W zapisie melodii w t. 2 i 3 w obu wykonaniach na trzecią miarę dolna wersja, w rkp. melodia trzykrotnie powtórzona: drugie wykonanie opatrzone znakiem powtórki; w zapisie tekstu zwr. 1–3 i 5, przy czym tam wszędzie „Kasiulu” zamiast „Marysiu”, a po zwr. 5 zanotowany jeszcze drugi wątek, zob. nr 177 w suplemencie. �232 nr 85 i nota nad pieśnią – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zapis następujący: # 3 œ œ & 8 œR R J j œ Któ - ry dru - zba & # .œ r .R œ œ J nie wą - sół, œ œ œ J J J œ J któ - ry ma - ły j œ œR œJ œ œJ œ œj J R œ Jœ œ J J to ca - ły, to ja je - go œ œr œ R J j œ któ - ry du - zy pod ro - sół, j j œ œj œ .. . kra - ja - ny. Melodia por. DWOK T. 41, nr 102. nr 86 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. Taki tekst z melodią opublikowany w DWOK T. 41, nr 1012. s. 121 w. 1–2g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. po: „godziny” następuje tekst w. 18–21d. nr 87 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, z notą: „przy weselu w karczmie”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 pierwsza nuta d1; brak zwr. 2, a zwr. 3 i 4 w odwrotnej kolejności. w. 18–21d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. kontynuacją tego tekstu są w. 14–22g. z następnej strony. nr 88 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „do obiadu”; w rkp. tekst bez melodii. w. 1–2d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; poniżej pieśń nr 89. s. 122 nr 89 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tekst z zapisem nutowym:          O ro  sie,   przy o    go  ściń  cu,          ro  sie, sia  ny ten       przy dro  dze,    groch           po   przy mło  dej ro  sie,      nie  bo  dze. Odesłanie do nr 74 dotyczy wariantu melodii. . �233 w. 7–13g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. w. 14–22g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst do słowa: „śpiewają”. nr 90 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia rozbudowana, w t. 3–4 najpierw dolna wersja dwukrotnie powtórzona, następnie górna, również dwukrotnie powtórzona, w t. 6 ostatnia nuta d2; pod melodią tekst zwr. 1–4. s. 123 w. 1–5g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst zanotowany skrótowo, najpierw: „tańczą całą noc”, a dalej w. 3–5 do słowa: „dzieży”. nr 91 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W zapisie melodii nad g1 każdorazowo dodany ≥, t. 2 w obu wykonaniach: & œ œ œ . s. 123–124 nr 92 – W rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, melodia z pierwszą zwrotką, a dalej tekst, zgodnie z odsyłaczem Kolberga, jak nr 35, zob. przypis do tego numeru. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie melodii, w t. 5: dodana trzecia wersja alternatywna, nuty jak w górnej wersji, na drugą i trzecią miarę inny rytm: œ œ œ . s. 124 nr 93 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 4 c2, zapis t. 7–10 następujący: & œ. œ J œ œ œ œ œ j œ . w. 2–13d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. s. 125 nr 94 – Melodia por. nr 14 w suplemencie. nr 95 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK. T. 41, nr 1009. s. 125 w. 5d. – 126 w. 16g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tylko tekst zapisany prozą, natomiast pieśni nr 96 brak. �234 s. 126 nr 97 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zapis nutowy:                                                                                              ,     pod nim zwr. 1–2 i tekst zamieszczony w nawiasie. Odesłanie do nr 74 dotyczy wariantu melodii. nr 98 i nota nad pieśnią – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst bez melodii. Wariant melodii w druku por. komentarz do numeru 82. s. 127 w. 1–7g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 99 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „od Mińska, Stanisławowa, Kałuszyna”, tam tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 42, nr 1357. s. 127–139 (wesele IV) – Część opisów oraz większość pieśni zamieszczonych tu jako wesele IV została po raz pierwszy opublikowana w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne w „Bibliotece Warszawskiej” w 1847 roku (nie: 1848 jak błędnie podaje w przypisie), T. 4, s. 625–639. Melodie zostały opublikowane w opracowaniu fortepianowym między s. 616 i 617, zob. też poniższe przypisy. Artykuł Pieśni ludu weselne został w całości przedrukowany w tomie 67/I edycji DWOK. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 zachował się spis incipitów i fragmentów pieśni weselnych ze wsi Głuchy, Niegów i Wólka Słopska, dotyczy to pieśni nr 104, 111, 114, 117 i 118, zob. przypisy do tych numerów. s. 127 w. 18d. – s. 128 w. 14g. – Pierwodruk w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne... s. 625, tam tekst opisowy (s. 128) krótszy. s. 129 nr 101 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Słopsk”, Wólka Słopska”; teka 2, sygn. 1124, k. 3, tam melodia z pierwszą zwrotką; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., tam tekst zwr. 1 bez melodii, dwa ostatnie rkp. z lokalizacją jak w druku. Na k. 3 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; w obu zapisach melodii w t. 4 tylko górna wersja; w rkp. z k. 19 w t. 1 w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka a1. �235 Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne w „Bibliotece Warszawskiej” 1847, T. 4, s. 626, nr 86 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 1, nr 86; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 378. w. 5–8d. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne... na s. 626. Odsyłacz dotyczy wariantu pieśni nr 102 w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 27. s. 130 nr 102 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, bez lokalizacji. W rkp. z teki 2 tylko zwr. 1 i 2; w rkp. z teki 42 zwr. 1–3 i wiersze 1 i 2 zwr. 4, a po nich notka: „itd.”, w zwr. 1: „Maryleczku” zamiast „Kasuleczku”. Pierwodruk w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 626, nr 87; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 379. nr 103 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, tam melodia z incipitem: „Zielona ruta, jałowiec”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., tam tylko incipit jak na k. 18; wszystkie rkp. z lokalizacją jak w druku. W rkp. terenowym w t. 6 pierwsza nuta d1. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 626, nr 88 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 1, nr 88; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 380. s. 130–131 nr 104 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją: „Głuchy, Wólka Słopska”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 , z lokalizacją: „Głuchy, Niegów”, tam tekst zwr. 1 do słów: „Oczkim” bez melodii. W rkp. z teki 2 na k. 3 melodia i tekst zwr. 1 w. 1–5, przy czym w w. 5: „skłopotała” zamiast „sfrasowała”, a na k. 18 melodia z incipitem: „O, mój Jezu, co takiego, co pochmurny dzień”, tam tylko górna wersja, w t. 1 ostatnia szesnastka d2, alternatywnie e2, w t. 6 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu szesnastki e2 d2, przy powtórce szesnastki d2 h1. Por. DWOK T. 41, nr 1003. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 627, nr 89 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 1, nr 89; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 381. s. 131 nr 105 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją jak w druku i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., z lokalizacją: „Niedziałka”. W rkp. z teki 2 pod melodią tylko pierwsza zwrotka; w rkp. z teki 42 tekst zwr. 1 i zwr. 2 w. 1–2 bez melodii. �236 Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 628, nr 90 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 1, nr 90; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 382. w. 1–3d. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 628; przedruk: T. 67/I, s. 552. s. 132 nr 106 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją: „od Pułtuska, Czepielew” (właśc. Ciepielewo) i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W obu rkp. w t. 1 i 2 tylko górna, w t. 3 i 4 dolna wersja. W rkp. z teki 2 melodia z pierwszą zwrotką, zanotowana o sekundę wielką niżej. W rkp. z teki 43 w t. 1 na trzecią i czwartą miarę alternatywnie półnuta d2, w t. 2 w drugim wykonaniu dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ósemki a1 g1, ostatnia ósemka alternatywnie cis2; w tym rkp. pod melodią zwr. 1 i 2 jak w druku, a dalej fragmenty kolejnych zwrotek: „Nie mogę ja..., trzeba posłuchaj. Matki się nie boi..., śliczne, piękne obyczaje. Przez wieś jechali..., co za dziewczyna, co za jedyna, z panami” (por. zwr. 5), a na zakończenie: „Sto par koni za nią jak za jaką panią, jedzie na paradzie”. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 628, nr 91 i dodatek nutowy s. 2 nr 91; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 383. Odsyłacze pod pieśnią dotyczą wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów …, T. I, s. 38 (ten odsyłacz także w rkp. z teki 2) oraz pieśni ze zbiorów Kolberga Hej, z góry jadą Mazury opublikowanej w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, nr 28, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 153. nr 107 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją i notą nad melodią jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 35, z lokalizacją ogólną: „Wólka Słopska”. W obu rkp. w t. 5 brak znaku powtórki, t. 7–8 trzykrotnie powtórzone, w t. 7 w drugim i trzecim wykonaniu pierwsza nuta d2, w t. 8 w pierwszym i trzecim wykonaniu na trzecią miarę ósemki fis1 g1, w drugim wykonaniu górna wersja. �237 w. 1–4 d. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 629; przedruk: DWOK T. 67/I, s. 554. s. 133 nr 108 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, tam melodia z pierwszą zwrotką; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., z lokalizacją: „Głuchy”, tam zwr. 1 bez melodii, z notką: „Wracając z kościoła”. Melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem także w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137, k. 80, z lokalizacją: „Głuchy i Niegów pod Wyszkowem”, zob. DWOK T. 67/I, nr 384, wersja 2. Odesłanie Kolberga do nru 75 dotyczy wariantu tekstu. s. 133–134 nr 109 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19; teka 2, sygn. 1124, k. 3; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., tam tekst zwr. 1 bez melodii i z notą: „przy obiedzie”, wszystkie rkp. z lokalizacją jak w druku. W rkp. z teki 2, k. 3 następujący zapis melodii: # 3 & 8œ œ œ R J œ œ œ #œ œ R R Swiad  ko  wie sie  dzą, # œ & œ . œ œ œ œR J pan im oj  ciec nie pi œ œ œ œ œj . R 3 rad, pa   œ œr œ r j ≈ ‰ R R œœ ją, nie je  dzą, r r r œ œ œ œ œ œ ni mat  , ka ra  da. pod melodią tylko pierwsza zwrotka, a na k. 19 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, liczne poprawki i częściowy brak kresek taktowych. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 630, nr 93 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 2, nr 93; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 385. s. 134 nr 110 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, tam tylko zwr. 1; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, bez lokalizacji, tam zwr. 1 bez ostatniego wiersza i nota: „przy obiedzie” oraz odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 32. Pierwodruk tekstu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 630, nr 94; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 386. nr 111 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19 i czystopis, teka 2, sygn. 1124, k. 3, oba zapisy z lokalizacją jak w druku; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Wólka Słopska”, tam zwr. 1 i pierwszy wiersz zwr. 2 bez melodii. �238 W rkp. z teki 2 w t. 2 na trzecią miarę: w rkp. terenowym triola szesnastkowa d2 c2 a1, a w czystopisie ósemka d2 i dwie szesnastki c2 a1; w rkp. terenowym brak zwr. 3 i w. 1–2 zwr. 4, a w czystopisie pod melodią tylko pierwsza zwrotka; Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 630, nr 95 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 2, nr 95; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 387. W rkp. z teki 42 odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, s. 33; odpis ze zbioru Wójcickiego Kolberg także opublikował w Pieśniach ludu weselnych..., s. 635, nr 104, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 396, zob. też przypis źródłowy do pieśni nr 47. s. 135 nr 112 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „Międzyleś”, tam pod melodią tekst niepełny: „Żebyś ty, chmielu…., oj, chmielu”. W zapisie melodii tylko górna wersja, w pierwszym wykonaniu j œ #œ œ œ t. 1: & b œœ R R J J , w t. 2 na pierwszą miarę dwie szesnastki f2 f2, przed drugą szesnastką przednutka g2, w t. 5 na drugą miarę ósemka g1, w t. 6 na pierwszą miarę triola szesnastkowa c2 d2 c2. nr 113 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, tam tylko pierwszy wiersz. W rkp. odsyłacz do wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 58. Odesłanie Kolberga do poprzedniej melodii (nr 112) błędne, natomiast odsyłanie do numeru 69 dotyczy tekstu. Por. DWOK T. 67/II, nr 687. s. 136 nr 114 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją jak w druku i czystopis, teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją: „Wólka Słopska”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją jak w czystopisie, tam tylko tekst zwr. 2 bez melodii. W rkp. terenowym melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 6 na pierwszą miarę ósemka g2, w t. 9 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja; pod melodią tekst bez zwr. 1: „Posły druchny”, ponadto zwr. w innej kolejności: po tekście zanotowanym pod melodią zwr. 8, dalej zwr. 3, 4, następnie wiersze 3–5 zwr. 9, zwr. 5, 2, 6, 7 i 9 w. 1–2. W czystopisie z teki 2 na k. 3 dwa zapisy melodii: pierwszy z incipitem: „Trzeba jij” i tekstem zwr. 1; drugi zapis melodii tylko z incipitem: „Trzeba jij dać, nie żałować”. Pierwszy zapis zanotowany o tercję małą niżej, t. 9 jak w rkp. z k. 19. Drugi zapis obejmuje tylko t. 1–8, zanotowane o kwartę czystą niżej, t. 6 jak w rkp. z k. 19. �239 Odesłanie do numeru 77 dotyczy wariantu muzycznego i tekstowego. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 631, nr 96 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 2, nr 96; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 388. nr 115 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, nad melodią notatka Kolberga: „Polonez weselny”, tam t. 1 poprzedzony przedtaktem: ćwierćnuta d1. Pierwodruk melodii w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, dodatek nutowy s. 3, nr 97; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 389. s. 137 nr 116 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją: „Dąbrowa, Ochudno”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Dąbrowa”, tam tylko fragmenty tekstu. W rkp. z teki 2 melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, t. 1–4 w drugim wykonaniu: &œ œ œ œ œ œ. J œ. ; w rkp. z teki 42 tylko wiersze 1 i 2 zwrotki 1 i zwr. 2. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 632, nr 98 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 3, nr 98; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 390. s. 137–138 nr 117 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19 i czystopis, teka 2, sygn. 1124, k. 3, oba rkp. z lokalizacją: „Wólka Słopska”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Wólka Słopska, Niedziałka”, tam tylko wiersze 1–2 zwr. 1 bez melodii. W obu rkp. z teki 2 w t. 2 w obu wykonaniach na trzecią miarę d1, w t. 5 na trzecią miarę dwie szesnastki d2 e2, w t. 10 tylko dolna wersja. W rkp. terenowym z k. 19 t. 3–4 skrócone do jednego taktu: # j jU # & œ œ œJ , t. 9: & œj œj œ œ ; pod melodią tekst zwr. 1, na- stępnie zwr. 4, a po niej jeszcze kolejny wątek, zob. nr 12 w suplemencie. W czystopisie z k. 3 w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, pod melodią tylko zwr. 1 i pierwszy wiersz zwr. 4. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 632, nr 99 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 3, nr 99; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 391. �240 s. 138 w. 8–11g. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 632; przedruk: DWOK T. 67/I, s. 563. s. 138–139 nr 118 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, tam pod melodią tylko pierwsza zwrotka; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Niegów”, tam wiersze 1–3 zwrotki 1. Melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem jak w druku, zob. DWOK T. 67/I, nr 392 (II); pierwodruk tej wersji w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 632, nr 100 i dodatek nutowy s. 4, nr 100. s. 139 w. 12–15g. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 633; przedruk: DWOK T. 67/I, s. 566. nr 119 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 9, nr 58, z lokalizacją: „Wiszniew pod Kałuszynem”, tam tekst jak w druku podpisany pod melodią z opracowaniem fortepianowym, zob. DWOK T. 67/I, nr 393; pierwodruk w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 633, nr 101, melodia tamże dod. nutowy s. 4, nr 101., s. 139–151 wesele V – Opis wesela pochodzi z własnych badań Kolberga zarejestrowanych w jego niedatowanym rkp. terenowym, teka 2, sygn. 1124, k. 8–9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, jedynie pieśni nr 122, 127, 130 i 134 Kolberg zaczerpnął z innych rękopisów. W rkp. z teki 2 tekst opisowy zanotowany skrótowo, np.: „We czwartek wieczór swatowie idą z wódką do rodziców dziewki” zamiast: „We czwartek wieczór dwaj lub trzej swatowie od parobka wysłani, idą z wódką do rodziców dziewki”. Ponadto pieśni i niektóre partie tekstu opisowego zostały zanotowane przez Kolberga w innej kolejności niż w druku. s. 139 w. 11d. – s. 140 w. 13g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Przypis na s. 139 wprowadzony przez Kolberega w druku, dotyczy on pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne…, tam opis wesela na s. 266–280 w rozdziale ,,Obrzędy”. s. 140 nr 120 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. t. 1 w pierwszym wykonaniu: & # œ‰ J # œ œ œ , w drugim: & œœ œ œ œ J , obok zanotowana kolejna wersja alternatywna z notatką: „początek”: # & œ œ œ œœ œ , tam nad dwoma ostatnimi nutami oznaczenia �241 literowe nut: „h g”, t. 2 w drugim wykonaniu również dolna wersja, tylko na trzecią miarę alternatywnie górna, t. 3: w obu wyko- # œ œ œ œœ naniach: & # j 2 œ & œ œ œœ , t. 4: J œ 1 œ .. . s. 140–141 nr 121 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notą: „Zaloty”. œœ œ œ œj œ œr r j j & #œ œ œ , J J J W rkp. t. 1–2 w pierwszym wykonaniu: j j j œ œ œ œ œœ w drugim: & # œœ œ œ J R R J J , w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja. s. 141 w. 13–16g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. nr 122 – W rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” tekst podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1010. w. 10–4d. (pod pieśnią nr 122) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 141–142 nr 123 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 8 i 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Na k. 8 zapis melodii następujący z notą: „Brat lub drużba (w nocy)”: 3 j &8 œ Ej, œ J œ J roz - ple - œ œ œ R R œ J j œ &œ J œ J œ J & œ œ œ &J œ J ci œ - ny œœ œ œ œ œ J J J œ œ œ są... œ œ J œ œ œ œ œ œ œ œ J œ œ œ œ J œ œ œ œ œ œ J œ J œ œ œ œ J , w rkp. zapis tekstu skrótowy, tam incipit: „Ej, rozpleciny są” oraz drugi wiersz zwr. 2. Na k. 9: �242 3 j œ &8 œ J œ J œ &J œ J œ J na j &œ œ J œ J œ &J œ J Oj, roz - ple po - szła Już ij spro œ œ œ J - ci - ny tylko swo - ją œ J œ. J œ œ œ J œ J œ J si - ła, jiż ni ma, œ œ œ œ J R spro - sić œ œ œ J dru - ży - nę œ J dzie - wczy - ny wsi - ny œ œ œ J J J œ J sa, œ œ œ J - œ J œ J œ J ro - dzi U œ J ij œ ma œ œ œ R R - do - ny. œ œ syć, œ œ œ R R pod nóż - ki , prze - pro - sić. w rkp. zapis tekstu skrótowy, a obok wersja alternatywna dla t. 13–14: œ œ œ œ œ & J J œR œR J J œ , pod melodią zwr. 1 i 3, a dalej tekst jak tyl - ko swo - ją dru - ży - nę zwr. 1 nr. 142. Wariant melodii z innym tekstem por. nr 140 i 142 i komentarze do tych numerów. s. 142 nr 124 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam z notą: „do rozplecin”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: U U # œ œ œ # œ œ œ œ œ œ œ # œ œ mœ . n œ œ œ œ Œ 3 & 4 œ #œ œ œ œ œ œ œ . 3 w. 8–25 g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 142–143 nr 125 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam następujący zapis melodii: # 3œ & 8 # & œ Mło Zło bo pół # j & œ Trze Trze - œ J dy ty j œ ja ta - œ J ba ba œ J œ j œ jej [jej daj i na dwa œ ju - tro la - ra two by œ. dać, dać, j œ œ œ ‰ j œ œ pa - nie, ma - ło œ J - œ - j œ nie nie j œ ją się œ J ża ża stan - gę, ma - ło, j œ œ œ ‰ ban - dę. zda - ło. - j œ ło ło - œ. wać, wać, �# & œ j œ bo pół # j & œ Trze Trze # & œ choć choć ja ta - - œ J ba ba œ œ J j œ na na two 243 ju - tro la - ra - by j œ j œ œ. jej [jej dać, dać, œ J ją się œ stan - gę stan - gę po po ża ża j œ - œ œ ‰ ban - dę. zda - ło. œ J nie nie œ j œ j œ œ - j œ ło ło - œ. wać, wać, j œ œ ‰ œ . da - ro - wać. da - ro - wać]. s. 143 nr 126 i w. 13–15g. (pod pieśnią nr 126) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1–4 tylko dolna wersja, w t. 2 alternatywnie ≥ przy g1, w t. 5–6 tylko górna wersja ze znakiem powtórki, brak t. 7–8, w t. 10 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta c2, w t. 12 tylko dolna wersja. nr 127 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia z notatką: „Pląsy”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, zapis melodii następujący:             3         3                    3 , w t. 6 na pierwszą miarę dodana kolejna wersja alternatywna: ósemka h1; tekst jak pod nutami oraz wiersze 1 i 2 jak w zwr. 3 nr 128. s. 143–144 nr 128 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. tylko zwr. 3–5. s. 144 w. 10–30g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 144–145 nr 129 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9r., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, zapis następujący:                Za  ku  ka  ła           za  bie  raj mo      ku  ka  we  cka     ja   dzie  wcy na  łu    [ ] gu,      no do . ślu  bu. Do tej melodii odesłania przy numerach: 131, 133, 141 i 143, wszystkie te teksty posiadają w rkp. własny zapis nutowy, zob. komentarze do tych numerów. �244 s. 145 nr 130 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący: œ œ œ. œ œ œ œ œ œ. J & œœ œ & œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ . J 3 Œ œœ œ 3 . W t. 3 powyższego przykładu dodana wersja alternatywna jak w druku, w metrum . nr 131 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, w rkp. zapis nutowy:                               A jak bę  dziem przez te La  to  wi  ce                   bę  dą na nas je  cha     La  to  wi  ca  nie pa  trza      li,   ; li. odesłanie do numeru 129 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. w. 16–5d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 146 w. 1g. i nr 132 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, druga ósemka c2, w t. 2 w obu wykonaniach dwie ćwierćnuty d2 g1, w t. 3 dolna, w t. 4 górna wersja. w. 12–23g. i nr 133 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis nutowy:                           [ ]                        O  twórz nam pro  wa  dzie  my mo  ja ma  tu  lu ci nie  no  wy wia  ste  ckę dwór, ; kie  dy wór. odesłanie do numeru 129 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. �245 w. 5–6d. i nr 134 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 147 w. 1–11 i nr 135 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam melodia w metrum  w następującym zapisie: j rr œ œ œ œJ œœ œ œœ œ œ œ œ œ J RR JJJ . rr 2 r œ œ œœœ œœ œ & 4 œœJ Rœ œJ J J R R J œJ œ œ œ œ . nr 136 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam drobne zmiany w przebiegu linii melodycznej, znak powtórki dopiero po t. 4, w związku z tym inaczej podpisany tekst:         Ej, jak      Ej jak to to       u nas ka  sa,         na sał  ty  sach,     da ka  sa     da, to kot       ka  sę go  ni.       by sed po . nij. s. 147–148 nr 137 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” z notą: „Zjadłszy, siedząc dziękują”. W rkp. t. 3 i 4 trzykrotnie powtórzone, w t. 4 w pierwszym i trzecim wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, t. 5–6 pierwotnie:         , następnie z notą „lepi[ej]” zanotowana wersja jak w druku, w t. 7 w pierwszym wykonaniu dolna, przy powtórce obie wersje, w t. 8 w obu wykonaniach dolna wersja, w pierwszym wykonaniu pierwsza nuta d2, następnie trzykrotnie powtórzona dolna wersja t. 9, po nim t. 10 – dolna wersja. Melodia (t. 7–10) bez tekstu zob. DWOK T. 41, nr 1004, wariant melodii z innym tekstem, zob. nr 145 w T. 26 i komentarz do tego numeru. s. 148 nr 138 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja. nr 139 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1011. w. 18–5d i nr 140 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. zapis nutowy: �246 3 j œ &8 œ J œ J œ œœ J Bra - ci - sku & œ za - któ - ry, œ J œ J œ J wiń œ œ sio - strzy - ckę, œ J œ J œ U œ J choć nie ro œ J œ J œ J bę - dzies œ - zba dzo œ œ - ny, œ œ J - . wio - ny. Odesłanie do numeru 123 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. s. 149 nr 141 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. zapis nutowy: U 3 œ œ œ œœœ &8 R R J A daj - ze ij œ. & œR œR J a œ Rœ œR œ œJœ R R mo - ja ma - tu - lu po - ście œ Rœ Rœ œ œ R R J œ R cym ze œœœ œ sie te dwo - je - œ œ ‰ [ ‰] li, œ œ œ R R lu - dzi . o - dzie - ją. Odesłanie do melodii nr 133 błędne, winno być 129, zob. komentarz do tego numeru. nr 142 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis nutowy:                                                             ,   tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, t. 1–3 i 8 zanotowane pierwotnie w metrum 83, następnie poprawione na . Odesłanie do numeru 123 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. w. 14–16g. i nr 143 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. zapis nutowy: �247 # 2 œ & 4 Idź # & œJ œJ bo s. 149 s. 150 s. 150 s. 151 to - œ J œ œ J J ta spać, œ œ trze - ba œ J mło - de œ nie œ J œœ J œ pań - stwo, œ J œJ œ za - sy - piać, œ œ œ œ Œ idź - ta œ œ J J spać, œ ra - no . wstać. Odesłanie do wariantu melodii nr 133 błędne, winno być nr 129, zob. komentarz do tego numeru. w. 19–4d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. w. 3d. – s. 150 w. 8g. i przyp. 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8 i 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; przypisu do tego fragmentu tekstu w rkp. brak. W przypisie Kolberg zamieścił cytat z pracy J. Kitowicza Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III cz. II, Poznań 1840, s. 30–31; ponadto odsyłacze w nawiasie dotyczą publikacji: O torturach w Polsce (wyjątek z Pamiętników Kitowicza) zamieszczonej w ,,Przyjacielu Ludu” R. 6: 1840, T. 2, nr 41, s. 326–328 oraz R. W. Berwińskiego Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki T. 1, Poznań 1854, s. 100. nr 144 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam w t. 3 i 4 brak górnej wersji. w. 27d. – s. 151 w. 4g i przyp. 2. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8 i 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; przypisu do tego fragmentu tekstu w rkp. brak. W przypisie odesłanie do wymienianej wielokrotnie przez Kolberga pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, tam na s. 243 wymienione tylko „Ztuliny, ciasto ślubne”, a o korowaju na s. 219– 220. W publikacji J. Grajnerta Studia nad podaniami... ten cytat w T. 3 (obejmującym miesiące: lipiec, sierpień, wrzesień 1859) na s. 76–77, początek artykułu w T. 2 (kwiecień, maj, czerwiec) na s. 465–514 i s. 705–724. nr 145 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1224, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. zapis nutowy: j 2 œ œ œ œ &4 J J J J œœœ œ Oj, stu - li - ny, stu - li - ny, j j œ & œ œ œ Jœ Jœœ œ œ œ œ a - le bę - dą wi - dzi Bóg, œ œ œ œ œ J R R J J je - sce na sto - le œ œ œr œr œ œ J J o - bie - cu - je nam œ œ œj œ nie by - ły, œ œœ œ œ sam Pan Bóg. . �248 Odesłanie do numeru 137 dotyczy wariantu melodii. w. 12–15g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1224, k. 8 i 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. nr 146 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1224, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 2 na drugą miarę d2, w t. 6 w pierwszym wykonaniu obie wersje, przy powtórce tylko dolna, œ œ Uœ œ œ œ œ œ J œ œ t. 7–8: & J ; brak zwr. 4. s. 152–161 wesele VI – Opis wesela zanotował Kolberg w rkp. terenowym, teka 2, sygn. 1224, k. 6 i 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów” i bez daty; w rkp. oprócz pieśni z melodiami także większość tekstu opisowego, zanotowanego skrótowo w formie notatek. s. 152 nr 147 – Rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1224, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; nad pieśnią nota: „W niedzielę wieczór rozpleciny” i dalej: „Ślub w poniedziałek”. W zapisie melodii w t. 1 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1, w drugim wykonaniu trzy ósemki h1 d2 c2, t. 8 œ w pierwszym wykonaniu: & J œ , w drugim wykonaniu: w t. 7 ćwierćnuta z kropką c2, t. 8 jak w powyższym przykładzie. Por. nr 168 i komentarz do tego numeru. nr 148 – Rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1224, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. nad tekstem melodia z incipitem: „Ścielcie”, tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący:       Sciel  cie, jak  to ko       ściel  cie,   po    su  knie,      biel     du  sek  ko  biel      ców ma nie     ce,    cie,   do  daj    . cie. Odesłanie do numeru 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. s. 152–153 nr 149 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów” i notą: „W niedzielę po rozplecinach”. �249 W zapisie nutowym w t. 1 na drugą i trzecią miarę ósemki f2 e2, w t. 2–3, 6, 9, 11 i 13 tylko górna wersja, w t. 10 i 12 tylko dolna wer- œ. œ œ ‰ [ ‰] , w t. 11 pierwsza sja, w t. 14 obie wersje, t. 8: & 2 ósemka e . Do tej melodii Kolberg odsyła przy numerach: 148, 156–161; teksty nr 148 i 156–160 posiadają w rkp. własny zapis nutowy, zob. komentarze do tych numerów. s. 153 w. 13–16g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. s. 153–154 nr 150 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. w t. 2 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 4 najpierw górna, przy powtórce dolna wersja, w t. 5 i 6 na pierwszą miarę dodana wersja alternatywna: ósemka g1, w t. 7 tylko dolna, w t. 8 tylko górna wersja, w t. 9 w obu wykonaniach górna wersja, w drugim wykonaniu na pierwszą i drugą miarę dodana jeszcze wersja alternatywna: ćwierćnuta h1; pod melodią zwr. 1–5, przy czym zwr. 4 i 5 w odwrotnej kolejności, dalej zwr. 7, 10, 6, 14, 15, 11, 12, 13, 16, 8, 9. s. 154 w. 14–17g. i nr 151 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”, tam między pierwszym wykonaœ niem i powtórką jeszcze: & œ œ œ œœ œ ‰ [ ] œ œ #œ œ #œ œ œ . W rkp. melodia połączona też z tekstami nr 153. nr 152 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. t. 2–4: # œ œ œ & J œ. œ œ œ , t. 10–11:        , widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. Odesłanie do nr. 129 dotyczy wariantu melodii. Por. komentarze do nr. 129, 131, 133, 141, 143. w. 1–3d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. s. 155 nr 153 i noty nad zwr. 1 i 2 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. teksty te zanotowane pod melodią nr 151, do której odsyła Kolberg. �250 nr 154 i w. 1–2 d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”, w t. 2 tylko dolna wersja. s. 156 nr 155 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. w t. 1–2 w pierwszym wykonaniu inny rytm: & œ rœ œ J œ R # œ j œ , w t. 8 , w t. 5 i 7 rytm: œ i 11 tylko dolna wersja. nr 156 i w. 26–31d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. zapis nutowy: 3 j œ &8 œ J œ J Je - sce go - rza - lec - œ J œ J & œ œ œJ je œ œ J sce œ œ J - ka œ J nie œ J Ka - sień - ka œ œ J - lu - to œ nie - wień - œ œ œ J - wa - na, œ œ œ J co - œ [ ‰] . wa - na. Odesłanie do nr. 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. s. 157 nr 157 i w. 1–2g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1000. W rkp. obok melodii jak nr 1000 zanotowana wersja alternatywna dla t. 9–10:        [ ] i dalej z notatką „lub” wersja alternatywna dla t. 6–10:                  œ œ J œœ‰ ‰ . Odesłanie do nr. 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. nr 158 i w. 9g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. . 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. zapis nutowy: 3œ œ &8 J œ œ J &œ œœœ œ J O - gnia, o - gnia, 3 a & wy - zy œ J o - gnia œ J swat - ko - wie œ œ œ mœ œ J J Wo œ œ J za - ta œ. - œ œ J caj - cie, na œ œ J ko min, œ œ œ J idź - cie do ko œ œ J œ œ œ J J J ko - nie - za - przę - gaj œ œ. - ni. œ. - cie, �3 a & - œ J œ œ J œ œ œ J swat - ko - wie 251idź - cie wy œ œ œ mœ œ J J Wo œ J œ J &œ œœœ zy za - ta œ. œ œ & J J Jœ caj - cie, œ œ J ej, cas je - chać, ko - nie ko cas je - chać ni. œ. za - przę - gaj œ œ œ œ œ J J J J œ. - œ œ J œ œ œ J J J œ œ J - do œ. - œ œ J na os - ta - tnie - go cie, œ ‰ nie ce - kać. Odesłanie do nr. 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. nr 159 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. zapis nutowy: # 2œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & 4 J # & œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ j œ œ œ œ œ œ œ œ ‰ [ ] , a w zapisie tekstu w zwr. 2: „wiśnia zielona”, w zwr. 3: „piękna lelija”. Odesłanie do nr. 149 błędne. s. 157 nr 160 – s. 158 w. 5–9g.– Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. zapis nutowy: 3œ &8 J œ J &œœœ œœ œ œ J Sia - daj, œ J sia [ a ] po - dzian - kuj - œ J daj, œœ J Ka œ J œ J wo - zy œ œ œ ‰ [ ‰] - siu 3 œ œ J ko - wa œœ za œ - œ œ [‰ ‰] ne, œ œ J œ [ ‰] . wy - cho - wa - nie. Odesłanie do 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. s. 158 nr 161 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. przed w. 2: „i”, „ołtarzykiem” zamiast „ołtarzem” i brak: „Kasiu” w w. 3. nr 162 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. zwrotki w odwrotnej kolejności, ponadto w rkp. zapis nutowy jak nr 165, z incipitem: „A widzis, ty, Kasińku, na kościele” w tonacji G-dur. w. 1–14d. i nr 163 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. tekst bez melodii, �252 a odesłanie Kolberga do melodii dotyczy najprawdopodobniej numeru 129 (nie 152) ze względu na zgodność z tekstem. s. 159 nr 164 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. w t. 1 na pierwszą miarę dodane alternatywnie dwie ósemki e1 e1, w t. 4 najpierw e1, następnie d1, w t. 5–8 brak ≥ przy f1, w t. 7 tylko dolna, w t. 9 tylko górna wersja, pierwsza nuta d1. nr 165 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. melodia zanotowana w tonacji G-dur, z incipitem: „A widzis ty, Kasińku na kościele”, zob. nr 162. Tekst jak w druku zanotowany oddzielnie na tej samej karcie z notatką: „moll”. W druku w t. 3 na drugą miarę błędnie szesnastka, winna być ósemka. s. 159 w. 11d. – s. 160 w. 21g. i nr 166 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W zapisie melodii nr 166 w t. 1 w drugim wykonaniu na czwartą # #œ œ œ œœ , miarę ćwierćnuta d2, t. 2 w obu wykonaniach: & 2 w t. 6 ≥ przy c . s. 160 nr 167 i w. 1–3 d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. s. 161 nr 168 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. zapis nutowy: 3 j &8 œ j œ j œ Pły - wa - ła œ &J trze & œJ Pły - œ J ba Ka j œ - wa j œ j &œ zdej œ J - mij - j œ œ ry œ - sin - - bka, ły ry j œœ J Ka - sin - bec - ka, œ J ce cy - pec œ j œ œœ œ bki, ry - œ - ry - œ J ku œ. œ J œ J œb J œ œ J œ J - bec - œ œ ka. œœ J œ stą œœ . œ J œ. - ki, œ. . ze - cki. pod melodią najpierw wiersze 5–6, po nich wiersze 1–4. Odesłanie do numeru 147 dotyczy wariantu melodii. �253 nr 169 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”, tam zapis melodii następujący: j œ œ œ œ œ œ 2 & 4 œJ J J œ œ J J œJ # œ œJ J J œJ Na cem bę - de spał, Ka - sin - ku, na cem bę - de ˙ spał. j j j œ œ œ œ & œJ J J œ œ œ œ Jœ # œ œJ J J œ œ ˙ Krót - kie róz - ki u po - dus - ki, bę - dę się . zsu - wał. w. 19–24d. – Taki tekst w opisie innego wesela w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 161 w. 11–13d. – Nie wiadomo, którą publikację Z. Glogera Kolberg przywołuje. W pracy Obchody weselne, której cz. I wyszła w 1865 roku w Krakowie, takiej informacji brak, nie ukazała się natomiast druga część tej publikacji, której rękopis mógł widzieć Kolberg. Przeszukano też inne prace Glogera wymienione przez Kolberga, zob. bibliografia, tam również tej wzmianki brak. s. 162–169 (wesele VII) i przyp. 1 – Zapis wesela pochodzi z własnych badań Kolberga; melodie i teksty zanotowane zostały w jego rkp. w tece 2, sygn. 1124, w większości jako zapis terenowy (k. 27, 28, 29), a następnie zredagowany w czystopisie (k. 1 i 2). W rkp. naniesione niektóre noty lokalizacyjne, brak natomiast daty. W przypisie odesłanie do kolejnej części artykułu Kolberga Pieśni ludu weselne publikowanego w latach 1847–1849 w kilku tomach „Biblioteki Warszawskiej”. s. 162 nr 170 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 30, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga w zapisie melodii, liczne poprawki, wersje alternatywne i literowe oznaczenia nut, a także przestawienia kolejności taktów: �254 Tekst zamieszczony w nawiasach zanotowany tylko w rkp. terenowym jako druga zwrotka. nr 171 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1, z lokalizacją: „Ostrożeń”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W obu rkp. zapis nutowy, zob. DWOK T. 41, nr 999. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 4, z lokalizacją: „Sokół” i notką: „obertas”. s. 162–163 nr 172 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, oba rkp. z lokalizacją: „Ostrożeń”. W rkp. terenowym melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych. s. 163 nr 173 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2r., z lokalizacją: „Sokół, Gończyce”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją jak w druku; melodia bez tekstu w rkp. z teki 2, sygn. 1124, k. 2v., z lokalizacją jak w druku. W czystopisie na k. 2r. t. 4–5: & # 4 j j & 4 .. œ œ œ œ œ Cho - dzi bra - ci - sek trzy - ma grze - by - cek œ # j œ œ œ œ œ po sie - ni, w kie - se - ni, œ j œ œ œ ˙ po sie - ni, w kie - se - ni. , po t. 7 jeszcze: .. . W rkp. terenowym, na k. 28 brak znaku przykluczowego, w t. 2 tylko górna wersja, t. 4–5:         , obok z no- tatką: „albo” zanotowana wersja alternatywna dla tych taktów:        ; w tym rkp. w zapisie tekstu w zwr. 1 i 5 brak w. 3 i 4. W zapisie melodii na k. 2v. w t. 1–2 tylko górna wersja, t. 4–5: # & œœ J 3 œ œ œ czym t. 4:   œ œ , po t. 7 jeszcze raz powtórzone t. 4–7, przy J  , t. 5 jak w powyższym przykładzie. s. 163–164 nr 174 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W rkp. na górze karty melodia z incipitem: „Wyszła na pole”, a poniżej tekst rozpoczynający się od zwr. 4, po niej: �255 „Jedzie Jasienko, jedzie najmilszy po zielonej dąbrowie, rozpuścił strusie pióreczka konikowi po głowie. Nie tak ci mi żal strusich pióreczek com je sobie rozprószył, ale mi cię żal, dziewczyno moja, com cię marnie opuścił”, a dalej zwr. 6–9. Melodia z pierwszą zwrotką, zob. DWOK T. 41, nr 1015. Zwr. 1–3 por. nr 195 w suplemencie. Odesłanie do cz. II Mazowsza dotyczy wariantu tekstu ze s. 164, por. T. 25, nr 96. s. 164 nr 175 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 2, z lokalizacją: „Ostrożeń”. W rkp. melodia czterokrotnie powtórzona, w pierwszym wykonaniu w t. 1–2 górna wersja, w t. 3 zamiast szesnastek ósemka c2, w drugim wykonaniu t. 1–2 górna wersja, po nich t. 5–6 dolna wersja, w trzecim wykonaniu t. 1–4 dolna wersja, w czwartym wykonaniu t. 1–2 górna wersja, po nich t. 5–6 górna wersja; poniżej tekst jak w druku. nr 176 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2r., z lokalizacją jak w druku; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”. Na k. 2r. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, na k. 29 – o kwartę czystą wyżej, w obu rkp. brak znaku powtórki w t. 1–4, w t. 3 i 7 tylko dolna, w t. 4 tylko górna wersja; ponadto w rkp. terenowym (k. 29) tekst obszerniejszy, zob. nr 19 w suplemencie. s. 165 nr 177 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 25, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 1 pierwsza ósemka c2. Na k. 2 pod melodią tylko pierwsza zwrotka; w rkp. terenowym (k. 25) zapis tekstu jak w druku. nr 178 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2r.; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 26r., oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. w t. 8 ≥ przy g1. W rkp. z k. 2r. melodia zanotowana w metrum , wszystkie ćwierćnuty zanotowane jako ćwierćnuta z kropką; w rkp. z k. 26r. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym i melicznym. W rkp. terenowym (k. 26) tekst obszerniejszy, po zwr. 1 jeszcze: �256 „Niewola była sama potrzeba z tobą ci się, moja Kasiu, dorabiać chleba. Mówię ja ci raz, mówię drugi raz, ten wianeczek lawendowy, komu go dasz. Tobie, Jasinku, tobie najmilszy, jak klękniemy obok w kościele przy mszy. Będą nam grali, będą śpiewali, a będą nam ludzie grzeczni asystowali”. nr 179 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2r.; teka 2, sygn. 1124, k. 30r., oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W czystopisie z k. 2r. nad melodią notatka Kolberga: „Marsz z kościoła”, w rkp. terenowym (k. 30r.) melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych. s. 165–166 nr 180 – Rkp. Kolbera: teka 2, sygn. 1124, k. 34r., tam melodia z akompaniamentem fortepianowym i z pierwszą zwrotką, zob. DWOK T. 67/I, nr 481. Melodia jak w T. 67/I bez tekstu i akompaniamentu zanotowana jeszcze trzykrotnie: teka 2, sygn. 1124, k. 2v.; k. 30r. i k. 35v., wszystkie rkp. z lokalizacją jak w druku; w tychże rkp. melodie zapisane o tercję małą wyżej. W rkp. z k. 2v. i 35v. grupa rytmiczna: œ œ œ zanotowana każdorazowo jako triola ósemkowa; w rkp. z k. 30r. nad nutami odesłanie Kolberga do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., T. 2, s. 68, tam tekst jak u Kolberga w druku. s. 166 nr 181 – Takty 1–6 z pierwszą zwrotką w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 2, z lokalizacją jak w druku. W rkp. w t. 1 i 4 na drugą miarę górna, na trzecią dolna wersja, b œ œ œ œ œ w t. 2 górna, w t. 3 dolna wersja, t. 5: & R R J . nr 182 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 27, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. j W obu rkp. w t. 2 rytm: œ œ ; w czystopisie t. 3–4 trzykrotnie powtórzone, pod melodią zwr. 1–3; w rkp. terenowym tekst jak w druku. s. 167 nr 183 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, tam takty 1–4 i tekst zwr. 1–4, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. �257 W czystopisie na k. 2: w t. 6 tylko górna wersja, pod melodią zwr. 1 i pierwszy wiersz zwr. 2. W zapisie terenowym z k. 29 melodia za- ### œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ notowana o tercję małą wyżej, t. 3–4: & J 3 .. . nr 184 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. t. 1–4 w metrum ; w czystopisie na k. 2 zapis następujący: # 3 œ œ œ & 4 Ma - tu - lu # 2 & 4 .. œ j œ œ J œ. mo - œ œ œ œ œ œ J ja, do - daj œ œ œ œ Za - wój go - to - wy, pię - knie zwi - nię - ty, œ za - wo - ja. j j œ œ œ œ sta ry, w skrzy - nię 2 4 œ œ œ .. nie no - wy, zam - knię - ty. i brak dalszej części tekstu; w rkp. terenowym z k. 29 melodia zanotowana kwartę czystą wyżej, t. 1–4: # 3 œ œ & 4œ Ma - tu - lu œ. mo - œ œ œ œ œ J œ ja, do - daj œ. za - wo - j œ œ , t. 5–8 jak ja. w zapisie z k. 2, tekst jak w druku. s. 168 nr 185 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1, z lokalizacją: „od Garwolina (Ostrożeń, Gończyce)” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 13, z lokalizacją: „Garwolin”. W rkp. terenowym brak znaku przykluczowego, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1–4 zapis następujący: & # œ œ œ œ œ œ œ œ œ ˙ t. 8: & # œœœ œ œ œ œ œ œ œ œ , ; w rkp. z teki 2 t. 1 jak w zapisie terenowym, w t. 8 pierwsza ósemka fis1, wersja z rkp. terenowego zapisana jako alternatywna. W zapisie tekstu w rkp. terenowym (teka 43) po: „rutki nie ma” jeszcze: „o, już nie ma, już nie ma” i na końcu „jużem ją dzisiaj straciła” zamiast „jam cię dzisiaj straciła”, w rkp. z teki 2 tekst jak w druku. �258 nr 186 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 30, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej; w rkp. terenowym z k. 30 w drugim wykonaniu: w t. 2 dodana wersja alter- œ œ œ natywna: & R R J j œ , w t. 3 tylko dolna wersja. W czystopisie z k. 2 pod melodią tylko zwr. 1 i w. 1–2 zwr. 2, w rkp. terenowym (k. 30) tekst jak w druku. nr 187 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29; w obu rkp. lokalizacja jak w druku. W obu zapisach melodii w t. 1–4 tylko dolna wersja, t. 7–8 takie œ œ œ same jak t. 3–4; w rkp. z k. 1 t. 5–6: & R R J œ J œ œ œ Jœ J R R ; w rkp. terenowym z k. 29 t. 5–6 jak w powyższym przykładzie, przy czym w t. 5 druga ósemka f2, w t. 6 druga ósemka c2. nr 188 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1, z lokalizacją ogólną: „od Garwolina (Ostrożeń, Gończyce)” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 13, z lokalizacją: „Garwolin”. W obu rkp. w t. 6 najpierw górna, przy powtórce dolna wersja; w rkp. z teki 2 w zwr. 2: „już nic nie nada” zamiast „bo nic nie nada”; w rkp. terenowym w zwr. 1: „nic nie da twoje płakanie”, a zwr. 2 zanotowana skrótowo: „…stoją wozy… pozaprzęgane”. s. 169 nr 189 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 9, nr 56, z lokalizacją: „Gończyce pod Żelechowem”. W rkp. z teki 2 alternatywnie: w t. 5 cztery ósemki d2, w t. 7 cztery ósemki a1, tam jeszcze dalszy ciąg tekstu: „O Boże, Boże, co mię mąż bije, nie ma takiego, co pożałuje. Przyjdź, przyjdź, matuleńku, przyjdź, przyjdź, najkochańsza, ty pożałujesz. Matka jedzie w te nowe wrota, trzyma chusteczkę z szczerego złota. A bijże ją, zięciu, dobrze, aż się na niej skóra odrze, złą panną była”. �259 Jeszcze obszerniejszy tekst podpisany pod melodią z opracowaniem fortepianowym, zob. DWOK T. 67/II, nr 686. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 2, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń” incipit tekstu: „O, Boże mój, Boże, co mnie mąż bije”, tam bez melodii, z odesłaniem do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., T. 2, s. 58. s. 169–193 (wesele VIII) – Znaczna część opisu wesela została najprawdopodobniej nadesłana przez Mariannę Rozalię Hemplównę (zob. DWOK T. 80/I, s. LVIII), która przekazała też Kolbergowi inne materiały z Tuchowicza pod Łukowem. Ponieważ nie zachował się rkp. Hemplówny, trudno stwierdzić, czy zapisała ona także pieśni. s. 175 nr 192 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „Gończyce”. W rkp. we wszystkich zwrotkach: „Kasieńka” zamiast „Marysia”, ponadto zwr. 2: „A wiła go, wiła, ze dwiema druhnami”, w zwr. 3 w. 2: „druga wianecek wijała” i brak ostatniego wiersza, w zwr. 5: „wianka” zamiast „go”, dalej zamiast zwr. 6 i 7 tylko: „Wiła Kasieńka itd.”, następnie zwr. 8, w której ponownie: „wianka” zamiast „go”, a po zwr. 8: „Wiła Kasieńka itd. I puściła go po stole do swojego Jasia w ukłony. Musisz, Jasieńku, wianek wziąć, ojcu, matuli, dziękować”. s. 202–203 nr 1–10 i nr 12 – Rkp. nieznanego autora z notatką Kolberga: „od pani Grajnertowej, Przesądy”, teka 1, sygn. 1116, k. 34–35. Nie wiadomo, do jakiego „Kalendarza” z 1820 roku odsyła Kolberga przy przesądzie nr 1; sprawdzono „Kalendarz [Warszawski] Astronomiczno-Gospodarski Polski i Ruski na rok 1820”, tam takiej informacji brak. Przesąd zamieszczony pod numerem 6 zanotowany także w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1117, k. 14. Pieśni (s. 204–308) s. 204–205 nr 235 i 236 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam w t. 1 w górnej wersji pierwsza nuta d2, w t. 3 tylko górna wersja. W rkp. pod melodią nr 235 najpierw tekst nr 236, a po nim tekst nr 235 zanotowany jako kolejne zwrotki, dalej jeszcze dwie nieczytelne dziś zwrotki. W druku błędnie podane metrum – winno być: . �260 s. 205 nr 237 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W rkp. melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w drugim wykonaniu t. 1 dwukrotnie powtórzony, przy powtórce na czwartą miarę ósemki e1 d1; pod melodią zwr. 1–4, przy czym w zwr. 4 brak wiersza 2, następnie zwr. 9–12, a zamiast zwr. 13 i 14: „Oj, żeby było pięć panien stołowych, oj, żeby było dziesięć pokojowych. Oj, żeby było łóżko scielania, oj, żeby były chłopcy od śpiewania”. s. 206 nr 238 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam nad melodią notatka: „Prędki”. W rkp. w drugim wykonaniu: t. 1–2: & œ œ œœ #œ j œ œ œ J , w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki h1 gis1; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 3 i 4 następujące: „jeśli nieładna, przyjedź do domu”, w zwr. 3 w. 1 bez „oj”, zwr. 4 brzmi: „Jest tam i druga trochę przygruba, co spojrzy na mnie ockami mruga”, dalej zwr. 5, 9, 7, 6 i 8 jak w druku. Por. nr 13 w suplemencie. s. 206–207 nr 239 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją ogólną: „od Mińska, Stanisławowa, Kałuszyna”. W rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka a1, w drugim wykonaniu d1, t. 3 w pierwszym wykonaniu: # # j œ. œ j & œJ œR œR J œ , przy powtórce: & œ œR œR J Rœ ; w zapisie tekstu w zwr. 3 tylko wersja zamieszczona w nawiasie (bez wierszy 1 i 2), w zwr. 5: „uwiłabym ci” zamiast „kupiłabym ci” i zwr. 6 bez wersji wariantowej, zamieszczonej w nawiasie. W innym rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją: „Jadów” tekst stanowi dalszy ciąg pieśni „A gdziez odjezdzas”, zob. nr 13 w suplemencie. s. 207 nr 240 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. �261 W rkp. w t. 5 przy powtórce druga i trzecia ósemka f2 g2, w t. 8 w obu wykonaniach ćwierćnuty c2 g1; w zapisie tekstu w zwr. 4 wiersz 1: „A i do taneczka idzie”, między zwr. 4 i 5 jeszcze jedna: „Idź, kpie, durniu, idź, kpie, durniu i wielki niestatku, wszystkie panny objechał, do mnie na ostatku” i między zwr. 8 i 9 także jeszcze jedna zwrotka: „Stoi pokrzywa przy drodze, boję się nią oparzyć, tak ci i złym kawalerem boję się zarazić”. s. 208 nr 241 – W rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją: „Jadów”, tam tekst jak w druku zapisany jako dalszy ciąg pieśni: „A gdziez odjezdzas, Jasieńku”, zob. nr 13 w suplemencie. nr 242 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „od Stoczku, Kałuszyn” i notą: „Szlachty”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 26 z lokalizacją ogólną: „z Stanisławowa” i dopiskiem: „w Gończycach śpiewane”. W obu rkp. w t. 2 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemki c2 a1 i tekst jak w druku. W rkp. terenowym z k. 26 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 4 w pierwszym wykonaniu:        . nr 243 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „Międzyleś”, tam melodia bez tekstu z notatką: „Krakowiak żwawy”, zob. DWOK T. 41, nr 1231; teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją ogólną: „Jadów”, z notą: „Stanisławów”, tam tylko tekst. s. 209 nr 244 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją ogólną: „od Jadowa”. W rkp. brak dodatkowych zwrotek zamieszczonych w przypisie. nr 245 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 95, tam tekst obszerniejszy. s. 210 nr 247 – W rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze” tekst zwr. 1–3 podpisany pod melodią opublikowaną pod numerem 248, zob. następny przypis. nr 248 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 i 4 tylko dolna, w t. 3 i 5 tylko górna wersja, po t. 6 jeszcze: j &b œ. r r r r r j œ œ œ œ œ œ j #œ j œ j œ œ œj œ œ . œ ‰ [ ‰ ] . �262 Pod melodią tekst jak zwr. 1–3 poprzedniej pieśni, zob. przypis do numeru 247. s. 211 nr 250 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, oba rkp. z lokalizacją: „Głuchy”. Takt 1 w rkp. z k. 4: & # r r j j œ œ œ œ , a w rkp. z k. 18: # j j j & œ œj œ œ ; w obu rkp. w t. 2 i 3 tylko dolna wersja, w t. 5 ostatnia nuta b1, w t. 6 druga szesnastka g1, w t. 7 na pierwszą miarę dolna, na trzecią górna wersja. W obu rkp. tekst obszerniejszy, na k. 4 jeszcze 3 zwrotki: „A ja jej też zapowiadam, musisz moją być, a ona mi odpowiada, nie umiem robić. A jest ci tam na boru wić, co uczy robić i brzozowy pomietałek na rano budzić. Ty durniu, jeszcze nie masz nic, obiecujesz bić, a dajże mi jak najprędzej za inszego iść”; w rkp. terenowym tekst do słów: „brzozowy pomietałek”. nr 251 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, oba rkp. z lokalizacją: „Głuchy”. W obu rkp. tekst podpisany bezpośrednio pod pieśnią nr 250, a po nim jeszcze dalszy ciąg jak nr 252 zwr. 6 vel i zwr. 7, zob. następny przypis. s. 211–212 nr 252 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam zwrotki 4–7 (także zwr. 6 vel) zanotowane jako dalszy ciąg pieśni nr 253. Ponadto zwr. 6 vel i 7 w rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4 i rkp. terenowy, tamże, k. 18, oba rkp. z lokalizacją: „Głuchy”; w obu rkp. zwrotki te stanowią dalszy ciąg pieśni nr 251, zob. poprzedni przypis. s. 212 nr 253 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. �263 W rkp. w t. 2, 3, 6 tylko górna wersja, w t. 6 przy drugiej szesnastce alternatywnie a2, w t. 7 dolna wersja, pierwsza szesnastka e2. W rkp. tekst obszerniejszy, jego dalszy ciąg stanowią zwr. 4–7 pieśni nr 252. s. 212–213 nr 254 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30v., z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam tekst podpisany pod pieśnią: „Tam za górami”, zob. nr 56 w suplemencie; w tym rkp. w zwr. 3 w. 2: „wianek utracić” zamiast „rozumu nie mieć”. W rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją ogólną: „od Jadowa” wariant zwr. 1–5, a po nich tekst jak nr 258 zwr. 3–8; w tym rkp. początek zwr. 1: „Na polu wiśnia, pod wiśnio woda” i w zwr. 1 i 2: „Marysieńka” i „Marysiu”. Odesłanie do melodii winno być: nr 258 (nie 257). s. 213 nr 255 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji, tam tekst zanotowany jako fragment następnej pieśni, zob. przypis do numeru 256. s. 213–214 nr 256 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, liczne skreślenia, przesunięcia kresek taktowych i oznaczenie dłuższych nut poprzez znak fermaty, początek melodii zanotowany w metrum , w t. 6 i 8 tylko dolna wersja. W rkp. pod melodią zwr. 1 i 2 jak w druku, dalej zwr. 8 i 9 zamieszczone w przypisie, po nich zwr. 1–6 pieśni nr 255, a następnie zwr. 3–5 (pieśni nr 256), przy czym w zwr. 5 ostatni wiersz brzmi: „z sobą płakali”; ponadto w rkp. jeszcze fragmenty: „A wy służeczki, dajcie chusteczki…. wianek tracę”, a na zakończenie zwrotka: „Jak ci go żal, to ci go oddam, niedaleko twego chodu z kościoła do domu”. s. 214–215 nr 258 – Zwr. 3–8 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją ogólną: „od Jadowa” zanotowane jako dalszy ciąg tekstu nr 254 zwr. 1–5. Melodia z innym tekstem, zob. nr 56 w suplemencie. s. 215 nr 259 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W zapisie melodii w t. 3 tylko dolna wersja inaczej urytmizowana:      . s. 216 nr 261 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Tekst podpisany jako ciąg dalszy pieśni nr 259. �264 s. 219 nr 266 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, bez lokalizacji, tam melodia z tekstem opublikowanym jako nr 268, zob. przypis do tego numeru. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka i w t. 2 pierwsza ósemka d2, w t. 3 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie d2, w t. 4 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, w drugim wykonaniu # œœœ œœœ œ & œœ œœ œœ œ . t. 4 i 5: s. 219–220 nr 267 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia z incipitem: „Poszedł Jasio orać” (zob. wiersz 2), a poniżej tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 3 w obu wykonaniach: & # œ œ œ# œ œ œ , w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dodane alternatywnie ósemki b1 a1, w drugim na pierwszą miarę ósemki b1 a1. W tym rkp. u dołu karty tekst „Poszedł Jasio orać” (bez wiersza 1), ponadto w zwr. 8 w. 4 i 5 następujące: „Koszulina lniana, trzy lata nieprana”, por. nr 268 zwr. 3. Pod pieśnią na s. 220 odesłanie do wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 352. s. 220 nr 268 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17. W rkp. tekst z zapisem nutowym jak nr 266 (zob. komentarz do tego numeru); ponadto dalej zanotowane skrótowo jeszcze kolejne warianty zwr. 3: „Nie mogła… ile bydła mas…, tylko jedno ciele, za piecem mu scielę. Nie mogła… konie mas…, tylko jedno zrzebie, po polu je żywię. Nie mogła… gęsi mas…, jednego gąsiora, ucieknie do dwora. Nie mogła… jendyk mas…, jednego jendora, ucieknie do dwora. �265 Nie mogła… kurów mas, tylko jedną kurę, po ugorze chodzi, już krekorać od głodu nie może. Nie mogła… świni mas, tylko jedno prosię, w kieszeni je nosę”, por. pieśń nr 269, a na zakończenie: „Chociaz ty we złocie, ja fartuski … wełnianym, przytul mnie do siebie, a swem lickiem rumianym”. s. 220–221 nr 269 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń” i notatką nad nutami: „Polacca” oraz teka 42, sygn. 1350, k. 186/1, (3. pięciolinia), z lokalizacją: „Gończyce”, tam umieszczona w dziale „Polonezy”. Takt 3 i 4 w następującym zapisie: w rkp. z teki 2:                        # œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & z teki 42: , w rkp. œœœ œ . s. 221 nr 270 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”, tam melodia bez tekstu w następującym zapisie: 3 œ &b 8 œ œ œ &b œ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. . nr 271 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 na drugą i trzecią miarę alternatywnie ćwierćnuta h1, w t. 4 na trzecią miarę szesnastki h1 g1, w t. 5 dolna wersja, druga szesnastka alternatywnie g1, w t. 6 na trzecią miarę szesnastki h1 a1, w t. 7 dolna wersja, obok zanotowana wersja alternatywna dla r r j j œœ œ ; tego taktu: & œ œ œ �266 w zapisie tekstu w zwr. 3 w. 2: „cerwoną wstązecką”, a w. 3: „zapłakała ocki”, ponadto w rkp. jeszcze jedna zwrotka: „Wyjechał Jasio na zieloną łąckę, złamał Jasia konik syję, a sam Jasio rąckę”. s. 222 nr 273 – Por. nr 65 w suplemencie. nr 274 – Por. nr 73 w suplemencie. s. 223 nr 276 – Melodia por. DWOK T. 41, nr 1272; melodia w opracowaniu fortepianowym z wariantem tekstu, por. DWOK T. 67/II, nr 636. s. 223–224 nr 277 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28r., z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam w zwr. 1 w. 2: „pasła dziewczyna” zamiast „pasła panna”, w zwr. 3 w. 2: „wpadła w gliniankę” zamiast „wpadła w strumyk”, brak zwr. 4–8, a zamiast nich tekst jak nr 278. W rkp. tekst połączony z melodią zanotowaną na k. 28v., tam z incipitem: „Tam za dworem”, zob. DWOK T. 41, nr 1272. s. 224 nr 278 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”; w rkp. tekst ten stanowi dalszy ciąg pieśni nr 277, zob. poprzedni przypis. s. 225 nr 280 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 26, z lokalizacją ogólną: „z Stanisławowa” i notatką: „W Gończycach śpiewane”; w rkp. tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1201, tam z pierwszą zwrotką tekstu. s. 225–226 nr 281 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zapisana w metrum : b 3 j j œœ &b 4 œ œ œ Syn - kar - kę œ œ ˙ mi ra - ją, b j j œœ &b œ œ œ œ œ ˙ - da łaj - dus, j b & b œJ œ œ . j j œœ œ œ œ œ œJ przyj - dzie la Syn - ko - wać b j j œœ &b œ œ sie œ œœ na - u - cy - ła, œ ˙ œ œ œ œ œ œ ˙ œ J J a - le ja ij œ œ œ J J do u - cha œ œj œ œ J do - brze gar - ło œ œ œ J J œ nie chce, œ ij œ ˙ sep - ce. j œ œJ œ œ roz - pu - ści - ła, œ œ. J Œ [ ] �b j j œœ &b œ œ œ œ - da j b & b œJ œ œ . j j œœ œ œ œ œ Jœ przyj - dzie la Syn - ko - wać b j j œœ &b œ œ sie łaj - dus, 267 na - u - cy - ła, œœ œ ˙ od ta - ko - wyj zo - ny œ œ œ œ J J œ ˙ do u - cha ij œ œj œ œ J do - brze gar - ło œ œ œ J J œ ˙ œ œ sep - ce. j œ œJ œ œ roz - pu - ści - ła, œ œ. J Œ [ ] , je - stem u - mar - twio - ny. t. 5–6 poprawione później na 2; w zapisie tekstu brak wierszy 5–8 ostatniej zwrotki. s. 226 nr 282 i w. 1–3d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst z zapisem nutowym: # 4œ & 4 Wo już - œ œ œ. J J gró ci mi, de już - œ J cku ci œ œ #œ œ œ œ J J li - ście pa - da pir - se - go da # j j j j j œ & œ œ œ œ œJ œJ œJ œ A ten pir - sy bar - dzo zyr - cy, [nie - ją, ją. œ # œ œj œ J J J œ pój - dę .. , za nie - go]. por. T. 25, nr 78 a nie nr 79, jak odsyła Kolberg. s. 227 nr 284 – Rkp. Kolberga: sygn. 3203, k. 15, z notą: „Dworska”, nota lokalizacyjna niewidoczna – karta rkp. odcięta, pod melodią obszerniejszy tekst, między zwr. 3 i 4 jeszcze jedna: „Nie wstać rano, długo spać, myśleć o miłym, serce mi się żywnie kraje, gdy myślę o nim”. Melodia i tekst por. nr 134, a tekst por. nr 133 i 135 w suplemencie. s. 228–229 nr 285 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W zapisie tekstu w zwr. 2 w. 2: „bardzo młoda” zamiast „jest młoda”, w zwr. 3 w. 2: także „bardzo młoda” zamiast „jestem młoda”, brak zwr. 4, 8 i 9, w zwr. 10 w. 2: „Jasiowi” zamiast „jemu”. s. 229 nr 286 – Rkp. Kolberga, sygn. 3203, k. 15, początek karty odcięty; widoczna tylko lokalizacja: „Międzyleś”, ostatni takt oraz tekst zwr. 2. s. 229–230 nr 287a – Pod pieśnią na s. 230 odesłanie do wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 333. �268 s. 230 nr 287b – Rkp. Kolberga, sygn. 3203, k. 15; rkp. uszkodzony, karta odcięta, widoczne tylko takty 1–2 i fragment tekstu: „Matko, matko, moja”. s. 231 nr 290 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4 i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, oba z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W obu rkp. w t. 3 rytm: œ œ œ . Na k. 4 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 5 inny j rytm: œ œ , a tekst obszerniejszy, zob. nr 48 w suplemencie. W rkp. terenowym na k. 18 tylko melodia z incipitem: „A sadziła U # œ ja jabłoneczkę”, t. 5–6: & œ œ œœ . œ œ , w t. 11 na trzecią miarę alternatywnie dwie szesnastki e1 g1. Odesłanie do numeru 84 w T. 25 dotyczy tekstu. nr 291 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia z incipitem: „Miesiąc świeci, słońce grzeje”, a poniżej tekst jak nr 292, zob. następny przypis. W zapisie melodii t. 1–2 w następującym rytmie: w pierwszym wykonaniu: & # œ œ œ œ œ. œ œ˙ œ 3 # œ & œ œœ œ œœ œ œ œ ˙ , przy powtórce: 3 , w t. 3 w pierwszym wykonaniu druga # œœ œ œ œ œ ósemka a1, t. 4 przy powtórce: & . s. 231–232 nr 292 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; tam melodia z incipitem: „Miesiąc świeci, słońce”. W rkp. w t. 2 i 6 tylko dolna, w t. 6 i 8 tylko górna wersja. Ponadto w rkp. terenowym, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół” melodia opublikowana jako nr 291 (zob. komentarz do poprzedniego numeru) z incipitem: „Miesiąc świeci, słońce grzeje”, a poniżej niepełny tekst jak nr 292, przy czym zwrotki w następującej kolejności: zwr. 1 tylko w. 1–2, zwr. 8, zwr. 9 w. 1–2 (w w. 2: „majętniejsza” zamiast „przyjemniejsza”), dalej zwr. 2, zwr. 3 w. 1–2 i w w. 2: „Oczki zapłakała” zamiast „taka zapłakana”, następnie zwr. 4 w. 1–2, zwr. 5 w. 3–4, zwr. 6, 7 i 11. �269 s. 233 nr 294 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie ósemki h1 g1, t. 3: œ œœ œ œ œ œ œ œœ œ & œ , t. 5: & œ . œœ œ J , w t. 6 na trzecią miarę œ œ œ œ œœ œ œœ œ górna wersja i alternatywnie ósemki h1 g1, t. 7: & œ ; w rkp. pierwszy wiersz: „A kiedy się mój wrony konicek”, dalej tekst jak w druku. s. 234 nr 295a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”; w rkp. brak daty. W zapisie melodii t. 3–4 opatrzone znakiem powtórki, w t. 3 dodana wersja alterna- # j œ tywna: & œ œ œ œ œ . œ . s. 234–235 nr 295b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 16, z lokalizacją jak w druku, bez daty. W zapisie melodii w t. 1 i 7 tylko górna wersja, brak t. 8. s. 236 nr 297 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją: „Kłembów, Wola Rasztowska”. W rkp. tekst z zapisem nutowym: 3œ &8 J œ J œ J Wy - je - chał œ &J i & œJœ Po & œJ dzie œ J œ J œœ J œœ J wy - wi - - daj œ J wcy œ œ J œœ - ja no, rą - - - - œ œ œ œj œœ J 3 ckę - na na cha 3 stecz œ œ Jœ - ne - œ ko - nie œ œ œ do - brą œ œ œ œ. j œ œœ œ J œ œ œ ko œ J krzy - knął chu œ œ J œ J w po - le, mnie - œ J - ‰ ką. j œ #œ no - ckę, j œ [ ‰ ‰] . cko. Melodia por. T. 25, nr 99. s. 236–237 nr 298 i przyp. 1 na s. 236 – W przypisie Kolberg odsyła do dwóch wariantów tej pieśni zamieszczonych w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 255 i T. 2, s. 242. �270 s. 237 nr 299 – W rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5 ten tekst stanowi fragment pieśni opublikowanej jako nr 195 w suplemencie; por. też nr 174 w T. 26. s. 238 nr 300 i przyp. 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym; pod melodią tekst zwrotek 1–3, w zwr. 1 w. 2: „stała się mi tu szkoda”, a w zwr. 3 w. 3: „utraciłam ich marnie”. W przypisie Kolberg odsyła do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 1 na s. 254 inna kolejność zwrotek, w T. 2 na s. 242 wariant pieśni. s. 239 nr 301 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 22 i teka 2, sygn. 1124, k. 9, oba z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Na k. 22 tekst zwr. 1 i 3, a na k. 9 zwr. 1 i 4, przy czym w obu zwrotkach Kolberg zanotował: „Marysiu” zamiast „dziewczyno”. Tekst zanotowany na k. 9 stanowi całość z pieśniami: nr 302, 303, 304, 306 i 307. nr 302 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst stanowi całość z pieśniami: nr 301 zwr. 1 i 4, 303, 304, 306 i 307. nr 303 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst stanowi całość z pieśniami: nr 301 zwr. 1 i 4, 302, 304, 306 i 307. s. 240 nr 304 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; tam pierwszy wiersz brzmi: „W Sekucinie” zamiast „A w Serocynie”. W rkp. tekst stanowi całość z pieśniami: nr 301 zwr. 1 i 4, 302, 303, 306 i 307. s. 240–241 nr 306 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 58, z lokalizacją jak w druku i notatką: „Na zalotach” i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W obu rkp. tekst podpisany pod melodią, która jest wariantem melodii opublikowanej przez Kolberga pod numerem 310, zob. przypis do tego nr. W rkp. z teki 5 zapis melodii następujący: 3 j &8 œ œ J œ J Ko - łem, j j ko œœj J œœ J ] je j & œ œJ œ J & œœ J[ już pie - le Ma - œ J nad - #œ J œ œ J łem œ za ry - sia œ J sło - nius - cko œ œ œœ J j œ œ J - œ cho - œ J dro - j œ bną - œ J j œ cho - dzi, œ - dem, œ J ru œ - œ j œ œ te - ckę ‰ �j j œœj J œœ J ] je j & œ œJ œ J & œœ J[ już pie - le j &œ tam œ œœ J - za œ J Ma œœ œ wym o - œ œ œœ œ za - - j œ œ j œ bną œ J ru œœ J te - ckę j œ ‰ ‰ dem, œ œ œj œ œ dro - bną - wym j œ œ - - œ J ‰ œ - dem, gro œ œ œ no - - œ J œ. œ J ry - sia œ J œ J dro œ J - - cho - œ J œ ry - sia no œ 271 - za œ œ œ J pie - le tam nad Ma j & œ œJ j &œ œ œ J ru - œ o - gro te - ckę ‰ œ - , dem. w rkp. z teki 2 t. 1–8 jak w powyższym przykładzie, od t. 9 zapis następujący: j & .. œ œJ pie - le & # œœ œ J tam œ œ J Ma - ry j #œ za j œ - œ J no - wym œœ œœ œ œ œ sia - œœ J dro œ o - œ J œ œ œJ bną ru œ J - te - ckę œœ œœ j [ ‰ ] . œ . œ j œ 1. gro - dem, 2. gro - ; dem. w tym rkp. dalszy ciąg tekstu opublikowany jako nr 307, zob. następny przypis. W rkp. z teki 2 po tekście nr 306 jeszcze kolejne zwrotki opublikowane jako nr 302, 301 zwr. 1, 307, 303, 301 zwr. 4 i 304. s. 241 nr 307 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 58, z lokalizacją: „od Latowicza (Oleksianka)” i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W obu rkp. są to kolejne zwrotki pieśni nr 306, zob. poprzedni przypis. s. 242 nr 310 – Wariant melodii por. przypis do numeru 306. nr 311 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na trzecią miarę ćwierćnuta d2, w t. 2 na pierwszą miarę d2, w dalszym przebiegu obie wersje; w drugim wykonaniu następujący przebieg melodii: # & œ œ œ œœ œ œ œœ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ [ Œ] . �272 s. 243 nr 313 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 61, bez lokalizacji. W rkp. tekst wraz z melodią:                  Kie  dym by  ła wzio  nam so  bie u ma  tu  li, lu  ste  re  cko,         []        pięk  niem cho  dzi  ła; to'm się stro  i  ła.                                             [] , Teraz z sie bie zru camstro  je, i  dę z ce  la  deckąw pole, ma  tulu mo  ja! tam tekst obszerniejszy, między zwr. 3 i 4 jeszcze: „Bo wom było miło słuchać mojej muzyki, wygrywali pod okienkiem gdyby słowiki. Nie dawać mnie za mąż było, bo mnie teraz jest niemiło, matulu moja. Po cóżeś mnie, matuleńku, za mąż wydała, kiedy ja się w gospodarstwie nie rozpoznała, w gospodarstwie trzeba robić, a ja młoda lubię chodzić, matulu moja”. s. 244–245 nr 316 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia z incipitem: „Na podolu biały kamień, Podolanka siedzi”; w t. 4–5 górna wersja z druku zanotowana małymi nutami jako wersja alternatywna, natomiast dużymi nutami zanotowany następujący przebieg melodii: & &œ œ bœ œ œ œ œ œœœ œ œ œ œ , t. 6: . s. 245 nr 317 – Rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. t. 3–4 w następującym zapisie: 4 œ œœœ 3 œ œ œ œœ œ 4 œ œ œ œ 3 œ œ &4 œ 4 4œ 4 œ ; �273 pod melodią zwr. 1–2, dalej wiersze 1–2 zwr. 4, następnie zwr. 3 wiersze 2–4, po nich wiersze 3–4 zwr. 4 i na zakończenie zwr. 5 jak w druku. Por. DWOK T. 41, nr 1085. s. 246 nr 318 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją ogólną: „Ślężany”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w tonacji durowej, tzn. nuta c2 w t. 3 opatrzona jest ≥, t. 5–10 w następującym œ # œ œ # œ œ œ œ œœ œ # œ œ œ # œ œ # œ œ # œ œ œ zapisie: & # œœ œ œ ; pod melodią pierwszy wiersz zwr. 1, dalej fragment tekstu: „a cóż to tam za uroda była, co koniki po polu zgubiła”, a następnie zwr. 3–5, przy czym w zwr. 4 w. 1–2 następujące: „Słyszałem tam nowinę, będzies miała dziewcynę”, a w zwr. 5 w. 1 brzmi: „cichoj, dziewcyno, nie frasuj się”. Wiersze 3–4 zwr. 5 w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam stanowią fragment pieśni nr 319, zob. następny przypis. nr 319 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. t. 1–4 zanotowane w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 2 na drugą miarę alternatywnie ósemki a1 gis1, w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 7 druga ćwierćnuta: w pierwszym wykonaniu e1, w drugim a1; pod melodią: „Z poniedziałku na święto, na święto, koniki mu”, a dalej: tekst jak nr 318 zwr. 5 w. 3–4, zob. poprzedni przypis. nr 320 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia i fragment tekstu: „Z poniedziałku na święto, Jasieńko…”. W rkp. melodia zapisana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, t. 1–2 zanotowane pierwotnie w metrum , tzn. ósemki na pierwszą miarę zanotowane jako ćwierćnuty, a następnie poprawione przez Kolberga. s. 247 nr 321 – Rkp. Kolberga: teka 37, sygn. 1328, k. 113, z lokalizacją: „od Kałuszyna”; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. z teki 37 w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki c2 h1, w t. 4 ostatnia ósemka c2 i w całym takcie dopisana wersja alternatywna: & œ œ œ œ j œ , w t. 6 przy ostatniej ósemce alter- �274 natywnie f1; w tym rkp. melodia z tekstem jak pod nutami i zwr 2; powyżej na tej samej karcie tekst jak pod nutami, a dalej zwr. 1. W rkp. z teki 43 w t. 2 tylko dolna, w t. 3 tylko górna wersja, ćwierćnuta d2, w t. 4 ostatnia ósemka g1, pod melodią tylko pierwszy wiersz zwr. 2, a po nim dwa pierwsze wiersze zwr. 1. W rkp. z teki 2 w t. 1–4 wersja opisana powyżej (z teki 37) jako wersja alternatywna, tam tylko wiersze 1–3 pierwszej zwrotki. We wszystkich rkp. t. 5–8 skrócone do dwóch taktów, w rkp. z teki 37: jœ œ œ œ œ ‰ .. , w rkp. z teki 2 tylko dolna wersja & .. œ œœ J J J z powyższego przykładu, w rkp. z teki 43: œ œ œœ & .. J œ œ œJ œ ‰ .. . nr 322 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis melodii następujący: # # # 3 r œ œœj .œ œ œœr . œ œ œ œ œ . r œ œ œ œ œ œ œ & 8 œœ Rœœ J œRœ œœ œ R . R R R R R R . œRœ R R R Ja-kem je - chał do dzie - wcy- ny swo-i, ## r œ j r r & # œ Rœ œ œ œR Rœ œR œ œ Rœ O - na za mną wy - glą - da - ła o-knem, mie-siąc świe - cił wy - so - ko. j œ œjœ œ œ œœ J R R cy ja je - stem œœ œ ; RR da - le - ko. pod melodią zwr. 1 jak w druku, a następnie kilka innych, zanotowanych fragmentarycznie: „Ujechałem trzy mile pola, ona wyjrzała..., cem cię zagniewała. Już się nie powrócę, bo sam nie wiem dlaczego, jakem ja był pod twem oknem... Już widzę, zakochanie moje, że cię dostać nie mogę, weź karabin na ramię i maseruj w drogę. Oj, już jedzie, już jedzie, zakochanie moje, poznałam po mowie[…]. I rozpuścił piórko konikoju po głowie. �275 Nie tak ci mi trusiego piórka żal, coś je, Jasio rozpuścił, gorzej ci mi ciebie, Jasieńku, żal, coś mnie marnie opuścił”. W druku błędnie zanotowane metrum, winno być: . s. 248–249 nr 325 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę małą wyżej, tylko górna wersja, w t. 4 i 5 druga szesnastka h1; tekst obszerniejszy, po zwr. 5 jeszcze kolejne: „Ile złości i chytrości w każdziusieńskim chłopie [...]. Ile zdziebeł, tyle wełny na biały owiecce, tyle cnoty i pokory w każdy panienecce. Nie bój ty się zdrady moji, nie zdradzę ja ciebie, a bogdajem nogi złamał jadący do ciebie. I wyjechał na gościniec, na rozstajne drogi [...]”. s. 249 nr 326 – Zwr. 5–17 por. przypis do numeru 328. s. 250 nr 327 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13, nr 149, z lokalizacją: „od Stoczka i Wodyń”; tam w zapisie melodii tylko dolna wersja, w t. 6 ósemki c2 e2 g2. nr 328 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 5 dolna wersja, pod melodią tekst jak nr 329 w druku, a po nim tekst: „Siedmio Jasio koni miał” obszerniejszy niż w druku, po zwr. 1 jeszcze kolejne: „Od każdy podkowy talar bity gotowy, konie na most stąpają, scyrem złotem brząkają. �276 Kasiu moja, Kasienko, pocies moje serdeńko, nie ja ci je smuciła, nie będę się ciesyła. Zasmucił ci ojciec, mać, nie chcieli mnie za cię dać, a teraz mnie wydaje, śnurówecka nie staje. Nastaw sobie wstążeckę, będzies jesce dziewecką. Zeby ja je i dwoma, już nie będę pannoma. Już cię Bogu polecam, sam się innéj zalecam. Oj, zalecaj, zalecaj, mnie chusteczki powracaj. Siłaś mi ich nadała, coś mi wracać kazała. Jedną dałam ze złotem, nie wié matula o tém, drugą dałam z kwiatami, nie wié ojciec z braciami. Trzecią dałam w alkirzu, oj ty, Jasiu, sołwirzu, piątą dałam z leliją, wróć Jasiu, wróć [mi ją]. Oj, nie wrócę, nie wrócę, pod koniki podrzucę i konikiem tratuję... … ci daruję”, por. pieśń nr 326 zwr. 5–17. nr 329 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis nutowy jak nr 328, zob. poprzedni przypis, pod nim tekst jak w druku, a dalej jako kontynuacja wątek: „Siedmio Jasio koni miał”, zob. przypis do numeru 328. �277 s.251 Tekst także w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13. nr 331 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 4 na trzecią miarę szesnastki a1 h1, w t. 5 zamiast drugiej szesnastki dwie trzydziestodwójki a1 g1, od t. 7 następujący przebieg melodii: & # œ œ œ œœ œj œj j œ œ œ 3 3 j œ œ œ œJ # œ œ # œ œ œ œ œ [ ‰] ; w rkp. brak fragmentu tekstu: „a ja na cię spoglądam pacierze klepiąc”, nadto w rkp. dalszy ciąg tekstu: „Kiedy wyjdziesz z kościoła, rzuć na mnie okiem, a ja będę pośpieszał szerokim krokiem, chcąc się z tobą przywitać i o zdrowie zapytać, w jakim zostajesz. A ja widzę, dziewczyno, że mnie nie lubisz, kłaniam ci się z daleka, na mnie nie spojrzysz, czy ja jaki kalika, czy ja ni mam żupanika, dziewczyno moja. A mam ci ja żupanik i pas krepowy i chusteczka do nosa, szelążkami dwa grosa, dziewcyno, buty wiechciem wysłałem, bym ci był upodobanym, dziewcyno”. nr 333 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 26, z lokalizacją ogólną: „Gończyce”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1–2 pierwotnie próba zapisania melodii w metrum : �278 # 2 œ œ & 4œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ˙ , następ- # 3 œ œ & 4œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ˙ , w t. 4 nie poprawione na : tylko górna wersja, t. 5–6 takie same jak t. 1–2 w druku; w rkp. jeszcze fragment kolejnej zwrotki: „Nie chcę cię, Kasiu, ganią cię ludzie, ganią cię, że rano nie wstajesz…, sama się nie trudzisz, czeladki nie budzisz…”. s. 252 nr 334 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 20, nr 63, z lokalizacją: „od Kałuszyna”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, t. 1: # œ. & œJ Jœ # j œ J , t. 3: & œJ œ œ œ , w obu wykonaniach w t. 5 # jj & œœ œ œœ œ œœ œ tylko górna, w t. 6 tylko dolna wersja, t. 7–8 powtórzone, t. 7: 1 2 ; w rkp. dwukrotnie „pojmijże mnie, Jasiulku” zamiast „oj, Jasiuleczku, pojmij mnie”. s. 252–254 nr 337 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1091 (tam z pierwszą zwrotką), ponadto w zwr. 1 wariantowe wiersze 1 i 2: „I wyjechał pan starosta z rana na zające”, w zwr. 2 zanotowane tylko słowo: „Jedny”, dalej zwr. 3–5 jak w druku, po nich: „Przysłał do nij czwartą słuzkę... by mu łózko słała, ... serdecznie westchnęła”, następnie zwr. 6, przy czym w wierszu 1: „piątą słuzkę” zamiast „cwartą słuzkę” i wiersz 3 w brzmieniu: „kłaniam, kłaniam, mościa panno”, po niej: „Niechaj idzie, niechaj idzie, łózecko usłane, trzy poduski półjedwabne łzami nakrapiane”, �279 dalej zwr. 8 i 10, po nich: „Nie było to tamoj w nocy, ani o północy, wykręć do mnie, Kasileńku, swoje carne ocy”, następnie w rkp. zwr. 12, a po niej: „Zebym wiedział, zebym wiedział, ze bez mnie samego, posłałbym ci po doktora chłopca rumianego”, na zakończenie zwr. 14, 16 i 17, przy czym w zwr. 16: „Kasiu” zamiast „Maryanno”. s. 254 nr 338 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. brak ostatniego taktu, takty 1 i 9 zanotowane w metrum , później dopisane innym atramentem metrum , w t. 6 tylko górna wersja, t. 7–8 są powtórzeniem t. 5–6 w wersji wyżej opisanej, rkp. uszkodzony, urywa się w t. 11; w zapisie tekstu w zwr. 4 w. 2: „z papierámi” zamiast „pod piórami”, ponadto w rkp. jeszcze fragmenty kolejnych zwrotek: „A jakze ji nie darować, kadyć ona ładna, suknia na nij, jak na pani, sznurówka jedwabna. Faruch złoty, s[…]j roboty, cypek okulisty, nie odpisuj, moja miła, będę pisał listy. Tak pisała […], ciemna nocka zasła, gąska z piórkiem poleciała, świecuska zagasła”. Ten niepełny tekst Kolberg zastąpił w druku odsyłaczem do wariantu w T. 25, nr 176. s. 255–256 nr 341 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 15, z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz”, tam zamiast odsyłacza �280 zapis nutowy i wariant zwrotek 1 i 2 oraz inna zwr. 3, zob. DWOK T. 41, nr 1096. W tym rkp. jeszcze zwr. 3–5 jak nr 341 w T. 26, przy czym w zwr. 3 w. 1: „Na Podłęzkim polu” zamiast „Na Słupińskiem polu”, a po nich jeszcze fragment kolejnej zwrotki: „Odrachow[ał] ci jej sto złotych na stole”. s. 257 nr 344 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją: „Ślężany”, bez daty. W rkp. melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 przy drugiej ósemce alternatywnie dwie szesnastki f2 e2, w drugim œ j j b j j œ œ œ , t. 3: & b œj œj œœj œ œ . W zapiwykonaniu: t. 1: & œœ œ œ œ sie tekstu w zwr. 5 w. 5–8 następujące: „Nie potrzebuję twej kontencyi, tylko poduszek panny Maryi”. Tekst także w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, podpisany pod melodią opublikowaną pod numerem 345, zob. następny przypis i przypis do numeru 347. nr 345 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 2 pierwsza ósemka f2, alternatywnie d2, przy ostatniej ósemce alternatywnie szesnastki b1 a1, b jœ œ w t. 3 dodana wersja alternatywna: & œ J J œœœ J ; w drugim wykonaniu: w t. 3 przy ćwierćnucie alternatywnie ósemki b1 b1. W rkp. tekst jak pod numerem 344, zob. poprzedni przypis. s. 258 nr 347 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”; tam zwr. 3–8 zanotowane jako kontynuacja tekstu opublikowanego pod numerem 344, przy czym zwr. 3 i 4 w odwrotnej kolejności, a przed nimi jeszcze jedna: „Kiedy mak zakrznie ślicnie w ogrodzie, tak i dworacy stoją w paradzie”. s. 258 nr 348 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; w rkp. melodia z incipitem: „Są na jeziorze konie”. s. 258–259 nr 349 – Por. nr 183 w suplemencie. �281 s. 259 nr 350 – Odsyłacze pod pieśnią dotyczą jej wariantów w następujących pracach: Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 165; Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie…, s. 305 i K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 97; na końcu Kolberg odsyła do wariantu, który zamieścił w T. 25, nr 185. nr 351 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”. W rkp. t. 1 i 4 takie same:  2        1  12     , t. 6:  , w tym takcie w druku brak znaku powtórki; w zapisie tekstu w w. 2: „zamykała” zamiast „zapierała”. s. 259–260 nr 352 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W zapisie melodii w t. 3 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki d2 h1, w t. 7 na trzecią miarę ósemka a1, przy ćwierćnucie alternatywnie ósemki d2 c2. s. 260–261 nr 356 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1116, k. 32, z lokalizacją jak w druku; teka 42, sygn. 1349, k. 2, z lokalizacją: „Słopsk p. Wyszkowem”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką niżej i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją: „Słopsk”. Rkp. z teki 1 uszkodzony (część karty odcięta), zachowana melodia od t. 2 oraz tekst zwr. 1 od słowa: „matuleńkie” i zwr. 2 od: „jako matka”. W rkp. z teki 42 oraz w rkp. terenowym z teki 2 w t. 2 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja, w obu rkp. jeszcze jedna zwrotka: „A jakżem się ustrzec miała w nieszczęściu, mamo, zawsze mi śpiewali, na ręce dawali czerwone złoto”. s. 261–262 nr 357 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. w t. 1–4 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 1 na trzecią miarę a1, w t. 3 pierwsza szesnastka h1, w t. 6 tylko dolna, w t. 7 tylko górna wersja; w rkp. zwrotki 1 i 2 jak w druku, następnie tylko fragment zwr. 3 w brzmieniu: „Alboż prawda żeś nie siadała i po kącikach buziś dawała”, po niej zwr. 6, dwa pierwsze wiersze zwr. 7 i zwr. 8, ponadto we wszystkich zwrotkach: „Jasiu” zamiast „Stasiu”. �282 s. 262 nr 359 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, brak t. 5–6, t. 7–8 opatrzone znakiem powtórki, w t. 9 brak górnej wersji, w t. 11 na pierwszą miarę szesnastki c2 b2 i w dalszym przebiegu tylko górna wersja; pod melodią tylko fragment tekstu: „Posłuchajcie panieneczki, co wam zanucę, nie słuchałam ojca, teraz się smucę”. s. 263 nr 360 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1116, k. 32, z lokalizacją jak w druku i teka 2, sygn. 1124, k. 21, z lokalizacją: „Karczew”. Rkp. z teki 1 uszkodzony (karta odcięta), zachowała się melodia od ostatniej miary w t. 5 i tekst od słów: „chodzić po ganku”. W rkp. z teki 2 w t. 1 i 2 tylko dolna wersja, na trzecią miarę ósemka a1, w t. 3 tylko górna wersja, pierwsza szesnastka a1, brak tekstu podpisanego pod t. 5–11. nr 361 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lo-  kalizacji. W rkp. w t. 1 i 3 tylko górna wersja, t. 2:      , w t. 10 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 5 w. 1: „ja zasuwkę” zamiast „te zasuwkęm”. W druku błędnie podane metrum, winno być: . s. 264 nr 363 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia rozbudowana, po drugim wykonaniu t. 1–4 jeszcze raz powtórzone pierwsze wykonanie tych taktów, przy czym t. 3–4 opatrzone znakiem powtórki, w pierwszym wykonaniu w t. 3 na trzecią miarę ósemka e2, w drugim wykonaniu w t. 1 dodana wersja alternatywna: ósemki d1 fis1 a1, w trzecim wykonaniu w t. 1 i 2 trzy ósemki: d2 d2 e2; w t. 6 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 7 w drugim wykonaniu na pierwszą i drugą miarę ósemki d2 c2, w t. 8 brak ostatniej ósemki. nr 364 – Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantów w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 168 oraz w Ludzie, zob. DWOK T. 16, nr 423. s. 265 nr 365 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18v., z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. w t. 1 ≥ przy f2, ostatnia szesnastka c2, w t. 4 górna wersja, �283    na trzecią miarę szesnastki gis1 e1, t. 5 i 7:          , w t. 8 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu brak fragmentu: „zabrała koniki do dwora”, natomiast po zwr. 1 następna: „Kasia za nim z talarami, oddaj, oddaj, mój kochany, nie chcę od cię talarów brać, wolę z tobą nockę przespać”. nr 367 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18v., z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 tylko     dolna wersja, t. 6 i 7:         ; w zapisie tek- stu w. 1 brzmi: „U młynarza jednego”, ponadto po zwr. 1 jeszcze kolejne: „A pan o tem nie wiedział, aż mu służka powiedział. Pódź, młynarzu, do pana, do starszego dworzana. Młynarz […]. Weź mnie, panie, i klacze, ja swej Kasi nie stracę. Weź mnie, panie, i woły, wszystko było z obory. Weź mnie, panie, i świnie, moja Kasia nie zginie. Weź mnie, panie, i owce, moja Kasia nie zechce. Pan nie wiedział, co na to rzec i kazał się w wór oblec. […] �284 Nie stawcież mnie przy kosie, bo mnie zmielą po rosie. Nie stawcież mnie na spodzie, bo mnie zmielą po słodzie. Nie stawcież mnie przy młynnicy, bo mnie zmielą po pszenicy. Postawcież mnie w komorze, gdzie K…. . Żebyś ty był dobry pan, nie chodziłbyś nocą sam”. s. 265–266 nr 368 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu w t. 1 pierwsza ósemka e1, w drugim wykonaniu w t. 3   ostatnia ósemka g1, w t. 4 dolna wersja:    1.   2.  , ponadto w rkp. brak znaku powtórki; pod melodią zwr. 1–2, dalej zwr. 5, 4, 6 i 7, a po nich: „Córuś moja, dziewcę moje, cego łoze skrzypi? Nic, nic, matuleńku, bo z surowy lipy. Córuś moja, dziewcę moje, piezynecka rusa. Nic, nic, matuleńku, bo na nogi kusa”, następnie zwr. 8–12 jak w druku. Zwrotki 9–12 por. przypis do numeru 369. s. 266 nr 369 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 14, z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz”. W rkp. w t. 1 ostatnia ósemka d2; tekst obszerniejszy, po zwr. 1 jeszcze kolejne: �285 „Córuś moja, dziecię moje, co w pokoju szepce, tak, tak, matulu, kot śmietanę chłepce. Córuś moja, dziecię moje, co w pokoju skrzypi, tak, tak, matulu, bo z surowej lipy. Córuś moja, dziecię moje, czego suknia krótka, tak, tak, matulu, krawiec sukna ukradł. Córuś moja, dziecię moje, co fartuch nie staje, tak, tak, matulu, obcy rok nastaje”, dalej tekst jak zwr. 10–12 w numerze 368, a następnie jeszcze dwie zwrotki: „Córuś moja, dziecię moje, a mnie zapłacono, tak, tak, matulu i mnie obiecano. Córuś moja, dziecię moje, a mnie talarami, tak, tak, matulu, a mnie dukatami”. s. 266 nr 370 – Por. nr 155 w suplemencie. s. 267 nr 372 – Por. nr 157 w suplemencie. s. 268 nr 374 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 26, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W rkp. w t. 1 zamiast szesnastek ósemka a1, w t. 4 na drugą miarę triola ósemkowa, w t. 8 na pierwszą miarę alternatywnie ćwierć-       , w t. 10 ≥ przy g1, w t. 11 tylko dolna nuta e , t. 9:   3 2 wersja, w t. 12 górna wersja: cztery ósemki e2 d2 c2 h1; w rkp. �286 również pominięte przez Kolberga w druku zwr. 2 i 3: „Nie byli to ptaszkowie, grzeczni kawalerowie i radzili se o grzecznę dziewczynę, któremu się dostanie. Jeden mówi, to moja, drugi mówi, jak Bóg da, a trzeci mówi, moja najmilejsza, smutna nie wesoła”, dalej zwr. 4, przy czym w. 3 i 4 brzmi: „Rozżaliło się smutne serce moje, nie mogę go utulić”, w zwr. 5 w. 2: „i tak sobie mówiła” i w w. 3: „i oglądała” zamiast „oglądający”. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 23, nr 126, z lokalizacją: „Gończyce pod Garwolinem” melodia w opracowaniu fortepianowym z wariantem tekstu, zob. DWOK T. 67/II, nr 670. s. 269 nr 375 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. w t. 3 na pierwszą miarę ósemki: c2 a1, w t. 5–6 i 12–13 tylko dolna wersja, w t. 11 cztery ósemki: c2 c2 d2 f2; w zapisie tekstu jeszcze fragment: „Nie byli to ptaskowie, tylo kawalerowie, radzili sobie…”. nr 376 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji, tam melodia z fragmentem tekstu: „Między dwoma”. W rkp. liczne zmiany rytmiczne, zapis melodii następujący:                              3                . s. 269-270 nr 377 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 6, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 13a, z lokalizacją ogólną: „Garwolin”. W obu rkp.: w t. 4 pierwsza ósemka c2, t. 6:   tylko dolna wersja, t. 8:    , w t. 7  . W rkp. z teki 43 zwr. 2 zanotowana skrótowo bez dwóch pierwszych wierszy i brak zwr. 4. �287 s. 270 nr 378 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam w zapisie melodii w t. 1, 3, 7 i 8 tylko górna wersja, w t. 4 i 6 dolna. s. 270–271 nr 379 – Rkp. Marianny Rozalii Hemplówny (zob. DWOK T. 80/I, s. LXVII–LXVIII), teka 5, sygn. 1136, k. 76, z uzupełnioną przez Kolberga lokalizacją jak w druku.  W rkp. w t. 3 trzecia ósemka e2, t. 4:     , wersja dru- kowana tego taktu zanotowana jako alternatywna; w zwr. 4 w. 4: „dobrze” zamiast „lepiej”. s. 271 nr 380 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 381 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 14, z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz”, tam melodia z incipitem: „Siano grabiła”; teka 33, sygn. 1305, k. 51, nr 189, z lokalizacją: „Podłęż pod Maciejowicami”, tam melodia z incipitem jak w tece 2 i teka 16, sygn. 1209, k. 6, nr 223, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) – tekst, którego początek brzmi: „Siano grabiła” a słowo: „cedziła” nadpisane jako wariant. W rkp. z teki 2 w t. 2 tylko dolna wersja, w pierwszym wykonaniu: w t. 4 na drugą miarę górna, na trzecią dolna wersja, w drugim wykonaniu: t. 3 taki sam jak t. 1, w t. 4 tylko górna wersja, czwarta ósemka e2; poniżej tekst zaczynający się od słów: „Siano grabiła”, a dalej jak w druku. W rkp. z teki 33 nad nutami notatki Kolberga: „Pieśń” i „Polon[ez]”, tam w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 przy repetycji trzecia ósemka c2. s. 272–273 nr 383 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, a tekst jak w druku. s. 273–274 nr 385 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 26, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”. W rkp. melodia bez tekstu zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym,  zapis następujący:         . s. 274–275 nr 386 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 dodane �288   wersje alternatywne: w pierwszym wykonaniu:       przy powtórce:         , , również w t. 3–4 dopisana ma-            , a w t. 6 łymi nutami wersja alternatywna:    na pierwszą miarę alternatywnie f1; zapis tekstu fragmentaryczny: wiersze 1 i 2 jak w druku, dalej: „Jasio się zafiukał, Kasia zapłakała, powiedz…, i przywędrowali do zimnego zdroju”, następnie tekst jak zwr. 5, a po niej: „Wziął ci ją pod bocki, zawiązał ji ocki, oj, wrzucił ci ją, gdzie dołek głęboki. Kasieńkę panienkę do grobu stawiają”, i wiersz: „we trzy dzwony dzwonią” nadpisany jako wariant, a dalej: „Jasienka psa hultaja za miastem ścinają”. s. 276 nr 389 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, tylko całe nuty w t. 3 i 6 zostały skrócone do półnut, wersje alternatywne dodane na czwartą miarę: w t. 2 ósemki fis2 d2, a w t. 5 ósemki h1 g1; w zapisie tekstu we wszystkich zwrotkach: „w Krakowie” zamiast „w Warszawie” i „Krakowianki” zamiast „Warszawianki”, ponadto w rkp. pominięte w druku zwr. 2–4: „Tam Kasinka po ryneczku chodziła, dzieciątecka w fartusecku nosiła. I puściła to dzieciątko po wodzie, a był ci tam p[an] młynarcyk na spodzie. Będzie się …dzieciątkiem…, będzie nam się ojciec z matką znajdować”. s. 276–277 nr 390 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją: „Kamieńczyk”. W rkp. w t. 1 i 6 tylko dolna, w t. 2 tylko górna wersja, pierwotnie    t. 5–7:                     , obok zanotowane dwie �289 wersje alternatywne: dla t. 5–7:                            i dla t. 6–7:    ; po zwr. 1: „I wysłużył Kasienkę w siódmym dziewenkę. Jak ją prędko wysłużył, tak ją prędko ożenił i wyjechał na drogę. Cyli Kasia umiera, cyli syna powija. Wsytkie panny w wianecku, moja Kasia w dołecku. Wsytkie panny w rozmarynie, moja Kasia w ziemi gnije”; natomiast zwr. 7 w rkp. brak. s. 278–279 nr 394 – Rkp. Kolberga, teka 8, sygn. 1163, k. 114, z lokalizacją jak w druku; rkp. uszkodzony, karta odcięta, widoczne ostatnie cztery nuty melodii i słowo: „sukieneczki” oraz ostatnie słowa poszczególnych wierszy zwr. 1–13, zachował się natomiast tekst zwr. 14–18. s. 279–280 nr 395 i przyp. 1 na s. 280 – Czystopis Kolberga przygotowany do druku, teka 37, sygn. 1328/I, k. 58, z notą lokalizacyjną i naniesionym numerem pieśni i odsyłaczami. s. 280 nr 397 – Rkp. Kolberga, teka 37, sygn. 1328/I, k. 115, z lokalizacją jak w druku; rkp. uszkodzony, karta odcięta. W rkp. zachowane t. 5–8 i podpisany pod nimi tekst, poniżej widoczne fragmenty wariantu tekstu, między innymi jak nr 398 zwr. 7. Por. DWOK T. 82, nr 41 (Chełmskie. Suplement). s. 281–282 nr 400 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, z lokalizacją jak w druku. W rkp. t. 1–3 dwukrotnie powtórzone, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na drugą miarę dodana wersja alternatywna: ósemki h1 g1, w t. 2 wersja alternatywna tylko na drugą miarę: ósemki d2 e2; w drugim wykonaniu: w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 7 na drugą miarę dodana wersja alternatywna: ćwierćnuta c2; �290 w zapisie tekstu w zwr. 6 i 7: „rubli seść” i „ruble rachuje” zamiast „złotych seść” i „złote rachuje”. s. 282 nr 401 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W rkp. w t. 1 na pierwszą miarę dwie ósemki g1 g1 lub alternatywnie c2 g1, metrum 2 już w t. 4, tam ósemki zamiast ćwierćnut, w t. 7–8 tylko dolna wersja; w zwr. 1: „pułkownicy” zamiast „porucnicy”, a zwr. 19 i 20 po zwr. 22. s. 283 nr 402 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1 d2 zanotowane jako półnuta, na czwartą miarę ćwierćnuta c2, w t. 3 tylko jedna półnuta c2, w t. 6 na drugą miarę alternatywnie ósemki d2 h1; w zapisie tekstu: „pułkownicy” zamiast „porucnicy”, ponadto dalszy ciąg tekstu: „Pili, pili, nie płacili, Kasienieckę przemówili. Matka o tém nie wiedziała, somsiadka jej powiedziała. A widzicie bracia swoi, a gdzież macie siostrę swoją. Kare konie zakładajcie i Kasienki doganiajcie”. nr 403 – Rkp. Kolberga, teka 37, sygn. 1328/I, k. 114, z lokalizacją jak w druku; rkp. uszkodzony, karta odcięta. W rkp. widoczne takty 6–8 oraz fragmenty tekstu: „hej, hej, dana, dana” i „piją piwko rzemieślnicy”. s. 283–284 nr 404 wariant 2 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i teka 5, sygn. 1136, k. 69, bez lokalizacji, z notką: „wiejska”. W obu rkp. w zapisie melodii dodany przedtakt ósemka d2, w związku z czym tekst powinien być przesunięty o jedną sylabę, w t. 6 na trzecią miarę ósemka a1 , brak ostatniej nuty; w rkp. z teki 2 w zwr. 6 ostatni wiersz brzmi: „i dziewczyna jak jagoda”. s. 285 nr 407 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją: „Liw, Siedlce”. W rkp. w t. 1 widoczne trudności Kolberga w zapisie metroryt- �291      micznym:         , w t. 3 tylko dolna, w t. 7 tylko górna wersja, na drugą miarę dodana wersja alternatywna: ósemki e2 a2, w t. 8 na pierwszą miarę ósemki c2 h1; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 1: „Gdzie tak idzies” zamiast „Gdzie idziesz”, ponadto po zwr. 2 jeszcze dwa wiersze: „Przenocuj się u mnie dziecko, kazę ci posłać łózecko”. s. 285–286 nr 408 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 61, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 1:         , w t. 2 na drugą miarę ósemki e2 c2, w t. 5 na  , drugą miarę alternatywnie ósemki d2 c2, w t. 7 inny rytm:   w t. 12 na drugą miarę alternatywnie ósemki g1 e1; pod melodią tekst jak w druku. W rkp. także odesłanie do Pieśni ludu polskiego, (DWOK T. 1) nr 32 – dotyczy wariantu rytmicznego w t. 1–6. s. 288 nr 411 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. kolejno zwrotki: 1, 3 i 2, a dalej tylko zwr. 6 i 7. s. 288–289 nr 412 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 i 2 tylko dolna wersja, w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki a1 c2, w t. 4 tylko górna wersja, obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 5:           , w t. 7 i 8 tylko górna wersja.       , t. 6: Bezpośrednio pod tą pieśnią podpisany tekst: „Bicem konia, bicem”, zob. nr 522 w T. 26. s. 289 nr 413 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 tylko górna wersja, pierwsza szesnastka a1, w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 w obu wykonaniach obie wersje, w pierwszym wykonaniu w dolnej wersji na trzecią miarę ósemka g1; pod melodią tekst jak w druku. �292 s. 290–291 nr 416 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notą nad nutami: „żołnierska” oraz „pogrzeb, stypa”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na drugą miarę ósemki g2 g2, w drugim wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę ćwierćnuta d2, h1 zanotowane jako przednutka, w t. 2 na drugą miarę druga ósemka e2; w zapisie tekstu najpierw zwr. 7 i 8, a następnie 1–5 jak w druku. s. 291 nr 417 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 21, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. W obu rkp. melodia zanotowana w metrum  zapis melodii następujący:                               Je  dzie Ja  sio z wo  jen  ki,     i     przy   pi                i przy  pi  na so  bie sza ko  ło nie  go las     na  so  cien  ki   bie,          be  le  czkę do , bo  ku. przy czym w rkp. z teki 2 w t. 1 brak pauzy, w t. 2 na trzecią miarę ósemki a1 cis2; w obu rkp. w zwr. 2 między wierszami 3 i 4 jeszcze jeden: „i rzewnie zapłakał”, ponadto w obu rkp. tekst obszerniejszy, po zwr. 2 jeszcze kolejne: „Da, moja matulu, czyli mnie to nie znacie, na tym wronym koniu, przed tym nowym domem, co mnie nie przywitacie. Witam cię, mój synu, co ci Bóg przyczynił, i ten tutejszy pan, co cię na wojnę wydał. �293 Jak ci mnie łapali, i jak mnie złapali, w kajdany okuli, jeszcze za mną wartę dali. I ta warta stojała od wieczora do rana, jak ci Pan Bóg dzień dał, to mnie na wojnę wydał”. Odsyłacz dotyczy pierwodruku opublikowanego przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, nr 38, tam tekst sześciozwrotkowy, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 211. s. 292 nr 418 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. przy g1 każdorazowo ≥, w t. 4 w dolnej wersji na pierwszą miarę ćwierćnuta gis1, w t. 5 na drugą miarę alternatywnie triola ósemkowa h1 c2 d2, w t. 8 na drugą miarę dwie ósemki e2 h1 lub alternatywnie szesnastki e2 d2 i ósemka h1, w t. 11 tylko górna wersja, w t. 13 na pierwszą miarę ósemki gis1 e1, w t. 14 przy pierwszej ósemce alternatywnie e1; w zapisie tekstu brak zwr. 2, w zwr. 3 ostatnie dwa wiersze następujące: „Bo ja jadę w zołnirską paradę, racz mi, Boze, szczęście dać”, a zwr. 5 i 6 w odwrotnej kolejności, natomiast dalszego ciągu tekstu brak (karta odcięta). s. 292–293 nr 419 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją: „Klembów”, w druku błędnie podane metrum, winno być . W rkp. melodia zanotowana w metrum 2 przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 5 na pierwszą miarę w dolnej wersji ćwierćnuta cis2, na drugą i trzecią miarę wersja alterna-    tywna:        , w t. 6 na drugą i trzecią miarę wersje alternatywne: ósemki d1 f1 e1 cis1 lub g1 f1 e1 cis1; w rkp. po tekście jak pod nutami fragment jeszcze jednej zwrotki: „A co będzies robić [Kasiu, Kasiuleńku, na wojence daleckiej]. �294 Będę chusty prała... [na wojence daleckiej]”. dalej tekst oznaczony jako zwr. 1 na s. 293, a po nim jeszcze kolejne zwrotki, zanotowane przez Kolberga bardzo skrótowo: „A gdzie [będzies] susyć, [Kasiu, Kasiuleńku, na wojence daleckiej], u króla na górze, na jedwabnym śnurze, [na wojence daleckiej]. [Gdzie będzies] maglować... W piwnicy w złoty maglownicy. Co będzies jadła? … gołąbki, jarząbki. [Co będzies] piła? Jest w k… woda, to nasa ochłoda. A gdzie się połozys? Są na boru syski, to nase poduski. Cem się odziejes? Jest na stawie trzcina, to nasa pierzyna”. s. 293 nr 420 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, tam melodia i tekst zwr. 1–6 i teka 2, sygn. 1124, k. 12, tam tekst zwr. 7, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 8 tylko dolna wersja; tekst zwr. 7 z k. 12 połączony przez Kolberga odsyłaczem z tekstem z k. 7. s. 294 nr 421 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. błędnie podane metrum , w t. 1 tylko górna wersja, ostatnie dwie nuty zanotowane błędnie jako ósemki, w t. 2 i 5 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 w. 1: „Wyjmuje trzy grose z pokoju po trose”. s. 295 nr 423 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W t. 1 cztery ósemki: g1 a1 h1 c2, t. 2 dwukrotnie powtórzony, w t. 7 tylko górna wersja; pod melodią tylko: „Pojedziemy na łów… siarna”. �295 nr 425 – Wariant melodii i tekstu por. nr 266 w suplemencie. s. 296 nr 426 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 17, z lokalizacją jak w druku. W rkp. t. 8:        , melodia niedokończona, brak t. 9–10; tekst krótszy, w zwr. 1 tylko pierwszy wiersz, dalej zwr. 5, 6, 8 i 9. s. 297 nr 427 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”.    W rkp. t. 1–2 w obu wykonaniach:       , w t. 5 tylko dolna wersja, druga szesnastka h , w drugim wy-  konaniu dodana wersja alternatywna:  1     , w t. 6 w pierwszym wykonaniu górna wersja, ostatnia szesnastka h1, przy powtórce dolna wersja. nr 428 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 14, z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz”; teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 16, z lokalizacją: „Podłęż”, tam tekst zwr. 1–4 bez melodii (w zwr. 3 i 4: „ręce” zamiast „rącki”). W rkp. z teki 2 w pierwszym wykonaniu: t. 1:          , w t. 2 na pierwszą miarę szesnastki d h , w t. 3 na drugą miarę szesnastki c2 h1, w t. 5 dolna wersja, w t. 6 ostatnia ósemka d1; w drugim wykonaniu: w t. 5 ostatnia ósemka h1; w tym rkp. brak zwr. 5 i 6. W druku brak podanego metrum, winno być . Melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem, por. DWOK T. 67/II, nr 689. Por. też nr 287 w suplemencie. s. 300 nr 435 – Tekst bez melodii zanotowany dwukrotnie w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3: jako nr 3, z lokalizacją: „Sokół” i jako nr 18, z lokalizacją ogólną: „Podłęż”; oba zapisy z notką: „Obertas”. W zapisie tekstu nr 3 po wierszu pierwszym jeszcze jeden dodatkowy: „Oj, bo ja owczareczka, to się uroszę”. Melodia i tekst por. nr 196 w suplemencie, tekst por. DWOK T. 41, nr 1156. nr 436 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23v., z lokalizacją ogólną: „Łuków”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 1–4 dwukrotnie powtórzone. W pierwszym wykonaniu: w t. 3 na drugą 2 1 �296 i trzecią miarę ósemka d2 i szesnastki f2 e2, przy powtórce: w t. 1 druga szesnastka e2, t. 2 jak w pierwszym wykonaniu, t. 4 i 5 brak, następnie t. 6 i górna wersja taktu 7, taktu 8 brak. nr 437 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. W rkp. zgodne z drukiem tylko t. 1–3, dalszy przebieg melodii nastę­ pujący:                                                         , obok z notatką: „lepiej” kolejny zapis melodii obejmujący tylko t. 5–8 i 11–12 jak w druku, przy czym w t. 7 tylko górna wersja. s. 301 nr 438 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 35, z lokalizacją ogólną: „Wólka Słopska”, tam t. 9–10 trzykrotnie powtórzone i dodany jeszcze ostatni takt: ćwierćnuta z kropką g1. nr 440 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis melodii następujący:         A za stru       wco  raj z je      [wco  raj   z je gą       mo  je   by  śki,               za stru  gą,          dną ko  cha  ne  cką, dziś                 dną ko  cha  ne  cką, dziś z dru  gą, ; z dru  gą.] pod pieśnią jeszcze fragment dalszej części tekstu: „A jak zacnę na fujarce grać, to się byśki…”. �297 s. 302 nr 441 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej w metrum , w t. 1 tylko górna wersja, ostatnia szesnastka e2, przy czwartej szesnastce alternatywnie d2, w t. 2 również tylko górna wersja, brak ostatniej szesnastki, w t. 3 tylko dolna wersja, brak t. 4 i 8, t. 5 w obu wykonaniach:         , w t. 6 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemka c2, w dalszym przebiegu melodii górna wersja, w t. 7 w pierwszym wykonaniu widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, takt ten zapisany w metrum  w dwóch odrębnych taktach:         , w drugim wykonaniu dolna wersja. Tekst zanotowany skrótowo, brak pierwszego wiersza, w w. 3 i 4 tylko ostatnie słowa: „grywać” i „odzywać”. nr 442 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, z drobnymi zmianami w jej przebiegu, zapis następujący:                                     Po  gna  ła wo  łe  cki do dą  bro  we  cki Ma  ry  sia, Ma  ry  sia,                i ce  ka  ła w dą  bro  wec  ce,       Woj  ty        sia, Woj  ty              [i ce  ka  ła   sia, w dą  bro  wec  ce]      Woj  ty   ; sia. początek tekstu: „Pognała wołecki do dąbrowecki” zamiast: „Gnała woły do dąbrowy”, dalej tekst jak w druku, przy czym brak fragmentu: „zawołała na słóweńko Wojtysia”, natomiast między zwr. 3 i 4 niedokończony fragment: „Trzeba będzie powijacka, Wojtysiu, a mas ty pas jedwabny…”. s. 302–303 nr 443 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 2 brak przednutki, na pierwszą miarę dwie szesnastki g1 fis1, w t. 4–8 tylko górna wersja, w t. 5 druga szes- �298 nastka a1, po t. 8 małymi nutami zanotowana dogrywka:                  ; w zapi- sie tekstu w zwr. 1: „Jasio ciesał” zamiast „Walek strugał”. s. 303 nr 444 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1161, tam z pierwszą zwrotką. W rkp. w zwr. 3: „ani też śniadania” zamiast: „nie dałeś śniadania”. s. 304–305 nr 446 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 61, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 i 3 tylko dolna wersja. s. 305 nr 447 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „Mińsk, Stoczek”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w metrum , z dodaną po t. 8 dogrywką:      Roz  ma  ryn       dro  bna rut  ka        pan  nom,        po  krzy  wa     mę  żat  kom,      ró  ża wdo  wu  leń  kom,        bab  kom.     ; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 3: „poleczka”, a „polonez” nadpisane jako wariant, w zwr. 3 w. 3: „sztajnkelerka” zamiast „dyliżanse”, w zwr. 5 w. 3 pod „podpiwek” zanotowany wariant „gorzałkę”. Por. nr 344 w suplemencie. s. 306 nr 448 – Pod pieśnią odesłanie do wariantu w zbiorze M. Mioduszewskiego Dodatek do ,,Pastorałek i kolęd”…, s. 268–269. nr 449 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 w pierwszym wykonaniu dwie ósemki e2 d2 i ćwierćnuta h1, w drugim wykonaniu: w t. 2 obie wersje i jeszcze alternatywnie dwie ćwierćnuty e2 d2, w t. 3 na drugą miarę ósemki gis1 e1, w t. 4 pierwsza ćwierćnuta gis1; w zwr. 1: „łabędzie” zamiast „gołębie”, dalej zwrotki w następującej kolejności: 2, 3, 6, 5 i 4. �299 s. 307 nr 450 – Tekst w rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 16, tam tak jak w druku odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów …, T. 1, s. 370. s. 308 nr 452 – Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 269; odsyłacz do zbioru Czelakowskiego niejasny, w pracy tego autora Odgłos pieśni czeskich, przekład A. Szukiewicz, Wrocław 1840 podobnej pieśni brak. Tańce (s. 309–337) s. 309 nr 454 – Tekst por. nr 1021 w DWOK T. 41. s. 309–310 nr 456 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tylko tekst trzeciej zwrotki bez melodii, przy czym w w. 1: „gołąbki” zamiast „gąsecki”. Na tej samej karcie tekst zwr. 2 podpisany pod inna melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1105. s. 310 nr 457 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. nr 458 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”, tam melodia z pierwszą zwrotką.         , w t. 2 tylko W rkp. w obu wykonaniach: t. 1: dolna wersja; w t. 3 w pierwszym wykonaniu ze względu na inny tekst: „stajeneczka” zamiast „ale stajenka”, na pierwszą miarę pauza ósemkowa, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka a1, w drugim wykonaniu druga i trzecia nuta fis1. nr 459 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 473, z lokalizacją ogólną: „Międzyleś”, tam melodia bez tekstu. W rkp. w t. 1 i 3 grupa rytmiczna:    zanotowana każdorazowo jako triola szesnastkowa, w t. 1 w drugim wykonaniu również górna wersja, w t. 3: w obu wykonaniach górna wersja, w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki e1 g1, t. 4:       , w drugim wykonaw pierwszym wykonaniu:     niu dolna wersja. nr 460 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. �300 s. 311 nr 461 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 7 tylko dolna wersja, po t. 8 inna, bardziej rozbudowana dogrywka:                                                                  , w powyższym przykładzie w t. 5–7 dodana wersja alternatywna:               , a w t. 11 przy ćwierćnucie al- ternatywnie dwie ósemki e2 e2. nr 462 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis melodii następujący:                              [Oj], ku  ka  we  cka ku  ka,         oj,       Ja  sio li  sty       na  do  bna dzie  wcy  na dzie  ciąt  ko pi  sze,    ko      ; ły  sze. ponadto w zwr. 2 w. 2 i w zwr. 3 w. 2 i 4 na początku: „da”. nr 463 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam zwr. 2 i 3 bez melodii. s. 311–312 nr 464 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia i skreślony inny tekst: �301 „Oj, w polu ogródeczek, oj, w polu malowany i któż go tam malował, da, Jasieńko kochany”. W rkp. w zapisie melodii przy powtórce t. 2–3:             . Na tej samej karcie wariant zwr. 1 zanotowany oddzielnie, bez melodii, tam wiersz 1 brzmi: „Oj, moja dziewcyno”, natomiast zwr. 2–4 także na tej samej karcie stanowią dalszy ciąg pieśni: „Oj, moja dziewcyno, nie kochaj dworaka”, zob. DWOK T. 41, nr 1146. W rkp. w zwr. 3 w. 3: „dziewcyno” zamiast „wdowulu”. s. 312 nr 465 – Rkp. Kolberga, teka 29, sygn. 1294, k. 3, z lokalizacją ogól-       ną: „Międzyleś”, tam t. 3:      . nr 467 – Por. nr 316 w suplemencie. s. 313 nr 468 – Rkp. Kolberga, teka 29, sygn. 1294, k. 3, z lokalizacją jak w druku; w rkp. także odesłanie do melodii nr 673 w T. 25. nr 469 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 470 – Rkp. Kolberga: teka 29, sygn. 1294, k. 3, z lokalizacją ogólną: „Międzyleś”, rkp. ten uszkodzony, melodia urywa się w szóstym takcie; teka 2, sygn. 1124, k. 33, z lokalizacją: „od Nowegodworu, Chotomów”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją ogólną: „Klembów”; w obu rkp. tekst podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1151. W rkp. z teki 29, podobnie jak w druku, odesłanie do tekstu nr 692 w cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6). s. 314 nr 471 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”, tam melodia bez tekstu; teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tylko tekst pierwszej zwrotki. W rkp. z teki 2 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w pierwszym wykonaniu przy pierwszej szesnastce alternatywnie a1, w t. 2 i 4 w pierwszym wykonaniu górna, przy powtórce dolna wersja. nr 473 – Por. nr 401 w suplemencie. nr 474 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka �302 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 77, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i czystopis, teka 2, sygn. 1124, k. 32v., z lokalizacją: „od Latowicza” i „od Stoczka”; w obu rkp. różnice w zapisie t. 6–11, w rkp. z k. 32 następujący zapis tych taktów i dodane jeszcze kolejne sześć taktów:           3                       3                          , w stosunku do powyższego przykładu w rkp. z k. 39 w t. 4–6 tylko dolna wersja, brak t. 7–12. s. 315 nr 475 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, tam melodia i teka 2, sygn. 1124, k. 23, tam tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. z k. 39 tylko t. 1–4, widoczne trudności Kolberga w zapisie melodii, pierwotnie inna kolejność taktów, następnie poprawiona i oznaczona cyframi, w t. 1–2 brak znaku powtórki, w t. 1 pierwsza nuta d2, w t. 2 tylko górna wersja, na pierwszą miarę triola szesnastkowa a1 h1 c2, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, przy powtórce dolna, na trzecią miarę alternatywnie ósemka d1. nr 476 – Zapis w druku jest połączeniem dwóch odrębnych melodii: Takty 1–4 bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 32v., rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 81, oba zapisy bez lokalizacji. W zapisie melodii w rkp. z k. 32v. brak znaku przykluczowego, w rkp. z k. 39v. ≥ fis jako znak przykluczowy zamiast ¯ (przy zachowaniu tej samej wysokości nut). W obu rkp. w pierwszym wykonaniu w t. 3 na pierwszą miarę szesnastka c2 i trzydziestodwójki h1 a1, przy powtórce w t. 2 na trzecią miarę ósemka d1; w rkp. terenowym z k. 39 dodane wersje alternatywne: w t. 3 na trzecią miarę: w pierwszym wykonaniu szesnastki h1 a1, w drugim wykonaniu szesnastki g1 fis1, w tymże rkp. widoczny zapis wahań intonacyjnych wykonawcy: w t. 4 w obu wykonaniach nad fis1 alternatywnie Ω, w t. 1 w drugim wykonaniu nad g1 równocześnie ≥ i Ω. Tekst z inną melodią, zob. nr 1062 w DWOK T. 41. Takty 5–8 w rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 32v.; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 72, oba zapisy bez lokalizacji. �303 W obu rkp. melodia zapisana o kwintę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu t. 6 taki sam jak t. 5, w drugim wykonaniu w t. 5 brak wersji alternatywnej oznaczonej w druku małymi nutami, t. 8 w pierwszym wykonaniu taki sam jak t. 7; w rkp. z k. 39v. w t. 7 w drugim  wykonaniu dodana wersja alternatywna:        ; podobnie jak w przypadku taktów 1–4 w obu rkp. brak znaków przykluczowych. nr 477 – Tekst zwr. 2 z inną melodią por. nr 256 w suplemencie. Tekst zwr. 1 i 3 z innymi melodiami, zob. DWOK T. 41, nr 1132 i 1133. s. 316 nr 478 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 2, nr 1581, z lokalizacją jak w druku, zanotowana o sekundę wielką wyżej, przy powtórce w t. 7 na pierwszą miarę szesnastka z kropką i trzydziestodwójka h1. nr 480 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., nr 41 i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 23r., oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; teka 5, sygn. 1137/I, k. 1, z lokalizacją: „od Broku”, tam melodia bez tekstu.       W rkp. z k. 39r. w pierwszym wykonaniu: t. 1:   , 2 2 w t. 3 na trzecią miarę szesnastki f e , w t. 4 na trzecią miarę g1, 3          ; w zaprzy powtórce: w t. 1 górna wersja, t. 2:  3 pisie tekstu zwr. 1: „wózek malowany” zamiast „śliczny pojazd”, w zwr. 2 czytelny tylko w. 3, który brzmi: „i lokaja i kucharza”. W rkp. z k. 23 odwrotna kolejność zwrotek, tam zapis następujący:                     Ze  byś mia  ła chłop  ca Ja  sia,       da, przy  jął  bym ci mam  kę                        i ku  cha  rza, i lo  ka  ja,   da i   pia  stun  kę Han  kę. powyżej zanotowany zapis alternatywny t. 5–8 z powyższego przy-     kładu:                            . W rkp. z teki 5 w obu wykonaniach w t. 1 i 2 tylko dolna wersja, w t. 1 na trzecią miarę ósemka c2, w t. 3 na trzecią miarę f2. �304 nr 481 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 68v., z lokalizacją: „od Siedlec” i teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 474, z lokalizacją: „Klembów”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką niżej. W obu rkp. najpierw górna, w drugim wykonaniu dolna wersja. s. 317 nr 482 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 68, z lokalizacją jak w druku. Melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem zob. DWOK T. 67/II, nr 732. nr 483 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 68, z lokalizacją jak w druku; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 18 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 48 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Kuligów pod Serockiem”, we wszystkich rkp. podobnie jak w druku odesłanie do wariantów w cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 233–237, ponadto przy zapisie tekstu z teki 16 odesłanie do wariantu w T. 25, nr 110b. Jeszcze jeden zapis tekstu (bez melodii) w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 1, nr 16, bez lokalizacji; jest to odpis z wymienionego w odsyłaczu zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 278. nr 484 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 68, z lokalizacją jak w druku; teka 33, sygn. 1305, k. 51, nr 181, z lokalizacją: „Kuligów pod Serockiem” – melodia z incipitem: „A z Góry ja parobeczek” i teka 16, sygn. 1209, k. 6, nr 216, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) – tekst. W rkp. z teki 5 pierwotnie zapis jak w druku, następnie zmieniona kolejność taktów, dopisane powyżej numery wskazują, że t. 5–6 winny stanowić przygrywkę do pieśni. W rkp. z teki 33 melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej, w t. 1 i 3 tylko dolna wersja, brak t. 5–6, natomiast melodia rozbudowana, dodane jeszcze 12 taktów: dwukrotna powtórka t. 3–4 – najpierw dolna, następnie górna wersja, po nich dwukrotna powtórka t. 1–2 – najpierw dolna, następnie górna wersja i dwukrotna powtórka t. 3–4 – tylko dolna wersja. nr 485 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 33, z lokalizacją: „od Nowegodworu (Chotomów)”. W rkp. melodia z innym tekstem, zob. DWOK T. 41, nr 1151, a u dołu karty melodia bez tekstu, tam w drugim wykonaniu t. 2–3:          , brak t. 5–6.          s. 318 nr 486 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tekst bez melodii, zanotowany bez interiekcji. �305 nr 487 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 33, z lokalizacją: „od Radzymina (Dybów)”. W rkp. w pierwszym wykonaniu górna wersja, przy powtórce dolna, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na trzecią miarę f2, w t. 2 druga szesnastka f2, w t. 3 na trzecią miarę g1, przy powtórce: w t. 4 ostatnia nuta g1; pod melodią zwr. 1 jak w druku, a po niej dwie kolejne, zob. DWOK T. 41, nr 1039, zwr. 2 i 3. nr 488 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 33 i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 17, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu górna, przy powtórce dolna wersja, w górnej wersji: w t. 1 pierwsza nuta alternatywnie e1, w t. 2 na drugą miarę ósemka h1, w t. 3 w obu rękopisach dodane liczne wersje alternatywne: w pierwszym wykonaniu:    w rkp. z k. 33:        w rkp. z k. 17:             ,      ,  ,   w drugim wykonaniu: w rkp. z k. 33:          ,          w rkp. z k. 17:         ,       .    W zapisie tekstu z k. 33 w zwr. 3 inny wiersz 4: na k. 33 „jako głupie ciele”, a na k. 17 „jak ubrane ciele” zamiast „do świętej niedziele”. Tekst jak w druku, ale bez melodii w rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1193, k. 3; jest to odpis ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 246, u Wójcickiego z notką: „spod Warszawy”. s. 318–319 nr 489 – Tekst zwr. 1–2 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 1, z lokalizacją: „Ostrożeń” i notatką: „Obertas”. Por. DWOK T. 41, nr 1008 i nr 1094. s. 319 nr 491 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)” i dopiskiem: „Wulka Kozłowska” (właśc: Wólka Kozłowska). W rkp. w t. 3 w drugim wykonaniu pierwsza szesnastka a2, w t. 5 brak znaku przykluczowego, w obu wykonaniach na drugą i trzecią miarę ósemki f2 f2, t. 6 w obu wykonaniach:      , w t. 7 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie ósemka c2. nr 492 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lo- �306 kalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)” – melodia i teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” – tekst. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu górna wersja: w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka h1, w drugim wykona-    niu: t. 1:             , w t. 2 dodana wersja alternatywna: , w t. 3–4 przy h1 brak ¯, na zakończenie jeszcze:   3                     . s. 320 nr 493 – Zapis nutowy jest połączeniem dwóch odrębnych melodii. Takty 1–4 z tekstem w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., nr 16, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”, tam w pierwszym wykonaniu w t. 2 na pierwszą miarę szesnastki e2 c2,     na trzecią ósemka f2, w drugim wykonaniu t. 1:     . Takty 5–8 w tym samym rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., mel. nr 3, tam w pierwszym wykonaniu w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie triola szesnastkowa f2 g2 f2, t. 6 i 7:                   . 3 nr 494 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)” – melodia z incipitem: „Pijała ja” i teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” – tekst. W zapisie melodii w obu wykonaniach: w t. 1 na trzecią miarę ósemka c2, w t. 2 pierwsza nuta h1, w pierwszym wykonaniu: w t. 3 na drugą miarę dis2, w t. 4 na trzecią miarę ósemka a1 lub alternatywnie szesnastki a1 gis1; w rkp. z teki 43 na początku: „Pijała ja” i „ni mam męza” zamiast „ni mam zony”. nr 495 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie ósemka f2, w t. 4 na trzecią miarę kilka wersji alternatywnych: szesnastki a1 c2, ósemka a1 lub ósemka f1; w obu wykonaniach w t. 3 obie wersje. s. 320–321 nr 496 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 3, nr 1622, �307 z lokalizacją ogólną: „Międzyleś”, tam melodia bez tekstu; w rkp. terenowym, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” – tekst zwr. 2 zanotowany z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1168. s. 321 nr 497 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 3, nr 1626, z lokalizacją ogólną: „Międzyleś” – melodia; rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1252, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” – tekst. W rkp. z teki 33 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie 2         triola szesnastkowa e2 fis2 e2, t. 2:      , w t. 3 w obu 1 wykonaniach dolna wersja, t. 4 jak t. 2 w powyższym zapisie. W rkp. z teki 43 brak słowa: „dusiów”, ponadto „zebrałbym” zamiast „a mój cały”. nr 498 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 3, nr 1625, z lokalizacją ogólną: „Międzyleś”, tam melodia bez tekstu zanotowana o kwintę czystą wyżej. W t. 1 w obu wykonaniach ostatnia ósemka         , t. 3 w obu wykofis2, t. 2 w drugim wykonaniu:   naniach dolna wersja. nr 499 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam tekst bez melodii. s. 322 nr 500 – Por. nr 1336 w DWOK T. 41. nr 501 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, 9r.; teka 2, sygn. 1124, k. 9v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Na k. 9v. melodia bez tekstu, tam w pierwszym wykonaniu: w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 ≥ przy f2 , t. 4:       gim wykonaniu: w t. 1 obie wersje, t. 4:    ; w dru-  ; w rkp. brak wersji alternatywnych zapisanych w druku jako „vel”. Na k. 9r. tekst jak w druku podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1035, tam tylko z pierwszą zwrotką. Melodia por. nr 1275 w DWOK T. 41 i nr 367 w T. 25. nr 502 – Tekst zwr. 2 w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Melodia z pierwszą zwrotką, por. nr 116 w suplemencie. �308 s. 322–323 nr 503 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tekst zwr. 1–3. Melodia z innym tekstem por. 109 w suplemencie. s. 323 nr 504 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, w zwr. 1 ostatni wiersz: „juz mnie boli bocek”, ponadto interiekcje na początku wszystkich wierszy. nr 505 – Tekst zwr. 2 w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Melodia z pierwszą zwrotką, por. nr 264 w suplemencie. nr 506 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu w t. 2 na drugą miarę szesnastki d2 h1, w drugim wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę g1, w t. 4 pierwsza szesnastka d1. s. 324 nr 508 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 30r., z lokalizacją ogólną: „Gończyce”, melodia bez tekstu i teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam zwr. 1–5 podpisane pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1024; teka 33, sygn. 1305, k. 4, nr 1672, z lokalizacją ogólną: „Gończyce”, tam melodia bez tekstu. W rkp. z teki 2 (k. 30r.) i z teki 33 melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja; w rkp. z teki 2 zapis szkicowy, częściowo brak znaków chromatycznych, przy powtórce w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie ósemka g1, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 4 przy powtórce ostatnia nuta e1. nr 509 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Gończyce”, tam melodia i teka 2, sygn. 1124, k. 25, bez lokalizacji, tam tekst; rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 4, nr 1674 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 436 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Gończyce”. W obu zapisach melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; w rkp. z teki 2, k. 30 w t. 2 na drugą i trzecią miarę alternatywnie ósemka z kropką b1 i szesnastka c2. s. 324–325 nr 510 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1110. W rkp. w zwr. 1 brak „da” przed: „było mnie”, w zwr. 2 w. 3 i 4 brzmią: „tylko ja sierota Bogu najwyższemu”, a w zwr. 4 w. 3 i 4: „da, by się sierota na świat nie rodziła”. s. 325 nr 511 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 14v., z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz” – melodia i teka 2, sygn. 1124, k. 14r. – tekst; teka 33, sygn. 1305, k. 4, nr 1680, z lokalizacją: �309 „Samogoszcz” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 15, z lokalizacją ogólną: „Podłęż” – tekst; jeszcze jeden zapis tekstu w rkp. z teki 16, sygn. 1209, k. 6, nr 227, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właść. Ciepielewo). W zapisie melodii z teki 2 i 33 górna wersja, tylko w t. 4 dolna, w t. 6 na pierwszą miarę g1; w rkp. z teki 2 w t. 2 brak ≥ przy c2. We wszystkich rkp. kolejność zwrotek następująca: 3, 1, a na końcu zwr. 2. W rkp. z teki 2 przed zwr. 1–3 jeszcze jedna, zob. DWOK T. 41, nr 1148. nr 512 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 16, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii; w zwr. 2 w. 1 taki jak 2: „wsyscy bijecie, bijecie”. Por. nr 209 w suplemencie. s. 326 nr 513 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 32r., z zapisami z „od Latowicza” i „od Stoczka”, tam z notą: „Mazur” i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 66, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, w tym rkp. po t. 8 jeszcze jeden takt: taki sam jak górna wersja w t. 4. s. 326 nr 514b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst zwr. 1 i 2 z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1040. s. 326–327 nr 515 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. następujący zapis melodii:            Oj, śpie  waj  cie        bo jak się   po        dzie  wcy  ny       pó  ki wam            ze  ni  cie,         słu  zą   da, za  śpie  wa  la  ta,       , cie ka  ta. tam z tekstem jak zwr. 5 pieśni nr 518, poniżej jeszcze: „Ej, niescęśliwa branka, wzięli mi kochanka, cóz ja sobie poradzę, niescęśliwa Oleksianka”, a dalej zwr. 1–6 jak w druku. s. 327 nr 516 – Tekst zwr. 1–4 bez melodii w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. �310 nr 517 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. tekst z zapisem nutowym, bez zwr. 4, ale zamiast niej dwie inne, zob. DWOK T. 41, nr 1152. s. 328 nr 518 – Błąd druku, winno być: 518 (nie 158). Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; tam tylko tekst zwr. 1–4 bez melodii, natomiast zwr. 5 także na k. 23 stanowi początek tekstu opublikowanego pod numerem 515, por. komentarz do tego numeru. nr 519 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 55, nr 335, z lokalizacją: „od Siedlec” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 409, z lokalizacją jak w tece 33 – tekst. W zapisie melodii w t. 3 w drugim wykonaniu na drugą miarę d2, w t. 6 w obu wykonaniach dolna wersja. s. 328–329 nr 520 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 55, nr 336, z lokalizacją: „od Siedlec” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 410, z lokalizacją ogólną: „Siedlce” – tekst zwr. 1 oraz tamże, k. 8, nr 437, z lokalizacją ogólną: „Gończyce” – tekst zwr. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 25, bez lokalizacji, tam tylko tekst zwr. 2. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka g2, w t. 2 trzy ósemki g2 a1 g1, w t. 3 dolna wersja, w t. 4 trzy ósemki c2 a1 g1, w drugim wykonaniu: w t. 3 górna wersja, t. 4 jak w pierwszym wykonaniu. W zapisie tekstu z teki 16 w zwr. 1: „dwa grosze” zamiast „trzy grose”, w zwr. 2: „nie dostanie do kiszeczek”. W rkp. z teki 2 w w. 1: „kieliszeczek” zamiast „kielisek”, a w w. 2: „kiszeczek” zamiast „kisek”. s. 329 nr 521b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst jak w druku zanotowany jako dalszy ciąg pieśni: „Oj, stary ja”, zob. nr 131 w suplemencie. nr 522 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tylko tekst podpisany bezpośrednio pod pieśnią: „Wy matulu, jak się macie”, zob. nr 412 w T. 26. s. 329–330 nr 523 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w zapisie tekstu: „dziwcyno” zamiast „Kasiu”. W rkp. tekst podpisany bezpośrednio pod pieśnią: „Ej, zarosła drózka”, zob. nr 1083 w DWOK T. 41. s. 330 nr 524 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki f2 �311    g2, t. 3:       , w drugim wykonaniu: w t. 2 na pierwszą      miarę szesnastki b1 d2 lub alternatywnie:      , w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki a1 c2. W zapisie tekstu najpierw zwr. 2–4, a po nich zwr. 1, ponadto w zwr. 2: „Muzykancie” zamiast „Skrzypicielu” i „Cymbalisto” oraz „skrzypki” zamiast „cymbał”. nr 526 – Rkp. terenowy Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 23v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam melodia bez tekstu. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim wykonaniu dolna wersja, w t. 2 na trzecią miarę dodane alternatywnie szesnastki h1 c2, w t. 3 na drugą miarę dodana alternatywnie ósemka g1, w t. 4 w obu wykonaniach tylko dolna wersja. Por. nr 87 w suplemencie. s. 331 nr 527 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w drugim wykonaniu dodane alternatywnie:        , w t. 3 w obu wykonaniach alter- natywnie na pierwszą miarę ósemka e1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu dodana wersja alternatywna: ósemki c2 h1 e2, w drugim wykonaniu brak ≥ przy g1. s. 332 nr 530 i przyp. 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 16, bez lokalizacji, brak znaku przykluczowego. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 3 zamiast ostatniej ósemki szesnastki c2 h1, w t. 4 pierwsza ćwierćnuta a1; w drugim wykona-     niu t. 3–4:         . Zwr. 3 i 4 zamieszczone w druku w przypisie (błędnie przy nr 531), stanowią w rkp. kontynuację zwrotek 1 i 2, natomiast zwr. 3: „Piąty piwo pije” w rkp. brak. nr 533 – Rkp Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 35, z lokalizacją ogólną: „Wólka Słopska”, z notatką: „Kozak” i teka 33, sygn. 1305, k. 45, nr 10, z lokalizacją: „Słopsk”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemki e2 d2, t. 3–4 trzykrotnie powtórzone, zapis nastę-                                . 3 pujący: �312 W t. 1 w pierwszym wykonaniu: w rkp. z teki 43 w zamiast pierwszej ósemki szesnastki g1 a1, a w rkp. z teki 33 na pierwszą miarę cztery szesnastki g1 a1 h1 c2. s. 333 nr 534 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) i teka 33, sygn. 1305, k. 45, nr 11, bez lokalizacji. W rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę dwie ósemki: c2 e2; w drugim wykonaniu w t. 4 tylko dolna wersja. nr 535 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 79, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 ostatnia ósemka w pierwszym wykonaniu fis2, w drugim wykonaniu c2, w t. 3–4 w pierwszym wykonaniu: wersja zapisana dużymi nutami, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ósemki g1 h1, w drugim wykonaniu: wersja zapisana małymi nutami. nr 536 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., nr 24, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. W rkp. melodia zanotowana w metrum , z notatką powyżej: „lub ”, w t. 1 i 3 rytm:     , w t. 2 i 4:   , w t. 3 w obu wykona- niach dolna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu druga ósemka g1; w zapisie tekstu w zwr. 1 pierwotnie: „cepy” i nad „y” nadpisane „em”, tam brak: „też”. nr 537 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1324, k. 17, tam tylko tekst zwr. 1 zanotowany na marginesie, obok pieśni szlacheckich. s. 334 nr 538 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 1 w obu wykonaniach:        , w t. 6 na drugą miarę alternatywnie ósemki a1 g1. Tekst zwr. 3 por. nr 1053 w DWOK T. 41. nr 539 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w zwr. 2 wiersz 1 jest taki sam jak w zwr. 1. nr 540 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”, tam melodia z incipitem: „Płakała dziewcyna”; teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tekst bez melodii. �313 W zapisie melodii w t. 3: w pierwszym wykonaniu pierwsza ósemki g2, w drugim wykonaniu ostatnia ósemka fis1. W rkp. z teki 43 na początku jeszcze jedna zwrotka: „Płakała dziewcyna trzy godziny w sieni, ze jej kochanecka do zołnierzy wzięni”; nr 541 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 31, z lokalizacją: „od Garwolina”. s. 335 nr 542 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 31r., z lokalizacją jak w druku; teka 33, sygn.1305, k. 29, nr 25, z lokalizacją: „od Maciejowic”, tam melodia z incipitem: „Jechałem z Krakowa” i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 26, z lokalizacją ogólną: „Gończyce”. We wszystkich rkp. melodia taka sama, drobne zmiany w przebiegu linii melodycznej, por. DWOK T. 67/I, nr 177, tam w metrum  i podwojonych wartościach rytmicznych, jest to przedruk z „Przyjaciela Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 1 (to odesłanie także we wszystkich rkp.). W rkp. z teki 2, k. 31r. w zwr. 3 w. 3 brzmi: „da, pomóż mi, Boże”, natomiast w rkp. terenowym na k. 26 zwr. 3 wariantowa: „Przecisnę, przecisnę, chusteczkę przez Wisłę, dopomóż mnie, Boże, do której ja myślę”. nr 543 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu górna wersja, przy powtórce dolna, w t. 1 zamiast szesnastek w pierwszym wykonaniu ósemka g2, w drugim wykonaniu ósemka d2, t. 2 w pierwszym wykonaniu:      W rkp. zwr. 2 w brzmieniu: , w drugim:        „Nie ja się bielała, koszulina lniana, a tyś, Jasiu, myślał, że ja malowana” i dalej jeszcze zwr. 3: „Ni ja malowana, ni ja pozłacana, tylko u matuli ładnie wychowana”. . �314 nr 544 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tylko zwr. 1 bez melodii. s. 335–336 nr 545 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1048, tam z pierwszą zwrotką. W rkp. w zwr. 3 dwa ostatnie wiersze brzmią: „gorzałki flaski i dziewcyny chwackij”. s. 336 nr 547 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 79, z lokalizacją jak w druku. nr 548 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 79, z lokalizacją jak w druku; w t. 4 na pierwszą miarę tylko dolna wersja. s. 337 nr 549 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 79, z lokalizacją: „od Stężycy”. nr 550 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38 bez lokalizacji. Odesłanie pod pieśnią dotyczy pracy S. Udzieli Materiały etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1886, T. X, s. 75–156, tam na s. 136, nr 96 wariant pieśni. nr 551 – Odesłanie pod pieśnią dotyczy wymienionej w poprzednim przypisie pracy S. Udzieli Materiały etnograficzne…, tam na s. 134, nr 81 wariant pieśni. Pieśni nabożne. Legendy (s. 338–346) s. 338–339 nr 552 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10r. – tam melodia i zwr. 1–11 i k. 10v., – zwr. 12-14, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1 na trzecią miarę triola ósemkowa c2 h1 a1, w t. 3 na trzecią miarę i w t. 4 tylko dolna, w t. 5 i 7 tylko górna wersja, t. 6:    lub alternatywnie      3 ; pod melodią zwr. 1–5 jak w druku, przy czym w zwr. 5 ostatni wiersz brzmi: „nie potonęli”; po zwr. 5 następujący tekst: „Józef przedany od rodzonych braci, w Egipcie żyje i sławy nie traci, �315 boć cały Egipt ojca z braćmi żywi, świat mu się dziwi. Nie umarł z głodu na puszczy Elijasz, anioł go bronił, szczęśliwy Tobijasz, Daniel głodnym lwom na pożarcie dany, nic nietykany”; dalej zwr. 6–14 jak w druku, przy czym w zwr. 8 w wierszu 2: „na kształt rąk swoich” zamiast „wedle potrzeby”. Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu w zbiorze Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, s. 838. s. 339–340 nr 553 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 i 5 w górnej wersji na trzecią miarę a1 g1 a1 w następującym rytmie: w t. 1:    , w t. 5:    , w t. 2 na drugą miarę tylko górna wersja. Pod melodią tekst obszerniejszy niż w druku, po zwr. 3 jeszcze następne: 3 „Ty masz po sobie i Ojca i Syna, snadnie go Twoja przejedna przyczyna, pokazawszy mu piersi i wnętrzności, łatwo go skłonisz łaskawości. Dla twego serca wszystko Bóg uczyni, daruje plagi, choć człowiek przewini, jak cię cna Matko, nie kochać serdecznie, gdy się skryć możem pod Twój płaszcz bezpiecznie. Ratujże tedy, Matko ukochana, zagniewanego, gdy zobaczysz Pana, mieczem przebite pokazuj mu serce, gdy Syna na krzyż wbijali morderce. Dla tych boleści któreś wycierpiała, kiedyś pod krzyżem syna swego stała, Bóg nam daruje, byśmy nie cierpieli, co my wytrzymać za złości nasze mieli”; dalej zwr. 4 jak w druku. �316 Pod pieśnią odesłanie do pracy Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, s. 556–557, u Kellera, podobnie jak w rkp. Kolberga tekst obszerniejszy niż w druku. s. 340 nr 554 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 brak dolnej wersji, t. 5: w pierwszym wykonaniu         3  , w drugim dolna wersja. Pod melodią tekst obszerniejszy niż w druku, między zwr. 1 i 2 jeszcze jedna, ale ten fragment rkp. wycięty, czytelne pierwsze słowa: „Na każdy”, natomiast po zwr. 2 w rkp. jeszcze: „Przybądź, o Matko, w ostatnim terminie, Ciebie, grzesznicy, wzywamy na pomoc naszą w ostatniej godzinie, niechaj przy Tobie skonamy. Ubłagaj Syna, niechaj się zmiłuje, a żywot wieczny po śmierci daruje, niepokalanie poczęta”. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w pracy Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, s. 451–452. s. 341 nr 555 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, z notatką: „św. Józef”. W zapisie melodii w t. 2–4 drobne zmiany:                     , w t. 6–7 tylko dolna,  3  3 w t. 8–9 tylko górna wersja. Pod melodią tekst obszerniejszy, po zwr. 3 jeszcze następne: „Niech to boski sekret sprawi, że Bóg duszę moje zbawi, Anno i Barbaro święta, niech będzie w niebo przyjęta, Jezus, Maryja, Józef. Z rana w wieczór życzem sobie, żyć, umierać, być przy Tobie, Jezus słodki, mieszkaj ze mną, piastuj duszę mą przyjemną, Jezus, Maryja, Józef”. �317 Pod pieśnią odesłanie do pracy Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, tam tekst jak w rkp. Kolberga. nr 556 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zapisana w metrum  w podwojonych warto-  ściach rytmicznych, t. 2 w pierwszym wykonaniu:        t. 3 w drugim wykonaniu:      . , Pod pieśnią odesłanie do pracy Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, s. 793–794, tam tekst obszerniejszy. s. 341–342 nr 557 – Melodia z incipitem: „Była święta Dorota” w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18r., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”, tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący:         By  ła świę  ta         Do  ro  ta...                                . Melodia ta poprzedzona jest w rkp. (k. 18r., nr 3) zapisem wariantowym bez tekstu:                   3       3                   3  . Pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstowego w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., s. 255–256. s. 342–343 nr 558 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. �318 W rkp. nad tekstem zapis nutowy, inny niż odesłanie Kolberga, melodia zanotowana dwukrotnie, w pierwszym zapisie widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w drugim czystopis:                                                   ; ponadto w rkp. brak zwr. 19, a w zwr. 26 wiersze w odwrotnej kolejności. s. 343 nr 559 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13v., z lokalizacja ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis melodii następujący:                             By  ła to świan  ta A  li  na,                    co szu  ka  ła Bo  ze  go Sy  na, świan  ta  A  li  na,             Bo  ze  go . Sy  na. Pod melodią tekst obszerniejszy, po zwr. 4 jeszcze: „W jednem grobie Pan Jezus lezy, w drugim grobie świanty Jan klęcy, a w trzecim grobie Najświętsa Panna. Przed Panem Jezusem świece gorają, przed świętym Janem organy grają, przed Najświętsą Panną róza rozkwita”. W rkp. Kolberga tekst jak w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania... na s. 247–248. nr 560 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11r., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 4 tylko górna wersja, w t. 8 w obu wykonaniach druga ósemka h1; pod melodią tekst jak w druku, a dalej jeszcze: �319 „Wielkiemi, Patryarcho, cudy wsławiony na świecie, zdradzieckie widziały obłudy w niewinności kwiecie. Wnet czyni dobrze, kto rzuca szczodrze trzy bryły złota, ażeby cnota jaśniała przed niebem. Młodzieńcom odebrane życie, niewinności gdy widzi, Mikołaj przywraca sowicie, tyrana zawstydzi, zrąbanych w sztuki dla swej nauki, prawdziwéj wiary, Bogu ofiary wolny przystęp czyni”; dalej notka Kolberga: „2 strofy”, a następnie: „Ciebie Bóg obrał za patrona wszelkiemu ludowi, wzywa cię i Polska Korona i mocno stanowi, morzem i lądem, wielki patronie, przybądź na pomoc Polskiej Koronie, święty Mikołaju”. W Zbiorze pieśni nabożnych..., na s. 705–706 tekst jak w rkp. Kolberga z dwoma pominiętymi zwrotkami, przy czym ostatnia zwrotka zanotowana przez Kolberga jest patriotyczną parafrazą tekstu ze zbioru Kellera. s. 343 nr 561 i w. 1–13d. – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zapisana częściowo w metrum , następnie poprawione na , w t. 12 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki c2 a1. Tekst zanotowany prozą (pod pieśnią) w rkp. zapisany skrótowo, np: „Król, wójt, więc nakazał, aby mu dawać dziesięcine, zeby ludzi nie psuł”. s. 345 nr 562 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18r., z lokalizacją ogólną: „Głusków, Załubice, Pniewy”, tam melodia z incipitem: „Szła Kasienka wianki wić”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 3 alternatywnie przy ostatniej ósemce szesnastki fis2 e2, t. 4:   , w t. 5 i 7 tylko górna wersja. s. 345–346 nr 563 i 564 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 79, nr 2, z lokalizacją: „od Sokołowa, Sterdynia”. W zapisie melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu ostatnia szes-      nastka b1, t. 3 w pierwszym wykonaniu:      ; pod całą �320 melodią podpisane tylko: „Posła sieroteńka po świecie tułając”, a poniżej zwr. 1. W tym rkp. jeszcze jeden zapis melodii z wariantem tekstu nr 564, zob. nr 212 w suplemencie. nr 564 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1182, tam z pierwszą zwrotką. W rkp. tekst krótszy niż w druku, pod melodią zwr. 1–4, dalej 7–13. Wariant tekstu por. nr 212 w suplemencie. s. 346 nr 565 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 1, z lokalizacją jak w druku i teka 2, sygn. 1124, k. 13v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. z teki 2 zapis melodii następujący:           bez                         Szła sie  ro  ta  Ni miał ji chto o  wieś,  brać,        o  pad ci ją sie  ro  te  cki   zły o   pies.  , gnać. obok zapisana wersja alternatywna dla t. 5–6 z powyższego przykładu:        .  W obu rkp. w zwr. 1 jeszcze jeden wiersz: „sieroteckę ognać”, po niej tekst następujący: „Pan Jezus się obrał, sieroteckę ognał. Pocął się jej pytać, kogo idzies sukać. Po świecie sie tułam, matuli swej sukam. A idź-ze ty (dziecie) do boru, ułom (sobie) rózckę z jaworu. Sastaj-ze, pukaj-ze po matcynem grobie, to ci się matecka do ciebie odezwie. �321 A chtoz tam puka, a chto tam stuka? Ja, twoja, matecko, twoje dzieciątecko. Weź mnie do siebie, bo mnie źle przez ciebie. Co zaś będzie jadło, co zaś będzie piło, korzonecki gryzło, Bozą manną zyło. A idź-ze ty, dziecie, do młody macierzy, niechaj ci chleba da, kosulkę upierze”; dalej w obu rkp. tekst jak zwr. 9–17 w druku. Przypisy (s. 347–368) s. 349–350 w. 23g. (przyp. 1) – Pierwsze odesłanie dotyczy pracy K. Szajnochy Lechicki początek Polski. Szkic historyczny wydanej we Lwowie w 1858, tam na s. 258 cytowane przez Kolberga zdanie i odwołanie do pracy O. Dalina Geschichte des Reiches Schweden, wydanej w 1756 w Greifswaldzie. W dalszej części cytat z Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften J.H. Zedlersa, tam hasło Masovien w tomie XIX wydanym w 1739 roku; na końcu cytatu odesłania do publikacji: Sz. Starowolskiego Polonia, nunc denuo recognista et aucta, Gdańsk 1652, pierwodruk: Kolonia 1632; M. Kromera Kronika polska biskupa warmińskiego, ksiąg XXX, Kraków 1611; najprawdopodobniej chodzi o pracę F. Clüvera (Cluveris) Introductionis in Universam Geographiam tam Veteram quam Novam libri VI wydaną pośmiertnie w 1624 roku, ostatnie wydanie: Amsterdam 1729; kolejne odesłania dotyczą prac: J. Długosza Annales seu cronical inclidi Regni Poloniae wydanej jako Historia Polonica, Dobromil 1614–1615 (libri I–VI), Lipsk 1711 (całość), zob. Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, Warszawa 1961–2006; Ch. Hartknocha Respublica Polonica duobus libris illustrata, Frankfurt-Lipsk 1678; B. Connora The history of Po- �322 land in several letters to persons of quality, giving an account of the antient and present state of kingdom, historical, geographical, physical, political and ecclesiastical T. I i II wydanej w Londynie w 1698 roku. W przypisie dolnym odesłanie do hasła autorstwa E.S. Świeżawskiego Mazowsze w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, T. VI, Warszawa 1885, s. 188–205; do wydania 12. tomowego Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda (tzw. Mały Orgelbrand), tam anonimowe hasło Mazury, T. 7, Warszawa 1874, s. 394, zob. też J. B[artoszewicz] Mazowieckie Księstwa, Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 18, Warszawa 1864, s. 220; hipoteza A. Naruszewicza w Historyi narodu polskiego, zob. wyd. K.J. Turowskiego, T. 1, Kraków 1859, s. 281; ostatni odsyłacz dotyczy pracy A. Bielowskiego Wstęp krytyczny do dziejów Polski, Lwów 1850, s. 439. s. 351 w. 16g. – s. 352 w. 16g. (przyp. 3) – Kolberg przytoczył fragment artykułu S. Ulanowskiej Z ziemi czerskiej... z wymienionego numeru „Czasu”. s. 352 w. 17–31g. (przyp. 4) – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., s. 176–177; u Gołębiowskiego dłuższy fragment o czarnoksiężniku Twardowskim, brak też ,,Bartoszków” i ,,r. 1707”. Na końcu akapitu odesłania do cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5) i cz. VI Poznańskiego (DWOK T. 14). s. 352 w. 8d. – s. 356 w. 1d. (przyp. 5) – Na s. 352 odesłanie do pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., tam na s. 131–133 rozdział ,,Szlachta drobna czyli zagonowa”. Na kolejnych stronach cytaty z artykułu J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie.... ze s. 54–60; Kolberg wprowadził drobne zmiany redakcyjne i dopowiedzenia w nawiasach. s. 357 w. 1g. – s. 358 w. 15d. (przyp. 6) – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie...; cytaty pochodzą ze s. 71, 79–80, 71–72; Kolberg wprowadził drobne zmiany redakcyjne. s. 358 w. 14d. – s. 360 w. 11g. (przyp. 7) – Wzmianki o Żydach w artykule J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie..., do którego odsyła Kolberg, na s. 68–76. s. 360 w. 12g. – s. 361 w. 1d. (przyp. 8) – Kolberg przywołał fragment artykułu S. Ulanowskiej Z ziemi czerskiej… z wymienionego numeru ,,Czasu”; całość artykułu w numerach 170–175. s. 362 (przyp. 9) – Odesłanie dotyczy publikacji J. Dzierzkowskiego Król dziadów, zob. tegoż Powieści, T. 3, Lwów 1875, s. 5–167, pierwodruk: 1856. �323 s. 363 w. 1g. – s. 364 w. 14d. (przyp. 10) – Kolberg wykorzystał fragmenty tekstu Wacława D. Wspomnienia z podróży po kraju odbytej przez uczniów Instytutu Agronomicznego w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego w czasie wakacji tj. w miesiącu lipcu i sierpniu opublikowanego w ,,Bibliotece Warszawskiej” 1849, T. 1, s. 221–257 i s. 441–476, do którego odsyła w przyp. 1 dolnym na s. 363. s. 364 w. 13d. – s. 368 w. 19g. (przyp. 11) – Cytat i streszczenie dotyczy przywołanego w przypisie na s. 364 tekstu L. Jastrzębowskiego Wspomnienia z podróży przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego, po kraju odbytej w miesiącach lipcu i sierpniu 1853, Warszawa 1854. Na s. 366 niepełne odesłanie do Gołębiowskiego, cytatu nie umiejscowiono; w przypisie mowa o artykule F.M. Sobieszczańskiego Zamek w Liwie z „Tygodnika Ilustrowanego” 1866, T. XIV, nr 379 oraz o cytowanym wcześniej przez Kolberga artykule J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie. Na s. 367 odesłania do prac: Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy..., s. 176–178; T. Narbutta Zwierciadło czarnoksięskie Twardowskiego, ,,Kolumb. Pamiętnik opisom podróży lądowych i morskich, nowszych odkryć jeograficznych, wiadomościom statystycznym oraz z temi w styczności zostającym, poświęcony” R. 1: 1828, T. II, nr 9, s. 43–46; L. Siemieńskiego Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845, s. 156–157; M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, T. II, Warszawa 1845, s. 1277. W przyp. 1 na s. 368 odesłanie do kolejnego artykułu F.M Sobieszczańskiego Pałac w Patrykozach zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 377. s. 368 w. 26–1d. (przyp. 12) – Odesłanie Kolberga dotyczy pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 1, Warszawa 1840, na s. 137–171 opis kuligu w Lusławicach. ��PRZYPISY ŹRÓDŁOWE DO TOMU 27 (Mazowsze cz. IV) s. V W Kolbergowskim archiwum, teka 5, sygn. 1137/II, k. 1 zachowała się strona tytułowa egzemplarza erratowego tego tomu z poprawkami Kolberga. Wstęp (s. VII–XI) s. VII w. 1–3d. (przyp. 1) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu A.B. Radoszkowskiego Kupalnocka, czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią opublikowanego w „Muzeum Domowym” w roku 1836, z. 25, s. 194–196; obszerne fragmenty tego artykułu Kolberg wykorzystał na s. 134–137 w T. 27. s. VIII w. 17g. – Wymienieni przez Kolberga W.H. Gawarecki i K.W. Wójcicki byli autorami wielu prac dotyczących Kurpiów, zob. bibliografia. A. Połujański był autorem Wędrówek po guberni augustowskiej w celu naukowym odbytych wydanych w Warszawie w 1859 roku, wielokrotnie cytowanych przez Kolberga w V części Mazowsza, zob. T. 28. w. 24–26g. i przyp. 1 (cd. na s. IX) – Kolberg wymienia artykuł A. Zakrzewskiego Z Puszczy Zielonej. Materiały do etnografii polskiej, „Wisła” 1887, T. 1, s. 73–78 i s. 149–156, przytoczony cytat pochodzi ze s. 75. Zakrzewski z kolei wymienia mapkę Z. Glogera z 1869 roku, chodzi o Kartę etnograficzną województwa podlaskiego, części mazowieckiego, trockiego, nowogrodzkiego, brzesko-litewskiego i części Prus pod względem dialektów miejscowych zamieszczoną w Obchodach weselnych wydanych w Krakowie w 1869 roku pod pseudonimem Pruski, tam nuty i mapka po s. 336. Nie jest jednoznaczne odesłanie do publikacji W. Pola, wiadomo, że część jego materiałów, w tym kartograficznych zaginęła, opis Kurpiów wraz z terenem ich zasiedlenia W. Pol zamieścił w Obrazach z życia i natury, seria II, T. II, Kraków 1871, tam rozdział „Puszczaki Mazowsza” na s. 237–273. Na końcu przypisu na s. IX Kolberg odsyła do artykułu ks. B. Ostrzykowskiego Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku diecezji płockiej, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1856, T. 31, s. 635–645. �326 s. IX s. XI w. 1–7d. (przyp. 2) – Odesłanie Kolberga dotyczy publikacji S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu z okolic Przasnysza, „Wisła” 1888, T. 2, s. 122–151. Odesłanie do s. 365 w tym samym tomie dotyczy uzupełnienia do artykułu S. Chełchowskiego, w którym autor zamieścił nadesłane mu informacje (na s. 365–368), w tym zacytowane opracowanie S. Ciszewskiego Bitka. Lepianka. Ziemianka. Murowana opublikowane na s. 366–368. w. 4–8d. – Odesłanie Kolberga dotyczy wymienianej już pracy A. Zakrzewskiego Z Puszczy Zielonej… opublikowanej w „Wiśle” w 1887 roku, tam informacje o gwarze i słowniczek w drugiej części artykułu na s. 149–156. Natomiast drugie odesłanie Kolberga dotyczy anonimowej publikacji Słowniczek spod Zakroczymia (wieś Pieścidła) zamieszczonej w tym samym tomie „Wisły” na s. 317–320. Kraj (s. 1–30) s. 3 s. 4 Opis „Kraju” według rkp. R. Korbasińskiego, por. DWOK T. 80/I, s. 3 nlb. w. 7–11g. i przyp. 1 – Kolberg odwołuje się do własnej publikacji Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1882, T. 6 (dział III), s. 86–158, natomiast w przypisie odsyła do artykułu E. Dziewulskiego Jeziora rypińskie. Notatki z wycieczki odbytej w maju 1880r., „Pamiętnik Fizjograficzny”, Warszawa 1881, T. 1, s. 101– 109. w. 12–18g. (Dobrzyń) i przyp. 2– Kolberg wymienia publikację W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej, Płock 1825, na którą powołuje się jeszcze wielokrotnie w dalszej części opisu „Kraju”. W przypisie wymienione zostały publikacje J.N. Romanowskiego Zakon Dobrzyńców aż do wdania się w układy z Krzyżakami, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 1, s. 1–31 i Poszukiwania nad zakonem Dobrzyńców i nad stosunkiem pierwotnym Krzyżaków do Konrada Mazowieckiego, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 3, s. 1–44 i 315–343. w. 19g. – s. 5 w. 9g. i przyp. 1 na s. 5 (Rokicie) – Opis miejscowości w pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej... na s. 98–100, natomiast cytat pochodzi ze s. 98–99. Informacja zamieszczona przez Kolberga w przypisie �327 s. 5 s. 6 s. 7 s. 8 także u Gawareckiego, za nim odesłanie do J. Długosza dotyczy Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, zob. tegoż Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1 w: Dzieła wszystkie T. 2, Kraków 1867, s. 35. w. 12–15g. (Mokowo) – Zob. W.H. Gawarecki Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej..., s. 93. w. 14d. – s. 6 w. 4g. i przyp. 1 na s. 6 (Skępe) – Informacje o miejscowości także u Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny..., za tą pracą także Kolberg wymienia publikację Wiadomość pewna o obrazie Najświę[tszej] Maryji Panny w Ziemi Dobrzyńskiej, w kościele XX. Bernardynów od kilku wieków łaskami wsławionej, wyd. 3, Warszawa 1813, cytat z broszury ze s. 12 u Gawareckiego na s. 67–68. w. 9–14g. (Lipno) – Opis miejscowości w pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej... na s. 52–56, natomiast cytat dotyczący góry Św. Antoniego na s. 54–55. w. 2–3g. – Kolberg powołał się na publikację W.H. Gawareckiego Przywileje, nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom województwa płockiego, Warszawa 1828, s. 37. w. 1–12 d. (przyp. 1) – Kolberg cytuje fragment pracy ks. M. Smoleńskiego Cztery kościoły w ziemi dobrzyńskiej, wydanej we Lwowie w 1869 roku, tam ten fragment na s. 133–134. Nazwisko „T. Święcki” w w. 9d. uzupełnione przez Kolberga; mowa najprawdopodobniej o pracy tegoż Opis starożytnej Polski, Warszawa 1816, T. 1, tam na s. 254 opis Dobrzynia nad Wisłą, a na s. 302 jedynie wzmianka: „Dobrzyń inny od tego, co nad Wisłą osadzają, ojczyzna kanclerza Krzyckiego naukami sławnego”. Pogląd J.N. Romanowskiego w wymienianej już pracy Zakon Dobrzyńców..., „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 1, s. 25; J. Moraczewski w Dziejach Rzeczypospolitej Polskiej do piętnastego wieku ułożonych, wydanych w Poznaniu w 1843 roku na s. 113 pisze o osadzeniu braci w Dobrzyniu i nadaniu im włości Cedelice; pogląd ks. M. Bulińskiego w Historii kościoła polskiego (epoka piastowska) wydanej w Krakowie, T. 1, 1873, s. 326, jest to druk późniejszy niż praca Smoleńskiego. W w. 4d. wymieniona praca A. Święckiego Topographia sive Masoviae descriptio, Warszawa 1634, zob. Topograficzny opis Mazowsza. Z języka łacińskiego przełożył, objaśnił i życiorys autora dodał W. Smoleński, „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 115 i przypis 33. w. 5–16g. (Obory) – Opis miejscowości w pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej na �328 s. 9 s. 10 s. 11 s. 12 s. 129, natomiast przytoczony przez Kolberga cytat pochodzi ze s. 134. W wymienionej pracy M. Smoleńskiego Cztery kościoły... na s. 8–107 autor zawarł obszerne informacje o klasztorze w Oborach. w. 17–27g. (Żałe) – Cytat pochodzi z pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej ze s. 138–139. w. 9–16g. (Płock) – Informacje zamieszczone w pierwszym akapicie Kolberg podał za A. Naruszewicza Historią narodu polskiego od początku chrześcijaństwa, w wydaniu z 1780 roku, Warszawa T. 2, s. 329–330 (pod rokiem 1041), natomiast w wydaniu z 1803 roku (edycja T. Mostowskiego), Warszawa T. 2, s. 424 – na to wydanie Kolberg powołuje się też w dalszej części tomu 27. Naruszewicz z kolei przytacza Galla jako autora słów „urbs civitas”. W kronice Galla brak tych informacji w brzmieniu podanym przez Naruszewicza, por. Martini Galli Chronicon, wydanie J.W. Bandtkiego, Warszawa 1824; Galla kroniki w: Pomniki dziejowe Polski, wydał A. Bielowski, T. 1, Lwów 1864, s. 379–484. Zob. też Anonim tzw. Gall Kronika polska, przełożył R. Grodecki, wstępem i przypisami opatrzył M. Plezia, Wrocław-Kraków 1965, BN I nr 59. w. 1–17d. (przyp. 1) – Fragment rękopisu przytoczony został, zgodnie z odesłaniem, z pracy W.H. Gawareckiego Pisma historyczne, Warszawa 1824, s. 5 (w przypisie). Na końcu przypisu Kolberg odsyła do własnego artykułu Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego zamieszczonego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” w 1877, T. 1, s. 35 (dział etnol.). przyp. 1 – Treść przypisu zaczerpnięta z pracy W.H. Gawareckiego Pisma historyczne…, s. 5–6. przyp. 2 – Informacja podana za A. Naruszewiczem, w Historii narodu polskiego… z 1780, T. 2, s. 353; w wydaniu z 1803, T. 2, s. 223–224. przyp. 2 – Informacja zamieszczona w przypisie pochodzi z pracy W.H. Gawareckiego Pisma historyczne…, s. 44. przyp. 3 – Opis uroczystości, zgodnie z odesłaniem, w pracy W.H. Gawareckiego Groby królów polskich w Płocku. Wiadomość historyczna, Warszawa 1827 na s. 14–25. w. 22 – 35d. – Na końcu opisu Płocka Kolberg wymienia następujące publikacje: T. Święckiego Opis starożytnej Polski, Warszawa 1816; W.H. Gawareckiego Wiadomość o mieście Płocku, znaczniejsze historyczne zdarzenia tegoż miasta obejmująca, Warszawa 1821; tegoż Pisma historyczne, Warszawa 1824 (w druku błędnie: „Pamiątki” zamiast „Pisma”); S. Platera Jeografia wschod- �329 s. 13 s. 14 niej części Europy przez wielorakie narody słowiańskie zamieszkanych, Wrocław 1825; W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki, T. 1 i T. 2, Warszawa 1828 i 1830; w tegoż pracy Pamiątki historyczne Łowicza („i Płocka” dodane przez Kolberga) wydanej w Warszawie w 1844 roku na s. 191–209 znajduje się rozdział „Wspomnienia rynku miasta Płocka”, do niego odsyła autor; artykuł A. Wieniarskiego, podpisany pseudonimem Grzegorz Kostrzewa, Płock i Płoczanie. Kilka szkiców z krótkiego tam pobytu, „Gazeta Codzienna” 1854, nr 239–240 i nr 249–250; ks. W. Krzyżanowskiego Katedra płocka i jej biskupi, Płock 1877, w nawiasie odesłanie do Recenzji książki Krzyżanowskiego pt. „Katedra płocka i jej biskupi” autorstwa E. Świeżawskiego zamieszczonej w „Bibliotece Warszawskiej” w 1877 roku, T. 3, s. 454–462; W.H. Gawareckiego Opisanie kościoła z klasztorem Księży Reformatów w mieście Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 18, s. 285–315; tegoż Wiadomość o starożytnej kolegiacie ś. Michała w Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1840, T. 1, s. 404. w. 3d. – s. 13 w. 7g. i przyp. 1 (Proboszczowice) – W przyp. 1 (s. 12–13) informacja zaczerpnięta z Pamiętnika historycznego płockiego W.H. Gawareckiego, T. 1, s. 98 (nie 88). Na końcu opisu miejscowości odesłanie do pracy J. Lelewela Stare pieniądze w roku 1824 w czerwcu blisko Płocka w Trzebuniu, Warszawa 1826 oraz do wymienionego już Pamiętnika historycznego płockiego W.H. Gawareckiego, T. 2, s. 29–36. w. 8–9g. (Gozdowo) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wieś Gozdowo w powiecie płockim guberni płockiej położona, opisana topograficzno-historycznie zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1852, T. 4, s. 367–374. w. 10–14g. i przyp. 1 (Drobin) – Odesłania Kolberga dotyczą: artykułu W.H. Gawareckiego Opis kościoła parafialnego w mieście Drobinie, powiatu płockiego, guberni płockiej, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 19, s. 324–337; hasła F.M. Sobieszczańskiego Drobin zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, Warszawa T. 7, 1861, s. 407–408. Treść przypisu w rkp. terenowym Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 108. w. 8–11d. (Ośnica) – Na końcu opisu Kolberg odsyła do artykułu J. Przyborowskiego Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły, „Wiadomości Archeologiczne” 1873 (nie: 1878), T. 1, s. 37–96. w. 1–3g. (Miszewo) – Odesłanie dotyczy artykułu F.M. Sobieszczańskiego Kopce zwane grodziskami w Królestwie Polskim �330 s. 15 s. 16 zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 363, w dziale „Rozmaitości”. w. 2d. – s. 15 w. 2g. (Drwały) – Odsyłacz Kolberga dotyczy wymienianej już publikacji W.H. Gawareckiego Pisma historyczne…, s. 131 i artykułu tegoż Wiadomość historyczna o okopach starodawnych nad Wisłą między Wyszogrodem a wsią rządową Drwały, w powiecie i guberni płockiej istniejących, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 3, s. 163–166. w. 3–9g. i przyp. 1 (Orszymowo) – Kolberg odsyła do trzech publikacji W.H. Gawareckiego: Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej, na teraz w obwodzie i województwie płockim położonej, Warszawa 1823, s. 64–66, z tej pracy (s. 64– –65) pochodzi zamieszczony w przyp. 1 cytat; Słowiańszczyzna. Orszymowo. Wspomnienie historyczne, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. VII, s. 153–158; Pamiętnik historyczny płocki, tam w T. 2 na s. 65 jedynie wzmianka o kopcu, natomiast w T. 1 na s. 99 wzmianka o okopach zwanych kontynami, ale brak opisu dotyczącego wsi Orszymowo. W dwóch pierwszych pracach Gawareckiego odesłania do J. Długosza, zob. Dziejów polskich ksiąg dwanaście T. 2 w: Dzieła wszystkie T. 3, Kraków 1868, s. 353; w Opisie topograficzno-historycznym… Gawarecki powołuje się na T. Święckiego Opis starożytnej Polski wydanie z 1816, T. 1, s. 302, natomiast w „Magazynie Powszechnym” wymienia wydanie tegoż z roku 1828, T. 1, s. 299; w obu pracach także odesłanie do A. Naruszewicza Historii narodu polskiego…, w wydaniu z roku 1803, T. 5, s. 66. w. 1–26d. (przyp. 2) – Cytat pochodzi z anonimowej notatki rozpoczynającej się od słów „Na łąkach wsi Wilkanowa” zamieszczonej w „Kurierze Codziennym” 1871, nr 129. w. 5–21g. (Wyszogród) – Na końcu opisu Kolberg wymienia następujące prace: W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…; tegoż Wiadomość o kościele farnym czyli parafialnym pod tytułem ś. Trójcy w mieście Wyszogrodzie oddanym niegdy w zarząd kanonikom regularnym grobu Chrystusa Jeruzalemskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1845, T. 9, s. 1–17; ks. J. Piaseckiego Kościół i klasztor księży Franciszkanów w Wyszogrodzie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 11, s. 428–448. w. 22–32g. (Rybaki) – W opisie miejscowości Kolberg zamieścił cytat z pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…, s. 149–150. w. 7d. – s. 17 w. 5g. i przyp. 1 (Czerwińsk) – Przy opisie Czer- �331 s. 17 s. 18 wińska Kolberg odsyła do prac W.H. Gawareckiego: Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…, zamieszczony w przypisie na s. 17 cytat pochodzi z tejże pracy ze s. 36–38; Wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych koretańskich w mieście Czerwińsku niegdyś istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 10, s. 197–223; Słowiańszczyzna. Opis miasta Czerwińska i wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych i laterneńskich w temże niegdyś istniejących, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. II, s. 33–44. Na końcu przyp. 1 dołączone przez Kolberga odesłanie do cz. II Kieleckiego (DWOK T. 19), nr 656 oraz do wymienianej już w poprzednich częściach Mazowsza pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami, Warszawa 1867–1868 (wydawane w zeszytach), toż 1869 (całość), tam na s. 246 pieśń z wątkiem niegasnących świec. w. 11–14g. (Grodziec) – Kolberg odsyła do artykułu ks. J. Osieckiego Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1885, T. 29, s. 121–148. w. 3–5g. (Sarbiewo) – Kolberg odsyła do artykułu W.H. Gawareckiego Opis kościoła parafialnego we wsi Sarbiewie, w powiecie płockim, guberni płockiej położonego i wspomnienie ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 21, s. 293–324. w. 10–13 g. – Odesłanie dotyczy wymienianego wcześniej artykułu J. Przyborowskiego Kilka wycieczek archeologicznych..., s. 37–96. w. 14–23g. (Zakroczym) – Zamieszczone na końcu akapitu odsyłacze dotyczą prac: W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki… T. 1, s. 12–20; anonimowej notki Kaplica rodziny Łojków (na cmentarzu w Zakroczymiu) zamieszczonej w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 370; artykułu ks. J. Osieckiego Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, s. 121–148. w. 6d. – s. 19 w. 3g. (Mława) – Na s. 18 odesłanie do anonimowego artykułu Kościół farny w Mławie zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1865, T. XII, nr 303, tam rycina o takim samym tytule; na końcu opisu Mławy Kolberg wymienia artykuł W.H. Gawareckiego Wiadomość o kościele parafialnym w mieście Mławie wraz z Domem Zgromadzenia ks. Misjonarzy, „Pamiętnik �332 s. 19 s. 20 Religijno-Moralny” 1844, T. 6, s. 289–295 oraz anonimowy artykuł Notatki historyczne o starostwach a mianowicie mławskich zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej” 1856, T. 3, s. 185–190. w. 7–10g. i przyp. 1 (Chmielewo) – W przypisie odesłanie do cz. II Pokucia (DWOK T. 30), s. 292 oraz do publikacji K.W. Wójcickiego Zarysy domowe…, T. 3, s. 112, tam w rozdziale „Sawa”. w. 15–22g. i przyp. 2 (Żuromin) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość o kościele z klasztorem Reformatów w mieście Żurominie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1847, T. 12, s. 193–209 i s. 297–308. Zamieszczony w przypisie tekst nie jest cytatem z artykułu, informacja o takim obrazie i przechowywaniu go przez miejscowego gospodarza na s. 197. w. 13–15d. (Zieluń) – Odsyłacz Kolberga dotyczy pracy W.H. Gawareckiego Przywileje, nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom woj. płockiego, Warszawa 1828, s. 278–280. w. 3–7g. (Bieżuń) – Odsyłacze Kolberga dotyczą: A. Święcickiego Topographia sive Masoviae descriptio, Warszawa 1634, zob. Topograficzny opis Mazowsza… „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 115 (całość pracy na s. 82–123); wymienionej wcześniej pracy W.H. Gawareckiego Przywileje, nadania i swobody…, s. 27–36. w. 8–20g. i przyp. 1 (Szreńsk) – Przy opisie miejscowości Kolberg odsyła do artykułu W.H. Gawareckiego Opis kościoła parafialnego w mieście Szreńsku w powiecie mławskim, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1849, T. 17, s. 285–304. W przypisie wzmianka o kamieniu, na którym siadywał św. Wojciech zaczerpnięta z artykułu M. Synoradzkiego Z Bieżunia XXXV. Przyczynek do monografii zamieszczonego w piśmie „Korespondent Płocki” 1884, nr 72. Zamieszczony w przypisie cytat pochodzi z anonimowej Korespondencji zamieszczonej w „Gazecie Codziennej” 1859, nr 296. w. 13d. – s. 21 w. 5g. (Sierpc) – Przy wzmiance o obrazie Kolberg odsyła do dzieł: A. Cellariusza Regni Poloniae Magnique Ducatus Lithuaniiae, Amsterdam 1659, s. 192; Sz. Starowolskiego Polonia sive status regni Poloniae descriptio, Kolonia 1632, na podstawie tego wydania zob. Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego, z języka łacińskiego przełożył, wstępem i komentarzami opatrzył A. Piskadło, Kraków 1976 (zob. PDF Copyright by Tower Press, Gdańsk 2000, www.biblioteka.kijowski.pl, tam s. 95–96, dostęp 16. 09. 2016); A. Święckiego Topographia sive Masoviae…, zob. Topograficzny opis Mazowsza… „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 115–116. Przywilej miasta z r. 1576, zob. W.H. Gawarecki Przywileje, nadania i swobody…, s. 228–238. Na końcu �333 s. 21 s. 22 s. 23 opisu odesłanie do hasła F.M. Sobieszczańskiego Sierpc zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 441–443. w. 10–21d. (Prasnysz) – Odsyłacz na końcu akapitu dotyczy wymienianego już Pamiętnika historycznego płockiego W.H. Gawareckiego T. 1, s. 42–50. w. 1–3 d. (Sońsko) – Kolberg odsyła do wymienianego już artykułu F.M. Sobieszczańskiego Kopce zwane grodziskami… zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 363 w dziale „Rozmaitości”. w. 4–16g. i przyp. 1 (Ciechanów) – Odsyłacze Kolberga dotyczą: ilustracji i jej opisu Zwaliska zamku w Ciechanowie nad Ładynią zamieszczonych w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, nr 21; pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 2, s. 1–17. W przypisie Kolberg cytuje fragment hasła E. Świeżawskiego Mazowsze zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego…, T. 6, Warszawa 1885, s. 201 (całość hasła na s. 188–205); za tym hasłem przywołana praca [T. Lubowskiego] Trzy rozdziały z historii skarbowości w Polsce (1507–1532) przez L… , Kraków 1868, tam s. 83–84; ostatni odsyłacz dotyczy zbioru A.J. Glińskiego Bajarz polski. Baśnie, powieści i gawędy ludowe, Wilno 1862, T. 1–2, tam „kurza nóżka” wymieniana wielokrotnie. w. 7–16d. (Krasne) – Odsyłacze Kolberga dotyczą: artykułu F.M. Sobieszczańskiego Nagrobek Andrzeja Krasińskiego w Krasnem, „Tygodnik Ilustrowany” 1861 (nie 1866, tam brak artykułu o takiej tematyce), T. III, nr 72, z ryciną J. Lewickiego, ponadto wzmianka o kościele z nagrobkiem Krasińskich w artykule W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, nr 296 (całość artykułu nr 295–298); hasła Krasne autorstwa F.M. Sobieszczańskiego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 16 (1864), s. 4–7; pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 2, s. 100–139. w. 1–4g. i przyp. 1 (Krasnosielc) – Odesłanie dotyczy artykułu W. Dębskiego Źródła rzeki Orzyca zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIII, nr 347 w dziale „Rozmaitości”; w przypisie Kolberg cytuje fragment Sprostowania tegoż autora, które zostało opublikowane w numerze 355. w. 13g. – s. 24 w. 17g. (Pułtusk) – W opisie miasta Kolberg odsyła do następujących prac: W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 1, s. 105–130; artykułu F.M. Sobieszczańskiego Ratusz w Pułtusku, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 297, �334 s. 24 s. 25 s. 26 s. 27 s. 28 z ryciną Polkowskiego; hasła F.M. Sobieszczańskiego Pułtusk zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 21 (1865), s. 781–784. w. 11–15d. (Nowemiasto) – Odesłanie dotyczy pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 1, s. 6–22. w. 1–2g. i przyp. 1 (Dzierzenin) – W przypisie cytat z anonimowej wzmianki w „Kurierze Codziennym” 1871, nr 139, s. 4. w. 3–14g. i przyp. 2 (Wyszków i Turzyn) – W opisie Wyszkowa odesłanie do hasła F.M. Sobieszczańskiego Wyszków w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 28 (1868), s. 96–98. Fragment dotyczący Wyszkowa oraz informację o wsi Turzyn (w. 8–14g.) przytoczył Kolberg z rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 78. W przypisie odesłanie do artykułu Seweryna z Wyszkowa Obelisk z herbem Wazów w Wyszkowie zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIII, nr 347. w. 15–18g. (Brańszczyk) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu ks. B. Ostrzykowskiego Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku diecezji płockiej zamieszczonego w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” 1856, T. 31, s. 635–648. w. 19g. – s. 26 w. 2g. – Informacje o wsi Porządzie przytoczył Kolberg z rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 78. w. 3–12g. (Rożan) – Odesłanie dotyczy wymienianej już pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 2, s. 83–95. w. 13–16g. (Sieluń) – Kolberg odsyła do hasła F.M. Sobieszczańskiego Sieluń w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 23 (1866), s. 418–419. w. 10–14d. (Kleczkowo) – Odsyłacze dotyczą hasła F.M. Sobieszczańskiego Kleczków zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 14 (1863), s. 757–758 oraz artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, nr 296 (całość artykułu nr 295–298). w. 1–8d. przyp. 1 – W przypisie cytat z pracy T. Rewolińskiego Medale religijne odnoszące się do kościoła katolickiego we wszystkich krajach dawnej Polski, Kraków 1887, s. 7–8. w. 9d. – s. 28 w. 9g. (Ostrołęka) – Odesłanie dotyczy Pamiętnika historycznego płockiego… W.H. Gawareckiego, tam T. 1, s. 6–22. w. 10–17g. (Kadzidło) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna... w. 18–31g. (Myszyniec) – Odesłanie dotyczy wymienianej już pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 2, s. 50–76. �335 s. 29 s. 30 w. 7d. – s. 29 w. 4g. i przyp. 2 (Maciejowa Szyja) – W przypisie informacje (ale nie cytat) zaczerpnięte z anonimowej Korespondencji. Z powiatu ostrołęckiego, w lutym 1859, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 56. w. 24–25g. – Wzmianka o Janie z Kolna zaczerpnięta z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 78. w. 1–7d. (przyp. 1) – Informacje zamieszczone w przypisie pochodzą z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 77, nie jest to cytat. W rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 5 wyjaśnienie: „gryczan – mieszczuch”. przyp. 1 i 2 – W obu przypisach informacje zaczerpnięte z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, w przyp. 1 ze s. 79, w przyp. 2 ze s. 83. Lud (s. 31–109) s. 33 – s. 34 w. 7d. – Kolberg zacytował fragment pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej…, s. 118– 120. W przyp. 1 na s. 33 odesłanie Kolberga do jego własnej publikacji Właściwości, pieśni i tańce…, s. 86–158. Odesłanie do serii IX w przyp. 2 dotyczy cz. I Poznańskiego (DWOK T. 9). s. 34 w. 6d. – s. 37 w. 26g. i przyp. 1 – Kolberg przytoczył fragmenty z wymienionej pracy M. Smoleńskiego Cztery kościoły w ziemi dobrzyńskiej... ze s. 140–143; informacje zamieszczone przez Kolberga w przypisie na s. 34 i 35 w pracy Smoleńskiego znajdują się w głównym tekście. Kolberg dodał też w nawiasach wyjaśnienia niektórych słów oraz komentarz na końcu cytowanego tekstu. s. 38 w. 12d. – s. 39 w. 11g. i przypis – Zamieszczone informacje pochodzą z pracy F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt…, s. 391–442. Na s. 39 wymieniona broszura [Jana z Wychylówki] Kiermasz wieśniacki abo rozgwara kmosia z Bartoszem na Zawiślu, Kraków 1613–1615, zob. wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1902, „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku”, z. XVII. Wzmianka o Kornelu Kozłowskim dotyczy jego pracy Lud. Pieśni, podania..., wielokrotnie wymienianej i wykorzystanej przez Kolberga w monografii Mazowsze. s. 39 w. 12g. – s. 40 w. 16g. i przypisy – Kolberg zamieścił cytaty z artykułu Chłopi mazowieccy w lesie, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 4 (z ryciną). �336 s. 40 s. 41 s. 43 s. 44 s. 45 s. 46 s. 49 w. 17g. – 41 w. 24g. – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 20; jest to odpis z artykułu Mazurzy, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 18. W przyp. 1 wymieniona praca A. Święckiego Topographia sive Masoviae…, zob. Topograficzny opis Mazowsza… „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 105; w przyp. 2 – praca F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt…, s. 439. w. 13d. – s. 43 w. 8g. – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu podpisanego ks. S. Pleban Cokolwiek o pauperyzmie w kraju naszym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, s. 200–201 (całość artykułu na s. 189–205). w. 9g. – s. 44 w. 12g. – Informacje i cytaty pochodzą z Korespondencji z okolic Ciechanowa podpisanej kryptonimem P. i zamieszczonej w dziale „Kronika tygodniowa” „Tygodnika Ilustrowanego” 1881, T. XII, (seria III), nr 299. w. 13g. – s. 45 w. 11g. – Cytaty pochodzą z artykułu Poborzanie. Korespondencja Gazety Warszawskiej z Płocka W. Szeligi zamieszczonej w numerach 197 i 198 „Gazety Warszawskiej” 1857. w. 12g. – 46 w. 26g. – Zamieszczone informacje zostały nadesłane przez R. Korbasińskiego, który przekazywał Kolbergowi wiadomości z Porządzia, zob. Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (DWOK T. 64), s. 380, 385. w. 27g. – s. 48 w. 13g. i przyp. 1 na s. 48 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 16v.; jest to odpis z wymienionego na s. 46 artykułu ks. B. Ostrzykowskiego Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku dyecezji płockiej zamieszczonego w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” R. 16: 1856, T. 31, nr 12 ze s. 635–637 (całość artykułu na s. 635–645). w. 15 g. – s. 55 w. 24g. i ryc. po s. 50 – Tylko pierwszy akapit Kolberg zaczerpnął z przypisów K.W. Wójcickiego zamieszczonych w Zarysach domowych, T. 3 na s. 257–259, tam z powołaniem na pracę W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki, T. 2. Z tej ostatniej publikacji pochodzą pozostałe partie tekstu ze s. 57–67; u Gawareckiego brak wyliczenia kolejnych wsi – nazwy wsi (na s. 50) pochodzą prawdopodobnie z zapisów Kolberga, teka 5, sygn. 1139, k. 6. Po s. 50 ryc. – W Kolbergowskim archiwum, teka 5, sygn. 1137/II, k. 3 zachowała się karta z ryciną wg rysunku W. Gersona i ręcznie naniesionym przez Kolberga podpisem, zob. też DWOK T. 80/I, s. LXIII–LXIV. Na s. 51 w przyp. 1 odesłanie do wymienianego już artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., w tym artykule rysunki Gersona w numerach 295, 296 i 298 (całość artykułu �337 s. 55 nr 295–298). W przyp. 2 (s. 51–52) cytat z Zarysów domowych Wójcickiego T. 3, s. 211 (nie 221), ten cytat powtórzył jeszcze Kolberg na s. 219 tomu 27. W drugiej części przypisu wymieniona praca F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt s. 23, a dalej W.A. Maciejowskiego Roczniki i kroniki Polski przedlechickiej, Warszawa 1850, s. 57. Na s. 53–54 w przyp. 1 cytat z hasła E. Świeżawskiego Mazowsze zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. 6, Warszawa 1885, s. 202 (całość hasła na s. 188–205); za tym hasłem przywołana praca K.W. Wójcickiego Przedmowa do K. Niszczyckiego „Prawa bartne bartnikom należące”, „Biblioteka Starożytnych Pisarzy Polskich”, Warszawa 1854, T. 4, s. 217. Na s. 54 w przyp. 1 cytat z hasła Kurp zamieszczonego w Słowniku języka polskiego S. Lindego, Warszawa 1808, T. 1, cz. II (G–L), s. 1190, tam kolejne źródła, których w niniejszych przypisach nie komentowano. Tekst zamieszczony na s. 49 w. 15g. – s. 51 w. 3g. został niezgodnie z erratą Kolberga powtórzony na s. 96–97, zob. przypis do tych stron. w. 12d. – s. 65 w. 5g. – Tekst pochodzi z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej… Pierwszy akapit na s. 55–56 zaczerpnięty z Wędrówek… ze s. 68 i 49; w przyp. 1 fragment z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 298 (całość artykułu nr 295–299). Dalsze partie tekstu do s. 62 w. 15g. pochodzą z Wędrówek… s. 54, 55 (tam też treść przyp. 1 na s. 57), 58, 59, 61–66 i 68, przy czym ostatni akapit na s. 58 został przeredagowany przez Kolberga, a liczba wsi na s. 59 skrócona w stosunku do Wędrówek; na s. 60 odesłanie do publikacji K.W. Wójcickiego Kurpie. Powieść historyczna, Lwów 1856; tekst przypisu 1 ze s. 60 u Połujańskiego na s. 64; na s. 61 przyp. 1 – wzmianka o pochodzeniu Kurpiów w Wędrówkach… na s. 63, treść przyp. 2 – na s. 63, cytat zamieszczony w przyp. 3 – na s. 78–79, a informacje zamieszczone w przyp. 1 na s. 62 – u Połujańskiego na s. 68–69. Tekst zamieszczony przez Kolberga na s. 62 w. 16g. – s. 65 w. 7g. pochodzi ze s. 14 i 15 Wędrówek…, przy czym część zdań została pominięta; akap. 2 na s. 63 – Wędrówki… s. 16, a dalsza część tekstu – ze s. 69–71, przy czym wzmianka o ś. Florianie (u Kolberga przyp. 1 s. 64) – na s. 79 pracy Połujańskiego. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 26 uwaga Kolberga: „Zakopywanie ewangelii u Kurpiów, obacz Połujańskiego i Lud w Płockiem”, zob. s. 65 w. 1 i 2g. �338 s. 65 s. 68 s. 69 s. 70 s. 71 s. 73 w. 6g. – s. 68 w. 10g. – Zgodnie z odsyłaczem tekst pochodzi z pracy Z. Glogera Dawna ziemia łomżyńska, Warszawa 1876, wydanie Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”, s. 8–10. Pierwszy akapit w przyp. 1 na s. 66 także w tej pracy w tekście głównym, zamieszczone tam odsyłacze dotyczą publikacji: J. Haczewskiego O bursztynie, „Sylwan”, 1838, T. 14, s. 390; ks. J. Osieckiego Rzut oka na przeszłość Kurpiów i o klęsce głodowej jaką dotknięci zostali, „Wiek” R. 9: 1881, nr 103, s. 3; B. Tykiela Kilka uwag historyczno-statystycznych o guberni augustowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 162–174 (całość artykułu, zob. bibliografia); A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 46. W dalszej części przypisu wymienione zostały: Korespondencja Gazety Codziennej z powiatu ostrołęckiego, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 56; Starożytna Polska… M. Balińskiego i T. Lipińskiego, T. 1, s. 537–538; T. Wojciechowskiego Chrobacya. Rozbiór starożytności słowiańskich, Kraków 1873, T. 1, s. 271. Na s. 67 w przyp. 1 cytat z wymienionej Korespondencji Gazety Codziennej…, a w przyp. 2 odesłanie do Ludu polskiego Ł. Gołębiowskiego, s. 39 (nie 38). w. 11g. – s. 69 w. 5g. i przyp. 1 – Zob. artykuł W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 296–298; informacja w przyp. u Czajewskiego w nr. 298. w. 7g. – s. 70 w. 19g. – W pierwszym akapicie Kolberg zamieścił cytat z pracy F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt… s. 503; dalej cytat z publikacji K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., s. 22; na końcu Kolberg odsyła do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce ludu…, s. 93–94. w. 20g. – s. 71 w. 4g. – Tekst zaczerpnięty został z pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…, s. 8–9 w przypisie, u Gawareckiego słowa w innej kolej­ ności. w. 5–19g. – Por. A. Połujański Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 89 i 74. w. 20g. – s 73 w. 2g. – Cytaty zostały zaczerpnięte z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 298. w. 3–17g. – Cytat pochodzi z anonimowej notatki Panu B. zamieszczonej w dziale „Korespondencja od Redakcji”, „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria III), nr 237. w. 5–8 d. – Te informacje Kolberg uzyskał najprawdopodobniej �339 s. 74 s. 75 s. 76 s. 77 s. 79 s. 84 s. 85 od R. Korbasińskiego, jego wspólpraca z Kolbergiem została omówiona we wstępie do DWOK T. 80/I. w. 1g. – s. 75 w. 4g. – F. Kozłowski w Dziejach Mazowsza… podaje opisy ubiorów na s. 462–469 powołując się na dawne źródła; za Kozłowskim – s. 466 zacytowany Bielski, zob. M. Bielski Satyry, Kraków 1856, przedruk krytyczny Wisłockiego Marcina Bielskiego Satyry, Kraków 1889, s. 45. Opisy ubiorów u Kitowicza i Gołębiowskiego, zob. przypisy źródłowe do cz. III Mazowsza (T. 26). w. 5–9g. i 15–19g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 35a; w rkp. tylko te fragmenty opisu, z boku nota: „Kosino, Blichowo”. w. 1–12g. – Te informacje Kolberg uzyskał najprawdopodobniej od R. Korbasińskiego z Porządzia, zob. wstęp do DWOK T. 80/I. przyp. 1 – Cytat pochodzi z powieści K.W. Wójcickiego Kurpie, T. 2, Lwów 1834, s. 52. w. 12d. – s. 77 w. 28g. i przypisy – Kolberg zacytował fragmenty pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe…, T. 3, s. 199–200 i s. 211. W przyp. 1 odesłanie do artykułu Kurpie zamieszczonego w „Przyjacielu Ludu” w R. 3: 1836, T. 1, nr 20. W przyp. 2 odesłanie do pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, tam informacji w takim brzmieniu brak, jest natomiast w Zarysach domowych Wójcickiego, T. 3, s. 211. Tekst bez ostatniego akapitu, ale z przypisami zachował się w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 44, jest to odpis z wymienionej pracy Wójcickiego. w. 29 g. – s. 79 w. 5g. – Kolberg przytoczył fragmenty artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 297, przy czym uwaga w nawiasie: „od Kolna” pochodzi od Kolberga. W rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 62 zachował się fragment odpisu z tego artykułu (w druku s. 78 w. 1g. – 3d.). w. 6g. – s. 80 w. 4g. – Ten fragment także w rkp. Kolberga, teka 8, sygn. 1163, k. 232, jest to odpis z wymienionej publikacji A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 73–74. w. 4–10g. – Cytat pochodzi z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 297. przyp. 1 – Zob. Połujański Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 65. w. 2–7d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 35a; w rkp. tylko skrótowy zapis: „Chaty dosyć obszerne, wysokie, lepsze jak w Mazowszu” i „Domy wzdłuż drogi, kurzych nie ma”, z boku nota: „Kosino, Blichowo”. �340 s. 86 w. 3g. – Wzmianka Kolberga o źródle informacji o wsi Porządzie i okolicach dotyczy R. Korbasińskiego, zob. wstęp do DWOK T. 80/I. s. 86–87 przyp. 1 – Cytat pochodzi z anonimowej notatki zaczynającej się od słów: „Z Mławskiego” zamieszczonej w dziale Korespondencja „Czasu” w części Królestwo Polskie, „Czas” 1872, nr 17. s. 89 w. 21g. – 90 w. 25g. i przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 17v. Na górze karty odpis z wymienionej pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 212–215; u dołu odpis zamieszczonego w przypisie fragmentu artykułu podpisanego R. [K.W. Wójcicki] Mechanik wioskowy, „Kłosy” 1871, T. XII, nr 312. s. 90 w. 13d. – s. 92 w. 19g. i ryc. po s. 90 ryc. – Zamieszczony tekst to cytaty z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 296 (nie 292). Ryc. po s. 90 – Zob. DWOK T. 80/I, s. LXIII–LXIV. s. 92 w. 10–11d. – F. Kozłowski w Dziejach Mazowsza pisze o rzemiosłach – s. 396–402, o handlu – s. 402–409, o rolnictwie – s. 409–412. s. 92 w. 9d. – s. 93 w. 24g. – Zamieszczone informacje i cytaty pochodzą z hasła E. Świeżawskiego Mazowsze zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego…, T. 6 (1885), s. 203 (całość hasła na s. 188–205); za tym hasłem podane kolejne źródła: Monumenta medii aevi historica T. II, s. 281 i opracowania X. Liske Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876 będącego zbiorem tekstów o Polsce obcych autorów, tam na s. 37–196 opis Ulryka Werduma, a na s. 73 przytoczony cytat. s. 93 w. 13d. – s. 94 w. 14g. – Kolberg wykorzystał fragment pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…, s. 6–7 i 9–10. s. 94 w. 20–30g. – Kolberg odsyła do opisów gospodarstw zamieszczonych w Encyklopedii rolnictwa (nie rolniczej) i wiadomości związek z niem mających wydanej w Warszawie, T. II, 1874, poszczególne Opisy… zob. bibliografia. W rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1194/2, k. 1 zachowała się notka bibliograficzna dotycząca gospodarstwa Kucice. s. 95 w. 4–5g. – Fragment dotyczący nazywania indyków i zawołań w rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75; w rkp. na k. 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. s. 96 w. 15g. – s. 97 w. 17d. – W reedycji nie uwzględniono erraty Kolberga i powtórzono fragmenty wydrukowane już na s. 49 w. 15g. – s. 51 w. 3g., zob. przypisy do tych stron. �341 s. 97 w. 16d. – s. 98 w. 16g. – Kolejne akapity pochodzą ze s. 48, 56 i 75 pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej… . s. 98 w. 17g. – s. 100 w. 12g. – Przytoczony tekst pochodzi kolejno ze stron 195–196, 197–199 i 259 w T. 3 Zarysów domowych Wójcickiego. s. 100 w. 13g. – 106 w. 10d. – Kolberg przytoczył prawie w całości artykuł W. Olszewskiego Od Myszyńca (Powiat Ostrołęcki). W maju 1870 roku zamieszczony w „Gazecie Rolniczej” R. X: 1870, nr 22, s. 217–219. Przypis na s. 102 pochodzi od Kolberga; tekst przypisu naniósł Kolberg na egzemplarz „Gazety” zachowany w jego archiwum, teka 49/ skł. 4b. s. 106 w. 9d. – s. 109 w. 1d. i przypisy – Kolberg zacytował kolejne fragmenty artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 296. Na s. 107 w przyp. 1 cytat z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy Warszawa 1840, T. 2, s. 264; w przyp. 2 cytat z A. Połujańskiego Odpowiedzi na recenzję dzieła: Wędrówki po guberni augustowskiej w nr 273… zamieszczony w „Gazecie Codziennej” 1859, nr 281. Na s. 108 w przyp. 1 cytaty z hasła Bursztyn podpisanego kryptonimem Kurp [A. Zagrzejewski] zamieszczonego w Encyklopedii rolnictwa…, Warszawa 1873, T. I, s. 315 i 312 (całość hasła na s. 310–316. Zwyczaje (s. 110–139) s. 110–111 w. 9 g. i przypisy – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 19, tam także tekst zamieszczony w przyp. 1 na s. 110 i w przyp. 1 na s. 111 oraz tytuł: „Król Herod”. Ponadto tekst w. 4–10g. ze s. 110 (pierwszy akapit) w rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75; w tymże rkp. na k. 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. s. 111 przyp. 1 – Kolberg po raz kolejny cytuje fragment artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 297. s. 115 w. 10–15g. – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 34, tam nad tekstem nota: „Rasztowska Wola”. nr 1 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 37, nr 124. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 i 6 tylko górna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego �342 Dodatek do „Pastorałek i kolęd”, Kraków 1853, s. 265; w Zbiorze pieśni nabożnych katolickich… Sz. Kellera na s. 198–199 taki sam tekst. s. 116 nr 2 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 37, nr 125, tam melodia z pierwszą zwrotką. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 9 w drugim wykonaniu druga ósemka a1; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Pastorałek…, s. 266, tam pełny tekst powtórzony przez Kolberga w druku. s. 117 nr 3 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153v. i teka 38, sygn. 1334, k. 7, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej z tekstem zwr. 1 i zwr. 2 w. 1–4. W obu rkp. w t. 1 tylko dolna, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 5 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka g1, w t. 8 i 9 tylko dolna wersja, w t. 9 druga ósemka d2, w t. 11 brak znaku powtórki; w rkp. z teki 43 w t. 5 przy powtórce ostatnia ósemka: dwudźwięk d1g1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Kantyczki czyli pieśni nabożne domowe, Poznań 1885, tam pod numerem. 77 na s. 83–86 wariant tekstu. s. 119 nr 4 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 16, z lokalizacją: „od Koniecpola”; teka 41, sygn. 1347, k. 25, nr 6, jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy, Kraków 1843, s. 31. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Kantyczki czyli pieśni nabożne domowe, Poznań 1885, tam na s. 5–6 pod numerem 6 tekst, a przed s. 5 melodia. s. 120 nr 5 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21r., bez lokalizacji. W rkp. w t. 3 tylko górna, w t. 6 tylko dolna wersja, ostatnia ósemka c2, w t. 7 dwukrotnie d2, w t. 8 tylko dolna wersja, ostatnia ósemka g1, w t. 10 i 11 tylko górna wersja; pod melodią tekst jak w druku. s. 120–121 nr 6 – Pod pieśnią odesłanie do „Rocznika Leśniczego”, Warszawa 1862, T. II, tam nr 319–320 (nie 317). s. 121 nr 7 – Por. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 112. s. 122 w. 1–7g. – Rkp. Kolberga, teka 12, sygn. 1180, k. 9v. Odesłanie do cz. I Mazowsza (T. 24) naniesione w druku. w. 8–14g. (św. Błażej) – Rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75; w tym rkp. na k. 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. �343 s. 123 w. 3–16g. – Nota lokalizacyjna wskazuje, że informacje zamieszczone w tym akapicie pochodzą od R. Korbasińskiego. przyp. 1 – Informacje zamieszczone w przypisie w publikacji K.W. Wójcickiego Kurpie. Powieść historyczna, T. 2, s. 130. Zob. też A.M. Fredro Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne, wyd. 1658, zob. np. wydanie piąte: Wrocław 1809, s. 497 nr 559; przysłowie także u K.W. Wójcickiego Przysłowia narodowe, Warszawa 1830, T. 1, s. 89–96. W obu pracach Wójcickiego przytoczony fragment wiersza M. Stryjkowskiego. s. 124 w. 5–30g. – Kolberg zamieścił cytaty z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 254–255; w przypisie Wójcicki powołuje się na artykuł A. Radoszkowskiego, zob. tegoż, Zapusty u Kurpiów, „Magazyn Mód. Dziennik Przyjemnych Wiadomości” 1835, nr 8, s. 47. Wiersze 16–32g. także w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 21; rkp. uszkodzony, odcięta część karty. s. 124 w. 2d. – 125 w. 18g. – Taki tekst zgodnie z odesłaniem w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 262. s. 125 w. 16–19d. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje na pozyskanie tych informacji od R. Korbasińskiego. s. 125 w. 14d. – s. 126 w. 5g. – Zamieszczony tekst został zaczerpnięty z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 247–248. s. 126 w. 6 – 9g. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje na pozyskanie tych informacji od R. Korbasińskiego. s. 127 w. 7g. – s. 128 w. 1g. i przyp. 2 – Odesłanie Kolberga dotyczy ryciny Masłowskiego Kurek wielkanocny zamieszczonej w „Tygodniku Ilustrowanym” 1883, T. 1 (seria IV), nr 12, tam także anonimowa notatka o takim samym tytule, której treść zacytował Kolberg. W przyp. 2 cytat z hasła J. M. [Moraczewski] Kogutek zamieszczonego w Starożytnościach polskich, Poznań 1842, T. 1, s. 444, tam z powołaniem na zapowiadaną pracę K.W. Wójcickiego „Badania starożytności polskich i ruskich”; Wójcicki na temat „kogutka”, zob. m.in. Zarysy domowe, T. 1, s. 301. s. 128 nr 9 – Por. nr 5 w suplemencie. s. 129 w. 23g. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje na pozyskanie tych informacji od R. Korbasińskiego. s. 129–130 nr 10 – Pod pieśnią odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Sz. Kellera, tam na s. 505–506 tekst obszerniejszy, a na s. 580–581 wariant tekstu. s. 130 w. 22–25g. – Rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75; w tym rkp. na k. 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. �344 s. 131–132 nr 12 – Pod pieśnią odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Sz. Kellera, tam na s. 680 tekst obszerniejszy. s. 132 w. 7–13g. – Taki tekst odnaleziono w pracy W.H. Gawareckiego Wspomnienie rynku miasta Płocka dołączonej do publikacji Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844, s. 205; w wydanych w 1824 roku Pismach historycznych (zawierających m.in. tekst Wiadomość o mieście Płocku) takiego cytatu brak. w. 14–17g. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje na pozyskanie tych informacji od R. Korbasińskiego. s. 133 w. 2g. i 8g. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje, ze Kolberg otrzymał informacje te od R. Korbasińskiego. s. 134 w. 12d. – s. 137 w. 9g. (Kupalnocka) – Kolberg zacytował obszerne fragmenty artykułu A.B. Radoszkowskiego Kupalnocka, czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią opublikowanego w „Muzeum Domowym” 1836, z. 25, s. 194–196; w pierwszym akapicie niektóre słowa wprowadzone przez Kolberga: „złych duchów”, „tj. Kurpiów w okolicy Łomży i Nowogrodu”, „osobliwie w wigilię św. Jana”. W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 252–254, o którym wspomina Kolberg pod pieśniami nr 13 i 14b, zamieszczone zostały zarówno pieśni 13, 14a i 14b jak i fragmenty artykułu z „Muzeum Domowego”. W T. 2 zbioru Wójcickiego na s. 242 wariant pieśni nr 14 „Z okolic Warszawy”, a na następnych stronach pieśni „Z osad Kurpiów” i „Z nad Narwi”. s. 137 w. 10–15g. (Św. Piotr) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 115. w. 7–14d. (Matka Boska Zielna) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 115; ten zapis sporządzony na podstawie rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75, w tym rkp. na stronie 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. s. 138 w. 1–13g. (św. Roch) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 115. w. 10–16d. (Dzień Zaduszny) – Rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75, tam pierwsze zdanie i tamże, k. 78, tam dalsza część tekstu do słów: „nie wyróżniają”, a dalej: „od dziadów innych okolic”. Odsyłacze do Ludu dotyczą: cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6), s. 227 i cz. I Poznańskiego (DWOK T. 9), s. 162– 165. s. 139 w. 1–13g. (śś. Katarzyna, Andrzej, Mikołaj) – Rkp. Kolberga, sygn. 3205, k. 71, ten rkp. sporządzony na podstawie informacji zamieszczonej w rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75 (całość k. 75–78); w rkp. Korbasińskiego (k. 76) notatka Kolberga: „Porządzie”. �345 Dożynki (s. 140–144) s. 140 w. 1–2g. – Nota lokalizacyjna wskazuje, że zamieszczone informacje przekazał R. Korbasiński. s. 142 nr 17 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 103v., z lokalizacją „od Makowa (Czepielew)” (właśc. Ciepielewo) i z naniesionym numerem jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W obu rkp. melodia rozbudowana, po t. 11 jeszcze 12 taktów wykonywanych prawdopodobnie z tekstem 2. zwrotki (ta niepodpisana pod nutami, tylko poniżej):             Po  zę  li  śmy   pro      sie  my     Plon ży  pa   to, po  żnie  my i       na      nie  siem,       plon, o do  brą     3 jar  kę,       3 go  rzał  kę.          je  go  mo  ści  . w dom. W rkp. z teki 41 fragment ten skreślony przez Kolberga, a w rkp. b z teki 43: pierwszy takt powyższego przykładu: & œ œ œ , brak t. 9–10 z powyższego przykładu. Ponadto w rkp. terenowym z teki 43 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 11 na drugą miarę dwie ósemki a1 g1; pod melodią zwr. 1–4, po nich: „[A na niebie] czarna burza, [nasza pani] kieby róża”, dalej zwr. 7, 6, 5, 11 (w niej brak słowa: „scur”), zwr. 8, 9 i 12, przy czym w ostatniej: „sraczki” zamiast „tarapacki”. s. 143 w. 14d. – s. 144 w. 1d. (Fryc) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 6; jest to czystopis przygotowany do druku. �346 Obrzędy (s. 145–242) s. 145 – Informacje o obrzędzie chrztu z okolic Porządzia i Pniewa Kolberg otrzymał najprawdopodobniej od R. Korbasińskiego. s. 146 w. 13–17g. – Zgodnie z odesłaniem Kolberga cytat pochodzi z Wędrówek po guberni augustowskiej… Połujańskiego, s. 71. w. 7–8d. (przyp. 1) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 27. s. 147 w. 4d. – s. 149 w. 2g. – Informacje z okolic Porządzia i Pniewa Kolberg otrzymał najprawdopodobniej od R. Korbasińskiego; w archiwum zachował się jedynie krótki zapis Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 120 zamieszczony w druku na s. 148 w. 19–21g. s. 149 w. 3–9g. – Przywołana przez Kolberga formuła pochodzi z powieści K.W. Wójcickiego Kurpie, T. 1, s. 90 (nie 59), tam tylko: „O biednaż ja biedna! sierota”, a w przypisie na s. 90–91 tekst jak w. 4–9g. zaczynający się od słów: „Podobny sposób wyrzekania…” w. 10–15g. i przyp. 1 – Zgodnie z odesłaniem Kolberga cytaty pochodzą z Wędrówek… Połujańskiego, s. 71 i s. 73. w. 18–22g. i s. 150 w. 13–28g. – Zdanie: „Umarłych chowają…” na s. 149 oraz ostatni akapit i przyp. 1 na s. 150 w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 120. s. 151–170 w. 13g. wesele I – Opis wesela (tekst zanotowany prozą i niektóre pieśni) zachował się w rkp. terenowym Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”. W rkp. tekst zanotowany skrótowo w postaci niepełnych zdań, niekiedy inna kolejność poszczególnych akapitów, brak fragmentów zamieszczonych na s. 166 w. 7d. – s. 167 w. 8g., zob. przypisy do poszczególnych numerów. s. 151 nr 18 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”. W zapisie melodii w t. 7 ≥ przy f2, w t. 5–8 brak znaku powtórki. s. 153 nr 20 – W druku błędnie podane metrum, winno być: . s. 154 nr 22 – Pod pieśnią Kolberg odsyła do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce ludu…, s. 101, tam pod numerem 7 wariant melodii. s. 155 nr 24 - Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70v., z lokalizacją ogólną: „Kosino”. W zapisie melodii w t. 1 na pierwszą j miarę inny rytm: œ œ œ , na trzecią miarę ósemki d2 c2, t. 7 niewypełniony. �347 nr 25 – Odsyłacze pod zapisem nutowym do cz. I i cz. III Mazowsza (T. 24 i 26) dotyczą wariantów melodii. s. 159–160 nr 30 i 31 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, z notką: „do klusek”. W rkp. pod melodią jak nr 30 zanotowany tekst jak nr 31 zwr. 1, a po niej jako dalszy ciąg tekstu jak nr 30.   W zapisie melodii t. 1–2:         , w dalszym prze- biegu tylko dolna wersja, w t. 9 na trzecią miarę szesnastki d2 e2. Ponadto w druku dla pieśni nr 30 błędnie podane metrum, winno być: . s. 160 nr 32 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam bez noty: „Do grochu”. W rkp. w t. 1 w górnej wersji na trzecią miarę pierwsza ósemka h1, w zapisie tekstu ostatni wiersz zwr. 4 brzmi: „cy im jeno dadzą”. nr 33 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam bez noty: „Do kiełbasy”. W zapisie melodii tylko górna wersja, brak znaku powtórki, w t. 2 pierwsza szesnastka: d2, e2 zanotowane tylko alternatywnie, po t. 4 jeszcze: & œ œ œ œ œ œœœ , melodia niedokończona. W dru- ku w t. 2 w drugim wykonaniu druga nuta winna być szesnastką. s. 161 nr 34 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam bez noty: „Do pieczeni”. W zapisie melodii w obu wykonaniach w t. 2 druga ósemka c2, w pierwszym wykonaniu: w t. 3 druga ósemka tylko g2, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta f2. nr 35 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam bez noty: „Do pieczeni”. W zapisie melodii w t. 4 przy powtórce na drugą i trzecią miarę obie wersje. s. 163 nr 39 i 40 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam pod melodią jak nr 40 (t. 1–6) tekst jak nr 39 bez zwr. 3. Dla melodii nr 40 w rkp. t. 1–6 i 7–15 zanotowane jako dwie odrębne melodie, w obu zapisach widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: �348 Poniżej tekst jak zwr. 3 w pieśni nr 39 podpisany pod melodią jak nr 41, zob. następny przypis. Ponadto w druku dla pieśni nr 39 błędnie podane metrum, winno być: . s. 164 nr 41 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam melodia, a pod nią tekst jak nr 39 zwr. 3, dalej tekst jak zwr. 1 i 4 w druku. W zapisie melodii w t. 3 ≥ nad c2, brak fermaty, brak t. 4, t. 6–7:             , w t. 8 tylko dolna wersja. s. 165 nr 43 - Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”. s. 167 nr 46 i 47 – Tekst jak nr 47, bez melodii, w rkp. terenowym Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, z fragmentem zamieszczonym w druku w nawiasie poniżej pieśni nr 46. W rkp. jeszcze dalszy ciąg tekstu opublikowany przez Kolberga jako nr 48, zob. następny przypis. s. 168 nr 48 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”. W rkp. tekst jest kontynuacją tekstu nr 47. s. 168–169 nr 49 i 50 – Odsyłacze do wariantów tekstu nr 181 i 192 w cz. I Mazowsza (T. 24) zamieszczone pod pieśnią nr 50 winny być pod pieśnią nr 49. �349 s. 169 w. 16g. – 170 w. 13g. – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 49 i 51 (stanowiły dawniej całość); ten fragment także w rkp. z teki 5, zob. przypis źródłowy do wesela I. s. 170 nr 51 – Pod pieśnią odsyłacz do cz. I Mazowsza (T. 24), tam błąd druku, winno być: s. 279 (nie 297). s. 171 nr 54 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. Zapis bardzo słabo czytelny, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1 pierwsza nuta c2; w zapisie tekstu: „Kasinki” zamiast „Marysi”. s. 172 nr 55 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1 zapis słabo czytelny, widoczne liczne poprawki Kolberga, kilka wersji melodii zapisanych równocześnie, w t. 3 na drugą miarę szesnastki g1 fis1, w t. 9 tylko dolna wersja; pod melodią incipit: „Ach, mój Boże”, a poniżej zwr. 1–5 i zwr. 8. s. 174 w. 2 d. – s. 175 w. 5g. – Ten fragment przemowy zachował się w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 77. s. 175 nr 56 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 47 (nr XI) wariant tekstu. nr 57 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy ­zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 1–2 tylko górna wersja, w t. 1 na trzecią miarę ósemki h1a1, po t. 2 znak powtórki, t. 3:  2 1       , w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim dolna z dodaną alternatywnie na czwartą miarę ćwierćnutą d2; pod melodią zwr. 1–2 i 5–7, dziś część tekstu bardzo słabo czytelna. s. 177 nr 60 – Odesłanie Kolberga do cz. I Mazowsza (T. 24) nr 82 niejasne, być może dotyczy zwr. 3. nr 61 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w zapisie melodii tylko górna wersja, t. 7–8 zapisane jako wersja alternatywna w t. 9–10. s. 178 nr 63 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38r., nr 26 bez lokalizacji (z boku przekreślone: „Rzątki”, mogło chodzić o Rzędków), z notką: „Weselny marsz”. W rkp. w t. 3 i 4 w pierwszym wykonaniu tylko górna wersja, grupa: œ œ œ zanotowana każdorazowo jako triola ósemkowa, w t. 5 na czwartą miarę dwie ósemki d2 h1, w t. 6 tylko górna wersja, przy ostatniej ósemce alternatywnie dwie szesnastki g1 fis1, �350 w t. 7–8 tylko dolna wersja, po t. 8 powtórzone t. 1–4: w t. 1 tylko górna, w t. 3 tylko dolna, a w t. 4 tylko górna wersja. s. 180 nr 70 i 71 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80v., z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. s. 181 nr 73 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38, bez lokalizacji, z notką: „Przed oczepinami oprowadzają”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zapisana w metrum , co powoduje przesunięcie kresek taktowych przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych. W t. 1 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w t. 2 na drugą miarę ósemka g1 i szesnastki a1 h1, na trzecią miarę obie wersje, w t. 4 wskutek przesunięcia kresek taktowych brak wersji zanotowanej małymi nutami na drugą i trzecią miarę. s. 182 nr 76 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79r., z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. liczne skreślenia i poprawki, przebieg melodii następujący: œ Rœ œ R R 3 œ. &8 J A œ. &J po w tym ko - le - to - czy - ła U - pad przyj . & Jœ Nie œ œ œJ j œ mój mie - sią - czku, w tym œ œR œ œ œ b œ j œ œ R R R R swój wia - ne r r j & œ œ œ # Jœ œ. &J œ œ j R R œ - ci œ # œ œj R R ion we - sie - lo œ œR œ R R mij - że œ œR œ R R przyj - mu - je go, - - j œ ju œ œ œj j œ R R a we - se - le œ œ bœ œ j œ R R ni wia - ne - czka, po j œ œ na ło ko - le, j œ œ. œ czek sto - le. - œ œ œ J do œ ni œ J #œ œ J nie, œ œ J sie - bie. œ œ bœ œ. 3 cie - ; bie. w zapisie tekstu zwr. 1 i 4, a dalej fragmenty zwr. 2: „pani matce” i zwr. 6: „Jasiulkoju”. s. 183 nr 80 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana w t. 1 o kwartę czystą niżej, w t. 2 o tercję wielką niżej, od t. 3 o sekundę wielką niżej, t. 6–8 niewy- �351 pełnione, pod melodią incipit: „Oj, chmielu, chmielu”, a poniżej tekst jak w druku. Taki tekst także w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” zanotowany jako zwr. 3 tekstu nr 81, zob. następny przypis. nr 81 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”; pod melodią tekst obszerniejszy, w rkp. jeszcze: „ale … po ty[ckach]…, nie jedną … z wianeczku zdradzis”, a dalej tekst jak nr 80, zob. poprzedni przypis. nr 82 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. inna kolejność zwrotek: 3, 2, 4 i 1. s. 184 nr 83 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1–2 tylko górna wersja, w t. 2 dwie pierwsze ósemki  zanotowane o sekundę wyżej, w t. 3 i 9 odwrotny rytm:   , w t. 5 na drugą miarę g2, w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 7 tylko górna wersja, na trzecią miarę ósemka f2, t. 8:      ; pod melo- dią tekst zwr. 1, zwr. 3 w. 1 i 2 i zwr. 4 w. 3–5. nr 84 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 5 na pierwszą miarę dolna, na trzecią górna wersja, w t. 6 górna wersja, w t. 7 na trzecią miarę szesnastki d2 h1, doda- rœ j œ œ  na wersja alternatywna: & œ R œ , t. 8:    ; pod melodią słabo czytelny tekst zwr. 1–4. s. 185–194 (wesele III) – Pierwodruk tego opisu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne zamieszczonym w „Bibliotece Warszawskiej” w T. 3 z 1848 roku, s. 615–622; przedruk: DWOK T. 67/I, s. 579– 596. W następnych przypisach odsyłano już tylko do odpowiedniego numeru przedruku w T. 67/I. s. 185 nr 85 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43v. i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 – fragment tekstu bez melodii, oba rkp. z lokalizacją: „Czepielew” właśc. Ciepielewo). W rkp. terenowym z teki 43 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, nad nią notatka Kolberga „przy rozplataniu”, w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 przy powtórce na trzecią miarę alternatywnie e1, w t. 5 na drugą miarę ósemka e1, t. 6 nieczytelny, pod melodią zwr. 1, a zwr. 2–4 zanotowane skrótowo. �352 W rkp. z teki 42 tylko wiersze 1–2 pierwszej zwrotki, z notą: „Przy rozplataniu”. Por. T. 67/I, nr 402. s. 185 nr 84 (błąd druku) – W druku błędnie podany numer pieśni 84, pieśń z tym numerem wydrukowano na s. 184, tu winno być 85a. s. 186 nr 86 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43v. i teka 42, sygn.. 1351/II, k. 2, oba rkp. z lokalizacją: „Czepielew”. W rkp. z teki 43 t. 7–8 zanotowane szkicowo i tekst jak w druku. W rkp. z teki 42 tekst do słowa: „rozplecie” bez melodii, z notą: „Przy rozplecinach”. Por. DWOK T. 67/I, nr 403. nr 87 – Por. DWOK T. 67/I, nr 404. s. 186–187 nr 88 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 2 na s. 179 inny tekst. s. 187 nr 89 – Rkp. terenowe: prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce” i Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Drożdżyn”. Na k. 36 tekst zwr. 4, 7 i 6 bez melodii; na k. 43 zwr. 3 i 4, tam stanowią dalszy ciąg pieśni nr 210 w T. 27, zob. przypis do tego numeru. Por. DWOK T. 67/I, nr 405. s. 188 nr 90 – Por. DWOK T. 67/I, nr 406. nr 92 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Umierzysz pod Raciążem”. W rkp. w t. 1 i 2 w pierwszym wykonaniu przy pierwszych czterech nutach dodany dwudźwięk g1, t. 3–4 przy powtórce: & œ œœ œ #œ œ. œ œœœ œ œ J , t. 8 w pierwszym wykonaniu: j œ œœ œ & œœœ . Por. DWOK T. 67/I, nr 407. s. 189 nr 93 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdżyn pod Płońskiem” i teka 42, sygn. 1358/I, k. 2, z lokalizacją: „Drożdżyn” – tam incipit: „Pod borem sosna, pod nią topola” bez melodii. b j b œ nœ W rkp. z teki 43 t. 4: & b R R œ œ œ ; pod melodią zwr. 1–9, przy czym w zwr. 3: „Mówiłam” zamiast „Pytam”, w zwr. 5 w. 1: „Będą nam” zamiast „Organy” i „będą” zamiast „ludzie”, zamiast zwr. 10 �353 w rkp. tekst: „Utracę raz jużci na zawdy, jużci mi się nie ukłoni kawaler żadny”. Por. DWOK T. 67/I, nr 408. nr 94 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 41, z loka- œ œ œ œœ s. 190 s. 191 s. 192 s. 193 lizacją ogólną: „Maków”; tam t. 7 przy powtórce: & J J J , a pod melodią tekst zwr. 1. nr 95 – Rkp. terenowy, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 37, z lokalizacją ogólną: „Mokrylas”, tam tekst bez melodii i rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Mokrylas” – tam wiersze 1–3 pierwszej zwrotki, z notą: „Przed wyjazdem do k[ościoła]”. Por. DWOK T. 67/I, nr 409. nr 96 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 80, z lokalizacją: „Czerwin i Mokrylas pod Ostrołęką”. W rkp. melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 1–2 tylko górna wersja; pod melodią zwr. 1–4, po nich odesłanie do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26), nr 108, zwr. 4–7, a następnie tekst zwr. 6, 8 i 9, przy czym w rkp. w zwr. 6: „Oj, Maryjanno” zamiast „A wróć-ze się”, a w zwr. 8 wiersz 2 brzmi: „weźcie ten wianek ruciany”. Por. DWOK T. 67/I, nr 410. nr 97 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43 i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 – tylko tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. z teki 43 nad melodią notatka Kolberga: „przy obiedzie”; w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 na drugą miarę alternatywnie ósemka a1, w t. 9 tylko górna wersja, pod melodią tekst jak w druku. W rkp. z teki 42 tekst do słowa: „drodze” z notą: „Dając groch przy obiedzie”. Por. DWOK T. 67/I, nr 411. nr 98 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo), tam melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 i 7 tylko górna, w t. 6 tylko dolna wersja. nr 99 (w przypisie na s. 193) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, �354 sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo), tam nad melodią notatka Kolberga: „Czapnik (Polonez)”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę małą niżej, w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 przy powtórce obie wersje, w obu wykonaniach des2 zamiast d2. W druku błędnie podane metrum, winno być . nr 100 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo), z notatką: „Chmiel”. W rkp. melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 6 i 7 przy ostatniej szesnastce brak Ω, w t. 7 na pierwszą miarę tylko dolna wersja. Por. DWOK T. 67/I, nr 412. nr 101 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdzyń pod Płońskiem”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  z inną strukturą metrorytmiczną: w t. 1–2 ósemki, w t. 3–6 ćwierćnuta z kropką i ósemka; pod tekstem jak w druku jeszcze dalszy ciąg: „Sadziłam ją w ogródeczku przy drodze, da, którędy mój Jasieniek pojedzie. I urwała panna młoda piętnaście, i zasłała krakowskiemu staroście”. Por. DWOK T. 67/I, nr 413. s. 194 nr 102 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 23, bez lokalizacji, tam zanotowana o kwartę œ œ œ œ J J ,       b czystą niżej, t. 1 w obu wykonaniach: &  t. 6 w pierwszym wykonaniu:    . nr 103 – Rkp. Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 39v., z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 20, nr 59, z lokalizacją: „Czepielew pod Makowem” (właśc. Ciepielewo) – tam tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, zob. DWOK T. 67/II, nr 685. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. Por. też DWOK T. 67/I, nr 416, tam tekst bez melodii. po s. 196 ryc. – W Kolbergowskim archiwum, teka 5, sygn. 1137/II, k. 4 zachowała się karta z ryciną i ręcznie naniesionym przez Kolberga podpisem. �355 s. 198 nr 106 – W druku w t. 3 ostatnia nuta winna być ósemka. s. 199 nr 109 – Melodia z innym tekstem, zob. suplement nr 32. nr 110 – W druku błędnie podane metrum, winno być: . s. 203 w. 4g. – s. 212 w. 23g. (wesele V) – Opis wesela, zgodnie z odsyłaczem, został zaczerpnięty z artykułu A. Radoszkowskiego Obrządek weselny u Kurpiów czyli Kurpików, „Muzeum Domowe” 1836, nr 8 (s. 62–64) i nr 9 (s. 67–69). Z artykułu Radoszkowskiego pochodzą także wszystkie teksty pieśni, tam bez melodii, zatem zapis nutowy nr 118 pochodzi od Kolberga, podobnie jak wszystkie odsyłacze do Ludu. W przypisie na s. 203 Kolberg wymienia opis wesela nr 7 zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej” w 1848, T. 3, s. 623–632, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, s. 596–614. W niniejszym tekście Kolberg powtórzył też za „Biblioteką Warszawską” pieśni nr 116–124, zob. przedruk: DWOK T. 67/I nr 418, 419, 423, 427, 429, 430, 431, 435, 436. Przy zamieszczonym w „Bibliotece Warszawskiej” opisie Kolberg powołał się na prace K.W. Wójcickiego Zarysy domowe i Pieśni ludu Białochrobatów…, faktycznie jednak cały materiał pochodzi z wcześniejszego artykułu Radoszkowskiego, którego z kolei wymienia Wójcicki w Zarysach. Na s. 208 pod pieśnią nr 119 odesłanie do cz. I Kujaw (DWOK T. 3), winno być: nr 29 (nie 28). s. 212 w. 8d. – s. 223 w. 12d. (wesele VI) – Na opis wesela składają się materiały pochodzące z kilku źródeł, które zostały wymienione w przypisach poniżej. s. 212 w. 1–7d. – Informacja o zapisie sporządzonym w 1840 roku – zob. K.W. Wójcicki Zarysy domowe, T. 3, s. 216, w przypisie wzmianka o opisie wesela wg Klementyny z Tańskich Hoffmanowej, zob. Wesele Marysi i Jasia. Zabawa wiejska, „Rozrywki dla Dzieci” 1826, nr 33. s. 213–218 w. 3d. – Ten fragment opisu zaczerpnięty został z Zarysów domowych, T. 3, s. 216–232. Pieśni zamieszczone pod numerami 125, 126 i 131 Kolberg opublikował też już wcześniej z akompaniamentem fortepianowym w „Bibliotece Warszawskiej” w 1848, T. 3, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 444, 445 i 438. W przyp. 1 na s. 216–217 cytat z wymienianego już artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 297. W odsyłaczach na s. 218 błędy druku, pod pieśnią nr 129 winno być: Mazowsze cz. III s. 99 (nr 47), s. 134 (nr 111) i s. 175 (nr 192); a pod pieśnią nr 130: Mazowsze cz. III s. 109 (nr 64) i s. 318 (nr 489). �356 s. 218–219 (przyp. 1 i nr 132–134) – Tekst zamieszczony w przypisie pochodzi, zgodnie z odsyłaczem, z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 297. Teksty nr 132–134 Czajewski powtórzył za Wójcickim, Zarysy domowe…, T. 3, s. 226 i 229. Ponadto zachował się rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 103; na karcie nota: „Wyrwasy Kurpiów z Wójcickiego Zarysów domowych”; rkp. jest odpisem z wymienionej pracy. W rkp. Kolberga, tak jak w druku, przy pieśni nr 132 niejasny odsyłacz do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6), nr 738. s. 219 w. 1 g. – 220 w. 16g. – Zgodnie z odsyłaczem tekst pochodzi z Zarysów domowych Wójcickiego, T. 3, s. 211–212. Odesłanie na końcu akapitu do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6), s. 71–72, wprowadzone przez Kolberga, dotyczy ożenku z wdową. s. 220 w. 17g. – s. 223 i nr 135–144 – Teksty pieśni, zgodnie z odsyłaczem, pochodzą ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…: nr 135 – T. 2, s. 87; nr 136 – T. 2, s. 88; nr 137 – T. 2, s. 89; nr 138 – T. 1, s. 87–88; nr 140 – T. 2, s. 89–90; nr 141 – T. 2, s. 90; nr 142 – T. 2, s. 91; nr 143 – T. 1, s. 171–173; nr 144 – T. 2, s. 247. Pieśni nr 135–143 Kolberg opublikował już wcześniej w „Bibliotece Warszawskiej” w 1848, T. 3, zob. przedruk: DWOK T. 67/I nr 417, 422, 424, 425, 426, 428, 432, 433 i 442. s. 221 nr 139 – Pochodzi z własnych zapisów Kolberga, rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Łyse, Myszyniec”; w rkp. t. 5–8 następujące: # r & œ œR Jœ . j œ œ R R œR œ . r j œ œR œR œ œ œ œ j œ i tekst jak w druku. s. 223 w. 10d. – 227 w. 20g. i nr 145–156 (wesele VII) – Ten fragment opisu wesela został zaczerpnięty z Wędrówek po guberni augustowskiej… Połujańskiego, s. 71–73, tam w tekście głównym informacje zawarte w przyp. 1 na s. 224 oraz s. 89–91 (pieśni). Ponadto pieśń nr 156 w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 74, bez lokalizacji. s. 239 nr 169 – Rkp. nieznanego autora, teka 8, sygn. 1163, nr 215, bez lokalizacji, tam zwr. 1 w. 3 i 4, zwr. 2 i zwr. 3 w. 1 i 2, dalej karta odcięta. s. 240 nr 171 – W druku błędnie podane metrum, winno być: . �357 Pieśni (s. 243–368) s. 244 nr 175 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 1; jest to odpis z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 250. nr 176 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 1, nr 176, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. z teki 41 pod pieśnią także tekst: „Przyjechali żołnierze” i odesłanie do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26), nr 234. W rkp. z teki 43 w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę triola ósemkowa d2 e2 f2, w t. 4 w drugim wykonaniu na trzecią miarę przy obu f1 fermaty; pod melodią tylko: „Przyjechali”, poniżej zwr. „Przyjechali żołnierze” jak w druku, a dalej: „Żeby mi była kwatera spokojna, żeby była panieneczka sforna. Żeby były stoły marmurowe, żeby były okna kryształowe. A gdzie to jest pani matka nasza, a gdzie to jest panna córka wasza. Jest i ona w polu, i ona w polu, i wybiera pszeniczkę z kąkolu”. nr 177 – Rkp. terenowy, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Mokrylas”, tam tekst bez melodii. s. 245 nr 178 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dwie ósemki e2; pod melodią zwr. 1–6 (przy czym w zwr. 1: „sześciu” zamiast „siedmiu”), a po nich zwr. 8, tam początek: „Szóstemu” i tylko „pierścieńcami” (bez: „z obrąckami”). s. 246 nr 181 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 1 i 2 przy szesnastkach alternatywnie ósemka d2, w t. 6 przy szesnastkach alternatywnie ósemka f2; pod melodią tekst jak w druku. s. 247 nr 183 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Warszawy, Pragi (Dębe Wielkie)” – melodia z pierwszą zwrotką i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 74, bez lokalizacji – tekst zwr. 8–10. �358 W rkp. z teki 42 w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka e2, w t. 6 na pierwszą miarę tylko górna wersja. W rkp. z teki 43 tekst stanowi dalszy ciąg pieśni nr 185, zob. przypis do tego numeru. s. 248 nr 185 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 74, bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 na pierwszą miarę w obu wykonaniach szesnastki fis2 a2, w t. 4 w obu wykonaniach górna wersja, na pierwszą miarę szesnastki h1 a1, w t. 6 tylko dolna, w t. 7 i 8 tylko górna wersja, w t. 5–8 brak znaku powtórki; pod melodią tekst jak w druku, a dalej tekst jak nr 183 zwr. 8–10, zob. przypis do tego numeru. W druku błąd w zapisie metrum – winno być . s. 248–249 nr 186 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, s. 166–167, tam tekst jak u Kolberga z tytułem: „Z Krakowskiego”. s. 249 nr 188 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 74, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii. s. 250 nr 189 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 pierwsza nuta d2, w t. 3 na trzecią miarę szesnastki d2 c2, w drugim wykonaniu: t. 3:            , w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie szes            2 1 nastki: c b ; pod melodią zwr. 1 w. 1 i 2, zwr. 2, zwr. 4 bez ostatniego wiersza, dla zwr. 5, 6 i 7 tylko w. 1 i 2. nr 190a – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1, 3, 5 i 7 tylko górna, w t. 2 i 6 tylko dolna wersja; pod melodią tekst obszerniejszy, między zwr. 2 i 3 jeszcze tekst jak zwr. 3 i 4 numeru 190b, zob. następny przypis, a po nich jeszcze: „Ej, ty, dziewczyno, ej, ty, maluchna, trzewiczki się połyskują, samaś bieluchna. Czemu, Jasieńku, czemu nie orzesz, czy ci wołki nie chcą chodzić, czy sam nie możesz? �359 Moja Kasieńku, orałyby…, ty byś wołki wyganiała…” s. 251 nr 190b – Tekst w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „ Mąkolin”, tam zwr. 3 i 4 zanotowane między zwr. 2 i 3 numeru 190a, zob. poprzedni przypis. nr 191 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 51, nr 171, z lokalizacją: „Jelonki pod Ostrołęką” – tam melodia z incipitem: „A ciężkoć to” i teka 16, sygn. 1209, k. 5, nr 205, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) – tekst. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, t. 1 w obu wykonaniach:          , w t. 2 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę górna wersja, t. 5:           . Pod pieśnią odesłanie do zbioru J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, winno być: s. 4, nr 5. nr 192 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 10, nr 79, z lokalizacją jak w druku, tam tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, zob. DWOK T. 67/II, nr 649. s. 252 nr 193 – Melodia por. nr 63 w suplemencie. nr 194 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe T. 3, tam na s. 238–239 (nr 5) wariant tekstu. nr 195 – Odsyłacz do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12) nr 17 i 19 niejasny; do cz. II Mazowsza (T. 25) – dotyczy s. 8, nr 21; dalej niejasny odsyłacz Kolberga do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce…, s. 101 (dział III), nr 7. s. 253 nr 196 – Melodia por. nr 236 w suplemencie. s. 256 nr 200 a i b – Pod pieśnią nr 200a niejasny odsyłacz do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 29, tam inny tekst. nr 204 – Tekst por. nr 1458 w T. 42. Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam tekst podpisany pod pieśnią opublikowaną pod numerem 205. W zwr. 1 zamiast w. 1 i 2: „Orze Jasio, orze”, w zwr. 2 i 3 tylko w. 1–3, po nich: „Nie mogła wytrzymać, musiała się spytać, wiele, Jasiu, kosul mas? �360 Tylko jedną lnianą, trzy lata niepraną, tak-że o mnie, Kasiu, dbasz”. Dalej fragmenty kolejnych zwrotek: „Tylko jedno źrebię, po polu je żywie… . … jednego barana, dałem go do pana… …jednego gąsiora, dałem go do dwora… …jednego kaczora, dałem go do … … jedną kurę [poniżej dopisane „koguta”] … wziął do kata”. s. 257 nr 205 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1, 5, 6 tylko górna wersja, w t. 3, 7 i 8 tylko dolna wersja, w t. 5 pierwsza ósemka a1, t. 5–8 opatrzone znakiem powtórki; w zapisie tekstu w zwr. 1: „konie” zamiast „i konika” i „przyszła”, zamiast „wysła”, w zwr. 2 brak w. 1, a zamiast w. 3: „tyś do mnie podobna”, w zwr. 3 brak w. 1; dalej tekst jak nr 204, zob. poprzedni przypis. nr 206 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. melodia zapisana o sekundę wielką niżej, w t. 4 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta g1, t. 5–8 opatrzone licznymi poprawkami, powyżej literowe oznaczenia nut zgodne z drukiem,   w t. 7 tylko dolna wersja, t. 8:   r & œ œR œJ œ J œ J œ œ ‰ r œ œ œJ R œ J  [ ] , po nim jeszcze: j œ œ ; w druku w t. 6 na drugą miarę błędnie szesnastka, winna być ósemka; pod melodią tekst jak w druku. s. 258 nr 207 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam tekst zwr. 1, 2 i 4 zanotowany jako dalszy ciąg innej pieśni, zob. DWOK T. 42, nr 1419. W druku w zwr. 4 brak oznaczenia numeru 4 i pierwszej sylaby, winno być: Pościel. nr 208 – Por. nr 64 w suplemencie. s. 259 nr 210 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Drożdżyn” i teka 42, sygn. 1351/I, k. 2, z lokalizacją: „Gromadzyn” – tylko incipit: „Zielona ruta, modry kwiat” bez melodii. �361 W rkp. z teki 43 w pierwszym wykonaniu w t. 3 ≥ przy d2, w drugim wykonaniu w t. 1 pierwsza nuta a2; po zwr. 1 tekst jak nr 89 zwr. 3 i 4, zob. też przypis do tego numeru. Por. DWOK T. 67/I, nr 405. s. 260 nr 213 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 5 i 8 tylko górna wersja, w t. 11 na pierwszą miarę druga szesnastka d2; pod melodią zwr. 1–2, przy czym zwr. 2 bez wariantu zanotowanego w nawiasie, a następnie: „Bogatego nie chcę, bo wymawiać będzie, podarunki jego we szkatule wszędzie. Ubogiego nie daj, Panie, bo go na suknie nie stanie, przyjdzie przymrzeć głodu z rana do zachodu”, dalej zwr. 3 jak w druku. s. 261 nr 214 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo). W rkp. zwr. 8, 7, 2, 13, a zamiast zwr. 6 wariant: „Oj, i od każdej wdowy zachowaj mnie, panie, oj, bo by wymawiała to za to nie stanie. Boć to wdowa mózg wysusza, nieboszczyka z grobu wzrusza, oj, a te pasierbięta, gorsze niż szczenięta”. W rkp. tekst stanowi dalszy ciąg pieśni nr 215, zob. następny przypis. s. 262 nr 215 –Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo). W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 2 na trzecią miarę ósemka a1; pod melodią tekst zwr. 1, a dalej fragmenty tekstu jak nr 214, zob. poprzedni przypis. nr 216 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 74, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii. W rkp. zwr. 1 w. 1 i 2, po nich: �362 „Dworskiej panny nie chcę, boć by mnie zgubiła. Poszedłby do miescanki, ona nic nie robi, w lustrze stoi, pięknie się stroi, pić i jeść ładnie, chodzić paradnie”, dalej zwr. 2–5, przy czym w zwr. 4: „scyci się” zamiast „fumów”. s. 264–265 nr 217 i nr 218 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją: „Wola” i dopiskiem: „od Wysokiego”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę szesnastki d2 h1, brak dogrywki instrumentalnej: t. 13–14. Pod melodią tekst nr 217 zwr. 1–3, dalej zwr. 6 (nr 218), a następnie zwr. 6–8 (nr 217). s. 266 nr 220 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 22, nr 120, z lokalizacją: „Zakliczewo pod Makowem”; tam tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, por. DWOK T. 67/II, nr 677. Por. nr 128 w suplemencie. nr 221 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 16a, bez lokalizacji.  W rkp. t. 1 w metrum :       , w t. 2 tylko górna,  w t. 3 tylko dolna wersja, na drugą miarę alternatywnie ósemki e2 a2, na trzecią miarę alternatywnie ósemki c2 h1, w t. 8 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 1: „pisze” zamiast „robi”, dalej skrótowo zanotowane kolejne zwrotki: A ten drugi bije sługi. [A ten] trzeci [bije] dzieci. […] czwarty grywa w karty […] piąty patrzy w kąty. […] szósty bardzo tłusty” i na końcu zwr. 7 i 8 także zanotowane skrótowo. s. 267 nr 222 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 110, czystopis przygotowany przez Kolberga do druku z tytułem nad pieśnią i z odsyłaczami do II i III cz. Mazowsza; w rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ćwierćnuta d2, na drugą ósemki d2 h1. s. 268 nr 225 – Pod pieśnią odesłanie do Zarysów domowych Wójcickiego T. 3, tam na s. 249–250 taki tekst, ale na początku jeszcze dwuwiersz pominięty przez Kolberga. s. 269 nr 227 – Melodia w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 18, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie me- �363 trorytmicznym, t. 2 i 4 zanotowane w metrum , w t. 2 na drugą miarę tylko górna wersja, dwie ostatnie ósemki zanotowane jako # œ. ćwierćnuty, t. 4: & œ œ œ œ œœ œ . œ œ œ œ œ œ ; pod melodią ślady 1. 2. tekstu, dziś zupełnie nieczytelne. nr 228 – Rkp. Kolberga: teka 36, sygn. 1320, k. 64r., z lokalizacją: „Przanów i Czepielew pod Makowem” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W obu rkp. tylko górna wersja, a pod melodią tekst jak w druku; 3 w rkp. z teki 43 w t. 7 inny rytm: œ œ œ œ œ . s. 270 nr 229 – Pod pieśnią niejasny odsyłacz do cz. II Radomskiego (DWOK T. 21), tam pod numerem 132 i na s. 132 inne pieśni; a odsyłacz do cz. II Mazowsza (T. 25) winien być: nr 106 i 107 (nie 108). nr 230 – Tekst zwr. 2 w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” stanowi fragment tekstu nr 231, zob. następny przypis. s. 271 nr 231 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, nr 25, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Szumi deszczyk”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 na trzecią miarę ósemka e2 i szesnastki d2 c2, w t. 4 tylko dolna wersja, zamiast ostatniej ósemki szesnastki c2 b1, w t. 6–8 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym. Tekst na tej samej karcie, zanotowany pod inną melodią (nr 19), zob. przypis do następnego numeru; tam zwr. 1, po niej tekst jak zwr. 2 nr 230 i widoczne fragmenty: „domyśliła…, złotem”, a dalej zwr. 2–6, przy czym w. 3 i 4 w zwr. 4 prawie nieczytelne. s. 272 nr 232 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, nr 19, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Szumi deszczyk”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne U trudności Kolberga œ œ . zapis następujący œ œ .w zapisie metrorytmicznym, b œ œ œ œ œ œ œ œ & bb b œœJ œJ œJ œJ Uœ . Jœ Jœ œJœ œJœ Jœ Jœ JJœ œ . Jœ Jœ œJœ & J J J J J J J J J J J J J Szu - mi de - scyk po le - scy - nie, twój wia - ne - cek ma - rnie gi - nie. Szu - mi de - scyk po le - scy - nie, twój wia - ne - cek Nie łzyj ze Ja - siu, nie łzyj, bo mój wia - nek ma - rnie gi - nie. j b œ œœœ œ œ j j & bb b œJœ Jœ œ œ œœ œ œœ œ œ œ œJ œœ œ œœJ Jœ œj œj œJœ œj œœ œ œ J œ & J J œœ œ J wia œ - nek J œ J mój œ Nie łzyj ze ty, Ja - siu, nie łzyj, bo do - brze le - zy. ty, do - brze le - zy. poniżej tekst jak nr 231, zob. przypis do tego numeru. �364 Pod pieśnią niejasny odsyłacz do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6), nr 256, być może miał być tylko pod pieśnią nr 233. nr 233 – W pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 243 taki sam tekst. nr 234 – Rkp. terenowe: Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją: „Dzierżanów”; prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce” – tekst bez me­lodii.­ W rkp. na k. 44 t. 1–4 zanotowane w metrum : j j œ œ j jj j j 4œ & 4 œ œ # œ œ Jœ œ œ œ œ J J œJ œ œ # œ œ œJ œ œ œ œ , Z po - nie- dział-ku na świę-to, na świę - to, fur-ma-no-ju ko -nie za - ję - to, za - ję - to. t. 5–7 w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych i tekst jak w druku. W zapisie tekstu z k. 36 w zwr. 2 dwukrotnie: „boczku” zamiast „strużki”, w zwr. 3: „stojała” zamiast „pasła”, po zwr. 3 jeszcze dalszy ciąg tekstu jak nr 236 zwr. 2 i 3. Pierwsze odesłanie pod pieśnią dotyczy cz. II Radomskiego (DWOK T. 21, nie T. 20), nr 47. s. 273 nr 236 – Rkp. terenowy, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce”, tam tekst zwr. 2 i 3 bez melodii zanotowany jako dalszy ciąg numeru 234, zob. poprzedni przypis. W pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. (nie nr) 237 tekst obszerniejszy. nr 237 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Z poniedziałku”. W rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka e2, w t. 4 w obu wykonaniach górna wersja. s. 274 nr 241 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”, tam melodia z incipitem: „Choćbym zawiązał koniowi oczy”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 w drugim wykonaniu na czwartą i piątą miarę alternatywnie      ósemki c2 b1, t. 3 w drugim wykonaniu:          . 1 2 Por. nr 102 w suplemencie.   , t. 4: �365 s. 275 nr 242 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 pierwsza ósemka alternatywnie c2 lub a1, w t. 2 na czwartą i piątą miarę ósemki b1 a1, w drugim wykonaniu w t. 2 ostatnia ósemka c2; bezpośrednio pod pieśnią drugi wątek tekstu, zob. nr 101 w suplemencie. nr 244 – Por. tekst w pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 248. nr 245 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie ósemka c2; pod melodią zwr. 1–2, zwr. 7 (wariant zamieszczony w nawiasie) i zwr. 8–9, przy czym w zwr. 2 w. 1–2 następujący: „I w Krakowie, i we Lwowie, i w Toruniu, i w Warszawie”. Ponadto w rkp. nieznanego autora, teka 4, sygn. 1134, k. 1, bez lokalizacji, tekst zwr. 4 i 5 bez melodii. s. 276 nr 246 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Rozogi, Muszyna”, tam tekst zwr. 4 i 5 podpisany jako kolejne zwrotki pieśni „W polu ogródeczek”, zob. DWOK T. 42, nr 1350. s. 277 nr 248 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 5, nr 199, tam tekst z odesłaniem do melodii z teki 33; tekst zwr. 1 z melodią, do której Kolberg odesłał w rkp. został opublikowany w DWOK T. 42, nr 1448. s. 277–278 nr 249 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 8; sygn. 2184, k. 171, tam melodia i fragment tekstu oraz rkp. nieznanego autora, teka 42, sygn. 1349, k. 54, bez lokalizacji, nad melodią nota: „Polonez”. Rkp. z teki 38 to czystopis przygotowany do druku z naniesionym numerem pieśni jak w tomie. W rkp. o sygn. 2184, k. 171 w t. 1 na trzecią miarę dodana wersja alternatywna: ósemki d2 c2, w t. 2 i 3 tylko dolna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu ósemki: b1 d2 c2, pod melodią zwrotka nienumerowana: „Na Bugu, na Wiśle”, dalej zwr. 5 (tylko w. 5–8), a po niej zwr. 2 i 3 (w obu zwr. tylko w. 5–8) i zwr. 4. W rkp. z teki 42 melodia zanotowana o tercję małą niżej w metrum : �366                    A Nie gdzie   je ku  puj mi                 dziesz Ja  siu?   tyl  ko pa  rę wian  ka,        trze  wi  ki wstą  żek       na nóż  ki, jar  ma  rek                        Na bo ja nie ze         chło  pian  ka,       i Ka  siu.   dwie chus  tecz  ki,             kól  czy  ki na , usz  ki. tam w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 5–7: „oto ta topola, jakże się rozwinie, wtedy będziesz moja”, w zwr. 4 w. 3–4: „a coś nie przyjeżdża mój miły chłopczyna”, a dalej: „Może on zapomniał, co wyrzekał przede mną, możem polewała topolę daremno. Czy widzisz, dziewczyno, ten kamień nad wodą, jakże on popłynie, ożenię się z tobą. A kiedy żeś widział, żeby kamień pływał, kiedyś mnie nie kochał, na coś u mnie bywał”. W rkp. o sygn. 2184 pod pieśnią, podobnie jak w druku, odesłanie do „Przyjaciela Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 46 (s. 368 nie 31), tam melodia w opracowaniu fortepianowym i tekst „Na Bugu, na Wiśle”, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 170. s. 278–279 nr 251 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 236, tam tekst jak zwr. 1–5 u Kolberga z tytułem: „Z nad Dniestru”. s. 279 nr 253 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo), tam melodia zanotowana �367 o sekundę wielką wyżej; teka 33, sygn. 1308/I, k. 18, nr 1, z lokalizacją: „Karniewo pod Makowem”, tam melodia w opracowaniu fortepianowym i obszerniejszy tekst, zob. DWOK T. 67/II, nr 656. W rkp. z teki 43 zapis melodii i tekstu jak w T. 67/II nr 656, bez akompaniamentu. s. 280 nr 254 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją: „Słopsk” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 18, nr 3, z lokalizacją: „Andrzejewo”. W rkp. z teki 2 w t. 1 i 2 tylko wersja zanotowana małymi nutami, w t. 3–5 tylko górna wersja; tekst zanotowany skrótowo, po zwr. 1: „A ja za nim oknem wyglądała, czy ujechał daleko, mój Boże, czy ujechał. I wyjechał o staje, o dwoje, ona za nim wołała, a wróć. Kiedy ja był u twojego okienka, tyś miała inszego. Nie uważaj, ach, mój Jasienieczku, choć ja miała inszego. Z inszym ja się pięknie rozmówiła, będę kochać pierwszego. Oczy płaczą... Jutro biorę karabin...”. W rkp. z teki 33 pod melodią w opracowaniu fortepianowym obszerniejszy tekst, zob. DWOK T. 67/II, nr 658. nr 256 i 257 – Odsyłacz do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 262 zamieszczony pod pieśnią nr 256 winien być pod nr. 257. s. 281 nr 258 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; w rkp. pod melodią incipit: „Na dzwonnicy”, a poniżej tekst zwr. 1 i oddzielnie zanotowane zwr. 4–6. nr 260a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 15, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Rosa pada na koń”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ósemki g1 h1, w t. 3 w obu wykonaniach obie wersje, t. 4 w pierwszym wykonaniu: & w drugim: & # ˙ œ . # œ œœ œ œ œœ , �368 W druku pod nutami błędnie podpisany tekst, pod taktami 1–2 winne być wiersze 1 i 2 zwr. 1, a pod taktami 3–4 wiersze 3 i 4 tejże zwrotki. s. 282 nr 260b – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 34, nr 261, z lokalizacją jak w druku, tam w t. 3 tylko górna wersja. W rkp. odesłanie do wariantu melodii w cz. I Kieleckiego (DWOK T. 18), nr 361a. nr 261 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 34, tam pieśń zanotowana dwukrotnie: jako nr 262, z lokalizacją jak w druku i ponownie jako nr 262, z lokalizacją: „Płock” i przekreśloną: „od Prasnysza”. W tym drugim zapisie inny, przekreślony początek tekstu: „Descyk pada, rosa siada po drobnej lescynie”, a poniżej: „Słońce świeci, wiater wieje po białej brzezinie”, tam zanotowane liczne wersje alternatywne, w t. 1 w drugim wykonaniu obie wersje, w t. 2: œœr œœr œœj œœ w pierwszym wykonaniu: & R R J J œœ œœ œ niu: & R œR Jœ œœ œ J œ , w drugim wykona-  , t. 3 w drugim wykonaniu:     . Pod pierwszym zapisem tak jak w druku odesłanie do wariantu w cz. I Kieleckiego (DWOK T. 18), nr 361a. s. 283 nr 262 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 7, tam tekst zwr. 1, 3 i 4 zanotowany na rkp. nieznanego autora. s. 284 nr 265 – Odsyłacz do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 206 i 207 błędny. nr 266 – Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 150, z lokalizacją jak w druku, część karty tego czystopisu odcięta, widoczna melodia i wiersz 1 i 3; teka 33, sygn. 1305, k. 51, nr 266, z lokalizacją jak druku – melodia z incipitem: „Przewieźże mnie” i teka 16, sygn. 1209, k. 6, nr 21, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) – tekst zwr. 1. nr 267 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 12, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Za borem, za lasem”. W rkp. w t. 4 tylko górna wersja, w t. 5 w górnej wersji zamiast ósemki e2 dwie szesnastki e2 d2, w t. 7 tylko dolna wersja. s. 286 nr 269 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdżyn pod Płońskiem”; teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” – tylko tekst. �369 W rkp. z k. 34 melodia zanotowana w metrum :          Ja  sio        Czte  ry ko  nie      wszy  stkie zło  tem    miał,         czte  ry ko  nie      ko  wać dał, wszy  stkie zło  tem    Ja  sio miał,    ko  wać ; dał. pod melodią zwr, 1, 3–4, 9 i 16–28, przy czym w rkp. zwr. 22 i 23 w odwrotnej kolejności (w zwr. 22: „czwartą dała”, w zwr. 23: „trzecią dała”). Na k. 78 tekst zwr. 1–3, 8–13 i 15 zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 271, zob. przypis do tego numeru. W „Wiśle” z 1888, T. 1 (z. 1) na s. 145–147 wariant tekstu; jest to fragment artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu z okolic Przasnysza (całość artykułu s. 122–153). s. 287 nr 270 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 12, nr 144, z lokalizacją: „Mokrylas pod Ostrowem (Ostrołęckie)”, tam melodia w opracowaniu fortepianowym i wariant tekstu, zob. DWOK T. 67/II, nr 618. nr 271 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Jedzie Jasio z Tor…”, a poniżej tekst. W rkp. w t. 1–4 i 8 tylko dolna wersja, w t. 4 na trzecią miarę alternatywnie f2, w t. 5–7 tylko górna wersja; w zapisie tekstu najpierw tekst zwr. 1 jak w numerze 271, a dalej jak nr 269, zob. przypis do tego numeru. s. 287–288 nr 272 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, w t. 2 ćwierćnuta d2, t. 3–4 i 10–11 zanotowane każdorazowo jako jeden takt – trzy ósemki, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 7 na drugą miarę ósemka e2, w t. 9 tylko dolna wersja; pod melodią zwr. 1 i 2, po nich: „Dysiu, dysiu, dysiu, gdzie pojedziesz, Jasiu”, dalej bardzo słabo czytelne fragmenty jak zwr. 10–14 i nr 269 zwr. 26–28. Odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 326 dotyczy zwr. 11–16 tego numeru. �370 s. 288 nr 273 – Rkp. nieznanego autora, teka 5, sygn. 1137/I, k. 71, z notatką Kolberga: „Kurpie”; w rkp. kolejność zwrotek następująca: 3, 2, 4, 5 i 1. nr 274 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1–3 tylko        górna wersja, t. 5–6 nieczytelne, t. 7:  , w t. 9 tylko dolna, w t. 10 górna wersja; tekst jak w druku, ale dziś bardzo słabo czytelny. nr 275 – Rkp. terenowy, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 37, z lokalizacją ogólną: „Mokrylas”, tam tekst bez melodii. s. 290 nr 277 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją: „Czepielew” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 20, nr 61, z lokalizacją: „Czepielew pod Makowem” (właśc. Ciepielewo). W rkp. z teki 43 w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie ósemki h1 d2, t. 7: & # œ œœ œ œ ; pod melodią tekst do słów: „matula pierzynę”, a poniżej fragment: „jak będę biegała, to będę brzękała, dopiero mi, Jasiu, uwierzysz”. W rkp. z teki 33 melodia przygotowana do opracowania fortepianowego, stąd zapisana dwukrotnie, a tekst podpisany tylko raz (pierwsza zwrotka); w obu zapisach w tym rkp. w t. 2 i 7 tylko górna wersja; w zapisie tekstu „i skrzynię czerwoną, dziewczynę kochaną” zamiast „czerwoną skrzynię i białą Marynię”. nr 278 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1–2 tylko dolna wersja, w t. 1 trzecia ósemka d2, w t. 2 przy drugiej ósemce alternatywnie szesnastki d2 e2, w t. 4 tylko górna wersja, t. 6: & # œœ œœ œ œœ œ œ ; w zapisie tekstu jeszcze kolejne œ fragmenty, dziś prawie nieczytelne: „... są we wsi ludzie, ganią cię... Jasieńku, przenocuj nockę,... kupże mi...”. nr 279 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 na drugą i trzecią miarę półnuty c2, lub alternatywnie a1, w t. 3 tylko dolna wersja, dodana �371 wersja alternatywna, dzisiaj nieczytelna, w t. 4 przy szesnastkach alternatywnie ósemka a1, w t. 7 tylko dolna wersja; pod melodią tekst jak w druku, dziś słabo czytelny. s. 291 nr 280 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. tylko t. 1–13 i powtórka t. 11–12, t. 14–16 brak, w t. 2 najpierw ćwierćnuta, następnie ósemka, w t. 3 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu zwr. 1 i 2 w odwrotnej kolejności. s. 292 nr 283 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 17, z lokalizacją: „Mokrylas pod Ostrowem”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie ósemki d2 c2, t. 4 w pierwszym wykonaniu: & # œ œ œ œ œ ; w zapisie tekstu w zwr. 3 3 w. 2 bez „a” na początku. s. 293 nr 284 (nie 281, błąd druku) – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją: „Drożdżyn pod Płońskiem”. W rkp. tekst zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 402, zob. przypis do tego nr. nr 287 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. tylko górna wersja, w t. 3 na drugą miarę ćwierćnuta a1, w t. 4 na pierwszą miarę inna wersja alternatywna: ósemki a1 g1; w zapisie tekstu w ostatniej zwrotce brak drugiego wiersza. s. 294 nr 288 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam tekst podpisany pod melodią opublikowaną pod numerem 289. W rkp. tekst zwr. 1–3, 6, 10 i zwr. 12 (wariant zamieszczony w nawiasie) połączony z tekstem jak nr 289, zob. następny przypis, przy czym tekst w zwr. 1 w. 3 i 4 następujący: „poszła dziewczyna zbierać jagody”, a w zwr. 2 i 3 brak wierszy 3 i 4, następnie zwr. 1–3 numeru 288, dalej zwr. 2 i 3, a po nich zwr. 6 nr 288, po nich zwr. 4 i 5, a na zakończenie zwr. 10 i zanotowany w nawiasie wariant zwr. 12 numeru 288, zob. poprzedni przypis, ponadto w rkp. we wszystkich zwrotkach: „grzeczna dziewczyno” zamiast „moja panienko” . s. 295 nr 289 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”.  W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 2 w drugim wykonaniu na �372 drugą i trzecią miarę tylko górne nuty, t. 7–8 w obu wykonaniach:  s. 296 s. 297 s. 298 s. 300 s. 302        , brak zanotowanej obok wersji alternatywnej dla t. 5; pod melodią wariant tekstu nr 288, zob. poprzedni przypis. nr 290 – Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu melodii nr 43 zamieszczonego w artykule Kolberga Właściwości, pieśni i tańce…, s. 116 (dział III), por. też tamże nr 42, zob. przedruk: DWOK T. 41, nr 110 i 111. nr 292 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Drożdżyn p. Płońskiem” i teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. z k. 43 w t. 2 ostatnia ósemka g1, alternatywnie h1, w t. 3–4 tylko wersja zanotowana w druku z notatką: „vel”, w t. 5 przy trzeciej ósemce alternatywnie triola szesnastkowa h1 cis2 h1, w t. 6 przy trzeciej ósemce alternatywnie triola szesnastkowa e1 fis1 e1; pod melodią tekst jak nr 293 zwr. 1–2, zob. następny przypis. Na k. 73 tekst jak w druku (tylko w zwr. 2: „Marianna” zamiast „Julijanna”) podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 42, nr 1437, tam z pierwszą zwrotką. Pod pieśnią niejasne odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 177; drugi odsyłacz dotyczy wariantu tekstu zamieszczonego w artykule Kolberga Właściwości, pieśni i tańce..., s. 122 (dział III), nr 58, zob. przedruk: DWOK T. 41, nr 109. nr 293 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Drożdżyn p. Płońskiem”, tam zwr. 1 i 2 zanotowane pod melodią jak nr 292, zob. poprzedni przypis. nr 295 – Por. tekst w pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 240–242. nr 299 – Taki tekst w artykule W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 297. nr 302 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Słopsk” i teka 42, sygn. 1349, k. 2, z lokalizacją: „Wyszków”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W obu rkp. w t. 1 tylko górna wersja, w t. 5 dolna wersja, t. 6: 2 jj # # # jœjœjœjœ œ œ œ & J J , w t. 7 górna wersja, ostatnia ósemka g1, w t. 8 JJJJ 1 na pierwszą miarę ósemki h1 cis2; w obu rkp. po zwr. 3 jeszcze fragment tekstu: �373 „Żeby nie ta mała dziecineczka, byłaby ja jeszcze panieneczka, kwitłaby ja jak róża”. s. 305 nr 307 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją: „Dzierżanów”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 zamiast piątej ósemki szesnastki b1 a1; pod melodią zwr. 1, 3–4, po nich: „Kasieńka nieboga już z domu odchodzi” (ten wiersz skreślony), dalej: „Nie chcę myśleć o tobie, myśl sama o sobie, idź precz ode mnie”, dalej zwr. 6 i 7, przy czym w zwr. 6: „Jasienku” zamiast „Franusiu”. nr 308 – Takty 1–4 z incipitem: „Nieszczęśliwe te pokoje, ach, jej, jej, je” w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”, tam w t. 2 tylko dolna wersja, przy drugiej ósemce alternatywnie a1, w t. 3 tylko górna wersja. nr 311 – Zgodnie z odsyłaczem tekst pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 242. s. 307 nr 312 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 6 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. z teki 38 nota lokalizacyjna, naniesiony numer pieśni i odesłanie do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26) jak w druku; jest to przygotowany do druku czystopis, zawierający także zapisy pieśni 313–318. W rkp terenowym w t. 1 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę alternatywnie szesnastki e2 d2, w t. 3 zamiast drugiej szesnastki trzydziestodwójki e2 d2. nr 313 – Rkp. Kolberga, teka 38, sygn. 1334, k. 6; jest to przygotowany do druku czystopis, zob. poprzedni przypis. nr 314 – Rkp. Kolberga, teka 38, sygn. 1334, k. 6; jest to czystopis przygotowany do druku, z oznaczeniem numerów zwrotek jak w druku, zob. przypis do numeru 312. nr 315 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 6 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, bez lokalizacji. W tece 38 czystopis przygotowany do druku, zob. przypis do nu- �374 meru 312; w rkp. z teki 43 w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, a pod melodią tylko incipit: „Kąpała się Kasia w morzu”. nr 316 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 6 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W tece 38 przygotowany do druku czystopis, zob. przypis do numeru 312; w rkp. z teki 43 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 i 7 tylko górna wersja, w t. 8 tylko dolna wersja, t. 9: œ œ j &b œ J œ . s. 308 nr 317 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 6 – czystopis przygotowany do druku; teka 5, sygn. 1137, k. 58, bez lokalizacji. W rkp. z teki 5 w t. 2 tylko górna wersja, t. 4–6 w pierwszym wykonaniu: w t. 4 na trzecią miarę szesnastki c2 f2, w t. 5 na pierwszą miarę ósemka e2, zamiast powtórki t. 4–6 ponownie dolna wersja taktów 1–3, tam w t. 2 na trzecią miarę ósemka g1. nr 318 – Rkp. Kolberga, teka 38, sygn. 1334, k. 6, z lokalizacją jak w druku – czystopis przygotowany do druku; w rkp. w t. 3–6 odwrotna kolejność wersji, najpierw dolna, następnie górna, w dolnej wersji w t. 6 ćwierćnuta h1. s. 309 nr 320 – Pod pieśnią odesłanie do wariantu zamieszczonego w artykule S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 142. nr 321 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”.   W rkp. t. 6:    , w t. 7 tylko dolna wersja, szesnastki a1 a1; w rkp. tekst obszerniejszy, zanotowane jeszcze fragmenty kolejnych zwrotek: „Cicho, dziewczyno moja, ja ci za dzban zapłacę, za zielony dzban… pończoszkę, trzewicki, sukienki. Dzięki Bogu, cześć i chwała, żeć ja pana dostała”. s. 310 nr 323 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. brak zwr. 3. s. 311 nr 327 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdżyn pod Płońskiem” i teka 33, sygn. �375 1308/I, k. 12, z lokalizacją: „Gromadzyn i Drożdżyn pod Płońskiem”. W rkp. z teki 43 brak znaku przykluczowego, w t. 6 na drugą miarę ósemki cis2 h1 i alternatywnie c2 b1, tam tekst jak pod nutami. Wymieniony pod pieśnią tekst: „Cztery konie Jasio miał” zanotowany także w tece 33 na k. 12 tam jako nr 142 z inną melodią, zob. nr 98 w suplemencie. s. 312 nr 328 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 26, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Z tamtej strony jeziora” zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 6 pierwsza ósemka f2, w t. 11 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki b1 g1. nr 329 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją: „Dzierżanów” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 17, nr 140, z lokalizacją: „Dzierżanów pod Pułtuskiem”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, druga ósemka gis1, t. 5 i 12:     , w t. 11 tylko górna wersja; w rkp. z teki 43 w t. 2 tylko dolna wersja; w rkp. z teki 33 w t. 2 tylko górna wersja, w t. 10 na pierwszą miarę ósemki h1 a1. Por. DWOK T. 41, nr 1079. nr 330 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 17, nr 136, z lokalizacją: „Wąsew i Wysoce pod Ostrowem (Ostrołęckie)”, tam pod melodią w opracowaniu fortepianowym obszerniejszy tekst, zob. DWOK 67/II, nr 674. Tekst bez melodii w rkp. terenowym prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce”, tam w zwr. 3 w. 1: „Po leszczynie chodziła”. s. 312–313 nr 331 – Tekst pochodzi z Zarysów domowych Wójcickiego, T. 3, s. (nie nr) 234–235. s. 314 nr 333 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lo- # j j j œ kalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. t. 1, 2 i 4: & œ J œ œ ; po zwr. 1 jeszcze jedna, dziś czytelny tylko w. 1: „Maćkowa się rozgniewała”. nr 334 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 ósemka g2, w t. 4 ćwierćnuta f1, drugie wykonanie t. 1–4 w rkp. rozbudowane: �376 j b œ & b œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ . œ œœ œœ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œœ b &b œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ œ œ j œ œœ . W rkp. zwr. 1: „Chodziła gąsecka po lipowej desce, moja zonecka pije jesce w mieście, dylu, dylu, bom, bom, bom, rade, rade, dom, dom”, dalej zwr. 2–5, dla zwr. 6 zanotowane tylko wiersze 2 i 4, następnie zwr. 7, 8 i dla zwr. 9 tylko w. 3 i 4. s. 315 nr 335 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 1 i 2 cis2 zamiast c2, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, w drugim wykonaniu w t. 3 na pierwszą i drugą miarę alternatywnie ósemki d2 c2, w t. 4 tylko dolna wersja, w pierwszym wykonaniu przy ostatniej ósemce alternatywnie szesnastki a1 cis2, przy powtórce przy trzeciej ósemce alternatywnie szesnastki d2 b1; pod melodią najpierw zwr. 3–7, dalej wiersze 3 i 4 zwr. 1, po nich: „Będziesz ci u mnie gospodynią”, a na końcu zwr. 2. s. 316 nr 337 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 26 (s. 208), zob. DWOK T. 67/I, nr 200. nr 338 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, bez lokalizacji i teka 36, sygn. 1324, k. 11, z lokalizacją: „Kromnów”.  W obu rkp. w t. 2 tylko górna wersja, w t. 4 inny rytm:   , w t. 5 dolna, w t. 6 górna wersja, w t. 8 ósemka g1 i ćwierćnuta d1, t. 5–8 oznaczone znakiem powtórki. W rkp. z teki 43 brak t. 9–12, po t. 8:  W rkp. z teki 36 t. 9–12 inne: # & œ. œ œ œ œ œ œ œ œ  œ      j œ œ W druku błędnie zanotowane metrum, winno być . . . �377 s. 317 nr 339 – Odsyłacz do cz. II Mazowsza (T. 25) winien być: nr 236 (nie 36). s. 318 nr 341 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 3 dodana wersja alternatywna: & œ œ œ œ œ œ , w t. 4 na trzecią miarę dodana wersja alternatywna: dwie ósemki g2 f2; w zapisie tekstu brak zwr. 8. nr 342 – Rkp. Kolberga, teka 50/3, k. 11, z lokalizacją jak w druku. nr 343 i przyp. – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1138, k. 6v., z lokalizacją: „od Wyszkowa (Ochudne)”; jest to czystopis przygotowany do druku z naniesioną notą lokalizacyjną, numerem pieśni, odsyłaczem i przypisem. s. 320 nr 344 – Tekst, zgodnie z odsyłaczem, pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 235. nr 345 – Tekst, zgodnie z odsyłaczem, pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 242; ostatni odsyłacz dotyczy artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 133, tam pieśń nr 3. s. 322 nr 347 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. b œ W rkp. t. 1: & œ œ œ œ , t. 3: & b œœ œ œœ œœ œœ œœ , w t. 6 na trzecią miarę ćwierćnuta e2, w t. 8 zamiast szesnastek ósemka e1; w rkp. tekst obszerniejszy, po zwr. 1 jeszcze: „Skoro się pani o tem dowiedziała, zaraz czem prędzy po goście posłała, po krawczyka młodego, po sąsiada bliskiego. Skoro się pachole o tem dowiedziało, zaraz czem prędzy konika siodłało i za panem pojechało. Dognał ci pana w Krakowie na moście, wracajże, panie, w twoim domu goście. O, moje pachole, nie mów mi tego, to moja Kasinka rodu bogatego. A jeśli mi, panie, tego nie wierzycie, wyjmam ja z kieszeni krawicka nożyce. �378 Bardzo się pan o tem zasmucił, zaraz czem prędzy konicka nawrócił i do domu przyjechał”. nr 348 – Rkp. Kolberga: teka 50/3, k. 13, z lokalizacją i odsyłaczami do wariantów – czystopis przygotowany do druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Na Podolu biały”. W rkp. z teki 43 t. 1–2 zanotowane w metrum : j œ œ & œ œJ U œ. œ œ j J J œ , w t. 3 przy szesnastkach alternatyw- nie ósemka c2. s. 323 nr 349 – Rkp. Kolberga: teka 50/3, k. 13, z lokalizacją i odsyłaczem do wariantu – czystopis przygotowany do druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., bez lokalizacji. U œ œ œœ W rkp. z teki 43 w t. 2 przy powtórce: & œ œ , w t. 5 i 7 ostatnia ósemka alternatywnie cis . Pod pieśnią odesłanie do artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 139, tam pieśń nr 8. nr 350 – Tekst z zapisem nutowym, zob. nr 226 w suplemencie. Odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 393 dotyczy tekstu. s. 324 nr 352 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 5 tylko górna, w t. 8 tylko dolna wersja; pod melodią incipit: „Szła, chodziła po rowie… Jasieńko…”, a poniżej tekst, przy czym widoczne tylko fragmenty zwr. 1: „Szła dz[iewczyna]… po wianeczku płakała”, a dalej zwr. 1–5 jak w druku. s. 325 nr 356 – Odesłanie do artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 138 dotyczy tekstu nr 7. s. 326 nr 357 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1, 3, 5 i 6 tylko dolna, w t. 2 2 b rœ œ œ tylko górna wersja, w t. 7 dolna wersja: & œ R J J . Pod melodią zwr. 1, zwr. 2 zanotowana skrótowo (bez „ją namówili” i „ją wsadzili”), dalej zwr. 3 w. 3 i 4, przy czym w w. 4: „córki Kasi” zamiast „siostry bracie”, następnie zwr. 4–6 (zwr. 5 bez w. 2), w zwr. 6: „Kłaniam” zamiast „witaj” i zwr. 7 w. 1 i 2, po nich jeszcze: �379 „Siedzi on tam za stolikiem, pije piwko z pułkownikiem, kłaniam, kłaniam, szwagrze… na tyle ja … wojnie bywał…”. Odesłanie do artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 138 dotyczy tekstu nr 15 na s. 148–150, przy czym wątek, do którego odsyła Kolberg na s. 149. s. 326 nr 358 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 8, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdżyn pod Płońskiem”. W obu rkp. w t. 4 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 42 wariant zwr. 6 oznaczony jako „vel” zanotowany jako ostatnia zwrotka pieśni nr 359, zob. następny przypis, natomiast w rkp. terenowym tego wariantu brak. s. 327 nr 359 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 8, z lokalizacją: „Mąkolin”. W rkp. w t. 2 tylko dolna wersja, dodane inne wersje alternatyw- j j j jœ j œ ne: w pierwszym wykonaniu: & œ œ œ œ œ , w drugim wykoj j j j j œ œ œ œ naniu: & œ œ œ œ J œ , t. 3–4: & J J œ œ œ ˙ J œJ . W rkp. jeszcze jedna zwrotka, zob. nr 358 zwr. 6 (vel) i poprzedni przypis. nr 360 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji i teka 50/3, k. 21v., z lokalizacją: „od Wyszogroda (znana w Rawie i Opocznie)”. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 obie wersje, w t. 3 na drugą miarę dodana alternatywnie ósemka f2, w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki c2 b1. W rkp. z teki 50 drugie wykonanie oznaczone znakiem powtórki, po nim dogrywka instrumentalna, która w rkp. z teki 43 zanotowana jest w drugim wykonaniu jako wersja alternatywna: Skrzypce & b œ œ œ. œ œ œ œ. œ œ œ œ. œ œ œ œ œ . W obu rkp. tekst jak w druku. s. 329 nr 363 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 234–235, tam taki sam tekst. �380 s. 330 nr 365 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 17, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „My tu przyjechali” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1954, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, tam melodia bez tekstu. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. z teki 43 w t. 1, 3, 5 i 6 tylko dolna wersja, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemka g1, w t. 5 na trzecią miarę szesnastki d2 a1, w t. 6: na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki c2 c2, na trzecią ósemka b1, t. 7–8 bez znaku powtórki, t. 9 w obu wykona- œ b niach: & œ œ J œ œ . W rkp. z teki 33 w t. 1, 3 i 7 tylko górna wersja, inny rytm: œ œ œ , w t. 5 tylko górna wersja, na trzecią miarę szesnastki a1 f1, w t. 6 tylko dolna wersja, brak t. 9–10. nr 366 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 11; w rkp. lokalizacja i tekst jak w druku; melodia w opracowaniu fortepianowym zob. DWOK T. 67/II, nr 699. s. 332–333 nr 368 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy pierwodruku pieśni w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 41, przedruk: DWOK T. 67/I, nr 214. s. 333 nr 369 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 74, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, zwr. 3: „hultaju” zamiast „mój synu”. Por. nr 253 i 254 w suplemencie. s. 334 nr 370 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam tekst zwr. 5–9 zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 372, zob. następny przypis. s. 335 nr 372 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta c2, w t. 6 i 7 tylko górna wersja, w obu taktach druga ósemka d2; po ostatniej zwrotce jeszcze tekst jak nr 370 zwr. 5–9, zob. poprzedni przypis. nr 373 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zwr. 1–3 i 5–6 zanotowane jako część pieśni nr 379, przy czym na końcu jeszcze: „Jak na boru drzewo rąbią, tamój wióry lecą, na wojnie siecą, rąbią, rodzice nie wiedzą”. �381 s. 335 nr 374 – Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 238 i k. 96 (początkowo stanowiły całość), z notatką: „Obertas”; teka 36, sygn. 1317, k. 33v., oba rkp. z lokalizacją: „od Maciejowic (Podłęż)”, bez datowania; tekst bez melodii w rkp. z teki 16, sygn. 1209, k. 3, nr 11 (zwr. 1–3), nr 12 (zwr. 4–5), nr 13 (zwr. 6–7), z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”. W obu zapisach melodii t. 1 przy powtórce: & œ. œ œ œR R , t. 3 w obu wykonaniach inaczej urytmizowany: œ œ œ œ , t. 4 r r œ. w pierwszym wykonaniu: & œ # œ J œ R , w drugim dolna wersja. W zapisie tekstu w rkp. z teki 36 wcześniej zanotowana inna wersja w. 4 zwr. 6: „da, co ja sypiał na nij”. s. 336 nr 377 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/I, k. 30 nr 47, z lokalizacją: „Mokrylas pod Ostrowem (Płock)” i tekst bez melodii w rkp. terenowym, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 37, z lokalizacją: „Mokrylas”. W rkp. z teki 33 t. 3–4 dwukrotnie powtórzone – ostatnia powtórka jak pierwsze wykonanie; w zapisie tekstu brak zwr. 14; w rkp. z teki 43 tekst bez ostatniej zwrotki. s. 338 nr 379 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. w t. 3 dodane wersje alternatywne: w pierwszym wykonaniu: & œ œ œ œ œ , przy powtórce: & œ œ œ œ , w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie ćwierćnuta e2; pod melodią tekst zwr. 4, wariant zwr. 6: „Jasienko konia osiodłał, pojechał po perły, a Kasieńka z tego żalu w ten moment umarła”, następnie zwr. 7, 8, 9, 10, dalej tekst jak nr 373 (zob. przypis do niego), a po nim zwr. 1–3, przy czym między zwr. 2 i 3 jeszcze: „Mój Boże, mocny Boże, zmiłuj się nade mną, przykryjże mi moje ocy jak najprędzej ziemią”. �382 nr 380 - Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 237v., z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 74, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 przy powtórce na pierwszą miarę szesnastki b1 c2. W rkp. z teki 43 liczne wersje alternatywne, wersja drukowana zanotowana oznaczeniami literowymi nut, tam zapis następujący:                  Wy  rzą  dza  ła        bo  daj  ze ma  tka sy  na w cu  dze        ci                  mój sy  ne  czku u  kra  i  ny,             ; szczę  śli  we go  dzi  ny. w tym rkp. w zapisie tekstu w obu rkp.: „Polaczeńki”, „Polaczeniek” zamiast „rekruciki”, „rekrucik” i „Polski” zamiast „Płońska”. s. 339 nr 381– Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 dwukrotnie f2, w t. 3 tylko dolna wersja, na pierwszą b miarę alternatywnie dwie szesnastki f1 f1, t. 4: & b œ j œœ J , w t. 6 w obu wykonaniach i w t. 8 w pierwszym wykonaniu rytm: j œ œ , w t. 7 w pierwszym wykonaniu dodana wersja alternatywna: b & b œ œ œ œ œ , przy powtórce na trzecią miarę szesnastki g1 a1, po t. 8 jeszcze: b œ œ .. œ [ ‰] & b œ œ œ œ œœR œ œJ œ œ œ œ œ . œ œ œ œ œ œ . 1. W rkp. dalszy ciąg tekstu: „A te żołnierze niejednej matki, jak się ubierają to niby kwiatki. Jak maszerują, ludzie się dziwują, ale … radzi, że nie … . 2. �383 Gdzie spoczywają tam wiary grają, a ludzie z niemi wielką biedę mają. Żołnierz za panną … grze… tylko narobi ludzkiego śmiechu”. nr 382 – Por. DWOK T. 79 (Kaliskie. Suplement), nr 78. s. 341 nr 385 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1138, k. 4v., z lokalizacją: „od Prasnysza” i teka 50/3, k. 18r., nr 2, z lokalizacją: „od Czerwińska”, tam melodia z pierwszą zwrotką. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 2 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 50 w t. 3 na drugą miarę inna wersja alternatywna: ósemka e2 i dwie szesnastki c2 a1, w t. 6 przy powtórce zamiast czwartej ósemki dwie szesnastki fis1 d1, w t. 7 w obu wykonaniach górna wersja. Por. nr 262 w suplemencie. s. 346–347 nr 392 – Rkp. Kolberga: teka 10, sygn. 1173/4, k. 3, z lokalizacją: „Mąkolin”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. z teki 10 melodia zanotowana o tercję małą wyżej, melodia rozbudowana, zapis następujący: b 2 œ œ œ œ nœ & b b 4 œ nœ œ œ œ nœ œ œ œ œ œ nœ œ b œ œ œ œ nœ œ œ œ œ œ nœ œ œ œ œ œ nœ œ & b b œ nœ œ # 4Marsz j j j & 4 œj œ œ œJ œ œ œœ œ œ œ ˙ Mia - łem ja trze - wi - ki sa - ko - we, # n n n 44 j j jœ œ œ œ œ ˙ œ œ œ J pod nie- mi gwo- ździ - ki ło - jo - we. # jj jj j j j j j & œj œ œ Jœ œ œ [œj œ œ œJ œ œ œj œ œ Jœ œ œ ] œ œ œj œ ˙ Kto mi je zra-bo-wał, bo-daj psi-cho-ro-wał, jak sie Siu-re do-wie, co o - na mi po - # j & œ œj œ ˙ wie, aj, waj, waj. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœœ œ œ œ ; pod melodią zwr. 1–4 i tekst „Dzieci troje”. W rkp. z teki 43 tylko t. 9–16 z powyższego przykładu, brak ≥ przy �384 g1, a pod melodią zwr. 1 (tam „buciki“ zamiast „trzewiki“ i brak w. 3 i 4), zwr. 3, 4 i na końcu zwr. 2. Ponadto w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/II, k. 168, powyższy przykład zanotowany jako trzy odrębne pieśni: melodia pierwsza, bez lokalizacji, tam t. 1–8 z powyższego przykła- b b du poprzedzone dwoma taktami wstępu: & b œ œ œ œ ; pod nią zwr. 1–4 i tekst pod pieśnią od słowa „Śpiewaną“ do „Raj tu tu“ wraz z odesłaniem do cz. I Poznańskiego (DWOK T. 9), s. 261; melodia druga, z lokalizacją: „od Bodzanowa (Mąkolin)“, z notatką: „Marsz żydowski“, tam t. 9–21 z pierwszego przykładu i tekst: „Dzieci troje”; melodia trzecia, z lokalizacją jak melodia druga, z notatką: „Na żydów“, tam zapis melodii i zwr. 1 tekstu jak w druku, w t. 3 na drugą miarę brak górnej wersji, melodia poprzedzona dwoma taktami wstępu jak melodia pierwsza z tej karty. s. 347 nr 393 – Rkp. Kolberga, teka 23, sygn. 1279, k. 1v.; rkp. uszkodzony, zachowały się tylko t. 3–4, w t. 4 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim wykonaniu: & # 1 r 2 œœ œœr œœj œj R R J Jœ . Melodia i tekst także w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/II, k. 168. W rkp. z teki 23 i w odpisie odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 377. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 1, nr 20, tekst bez melodii, ten rkp. jest odpisem z wymienionego zbioru Wójcickiego. nr 394 – Takty 7–12 por. nr 443 w suplemencie. s. 348 nr 395 – Takty 1–6 por. nr 443 w suplemencie. Takty 7–14 (część instrumentalna) w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 49r., nr 1, bez lokalizacji, tam wśród melodii zatytułowanych: „Owczarskie”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, rozbudowana, zapis następujący: �385                             3 3                                3  3                                                                                           3 3                                     . 3 3 3 3 nr 396 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 93v., z lokalizacją ogólną: „Kosino” i notką: „Owczarz”, tam w obu wykonaniach w t. 1, 2 i 4 tylko górna wersja, t. 5 w pierw- . œ . œ œ œ œ œ .. szym wykonaniu opatrzony znakiem powtórki: & . , œœ œ# œ œ œ œ œ œ w drugim: & . 3 3 3 nr 397 – Takty 1–3 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., bez lokalizacji, tam z przekreślonym incipitem: „Oj, ryczały”; teka 5, sygn. 1137/I, k. 102, z lokalizacją i tekstem jak w druku oraz notą: „Pastusza”. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu w t. 1 na trzecią miarę ósemka c2. s. 349 nr 398 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 94r., nr 3, z lokalizacją: „Kosino” i notką: „Owczarz” oraz uwagą: „gra się o 4 tony wyżej, tj. rozpoczyna ton as”. W t. 1–3 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w obu wykonaniach w t. 1, 4 i 5 tylko górna wersja, w t. 6 �386 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki d2 a1, po czym t. 4–6 jeszcze dwukrotnie powtórzone, przy czym w t. 4–5 tylko górna wersja, t. 6: & # j œ œœœ œ . s. 349 nr 399 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 41, z lokalizacją: „Andrzejów”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 4 na drugą miarę triola ósemkowa, w t. 5 ostatnia ósemka e2, w drugim wykonaniu: w t. 4 na drugą miarę ósemki h1 g1; w zwr. 1 ostatnie wiersze: „wczoraj z jedną kochaneczką, dziś z drugą”, a po zwr. 3 jeszcze: „Hej, z podola, moje byśki, z podola, wygnała mnie od matuli swawola. A trzeba tę swywolenkę porzucić, a do matki się nazad powrócić”. nr 400 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 33, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „A na polu jabłonecka”. W rkp. w t. 1 i 3 tylko dolna wersja, w t. 1 przy pierwszej szesnastce alternatywnie e2, w t. 7 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki c2 d2, w t. 8 alternatywnie e2. s. 350 nr 402 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją: „Drożdżyn pod Płońskiem”. W zapisie tekstu po słowie „obarek” jeszcze w nawiasie: „drzewo smolne”; pod ostatnią zwrotką dalszy ciąg tekstu jak nr 284, zob. przypis do tego numeru. nr 403 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 71, nr 1063 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1067 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Łążyń”. W rkp. z teki 33 notatka: „słowa – weselne”, melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 i 2 w drugim wykonaniu poniżej r r r j œ œr œ œj œj & zapisana wersja alternatywna: . Tekst œ œ œ œ z wariantem melodii por. DWOK T. 41, nr 129. s. 351 nr 405 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 41, z lokalizacją: „Ostrołęka”. W rkp. w obu wykonaniach: t. 4–6 zanotowane o sekundę wielką niżej, w t. 5 na pierwszą i drugą miarę ósemki c2 h1, w drugim �387 wykonaniu t. 1–3: & # j j œ œ œ œ œ œ œ J J J œ œ J ; pod melodią zwr. 1, a po niej: „Drzwiczki z baliczki miała, słomą się podpierała. Naści półkorca maku…. . Naści kopę siana, zmów nas samego pana. [Naści i] krowę z ci[elęciem]… . [Naści i] świnię z prosięciem. Porwane … świnie, bo to to twoja przyczyna. [Naści i] owcę z jagnięciem…”. s. 351 nr 406 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji, tam pod melodią fragmenty tekstu: „W olszynie ja wołki pasła…, bom się z Jasiem zabawiła” (zob. nr 407 i następny przypis). W zapisie melodii brak znaku przykluczowego, w całym przebiegu melodii cis2 zamiast c2, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na trzecią miarę h1, w t. 4 na drugą miarę szesnastki g1 fis1; przy powtórce: w t. 1 na trzecią miarę szesnastki a1 g1 lub alternatywnie fis1 h1. Tekst por. nr 180 w suplemencie. nr 407 – Tekst w rkp. terenowych: prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce” i Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji. W rkp. z teki 33 fragmenty tekstu: „ W olszynie ja wołki pasła…, bom się z Jasiem zabawiła” pod melodią jak nr 406, zob. poprzedni przypis. s. 352 nr 408 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1105, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Ona pasła” i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1096, z lokalizacją: „Mąkolin” – tekst. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3–5 tylko dolna wersja, w t. 5 na drugą miarę ósemka a1, w t. 6 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarą szesnastki b1 d2. Por. nr 438 w T. 25. nr 409 – Takty 1–4: Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 93r., z lokalizacją ogólną: „Kosino” i notką: „Owcarz”. �388 W rkp. w obu wykonaniach w t. 1 tylko dolna wersja, w pierwszym wykonaniu, przy pierwszej szesnastce alternatywnie d2, w t. 2 przy powtórce na drugą miarę alternatywnie szesnastki c2 h1, t. 4: 1 2 r r œjœ . œ & œ œ J œR .. . nr 411 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38, bez lokalizacji, z notatką: „z owczarni”. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę w obu wykonaniach górna wersja, po t. 4 powtórka t. 3 i 4, po t. 5 brak znaku powtórki, w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 7: w pierwszym wykonaniu czwarta szesnastka c2, w drugim wykonaniu przy h1 brak ¯, w t. 9 w obu wykonaniach górna wersja, przed t. 11 jeszcze jedna powtórka dolnej wersji t. 9–10. s. 353 nr 413 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38r., nr 19, bez lokalizacji, z notką: „Owczarek, z pola”. W t. 1 i 2 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja, znak powtórki dotyczy tylko t. 4, w dalszym przebiegu melodii widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, od t. 5 zapis następujący: œ & œ œœJ œ mœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œœ m œ œ œ œ œ œœ . œ . & œ j œ œ œœ œ œ œ œœ œœ œ œ œœ j œ œ J .. . s. 354 nr 415 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. brak znaku przykluczowego, w pierwszym wykonaniu: w t. 4 ≥ przy c2, w t. 5 pierwsza ósemka fis1, w t. 8 na pierwszą miarę ósemka a1; w drugim wykonaniu: w t. 4 ćwierćnuta c2, t. 5–6: # œ œ œ & J J J œ mœ J ; w zapisie tekstu w zwr. 2: „dupy” za- miast „jupy”. nr 416 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80v., z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 5 tylko dolna, w t. 13 tylko górna wersja; w zapisie tekstu jeszcze skrótowo zanotowane warianty: „kacuska”, „gąsecka”, „owiecka – me, me, me”, „konicek – he, he, he”, „koziołek – be, be, be”. �389 s. 355 nr 417 i przyp. 2 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. t. 1–3: & # r rœ œ œ œ J J œœœ r r j œ œ œ œ J , w t. 9 na dru- gą i trzecią miarę ósemki a1 a1, w t. 11 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta d1, w t. 12 tylko dolna wersja; pod melodią zwr. 1–3. Pod pieśnią odesłanie do artykułu A. Petrowa Lud Ziemi Dobrzyńskiej, jego charakter, mowa, zwyczaje i obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1878, T. 2, s. 94 (całość na s. 3–182). W przypisie do zwr. 4 Kolberg zamieścił cytat pochodzący z hasła Mazowsze opracowanego przez E. Świeżawskiego, a zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, 1886, T. 6 na s. 188–204; cytat w rozdziale „Przemysł na Mazowszu” na s. 203. s. 355 nr 418 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu dodana wersja alternatywna:     ; między zwr. 1 i 2 jeszcze jedna: „Na piecu studnią miał, mierzał ją przetakiem, ryby łowił grabiami, strzelał wróble makiem”. s. 356 nr 419 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo). W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 trzecia ósemka d2, w t. 2 przy szesnastkach alternatywnie ósemka h1, w drugim wykonaniu: w t. 2 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta h1, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta d1; pod melodią zwr. 1–5, po nich: „Wróble żyto młóciły, trznadle pomagały, co umłócili to zjedli, a nigdy nie …”, dalej fragmenty: „Świnia marchew… a wilk mięso”, a następnie tekst jak nr 423, zob. przypis do tego numeru. �390 nr 421– Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 1–2 dolna wersja, w t. 2 druga ósemka h1, w drugim wykonaniu: w t. 1–2 górna wersja, w obu wykonaniach w t. 3 tylko górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 po w. 1–2 od razu zwr. 4 w. 1 i 2 (brak w. 3 i 4), a następnie w. 3 i 4 zwr. 3. nr 422 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. t. 1–2 skrócone do jednego taktu: dwie ćwierćnuty g1 a1; pod melodią zwr. 1–5, dalej zwr. 7–9, a na końcu zwr. 6. s. 357–358 nr 423– Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo); w rkp. tekst zanotowany jako kontynuacja pieśni nr 419, zgodnie z notą Kolberga. Odsyłacz pod pieśnią do cz. II Mazowsza (T. 25) winien być: 343 (nie 543); odesłanie do cz. I Poznańskiego (DWOK T. 9), nr 2 winno być prawdopodobnie pod numerem 421. s. 358 nr 424 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 zamiast trzeciej ósemki szesnastki c2 h1, w t. 4 zamiast pauzy ósemka e1, w drugim wykonaniu: t. 1–4 oznaczone znakiem powtórki, w t. 2 na drugą miarę ćwierćnuta d2, t. 3–4 zanotowane jako pierwsza volta, po nich 2. 2. œ œ œj œ œ # œj & J J J J œ volta: ; pod melodią zwr. 1–8, w zwr. 3: „co tam” zamiast „na ziemię”, zwr. 4 i 5 bez powtórzeń „o, dębowe”. Pod pieśnią odsyłacz do wariantu tekstu w artykule Kolberga Właściwości, pieśni i tańce…, s. 144 (dział III), nr 108; zob. DWOK T. 41, nr 188. s. 359 nr 426 – Rkp. Kolberga, teka 2185/4, k. 162, tam lokalizacja, tekst i odesłanie do cz. II Mazowsza (T. 25) jak w druku; w zapisie melodii w t. 3 w drugim wykonaniu na trzecią miarę ćwierćnuta d2. s. 360 nr 428 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 tylko górna wersja, w t. 6–8 tylko wersja zanotowana dużymi nutami, brak znaku powtórki; w rkp. jeszcze skrótowo zanotowany tekst: �391 „[A coś tam] jadał – kłosek z mącecki, …pijał – miód, wino, co było, …gdzie sypiał – z młynarką pod miarką, Czy cie tam bili – oj, bili, oj, bili, a czym cie bili – łańcuszkiem francuskim, możeś mi chory, oj, chory, oj, chory, możeś mi umrzesz, oj, umrę, oj, umrę” i dalej zwr. 10–12 także zanotowane skrótowo. s. 362 nr 431 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). œ W rkp. w t. 6 na trzecią miarę a1, t. 7–8: & J œ J œ J œ pod melodią tekst 8-zwrotkowy, między zwr. 4 i 5 jeszcze: œ J ; „Poszedł do komory popłakujący, swojej Celusi [poszukujący], gdzieś mi się podziała…”. W druku błędnie zanotowane metrum, winno być . s. 364 nr 432 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 19, bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 na drugą miarę ósemki b1 g1, w t. 3 tylko dolna wersja, przy f1 brak ≥, w t. 4 tylko górna wersja, na drugą miarę ósemki f1 d1, w t. 5–6 tylko górna, w t. 7 i 10 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 brak wyjaśnienia: „nęcili”, w zwr. 5: „nie” zamiast „se”, w zwr. 6 brak w. 2. nr 433 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 6, z lokalizacją: „od Warszawy” i notą: „Usypiająca”. Takty 3–4 trzykrotnie powtórzone, w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim również górna, na drugą miarę ósemki d2 d2, w trzecim wykonaniu dolna wersja. s. 364–365 nr 434 i przyp. 1 – W przypisie na s. 364 odsyłacz do informacji w artykule ks. J. Gackiego Wiadomość historyczna o biskupich niegdyś dobrach, zamku i mieście Iłży, a mianowicie o kościele parafialnym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1854 ,T. 27 (nie 17), całość artykułu na s. 366–408 i 449–497. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 101–102, tam taki sam tekst i s. 291, tam wariant tekstu. �392 s. 365 nr 435 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę alternatywnie triola ósemkowa h1 c2 d2, a pod melodią tekst jak nr 436, zob. następny przypis. s. 366 nr 436 – Tekst w rkp. terenowych Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 73 bez lokalizacji i teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). Na k. 73 tekst zwr. 1–7, przy czym tam w zwr. 1: „panna” zamiast „dziewka”, w zwr. 2: „Roztoczyła” zamiast „I nalazła” i w zwr. 3: „Przyjechał” zamiast „Zajechał”, dalej zwr. 10–14, po nich: „Jedno leży pod ławą porośnięte murawą. [Drugie leży pod] progiem przyrzucone barłogiem”, następnie zwr. 16, 17, 20, 21, 23, 24, 27–32, 35. Na k. 40 tekst zwr. 1, 3–9, 12–17, 20, 27, 30 i 35 podpisany pod melodią jak nr 435, zob. poprzedni przypis. s. 367 nr 438 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 24, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Chodzi sierotka po wsi”; teka 11, sygn. 1175, k. 12, z lokalizacją jak w druku; teka 30, sygn. 1302, k. 63, bez lokalizacji, ten rkp. uszkodzony, zachowało się tylko pierwsze wykonanie i wiersz pierwszy dla zwr. 1 i 2. We wszystkich rkp. w pierwszym wykonaniu górna wersja: w t. 1 ósemka g1, w t. 3 na drugą miarę ósemki cis2 a1, w drugim wykonaniu: w t. 1 przy szesnastkach alternatywnie również ósemka g1. W rkp. z teki 43 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. z teki 11 zamiast odesłania do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26) po zwr. 2 tekst następujący: „Sam Pan Jezus z nieba i podał sierotce chleba. Idź do swojej macierze, niech ona koszulkę upierze. Jak ona mi pierze, to kawały lecą. Jak ona mnie myje, to nakręca szyję. Jak ona mnie czesze, strumieniem krew ciecze. �393 Jak ona mnie obłuczy, to po kątach włóczy. Ona swoim dziatkom kaszkę w mliku warzy. A mnie sieroteczce barszczyk w skorupeczce”. Przypisy (s. 369–397) s. 371–372 (przyp. 1) – W pierwszym akapicie odesłanie do informacji zamieszczonej przez J. Długosza w Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, zob. tegoż Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1 w: Dzieła wszystkie T. 2, Kraków 1867, s. 250. Dalej cytaty z pracy F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt… s. 28 i s. 29 (w przypisie), tam cytat z Historii prawa polskiego J.W. Bandtkie-Stężyńskiego wydanej w Warszawie w 1850 roku, s. 69. W drugim akapicie Kolberg powołał się na A. Naruszewicza Historię narodu polskiego od początku chrześcijaństwa, w wydaniu z 1780 roku, Warszawa, T. 2, na s. 328 wzmianka o „napełnianiu Mazowsza mnogim ludem”; wymienił też dzieło K. Wyrwicza Geografia powszechna czasów teraźniejszych albo opisanie krótkie krajów całego świata, Warszawa 1770 (toż: m.in. 1773); dalej odesłanie do K. Niesieckiego Herbarza polskiego, T. 1–10 Lipsk 1839–1845, zob. T. 1, s. 195. Na s. 372 w. 12g. odsyłacz dotyczy J. Haczewskiego O bursztynie, „Sylwan” 1838, T. 14, s. 191–251 i 358–428. W w. 18g. wymieniony Marcin Gallus, winno być: Marcin Kromer, Kronika polska Marcina Kromera, biskupa warmińskiego… przełożona przez Marcina z Błażowa Błażowskiego i wydana w Krakowie r. 1611, zob. wydanie: Sanok 1857, tam s. 100. Wiersz 19g. zob. Kronika Bogufała i Godysława Paska, opracował W.A. Maciejowski, w: Pomniki dziejowe Polski, wyd. A. Bielowskiego, T. II, Lwów 1872, s. 482. Wiersz 20d. J. Długosz Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, zob. tegoż Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1, w: Dzieła wszystkie, T. 2, Kraków 1867, s. 101; w wymienionym powyżej wyd. Historii narodu polskiego Naruszewicza na s. 324 brak takiej informacji, wzmianka o Angelotusie, zob. toż, wyd. K.J. Turowskiego, T. 1, Kraków 1859, s. 59. �394 s. 373 s. 376 s. 376 s. 377 W. 18d. zob. J. Bartoszewicz Biskupstwo płockie, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, Warszawa 1860, T. 3, s. 661–666. W przyp. 1 wymieniony artykuł A. Wagi O turach i żubrach z okoliczności znalezienia niedawno czaszki wołu kopalnianego w Pruszkowie w Płockiem, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 3, s. 133–144, wzmianka o opisie Puscha za A. Wagą, s. 139. W przyp. 2 wymienione artykuły: L. Zejsznera Kopalnie bursztynu w Królestwie Polskim, „Biblioteka Warszawska” 1844, T. 3, s. 419–421; A. Wagi O bursztynie i z czego on powstał, „Biblioteka Warszawska” 1845, T. 2, s. 66–89 i dodatek s. 205–207 oraz fragment Pamiętnika historycznego płockiego Gawareckiego, tam w T. 2, s. 77–82 rozdział „O kuźnicach żelaza w województwie płockim”. w. 1–27 g. (przyp. 2) – Kolberg zamieścił cytat anonimowej notatki Z Wierzbicka opublikowanej w „Gazecie Polskiej” 1887, nr 245. w. 13d. – s. 375 w. 1d. (przyp. 3) – Tekst do s. 375 w. 4g. pochodzi z wymienionej pracy M. Smoleńskiego Cztery kościoły... ze s. 20–23, natomiast pozostała część tekstu zaczerpnięta została ze s. 93–98. Przypisy dolne na s. 374 pochodzą od Kolberga, tam w przyp. 2 wymieniona anonimowa notka Koresp[ondencja]. Koźmin, „Tygodnik Katolicki” T. 2: 1861, s. 237. ` w. 1–20g. (przyp. 4) – Kolberg wymienia kronikę Galla, odesłanie do s. 122 dotyczy wydania J.W. Bandtkiego z 1824 roku, Martini Galli Chronicon oraz Kronikę Bielskiego, zob. J. Bielski Kronika polska Marcina Bielskiego, nowo przez…, syna jego wydana, w: Zbiór pisarzów polskich (wyd. A. Gałęzowskiego), cz. IV, tom 11, Warszawa 1829, w tym wydaniu s. 209. Cały przyp. 3 oraz odesłania do kronik za: W.H. Gawarecki Groby królów polskich w Płocku. Wiadomość historyczna, Warszawa 1827, s. 4. w. 21g. – s. 377 w. 22g. (przyp. 5) – Cytaty pochodzą z tekstu A. Przeździeckiego O dwóch stacjach krzemiennych w ziemiach polskich, zamieszczonego w „Roczniku Towarzystwa Naukowego Krakowskiego” 1872, T. 43 (ogólnego zbioru), s. 158–160, tekst w „Dodatku I” (brak w spisie treści), wg przypisu autora jest to poprawiona wersja wcześniejszego tekstu Osady przedhistoryczne na gruntach dawnego starostwa gulczewskiego pod Płockiem, w dobrach generała Bontemps z „Biblioteki Warszawskiej” 1871, T. 3, s. 102–103, tam w dziale „Do redakcji Biblioteki Warszawskiej”. w. 21d. – s. 379 w. 10g. (przyp. 6) – Pierwszy akapit pochodzi z Żywotów świętych pańskich narodu polskiego P. Skargi, zob. Sanok 1855, s. 52–53; dalej fragment z pracy W.H. Gawareckiego �395 Opis ziemi wyszogrodzkiej…, s. 19–21, u Gawareckiego cytat z: Bzowski Abraham, Thaumaturgus Polonus, sen de vita et miraculis S. Hiacynthi, Venetia 1606. Na zakończenie Pieśń o św. Jacku – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 105; teka 41, sygn. 1347, k. 104, nr 392, tam tylko melodia z incipitem: „Jacyńcie święty”, oba rkp. bez lokalizacji, w obu rkp. w t. 2 inny rytm:    . Pieśń zanotowana na k. 105 jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek II i III do Śpiewnika kościelnego…, s. 993– 995; w tym rkp. tak jak w druku także odesłanie do dzieła Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, s. 718–723, tam cztery pieśni o św. Jacku (nr 704–707). s. 379 w. 11g. – s. 380 w. 21g. (przyp. 7) – W pierwszej części Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu J. Przyborowskiego Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły, „Wiadomości Archeologiczne” 1873, T. 1, s. 88 (całość artykułu s. 39–96); na s. 380 cytaty z artykułu ks. J. Osieckiego Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, nr 2, s. 131 i 147 (całość artykułu s. 121–188). Odesłanie do Kromera pochodzi od Kolberga, zob. Kronika polska Marcina Kromera…, wyd. Sanok 1857, tam s. 470. s. 380 w. 22–1d. (przyp. 8) – Rozdział poświęcony Sawie Calińskiemu J. Kitowicz zamieścił w Pamiętnikach do panowania Augusta III i Stanisława Augusta, zob. wyd. A. Woykowskiego, Poznań 1840, tam s. 232–235. s. 381–382 w. 4g. (przyp. 9) – Kolberg wykorzystał fragmenty pracy W.H. Gawareckiego Wiadomość o kościele parafialnym we wsi Koziebrodach w obwodzie mławskim guberni płockiej istniejącym, dołączonej do tegoż Pamiątek historycznych Łowicza…, s. 211–239. s. 382 w. 5g. – 9d. (przyp. 10) – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 121, jest to czystopis przygotowany do druku; teka 41, sygn. 1347, k. 117, nr 418, tam melodia z incipitem: „Nowa jutrzenko”. W czystopisie z k. 121 tak jak w druku odesłania do zbiorów M.M. Mioduszewskiego Dodatek II i III do Śpiewnika kościelnego…, s. 996 i Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, tam na s. 753–755 trzy pieśni (nr 738–740). s. 382 w. 8d. – s. 384 w. 4g. (przyp. 11) – Pierwsze trzy akapity (do s. 383 w. 14g.) zostały zaczerpnięte z notatki bez tytułu zamieszczonej w „Dzienniku Warszawskim” R. 5: 1855, nr 184, w dziale „Wiado- �396 mości krajowe”, tam notatka anonimowa, wzmianka o autorstwie J. Bartoszewicza pochodzi od Kolberga; od Kolberga dodany też przypis do tej części tekstu, w którym wymieniona została praca W. Smoleńskiego Drobna szlachta w Królestwie Polskim. Studium etnograficzno-społeczne, wydana w Warszawie w 1885 (nie 1888). W kolejnym akapicie odwołanie do pracy F.S. Dmochowskiego Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych prowincjach, Warszawa 1860. Wzmianka o Alojzym Żółkowskim dotyczy raczej aktora, pisarza i humorysty (1777–1822), choć możliwe, że jego syna, także Alojzego (1814– 1889), aktora i śpiewaka. s. 384 w. 5g. – s. 390 w. 25g. (przyp. 12) – Kolberg wykorzystał fragmenty wcześniej już cytowanego obszernego artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna… zamieszczonego w kilku numerach „Tygodnika Ilustrowanego”; cytaty pochodzą z numeru 295 (do s. 386 w. 14d.) i 296. Ponadto odesłanie na s. 384 dotyczy pracy W. Czajewskiego Kurpie zamieszczonej w piśmie ,,Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny” 1881, T. I, nr 12, s. 561–567 oraz T. II, nr 13, s. 33–44. W przypisie dolnym na s. 385 wymieniona została praca Z. Glogera Dawna Ziemia Łomżyńska, Warszawa 1876. W przyp. 1 dolnym na s. 387 wymieniony Lud polski... Ł. Gołębiowskiego, tam s. 39 oraz hasło autorstwa K.W. Wójcickiego Kurpie zamieszczone w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 16, Warszawa 1864, s. 502; w przyp. 2 dolnym (s. 387–388) cytat z publikacji A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej..., s. 86. Na s. 388 w. 21d. wzmianka o J. Albertrandim, dotyczy pracy tego autora Dzieje Królestwa Polskiego krótko lat porządkiem opisane, Lwów 1846, T. 1, s. 270. W przyp. 1 na s. 389 cytat z Wędrówek po guberni augustowskiej... Połujańskiego ze s. 85 (nie 58). s. 390 w. 18d. – w. 391 w. 10d. (przyp. 13) – Kolberg zacytował artykuł L. Krzywickiego Ballada kurpiowska, „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria 3), nr 249; wspomiane w artykule studium to wymieniany wielokrotnie przez Kolberga artykuł W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna… . s. 391 w. 9d. – s. 27g. (przyp. 14) – Cytaty pochodzą z drugiej części artykułu A. de la Borderie Usages de la féodalité en Haute et Basse – Bretagne, „Mèlusine”, T. III: 1886–1887, s. 317–319 (całość artykułu na s. 274–275, 317–319, 347–348, 368–369); na końcu odesłanie Kolberga do cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5). �397 s. 392 w. 12d. – s. 394 w. 11g. (przyp. 15) – Kolberg przytoczył fragmenty wymienionej pracy M. Smoleńskiego Cztery kościoły..., łącząc partie tekstu głównego i przypisów ze s. 56–58. s. 394 w. 11g. – s. 395 w. 18g. (przyp. 16) – Cytaty pochodzą z anonimowej notatki Wianki zamieszczonej w „Gazecie Polskiej” 1888, nr 141, s. 2, tam w dziale „Z miasta”. s. 395 w. 19g. – s. 396 w. 6g. (przyp. 17) – Kolberg wykorzystał anonimowy tekst Z Paryża zamieszczony w „Gazecie Polskiej” 1888, nr 156, s. 1–2. s. 396 (przyp. 18) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 82, nr 300, tam melodia i dwie pierwsze zwrotki; nad melodią notatka Kolberga: „Pieśń o N[ajświętszej] P[annie] Maryi”; rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 186, do którego odsyła Kolberg w druku, przy czym w zbiorze Mioduszewskiego brak zwr. 7 i 8. W Zbiorze pieśni nabożnych… Kellera na s. 419 tekst jak u Kolberga w druku. s. 397 (przyp. 19), przykład muzyczny – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ósemki d2 c2, w t. 8 na pierwszą miarę ćwierćnuta d1; pod melodią tekst jak w druku. �398 �PRZYPISY ŹRÓDŁOWE TOMU 28 (Mazowsze cz. V) Wstęp (s. VII–X) s. VII w. 1–18d. (przyp. 1) – W przypisie Kolberg zamieścił cytat z anonimowej notki Z literatury zamieszczonej w „Kurierze Warszawskim” R. 70 1890, nr 121, s. 3; w cytacie wzmianka o pracy W. Smoleńskiego Drobna szlachta w Królestwie Polskim. Studium etnograficzno-społeczne, Warszawa 1885. Nie jest jasne, o jakiej publikacji Z. Glogera mowa w „Kurierze”, Gloger wydał już wcześniej prace na temat szlachty, zob. m.in. Dawna ziemia bielska i jej cząstkowa szlachta, Warszawa 1873; część prac Glogera o tej tematyce wydana została na początku XX wieku, ale mogła być znana Kolbergowi z rękopisów. s. IX–XI – Kolberg kilkakrotnie wymienia pracę Z. Glogera Obchody weselne wydaną pod pseudonimem „Pruski” w Krakowie w 1869 roku, zob. też wstęp do tomu DWOK 80/I „Mazowsze Oskara Kolberga”. Zob. też wykaz prac Glogera w bibliografii. Kraj (s. 3–18) s. 3–4 przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 7. Redagując tekst w rkp. Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu T. Dziekońskiego Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku zamieszczonego w „Kalendarzu Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok 1860, s. 61–67. s. 4 w. 1–7g. – Odesłania Kolberga dotyczą następujących publikacji: M. Balińskiego, T. Lipińskiego Starożytna Polska, T. 1: Warszawa 1843 (nie 1844), tam rozdział „Ziemia Łomżyńska” z opisem Łomży na s. 525–529; L. Rzeczniowskiego Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861; tegoż autora Opis kościoła farnego pod wezwaniem świętego Michała w Łomży w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” 1861, T. 8, s. 255–271; ks. M. Kościół pierwotnie �400 jezuicki, następnie pijarski, a obecnie ewangelicki w Łomży w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 363; hasła Łomża w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 17: Warszawa 1864, s. 613–622, także autorstwa Rzeczniowskiego; ostatni odsyłacz dotyczy hasła Łomża podpisanego Cab. (brak wyjaśnienia w wykazie skrótów) i Br. Ch. (Chlebowski), zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, T. V, Warszawa 1884, s. 699–714. w. 14g. – s. 5 w. 6g. (Wierzbowo) – W opisie cytat z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte, Warszawa 1859, s. 96–97. Kolberga odsyła także do cz. I Kujaw (DWOK T. 3), s. 32. s. 6 w. 19–21g. (Lipniki) – Odesłanie dotyczy artykułu Z. Glogera Dworzec Łukasza Górnickiego w Lipnikach pod Tykocinem, „Biblioteka Warszawska”, 1889, T. 1, s. 435–439. w. 24–27g. (Złotoryja) – Odesłanie dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość topograficzno-historyczna o osadach zwanych Złotoryją, tudzież o kościołach i kaplicach w tychże istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 10, tam o Złotoryi na s. 512–525. w. 12d. – s. 7 w. 7g. i przyp. 1 (Wizna) – Cytat w przypisie pochodzi z wymienionej pracy F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858 ze s. 35, tam w przypisie 1. Na końcu opisu odesłanie do hasła F.M. Sobieszczańskiego Wizna zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej… 1867, T. 27, s. 326–328. s. 7 w. 13–16g. (Radziłów) – Odsyłacze Kolberga dotyczą prac: A. Święcickiego Topographia sive Masoviae… s. 26, zob. Topograficzny opis Mazowsza… „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 109; M. Balińskiego, T. Lipińskiego Starożytna Polska…, T. 1, s. 489–490. w. 17–20g. (Wąsocz) – Kolberg odsyła do opisu w Starożytnej Polsce… T. 1, s. 487–489. s. 7–8 przyp. 1 i s. 8 przyp. 1 i 2 – Odesłania dotyczą pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…; miejscowość Grajewo opisana na s. 102–103, Rajgród na s. 105, informacje zawarte w przyp. 2 u Połujańskiego na s. 194–195. s. 13 w. 14–21g. (Studziennice) – Zamieszczone informacje Kolberg zaczerpnął z Wędrówek po guberni augustowskiej… A. Połujańskiego, ze s. 110. s. 13–14 w. 13d. – s. 14 w. 3 g. i przyp. 1 na s. 14 (Krasnybór) – W przy- �401 s. 14 s. 15 s. 16 s. 17 pisie fragment pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 191. w. 8–11g. (Lipsko) – Kolberg wymienia Korespondencję Gazety Warszawskiej. Suwałki, 10 czerwca 1856 roku, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 168, tam brak autora, w bibliografii w DWOK T. 80/III pod: [Połujański] (za Kolbergiem). w. 21g. – s. 15 w. 4g. (Święte Jeziory) – Odesłanie Kolberga dotyczy Wędrówek po guberni augustowskiej… A. Połujańskiego, s. 115. przyp. 1 – Zamieszczone informacje dotyczące leśnictwa przełomskiego Kolberg zaczerpnął z Wędrówek po guberni augustowskiej… A. Połujańskiego, ze s. 112–113. w. 13– 37g. (Suwałki) – Opis Suwałk oraz informacje zamieszczone przez Kolberga u A. Połujańskiego Wędrówki… na s. 218 – 220. w. 2d. – s. 17 w. 3 g. (Biała Woda) – Kolberg wymienił artykuł A. Budzińskiego Poszukiwania archeologiczne w b. guberni augustowskiej zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej” 1871, T. 1, s. 230–243, wzmianka o Białej Wodzie na s. 243. w. 4–8g. (Hańcza) – Kolberg zacytował fragment pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 216. w. 9d. – s. 18 w. 3d. i przyp. 2 (Dowspuda) – Opis miejscowoś­ ci u A. Połujańskiego Wędrówki… na s. 195. W przyp. 2 Kolberg wspomina o poglądzie A. Osipowicza wyrażonym w artykule Ruiny zamku w Dowspudzie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. X, nr 276. Lud (s. 21 –62) s. 21 s. 22 w. 8g. – s. 22 w. 2g. – Cytat pochodzi z artykułu Z. Glogera Rzeka Narew zamieszczonego w „Wędrowcu” 1881, nr 259; dokończenie artykułu w numerze 260. w. 3 – s. 23 w. 7g. i przyp. 1 – Cytat pochodzi z artykułu B. Chlebowskiego Zadania historii i literatury polskiej wobec warunków i czynników jej dziejowego rozwoju w wymienionym roczniku „Ateneum”, zeszyt 2, pierwszy akapit ze s. 304, drugi ze s. 310; w przyp. 1 na s. 22 Kolberg zacytował fragment artykułu Wieś Budzieszyn albo Zbudeszyno z „Pamiętnika Sandomierskiego” 1829, T. 1, (nie 2) s. 365–366, natomiast wzmianka na s. 23 o Pamiętnikach Paska także u Chlebowskiego, zob. Pamiętniki… z czasów �402 s. 23 s. 26 s. 27 s. 28 s. 30 s. 32 s. 33 panowania Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III, wydane z rękopisu przez E. Raczyńskiego, Poznań 1836. Odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26) pochodzi od Kolberga. w. 8g. – s. 25 w. 1d. – Początek tekstu to cytat, a dalej informacje zaczerpnięte z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 182–183 i s. 17, Połujański wymienia Pamiętniki… Paska, natomiast odesłania do cz. III i IV Mazowsza pochodzą od Kolberga. W przypisie 2 (s. 24–25) odesłanie do czasopism – te informacje m.in. w artykule podpisanym kryptonimem „Nil” Na widnokręgu, „Prawda. Tygodnik Polityczny, Społeczny i Literacki” R. IV: 1884, nr 21 oraz w Korespondencji Głosu Łomżyńskiego podpisanej „Lekarz”, „Głos. Tygodnik Literacko-Społeczno-Polityczny” R. II: 1887, nr 27 i 29. w. 1–24 g. – Kolberg przytoczył fragment Korespondencji Gazety Warszawskiej. Suwałki, w grudniu 1856 roku, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 50 (nie 52); w numerze 52 dokończenie artykułu i podpis autora: „J. W”. w. 3–15d. – Kolberg zaczerpnął informacje z Korespondencji Gazety Warszawskiej. Sejny 1857, nr 206 (początek artykułu w numerze 205), tekst nie jest cytatem, nie jest też podpisany, zatem jedynie tematyka lub wiedza Kolberga pozwalała mu na identyfikację autorstwa. w. 2d. – s. 27 w. 23g. – Rkp. Kolberga, teka 4, sygn. 1128, k. 1; jest to odpis fragmentów wymienionego artykułu J. Tyrawskiego Korespondencja Gazety Warszawskiej. Sejny, nr 68–69. w. 15d. – 28 w. 3g. – Kolberg zacytował fragment pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 204. w. 3g. – s. 30 w. 12g. – Tekst zredagowany przez Kolberga na podstawie rkp. A. Osipowicza Nałogi i namiętności, teka 4, sygn. 1131, k. 1–2, zob. DWOK T. 80/I, s. XLVII. w. 13g. – s. 32 w. 13d. – Tekst zredagowany przez Kolberga na podstawie rkp. Wyrażenia obelżywe i przekleństwa, teka 4, sygn. 1129, k. 1–4, którego autorem był najprawdopodobniej A. Osipowicz, zob. DWOK T. 80/I, s. XLVII. w. 12d. – s. 33 w. 4g. – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu A. Osipowicza Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. X, nr 250 (całość artykułu w nr 250–255). Pierwszy akapit tego tekstu (s. 32 w. 2–12d.) także w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 12, jest to odpis z wymienionego artykułu. w. 5g. – 34 w. 5g. i przyp. 2 – Rkp. Kolberga, teka 4, sygn. 1128, �403 k. 1; jest to odpis fragmentów wymienionego artykułu J. Tyrawskiego Korespondencja Gazety Warszawskiej. Sejny, nr 68–69; treść przypisu tylko w rkp. Kolberga. s. 34 w. 6g. – s. 37 w. 11g. i przyp. – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu A. Osipowicza Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. X, nr 250–255, informacje dotyczące mowy w numerze 253; w przyp. 1 na s. 34 wspomniana już publikacja A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 210. W ostatnim wierszu wymieniona została powieść E. Orzeszkowej Nad Niemnem, pierwodruk: „Tygodnik Ilustrowany” 1887; wydanie osobne: Warszawa 1888. ryc. przed s. 37– Rycina „od Zambrowa i Łomży” wg akwareli i rysunków W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I, s. LXIV i tamże ryc. 7. s. 37 w. 16–17g. – Odesłanie Kolberga dotyczy ryciny „od Radzymina i Serocka” zamieszczonej w cz. III Mazowsza (T. 26) przed rozdziałem „Kraj”. w. 2d. – Wzmianka Kolberga dotyczy ryciny „od Zambrowa i Łomży” zamieszczonej przed s. 37. s. 39 w. 6–13g. – Rkp. nieznanego autora (być może A. Osipowicza), Augustowskie. Ubiory włościan, teka 30, sygn. 1298, k. 42–43, z notką Kopernickiego dotyczącą tej karty: „przeniesiona z teki 4”. Tekst zamieszczony na s. 39 pochodzi z obszerniejszego rkp., którego pozostałe fragmenty (Spod Augustowa i Około Wilkowyszek i Wierzbołowa) zostały opublikowane w ramach edycji DWOK w monografii Litwa (T. 53), s. 84 i 85. w. 13d. – s. 40 w. 15g. – Kolberg wykorzystał fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 199 i 205, przytoczony tekst został przeredagowany przez Kolberga. s. 40 w. 16g. – s. 41 w. 1d. – Kolberg wykorzystał fragmenty publikacji P. Bobrowskiego Grodenskaja gubernija wydanej w serii Materialy dla geografii i statistiki Rossii, sobrannyje oficerami generalnogo sztaba, Sankt–Petersburg 1863, T. II, s. 818–819. s. 42–45 w. 5 d. – Kolberg wykorzystał informacje z zachowanego w jego archiwum rkp. A. Osipowicza Potrawy i napoje szczególne, teka 4, sygn. 1130, 1–2, na rkp. notka I. Kopernickiego: „Wyciśnięte w Mazowszu V, s. 42” (zob. DWOK T. 80/I, s. XLVII). Fragment tekstu zamieszczony w przyp. 1 na s. 44 w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 22. s. 46 przyp. 1 – W przypisie Kolberg odsyła do obszernego hasła K. Martina Budownictwo wiejskie zamieszczonego w Encyklopedii �404 s. 48 s. 49 s. 50 s. 51 s. 54 s. 58 s. 59 s. 60 s. 61 rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, Warszawa 1873 (nie 1872), T. I, s. 189–256; tam opis prac ciesielskich na s. 202–210, natomiast informacje o oborach litewskich na s. 232. w. 15 i 20g. – Odesłania Kolberga niejasne (w obu brak stron). W cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5) w opisie sprzętów brak wymienionych przedmiotów; w cz. I Kujaw (DWOK T. 3) również brak opisu stojaka, tam na s. 248 rycina dziecka w stojaku – dotyczy ona jednak wierzeń. w. 22g. – Wg erraty Kolberga winno być: „karmnikiem” nie „karmniem”. w. 18–1d. – Cytaty pochodzą z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 204; fragment: „Jazda w hołoblach” u Połujańskiego na s. 19; ostatnie zdanie oraz odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26) wprowadzone przez Kolberga. przyp. 1 – Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Wołkunach… i Opis gospodarstwa większego we wsi Zawrocie… w Encyklopedii rolnictwa…, T. II, 1874, s. 1046 i 963. Notatka bibliograficzna dotycząca gospodarstwa w Zawrociu i Wysokim Mazowieckim w rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1194/2, k. 1. przyp. 5 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 22. w. 11g. – w. 11d. i przyp. 1–2 (s. 59) – Kolberg wykorzystał fragmenty wymienianego już artykułu A. Osipowicza Wycieczki w okolice Suwałk… z „Tygodnika Ilustrowanego” 1864, informacje o tkactwie w numerze 254 (początek artykułu: nr 250); cytat zamieszczony na s. 58 i w przypisach w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 12 i teka 1, sygn. 1118, k. 23 (karty te tworzyły kiedyś całość), jest to odpis z wymienionego artykułu Osipowicza. w. 13g. – 60 w. 12g. – Ten fragment w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 7; jest to odpis z anonimowego artykułu Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku zamieszczonego w „Kalendarzu Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok 1860, ze s. 65, całość artykułu na s. 61–67. w. 9–13d. – Kolberg odsyła do publikacji Z. Glogera Podróż Niemnem, „Wisła” 1888, T. 2, z. 1, s. 30–84 i z. 2, s. 247–305, odesłanie do s. 147 błędne, o rybołówstwie pisze Gloger w drugim zeszycie. Zob. też E. Orzeszkowa Nad Niemnem, pierwodruk: „Tygodnik Ilustrowany” 1887; wydanie osobne: Warszawa 1888. w. 5g. – s. 62 w. 1d. i przyp. 1 – Cytaty pochodzą z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 18–19 i 64. W przypisie Kolberg zamieścił cytat z anonimowego artykułu Złodziej leśny zamieszczonego w czasopiśmie „Biesiada Literacka” �405 1886, T. XXII, nr 43 (43–564), tam z ryciną o tym samym tytule z podpisem „Obraz Monginot’a”; na końcu przypisu (s. 62) ponownie informacje z pracy Połujańskiego z wymienionych powyżej stron. Zwyczaje (s. 63–116) s. 63 w. 6 d. – Odsyłacz Kolberga do zbioru ks. M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny, Kraków 1838 dotyczy pieśni zamieszczonych na następnej stronie, zob. następne przypisy. s. 64 nr 1 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 7, nr 6, bez lokalizacji, tam wśród „Pieśni adwentowych”; w rkp. w t. 5 tylko górna, w t. 9 i 11 tylko dolna wersja. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 17–20, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 2 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 10r., nr 10, bez lokalizacji, jest to odpis z Dodatku do Śpiewnika kościelnego M.M. Mioduszewskiego; teka 38, sygn. 1334, k. 11, z lokalizacją: „od Zgierza”, tam melodia zanotowana w wartościach o połowę mniejszych. W obu rkp. odesłanie do wymienionego zbioru Mioduszewskiego, zob. s. 387; w rkp. z teki 38 także odesłanie do dzieła Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871, tam na s. 112 obszerniejszy tekst. s. 65 nr 3 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 17, nr 46, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Narodzenie”; w rkp. w t. 2 tylko górna, w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 7 brak nut na pierwszą i drugą miarę. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 412–415, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. Pod pieśnią także odesłanie do zbioru Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, tam na s. 136 wariant tekstu (różnice w zwr. 3). s. 65–66 nr 4 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 16, nr 43, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Narodzenie”, tam w t. 1 tylko górna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 407–408, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy s. 66 nr 5 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 14, nr 33, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Narodzenie”; jest to odpis ze zbioru �406 M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny… s. 47–50, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. s. 71 w. 3–4 d. – Odsyłacz do Poznańskiego winien być: cz. III, zob. DWOK T. 11 (nie cz. I, DWOK T. 9). s. 72 nr 22 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 14, nr 34, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Narodzenie”; w rkp. w t. 3 na drugą miarę górna, na trzecią dolna wersja, w t. 9 górna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny… s. 50–51; u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 23 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 11v. i teka 41, sygn. 1347, k. 24, nr 80, oba rkp. bez lokalizacji; teka 50/3, k. 24, tam melodia z incipitem: „Pójdziemy bracia wszyscy z wieczora“. W rkp. z teki 41, k. 11v. melodia i tekst jak w druku. Na k. 24 z teki 41 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, nad nią notatka Kolberga: „Msza na Boże Nar[odzenie]. Pasterska. Na Introit“, pod melodią obszerniejszy niż w druku wariant tekstu, ten rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek II i III do Śpiewnika…, s. 914, wymienionego pod pieśnią. W rkp. z teki 50 zapis wśród melodii zatytułowanych: „Kantyczki“, również o kwartę czystą wyżej, w metrum , z zachowaniem tych samych wartości rytmicznych, w t. 3 na drugą miarę ósemki h1 d2, w t. 4 na pierwszą miarę ósemki h1 h1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, tam na s. 47 także z notą: „Na Boże Narodzenie. Pasterska. Na Introit“ s. 73 nr 25 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 14, nr 29, bez lokalizacji, tam w t. 5 tylko dolna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny… s. 41–43, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 26 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 15, nr 37, z notą: „Płockie”; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 56–57, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. W rkp. odesłanie Kolberga do cz. IV Mazowsza (T. 27) nr 213 – dotyczy wariantu melodii. s. 73–74 nr 27 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 15, nr 38, bez lokalizacji; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 399–400, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. W druku błędnie podane metrum, winno być: . Nr 27 powtórzono błędnie przy następnej pieśni na s. 81. s. 74 w. 27d. – s. 75 w. 12g. (Święte wieczory) – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu Z. Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina �407 s. 74 s. 78 s. 80 s. 81 s. 82 s. 83 i Bielska zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1868, T. 1, s. 144–145 (całość artykułu na s. 142–146), tam w dziale „Rozmaitości”. w. 7d. – s. 77 w. 13g. (Nowy Rok) – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu Z. Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, 143–144. w. 3g. – s. 79 (Zapusty) – W przypisach do pierwszego akapitu Kolberg odsyła do artykułu podpisanego kryptonimem „F.” Licytacja dziewcząt zamieszczonego w „Wiśle” 1888, T. II, s. 443 (jest to przedruk z „Wędrowca” 1888, nr 9, s. 100–101) oraz do artykułu K.W. Wójcickiego Ostatni kulig staropolski, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 84. W drugiej części opisu Kolberg przytoczył fragmenty Korespondencji. Z guberni augustowskiej podpisanej A. O. [Osipowicz] z „Gazety Polskiej” 1865, nr 65. w. 11g. – s. 81 w. 19g. i przyp. 1 (Środa wstępna) – Kolberg przytoczył fragmenty artykułu Z. Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, s. 145–146. nr 27 (błędnie powtórzony) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 40, nr 96, bez lokalizacji, tam w t. 4 tylko dolna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 75–77, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. W druku błędny numer pieśni 27 – nadany dwukrotnie, był już na s. 73. nr 28 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 43, nr 113, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 i 7 tylko górna, w t. 3 i 8 tylko dolna wersja, w t. 9 na pierwszą miarę dolna wersja, na drugą miarę w pierwszym wykonaniu c2, przy powtórce a1. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 121–125, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 29 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 45, nr 118, bez lokalizacji, tam podane metrum , ale melodia zanotowana w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 15–16 tylko dolna wersja. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 445–446; u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 30 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 48, nr 134, z lokalizacją jak w druku, nad melodią notatka: „z łacińskiego: Salvum fac.”, tam w t. 5 tylko górna wersja. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 134–135, w zbiorze Mioduszewskiego tekst obszerniejszy, nota lokalizacyjna: „od Brańska, Mielnika” pochodzi od Kolberga. �408 s. 83–84 nr 31 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 50, nr 140 i teka 38, sygn. 1334, k. 5, oba rkp. bez lokalizacji. W rkp. z teki 41 melodia zanotowana wśród „Pieśni Wielkanocnych”; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 458–459, tam pieśń z obszerniejszym tekstem. W rkp. z teki 38 melodia zanotowana w metrum , ale w wartościach o połowę mniejszych, tam także tekst jak w druku i odesłanie do zbioru Mioduszewskiego. s. 84 w. 26d. – s. 85 w. 7g. (Śmigus) – Cytat zamieszczony na s. 84 oraz w przypisie 1 na tej stronie pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych, Warszawa 1831. Na s. 85 odesłanie do anonimowego artykułu o ogólnym tytule Rozmaitości w „Kurierze Warszawskim” 1827, nr 104. s. 85 (św. Jerzy) – Cytat pochodzi z artykułu Z. Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, s. 143. s. 85–86 (Śpiewy pod krzyżami) – Zob. Z. Gloger Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, s. 146 i 147. s. 87–89 w. 19g. (Zielone Świątki) – Zob. Z. Gloger Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, s. 141 i 142. s. 89 nr 32 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 57, nr 176, z lokalizacją jak w druku i notą: „P. o Trójcy…”. W rkp. w t. 2, 6 i 10 tylko dolna wersja, w t. 5, 8 i 9 tylko górna wersja, t. 4: & s. 90 œ œœ ˙ . Jest to odpis ze zbioru Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 255–256, tam pieśń z obszerniejszym tekstem, nota lokalizacyjna pochodzi od Kolberga. nr 33 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 53, nr 154, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”, w t. 4 tylko górna wersja. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 156–157, tam obszerniejszy tekst. nr 34 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 53, nr 155, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”; w rkp. w t. 1 pierwsza nuta c2, w t. 4 tylko dolna wersja. Jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 159–160 pieśń z obszerniejszym tekstem. nr 35 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 54, nr 162, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”; jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 171–174 pieśń z obszerniejszym tekstem. �409 s. 91 nr 36 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 54, nr 165, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”; jest to odpis z Dodatku II i III do Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 928 pieśń z obszerniejszym tekstem. nr 37 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 54, nr 164, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”; jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 175–176 pieśń z obszerniejszym tekstem. Odsyłacze Kolberga do cz. I Radomskiego (DWOK T. 20) błędne. s. 91–96 w. 13d. (św. Jan Chrzciciel) – Początek tekstu (s. 91 do s. 94 w. 6g.) Kolberg zaczerpnął z artykułu Z. Glogera Kópalnocka (Sobótka) z „Tygodnika Ilustrowanego” 1868, T. I (seria II), nr 5. Na s. 92 w. 6g. wzmianka o poglądach K. Rogawskiego, zob. m.in. artykuł tegoż Wiadomość o rozkopaniu mogiły w Siedliszczowicach, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 3, s. 1–43; wymieniona w następnym akapicie wieś Kruszewo to XIX-wieczne Kobylino-Kruszewo (obecnie Kobylin-Kruszewo). W przyp. 2 wymieniony artykuł A.B. Radoszkowskiego Kupalnocka czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią zamieszczony w „Muzeum Domowym” 1836, nr 25, s. 194–196; przy tej nocie bibliograficznej odesłanie do cz. IV Mazowsza (T. 27), winno być: s. 134, tam zaczyna się cytat z artykułu Radoszkowskiego. Na s. 93 w. 7g. niejasny odsyłacz do cz. I Mazowsza (T. 24), tam na s. 203 pieśni dożynkowe. Dalej Kolberg cytuje fragmenty tekstu oraz pieśni nr 38–42 z publikacji Glogera Obchody weselne, Kraków 1869, s. 42–45 oraz ze s. 14–15. Informacje zamieszczone przez Kolberga w przyp. 1 na s. 96 pochodzą także z Obchodów weselnych… s. 42; wzmianka o pieśni rzemieślniczej dotyczy zbioru J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, s. 144–145, tam pieśń „rzemieślnicka” nr 3; odesłanie do cz. IV Mazowsza (T. 27), nr 227 dotyczy drugiego wątku. s. 95–96 nr 43 – Pieśń wraz z melodią zaczerpnięta z pracy Glogera Obchody weselne… s. 44, melodia po s. 336. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 93, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, melodia z incipitem: „W polu lipeczka”; w rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: t. 6: & œ Uœ s. 97 ˙œ œ œ œ œ #œ  , brak  . t. 8, t. 10: & , t. 15–16:   nr 45 – Rkp. nieznanego autora, teka 4, sygn. 1134, k. 2, nr 3, z notą: „ Z Powiatu Bielskiego, spod Brańska, Glinnik”, tam melodia z tek- �410 stem, nad melodią ołówkowa notatka Kolberga: „Weselna”. W tym rkp. przy e2 i a1 każdorazowo ¯, w t. 2, 4 i 6 w obu wykonaniach j s. 98 s. 99 œ . Tekst bez melodii w rkp. innego nieznaodwrotny rytm: œ nego autora, teka 4, sygn. 1134, k. 1, bez lokalizacji. nr 47 – Odsyłacz do cz. III Mazowsza (T. 26) dotyczy numeru 33. nr 49 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 81, bez lokalizacji, tam pod nr. 292 melodia z incipitem: „W pierwszym momencie” i pod nr. 297 tekst: „Wzięta do nieba”. W rkp. w t. 2 tylko górna wersja, w t. 5 górna wersja, na trzecią miarę ćwierćnuta e2, w t. 6 tylko dolna wersja. Oba zapisy Kolberga są odpisami ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 179–181 melodia („Melodia druga”) z tekstem: „W pierwszym momencie”, a na s. 185 tekst: „Wzięta do nieba” z notą: „Melodyja jak wyżej”. Tekst zob. też T. 28, str. 349. Dożynki (s. 100–116) s. 101 w. 9d. – s. 112 w. 1d. (nr II) – Przytoczony opis wraz z pieśniami, rycinami i przypisami pochodzi, zgodnie z odsyłaczem, z artykułu Z. Glogera Obrzędy rolnicze (z drzeworytami) zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1867, T. 2, s. 274–287; jedynie odesłania do poszczególnych tomów Ludu wprowadzone zostały przez Kolberga. Na s. 111 w. 6d. błędny odsyłacz do Ludu, seria III to cz. I Kujaw (DWOK T. 3); odsyłacz na s. 112 pod pieśnią „Zielona ruta” dotyczy dwóch ostatnich wersów pieśni nr 50 w T. 28, zob. też Mazowsze cz. II (T. 25), nr 55–57. s. 113 w. 1–2 g. i nr 58 – Kolberg odsyła do podobnej pieśni żniwiarzy zamieszczonej w pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, tam s. 210–212. s. 114 nr 59 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 24, sygn. 1283, k. 13v., z lokalizacją ogólną: „Łomża”, nad melodią notatka Kolberga: „przy jarzynie, jęczmieniu”. W rkp. zapis następujący: r & œ Jœ . œ œ Bu - jaj, bu - jaj œ œ œœ je - le - niu, œ œ œJ œ œJ J J po tym buj - nym œ œ œœ œ œ jęcz - mie - niu. obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 3–4: , �411 &œ œœ œ œ œ œœ œ ; pod melodią tekst bez powtórzeń. nr 60 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 44, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem zwr. 2: „Dożęlim żytka do odłogu” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tylko tekst. W rkp. z k. 92v. zamiast t. 5–8:                       , pod melodią widoczne jeszcze fragmenty refrenu: „Plon niesiem, plon”; w zapisie tekstu z k. 88 najpierw zwr. 1–3, przy czym w zwr. 2 w. 2 powtórzone: „dożęlim” zamiast „podziękujmy”, następnie zwrotki: 8, 9, 14, 12, 13, 4, 5, 7, 6, 17, 16, 15, 10 i 11, ponadto po zwr. 15 w rkp. jeszcze: „A nasa pani w czerwonej subie, kluseczki na kolacyi robi i w tyłku dłubie. Ejze, ejze, malowany drogi, w Suwałkach idą po selągu” i wariant zwr. 18: „A u nasej pani jak dwie kopani, a u nasego pana wisi po kolana”. Obrzędy (s. 117–234) s. 120–123 (Pogrzeb) – Większość informacji (s. 121–123 w. 6g.) pochodzi z rkp. zatytułowanego Różne przesądy i gusła (zabobony), teka 1, sygn. 1116, k. 8, którego autorką była najprawdopodobniej Melania Czarkowska, zob. DWOK T. 80/I, s. LVII. W rkp. brak informacji zamieszczonych w akapicie czwartym, jest natomiast następująca wzmianka: „Przypominam sobie, że wioząc ciało zmarłego z domu do kościoła, wiozą razem z niem bochen chleba i ten oddają ubogim kościelnym”. Ponadto Kolberg w druku uporządkował chronologicznie informacje o przebiegu pogrzebu oraz dodał przypisy. W przyp. 2 na s. 121 wg słów Kolberga cytat z artykułu A. Osipowicza; w wielokrotnie cytowanym artykule Wycieczki w okolice Suwałk…, a także w obszernym tekście tego autora �412 Z Suwałk do Augustowa zamieszczonym także w „Tygodniku Ilustrowanym” 1863, T. 7, nr 177–180 cytowanego fragmentu brak. Na końcu opisu pogrzebu na s. 123 Kolberg przytacza fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 203 i 210. s. 123 nr 62 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 58, nr 182, bez lokalizacji, nad melodią notatka: „P[ieśni] w utrapieniu”; jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 267–268 z obszerniejszym tekstem. s. 124 nr 63 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 59, nr 185, bez lokalizacji, nad melodią notatka: „O opatrzności Boskiej”; jest to odpis z Dodatku do Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 554–555 pieśń z obszerniejszym tekstem. nr 64 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 60r., nr 191; teka 41, sygn. 1347, k. 60v., bez numeru – wariant melodii bez tekstu, oba rkp. bez lokalizacji. W rkp. z k. 60r. obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 1: & œ œœ œ. œœ œ. , w t. 3 i 8 tylko wersja zanotowana dużymi nutami, w t. 4 tylko górna wersja; tam odesłanie do zbioru Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika…, s. 564–566. W rkp. z k. 60v. zapis następujący: & j œj œ œ œ œ œJ œ œj œj j j j j œj j œ œœ œœ œ œ Œ œ œ œ œ œ J JJ J J j œ œ œJ œ œ œœ œ œ œ œJ œ œ œœ œ œ œj j œ j j & œ Jœ œ J J J J J J J œ J œ œ j & j œj œj œ œj Jœ œ j j j j œ œj œJ œ œ œ œœ œJœ œ œ J Œ . Pod pieśnią w przypisie odesłanie do poezji J. Baki Uwagi o śmierci niechybnej wszystkim pospolitej wierszem wyrażone, Wilno 1766, zob. przedruk z przedmową R. Korsaka b. m. 1807. s. 125–184 (wesele I) – Cały opis wesela Kolberg zaczerpnął z pracy Z. Glogera Obchody weselne, napisanej pod pseudonimem Pruski, Kraków 1869. Tytuły podrozdziałów (oznaczone cyframi rzymskimi) oraz teksty pieśni (niekiedy podane przez Kolberga w wersji skróconej) pochodzą także od Glogera. Zgodnie z wzmianką w przyp. �413 1 (s. 126) w Obchodach weselnych znajduje się pięć drzeworytów (przy czym dwa z nich na s. 199), na końcu pracy Glogera wkładka z 9 melodiami, które autor otrzymał od Kolberga. Odsyłacze do poszczególnych tomów Ludu zostały wprowadzone przez Kolberga. s. 125–126 w. 17g. – Ten fragment opisu wesela wraz z pieśnią nr 65 w pracy Glogera na s. 17–18. s. 126 w. 20–21g. i nr 66 – Zob. Obchody weselne…, s. 20. w. 9–10d. i nr 67 – Zob. Obchody weselne…, s. 23. w. 5d. – s. 127 w. 2g i nr 68 – Zob. Obchody weselne…, s. 26. s. 127 w. 13–23g. i nr 69 – Zob. Obchody weselne…, s. 32. w. 10d. – s. 129 w. 1 d. (Wróżby) – Opis wróżb zaczerpnięty z Obchodów weselnych ze s. 34–35, 45–46, 49–50, 53, 55–57. Pod pieśnią „Koło dworu topola stojała” odesłanie do zbiorów: Wacława z Oleska [Zaleskiego] Pieśni polskie i ruskie…, s. 331 i K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 123 – oba odesłania także u Glogera na s. 35; pieśni nr 70 i 71 odpowiednio na s. 36 i 45. Na s. 129 odesłanie (także za Glogerem, s. 49) do pracy R. Zienkiewicza O uroczyskach i zwyczajach ludu pińskiego oraz o charakterze jego pieśni, Warszawa 1853. s. 130 w. 1–20 g. (Pora wesel) – Zob. Obchody weselne…, s. 61–62. Odesłanie do pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe…, T. 3, pochodzi od Kolberga, tam na s. 211 początek opisu wesel, ale wzmianka o wysypywaniu piaskiem na s. 214. w. 21g. – s. 133 w. 7g. (Swaty, zaloty) i przyp. 1 – Pierwszy akapit zredagowany przez Kolberga na podstawie Obchodów weselnych…, s. 65–66, kolejne akapity zaczerpnięte ze s. 69, 78–79, 81, 70, 73–76, pieśń nr 72 na s. 75; treść przyp. 1 (s. 133) u Glogera na s. 80 w głównym tekście. s. 133 w. 8g. – 136 w. 17 g. (Zaręczyny, zrękowiny) – Poszczególne akapity pochodzą z Obchodów weselnych ze s. 84, 86, 90, 93, 95, 96, 98, 99, 103 i 104; pieśni nr 73 na s. 93, nr 74 na s. 103, nr 75 na s. 104. s. 136 w. 18g. – s. 139 w. 2g. (Sprosiny i błogosławienie) – Zob. Obchody weselne…, s. 104, dalej s. 115–118. s. 139 w. 3g. – s. 141 w. 22g. (Drużyna weselna) – Zob. Obchody weselne s. 119, 120, 123, 127, 130, 133. Na końcu akap. 1 na s. 140 odesłania za Glogerem dotyczą: pracy A. Tereschenko Byt russkogo naroda, Sankt Petersburg, T. 2, 1848, s. 481 (stronę podano za Glogerem); artykułu Obrzędy weselne ludu wiejskiego w guberni mińskiej, w powiecie Borysowskim, w parafii hajeńskiej, obserwowane w latach 1800, „Tygodnik Wileński” 1819, T. VII, nr 150, s. 1–18 i nr 152, s. 81–104. �414 Na s. 140 w 7d. odesłanie do pracy L.A. Jucewicza Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów, skreślona przez Ludwika z Pokiewia (pseudonim autora), wydanej w Wilnie w 1846 roku, tam wzmianka o darowaniu ręczników na s. 265. Na s. 139 w. 10g. – Błąd druku, winno być: „zamężne” zamiast „zamożne”. s. 141 w. 23g. – 145 w. 2g. – (Pieczenie kołacza…) – Poszczególne fragmenty tego podrozdziału pochodzą z Obchodów weselnych… ze s. 136–137, 140–142, 152–155. Przyp. 1 ( s. 141–142) pochodzi od Kolberga, natomiast przyp. 1 na s. 142 u Glogera w tekście głównym na s. 142. Melodia zamieszczona przez Kolberga na s. 143 nr 76 także w Obchodach weselnych…, po s. 336 pod numerem 1. Wymieniony przez Kolberga na końcu s. 143 drzeworyt przedstawiający kołacz, zgodnie z odesłaniem, w pracy Glogera na s. 152. s. 145 w. 3g. – 150 w. 17g. (Dziewiczy wieczór) – Zamieszczone opisy oraz teksty pieśni nr 77–84 pochodzą ze s. 178–184 Obchodów weselnych… Na s. 146 w. 11g. odsyłacz winien być: nr 74 (nie 72). Przyp. 1 na s. 148 pochodzi od Kolberga. Pieśni nr 85 i nr 86 pochodzą także ze zbiorów Kolberga, zob. następne przypisy. s. 148–149 nr 85 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 9, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”; dziś rkp. słabo czytelny, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym. Melodia i tekst także w pracy Z. Glogera Obchody weselne…, po s. 336 melodia nr 7, tekst s. 182–183, przy czym Kolberg opublikował tę melodię z drobnymi zmianami metrorytmicznymi. s. 149 tekst między nutami i s. 149–150 nr 86 – Tekst opisowy oraz tekst pieśni w Obchodach weselnych… na s. 183, melodia nr 6 po s. 336. Ponadto w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 37, z lokalizacją ogólną: „Łomża” – melodia z incipitem tekstu: „Ej, dobra temu nocka”, tam w pierwszym wykonaniu: w t. 1 trzy ósemki d2, przy powtórce ósemki h1 d2 d2, w obu wykonaniach: w t. 6 dolna, w t. 7 i 8 górna wersja. s. 150 w. 16d. – s. 158 w. 5g. (Przybycie pana młodego) – Informacje zawarte w pierwszym akapicie pochodzą z Obchodów weselnych… ze s. 185; kolejne akapity oraz pieśni nr 87–91 u Glogera na s. 198–210. Na s. 151 odesłania do drzeworytów zamieszczonych w Obchodach weselnych… na s. 199. Na s. 152 nad pieśnią nr 89 nota, która u Glogera (s. 201) brzmi: „Na Podlasiu śpiewają”, natomiast nota: „Śpiewają także na Mazowszu” u Glogera przy innej pieśni. �415 Pod pieśnią nr 91 błędny odsyłacz do cz. II Pokucia (DWOK T. 30), tam na s. 24 pieśń 25. s. 158 w. 6g. – s. 163 w. 12g. (Rozpleciny) – Teksty opisowe oraz teksty pieśni nr 92–100 w Obchodach weselnych…, s. 211–229; u Glogera także zapisy nutowe: nr 94 – W Obchodach weselnych… melodia (po s. 336, nr 5) z wariantem tekstu (na s. 215). W rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, melodia z incipitem tekstu: „Zakukała kukawecka”, w rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, t. 2: & & œ. #œ œ œ œ œ œ #œ œ œ œ , t. 5: . nr 95 – W Obchodach weselnych… tekst pieśni na s. 215, natomiast melodia jak nr 95 u Glogera jest bez tekstu, tam po s. 336 nr 2. Na końcu opisu Rozplecin (s. 163 w. 12g.) wzmianka o pracy Jana Łasickiego drukowanej po raz pierwszy po łacinie Michalonis Lituani de moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum wydanej w Bazylei w 1615 roku, zob. przekład polski A. Rogalskiego Mitologia Jana Łasickiego Polaka O bogach Żmudzinów i innych Sarmatów, „Dziennik Wileński” 1823, T. 1, s. 248–255, 398–406 i T. 3, s. 308–314. s. 163 w. 13g. – s. 167 w. 9g. (Wyjazd do ślubu) – Tekst opisowy oraz pieśni nr 101–107 pochodzą z Obchodów weselnych Z. Glogera ze s. 229 – pierwszy akapit, s. 241–248 – pozostały tekst. Pieśń nr 101 u Glogera po s. 336, nr 3, bez lokalizacji. Na s. 164 wzmianka o drzeworycie – w Obchodach weselnych…, s. 245. s. 163 w. 10g. – s. 173 w. 14g. (Ślub) – Teksty opisowe oraz teksty pieśni nr 108–115 i przypisy zaczerpnięte z Obchodów weselnych…, s. 251–273; pieśń nr 108 u Glogera także z melodią po s. 336 nr 4. W przyp. 1 na s. 168 wzmianka o Śpiewie Jonka (sprawa IV odsłona I) z Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego, zob. tegoż Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, Wrocław 1956, BN I 162. Na s. 169 w. 13d. wzmianka o drzeworycie zamieszczonym przez Glogera na s. 269. s. 173 w. 15g. – 176 w. 16d. (Powrót z kościoła) – Teksty opisowe oraz teksty pieśni nr 116–121 i przypisy zaczerpnięte z Obchodów weselnych…, s. 278–286. Na s. 175 w. 18d. odesłanie za Glogerem do pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe…, T. 3, s. 212. �416 s. 176 w. 15d. – s. 177 w. 11g. (Przyjazd pana młodego) – Tekst zaczerpnięty z Obchodów weselnych…, s. 287–301. s. 177 w. 12g. – s. 182 w. 18d. (Obiad weselny) – Teksty opisowe oraz teksty pieśni nr 122–130 i przypisy zaczerpnięte z Obchodów weselnych…, s. 301–326. s. 182 w. 17d. – s. 184 w. 14g. (Obdzielenie korowajem) – Tekst zaczerpnięty z Obchodów weselnych…, s. 326–335. Na końcu odesłanie do artykułu Z. Glogera Korowaj. Wspomnienie lat dziecinnych zamieszczonego w „Kronice Rodzinnej” 1875, nr 16. s. 184–190 (wesele II) – Melodie zamieszczone w opisie pochodzą w większości z rękopisów Kolberga, zob. poszczególne przypisy do pieśni. s. 184 nr 131 – Pieśń zaczerpnięta z Obchodów weselnych… Z. Glogera, tam melodia po s. 336, nr 8. nr 131 (dolna wersja) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 10, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem, dziś nieczytelnym; w rkp. melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, t. 1–2 ze znakiem powtórki. s. 189 nr 132 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 21, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Wstał Jasieńku”, tam w t. 1 i 3 tylko dolna, w t. 6 i 7 tylko górna wersja. s. 189–190 nr 134 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 7, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Na polu sośnia”; w rkp. w t. 3 i 5 tylko dolna wersja, w t. 5 ostatnia nuta e2, w t. 6 brak ≥ przy g1, w t. 7 na pierwszą miarę szesnastki d2 c2. s. 190 nr 135 – Wariant tekstu w cz. IV Mazowsza (T. 27), nr 55 (nie 118 jak w odsyłaczu Kolberga), zob. też Mazowsze cz. II (T. 25), nr 117. nr 136 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 24, sygn. 1283, k. 13v; z boku nota: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Hej, zakukała”, przy melodii notatka: „lepiej”. Rkp. zniszczony, melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, tylko górna wersja. Wcześniej próba zapisu tej  melodii:  Hej,            za  ku  ka  ła            si  wa ku  ka  weń  ka...                 . s. 191–195 (wesele III) – Melodie zamieszczone w opisie pochodzą z rękopisów Kolberga, zob. poszczególne przypisy do pieśni. s. 191 nr 139a – Odsyłacz do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 297 błędny. �417 s. 192 nr 140 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 12, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Potoczę ja, potoczę”, w całym przebiegu melodii tylko górna wersja. Odsyłacze do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6) i cz. II Radomskiego (DWOK T. 21) błędne, natomiast odsyłacz do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12) dotyczy wariantu drugiej zwrotki. s. 193 nr 142 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 50, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia bez tekstu; w rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis melodii następujący: &œ & œ œ œ #œ œ #œ J œ. œ œ J U œ. # œœ œœ # œœ œœ œ œœ œ #œ œœ œœ # œœj. œ . Opublikowana wersja taktów 7–9 zanotowana obok, w tym samym rkp., z notatką: „lepiej”. s. 193–194 nr 144 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 22, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia oraz fragmenty nieczytelnego dziś tekstu; w zapisie melodii w t. 1 przy pierwszej nucie alternatywnie c2, w t. 2 tylko górna wersja, brak znaku powtórki. s. 194 nr 145 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 24, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam pod melodią ślady nieczytelnego dziś tekstu; w t. 3–5 i 13 tylko górna wersja, t. 10–11 niewypełnione, w t. 13–18 brak ≥ przy g1. s. 195–208 (wesele IV) – Opis wesela nadesłała Kolbergowi Melania Czarkowska, jej rękopis nie zachował się, zob. DWOK T. 80/I, s. LVI– –LVII. s. 208 w. 3d. – s. 212 w. 212 w. 4d. (wesele V) – Opis wesela wraz z pieśniami nr 146–152 pochodzi z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 199–203. W przyp. 1 wzmianka o terminologii stosowanej przez Glogera, zob. Obchody weselne…, m.in. s. 69 i 215. s. 212 w. 5g. – s. 222 w. 1d. (wesele VI) – Pieśni zamieszczone w tym opisie pochodzą z własnych badań Kolberga, który zanotował melodie oraz kilka tekstów. Pozostałe teksty sporządzone zostały obcą ręką, część z nich mógł zapisać Władysław Wierzbowski, zob. DWOK T. 80/I, s. LI, zob. następne przypisy. �418 s. 212 w. 8–16g. – Tekst do słowa „głupia” zanotowany skrótowo w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji. s. 212 nr 153 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 18, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „W ogródeńku przy ziołeńku” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst, z notą: „Przy oświadczynach, przy zaręczynach”. W rkp. z k. 92v. w t. 1 na trzecią miarę brak ≥, w t. 7 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki c2 gis1. s. 213 nr 154 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 14, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Carna drużynka była, oj, carna” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji – tekst, z notą: „W lecie po polu”. W rkp. z k. 91 melodia inaczej urytmizowana:    Car  na    dru  żyn      ka                          3 by  ła, oj,          3      3  car  na...  poniżej wersje alternatywne dla t. 9:   wyższego przykładu:               , i t. 13–16 z po-  . nr 155 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji. nr 156 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji. s. 213–214 nr 157 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 31, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „A w wiśniowym sadeńku” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. z k. 92v. w t. 3 dolna wersja, na pierwszą miarę szesnastki h1 d2, w t. 5 górna wersja. s. 214 nr 158 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 22, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Ona wyszła i wyjrzała” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst. �419 W rkp. z k. 92v. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 na drugą miarę dolna, na trzecią górna wersja, w t. 3 i 6 górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 1 powtórzone: „modre ocki zapłakała” zamiast „modre ocka we łzach stały”, a zwr. 4 zanotowana następująco: „Ostawaj się, ostawaj się z Bogiem”. s. 214–215 nr 159a – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 41, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Idzie rzecka” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji – tekst. W rkp. z k. 92v. tylko t. 1–8, w t. 1 na drugą miarę szesnastki h1 a1, w t. 2 na trzecią miarę trzydziestodwójki: c2 h1 a1 g1, w t. 5 i 7 tylko górna wersja. Odsyłacz nad nutami do numeru 139b dotyczy wariantu tekstu. s. 215 nr 159b – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji. W rkp. w zwr. 4 w. 1: „Pise listy” zamiast „Napisę listy”, a w. 3 brzmi: „a ja ich będę cytała”. w. 1–2d. – Te informacje w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji. s. 216 nr 161 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 15, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Cy ja tobie” (zob. nr 162), a obok jeszcze incipit: „Zakowała zieziula” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst, z notką: „Jak do ślubu wyjeżdżają”. W zapisie z k. 92v. w t. 2 i 4 górna, w t. 3 dolna wersja, po t. 4   kilka wersji t. 5–6:               , takty te zostały skreślone przez Kolberga, po nich inna wersja taktów 5–6: & œ œ œ œœ œ œ œ œœ œ œœ˙ , a następnie z notatką: „lub” kolejna wersja alternatywna: górna wersja t. 5–6, tam w t. 6 brak ≥ przy g1. nr 162 – Rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst z notką: „Jak wyjezdzają z za stoła, do ślubu, panna młoda śpiewa”. Melodia z incipitem: „Cy ja tobie” zob. poprzedni przypis. s. 216–217 nr 163 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 17, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Poszła Kasinka” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst z notką: „Przed ślubem – śniadanie, a potem śpiewają” (por. s. 215 w. 1–2d). �420  j  , t. 4: œ œ , W rkp. z k. 92v. w t. 2 i 4 inny rytm, tam t. 2:  w t. 8 tylko dolna, w t. 9, 10 i 12 tylko górna wersja, w t. 14 na drugą miarę w górnej wersji szesnastki c2 h1. s. 217 nr 164 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 16, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Gdzie pojedzies do ślubu” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86r. i 86v., (dalszy ciąg tekstu), bez lokalizacji, tam tekst ze wzmianką jak nad nutami: „Marszałkowie...”. W zapisie nutowym   w t. 5 w pierwszym wykonaniu:   . s. 217–218 nr 166a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 23, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Kapusteńka”; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 4–6; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 1–3. Zapis nutowy słabo czytelny, w t. 4 na pierwszą miarę ósemki d2 cis2, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę ósemki h1 c2, w t. 7 tylko górna wersja, powyżej zanotowana kolejna wersja alternatywna dla tego taktu: & # œ œ œ œj œ . s. 218 nr 166b – Rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tylko tekst zwr. 1–4. s. 218–219 nr 167 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 20, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W ogródeńku kapusteńka”. W rkp. w t. 1 na pierwszą miarę ćwierćnuta a1, na trzecią ósemki dis2 fis 2, w t. 2 tylko górna wersja, w t. 3 przy f2 brak ≥, w t. 4 na pierwszą miarę ósemki e2 dis2, w t. 6 tylko górna wersja, t. 7–8:           . Tekst por. nr 166a w T. 28. s. 219 nr 168 – Rkp. terenowy Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 14, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Mój wianeczku” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji – tekst. W zapisie melodii w t. 1 tylko górna wersja, w t. 2 ≥ przy g1, przy tej nucie alternatywnie h , t. 3: 1           3 , w t. 4 na trzecią miarę �421 ósemka e1, brak przednutki, t. 6–8: # & œ œ J œ œ œ œ œ j œ ; w zapisie tekstu brak ostatniego wiersza: „zginies jak drugie”. s. 219–220 nr 169 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 24, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Niescęśliwa godzinecka”; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst jak w druku. W zapisie melodii w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 3 widoczne trud- œ ności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: & U œœœœ œ 3 , w t. 4 tylko górna wersja, w t. 5 tylko dolna wersja, na trzecią miarę e2, w t. 6 na pierwszą i trzecią miarę dolna, na drugą górna wersja. s. 220 nr 170 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 2, tam melodia z incipitem: „Bodaj ty, chmielu” i notą: „Oczepiny”; teka 43, sygn. 1352, k. 89 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Augustów”. W zapisie z k. 92r. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 na pierwszą miarę dwie szesnastki a1 a1, w t. 4 ćwierćnuta b1, w t. 6 druga szesnastka c2, w t. 7 tylko górna, w t. 8 tylko dolna wersja, druga szesnastka c2, w t. 9 tylko dolna wersja, w t. 10 tylko ćwierćnuta a1. nr 171 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam z notą: „Po ślubie, po oczepinach”. s. 220–221 nr 172 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 13, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Ach, rozkosz moja”. W rkp. w t. 1 i 3 tylko górna wersja, w t. 2 przy drugiej ósemce alternatywnie szesnastki a1 fis1, powyżej dopisana wersja alternatywna jak górna wersja w takcie opatrzonym notatką: „albo”, w t. 4 przy drugiej ósemce alternatywnie szesnastki h1 c2, na drugą miarę ćwierćnuta d2, t. 5–6: & # j œ jœ Ó œ œœœ J œ œ Jœ . s. 221 nr 173 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 3, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „To z nią do pszeniczki”, z notatką: „Po oczepinach”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na trzecią miarę ósemka c2, przy powtórce: w t. 1 druga szesnastka h1, w t. 3 dolna wersja. s. 221–222 nr 174 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 19, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Wczorej była panienecka” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. �422 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst z notą jak nad numerem 173. W zapisie nutowym brak znaku przykluczowego, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 liczne wersje alternatywne, wersja opublikowana   oznaczona literami powyżej zapisu nutowego:      , w t. 2 górna wersja, na trzecią miarę g1, alternatywnie a1, w drugim wykonaniu: t. 2: & œ œ œœ œ œ . W rkp. tekst jak w druku, wariant „v. panny” w zwr. 6 dodany przez Kolberga. W druku błędnie podane metrum, winno być . s. 222 nr 175 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 20, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Ej, wybieraj się” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst z notą jak nad nutami. W zapisie nutowym widoczne trudności Kolberga w zapisie linii melodycznej, liczne poprawki i wersje alternatywne; w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie g1, w t. 2 na pierwszą miarę h1, alternatywnie c2, na drugą miarę przy pierwszej ósemce alternatywnie a1, na czwartą miarę alternatywnie d2, w t. 4 na drugą miarę pierwsza ósemka e2, alternatywnie d2, w t. 5 przy czwartej ósemce alternatywnie szesnastki c2 h1, na trzecią miarę alternatywnie h1, w t. 6 dolna wersja, na trzecią i czwartą miarę ćwierćnuty e2 a1. nr 176 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 21, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Siadaj” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji – tekst, z notą jak nad nutami. W rkp. w t. 1 dolna, w t. 3 i 4 górna wersja, w t. 4 na drugą miarę ósemki h1 g1. s. 223–230 (wesele VII) – Materiały zawarte w opisie tego wesela mogły zostać pozyskane podczas podróży odbytej z W. Wierzbowskim w 1858 roku, zob. DWOK T. 80/I, s. XXVIII; rękopisy dotyczące tego wesela nie zachowały się. s. 225 nr 182 – Odesłanie do cz. II Kujaw (DWOK T. 4), nr 149 niejasne. s. 227 nr 189 – Odesłanie do numeru 174 w T. 28 niejasne. s. 230–234 (wesele VIII) – Opis wesela wraz z pieśniami nr 198–202 pochodzi z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 205–213. �423 Pieśni i dumy (s. 235–321) s. 235 nr 203 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 5r., z lokalizacją: „od Zambrowa, Tykocina”, nad nutami notatka: „Szlachecka (z C-dur)”. W zapisie melodii w t. 3–4 brak znaku powtórki, t. 4 zapisany dwukrotnie, a po nim:                                              . s. 236–237 nr 205 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 5v., z lokalizacją: „od Grajewa, Rajgroda”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 23, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „A gdzieże jedziesz moje”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 2, 7 i 8 tylko górna wersja; w rkp. z teki 43 w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemki h1 c2. s. 237 nr 206 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 5v., z lokalizacją: „od Augustowa, Żarnowo”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 29, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu. W zapisie melodii w rkp. z teki 5 w t. 6 tylko górna wersja, w t. 7 przy ostatniej ósemce alternatywnie a1, w t. 8 w górnej wersji na pierwszą miarę ćwierćnuta a1; w rkp. terenowym w t. 2 i 8 tylko dolna, w t. 6 tylko górna wersja. nr 207 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 5v., z lokalizacją: „Augustów”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 20, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 5–8 zanotowana tylko górna wersja, oznaczona w druku: „śpiew”, brak akompaniamentu granego na harmonijce. W rkp. z teki 5 w t. 2 i 3 tylko dolna wersja, w t. 8 na pierwszą miarę alternatywnie szes-      , w t. 3 tylko nastki h1 a1; w rkp. terenowym t. 2:  dolna wersja. s. 238 nr 209 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Ani tydzień, ani dwa, ani pół roku” i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją: „Augustów”, tam tekst; teka 5, sygn. 1136, k. 5r., z lokalizacją: „Augustów”, tam melodia i tekst. �424 W rkp. terenowym z k. 92r. w pierwszym wykonaniu: w t. 2 tylko dolna wersja, na pierwszą miarę dwie szesnastki e2 e2, t. 3: # # œ & œ œ œJ œ œ , przy powtórce: t. 3: & œR R # œ r j drukowana oznaczona literami, t. 5: & R œ œ œ j J œ , wersja j œ , w t. 6 na trzecią miarę alternatywnie a1. W rkp. z teki 5 w pierwszym wykonaniu t. 3: & # œœ œœ œ. J œ œ , w drugim wykonaniu w t. 5 na drugą miarę alternatywnie a1. Odesłanie do cz. II Mazowsza (T. 25), nr 157 niejasne. s. 238–239 nr 210 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 5r., z lokalizacją jak w druku, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 10, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „O, pamiętaj dziewcyno”. W czystopisie z teki 5 w t. 3 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu triola szesnastkowa cis2 a1 h1, przy powtórce triola szesnastkowa a1 cis2 a1, w t. 5 w drugim wykonaniu górna wersja, alternatywnie na trzecią miarę trzydziestodwójki a1 h1 a1 fis1, w t. 6 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 7 na trzecią miarę ósemka a1 lub alternatywnie triola szesnastkowa cis2 a1 h1. W rkp. terenowym w t. 3 liczne poprawki i wersje alternatywne: # r œ œ #œ w pierwszym wykonaniu: & œ R J Jœœ œ , lub obok z notatką # r œ mœ œœ # œ œ „lepiej”: & œ R J J œ ;           , w t. 6 w obu w drugim wykonaniu:     3 wykonaniach górna wersja, w t. 7 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 h1. s. 239 nr 212 i 213 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 84, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam tekst bez melodii; w rkp. między tekstem 212 i 213 jeszcze jeden wątek, zob. nr 165 w suplemencie. s. 239–240 nr 214 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 41, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia; teka 5, sygn. 1137, k. 1 (czystopis uszkodzony), widoczne tylko fragmenty zwrotek 2, 4, 6 i 7. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1 przy ostatniej �425 szesnastce alternatywnie trzydziestodwójki c2 a1, w drugim wykonaniu: w t. 2 na trzecią miarę szesnastki g1 h1, w t. 3 na pierwszą miarę szesnastki d2 h1. Tekst por. DWOK T. 42, nr 1800. s. 240 nr 215 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1137, k. 1r., z lokalizacją: „od Raczek, Wronowo”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 8, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam tylko pierwsze wykonanie z incipitem: „I wygnała wołki”, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemka g1. W czystopisie w t. 2 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie ósemka d2. nr 216 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 10, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Ej, wyjdę ja na poleńko” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. z k. 91 zapis melodii następujący:    Ej, wyj        dę    ja      3 na po                    leń  ko...          , obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 5–6 z powyższego       przykładu:  . nr 217 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji. s. 241–242 nr 221 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 3, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Zielona rutka, żółty kw[iat]”; teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji, tam fragmenty tekstu; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 83, z lokalizacją naniesioną przez Kolberga: „Suwałki, Korkliny”, tam tekst jak w druku. W rkp. z k. 92v. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; na k. 87 zwr. 4, dalej incipit: „Zielona… żółty kwiat”, a na początku jeszcze dwie zwrotki: „Zielona rutka, jałówka, lepsza panienka niż wdówka. [Zielona rutka, jałowiec], lepsy kawaler jak wdowiec”. �426 s. 242 nr 222 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowe teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 1, bez lokalizacji i teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 1, bez lokalizacji, w obu rkp. melodia z incipitem: „Z tamtej strony zielonego stawu”; czystopis, teka 5, sygn. 1136, k. 85v., z lokalizacją: „od Grajewa, Rajgroda”. # j W rkp. z k. 94v. t. 5: & œ œœ , w t. 6 i 7 tylko dolna wersja. W rkp. z k. 94r. od t. 5 zapis wariantowy: # & œ œ œ œ œ J œ œ J œ œ j œj œ j œ œ . W rkp. z teki 5 Kolberg połączył oba rkp. terenowe: najpierw zapis z k. 94r., następnie zapis jak w rkp. z k. 94v., przy czym t. 1: # j # 3 œ œœ œ & œ œ œ J J , t. 5: & œœ œ œ . s. 243 nr 223 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 8, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Powstał stary rano” i teka 43, sygn. 1352, k. 20, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 1. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą niżej, w pierwszym wy- r bb œ œ konaniu t. 1–2: & œ R J œ J œ J œ , w drugim wykonaniu w t. 1 pierwsza nuta b1; zapis tekstu z k. 20 dziś bardzo słabo czytelny. Pod pieśnią odsyłacz do wariantu: „Jedzie stary przez wieś” opublikowanego przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 30, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 204. Odesłanie do cz. V Poznańskiego (DWOK T. 12) dotyczy zwrotek 5 i 6 numeru 399. s. 243–244 nr 224 – Rkp. Kolberga: teka 50/2, sygn. 1357, k. 1, tam lokalizacja i naniesiony nr pieśni jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 14, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W sadu, saduleńku”. W rkp. z teki 50 t. 3 opatrzony znakiem powtórki, brak t. 4, w zapisie tekstu w zwr. 1 „sadzinku” zamiast „sadeńku”; w rkp. z teki 43 w t. 2 i 4 tylko dolna wersja. s. 244 nr 225 – Rkp. Kolberga: teka 50/2, sygn. 1357, k. 1v., tam lokalizacja, naniesiony nr pieśni i odsyłacze do wariantów jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 17, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „A jestem ja niewielicka”. �427 W rkp. z teki 50 w t. 6 w pierwszym wykonaniu ostatnia ćwierćnuta d2. W rkp. terenowym w t. 1 w drugim wykonaniu i w t. 4 w obu wykonaniach druga ósemka a1, w t. 3 w drugim wykonaniu Ω przy f1, w t. 4 w obu wykonaniach ¯ przy h1, t. 5 w # drugim wykonaniu: & œ œ œ œ œ , w t. 6 w pierwszym wykonaniu druga ćwierćnuta d2. nr 226 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 327; jest to czystopis przygotowany do druku z numerem pieśni „228” (nie 226) oraz z naniesionymi odsyłaczami; odsyłacz do cz. III Mazowsza (T. 26) dotyczy zwr. 2 numeru 291. s. 245 nr 227 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 194; jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym odsyłaczem, ale innym niż w tomie numerem pieśni: „218”. nr 228 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 194; jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym odsyłaczem, ale innym niż w tomie numerem pieśni: „219”; rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 43, bez lokalizacji, tam melodia z fragmentami tekstu i teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. terenowym z k. 91v. w t. 2 i 4 tylko dolna wersja, w t. 5 przy drugiej szesnastce alternatywnie g2, na trzecią miarę szesnastki e2 fis2, w t. 7 i 8 tylko górna wersja, pod melodią widoczny tekst: „Z poniedziałku na święto furmanowi… nie wiadomo, którą dróżką po nie”; na k. 89 dalszy ciąg tekstu: „I stojała na moście, kłaniała się staroście, kłaniam ci się, starosto. Jasienku, cóż tam słychać w Toruniu na rynku. Powiem tobie nowinę, będziesz miała dziewczynę, A bodaj cię, mój Jasieńku, kat męczył, jak ty mnie moje serce zasmucił”. nr 229 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 17, z lokalizacją: „Szcze[panków]”, tam melodia bez tekstu. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę ósemka e2, w t. 3 przy powtórce na drugą i trzecią miarę ósemki e2 d2, w t. 4 w obu wykonaniach dolna wersja. �428 nr 230 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 49, z lokalizacją: „Augustów”, tam melodia z incipitem: „Z poniedziałku”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, w obu wykonaniach: w t. 1 ostatnia szesnastka g1, w t. 2 tylko dolna wersja, ostatnia ósemka a1, w t. 3 tylko górna, w t. 5 tylko dolna wersja. nr 231 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 19, bez lokalizacji, tam melodia z tekstem do słowa: „oczy”. W rkp. w obu wykonaniach w t. 1 górna wersja, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę h1 i alternatywnie d2, przy powtórce tylko górna wersja. s. 246 nr 232 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 34, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Choćbym ja jeździł we dnie”. W rkp. w t. 1 pierwsza ósemka g1, ostatnia e1, w t. 2 na czwartą i piątą miarę ćwierćnuta a1, w t. 3, 4 i 7 tylko dolna, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 6 przy pierwszej ćwierćnucie alternatywnie ósemki c2 e2. nr 233 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 20, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia bez tekstu zanotowana o kwartę czystą wyżej; teka 43, sygn. 1352, k. 20, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 1 bez melodii, przy czym w tym rkp. zapis następujący: „Wczoraj, nie dzisiaj, nie dzisiaj, zapłaćże mi, moje dziewczę, com cię kołysał”. s. 246–247 nr 234 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst jak w druku, bez melodii. Por. nr 303 w suplemencie. s. 247 nr 235 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 35, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”. œ œ œ. W rkp. w pierwszym wykonaniu t. 1: & j œ œ J , w drugim wykonaniu: w t. 1 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuty d2 h1, œ œ œj œ w t. 3: & œ œ , wersja drukowana zanotowana obok jako rozwiązanie alternatywne. Odsyłacze zamieszczone w druku błędne. nr 236 – Rkp. nieznanego autora, teka 4, sygn. 1134, k. 2, nr 2, z �429 notą: „Z powiatu bielskiego, spod Brańska, Glinnik”; w rkp. nad nutami oznaczenie tempa: „Moderato”, w t. 3 w drugim wykonaniu druga ósemka ais1. s. 247–248 nr 237 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 26, bez lokalizacji, tam zapis następujący: j # œœj & J œœ œ œœ # j & œœ œœ œœ œœ œœ J # œ œ & œ œ œ œœœ j œ J œœ œ œ œ œ œ œ œ œœ œœ œ œ œ œ œœ œ œ J œœj œ œœ j œ œ . Odsyłacz zamieszczony w druku nad nutami błędny. s. 248 nr 238 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 28, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Ej, cóż tam słychać” i teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst jak w druku. W rkp. z k. 92v. tylko dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę dwie ósemki h1 h1 lub alternatywnie d2 d2. s. 249 nr 239 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. W rkp. w zwr. 2 w. 2: „co po drzewie skace”, a „sieci” nadpisane jako wariant. s. 250 nr 241 – Melodia w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 15, bez lokalizacji. W rkp. tylko dolna wersja, w t. 3 na drugą miarę dwie ósemki c2 d2, w t. 5 na pierwszą miarę ósemki fis1 a1, alternatywnie h1 d2, t. 6–7 brak, w t. 8 dodane dwie wersje alternatywne: & i & # œœœ œœ œ . # œœœ œœœ nr 242 – Melodia w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 33, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”. nr 243 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 18, z lokalizacją: „Sejny”, tam melodia z incipitem: „Nie stawiaj konika” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Jastrzenno”, tam tekst. �430 W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący: & œ Nie &œ œ mœ œ œ œ œ sta - wiaj Œ œ ko 3 - œ ni - ka... œœœœ ˙ œ. 3 œ œ. J œ j œ œ œœ œ œœJ U œ œ ˙ j œ ; w zapisie tekstu ostatnie wiersze: „Nie będę ja twoją, nie spodziewaj się” zamiast „zaleca się jej”. s. 250–251 nr 244 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 21, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam melodia z incipitem: „I przyjechał w podwóreczko”, zanotowana o sekundę wielką wyżej i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Jastrzenno, ku Grodnu”, tam tekst. W zapisie tekstu w zwr. 3 w. 3 i 4: „Czy horoszu doczku [i nadpiane: „córku”] miejasz, niech ja podziwiu się”. s. 251 nr 245 – Rkp. Kolberga: sygn. 2185/4, k. 56–57, jest to przygotowany do druku czystopis z naniesionym numerem pieśni „245”, odsyłaczem i tekstem w nawiasie zamieszczonym pod pieśnią; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 9, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Kasia po sadzie chodziła”, w tym rkp. t. 4 w drugim wykonaniu niedokończony. s. 251–252 nr 246 – Rkp. Kolberga: sygn. 2185/4, k. 56–57, jest to przygotowany do druku czystopis, z naniesionym numerem pieśni i odsyłaczem; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 40, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Pognał Jasio woły”. W rkp. z teki 43 tylko dolna wersja, w t. 1 druga ósemka g1, w t. 2 i 6 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta d2 i ósemki h1 c2, w t. 3 alternatywnie półnuta g1 i ćwierćnuta h1, w t. 7 inny rytm: U # & œ œ œ œ . s. 252 nr 247 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 6, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Nie tylko te sady”; w rkp. t. 3–4 w drugim wykonaniu: & # œ œ j J œ ‰ [ ‰] . Odesłania pod pieśnią błędne. s. 253 nr 248 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 17, bez lokalizacji, zanotowana w metrum �431  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w drugim wykonaniu: w t. 2 ćwierćnuta z kropką e2, t. 3–4 skrócone do jednego taktu: & # œ J j œ œ J , podobnie t. 7–8:      . s. 253–254 nr 250 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 2, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W wiśniowym sadeńku” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. z k. 91 brak znaku przykluczowego, w t. 1 na pierwszą miarę szesnastki h1 d1 lub alternatywnie ósemka h1, w t. 3 tylko dolna, w t. 5 tylko górna wersja, t. 6–7: & # œ œ j œ œ œ œj œœ œœ œJ œJ ; J œ J w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 3 i 4 brzmi: „choć jedna panna zasmuci, to druga pociesy”, dalej zwr. 2–3 i 5–6, a zwr. 4 zanotowana na końcu. s. 254 nr 251 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Biedny ja chłopak” i teka 11, sygn. 1176/1, k. 79, ze skreśloną lokalizacją: „od Augustowa”. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 6 ostatnia szesnastka a1, w drugim wykonaniu: w t. 4 na trzecią miarę cis2. W rkp. z teki 43 w pierwszym wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemka c2, w t. 5 alternatywnie ćwierćnuta c2 i ósemka e2, na trzecią miarę alternatywnie ósemka h1, w drugim wykonaniu: w t. 5 ćwierćnuta e2. W rkp. z teki 11 melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na drugą miarę cis2, w drugim wykonaniu: w t. 5 ćwierćnuta d2; w tym rkp. zwrotki 2 i 3 w odwrotnej kolejności, ponadto w zapisie tekstu odpowiednio: „Hanusia” i „Hanusi” zamiast „Anusia” i „Anusi”, a w zwr. 3 w. 4: „bo spogląda” zamiast „czekać na mnie”. s. 255–256 nr 254 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 14, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Cztery kośniczki” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Augustów”, tam tekst. W rkp. następujący zapis melodii: �432             Czte  ry   ko      śni  czki...                                         . Odsyłacz nad pieśnią do cz. II Mazowsza (T. 25), nr 11 dotyczy podobieństwa w urytmizowaniu melodii. s. 256 nr 255 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji. Melodia por. nr 286 w suplemencie. nr 256 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 9, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „U jeziora bystrej wody” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji, tam tekst. W zapisie melodii t. 1 zanotowany również w metrum : cztery ósemki, w t. 2 tylko dolna, w t. 4 tylko górna wersja, w t. 4 i 5 ≥ przy g1, w t. 6 tylko górna wersja, t. 7: n jœjœ & œœœ J œ œœ œ . Odsyłacz nad melodią do cz. IV Mazowsza (T. 27) nr 349, dotyczy zmiennego metrum, między  i . s. 257 nr 257 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji. W rkp. w zwr. 1 wiersze 3 i 4 takie jak w zwr. 2, a w zwr. 2 w. 3 i 4 jak w zwr. 1. nr 258 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 2, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Poszed Jaś do roli”. W rkp. w t. 1–7 tylko dolna, w t. 8 górna wersja, w t. 1 ≥ przy g1, na drugą miarę e1. s. 257–258 nr 259 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. W rkp. w zwr. 5 w. 2 taki jak w. 4: „ni ojca, ni matki”. s. 258 nr 261 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 41, z lokalizacją ogólną: „Łomża”; w rkp. w zapisie melodii brak znaku przykluczowego, t. 6 jak t. 3. W druku błędnie zanotowane metrum, winno być . Pod pieśnią błędny odsyłacz do numeru 261 w T. 27. s. 259 nr 262 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 22, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Smużkiem dziew… sm…” i teka 43, sygn. 1352, k. 41, z lokalizacją ogólną: „Rosogi” [właśc. Rozogi] i dopiskiem: „Łomża”, tam tekst bez melodii. �433 Na k. 93r. zapis melodii następujący:      Smuż            kiem    dziew…    []              []    []   . nr 263 – Rkp. Kolberga, sygn. 3208, k. 87, z lokalizacją jak w druku i notatką: „Zalotna”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 1, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Za stodołą modry”. W obu rkp. w t. 3 trzecia ósemka d1, w t. 2 i 4 tylko górna wer-  sja; w rkp. o sygn. 3208 t. 1:       ; w rkp. z teki 43 melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej. s. 259–260 nr 264 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 16, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „A moja matulu coś waspani”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę ósemka e2, w t. 4 w obu wykonaniach górna wersja. s. 260 nr 265 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 21, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Bywaj, Jasiu, bywaj”, zanotowana w metrum  z zachowaniem tych samych wartości rytmicznych, melodia ma następujący przebieg:                                            . 1. 2.     s. 261 nr 266 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 9, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Bywaj, Jasiu, bywaj” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Augustów”, tam tekst. W rkp. (k. 92r.) melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki e2 d2, w t. 3 na trzecią miarę szesnastki f2 g2, w drugim wykonaniu: w t. 2 ćwierćnuta f1; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 4: „studzienecka w stodole”, a „w gumnie” dodane w nawiasie, w zwr. 4 w. 2: „jadąc” zamiast „zjechał”, w zwr. 6 w. 3 taki sam jak w. 2. nr 267 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 26, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Zielona dąbrowa” i teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam �434 tekst. W rkp. z k. 92 melodia zapisana w metrum : # 2 j & 4 œj œ œ œ Zie - lo - na # j j & œ œ œ œ œ J œ dą - bro œ œ J - j œ wa... j œ œ J œ j j œ œJ œ œ j œ œ j œ œ j œ j œ . W druku błędne metrum, winno być . s. 261–262 nr 268 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji; w rkp. brak zwr. 2. s. 262 nr 269 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 13, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Przyjechali do Lublina”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 3 w drugiej połowie taktu ćwierćnuta d2 ósemka h1, w drugim wykonaniu: w t. 2 na ostatnią miarę szesnastki f1 e1, w t. 3 pierwsza ćwierćnuta d1, w obu wykonaniach w t. 4 pauza zamiast ostatniej ósemki. s. 262–263 nr 270 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 30, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Wyleciała na góreckę” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. j jœ œ œ , t. 2–3 tylko W rkp. (k. 92v.) przy powtórce t. 1: & œ # œ górna wersja, w t. 4 w obu wykonaniach: na pierwszą miarę ósemki h1 a1, ≥ przy g1. s. 263 nr 271 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji. s. 263–264 nr 272 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 13, sygn. 1193, k. 5, nr 159 i 160, tam wśród odpisów ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 198; teka 13, sygn. 1193, k. 17, nr 1293, tam wśród odpisów ze zbioru Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie…, s. 176, nr 671. s. 264–265 nr 273 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Pognała dziewczyna do”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 w dolnej wersji druga ósemka g1, w t. 2 nad h1 widoczne trudności Kolberga w zapisie muzycznym lub problemy intonacyjne wykonawcy: równocześnie ¯ i Ω, t. 5 zanotowany alternatywnie o sekundę wielką wyżej, w t. 6 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki f1 a1, w t. 7 tylko górna wersja. �435 s. 265 nr 274 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 18, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Pognała dziewczyna”. W rkp. w t. 2 trzecia ósemka d2, t. 3 i 7: & # œ j œ J œ œ œ , w t. 5 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ósemki d2 h2, w t. 6 w drugim wykonaniu zamiast ostatniej ósemki szesnastki h1 c2. s. 266 nr 275 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 25, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „A wcoraj z wiecora Kasia wołki gnała” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. (k. 92v.) melodia zapisana w tonacji G-dur, fis zanotowane jako znak przykluczowy, w t. 6 dolna wersja zanotowana jako triola ósemkowa, w t. 7 tylko górna, w t. 8 i 9 tylko dolna wersja, w t. 9 na trzecią miarę ósemki g1 h1, t. 10–11 brak; w zapisie tekstu w zwr. 4 najpierw w. 5–8, a po nich w. 1–3. s. 266–267 nr 276 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 23, bez lokalizacji, tam w t. 3 ostatnia ósemka d1, w t. 5 górna, w t. 6 tylko dolna wersja. s. 267–268 nr 277 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 17, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Stoi Jasieniek za drzwi[ceńkami]” i teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. (k. 91r.) w t. 1, 2 i 5 tylko dolna wersja, w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki d2 d2, w t. 6 tylko górna wersja; w zapisie tekstu z k. 89 w zwr. 1: „carnemi” zamiast „carniusieńkiemi”, zwr. 2 zanotowana skrótowo – tekst od słowa: „rucha”, zwr. 3–5 jak w druku. s. 268 nr 278 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 14, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Na polu wiśnia”, zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 7 tylko górna wersja, trzecia ósemka alternatywnie c2, w t. 8 tylko górna wersja. s. 269 nr 279 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 2, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Usiądziem Józiu”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: �436                    U  sią  dziem Józiu...                                                 . Nad nutami notatka Kolberga: „lub . nr 280 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 18, tam tylko górna wersja, w t. 3 dwie pierwsze ósemki f2 e2. s. 269–270 nr 281 – Wariant tekstu por. nr 185 w suplemencie. s. 270 nr 282 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 2, bez lokalizacji. W rkp. t. 3 i 4 w pierwszym wykonaniu: & # j j j œJ œJ œJ œJ œ œ , w drugim œ œ J wykonaniu w t. 3 pierwsza ósemka g1. s. 271 nr 283 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 20, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Nieszczęśliwy ten ganeczek”. W rkp. w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 3 przy drugiej ósemce alternatywnie c2, w pierwszym wykonaniu brak t. 7. nr 284 – Rkp. Kolberga, sygn. 3208, k. 182, z lokalizacją jak w druku, tam melodia z incipitem: „Jak ja będę dzieci miała, oj, joj, joj”. r œ œ W rkp. t. 1–2: & œ R J œ J j œ œ R R Jœ œ , w t. 3–4 tylko dolna wersja, w t. 8 w pierwszym wykonaniu górna, przy powtórce dolna wersja. s. 272 nr 286 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 23, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Rąbała Kasia kalinę”; w rkp. t. 3–4:        ga: „lub ”, t. 7–8:      , nad t. 3 notatka Kolber. s. 272–273 nr 288 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”. W rkp. w drugim wykonaniu: w t. 6 na trzecią miarę ósemka e2, w t. 7 na trzecią miarę ósemka h1 i w t. 8 na pierwszą miarę ósemka d2; pod melodią ślady zapisu tekstu, dziś nieczytelne. �437 s. 273 nr 289 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 142v.; jest to czystopis przygotowany do druku z naniesioną lokalizacją, numerem pieśni jak w tomie i odsyłaczami. Por. nr 189 w suplemencie. nr 290 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 142v., z lokalizacją jak w druku, tam tekst podpisany pod melodią jak nr 291. s. 274 nr 291 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 142v., z lokalizacją, tam tekst podpisany pod melodią jak nr 290. nr 292 – Rkp. terenowy Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 52, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Czyja to córa, czyja”; teka 43, sygn. 1352, k. 90 i 87, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp (k. 92r.) melodia niedokończona, w drugim wykonaniu:    . brak t. 5–6, w t. 1 alternatywnie trzy ósemki d2, t. 3:   Na k. 90 tylko: zwr. 1, zwr 2 w. 1–2, zwr. 3 w. 3–4, zwr. 4 w. 1–2 i zwr. 5; na k. 87 fragmenty tekstu: „Jeden drugiego pyta, gdzie ta dziewcyna sypia. Sypia se w komorze pod okienkiem, zapiera się dre[wienkiem]. Drzwicki z bylickim, słomą… . Głupi dwo[racy byli], co tych zamków nie pobili”. nr 293 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 6, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Pasła dziewcyna owce”; teka 43, sygn. 1352, k. 87 i teka 43, sygn. 1352, k. 90, na k. 87 i 90 tylko tekst bez lokalizacji. W rkp. z k. 91 w pierwszym wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę ósemka fis1, w t. 4 górna wersja, w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie ósemka a1, w drugim wykonaniu: t. 1–3:              , w t. 4 dolna wersja. W zapisie tekstu z k. 90 w zwr. 1 w. 1–2: „Pod laskiem na murawce pasła dziewcyna owce”, w zwr. 2 brak w. 3–4. s. 275 nr 294 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 90, bez lokalizacji, tam w zwr. 3 w. 1: „W Warszawie” zamiast „A w Łomży”, w zwr. 4 w. 3 i 4 następujące: „I weszłem do pokoju, tupnąłem nóżką na nią”. �438 nr 295 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 21, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Młoda dziewcyna, młoda”; w rkp. zapis następujący: j œ œ &œ J J Mło - da œ œ œ. œ œ J J dzie - wcy - na, j j & œj # œ œ œJ œ mło - da... œ œJ œ œ J J œ œ œ œ œ J J J J œ œ œ œ #œ œ œœ œ j œ . s. 275–276 nr 296 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji. W rkp. po zwr. 1–2: „Jak… kiedy dzieci płacą. Daj dzieciom po jabłuski, niechaj płacą pomalusku, bywaj, waspan, u mnie”, dalej zwr. 4, a następnie: „Jak u pani… kiedy stara przędzie. Daj starej na czepiec…”, po tym fragmencie zwr. 5 i 6. Tekst por. DWOK T. 42, nr 1811. s. 276 nr 297 – Por. nr 159 w suplemencie. s. 277 nr 298 – Rkp. Kolberga: teka 11, sygn. 1175, k. 22, z lokalizacją „od Suwałk (Zielone, Niemcowizna)”, tam melodia i tekst; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 43, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Hulaj, bujaj, jeleniu” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W obu zapisach melodii tylko œ. j œ œ œ Uœ R R R . część wokalna: t. 1–6, t. 3: & J nr 299 – Rkp. Kolberga, teka 8, sygn. 1160, k. 367, z lokalizacją: „od Białegostoku i Nowogrodka”. Pieśń z akompaniamentem fortepianowym zob. DWOK T. 67/II, nr 664. nr 300 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 16, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Pojechał pan po wino” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Augustów”, tam tekst. W rkp. (k. 92r.) w t. 1–2 tylko górna wersja, w t. 4 zamiast pierw   szej ósemki szesnastki c h , t. 7:      , w t. 8 tylko 2 1   �439 dolna wersja. W rkp. (k. 90) po tekście jak w druku jeszcze niedokończone fragmenty: „Pyta…, mundur…, z Modlina, napił miodu i wina… połamał mu koń nogi. Ubogiego żałować, dukata mu darować”, a dalej: „Naści żołnierz złoty krzyż, a idź sobie, gdzie ty chcesz, przez dziedziniec kulając, przez dziedziniec skakając, wsiad na konia, wywinął. W nocy z panią spał, jeszcze za to krzyż dostał. Pani w ok[ienku mrugała. Ja sie pana nie boje, co mnie pan dał, to moje”. s. 278 nr 301 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 7, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Z tamtej strony jeziora” i teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst; teka 43, sygn. 1352, k. 90, z zapisami z Augustowa, tam fragmenty tekstu. W zapisie melodii t. 2–3 i 5–6 skrócone każdorazowo do jednego taktu: œ œ œ , w t. 4–5 ≥ przy c2, w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 8 tylko górna wersja, na pierwszą miarę ósemki d2 cis2, w t. 9 dolna wersja: ćwierćnuty h1 g1, t. 12: & # œœ # œœ œœ œœ . W zapisie tekstu z k. 86 zwr. 1–3 i zwr. 4 w. 1–2, a po nich: „W tej komorze jest zielone łoze, slicne, malowane, hej, łoze, moje łoze, któż na tobie będzie spał” oraz wariant ostatniego wiersza: „kogoz ja tam połoze”, a dalej zwr. 6. �440 W zapisie z k. 90 zwr. 1 bez w. 3, wiersz 2 zwrotki 4 i na koniec: „Pod tą lipką zieloną stoi łoże malowane” (por. zwr. 5). nr 302 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 15, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Z tamtej strony jeziora, stoi lipa”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, t. 4–6: # œ œ œ œ œ #œ œ˙ & # œJ J J , w t. 9 tylko górna wersja, na drugą miarę triola ósemkowa, t. 11–13: & 3 # jj œ œ œ œ œ œ œj 3 ˙ . s. 279 nr 303 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 1, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Na suchym dębie”; sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 129, tam widoczne tylko zwr. 2, 4, 6, 7 i 9 oraz przekreślone zwr. 5, 3 i 8, początek karty odcięty. W zapisie melodii z teki 43 w pierwszym wykonaniu: t. 1: & # œœ t. 3: & œ # œ jœ œ œ œ J œ J J , t. 3: & œ œ , w drugim wykonaniu: # œ œ œ œ . s. 279–280 nr 304 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem zwr. 3: „Pogonię ja woły” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 3–5 i zwr. 6 w. 1–3. W zapisie melodii w t. 2 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 w. 2: „Jasiowe” zamiast „Stasiowe”. s. 280–281 nr 305 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 30, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Na tutejszej grobli”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 2:      , w t. 6 tylko górna, w t. 7 i 8 tylko dolna wersja         ,  i dodana inna wersja alternatywna:  brak znaku powtórki. s. 282 nr 307 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 25, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Ożenił się sajdak”; w rkp. zapis melodii następujący: �441 # œ œ œ œ & J J J J O - że - nił œ œ œ œ œ œ J J J J œ œ œ się saj - dak... # & œ œ œ œ œ # & œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ œ œ [ œ] œ œ œ œ œ .. œ . nr 308 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 11, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Rozgniewała się, wzięła”; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 83, z lokalizacją naniesioną przez Kolberga: „Kropiwno”, tam tekst bez melodii. W rkp. (k. 92) melodia zanotowana o sekundę wielką wy- œœ œ œ œ J , w t. 5 b œ œœ J żej, w t. 1–3 tylko dolna wersja, t. 4: & J J œ w drugiej połowie taktu trzy ósemki d2 c2 a1, w t. 8 przy trzeciej ósemce alternatywnie b1, poniżej dodana wersja alternatywna:        . s. 283 nr 309 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 2, tam melodia bez tekstu; teka 39, sygn. 1343, k. 17, tam tekst bez melodii, oba rkp. bez lokalizacji. W rkp. z teki 43 melodia zapisana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 1–4 w obu wykonaniach tylko górna wersja, w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki a1 h1, w t. 6 na pierwszą miarę ósemka h1, w t. 9 tylko górna wersja, t. 10–12:              . s. 283–284 nr 311 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 26, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam melodia z incipitem: „Kum z kościoła idzie” i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją jak w druku, tam tekst; sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 113, tam widoczne fragmenty melodii i tekst, jest to czystopis, dziś uszkodzony. �442 W obu zapisach tekstu w zwr. 4 między w. 2 i 3 jeszcze: „Chodź, kumeńku, do chaty, napijem sie herbaty”, przy czym w rkp. o sygn. 465 ten fragment przekreślony. s. 284 nr 312 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna 150), k. 113, z lokalizacją jak w druku, tam melodia i tekst; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Na progu stojała, na kuma” i teka 43, sygn. 1352, k. 84, z zapisami z okolic Suwałk, tam tekst bez melodii. W rkp. o sygn. 465 w t. 3 i 5 tylko górna wersja. W zapisie nutowym z teki 43 w t. 1 i 2 zamiast trzydziestodwójek szesnastka d2, w t. 1 ostatnia szesnastka d2, przy niej alternatywnie trzydziestodwójki d2 c2, w t. 3 tylko górna wersja, t. 5: & # œ œœ Rœœ J œJ R . s. 284–285 nr 313 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 281, tam pieśń zapisana dwukrotnie; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 83, z lokalizacją naniesioną przez Kolberga: „Suwałki” i jego dopiskiem: „Trzciany, Korkliny”, tam tekst bez melodii. W rkp. o sygn. 465 pierwszy zapis uszkodzony – karta odcięta, dziś widoczny tylko dolny fragment pięciolinii oraz tekst, tam odesłanie do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26) nr 409; poniżej drugi zapis, tam melodia z pierwszą zwrotką, lokalizacją jak w druku i numerem pieśni jak w tomie. W zapisie tekstu z teki 43 brak trzech ostatnich wierszy zwr. 4 i brak zwr. 6. s. 285–286 nr 314 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1117, k. 1b v., tam melodia i tekst, skreślona nota: „od Łodzi (Milewski)”, przekreślony odsyłacz do wariantu tekstu w Sandomierskiem (DWOK T. 2) nr 198 i notka: „przeniesiono do Maz[owsza] V”; sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 281, jest to czystopis z lokalizacją, numerem pieśni i odsyłaczami jak w druku, a także ze wzmianką zamieszczoną na s. 286 w. 1–3g. W rkp. z teki 1 przed t. 1 przygrywka:  ## 2 1   & œœ œRœ œJœ œ œJœ œ , t. 5–8: R     , t. 3: r j j r r j ## œ œ œ œ œ j r & J J J R R œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œj , a obok  zanotowana jeszcze jedna wersja alternatywna dla t. 8 – zgodna z wersją małych nut w druku. �443 W rkp. o sygn. 465 przed t. 1 przygrywka (później skreślona przez Kolberga): & ## ## œ œœ t. 7: & œœJ j œ œ œ . & œ œ œ , t. 3: ## œœ œœ 2 1 œœ œJ œ œœ œ R R J J , s. 286–287 nr 315 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 46, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Hej, stojała w sadzie”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 na drugą miarę alternatywnie d2, w t. 2 tylko górna wersja, pierwsza szesnastka f2 lub alternatywnie na pierwszą miarę szesnastki e2 c2, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 g1. Melodia i tekst zob. DWOK T. 42, nr 1846. s. 287–288 nr 316 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 3, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Stała się nam nowina”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 2 i 9 na pierwszą miarę dolna wersja, na drugą ósemki h1 a1, w t. 5, 6 i 8 tylko górna wersja, t. 7 słabo czytelny. s. 288–290 nr 317 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 29, z lokalizacją ogólną: „Suwałki” i teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 10, bez lokalizacji, w obu rkp. melodia z incipitem: „Jasio konie poił”; teka 43, sygn. 1352, k. 85 i k. 86, bez lokalizacji, tam tekst.  W rkp. z k. 92v. w t. 1 dodana wersja alternatywna:    , t. 3:       , w t. 5 dolna wersja zgodna z drukiem, poza tym dodane wersje alternatywne jak powyższy przykład w t. 3, w t. 7 tylko dolna wersja. W rkp. z k. 95r., melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 1: & œ œ œ œ œ , w t. 5 na pierwszą miarę dodane alternatywnie ósemki f2 e2, w t. 6 tylko górna, w t. 7 tylko dolna wersja. W zapisie tekstu z k. 85 zwrotki 1–4, po nich zwr. 7–9 i pierwszy wiersz zwr. 10, dalej zwr. 15–17, 20, 22–25, a następnie: �444 „Zacepił się Kasi fartuszek za pale, ej, ratujze, mój Jasienku, moje zakochanie. Nie na tom cię kidał, żeby cię ratować, musis, ty, Kasinku, ten dunaj zgruntować”, po tym fragmencie zanotowany jeszcze incipit: „Młode rybackowie”, dalej w. 1–2 zwrotki 36 i w. 2 i 5 zwrotki 35. Na k. 86 zwr. 21, dalej: zwr. 13, 14, 26, 28, 34, 35 i 36, przy czym w zwr. 21 w. 4: „bym na sobie miała”, w zwr. 34 w. 2: „złote” zamiast „głośne”. Wariant melodii z incipitem: „Przyjechał Jasiu z cudzej ukrainy”, zob. nr 218 w suplemencie. s. 290 nr 318 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 35, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „W jednem to miasteczku”. W rkp. w t. 1 na trzecią i czwartą miarę alternatywnie ćwierćnuta c2 i ósemki d2 e2, w t. 2 zamiast ostatniej ósemki szesnastki f1 d1, w t. 3 tylko dolna, w t. 4 górna wersja, na trzecią i czwartą miarę alternatywnie ósemki c2 g1 i ćwierćnuta g1, w t. 5 przy ostatniej ósemce alternatywnie d2. s. 290–291 nr 319 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 19, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam melodia z incipitem drugiej zwrotki: „A mój jegomość” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 2. W rkp. z k. 91 w t. 1 na drugą miarę ósemki f2 d2, w t. 3 w górnej wersji zamiast szesnastek ósemka f2, w t. 4 dodane wersje alternatywne: na pierwszą i drugą miarę ósemki a1 h1 c2 a1, na trzecią miarę ósemki a1 g1, w t. 5 i 6 tylko górna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę ósemki c2 g1. s. 291 nr 320 – Tekst w rkp. terenowych Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją: „Augustów”. Na k. 88 kolejno: zwr. 1–3, przy czym w zwr. 1: „królewna” zamiast „podolanka”, a w zwr. 2 brak w. 2, dalej zwr. 4, zwr. 6–10, 12–16, 18–23 i 26–33, pozostałych zwrotek brak. Na k. 89 zwr. 1, dalej: „Przyszedł do nij”, a następnie zwr. 11, 17, 26 (bez słów: „Pan brat”), zwr. 25, a po niej: „Szewce siedzą przy warstacie…” i na końcu zwr. 27. W rkp. Kolberga zachowały się także inne niż publikowany pod nr. 320 zapisy nutowe do tej pieśni, por. DWOK T. 42, nr 1827– 1828. �445 Odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 9 dotyczy podobnych fragmentów tekstu. s. 292 nr 321 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 6, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Jak w lecie, tak w zimie”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 i 6 tylko górna wersja, w t. 3 na trzecią miarę szesnastki e2 d2, t. 7: & b œR Rœ œJ . r œ , w t. 8 na pierwszą miarę ósemka g1. s. 292–293 nr 322 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 42, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący: & # œ œ œ œJ œ œ œ J œ œ œ œœœœ œ J J # j j j j j j œ œœœ & œ œ œ œ œ œ œ œ œJ œJ œ J J œ œ œ ˙ œ . s. 293–294 nr 323 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352: k. 92v., nr 38, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Cemu te wiatry nie wieją” i teka 43, sygn. 1352, k. 84, z zapisami z okolic Suwałk, tam tekst. W zapisie melodii (k. 92) w t. 3, 4 i 6 tylko dolna wersja, w t. 4 pierwsza ćwierćnuta alternatynie d2, druga ćwierćnuta g1, w t. 6 druga ćwierćnuta c2. s. 294 nr 324 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 6, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Służył Jasio u pana” i teka 43, sygn. 1352, k. 85, tam tekst. W zapisie melodii (k. 92) zanotowana tylko dolna wersja, w t. 2 na pierwszą miarę ósemki d2 e2, w t. 4 zamiast szesnastek ósemka gis1, w t. 5 widoczne trudności intonacyjne wykonawcy, nad d2 zanotował Kolberg równocześnie ≥ i Ω. s. 295 nr 325 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 21, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Tam za borem bylica” – zob. przypis Kolberga do numeru 325 w T. 28. j œ œ œœ W rkp. t. 1: & œ œJ J , w t. 2–5 tylko dolna wersja, w t. 4 druga ósemka h1, w t. 6 na pierwszą miarę dolna, na trzecią obie wersje. �446 nr 326 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 22, bez lokalizacji; tam widoczne trudności w zapisie metrorytmicznym, melodia zapisana czę częściowo , przy zachowaniu tych saściowo w metrum , mych wartości rytmicznych, w rkp. tylko górna wersja, t. 1–2:         , t. 5–6 przy powtórce zanotowane o sekundę niżej. s. 296 nr 327 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 37, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Pojechał pan na dunaj”; teka 43, sygn. 1352, k. 84, z zapisami z okolic Suwałk i teka 43, sygn. 1352, k. 90, na k. 84 i tamże na k. 90 tylko tekst, oba rkp. bez lokalizacji. W zapisie melodii w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 i 4 tylko górna, w t. 2 na pierwszą miarę szesnastki e2 f2, w t. 4 na pierwszą miarę szesnastki f2 d2. W rkp. z k. 84 najpierw incipit: „Pojechał pan”, dalej zwr. 6, zwr. 4 w. 1 i 2, zwr. 7 w. 1, następnie wariant zwr. 9: „Służka do dworu przychodzi i pani nowinę powiada”, po nim zwr. 10, dalej tekst: „Juże pan utonął, tylko wrony konik…”, zwr. 13 (vel) i 12 (vel). Na k. 90 zwr. 1–3, zwr. 4 (vel), w zwr. 5 w. 2: „do pani znać daje”, dalej zwr. 8, przy czym w rkp. „dworu” zamiast „domu”, po niej zwr. 11–16 bez wariantów zamieszczonych w nawiasach. Tekst por. nr 225 w suplemencie. s. 296–297 nr 328 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 25, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Czego kalino w cieni stoisz”; teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 11–13 i 17–21; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji – tekst zwr. 1, 3–6 i 11–12. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1–4 górna wersja, przy powtórce zapis następujący: # œ & œ œ J œ œ œ œ J œ m œ œ œ . W zapisie tekstu z k. 88 zwr. 1 zanotowana skrótowo (tylko incipit, a dalej: „etc.”), w zwr. 11 i 12: „Kasienku” zamiast „siostro”, po zwr. 12 wariant zwr. 13: „Mnie sąsiadeńka poprosiła, żeby dzieciątko porzuciła”. W rkp. Kolberga zachował jeszcze inny zapis melodii do tej pieśni, zob. DWOK T. 42, nr 1829. s. 298 nr 330 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 5, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: �447 „U szenkarza na dole (bis)”; w rkp. w t. 1 i 3 tylko dolna wersja, w t. 1 na pierwszą miarę ósemki d2 d2, w t. 3 dodana inna wersja # œ œœœœœ alternatywna: & , t. 5:         . s. 298–299 nr 331 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 39, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Wędrowali krawcycy” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W zapisie melodii (k. 92v.) różnice w zapisie metrorytmicznym: # & œj œj œœ œœ J J Wę - dro - wa - li # œ & œœ œœ œ j œ Jœ œ kraw - cy - cy... j œ œJ œJ œJ œ # œ ˙ j œ œ J œ j j j j œ œ œ œ œ œ ˙ œ . W zapisie tekstu w zwr. 9 najpierw: „z tą dziewcyną”, a dalej zanotowane: „pójść z senkarką”, w zwr. 10: „weź dziewcynę” zamiast „weź senkarkę”, w zwr. 12: „senkarko” jak w druku. s. 299 nr 333 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 18, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Skocyła Ka-          sia”; w rkp. tylko dolna wersja, t. 7–8:  . nr 334 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 27, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Szła Kasinka”, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący:                                                  , w powyższym przykładzie dodane wersje alternatywne: w t. 1 jak œ œ œ œ œjœ œ dolna wersja w druku, w t. 5: & œ . s. 300 nr 335 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 16, bez lokalizacji. W rkp. w zapisie melodii przy kluczu tylko �448 b œ jeden bemol, t. 1: & œ œ œ œ J J J J , t. 5–6 zanotowane w metrum  zamiast ćwierćnuty z kropką każdorazowo ósemka i nad nią fermata. s. 301–302 nr 337 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją: „od Stawisk, Szczuczyna”. Zapisowi tekstu z k. 89 odpowiada melodia z k. 92, inna niż publikowana przez Kolberga, zob. DWOK T. 42, nr 1833, tam z pierwszą zwrotką. Odsyłacz do melodii nr 418 w T. 26 błędny. s. 302 nr 338 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 84, z zapisami z okolic Suwałk, tam tekst; dwie ostatnie zwrotki zanotowane skrótowo, bez pierwszego wiersza. W rkp. Kolberga zachował się zapis melodii do tej pieśni, zob. DWOK T. 42, nr 1831. s. 303 nr 339 – Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku opublikowanego przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 42, tam melodia z pierwszą zwrotką, zob. przedruk w DWOK T. 67/I, nr 215. nr 340 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 83r., z lokalizacją ogólną: „z Łomżyńskiego”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w tonacji durowej, tzn. przy c2 i g1 występuje każdorazowo ≥; w t. 2 na ostatnią miarę ćwierćnuta cis2 lub alternatywnie ósemki cis2 a1, w t. 3 tylko górna wersja, na ostatnią miarę alter-    natywnie gis1, t. 4–5:                     , w t. 6 tylko górna wersja. s. 304 nr 341 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 15, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Ach, zbujali się siwe łabędzie” zanotowana o sekundę wielką wyżej; teka 42, sygn. 1349, k. 20, z lokalizacją jak w druku, bez daty. W obu rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 na drugą miarę druga ósemka f2; w rkp. z teki 43 w t. 5 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki es2 d2. W zapisie tekstu (teka 42) w zwr. 2: „mego tatula” zamiast „mego ojca”, w zwr. 3: „koniki” zamiast „konie”. W rkp. jeszcze jedna zwrotka: „Ach, trzeba, trzeba te drogie sygnety sprzedawać, swego najmilejszego z tej niewoleńki dostawać. Już jego kochana te drogie sygnety sprzedała, swego najmilejszego z tej niewoleńki dostała”. �449 Poniżej jeszcze notatka Kolberga odnosząca się do kolejnych zwrotek: „podobnie: mamula – te siwe krowy, siostryczka – te drogie suknie, kochanka – ten drogi sygnet”. nr 342 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 11, bez lokalizacji, tam melodia z fragmentami tekstu: „Gdzie to jedziesz, Jasiu, na wojenkę, Kasiu. […] na cisowej górze, [na] jedwabnym…”. W rkp. w t. 5, 8 i 10 tylko dolna wersja, w t. 10 widoczne trudności intonacyjne wykonawcy, nad f2 równocześnie ≥ i Ω. s. 304–305 nr 343 – Rkp. Kolberga, sygn. 3208, k. 85, z lokalizacją jak w druku, tam melodia i tekst. W zapisie melodii w t. 2 na drugą miarę a1, w t. 3–5 tylko dolna, w t. 6–8 tylko górna wersja, w t. 8 na drugą miarę g1. s. 305 nr 344 – Por. nr 249 w suplemencie. s. 306 nr 346 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 16, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Żołnierz ci ja, żołnierz”; w t. 1 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka d2. s. 306–307 nr 347 – Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 201, z lokalizacją jak w druku i notą: „Żołnierska”, tam melodia, tekst zwr. 1 i pierwszy wiersz zwr. 2; rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 3, tam melodia z incipitem: „Jak ja miałam lat piętnaście”; teka 39, sygn. 1343, k. 17, bez lokalizacji, tam widoczne tylko wiersze 1–3 pierwszej zwrotki, reszta karty odcięta. W rkp. z teki 43 melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 4: w pierwszym wykonaniu na drugą miarę alternatywnie ósemki a1 g1, przy powtórce ósemki d1 d1. s. 307–308 nr 348 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 48, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Idzie kobieta tak” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. (k. 92) melodia zanotowana o tercję małą niżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 druga ósemka b1, na trzecią miarę ósemki b b c , w t. 2 na pierwszą miarę ósemki c c , t. 3: & j b œœœœœ œ , w drugim wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę ósemki b b , na 1 2 b drugą druga ósemka b1, t. 3: & 2 2 1 1 b œ œ œ œœ œ œ JJ , tam na trzecią �450 i czwartą miarę dodana jeszcze jedna wersja alternatywna, jak wersja małych nut w druku. W zapisie tekstu we wszystkich zwrotkach: „kanapa” zamiast „łoże”, w rkp. brak też zamieszczonego w nawiasie wariantu zwr. 4. s. 308–309 nr 349 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 169v., jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym numerem pieśni oraz z odsyłaczem jak w tomie; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 6, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Cały dzień myśliwy”. W rkp. o sygn. 465 w t. 2 na trzecią i czwartą miarę tylko górna wersja, w t. 4 w górnej wersji półnuta fis1. W rkp. z teki 43 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 na ostatnią miarę alternatywnie ósemki a1 g1, w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie ćwierćnuta c2, w t. 3 tylko dolna wersja, na drugą miarę alternatywnie ósemki h1 c2, w t. 4 tylko górna wersja. s. 309–310 nr 350 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 169v., jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym numerem pieśni oraz z odsyłaczem jak w tomie; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 51, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Pojechał myśliwy” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, bez lokalizacji, tam tekst. W zapisie z teki 43 melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 1 w pierwszym wykonaniu druga ósemka fis1. s. 310 nr 351 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 146, jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym numerem pieśni jak w tomie oraz z odsyłaczami i przypisem; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 45, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Siedzi zając pod miedzą”. W rkp. o sygn. 465 w t. 6 tylko dolna wersja; w rkp. z teki 43 melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 pierwsza ósemka e2, w t. 4 i 6 tylko dolna wersja, w t. 7 zamiast pierwszej ósemki szesnastki d2 c2. s. 310–311 nr 352 – Por. nr 267 w suplemencie. s. 311 nr 353 – Rkp. Kolberga, teka 24, sygn. 1283, k. 13v., z lokalizacją ogólną: „Łomża”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w drugim wykonaniu: w t. 2 również dolna wersja, t. 3–4:             . �451 s. 312–313 nr 355 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 11, bez lokalizacji, tam melodia i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam tekst. W rkp. z k. 95 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w drugim wykonaniu t. 5–8: &b œœœ œ œ #œ J œœœ œ œœœ œ œ ‰ ; w zapisie tekstu po zwr. 1 zanotowane skrótowo kolejne zwrotki: „Przyjechał do ni w sobotę w sabas, aj, waj, … w sobotę… . I jechał do ni trzema furami. Na jedną furę śrebło i złoto. Na drugą furę skrynki, pierynki. Na trzecią furę wsiąde ja sama”. s. 313 nr 356 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 46, bez lokalizacji, z notatką: „Żydówka Ryfka”, tam melodia z incipitem: „Ej, była, żyła”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w pierwszym wykonaniu:   t. 2:    , w t. 4 na pierwszą miarę ósemka a1, w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki c2 c2, w drugim wykonaniu:  t. 1–2:        , w t. 8 na trzecią miarę tylko cis2, po t. 8 dodany jeszcze jeden takt: ćwierćnuta z kropką d2. s. 313–314 nr 357 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 41, jest to czystopis przygotowany do druku z lokalizacją, naniesionym numerem pieśni i odsyłaczem jak w druku; rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 39, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia. W rkp. o sygn. 465 zwr. 3 pierwotnie zanotowana na końcu, a po zwr. 4 jeszcze: „Żydówkę głuchą biczem przez brzucho, a Żyda Arona pałkiem za ucho, aj waj mir”; r r j ‰ w rkp. z teki 43 t. 5–6 skrócone do jednego taktu: & œœ œœ œ R R powyżej jeszcze oznaczenia literowe nut: trzy razy e. , �452 s. 314 nr 358 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 41, jest to czystopis przygotowany do druku z lokalizacją i naniesionym numerem pieśni jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 9, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Na moście Chroście”. W rkp. o sygn. 465 zwr. 3 zanotowana jako ostatnia; w rkp. z teki 43 w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 przy drugiej ósemce alternatywnie c2, t. 5–8 w drugim wykonaniu: & œ œ œ j œœ J œ œ œ œ œ œ J . s. 315 nr 359 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 38, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Przyjechali Żydkowie”, zapis następujący: j j & œ œ œJ Jœ Przy - je - cha - li j j œ œ &œ œ J J œ J j œ œ Żyd - ko - wie... j 3j j j œœ œœ œœ œœ œ œ œ œ J J 3 œ œ œ œ œ œj œ œ œ œ œ J J J J œ Œ . s. 316 nr 361 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam z wariantem melodii, por. DWOK T. 42, nr 1848. nr 362 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. nr 363 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. W rkp. najpierw zwr. 3–9, a po nich zwr. 1–2 zanotowane jako osobny wątek. s. 317 nr 364 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. nr 366 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 5, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Tuna, tuna przy dolinie”; teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 11, bez lokalizacji, tam melodia i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. z k. 91 w t. 4: w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim wykonaniu: & # œ œ œj . œr . R R W rkp. z k. 95 w pierwszym wykonaniu w t. 4 na pierwszą miarę górna wersja, na drugą miarę ósemka g1, w drugim wykonaniu t. 1–4: �453 # r r j & œœ œœ œ œj r r œ œ œ œ œ J # œœ j œ Jœ œ & # m œ œœjœ œ œ J œ. J r j j œ œ œR œR œR œ œ ; R w zapisie tekstu z k. 88 zwr. 3 zanotowana skrótowo, brak w. 2. s. 318 nr 367 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 27v., jest to czystopis przygotowany do druku z lokalizacją i naniesionym numerem pieśni jak w druku; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 20, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam melodia z incipitem: „Za jezioreńkiem konie” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Sejny”, tam tekst. W rkp. o sygn. 465 w t. 4 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 43 w t. 1 tylko górna wersja, od t. 3 zmiany rytmiczne: U j œ j œœœ j r œ. œ . œ J œ R 3 3 nr 368 – Incipit tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, por. nr 286 w suplemencie. nr 369 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 31, bez lokalizacji, zapis słabo czytelny. W rkp. w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim dolna; w t. 1 w obu wykonaniach druga szesnastka a1; w pierwszym wykonaniu: w t. 3 pierwsza szesnastka nieczytelna, druga e2, na trzecią miarę alternatywnie ósemka g2, między t. 3 i 4 dodane jeszcze dwa takty: takt pierwszy nieczytelny, t. 2 jak górna wersja w t. 3; w drugim wykonaniu: brak powtórki w t. 2, w t. 3 ostatnia szesnastka h1, t. 4: ósemka i ćwierćnuta g1. s. 318–319 nr 370 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 41, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Hola, wołki, hola” i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam tekst. W rkp. z k. 91 zapis następujący: U # r j j œ œ j & œ œR œ œJ œ œ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . Jałochna (za bydłem) Ho - la, woł - ki, byś - ki ho - la # j œ œ œ œ œœœ œ œœ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ J & # . œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ .J JJ J œ œ œ .. J œ . ho - la ryk krów œ. œ. # 2 j & 4 .. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ 1. 2. 2 4 �# j œ œ œ œ œœœ œ œœ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ J 454 # œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ œ .. & .. J J J œJ J œ . ho - la ryk krów œ. œ. 2 4 # 2 j & 4 .. œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ . 1. 2. rom ta ta s. 319–320 nr 372 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 43, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Poszła mucha po wodę”; sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 109, tam tekst, karta odcięta, był to czystopis z notą lokalizacyjną i z melodią. W zapisie z teki 43 w pierwszym wykonaniu t. 4:     , w drugim wykonaniu: w t. 1 ostatnia ósemka c , w t. 2 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta a1. W rkp. o sygn. 465 zwr. 3 zanotowana początkowo jako ostatnia, a następnie opatrzona numerem 3, w zwr. 6 w. 4: „wyleciał” zamiast „wycieczał”. s. 320 nr 373 – Tekst w rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 109 podpisany jako dalszy ciąg poprzedniej pieśni. nr 374 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 109, jest to czystopis przygotowany do druku z lokalizacją i naniesionym numerem pieśni. s. 320–321 nr 375 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 44, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Dwa kapłony żyta”. W rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, na drugą miarę alternatywnie ósemki c2 c2, w t. 2 na pierwszą miarę dolna, na drugą miarę obie wersje, na trzecią i czwartą miarę górna wersja. 2 Przypisy (s. 323–354) s. 323–325 w. 30g. ( przyp. 1) – Cytaty pochodzą z wymienionej przez Kolberga pracy L. Rzeczniowskiego Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861, s. 61, 82–87; przyp. 1 na s. 325 wprowadzony przez Kolberga. s. 325 w. 31g. (przyp. 1) – s. 334 w. 1d. (przyp. 10) – Wszystkie fragmenty pochodzą z pracy Z. Glogera Kilka słów o podaniach z okolic �455 Tykocina, „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 3, s. 141–150; w archiwum zachowała się też odbitka artykułu (teka 50/29, k. 11–16) z naniesionymi notatkami Kolberga dotyczącymi rozmieszczenia w druku i przypisami. Poszczególne partie tekstu pochodzą z następujących stron „Biblioteki Warszawskiej”: przyp. 2 – s. 149– –150; przyp. 3 – s. 144; przyp. 4 – s. 146–148; przyp. 5 – s. 142–143, tam także w przypisie odesłanie do fragmentu hasła K. Wł. W[ójcickiego] Cygani zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w 1861, T. 6, s. 38 (całość hasła s. 35–47); przyp. 6 (i przypisy dolne) – s. 143–144: w przyp. 1 na s. 332 odesłanie za Glogerem do hasła w Encyklopedii powszechnej Orgelbranda, tam w T. IV z 1860 roku na s. 20–29 hasło J. Bartoszewicza Bona Sforcyja, na s. 24 Bartoszewicz wymienia pracę Orzelskiego w tłumaczeniu Spasowicza, zob. Bezkrólewia ksiąg ośmioro, czyli dzieje Polski od zgonu Zygmunta Augusta r. 1572 do r. 1576 Świętosława z Borzejowic Orzelskiego, przełożył przypisami i życiorysem uzupełnił W. Spasowicz, Petersburg i Mohilew 1856, T. 3, s. 206 i 215–216, tam na wymienionych stronach o dobrach Bony; przyp. 7 – pochodzi ze s. 148 pracy Glogera Kilka słów…; przyp. 8 – s. 146; przyp. 9 – s. 116, przy czym przyp. 2 dolny na s. 333 włączony przez Kolberga, jego treść naniesiona na odbitce; przyp. 10 – s. 145. s. 335–337 w. 25g. (przyp. 11) – Zgodnie z odsyłaczem Kolberg wykorzystał fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 115. s. 337–339 w. 6g. (przyp. 12) – Kolberg wykorzystał fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 270– 273. s. 339 w. 7g. – s. 340 w. 1d. (przyp. 13) – Por. fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 152. W przypisach dolnych na s. 339 wprowadzonych przez Kolberga wymieniony został tekst S. Nowalskiego Wigry zamieszczony w „Kalendarzu Ludowym Redakcji Zorzy” na rok 1871 [Warszawa 1870], s. 55–61 zawierający fragment zaginionego rękopisu dotyczącego historii klasztoru w Wigrach. s. 341–342 (przyp. 14) – Przytoczone przez Kolberga fragmenty pochodzą z artykułu A. Osipowicza Wycieczki w okolice Suwałk… zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym”, nr 255. W pierwszym akapicie wzmianka o autorze historii Wilna, dotyczy pracy A.H. Kirkora wydanej pod pseudonimem Jan ze Śliwna Przechadzki po Wilnie i jego okolicach, Wilno 1856, tam na s. 134–135 rozważania o pochodzeniu nazwy. �456 s. 343 (przyp. 15) – Wymieniony na początku akapitu „sprawozdawca” to B. Chlebowski (nazwisko autora w spisie treści), który w ramach Przeglądu piśmienniczego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1881, T. XII, (seria III), nr 299 analizuje poglądy W. Kętrzyńskiego wyrażone w artykule O pierwotnym ustroju społecznym w Polsce. Z powodu dzieła pana prof. dr Stanisława Smolki: Mieszko Stary i jego wiek zamieszczonym w „Ateneum” 1881, T. 2, s. 463–477. Zamieszczony przez Kolberga cytat pochodzi z „Tygodnika”, tam natomiast omówione (a nie cytowane) zostały poglądy Kętrzyńskiego. Dalej wymieniony został artykuł Antoniego J. [A.J. Rolle] Dzieje szlachty okolicznej w owruckim powiecie, „Biblioteka Warszawska” 1881, T. 2, s. 19–39, 183–200 i 352–367, przytoczone informacje pochodzą ze s. 33 i 35 i nie jest to cytat. W przypisie wykorzystany fragment artykułu W. Łebińskiego O wojnach i rycerzach polskich. Studium starożytnicze, „Ateneum” 1885, T. 2, s. 243–271. s. 344–346 w. 20g. (przyp. 16) – Kolberg wykorzystał fragmenty publikacji P. Bobrowskiego Grodenskaja gubernija wydanej w serii Materialy dla geografii i statistiki Rossii, sobrannyje oficerami generalnogo sztaba, Sankt–Petersburg 1863, T. II (nota za: Estreicherem). Na początku cytatu wzmianka o pracach Szafarzyka i Jaroszewicza, zob. m.in.: P.J. Szafarzyk Starożytności słowiańskie, w tłumaczeniu H.N. Bońkowskiego, T. 1–2, Poznań 1844 (oryginał czeski publikowany w zeszytach w latach 1836–1837) i J. Jaroszewicz Materiały do statystyki i etnografii guberni grodzieńskiej, „Atheneum” Wilno 1848, T. 6 (z. 6), s. 168–186. W przypisie na s. 345 odesłanie do mapy – Karty etnograficznej województw zamieszczonej na końcu Obchodów weselnych… Glogera. s. 346 w. 21g. – s. 347 w. 1d. (przyp. 17) – Cytat pochodzi z rozdziału „O sobótkach świętojańskich” zamieszczonego w pracy K. Milewskiego Pamiątki historyczne krajowe, Warszawa 1848, s. 279– –283. Na s. 347 w. 7–8g. wymieniona praca A. Kajsarowa Versuch einer Slavischen Mythologie in alphabetischer Ordnung – wyd. niemieckie: Getynga 1804 (tam s. 65–66); wyd. rosyjskie 1807. s. 348–349 w. 12g. (przyp. 18) – Kolberg zacytował fragment artykułu Z. Glogera Kópalnocka (Sobótka) z „Tygodnika Ilustrowanego” 1868, T. I (seria 2), nr 5. Na s. 348 w pierwszym akapicie wymieniony starodruk Innocentego Gizela Synopsis ili kratkoje opisanie o naczale slawienskago naroda z 1679 roku. W drugim akapicie wzmianka o poglądach J.S. Bandtkiego, zob. tegoż Dzieje narodu polskiego, T. 1: Wrocław 1833, s. 109 w rozdziale „O religii pogańskiej w Polszcze”; dalej wzmianka o wymienionej w poprzednim przypisie pracy Kajsarowa Versuch einer Slavischen �457 Mythologie…, s. 65; na końcu drugiego akapitu wymieniony za Glogerem Cerkovnyj Slovar P. Aleksiejewa, Sanktpetersburg 1794 (wydanie wykorzystane przez S. Lindego), natomiast nie wiadomo o jaką pracę Wójcickiego chodzi: krótki opis kupalnocki m.in. w Pieśniach ludu Białochrobatów… T. 1, s. 252–256, w Zarysach domowych T. 3, s. 278–281. W trzecim akapicie wymieniona praca Z. Glogera Obchody weselne…, tam wróżby świętojańskie opisane na s. 39–46. Na s. 349 wymieniona została M. Stryjkowskiego Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi, wydanie nowe Warszawa 1846; pierwodruk: Królewiec 1582. s. 349 w. 13g. – s. 350 w. 17g. (przyp. 19) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 81, nr 292–296, jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego ze s. 179–182; w rkp. Kolberga pod numerem 292 zapis nutowy z incipitem: „W pierwszym momencie” oraz jako nr 297 tekst: „Wzięta do nieba”, zob. nr 49 w T. 28 i przypis do tego numeru. s. 350 w. 18g. – s. 352 w. 6d. (przyp. 20) – Kolberg zacytował fragmenty Ludu polskiego… Ł. Gołębiowskiego, s. 319–324. Pod nr. 2 za Gołębiowskim wymieniony „Kalendarz Polski i Ruski” S. Duńczewskiego – nie odnaleziono rocznika z wierszem; pod nr. 4 wymieniony K. Lach-Szyrma i jego praca Anglia i Szkocja. Przypomnienie z podróży roku 1820–1824, T. 1, Warszawa 1828; pod nr. 15 fragment ballady W. Żukowskiego Świetlana w tłumaczeniu A.E. Odyńca, zob. m.in. Nowy parnas polski zawierający poezje Adama Mickiewicza, Edwarda Odyńca…, Poznań 1832, s. 9–11. s. 352 w. 5d. – s. 353 w. 1d. (przyp. 21) – Cały tekst pochodzi z Obchodów weselnych. Pierwsza pieśń u Glogera na s. 236–238, tam za broszurą [Jana z Wychylówki] Kiermasz wieśniacki abo rozgwara kmosia z Bartoszem na Zawiślu, odnaleziono wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1902, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XVII, tam Pieśń VI, s. 12– –14, zob. też Antologia literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku, Wrocław 1985, s. 343–367. Odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… także za Glogerem, dotyczy T. 2, s. 27. Druga pieśń oraz dotyczące jej informacje wraz z odesłaniem do starodruku u Glogera na s. 236, odnaleziono: Dama dla uciechy młodzieńcom i pannom, w której się zamykają tańce i padwany rozmaite teraz na nowo wydane, w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku, wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1903, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XIX, s. 67–91, tam Taniec 10, s. 75–78. s. 354 (przyp. 22) – Pieśń w zbiorze A. Kocipińskiego Pisni, dumki i szumki ruśkoho naroda na Podoli, Ukraini i w Małorossyj. �458 Spisani i perełożeny pid muzyku… . Persza sotnia [8 desiatok], W Kijiwi i Kamińci Pod. 1862, tam s. 26–27, nr 9 z informacją o pochodzeniu z rkp. I. Szpeka. s. 355–377 (Podlasie Ruskie) – Zgodnie z odsyłaczem Kolberg zamieścił artykuł Podlasie ruskie podpisany „Podlasiak (A. P… łowicz) publikowany w „Gazecie Warszawskiej” w 1854, nr 242–246, 248– –251, 253 i 255. W przypisie na s. 355 Kolberg wymienia J. Jaroszewicza, zob. tegoż Materiały do statystyki i etnografii guberni grodzieńskiej, „Atheneum” Wilno 1848, T. 6 (z. 6), s. 168–186 i Z. Glogera, zob. bibliografia. �ANEKS Recenzja cz. I, II i III Mazowsza W. Smoleńskiego1 O. Kolberg Mazowsze, obraz etnograficzny. T. I–II Kraków 1885-86 i Tom III Kraków 1887 Niewielu pozostało z dzielnej drużyny, która po wypadkach r. 1831 z zapałem się rzuciła do badań etnograficznych. Parł ja do chat wieśniaczych zarówno z ludu czerpiący siłę, a rozwielmożniony w poezji romantyzm, jak rozbrzmiewające śród emigracji hasła rewolucyjne i przyszłość Polski fundujące na niewyzyskanym w pracy narodowej pokładzie. Przewodniczył też młodzieńcom, składającym drużynę ową, raczej motyw literacko-społeczny, niż świadomość badania naukowego istoty ludu, zaklętej w pieśni, klechdach, przysłowiach, zagadkach, zwyczajach, ubiorze i t. p. Wacław z Oleska, Wójcicki, Żegota, Pauli, Konopka, Lipiński, Zmorski, żarliwiej czcili poezję, niż wiedzę. W historii byli antykwariuszami, antropologii nie tknęli, przygotowania do studiów porównawczych nie posiadali żadnego, potrzeba metody umiejętnej w badaniu przechodziła granice ich pojęć. Żaden z nich chyba nie studiował A. Humboldta, Malte-Bruna, Klaprotha, Edwardsa, a każdy mógłby o sobie powiedzieć: „ Czucie i wiara silniej mówi do mnie, niż mędrca szkiełko i oko”. Pomiędzy dyletantami etnografii, przedsiębiorcymi wycieczki po kraju około r. 1840, odznaczył się p. Oskar Kolberg nie zdolnościami szczególnemi lub wiedzą, lecz mrówczą w gromadzeniu rzeczy ludowych skrzętnością, przez co żniwo zebrał obfitsze, niż inni. Jego kilkunastotomowy Lud nieocenione zawiera skarby i zagranicy nawet imponuje ogromem. Dawniejsze serie ogarnęły sandomierskie, krakowskie, Kujawy i W. Ks. Poznańskie; obecnie siedemdziesięcioletni starzec rozpoczął publikację Mazowsza według porządku takiego: 1) Mazowsze polne tj. obszar po lewej stronie Wisły, 2) leśne – po prawej Wisły, a lewej Bugu; 3) stare – po prawej Wisły i Bugu; 4) pruskie. Same przezwiska, nadane przez p. Kolberga różnym częściom Mazowsza, okazują nieokreśloność zasady, która przewodniczyć powinna planowi. Nazwy polne i leśne są fizjograficzne; stare i pruskie – historyczne; nie wiemy przeto, na czem właściwie autor opiera swój układ. – Obok tego nazwy fizjograficzne nie wytrzymują krytyki, nie od dzisiaj bowiem całe Mazowsze jest polnem; nie wytrzymuje jej i pierwsza historyczna, skoro całe Mazowsze jest starem. Z objaśnień, dodanych do nazw, 1 Recenzja W. Smoleńskiego została opublikowana w dwóch częściach: O. Kolberg „Mazowsze, obraz etnograficzny”. Tom I–II, Kraków 1885-86 oraz „Mazowsze. Obraz etnograficzny”. Tom III, Mazowsze leśne, Kraków 1887, z rycinami podług rysunków W. Gersona, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 280-282 i tamże, s. 435–436. �460 wychodzi zasada podziału hydrograficzna, która również zadowolnić nie może. Podlasie np. ze względów historycznych i etnograficznych powinno by stanowić jednostkę odrębną, tymczasem autor część jedną zaliczył do Mazowsza leśnego, drugą do starego, dlatego, że całość rozciąga się po stronie Bugu lewej i prawej. Bezzasadnie również rozbił autor takie jednostki, jak dawne ziemie: warszawska i czerska. Wypadało oprzeć plan dzieła na dostrzeżonych odrębnościach etnograficznych, co z niewielką by autorowi przyszło trudnością, skoro posiada materiał do Mazowsza całego. Pierwsze dwa tomy poświęcił p. K. Mazowszu polnemu, t.j. częściom ziem dawnych: warszawskiej i czerskiej, województwu rawskiemu i odłamowi łęczyckiego, stanowiącemu powiat brzeziński. Ujął materiał w działy idące w następującym porządku: kraj, lud, zwyczaje, okrężne, obrzędy (chrzest, pogrzeb, wesele), a w końcu pieśni różne, zajmujące cały tom drugi. Opis kraju (str. 3–34) nadzwyczajnem świeci ubóstwem. Po wzmiance długiej o odrębności politycznej Mazowsza, idzie podział jego, na województwa, następnie opis Warszawy z wyliczeniem wszystkich kościołów, w końcu krótka historia miast i osad z lewego brzegu Wisły, jak Piaseczno, Czersk, Warka, Grodzisk itp. Nie jest to więc ani geografia, ani historia i nie rozumiemy, z jakiej racji w dziele etnograficznym tego rodzaju wiadomości znalazły miejsce. Żadnego zgoła z etnografia nie mają związku, najmniejszego bowiem nie dają pojęcia nawet o właściwościach topograficznych obszaru, gatunku gleby, sieci wód itp., nie potrącają również o właściwą historię. Zamiast notatek o miastach, wolelibyśmy dzieje chłopa mazowieckiego, choćby na podstawie dotychczasowych „opracowań”; zamiast specyfikacji miast wolelibyśmy próbkę geografii historycznej, do której niemało dostarczają szczegółów Księga ziemi czerskiej, Jędrzej Święcicki (Topographia 1634), Ulryk Werdum (1670-72) i inni. Dział, zatytułowany L u d, zawierający oprócz opisu fizycznej postawy i charakteru Mazura, jego ubiór, żywność, mieszkanie, gatunki zajęć, wypełniony jest lepiej, chociaż bez krytyki i kunsztu. Rzecz dziwna, że autor, który dla obserwowania ludu odbywał po kraju wędrówki, zamiast własnych spostrzeżeń powołuje się na rozmaite powagi; nie kompiluje nawet, lecz podaje nie zawsze wiążące się z sobą wypisy z Gołębiowskiego i Wójcickiego, oraz liczne z gazet wycinki. Dla charakterystyki ubioru, nie licząc na siebie i na piękne, dodane do dzieła ryciny, przepisuje z Kozłowskiego i czasopism całe ustępy; toż samo w materii żywności, mieszkania i zajęć. Tego rodzaju metoda sprowadza powtarzania (np. o budnikach str. 41 i 67 pod ludem i pracą; święcone str. 57 i 137 pod żywnością i zwyczajami), sprzeczności nawet i luki; nie daje obrazu, lecz strzępy tylko i to wartości niepewnej, skoro autor, zawierzywszy korespondentom i kolaboratorom gazet, całemi garściami bez wyboru z nich czerpie. W ten sam sposób traktuje p. Kolberg zwyczaje: o wiankach świętojańskich przepisuje z Kurierów notatki kronikarskie i błahe koncepta (I. str. 171–175). W ogóle tom pierwszy jest słaby; tylko ustępom, ilustrującym zwyczaje za pomocą �461 muzyki i tekstu pieśni, choć po większej części znanym skądinąd, wartości odmówić nie można. Inaczej się przedstawia tom drugi, zawierający różnego rodzaju dość dobrze usystematyzowane pieśni z nutami i tańce. P. Kolberg nie jest pisarzem, lecz wybornym zbieraczem. Uchybił w tomie pierwszym pod względem ogarnięcia przedmiotu, konstrukcji i krytyki; dobrze się wywiązał w drugim, surowy podając materiał. Nieudolność pisarska nie może uwłaczać sławie, na którą jako zbieracz wytrwały i umiejętny niezaprzeczenie zasłużył. * Tom trzeci dzieł p. Kolberga, poświęcony Mazowszu „leśnemu” nie przewyższa wartością pierwszego. Rozdział pt. „Kraj” zamiast fizjografii z obszaru prawego brzegu Wisły, podaje suchy, a niedokładny spis rzek i jezior, szereguje według podziału administracyjnego z roku 1815 (obwody: stanisławowski, siedlecki i łukowski) nomenklatury miasteczek i osad, jak Kobyłka, Radzymin, Kamieńczyk, Stanisławów itp. Trzebaż było przynajmniej uzasadnić nazwę obszaru opisem lasów, które tam kiedyś szumiały; godziło się wskazać kierunek biegu rzek i właściwości jezior, podać jakieś cechy znamienne, odróżniające tę część kraju od „polnego”. Dostarczyć by mogła autorowi materiału mapa hydrograficzna, wydana w roku 1883 przez W. Kopernickiego, geologiczna Encyklopedii rolniczej, rozprawy Pamiętnika Fizjograficznego z dziedziny fauny i flory krajowej, relacje podróżników (np. Niemcewicza), artykuły po czasopismach itp. Stosowania podziału administracyjnego z r. 1885 [błąd druku, miało być: 1815] zrozumieć trudno; większą by chyba miał rację pochodzący z czasów Rzeczypospolitej, jako oparty na pewnych podstawach etnograficzno-historycznych. W ogóle opis „kraju” niczego zgoła nie uczy; zarówno mieszkaniec łanów, jak stepów lub gór po przeczytaniu artykułu p. Kolberga łatwo mógłby przypuścić, że Mazowsze „leśne” różni się od jego ojczyzny jedynie nomenklaturami, czasem powstania osad, odmiennością osób historycznych i zdarzeń, lecz niczem więcej. Na podstawie materiałów przedstawionych w rozdziale poświęconym opisowi „Ludu”, cudzoziemiec mógłby wyrobić sobie pewne o chłopie polskim pojęcie, lecz nie nauczyłby się istotnej charakterystyki kmiecia z Mazowsza „leśnego”. Zaznaczył p. Kolberg na wstępie dzieła, że Mazurowie z prawego brzegu Wisły przybierają w okolicy Stężycy i Adamowej cechy małopolskiemi, pod Siedlcami zaś mieszają się z ludem podlaskim, lecz charakterystyki owego melanżu etnograficznego, z wyjątkiem zaznaczenia pewnych osobliwości fizycznych, nie daje. Dużo uczą kolorowane ryciny: jedna, przedstawiająca ubiór chłopstwa od Radzymina i Serocka, druga od Żelechowa i Łukowa; lecz z tekstu zarówno o Mazurze z cechami małopolskiemi, jak z podlaskiemi wyobrażenia dokładnego nabrać nie �462 można. P. Kolberg nie podaje własnych obserwacji, lecz przepisuje spostrzeżenia bliźnich. Cenne być mogą opisy Ulanowskiej, Krupińskiego itp., nie zawadziłoby jednak przy korzystaniu z prac dyletantów nieco krytyki; nabrałoby też dzieło p. Kolberga większego interesu, gdyby był zamiast wypisów etnograficznych ułomki różnorodnego materiału organicznie połączył, gdyby z nich istotny ułożył obraz. Po charakterystyce ludu idą jego zwyczaje (wigilia, kolęda, zapusty etc.), obrzędy domowe (1. chrzciny, 2. pogrzeb, 3. wesele, zam. 1, 3, 2), pieśni i tańce, przeważnie w wariantach rzeczy znanych z tomów poprzednich. Jest to materiał nader szacowny, zwłaszcza, że go wydawca zbogacił spisanemi przez siebie nutami. Zaznacza p. Kolberg w pieśniach i tańcach nowość zwrotów melodyjnych i obfitość rytmów z niezwykłą mocą akcentowanych, co nie znając się na muzyce, zaznaczamy tylko. Wł. Smoleński. ��ISBN 978-83-959125-2-8 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oskar Kolberg. Dzieła wszystkie Subject The topic of the resource etnografia ; kultura tradycyjna ; folklor ; Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolberg, Oskar (1916-1890) Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAZOWSZE. SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 80/II INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �O S K A R K O L B E R MAZOWSZE SUPLEMENT DO TOMÓW 24-28 INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń 2024 G �WYDANO ZE ŚRODKÓW MINISTRA EDUKACJI I NAUKI Recenzenci prof. dr hab. Bożena Muszkalska prof. dr hab. Teresa Smolińska Z rękopisów i ze źródeł drukowanych wybrały i opracowały EWA ANTYBORZEC HANNA PAWLAK Copyright by: Instytut im. Oskara Kolberga Poznań 2024 ISBN 978-83-959125-2-8 R A D A N A U K O W A Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący, członkowie: Ewa Antyborzec, Jan Adamowski, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska �PRZYPISY ŹRÓDŁOWE DO TOMU 24 (Mazowsze cz. I) przed s. V (tytułową) – Rycina „od Nadarzyna, Piaseczna”, wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I s. LXII; w pierwodruku cz. I Mazowsza rycina zamieszczona była przed rozdziałem „Kraj”. s. V tytułowa – U dołu karty widnieje data: „1885”, jednak tom wyszedł faktycznie w 1884 roku, zob. DWOK T. 80/I s. X-XI. Wstęp (s. IX–XII) s. IX s. IX s. XI Hasła dotyczące Warszawy i Mazowsza publikowane były m.in. w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, zob. bibliografia; Kolberg najczęściej korzystał z wydania z lat 1859–1868. w. 1d. – s. X w. 12g. – Kolberg odwołuje się m.in. do pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830 oraz do zbioru K. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, T. I–II, Warszawa 1836, do którego wielokrotnie odsyła we wszystkich częściach Mazowsza. Gołębiowski i Wójcicki byli też autorami innych publikacji dotyczących tego regionu, zob. bibliografia. Kolejne odesłania Kolberga dotyczą następujących prac: R. Zmorskiego Podania i baśni ludu w Mazowszu (z dodatkiem kilku śląskich i wielkopolskich) wydanej we Wrocławiu w 1852 roku; K. Balińskiego Powieści ludu spisane z podań wydanej w Warszawie w 1842 roku i K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami, Warszawa 1867–1868 (z. 1–4) i 1869 (całość); monografia Kozłowskiego, wbrew zapowiedzi w tytule, ukazała się ostatecznie bez melodii. w. 11–14g. – W archiwum Kolberga zachował się rękopis Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, pochodzący ze wspomnianej wyprawy, którego autorem jest Józef Konopka, choć niewykluczone, że niektóre teksty zapisane zostały inną ręką, zob. DWOK T. 80/I s. XLIV. �6 Kraj (s. 3–34) s. 3 s. 7 w. 16–19g. – Odesłania Kolberga dotyczą prac: F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858 oraz T. Lubomirskiego Kodeks dyplomatyczny księstwa mazowieckiego, obejmujący bulle papierów, przywileje królów polskich i książąt mazowieckich, tudzież nadania tak korporacyj jako i osób prywatnych, Warszawa 1863. w. 7d. – s. 5 w. 6g. – Podział terytorialny Mazowsza Kolberga podał za wymienioną pracą M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, Warszawa 1843, T. 1. w. 4g. – s. 8 w. 5g. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Opis historyczno–statystyczny miasta stołecznego Warszawy zamieszczonego w „Nowym Kalendarzyku Politycznym na rok zwyczajny 1826” [Warszawa 1825], wyd. nakładem J. Netto, s. 481–482, informacje w dalszej części opisu także podane za Gołębiowskim, s. 482–483; praca Ł. Gołębiowskiego ukazała się jako oddzielna publikacja w 1827 roku w Warszawie z dodatkową kartą tytułową: Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy, wydanie drugie poprawione, znacznie pomnożone i rozszerzone. Na s. 7 w. 8–9d. odwołanie do Sarnickiego podane także za pracą Ł. Gołębiowskiego Opis historyczno–statystyczny…, dotyczy wzmianki w pierwszym rozdziale w dziele Sarnickiego Descriptio veteris et nova Poloniae cum divisione eiusdem veteri et nova, Warszawa 1585, k. 28. Na s. 7 w. 7d. – s. 8 w. 1–5g. odesłanie do artykułu O początkach Warszawy. Rzecz wyjęta z rękopismów Albertrandiego, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 1 (luty), s. 249–255 i polemiki J.S. Bandtkiego (pod pseudonimem Bezimienny z Wrocławia) zawartej w artykule O dawności Warszawy, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 3 (nr 10), s. 4. Przypis 1 wprowadzony przez Kolberga, w nim wymienione zostały następujące prace: A. Jarzębskiego (Jarzembskiego) Gościniec abo opisanie Warszawy jaką była w roku 1643 r., zob. wyd. I. Chrzanowskiego, Warszawa 1909; toż w: J.U. Niem­cewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, Warszawa 1822, T. 3, s. 407–448; T. Schultza Polska w roku 1793, w: Biblioteka pamiętników i podróży po dawnej Polsce, wyd. J.I. Kraszewski, Drezno 1870, s. 35–74 i 127–333; Ł. Gołębiowskiego, zob. m.in. poprzedni przypis dotyczący pracy Opis historyczno-statystyczny…. F.M. Sobieszczański był autorem kilku pu- �7 blikacji, zob. bibliografia; A. Wejnert wydawał Starożytności Warszwskie (od tomu 3: Starożytności Warszawy). Dzieło zbiorowo-zeszytowe, Warszawa 1848–1858, T. 1–6. Odesłania do Encyklopedii dotyczą m. in. publikacji F.M. Sobieszczańskiego: Warszawa, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. XXVI: Warszawa 1867, s. 416–507 i anonimowego hasła Warszawa w Encyklopedii ogólnej wiedzy ludzkiej wydawanej nakładem J. Ungra, T. 12: Warszawa 1877, s. 109. Na końcu przypisu Kolberg wymienia dzieło M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska pod względem historycznym…, T. 1, tam opis Warszawy na s. 409–450. „Przyjaciel Ludu” opublikował wiele artykułów zawierających opisy Warszawy, są to m.in.: Pomnik Zygmunta III w Warszawie, R. 1: 1835 (nie 1834), T. 2, nr 39, s. 308–310; Łazienki, tamże, nr 43, Kościół św. Aleksandra w Warszawie, tamże, nr 44; artykuł Ł. Gołębiowskiego Warszawa, ,,Przyjaciel Ludu” R. 8: 1841, T. 1: nr 6–8 i 10–11; artykuł N. Rasińskiego Wspomnienia historyczne z czasów Jana Sobieskiego i Augusta II, ,,Przyjaciel Ludu” R. 9: 1843, T. 2: nr 32, 34, 37, 41–44. s. 8 w. 5–6g. – Odesłanie dotyczy publikacji Podanie o Warze (nie Warszu), podpisanej A.O., a zamieszczonej w dziale „Rozmaitości” czasopisma „Atheneum” R. 11: 1851, T. 2 na s. 251–268. w. 7–11g. – Opinia Sobieszczańskiego przywołana m.in. za jego publikacją Opowiadanie o Warszawie, jej przeszłości i pamiątkach miasta zamieszczoną w ,,Bibliotece Warszawskiej” w 1872 roku, T. 3, s. 239–253 i T. 4, s. 11–23, o czeskich korzeniach w T. 4 na s. 7–10. w. 15–20g. – Odesłanie Kolberga dotyczy pracy B. Paprockiego Herby rycerstwa polskiego wydanej przez K.J. Turowskiego w Krakowie w 1858 roku, tam przywołane przez Kolberga informacje na s. 405 i 356. w. 20–24g. – Wzmianka o dyplomacie biskupa Bogufała w wymienionym już artykule O początkach Warszawy. Rzecz wyjęta z rękopismów Albertrandiego, ,,Pamiętnik Warszawski” 1809, T. 1, s. 250. w. 15d. – Odesłanie dotyczy wymienianej już pracy M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska..., T. 1, s. 396. w. 12–10d. – Odesłanie dotyczy publikacji Wilhelma Kolberga (brata Oskara) Ślady dawnych murów otaczających miasto Starą Warszawę odszukane w roku 1868 (z planem), ,,Biblioteka Warszawska” 1870, T. 1, s. 420–427, ten artykuł opublikowany też został jako pierwszy rozdział pracy W. Kolberga Kilka badań �8 s. 9 s. 10 s. 11 starożytności warszawskich wydanej w Warszawie w 1870 roku, tam na s. 1–12. w. 8d. – Odesłanie Kolberga dotyczy utworów J. Kochanowskiego: Na most warszawski i Na tenże, zob. pierwodruk: J. Kochanowski Fraszki, księgi wtóre, Kraków 1584, s. 81–82; tenże, Fraszki, opracował J. Pelc, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, BN I nr 163; zob. też: www.literat.ug.edu.pl (dostęp: 9.11. 2015). w. 8–11g. – Kolberg odsyła do artykułu K.W. Wójcickiego Stare miasto w Warszawie, ,,Magazyn Powszechny” R. 4: 1837, nr 6, s. 42–46 oraz do wymienionej na poprzedniej stronie publikacji W. Kolberga Ślady dawnych murów… zamieszczonej w ,,Bibliotece Warszawskiej” 1870, T. 1, s. 420–427. w. 14–12d. – Odesłanie dotyczy artykułu T. Lipińskiego Wiadomość o Nowej Jerozolimie, miasteczku niegdyś pod Warszawą, ,,Biblioteka Warszawska” 1845, T. 4, s. 403–407. w. 12–13g. – Odesłanie Kolberga dotyczy prac: F.M. S[obieszczańskiego] Kościół św. Jana w Warszawie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 285, s. 88–90, z ryciną Kozarskiego o tym samym tytule i tamże, nr 286, s. 103–104 (dokończenie); J. Bartoszewicza Kościoły warszawskie rzymsko–katolickie opisane pod względem historycznym, Warszawa 1855, s. 5–27. w. 25–1d. (przyp. 1) – Tekst zamieszczony w przypisie w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 1; jest to odpis z wymienionego przez Kolberga utworu Deotymy [J. Łuszczewskiej] Krzyż i wojak zamieszczonego w Improwizacjach i poezjach, T. 2: Warszawa 1858, s. 321. w. 7–9g. – Odesłanie dotyczy niepodpisanego artykułu Kościół panien Sakramentek w Warszawie (Wyciągi z oryginalnej księgi klasztoru pt. Privilegia Sancti monialium Varsaviensium a continua adoratione SSmi Sacrament in fol.), ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1853, T. 24, s. 1–29. w. 11–16g. – Cytat (z nieznacznymi zmianami redakcyjnymi poczynionymi przez Kolberga) pochodzi z pracy A. Jarzemskiego (Jarzębskiego) Opisanie Warszawy jaką była w roku 1643 r., w: J.U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 3: Warszawa 1822, s. 417. w. 13–12d. – Odesłanie dotyczy niepodpisanego artykułu Kościół i klasztor PP. Wizytek w Warszawie. (Wyjątek z 2 tomu historyi Warszawy w rękopisie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1856, T. 31, s. 268–291 i 361–381. �9 s. 12 s. 13 s. 14 s. 15 w. 11–12g. – Opisy wymienionych przez Kolberga kościołów zamieszczone zostały we wspomnianej już pracy J. Bartoszewicza Kościoły warszawskie... z 1855 roku. w. 3–1d. – Tekst zamieszczony w przypisie w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 11. Kolberg odsyła do poematu Deotymy [J. Łuszczewskiej] Potęga jałmużny. Legenda warszawska z XVII wieku opublikowanego w ,,Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIII, nr 328, s. 9–11. w. 18g. – s. 13 w. 3g. – Te informacje pochodzą z artykułu F.M. Sobieszczańskiego Ogród Botaniczny w Warszawie z rysunkami Gersona zamieszczonego w ,,Tygodniku Ilustrowanym” 1869, T. IV (seria II), nr 96, s. 211–214; dokończenie artykułu: tamże, nr 97, s. 223–227. w. 4–1d. (przyp. 1) – Odesłania Kolberga dotyczą publikacji: M. Karasowskiego Rys historyczny opery polskiej, Warszawa 1859; K. Estreichera Teatra w Polsce, T. I–III: Kraków 1873–1879; F.M. Sobieszczańskiego Wiadomość historyczna o zgromadzeniach rzemieślniczych, czyli cechach, „Kalendarz Warszawski Popularno–Naukowy” na rok 1861 J. Ungra, Warszawa [1860], s. 55–62, tam informacje o A. Zamojskim; o spółce Zamojskiego, zob. też Żegluga parowa na rzekach spławnych Królestwa Polskiego w „Kalendarzu czyli Roczniku na rok zwyczajny 1854” St. Strąbskiego, Warszawa 1853, s. 83–86. w. 11–10d. – Kolberg odsyła do artykułu J. Bartoszewicza Łazienki zamieszczonego w ,,Księdze Świata” 1856, cz. II, s. 147–151. w. 6–4d. – Odesłanie Kolberga dotyczy publikacji podpisanej kryptonimem J. J. Obraz historyczno–statystyczny byłego Uniwersytetu Królewsko–Warszawskiego do roku 1830 zamieszczonej w ,,Przyjacielu Ludu” R. 11: 1845, T. 2, nr 41–52 i R. 12: 1845, T. 1, nr 1–4 i tegoż Zakłady naukowe przy b. Uniwersytecie Warszawskim, „Przyjaciel Ludu” R. 12: 1845, T. 1, nr 5–9 i 11–14. w. 4–6g. – Kolberg wymienia następujące prace: [F.M. Sobieszczańskiego] Instytut oftalmiczny w Warszawie opublikowaną w „Tygodniku Ilustrowanym” 1865, T. XI, nr 282; artykuł niepodpisany Wiadomość historyczna o warszawskim instytucie głuchoniemych zamieszczony w ,,Pamiętniku Religijno–Moralnym” 1841, T. 1, s. 243–255, s. 335–349 i s. 489–503; publikację T. Dziekońskiego Wyjątek z wstępu do historii Instytutu Głuchoniemych w Warszawie zamieszczoną w „Kalendarzu Warszawskim Popularno–Naukowym” J. Ungra na rok 1861, Warszawa [1860], s. 47. �10 w. 7–15g. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincyach wydanej w Warszawie w 1831 roku, tam s. 119. w. 11–10d. – Kolberg powołuje się na artykuł F.M. Sobieszczańskiego Kaplica Loretańska na Pradze zamieszczony w ,,Tygodniku Ilustrowanym” 1863, T. VIII, nr 197, s. 263–264. s. 16 w. 1–2g. – Odesłanie dotyczy rysunku herbu zamieszczonego w wymienianej wcześniej pracy Starożytności warszawskie (wyd. A. Wejnert) T. 2: Warszawa 1848, s. 4. w. 3g. – s. 17 w. 2g. – Przytoczone informacje i przysłowia pochodzą z artykułu Przysłowia i przypowieści tyczące się Warszawy zamieszczonego w „Gazecie Warszawskiej” nr 137, tam informacja, że przysłowia pochodzą z materiałów rękopiśmiennych T. Lipińskiego. Materiały Lipińskiego „Słownik zawierający przysłowia, przypowieści, zdania i sposoby mówienia” nie zostały opublikowane. Odwołanie do księdza Daniela Bratkowskiego i „Kalendarza Polskiego i Ruskiego” S. Duńczewskiego (do egzemplarza nie dotarto) także za artykułem z „Gazety Codziennej”. po s. 16 – Rycina „od Warszawy (Powsin)” wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I s. LXII. W pierwodruku Mazowsza wydanym przez Kolberga ta ilustracja znajdowała się w części II po s. 164. s. 17 w. 5–9g. – Nie wiadomo, z jakiego źródła Kolberg zaczerpnął to przysłowie, podaje je np. W.A. Maciejowski w pracy Polska i Ruś aż do pierwszej połowy XVII wieku, Petersburg, Warszawa 1842, T. 2, s. 23, zob. też wydanie późniejsze: Co nowego. Zbiór anegdot polskich z r. 1650, wydał A. Brückner, Kraków 1903 (Wydawnictwa Akademii Umiejętności, seria „Biblioteka Pisarzów Polskich” nr 48), tam s. 61. w. 12–25g. (Kępa Saska) – Kolberg wymienia pracę A.Ch. Załus­ kiego Epistolarum historico–familiarum, T. 3: Gesta in Polonia Totius Decenni, Brunsbergae 1701; odesłanie do Załuskiego Kolberg zaczerpnął najprawdopodobniej ze Starożytności Warszawy wydawanych przez A. Wejnerta, T. 3 (1854), tam na s. 77–78 wzmianka o Karolu XII na Saskiej Kępie i odwołanie do s. 278 w T. 3 Epistolarum. s. 18 w. 2–13g. (Czerniaków) – Odesłanie dotyczy publikacji J. Bartoszewicza Czerniaków zamieszczonej w „Księdze Świata” 1852 (nie 1651 jak błędnie podano w druku), cz. II, s. 7–15. w. 16–21g. (Królikarnia) – Kolberg wymienia artykuł A. Wagi Królikarnia z podania ustnego zamieszczony w ,,Bibliotece Warszawskiej” 1852, T. 1, s. 510–523. �11 s. 19 s. 20 s. 21 w. 8–1d. (Wilanów) – Kolberg odsyła najprawdopodobniej do publikacji Willanów. Album widoków i pamiątek oraz kopie z obrazów Galerii Willanowskiej z dodaniem opisów skreślonych przez H. Skimborowicza i W. Gersona, która wydana została w 1877 roku w Warszawie nakładem S. Orgelbranda i Synów. w. 1–2g. (Raszyn) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu [R.] Wspomnienia z wędrówek po kraju w 1842 roku. Urywek pierwszy. Raszyn, ,,Przyjaciel Ludu” R. 14: 1847, nr 8, s. 58–59. w. 3–7g. (Falenty) – Odesłanie dotyczy publikacji J. Bartoszewicza Falenty zamieszczonej w „Księdze Świata” 1852, cz. I, s. 144–145. w. 20–13d. (Powązki) – Kolberg odsyła do publikacji K.W. Wójcickiego Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, Warszawa 1855–1858, T. 1–3. w. 6d. – s. 20 w. 28g. (Bielany) – Cytat na s. 20 pochodzi z niepodpisanego artykułu Bielany zamieszczonego w wymienionych przez Kolberga numerach „Gazety Codziennej”. Na końcu opisu Bielan odsyłacz Kolberga do artykułu podpisanego „Sz.” Bielany zamieszczonego w „Dzienniku Warszawskim” R. 1: 1851, nr 68–70; ta notka bibliograficzna także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 7. w. 7d. – s. 21 w. 17g. (Ćwikowa Góra) – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 51; w rkp. oprócz wymienionych w nawiasie wsi: „Łomna i Kazuń” jeszcze: „Zakroczym”. Rkp. jest odpisem fragmentu wymienionego artykułu K.W. Wójcickiego Przejażdżka chwilowa w Mazowszu zamieszczonego w Album literackie, Warszawa 1848, T. 1, s. 201–213. w. 6d. – s. 22 w. 9d. (Góra Kalwaria) – I. Krasicki, którego Kolberg wymienia, pisał o Górze Kalwarii w Opisaniu podróży z Warszawy do Biłgoraja w liście do Jaśnie Oświeconego Książęcia Stanisława Poniatowskiego wydanym w Warszawie w 1782 roku, zob. toż w: Pisma wybrane, T. 2 (Satyry), Warszawa 1954, s. 172. Na s. 22 zamieszczony został cytat z artykułu Wiadomość historyczno–statystyczna o miastach Góra Kalwaria i Czersk z „Gazety Codziennej” 1853, nr 211, ten fragment także w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 61, tam bez daty: „1670”, rkp. jest odpisem z wymienionego artykułu. Na końcu akapitu dotyczącego Góry Kalwarii Kolberg odsyła do następujących prac: artykułu T. Lipińskiego Miasto Góra Kalwaria. Opis historyczny zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1842, T. 4, s. 548–559; M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska… T. 1, s. 396–401 i cytowanego artykułu Wiadomość historyczno–statystyczna… zamieszczonego �12 s. 22 s. 23 w „Gazecie Codziennej” 1853, nr 194–198, nr 200–202, nr 207–211 i nr 213–215. w. 8d. – s. 23 w. 13g. i przyp. 1–2 (Czersk) – Kolberg wymienia Kronikę Mikołaja z Czerska, o której pisze M. Wiszniewski w Historii literatury polskiej T. I: Warszawa 1840 na s. 43, tam w przypisie informacja o „ułamkach” znajdujących się w dziele S. Szczygielskiego Tinecia sev Historia Monasterii Tinecensis. Ordinis S. Benedicti Primariae Inter Polonica Caenobia venerationis, Kraków 1668. Dalej wymieniona została praca K. Kozłowskiego Czersk. Historycznie i statystycznie opisany, Warszawa 1858, toż w: F. Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858, s. 519–579. Kolejne odesłania dotyczą prac: M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska…, T. 1, s. 389–392; artykułu Zamek czerski w r. 1820 zamieszczonego w dziale „Rozmaitości” w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. V, nr 231; artykułu F.M. S[obieszczańskiego] Zwaliska zamku czerskiego, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 2, tam z ryciną Kozarskiego; cyklu artykułów E. Chłopickiego Wiosenna wycieczka w Czerskie, ,,Kłosy” 1871, nr 329, s. 248–249, nr 330, s. 362–363, nr 333, s. 311–313, nr 335, s. 341–342, nr 338, s. 402–404. Ostatni odsyłacz Kolberga dotyczy publikacji Księga Ziemi Czerskiej 1404–1425, wydał J. T. Lubomirski, Warszawa 1879, tam na s. V opis Czerska. Przyp. 1 – W rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 1 nota: „W księgach parafialnych Czerska jest pod r. 1603 przy wizytacji wzmianka, aby proboszcz pozbierać kazał włosy kobiece przywiązane do postronków od dzwonów i nie dopuszczał, aby na przyszłość kobiety swe warkocze wiązały do postronków tych dzwonów”; tamże notka nieznanego autora: po łacinie treść wzmianki i po polsku: „Wizytacja kościoła paraf. w Czersku r. 1603 z rozkazu Goślickiego, biskupa pozn. w Decreta Visitat”, przy Czersku dopisek Kolberga: „nad Wisłą”. W dalszej części przypisu Kolberg powołuje się na pracę J. I. Kraszewskiego Ikonotheka, zbiór notat o sztuce i artystach; zachowane wydanie z 1858 roku (wyd. Wilno), obejmuje jedynie literę „A” i część litery „B”, tam cytowanego fragmentu brak. Na końcu przyp. 1 Kolberg ponownie odsyła do Księgi Ziemi Czerskiej 1404–1425, Warszawa 1879, tam na s. V opis Czerska. w. 18g. – s. 24 w. 2g. i przyp. 2 (Pieczyska) – Cytowany przez Kolberga w przypisie fragment pochodzi z Księgi Ziemi Czerskiej…, �13 s. 24 s. 25 s. 26 s. 27 tam tekst w przypisie na s. LXX. Zamieszczony na końcu opis miejscowości dotyczy pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje…, s. 386. w. 3–9g. (Konary) – Tekst zamieszczony w w. 5–9g. zachował się w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 61; w rkp. po: ,,wsi Magierowa Wola” jeszcze: „blisko Warki, Konar”. w. 10–15g. (Ostrołęka) – Wzmianka o kościele w Ostrołęce w Księdze Ziemi Czerskiej…, tam na s. XXII, także w przypisie. w. 16–23g. (Pilica) – W rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 5 opis miejscowości Pilica w brzmieniu: „Pilica, wieś o milę od Warki, dziś z kościołem ewangelickim, niedaleko ujścia Pilicy, pięknym parkiem i ogrodem założonym przez ks. Maryję z Czartoryskich Würtembergską, dziś własność hr. Prozor. W parku jeden cypel nad parowem dzielącym park od kościoła zowie się Łysagóra i dają się tu widzieć ślady zgliszcz pogańskich; dziś wzniesiono tu krzyż wysoki, nad okolicą panujący”. W rkp. także odesłanie do „Kłosów”, dotyczy ono artykułu Park w Pilicy, ,,Kłosy” 1871, T. XII, nr 306, s. 295–297; w tym numerze ,,Kłosów” znajdują się również ilustracje: Widok na dolinę Pilicy i Wisłę, Park i pastwisko od strony rzeki, Brzeg rzeki Pilicy na s. 293 i Wjazd do parku, Część parku, Dwór od strony tarasu na s. 296. w. 6d. – s. 25 w. 10g. (Wrociszew) – Wzmianka o kościele i obrazie w Księdze Ziemi Czerskiej…, s. XXV (w przypisie), tam Hiacynt zamiast Hipolit. przyp. 1 – Cytat pochodzi z niepodpisanego hasła Goszcz w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 4: Warszawa 1874, s. 460. w. 13–19g. (Grójec) – Na końcu opisu Grójca Kolberg odsyła do artykułu F.M. S[obieszczańskiego] Miasto Grójec opublikowanego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1867, T. XV, nr 381; tam także ryciny wzmiankowanego kościoła i chrzcielnicy. Z tej publikacji pochodzi też wzmianka zamieszczona w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 5: „Grójec, na wzgórzu kościół parafialny, ma starożytną chrzcielnicę”, w rkp. także odsyłacz do „Tygodnika”. w. 18–1d. (przyp. 1) – Tekst zamieszczony w przypisie to cytat z Księgi Ziemi Czerskiej…, tam przypis na s. XXII i XXIV. w. 7–11g. (Tarczyn) – Odesłanie dotyczy artykułu W.H. Gawa­ reckiego Opis kościoła parafialnego w mieście Tarczynie w powiecie warszawskim, guberni warszawskiej położonego, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1852, T. 22, s. 358–378. w. 14–18g. (Grodzisk) – Odesłanie Kolberga niejasne: w ,,Pamiętniku Religijno–Moralnym” z 1854 roku (T. 26), na stronach �14 s. 28 s. 29 225–237 znajduje się niepodpisany artykuł Kościoły na Pradze. W tymże tomie zamieszczono też tekst W.H. Gawareckiego Wiadomość o kościele dużo wiecznym we wsi parafialnej Ruda zwanej, s. 1–44, nie dotyczy on jednak Grodziska. w. 19–25g. (Błonie) – Odesłanie dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość historyczna o kościele parafialnym w mieście Błoniu, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 14, s. 457–471. w. 14–12d. (Rokitno) – Odesłanie dotyczy pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy, Warszawa 1827, s. 111. w. 11–7d. (Radziejowice) – Pierwsze odesłanie dotyczy artykułu J. Bartoszewicza Radziejowice, ,,Księga Świata” 1859, cz. I, s. 83–94. Nie jest natomiast jasne, o jakich Pamiętnikach wspomina Kolberg, być może chodzi o „Bibliotekę Pamiętników i Podróży po Dawnej Polsce” wydaną przez J.I. Kraszewskiego. w. 6d. – s. 28 w. 2g. (Mszczonów) – Kolberg odwołuje się prawdopodobnie do wzmianki w pracy T. Święckiego (nie J. Święcickiego) Opis starożytnej Polski, w wyd. 2 z 1828 roku: T. 1, s. 306; pierwodruk: 1816. w. 5–8g. (Żyrardów) – W rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 8 notatka dotycząca Żyrardowa: „Fabryka płócien w Żyrardowie produkuje obecnie (1882) towaru rocznie za 6 000 000 rsr.”. w. 12d. – s. 29 w. 7g. (Miedniewice) – Zamieszczony w opisie cytat pochodzi z artykułu A. Grabowskiego Pre memoria dla badaczów i zbieraczów dawnych zabytków i pamiątek z czasów przedchrzescijańskich w Polsce opublikowanego w ,,Bibliotece Warszawskiej” w 1849 roku, T. 3, s. 172; za Grabowskim wymieniona praca ks. Koralewicza Additament do Kronik Braci mniejszych św. Franciszka, Warszawa 1722, tam s. 120. Cytowany fragment z publikacji A. Grabowskiego także w odpisie Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 10; tam poprzedza go nota: „Miedniewice. Wieś z klasztorem ks. Reformatów. Ambroży Grabowski podaje do „Biblioteki Warszawskiej” 1849, T. 3, s. 171 wiadomość następującą”. w. 11–20g. i przyp. 1 (Sochaczew) – Odesłanie dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość historyczna o kościele z klasztorem księży dominikanów, w mieście Sochaczewie, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1848, T. 15, s. 111–142. W wymienionej w przypisie Kronice polskiej wzmianki zamieszczone w tym przypisie oraz w przyp. 2 na s. 30 opisane jako jedno wydarzenie z roku 1555, zob. Kronika polska Marcina Bielskiego nowo przez Joachima Bielskiego, syna jego, wydana Kraków 1597, tam s. 600; zob. też M. Bielski Kronika polska, ks. V, wyd. J. Turowskiego, �15 s. 30 s. 31 Sanok 1856, tam s. 1120. Treść przypisu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 31. w. 13d. – s. 30 w. 12g. i przyp. 1–2 (Łowicz) – Odesłania na końcu opisu Łowicza dotyczą pracy W.H. Gawareckiego Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844 i recenzji tej pracy autorstwa J.I. Kraszewskiego Pamiątki historyczne Łowicza wg W.H. Gawareckiego zamieszczonej w ,,Atheneum” 1845, T. 2, s. 38– – 47; ostatni odsyłacz dotyczy publikacji R. Oczykowskiego Przechadzka po Łowiczu, wydanej nakładem autora w Łowiczu w 1883 roku. Przyp. 1 na s. 30 – W pracy A. Kosińskiego Miasta, wsi i zamki polskie. Powieści i obrazki, Wilno 1851, T. 2, tam na s. 60–74 opis zabytków Łowicza i związanych z nimi opowieści, jednak przytoczonej przez Kolberga wzmianki brak. Przyp. 2 – Informacja podana została za pracą R.W. Berwińskiego Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, Poznań 1854, T. II, s. 162. Ta sama informacja w innym brzmieniu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 31: „Lipoman Nuncjusz wpośród sporów religijnych dokazał swym wpływem, iż dziewczynę jakoby o wydanie hostii świętej dla żydów przekonaną, na rynku miasta Sochaczewa spalono. O postępek ten, jak świadczy Lubieniecki, król Zygmunt August gniewał się i z powodu tego i innych, za naleganiem Tarnowskiego hetmana i wielkiej liczby posłów, zaledwo biskupi z Senatu wyrzuceni nie zostali”; jest to odpis z pracy T. Święckiego Opis starożytnej Polski… T. 1, tam s. 306 (przy opisie Sochaczewa). W rkp. także uwagi Kolberga: „Jest to niewątpliwie ten sam wypadek, o którym donieśliśmy w tomie I Mazowsza, s. 29” oraz „Klementyna Tańska wspominając o tym wypadku odnosi go, mylnie, do roku 1559”. Zob. też komentarz do przyp. 1 na s. 29 dotyczący Kroniki polskiej Bielskiego. w. 13–29g. (Arkadia) – Odesłanie dotyczy publikacji K. Hoffmanowej z Tańskich Opis piątej w kraju naszym przejażdżki Anielce Ł. przypisany. „Rozrywki dla dzieci”, Warszawa 1828, T. X, nr 57, s. 149–166. W wymienionym numerze „Przyjaciela Ludu” na s. 35–37 anonimowy artykuł Arkadia opatrzony przypisem: „Opis wyjęty z dzieł p. Tańskiej”. w. 10–16g. (Skierniewice) – Odesłanie na końcu akapitu dotyczy artykułu J. Bartoszewicza Skierniewice zamieszczonego w „Księdze Świata” 1859, cz. II, s. 45– 52 i s. 111–123. w. 17–28g. (Rawa) – Odesłania Kolberga dotyczą: artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość historyczna o mieście Rawie �16 zamieszczonego w ,,Magazynie Powszechnym” R. 7: 1840, nr 4, s. 81–89; pracy M. Balińskiego, T. Lipińskiego, Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana…, tam w T. 1 na s. 560–564: ,,Rawa”; artykułu W.H. Gawareckiego Zamek w mieście Rawie opublikowanego w ,,Przyjacielu Ludu” 1845, nr 39, s. 307–312. w. 11–9d. (Biała) – Odesłanie Kolberga dotyczy prawdopodobnie wzmianki w pracy T. Święckiego Opis starożytnej Polski, w pierwodruku z 1816 roku: T. 1, s. 307. Święcki odwołuje się tam do dzieła J. Święcickiego Topographia sive Masoviae descriptio wydanego w Warszawie w 1634. w. 3d. – s. 32 w. 10g. (Inowłódz) – W opisie miejscowości odesłanie do artykułu ks. K. Jasieńskiego Wiadomość o starożytnym kościółku ś. Idziego w mieście Inowłodzu zamieszczonego w ,,Pamiętniku Religijno–Moralnym” 1849, T. 16, s. 522–532. s. 32 w. 11–29g. (Lubochnia) – Opis wsi Lubochnia w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I. k. 4; tam tytuł: „List z Rawskiego. Legenda o źródle wśród łąk wsi Lubochnia (z kościołem, w którym obraz cudowny M. Boskiej”, a dalej tekst od słów: „Gdy nad wsią i okolicą” będący odpisem z niepodpisanego artykułu Korespondencja z powiatu rawskiego z „Kroniki Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 230. s. 33 w. 3–14g. (Brzeziny) – Na końcu opisu Brzezin Kolberg odsyła do artykułu ks. A. Szelewskiego (nie Szeleckiego) Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach, poprzedzona statystycznym opisem, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 20, s. 1–31 (nr 1), s. 93–125 (nr 2) i s. 191–216 (nr 3). ryc. przed s. 35 – Rycina „od Warszawy”, wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I s. LXII. Lud (s. 35–69) s. 37 przyp. 1 – W przypisie Kolberg odsyła do niepodpisanego hasła Mazury w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, wydanie 12–tomowe z lat 1872–1884: T. 7: 1874, tam s. 394; za Encyklopedią przywołani Tacyt i Ptolemeusz, a dalej kolejni polscy badacze: Adam Naruszewicz, Joachim Lelewel, Wacław Aleksander Maciejowski, August Mosbach, Wojciech Kętrzyński i Zorian Dołęga �17 s. 37 s. 38 Chodakowski (wł. Adam Czarnocki); zob. m. in.: A. Naruszewicz Historia narodu polskiego, T. 1 (cz. 1): Warszawa 1824, tam s. 127, w wyd. K.J. Turowskiego, Kraków 1859, T. 1 na s. 283; J. Lelewel Rzut oka na dawność litewskich narodów i związki ich z Herulami, Wilno 1808, tam s. 56–57 i tegoż Narody na ziemiach sławiańskich przed powstaniem Polski, Poznań 1853; nie wiadomo, której pracy W.A. Maciejowskiego dotyczy ta wzmianka, w publikacji tegoż Polska aż do pierwszej połowy XVII wieku, Warszawa 1842, T. 1, s. 25 autor pisze: „ponad Wisłą (w tych samych miejscach, gdzie i dziś siedziby swe mają) żyli, Mazowszanami, dla jakiej przyczyny nie wiadomo, nazywali się”; W. Kętrzyński O Mazurach, Poznań 1872, tam s. 7; A. Mosbach Bolesław Chrobry, Poznań 1871, tam w przypisie na s. 11; Z. Dołęga Chodakowski List do Jana Łobojki z 29 stycznia 1822, druk: „Dziennik Wileński” T. 1, s. 540–542 (zob. tenże O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, opracował J. Maślanka, Warszawa 1967, s. 339–341). w. 13g. – s. 39 w. 2g. – Tekst zaczerpnięty z pracy Ł. Gołębiow­ skiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, s. 58, 59. Cytat w niewielkim stopniu przeredagowany i skrócony przez Kolberga, ale bez zmian merytorycznych. Zamieszczone w tekście odesłania do literatury Kolberg powtórzył za Gołębiowskim i uzupełnił własnymi odsyłaczami, zob. przypisy do poszczególnych stron. w. 1–4g. – Tekst i przysłowie jak w Ludzie Gołebiowskiego, natomiast informacja w nawiasie: „znane już Rysińskiemu” pochodzi od Kolberga i dotyczy dzieła tego autora Proverbiorum polonicorum a Salomone Rysinio collektorum. Centuriae decem et octo, wydanego po raz pierwszy w Lubczy w 1618 roku, tam w części piątej (centuria quinta). w. 5g. i przyp. 1 – Cytat i odesłanie do publikacji powtórzone za Gołębiowskim, dotyczy dzieła A. Sikrańskiego Colloqvium charitativvm abo rozmowa braterska Polaka reformata z Mazurem starym katholikiem o pewnych rzeczach w wierze, Kraków 1652. w. 8g. i przyp. 2 – Cały przypis jest cytatem z pracy K.W. Wójcickiego Przysłowia narodowe, T. 2: Warszawa 1830; w Przysłowiach Wójcicki wielokrotnie powołuje się na objaśnienia zaczerpnięte od J.S. Jabłonowskiego, który był autorem publikacji Polityka włoska i polska albo przysłowia włoskie po włosku zebrane i na polski język przetłumaczone, Königstein 1715. Fragment zamieszczony w Przysłowiach Wójcicki zawarł także w pracy Z dawnych dziejów i wspomnień naszego stulecia wydanej w Krakowie w 1875, tam s. 41–42. �18 w. 10g. i przyp. 3 – Odesłanie dotyczy publikacji J. Grajnerta Studia nad podaniami ludu naszego, ,,Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3, s. 99. w. 12g. – s. 39 w. 3g. – Odesłanie i cytat powtórzone za Ludem Ł. Gołębiowskiego, dotyczy dzieła J. Święcickiego Topographia sive Masoviae descriptio wydanego w Warszawie w 1634, por. też Topograficzny opis Mazowsza. Z języka łacińskiego przełożył, objaśnił i życiorys autora dodał W. Smoleński, „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877 (T. 2), s. 120–121 (całość pracy na s. 82–123). s. 39 w. 17g. – Odesłanie dotyczy cytowanych wcześniej fragmentów z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 58 i 59. w. 4–1d. (przyp. 1) – W przypisie odesłanie do artykułu W.A. Maciejowskiego Mazurowie opublikowanego w ,,Tygodniku Literackim” 1840, nr 9, s. 67–69; J. Bartoszewicza Mazowsze – Mazury, czym się od innych krajów i mieszkańców polskich odznaczały, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok 1865” J. Ungra, Warszawa [1864], s. 97. s. 40 w. 5–17g. – Cytat pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie…, w wydaniu z 1867, s. 372. s. 41 w. 12–21g. – Kolberg przytoczył anonimowa notatkę zatytułowaną Włościanie wilanowscy zamieszczoną w „Gazecie Warszawskiej” 1871, nr 164. w. 18–6d. – Cytat i streszczenie pochodzą z artykułu K.W. Wójcickiego Przejażdżka chwilowa w Mazowszu, Album literackie 1848, s. 356 i 359 (całość artykułu na s. 351–364). w. 5d. – s. 42 w. 6d. – Cytat pochodzi z Korespondencji. Z okolic Łowicza zamieszczonej w „Gazecie Codziennej” 1853, nr 258; na s. 42 w. 7g. odsyłacz do publikacji J.I. Kraszewskiego Budnik. Obrazek przez… wydanej w Warszawie w 1847 roku, zob. toż. Wydanie nowe, przejrzane i poprawione przez autora, Lwów-Warszawa 1874. s. 42–43 przyp. 1 – Chodzi o wymienianą już Księgę Ziemi Czerskiej 1404–1425, Warszawa 1879. s. 43 w. 4g. – s. 44 w. 3g. i przyp. 1 – Cytat pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie…, s. 15–16. W przyp. 1 odesłanie do Księgi Ziemi Czerskiej…, s. XXXIX, tam początek wywodu dotyczącego pochodzenia stanu szlacheckiego. s. 44 w. 11–13g. – Wspomniany przez Kolberga Wacław Szymanowski (1821–1886) był pisarzem i publicystą, współpracownikiem, współredaktorem i redaktorem kilku warszawskich pism, w których zamieszczał też własne teksty. Franciszek Kostrzew- �19 s. 45 s. 46 s. 47 s. 50 ski (1826–1911) był autorem licznych ilustracji zamieszczonych w wymienionych przez Kolberga oraz w innych czasopismach. w. 5–1d. (przyp. 2) – Kolberg wymienił 4-tomową pracę K.R. Rusieckiego Małe tajemnice Warszawy wydaną w Warszawie w 1844 roku (nie 1843); K. Estreicher był autorem publikacji Gwara złoczyńców, Warszawa 1867. w. 2–1d. i s. 46 w. 4–1d. (przyp. 2) – W przypisie przedruk notatki bez tytułu i autora zamieszczonej w ,,Kurierze Warszawskim” 1848, nr 18. w. 1–21g. – Ten fragment tekstu pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy, Warszawa 1827 ze s. 110–111. w. 9d. i s. 47 w. 3–4g. – Cytat pochodzi z publikacji [D. Magnuszewskiego] podpisanej Dominik M. Posiedzenie Bacciarellego malarza. Dokończenie, „Tygodnik Literacki” 1840, nr 50, s. 399 (nie: 339), tam w przypisie. w. 5–6g. i przyp. 1 – Wzmianka o K.W. Wójcickim dotyczy wspomnianej w przypisie pracy Stare gawędy i obrazy T. 3: Warszawa 1840, tam s. 224–225; zob. też K.W. Wójcicki Społeczność Warszawy w początkach naszego stulecia, Warszawa 1877, tam s. 129–132. W przyp. wymieniony też został anonimowy tekst Niebieski płaszcz. Ostatni lirnik warszawski. Z rękopismu: „Domowe wspomnienia i powiastki” Romana Zmorskiego, ,,Dziennik Warszawski” 1853, nr 210, tam odwołanie do Starych gawęd… i polemika z informacjami Wójcickiego dotyczącymi daty śmierci. w. 13g. – Kolberg odwołał się do kilku anonimowych notatek w „Gazecie Codziennej” z 1853 roku, nr 112–114; początek w numerze 112 zaczyna się od słów: „Utrzymywał niedawno jeden z mieszkańców Warszawy”. w. 2–1d. (przyp. 2) – Odesłanie Kolberga dotyczy powieści J.I. Kraszewskiego Barani kożuszek. Opowiadanie historyczne z końca XVIII wieku, która publikowana była w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym” w 1881 roku; całość: T. 1 i 2 z przedmową T. Jeske-Choińskiego, Warszawa 1898. w. 12g. i 5d. – Kolbergowskie „tablice” to ryciny zamieszczone w cz. I Mazowsza: w. 12g. – mowa o rycinie 3 (nie 2), zamieszczonej w edycji DWOK T. 24 przed s. 35; w. 5d. – chodzi o rycinę 2 (nie 3), w edycji DWOK T. 24 po s. 16; zob. przypisy źródłowe do tych rycin oraz DWOK T. 80/I s. LXII. �20 s. 51 s. 53 s. 54 s. 56 s. 57 s. 58 s. 60 w. 1–20g. – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu Wiadomość historyczno-statystyczna o miastach Góra Kalwarya i Czersk zamieszczonego w „Gazecie Codziennej” w 1853, nr 213. w. 17d.– s. 53 w. 18g. – Cytat pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie..., s. 371–373. w. 13–3d. i przyp. 1 – Kolberg przytoczył fragment artykułu Mazury zamieszczonego w ,,Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, nr 18, s. 139. Odesłanie w przypisie dotyczy albumu L. Zienkowicza Le costumes du peuple polonais, suivis d’une description exacte de ses moeurs, de ses usages et de ses habitudes, Paris, Strasburg et Leipzig 1838–1841. Wyd. polskie: Lud polski albo dokładne opisanie zwyczajów, obyczajów i ubiorów jego, Strasburg 1842 (40 litogr.). w. 1g. – Tablica (rycina) 4, którą wymienił Kolberg została zamieszczona na początku cz. II Mazowsza, zob. DWOK T. 25. w. 13–1d. – Kolberg zaczerpnął cytat z artykułu A. Szelewskiego Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach, poprzedzona statystycznym opisem miasta z wymienionej strony; całość artykułu na s. 1–31, 93–125, 189–216. w. 6–16g. – Ten fragment tekstu pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy... (1827), s. 191. w. 14d. (przyp. 1) – W przypisie przedruk krótkiej, anonimowej notatki bez tytułu, zamieszczonej w „Kurierze Warszawskim” 1849, nr 311. w. 5g.–3d. – Cytaty pochodzą z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy... (1827), s. 187–188. Wzmianka o Kacprze Janickim (w. 9g.) zaczerpnięta przez Gołębiowskiego z artykułu Nowości warszawskie zamieszczonego w „Kurierze Warszawskim” 1822, nr 272 („Kurier” wymieniony w w. 19g.). w. 1–8g. – Te informacje pochodzą z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy... (1827), s. 190–191. w. 3–1d. (przyp. 1) – Odesłanie dotyczy hasła podpisanego W. G. Konstrukcja budowli wiejskich zamieszczonego w Encyklopedii rolnictwa i wiadomości związek z niém mających, T. II: Warszawa 1874, s. 1107–1108. w. 3g.– s. 62 w. 1d. – Cytaty pochodzą z wymienionej przez Kolberga pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie..., �21 s. 369–371. W przyp. 1 na s. 60 Kolberg zamieścił cytat z artykułu M. O. i K. F. Podróż odbyta po kraju przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie z „Kalendarza Astronimiczno-Gospodarskiego na rok zwyczajny 1854” J. Jaworskiego, Warszawa [1853], s. 104. s. 62 przyp. 1 i s. 63 przyp. 1 – Na s. 62 cytaty z Księgi ziemi czerskiej…, s. LXVI–LXVIII; w przyp. na s. 63 informacja zaczerpnięta z tejże Księgi… ze s. XL. s. 63–64 przyp. 2 – Odesłanie Kolberga dotyczy trzech artykułów zamieszczonych w Encyklopedii rolnictwa... T. II: Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Willanowie (gub. Warszawska, pow. Warszawski, gmina Willanów), własność Stanisława Orzyńskiego na s. 1105–1107; Opis gospodarstwa cząstkowego w Małéj wsi (gub. Warszawska, pow. Grójecki, gmina Belsk), własność Stanisława Sitarek na s. 1103–1105 i Gospodarstwa małe (włościańskie) na s. 1108–1110. s. 64 w. 5–17g. – Cytat pochodzi z wymienionego artykułu M. O. i K. F. Podróż odbyta po kraju przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego…, s. 104. w. 5d. – s. 65 w. 5g. – Informacja Kolberga dotyczy artykułu Dyzmy Chromego O uprawie i obrabianiu lnu, „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok zwyczajny 1855” J. Jaworskiego, Warszawa [1854], s. 134. s. 65 w. 9g.–12d. – Kolberg przytoczył fragment artykułu Zbiór siana w okolicach Warszawy zamieszczonego w ,,Kłosach” 1871, T. XII, nr 307, s. 307. Wspomniana przez niego rycina to reprodukcja (na s. 308 „Kłosów”) przedstawiająca obraz J. Chełmońskiego o takim samym tytule Zbiór siana w okolicach Warszawy. s. 66 w. 3g. – s. 67 w. 6g. – Kolberg przytoczył fragmenty artykułu A. Wiślickiego Wędrowna ludność za zarobkiem w Królestwie Polskim zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1865, T. XI, nr 293; tam także rycina Kossaka Bandochy wjeżdżający do wsi. s. 67 w. 10d.– 68 w. 18g. – W wymienionym przez Kolberga numerze ,,Kuriera Warszawskiego” tego cytatu brak. s. 68 w. 17–10d. – Informacja pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy z T. 3: Warszawa 1840, s. 110–111, tam w rozdziale Morowa zaraza w Warszawie 1712 r. Obraz z podań miejscowych. w. 2–1d. (przyp. 1) – Odesłania Kolberga dotyczą poematów: F.S. Klonowica Flis, to jest spuszczanie statków Wisłą i inszy- �22 s. 69 mi rzekami do niej przypadającymi; pierwodruk: 1595, zob. toż: opracował S. Hrabiec, Wrocław 1951, BN I 137 oraz [Pruszakowej Seweryny z Żochowskich] Powiśle. Powieść z drugiej połowy XVIII wieku, ,,Biblioteka Warszawska” 1854, T. 4, s. 323–346, dokończenie: s. 409–440. w. 11–16g. – Cytat pochodzi z anonimowej notatki, bez tytułu, zamieszczonej w „Kurierze Warszawskim” 1865, nr 93, tam ten fragment na s. 427; początek akapitu brzmi: „Pora tarcia się ryb wiosną”. Zwyczaje (s. 71–199) s. 71 s. 72 s. 73 s. 74 s. 75 s. 75 w. 4–27g. – Cytat za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, „Nowy Kalendarz Domowy na rok zwyczajny 1830” Warszawa (druk: A. Gałęzowski), tam na s. 23–24 opis zwyczajów grudniowych (całość artykułu s. 16–24); odwołanie do Gołębiowskiego za tym źródłem, zob. Ł. Gołębiowski Opisanie historyczno–statystyczne miasta Warszawy... (1827), s. 187. w. 15–23g. – Cytat zaczerpnięty z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, s. 318–319. w. 15d. – s. 73 w. 2g. – Cytat z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 282. Gołębiowski podał tę informację za rękopisem J. Kitowicza, zob. tegoż Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, cz. I, Poznań 1840, s. 6–7, zob. tegoż Opis obyczajów za panowania Augusta III, opracował R. Pollak, Wrocław 1951, s. 63. Przyp. 1 na s. 72 – tekst także za Gołębiowskim Lud polski…, s. 318. w. 10–17g. – Za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek…, s. 24. w. 12–8d. i s. 74 w. 9–17g. – Za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek…, s. 24. w. 15d. – s. 75 w. 9g. i przysłowie 1 – Za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek…, s. 24. w. 8–1d. – Kolberg zamieścił informacje za pracą Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno–statystyczne ... (1827), s. 220–221. w. 14g. – s. 77 w. 22g. i przyp. – Opis sporządzony na podsatwie tekstu Skąd powstały u nas tak zwane szopki pokazywane od Bożego Narodzenia, „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XV, �23 s. 77 s. 77 s. 78 s. 82 nr 384 (nie 381), s. 51; prawdopodobny autor tekstu F.M. Sobieszczański. W przypisie Kolberg odwołuje się do następujących publikacji: Ł. Gołębiowskiego Lud polski (nie: Gry i zabawy), tam opis jasełek na s. 280, opis ten przytacza Kolberg na s. 77, zob. następny przypis; anonimowego artykułu Święto zjawienia Pańskiego albo Trzech Króli, ,,Pamiętnik Religijno–Moralny” 1843, T. 4, z. 1, s. 13; anonimowego artykułu Uroczystość Bożego Narodzenia, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1844, T. 7, z. 6, s. 530; publikacji S. Pruszakowej Szopka zamieszczonej w „Kalendarzu Astronomiczno-Gospodarskim na rok przestępny 1856” [Warszawa 1855], s. 35; artykułu W. Szymanowskiego Szopka opublikowanego w ,,Tygodniku Ilustrowanym” 1860, T. I, nr 15, s. 115–116; publikacji J. Sikorskiego Jasełka zamieszczonej w ,,Pamiętniku Muzycznym i Teatralnym” R. 1: 1862, nr 2–15. w. 5g. i w. 1d. (przyp. 1) – Odesłanie do „Tygodnika Ilustrowanego” z 1867 roku, T. XV, nr 381 jest błędne. w. 15d. – s. 78 w. 7g. – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 280. Gołębiowski z kolei powołał się na rękopis Kitowicza, zob. tegoż Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, cz. I, w wyd. z 1840, s. 2–6; zob. też tegoż Opis obyczajów za panowania…, wyd. z 1951, s. 59. w. 12–21g. – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu bez tytułu zamieszczonego w „Kurierze Warszawskim” 1848, nr 18. w. 12–4d. – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu W.L. Anczyca Szopka czyli jasełka i gwiazdka w Krakowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1862, T. V, nr 135, jest to fragment obszerniejszego opracowania pt. Obrazy krakowskie zamieszczonego w kilku numerach „Tygodnika” z tego roku. nr 10 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 56, nr 389, bez lokalizacji. W rkp. t. 1–4 zanotowane o kwintę czystą wyżej, w t. 2 i 4 na drugą i trzecią miarę ósemki f1 d1, t. 5–8 zgodnie z notatką Kolberga w D-dur, w t. 6 na drugą i trzecią miarę rytm: ŒÊ ‰, w t. 8 tylko górna wersja. W rkp. pod melodią notatka: „v. Miłą cieszmy się nadzieją”, która dotyczy wariantu z Pieśni ludu polskiego wydawanych cyklicznie w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, nr 8, zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II (DWOK T. 67/II), nr 134. nr 11 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, nr 25, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, zanotowana o sekundę wielką niżej, w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 4 pierwsza szesnastka d2, w t. 8 ćwierćnuta z kropką g1, t. 9–10 brak. �24 s. 83 nr 12 – Zapis nutowy jest połączeniem dwóch melodii bez tekstu. Takty 1–8 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 3, nr 17a i teka 33, sygn. 1305, k. 45, nr 14, karta ta zatytułowana: „Kozaki”, oba rękopisy bez lokalizacji. W t. 1: w rkp. z teki 43 szesnastki d2 e2 d2 c2, a w rkp. z teki 33 szesnastki h1 c2 h1 a1; w obu rkp.: w t. 2 tylko górna wersja, w t. 3 przy pierwszej szesnastce dodana oktawa g2, w t. 4 na pierwszą miarę tylko górna wersja, na drugą dwie ósemki a1 a1, w t. 5, 6 i 7 na pierwszą miarę tylko dolna wersja, w t. 8 na pierwszą miarę ósemka h1 i dwie szesnastki h1 d2; po t. 8 jeszcze: w rkp. z teki 43: & a w rkp. z teki 33: & # # œ œ œ œœ œ œœœ œ œ œ œœ œ œ œ œ . , Takty 9–16 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 37r., nr 315, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam nad melodią notatka Kolberga: „Kozak”, w t. 15 tylko górna wersja, po t. 16 jeszcze: & # .œ œœœ œ œ œ œ œ .. œ . œœœœ œ œ œ œ . Tekst jak w druku w rkp. Kolberga: teka 12, sygn. 1183, k. 19v. i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją: „Kromnów”; w obu rkp. tekst podpisany pod inną melodią, zob. nr 4 w suplemencie. Ponadto tekst zwr. 1 i 2 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1193, k. 1, nr 9; jest to odpis ze zbioru Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838, s. 150. Odsyłacz Kolberga pod pieśnią dotyczy cz. I Krakowskiego (zob. DWOK T. 5), s. 218, nr 23 (nie: s. 217, nr 24), tam tekst jak w zbiorze Paulego. s. 83–84 nr 14 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 21v., z lokalizacją ogólną: „Mazew”, tam melodia z incipitem: „Miała matulinka” i tamże, k. 28, z lokalizacjami: „Mazew” i „Kłodawa”, tam tekst jak w druku. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, zamiast t. 5–8 pięciokrotne powtórzenie taktu zanotowanego w metrum : & b œ œ œ œ , t. 9–10 brak. s. 86–87 nr 18 – Rkp Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, nr 43 i teka 10, sygn. 1173/4, k. 3v., oba rkp. z lokalizacją: „Rzeczyca”. �25 W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych; w rkp. z teki 43 œ b œœœœœ w t. 1 i 3 ostatnia nuta tylko f1, t. 2 i 4: & R R R R J J , zamiast œœ œ œ œœœ b . t. 9: & . œ œ œ .. , tekst pod melodią słabo czytel- ny; w rkp. z teki 10 brak t. 9. nr 19 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153v., nr 21, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, z notatką: „Husyt żydowski” i teka 10, sygn. 1173/4, k. 3v., z lokalizacją: „Rzeczyca”, tam nad melodią: „Hussyt”. W obu rkp.: w t. 1 pierwsza nuta tylko a1, w t. 10 tylko dolna wersja. W rkp. terenowym w t. 5 brak # przy g1, w t. 6 ostatnia nuta a1, w t. 7 pierwsza nuta e1, w t. 8 ostatnia nuta e1, t. 12 jak dolna wersja w t. 10. W rkp. z teki 10: t. 5–8 w następującym układzie: t. 5 i 8 ze znakiem powtórki, następnie t. 5, 6, 5 i 8, po t. 8 brak znaku powtórki, t. 9–10 opatrzone notatką: „bis”, t. 11–12 brak. s. 91 w. 1–6g. i w. 14–27g. – Cytat za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek…, s. 24. w. 6–3d. – Por. K.W. Wójcicki Nowy Rok, „Kłosy” 1866, T. II, nr 27 i tegoż Kalendarz zwyczajowy Antoniego Zaleskiego, „Kłosy” 1868, T. VI, nr 135. w. 2d. – s. 92 w. 12g. – Zgodnie z odesłaniem Kolberga jest to cytat z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 315, tam tekst zaczyna się od słów: „Zacznijmy od tej uwagi” i dalej jak zacytował Kolberg. s. 92 w. 14g. – 2d. – Cytat za: Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek… s. 16; odesłanie do Gołębiowskiego pochodzi od Kolberga. w. 2d. – s. 93 w. 9d. – Zgodnie z odesłaniem Kolberga jest to cytat z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 291–292, przypis uzupełniony przez Kolberga. s. 94 w. 7–14g. – Pierwsze przysłowie w publikacji K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 2: Warszawa 1840, s. 249; przysłowia 1, 2 i 5, zob. Starodawne przysłowia dla ochronek, Poznań 1863, s. 33. s. 94–95 nr 24 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 184–185, tam taki sam tekst; kolejny odsyłacz dotyczy tekstu zamieszczonego w artykule W.A. Maciejowskiego Legendy i pieśni ludu polskiego w „Bibliotece Warszawskiej” w 1860 roku, T. 2, s. 447, w artykule Maciejowskiego zamieszczone s. 87 �26 zostały teksty zebrane przez Mateusza Gralewskiego w Mazewie, w Łęczyckiem. s. 95 w. 9–1d. – Zgodnie z odesłaniem jest to cytat z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 316, niektóre zdania zostały przez Kolberga pominięte. s. 96 w. 1–29g. – Tekst pochodzi z publikacji Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek… s. 24; powołanie na Knapskiego za Kalendarzem, zob. G. Knapski Thesauri polono-latino-graeci, T. 3, Kraków 1632, s. 887. w. 10d. – 97 w. 2g.– Cytat z K.W. Wójcickiego dotyczy jego pracy Przysłowia narodowe, T. 1: Warszawa 1830, s. 92–93; w publikacji na s. 89–96 omówienie przysłowia „Biega z nim...” z informacją o pochodzeniu ze zbioru Rysińskiego (dotyczy Proverbiorum polonicorum a Salomone Rysinio collektorum…, , centuria prima). s. 97 w. 3–13g. i przyp. 1– Tekst przytoczył Kolberg za Ludem polskim Ł. Gołębiowskiego, s. 282; tam także błędne odesłanie do Kitowicza. W przypisie odesłanie do niepodpisanego artykułu Kolędy zamieszczonego w „Ruchu Muzycznym” 1860, nr 51; odesłanie Kolberga do „Gazety Polskiej” z 1868, nr 181 jest błędne. s. 97–98 nr 25 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 12, nr 19, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W żłobie leży, któż pobieży”. W rkp. w t. 1–2 i 10 tylko górna, w t. 5 i 7 tylko dolna wersja. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny czyli pieśni nabożne z melodyjami w kościele katolickim używane a dla wygody kościołów parafialnych zebrane, Kraków 1838, s. 30 (melodia druga), natomiast tekst zamieszczony przez Kolberga w druku także w Śpiewniku..., s. 31–33, tam pod wariantem melodii (melodia trzecia); w rkp. także odesłanie do wariantu opublikowanego w cz. III Wielkiego Księstwa Poznańskiego (zob. DWOK T. 11) s. 39, nr 1. Ponadto w druku Kolberg odsyła także do zbiorów Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871, s. 123 (tam tekst identyczny) oraz do wariantu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 175–176; u Kozłowskiego i Kellera bez melodii. Por. też nr 2 w suplemencie. s. 98–99 nr 26 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 179–180 taki sam tekst. s. 99 nr 27 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 32, nr 72, bez lokalizacji, tam melodia z pierwszą zwrotką. W rkp. melodia zanoto- �27 wana o sekundę wielką wyżej, w metrum  w pomniejszonych œ b wartościach rytmicznych, t. 1: & œ œ œ , w t. 2 i 5 na drugą miarę dodana druga wersja: ćwierćnuta c2. Rkp. jest odpisem Kolberga ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843, s. 134, tam tekst jak w druku u Kolberga. Pod pieśnią także odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Kellera, tam zgodnie z informacją Kolberga wariant tekstu na s. 132. Ostatni odsyłacz dotyczy zbioru Symfonie anielskie, abo kolenda, mieszkańcom ziemskim od muzyki niebieskiej wdzięcznym okrzykiem na dzień Narodzenia Pańskiego zaśpiewane. Zbiór ten został kilkakrotnie wydany: Kraków 1630 i 1642 z przedmową Jana Żabczyca oraz Kraków 1631 z przedmową Jana Karola Dachnowskiego; autorstwo zbioru nie zostało ustalone. Symfonie anielskie… Jana Dachnowskiego zostały wydane m.in. przez A. Brodnickiego w Krakowie w 1913 (wyd. Akademii Umiejętności w serii „Biblioteka Pisarzów Polskich”), gdzie we wstępie Brodnicki przytacza argumenty za autorstwem Dachnowskiego, powołując się na M. Wiszniewskiego Historia literatury polskiej, T. 4: Kraków 1844, s. 498. Symfonije anielskie albo kolęda mieszkańcom ziemskim… usłyszane Roku Pańskiego 1630 Jana Żabczyca wydał A. Karpiński, Warszawa 1998 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich”). s. 100 nr 28 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 17, nr 44, bez lokalizacji, nad melodią notatka Kolberga: „P[ieśni] o Bożem Narodzeniu”. W rkp. w t. 2 i 3 tylko górna wersja, pod taktami 1–4 tylko pierwszy wiersz, w dalszym przebiegu brak fragmentu: „by człowieka w chwale swojej”. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika Kościelnego z melodyjami, Kraków 1842, s. 408. Pod pieśnią także odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Kellera, s. 145–146. U Mioduszewskiego i u Kellera tekst obszerniejszy niż w druku u Kolberga. nr 29 – Pod pieśnią także odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Kellera, tam na s. 160–161 tekst obszerniejszy. s. 100–101 nr 30 i przyp. 1 na s. 101–102 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 17, nr 45, bez lokalizacji, z notatką: „P[ieśni] o Bożem Narodzeniu”. W rkp. w t. 9 i 10 tylko górna wersja, a pod melodią tylko zwr. 1, ale bez fragmentu: „w jasełkach na mrozie nago położone”. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika Kościelnego..., s. 410, u Mioduszewskiego tekst �28 obszerniejszy niż w druku u Kolberga. W przyp. na s. 102 błędne odesłanie do cz. II Poznańskiego (DWOK T. 10), winno być: Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. 119, dotyczy pieśni nr 2. s. 101 nr 31 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 20, nr 58, bez lokalizacji, z notatką: „P[ieśni] o Bożem Narodzeniu”, tam melodia z pierwszą zwrotką. W rkp. melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, mimo oznaczenia metrum przy kluczu: , w t. 10: w pierwszym wykonaniu powtórzenie melodii jak w t. 2, w drugim wykonaniu dolna wersja. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika Kościelnego..., s. 435. Pod pieśnią także odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Kellera, s. 152–153. U Mioduszewskiego i u Kellera tekst obszerniejszy niż w druku u Kolberga. s. 102–103 nr 32 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 28, nr 30, bez lokalizacji, tam melodia i zwr. 1–2. W druku w t. 6 trzecia i czwarta nuta zanotowane błędnie jako ćwierćnuty, w rkp. zapis poprawny – dwie ósemki. Rkp. jest odpisem Kolberga ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy..., s. 68; u Mioduszewskiego zwr. 30 w. 1 brzmi: „Z Tub Maryną Bartek prostak”, mowa o instrumencie „tubmaryna”, por. przypis Kolberga do tego wiersza. s. 103–104 nr 33 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 76, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, melodia z incipitem: „Florek w budzie”, nad melodią notatka Kolberga: „Kolęda”. W rkp. zapis ołówkowy, słabo czytelny, brak znaku przykluczowego, w t. 6–8 tylko górna, w t. 10 tylko dolna wersja, w t. 6 i 10 dwie pierwsze nuty zanotowane błędnie jako ósemki. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 183 taki sam tekst. s. 104–105 nr 34 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin” i notatką: „Kolęda”, tam melodia z incipitem: „Wziun Kuba Staśka, Stasiek Banaska”. W rkp. w t. 2 ostatnia nuta e2, podkreślona jeszcze przez oznaczenie literowe, w t. 3 dwie pierwsze szesnastki c2 h1, na ostatnią miarę tylko górna wersja, w dalszym przebiegu melodii widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: t. 5 i 7 zapisane w metrum  – oznaczenie metrum zapisane powyżej linii melodycznej – wszystkie nuty zanotowane jako ósemki. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 183–184 taki sam tekst. s. 105–106 nr 35 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… w wyd. z 1869, s. 181–182, tam taki sam tekst. s. 106 nr 36 – Odesłanie do zbioru M.M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy… s. 124–125 dotyczy wariantu tekstu; w pracy K. Kozłow- �29 skiego Lud. Pieśni, podania… s. 190–191, tam taki sam tekst z odesłaniem m.in. do Mioduszewskiego. s. 106–107 nr 37 – W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, na s. 180–181 taki sam tekst. s. 107 nr 39 – W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, na s. 188–190 zamiast tekstu zamieszczonego w nawiasie rozpisane zwrotki. s. 108 nr 40 – W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, na s. 187–188 zamiast tekstu zamieszczonego w nawiasie rozpisane zwrotki. nr 41 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w przebiegu melodii w t. 2, 3, 5 i 6 tylko górna wersja; pod taktami 1–2 incipit: „Tam pod paleńkiem, pod syroceńkiem” (część tekstu dziś słabo czytelna), a pod kolejnymi taktami incipit: „Hej, przez pole” i notatka: „kolęda”. Tekst jak w druku także w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 186. w. 2d. – s. 109 w. 5d. – Tekst akapitu 1 i 2 do słów: „Kacper, Melchior i Baltazar” pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 16 i 17. Pierwszy akapit także w pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski… na s. 311, na którego powołał się Kolberg. Tekst w w. 7g. – 5d. na s. 109 pochodzi z Ludu polskiego…, s. 312; za Gołębiowskim powtórzył też Kolberg odesłanie do „Kuriera Warszawskiego”, winno być: 1821 (nie 1820), nr 5, tam anonimowa notatka zaczynająca się od słów: „Jutro przypada święto uroczyste Trzech Królów” w dziale „Nowości Warszawskie”. s. 109 w. 4d. – s. 110 w. 4g. – Odesłania do K.W. Wójcickiego nie umiejscowiono. Cytat pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 17. s. 110 w. 5g. – 5d. – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 313–314. s. 111 w. 5–10g. – Odesłanie Kolberga do „Kuriera Warszawskiego” 1869, nr 17 dotyczy niepodpisanej notatki zaczynającej się od słów: „Z pośród konsensowych impressarjów szopek”, tekst przytoczony przez Kolberga nie jest cytatem. w. 17–27g. (św. Piotra i ś. Pryski) – Opis dotyczący dni 18 i 20 stycznia pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 17, natomiast przysłowie zaczerpnął Kolberg z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 2: Warszawa 1840, s. 248. s. 112 w. 5g. – Przysłowie 2 zaczerpnął Kolberg z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 2: Warszawa 1840, s. 248. w. 10–5d. – Opis dotyczący dnia 25 stycznia zob. Kalendarz narodowy…, s. 17, tam bez przysłowia. �30 s. 113 w. 12–6d. – Taki opis (z przysłowiem 1) w Kalendarzu narodowym…, s. 17. s. 114 w. 2–13g. i przyp. 1 – Opis dotyczący dnia 2 lutego, zob. Kalendarz narodowy…, s. 17. Treść przyp. 1 w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 39, nr 9a i 9b, w rkp. tekst do słów: „ma wróżbę”, tam bez odesłania do źródła; jest to odpis z anonimowego artykułu Zwyczaje ludu z „Pamiętnika Naukowego” 1837, T. 2, z. 4, s. 57 (całość artykułu na s. 44–77). w. 14 w. 14g. – Odesłania do K.W. Wójcickiego nie umiejscowiono. s. 115 w. 13–16g. (św. Błażej) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 17. w. 17–23g. (św. Agata) – Por. K.W. Wójcicki, Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 249. w. 9d. – s. 116 w. 2g. (św. Dorota) – Kolberg zacytował fragmenty z Kalendarza narodowego…, s. 17, dodając odesłanie do cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5); przysłowie nr 2 także w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 250. s. 116 w. 13–21g. (św. Walenty) – Kolberg zacytował fragmenty z Kalendarza narodowego…, s. 17, tam brak przysłów. Przysłowie nr 1 w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 250. s. 116 w. 5d. – s. 117 w. 13g. i przyp. 1 (św. Maciej) – Wiersze 3–4d. na s. 116 i w. 3–4g. na s. 117 to cytat z Kalendarza narodowego…, s. 18; powołanie na Haura za Kalendarzem, zob. J.K. Haur Skład abo skarbiec znakomitych sekretów ekonomiki ziemiańskiej, Kraków 1693, tam: „Święty Maciej z rzek i stawów zwykł ruszać lody”. Przysłowia nr 1, 2 i 5 w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 250. Treść przypisu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 39, nr 10a i 10b, w rkp. tekst do słów: „umrzeć mają”, tam bez odesłania do źródła; jest to odpis z artykułu Zwyczaje ludu…, s. 58. s. 120 w. 1–27g. – Tekst zamieszczony w trzech pierwszych akapitach pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 18; odsyłacz do Ludu, tj. cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5) pochodzi od Kolberga. w. 11d. – s. 121 w. 11g. – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincyach, Warszawa 1831, s. 331–332. Tekst na s. 120 w. 1–6d. od słów: „Przybierano” do „skoku” Gołębiowski zamieścił w przypisie, u niego też odesłanie do A.M. Fredry, zob. Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne, Kraków 1658, s. 23, toż: Paryż 1867, T. 1, s. 48. s. 121 w. 12–20g. – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy…, s. 332; Gołębiowski z kolei odwołał się do �31 rękopisu J. Kitowicza, zob. tegoż Opis obyczajów i zwyczajów…, cz. IV: Poznań 1841, s. 69, w wydaniu z 1951 roku na s. 550–551. s. 122 w. 3–18g. i przyp. 1 – Kolberg zacytował fragmenty z Kalendarza narodowego…, s. 18. w. 19–28g. – Cytat pochodzi z pracy Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy…, s. 226. w. 8d. – s. 123 w. 2g. – Cytat pochodzi z pracy Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy…, s. 226. s. 123 w. 3–21g. – Cytat pochodzi z niepodpisanej notatki bez tytułu zamieszczonej w „Kurierze Warszawskim” 1865, nr 48, tam także wymieniona broszura Pieśni i tańce zabawom uczciwym gwoli z 1614 roku. W 1903 roku T. Wierzbowski pisał o jedynym zachowanym egzemplarzu tej broszury w Bibliotece Kórnickiej, zob. przedruk w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku wydał T. Wierzbowski, Warszawa 1903 („Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku”). w. 16d. – s. 124 w. 8g. – Tekst zaczerpnięty został z „Kuriera Codziennego” 1869, nr 32, tam bez nazwiska autora i tytułu, zaczyna się od słów: „Wczoraj jako w środę popielcową”. s. 124 w. 11–15g. – Por. Kalendarz narodowy…, s. 18. s. 125 w. 1–2g. – Zob. J. Długosz Kroniki, czyli roczniki sławnego Króles­ twa Polskiego, T. 1 (księga 2): Warszawa 1961, s. 244. w. 3–28g. – Kolberg zacytował fragment Ludu polskiego Ł. Gołębiowskiego, s. 303–304, który z kolei oparł się na rękopisie J. Kitowicza, zob. tegoż Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, cz. IV, s. 74–75, w wydaniu z 1951 roku s. 553. Za Gołębiowskim odesłanie do „Kuriera Warszawskiego” 1823, nr 55, skąd zaczerpnięty został ostatni akapit, tam notatka anonimowa w dziale Nowości Warszawskie. w. 4–1d. – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 18. s. 126 przysłowia 2, 3, 4 i 5 – Przysłowia zaczerpnięte z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 251. w. 4–1d. (7 marca) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 18. s. 127 w. 1–14g. (9 i 10 marca) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 18. w. 15g.–1d. (św. Grzegorz) – Przysłowie 1 pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 251. Wiersze 16–1d. zaczerpnięte z Kalendarza narodowego…, s. 18. Odesłanie do Komonieckiego za Kalendarzem, dotyczy pracy [A. Komonieckiego] Dziejopis żywiecki do druku podany przez J. Radwańskiego, wyd. z rękopisu z roku 1704, Kraków 1866, s. 55. �32 s. 128 w. 8–14g. (św. Benedykt) – Zob. K.W. Wójcicki Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 252. w. 8–15d. (25 marca) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 19. w. 5d. – s. 129 w. 12g. – Opis dotyczący miesiąca kwietnia (bez przysłowia nr 1) oraz dnia 1 kwietnia (do słów: „naznaczyć mu trudno”) pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 19. Wszystkie 3 przysłowia w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 252. s. 129 w. 15–20g. – Odesłanie dotyczy pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy, tam s. 271. s. 130 w. 1–15g. – Cytat pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 19. w. 16g. – 131 w. 4g. i przyp. 1 – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 284–285. U Gołębiowskiego odesłanie do wcześniejszych źródeł: rękopisu J. Kitowicza, zob. Opis obyczajów…, w wydaniu z 1951 na s. 53; anonimowej notatki zamieszczonej w dziale Nowości Warszawskie w „Kurierze Warszaw­ skim” 1822, nr 77, tam inny tekst dotyczący przebierania się przez młodzież. Za Gołębiowskim także odesłanie do „Kuriera Warszawskiego” 1828, nr 78, w tym numerze informacji, o których mowa, brak. W przypisie także cytat z Ludu polskiego ze s. 284. s. 131 w. 6–13g. i przyp. 2 (Wielki Tydzień) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 315; zob. też J. Kitowicz Opis obyczajów…, w wydaniu z 1951, s. 554. W przypisie odesłanie Kolberga do anonimowego artykułu Wielki Tydzień zamieszczonego w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” 1847, T. 12, s. 330 i do drugiego anonimowego artykułu także zatytułowanego Wielki Tydzień opublikowanego w „Gazecie Polskiej” 1865, nr 83. w. 16g. – s. 132 w. 16g. i przyp. 1 na s. 132 (Środa Wielka) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 304; w przypisie cytat ze s. 314. s. 132 w. 19g. – s. 133 w. 4g. i przyp. 2 (Wielki Czwartek) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 276; w przypisie odesłanie Kolberga do artykułu K.W. Wójcickiego Wielki Czwartek zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1860, T. 1, nr 28. s. 133 w. 6–24g. (Grzechotki) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego ze s. 279 (nie 129), zob. też J. Kitowicz Opis obyczajów…, wydanie z 1951, s. 555. s. 133–134 w. 3d. (Wielki Piątek) – Cały tekst Kolberg zaczerpnął z Ludu polskiego Gołębiowskiego, ze s. 292–294. Wzmianka o pani Guébriant i Pamiętnikach Niemcewicza na s. 133 za Gołębiowskim, �33 s. 134 s. 135 s. 136 s. 137 zob. Wypis z podróży pani de Guébriant, posłowej nadzwyczajnej do Polski za Władysława IV, w: J.U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 4: Warszawa 1822, s. 227. Na s. 134 przywołany Kitowicz, także za Gołębiowskim, zob. Opis obyczajów…, tam w wydaniu z 1951 s. 51. w. 2d. – s. 135 w. 3g. – Jest to cytat z Kalendarza narodowego…, s. 19. w. 4–15g. – Ł. Gołębiowski Lud polski…, s. 294. w. 16–27g. i przyp. 1 – Wymieniony w tym akapicie Andrzej ze Słupi (nie Słupia) zredagował około 1470 roku zbiór utworów religijnych znanych jako tzw. Pieśni łysogórskie. Ł. Gołębiowski dokonał odpisu zaginionego dziś rękopisu. Przytoczony tekst to fragment anonimowego wiersza z tego zbioru, zob. Żale Matki Boskiej pod Krzyżem w: S. Vrtel-Wierczyński Wybór tekstów staropolskich, Warszawa 1863, s. 180, zob. też http://staropolska.pl (dostęp 29. 11. 2016). W przypisie cytat z pracy W.A. Maciejowskiego Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830, T. 1: Warszawa 1851, s. 348. w. 8d. – s. 136 w. 9g. (Śledź i żur) – Cytat pochodzi z Ludu polskiego Gołębiowskiego, s. 299, zob. też J. Kitowicz Opis obyczajów…, wydanie z 1951, s. 556. Odesłanie do Ludu, Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), pochodzi od Kolberga. w. 10g. – s. 137 w. 11g. (Wielka Sobota) – Pierwszy akapit (do słowa: „podarek”) pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski… s. 301; drugi akapit został zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 19; ostatnie trzy akapity to także cytaty z Ludu polskiego, za Gołębiowskim wzmianka o pani Guébriant, dotyczy: Wypis z podróży pani de Guébriant… w Zbiorze pamiętników historycznych… Niemcewicza (zob. przypis do s. 133–134). w. 14–21g. – Opis Wielkanocy bez ostatniego akapitu pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 19. w. 7d. – s. 138 w. 1d. (Święcone) – Tekst zaczerpnął Kolberg z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., trzy pierwsze akapity (do słów: „zostawiano służącym”) pochodzą ze s. 305, ostatni akapit (s. 138 w. 15–28g.) ze s. 310–311. Tekst ostatniego akapitu zachował się także w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1117, k. 12; jest to odpis z wymienionych wyżej stron Ludu polskiego. Za Gołębiowskim powtórzone zostało odesłanie do Reja, zob. M. Rej Postylla w: tegoż Dzieła wszystkie, T. 4: Wrocław-Warszawa-Kraków 1965, cz. I, s. 301, pierwodruk: 1557. W przypisie cytat z artykułu S. Ulanowskiej Pisanki czyli kraszanki wielkanocne zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1884, T. 3 (seria IV), nr 68. �34 s. 139 w. 4–15g. i przyp. 1 (Dyngus) – Opis bez ostatniego akapitu pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 19. W przypisie cytat z pracy zbiorowej Starożytności Warszawy…, T. 3, s. 196. s. 140 nr 42 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 47, nr 130, bez lokalizacji. Pieśń zapisana w grupie „Pieśni wielkanocne”, nad melodią notatka: „Starodawna”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 9 brak oznaczenia fermaty, druga nuta ćwierćnuta z kropką, trzecia nuta ósemka; tekst jak w druku. Rkp. Kolberga jest odpisem ze zbioru M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny..., s. 129. s. 140–141 nr 43 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 192–194 taki sam tekst. s. 141 nr 44 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 194–195 taki sam tekst. s. 142 nr 45 i przyp. 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 43, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. tylko t. 1–3 opatrzone znakiem powtórki, a pod nimi tylko pierwsza zwrotka, brak dolnej wersji melodii. Tekst pieśni i przypisu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 197–198. s. 142–143 nr 46 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 44, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam pod melodią fragment tekstu: „Nad jeziorem lipka stała, pod tą lipką”. W rkp. zapis ołówkowy, słabo czytelny, w t. 1: nad drugą i trzecią nutą oznaczenia literowe nut: „a h”, na czwartą miarę ćwierćnuta d2, w t. 2 na czwartą miarę ćwierćnuta f1, w t. 3 brak pierwszej nuty. W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 199–200 tekst pieśni wraz z „Wariantem” (zwr. 7 i 8) jak u Kolberga. s. 143 w. 10d. – s. 144 w. 2g. i przypisy – Zgodnie z odsyłaczem Kolberga jest to cytat z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam s. 199–200. Tekst zamieszczony w przyp. 1 na s. 143 u Kozłowskiego na s. 200; przyp. na s. 144 – u Kozłowskiego na s. 192, tam powołanie na J. Jurkowskiego Tragedia o polskim Scylurusie, Kraków 1604, zob. tegoż Dzieła wszystkie, T. 1: Wrocław 1958, s. 90 , w opracowaniu J. Krzyżanowskiego i S. Rosponda. s. 144–145 nr 47 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, s. 195 i 266. s. 146 nr 50 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 198–199 taki sam tekst, a na końcu jeszcze jedna zwrotka. s. 146–147 nr 51 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 195–196 taki sam tekst, a także frag- �35 ment zamieszczony pod notą: „W Czaplinie pod Czerskiem dodają”. s. 147 w. 3d. – s. 148 w. 11g. i przyp. 1 – W publikacji Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 192 Wójcicki pisze o „Gaiku” obchodzonym w Krakowskiem i na Mazowszu we wtorek wielkanocny, tam na s. 191–193 także wspomniana pieśń obrzędowa, a na kolejnej stronie wzmianka o gaiku w Sandomierskiem z kolejną pieśnią. s. 148 w. 12–20g. – Cytat pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 197; za Kozłowskim przywołany K.W. Wójcicki, Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 191, 194, 264 oraz Ż. Pauli, Pieśni ludu polskiego w Galicji…, s. 17. s. 148–149 nr 52 – Rkp. Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 24; rkp. uszkodzony, część karty odcięta, widoczne tylko zwr. 6–8 i 10–11, ponadto w rkp. w zwr. 8 ostatni wiersz brzmi: „ani ich napoi”. s. 149–150 nr 53 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Nasz  gaiczek”. W rkp. t. 2:           , t. 4:        . W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 196–197 taki sam tekst. s. 154 nr 57 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 63v., z lokalizacją: „spod Łyszkowic”; tam w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, a pod melodią zwr. 1–3, przy czym w zwr. 1 i 3 tylko: „dziwują się” bez „mu”. w. 13d. – s. 155 w. 3g. (św. Wojciech) – Tekst zamieszczony na s. 154 pochodzi z rkp. Kolberga, teka 11, sygn. 1176/3, k. 4, z notką: „Warszawa”, jest to odpis z Kalendarza narodowego…, s. 19. W innym rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1117, k. 12 tylko w. 1–5d., jest to odpis z Ludu polskiego Gołębiowskiego, s. 324. Przysłowia 1 i 2 także w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 253. s. 155 w. 12d. – s. 156 w. 7g. (św. Marek) – Por. Kalendarz narodowy…, s. 19. Pierwszy akapit wraz z przysłowiem w rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1117, k. 12 oraz w rkp. z teki 11, sygn. 1175, k. 5; w rkp. z teki 11 z boku notatka: „Warka”, tam tekst inaczej zredagowany. Wszystkie przysłowia w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 253. s. 156 w. 13–15g. (Maj) – Tekst pierwszego akapitu zaczerpnięty został z Kalendarza narodowego…, s. 20, odesłanie do Wójcickiego pochodzi od Kolberga. �36 s. 157 s. 158 s. 159 s. 161 w. 7d. i przyp. 1 – W przypisie zostały wymienione dwa zbiorki pieśni: Wianeczek majowy na cześć Najświętszej i Najczystszej Pannie Niepokalanie Poczętej Maryi, Warszawa 1855 (zob. www. polona.pl, wydanie: Warszawa 1886); Wianek krzyżowy na cześć Najsłodszego Serca Jezusowego i Niepokalanego Serca Maryi, Warszawa 1855. w. 5d. – 157 w. 2g. – Informacje zaczerpnięte przez Kolberga z Kalendarza narodowego…, s. 20. w. 3–5g. – Cytat pochodzi z Gier i zabaw Ł. Gołębiowskiego, s. 187. w. 7g. – Kolberg odsyła do rozdziału „Gry”, którego ostatecznie nie zamieścił w Mazowszu wydanym w XIX wieku; opis gry „w zielone” zob. DWOK T. 42, s. 619, ten opis Kolberg zaczerpnął z Kalendarza narodowego…, s. 20. w. 8–13g. – Rkp. Kolberga, teka 11, sygn. 1175, k. 5, na górze karty nota: „od Warszawy”; jest to odpis z wymienionego numeru „Kuriera Codziennego”, tam ta informacja bez tytułu i autora. w. 15–24g. – Por. Kalendarz narodowy…, s. 20. w. 1–11g. i 18–23g. – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 20. w. 5–1d. – Por. Kalendarz narodowy…, s. 20; odesłanie do Chodakowskiego pochodzi od Kolberga, zob. Z. Dołęga Chodakowski O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, Kraków 1835, tam o sobótkach na s. 11 i toż, wydanie z 1867 roku ze wstępem J. Maślanki, tam s. 26. Pierwodruk pracy: „Ćwiczenia Naukowe” 1818, zob. Bibliografia. w. 3–9g. i przyp. 1 – Tekst pierwszego akapitu zaczerpnął Kolberg z Kalendarza narodowego…, s. 20. W w. 9g. odesłanie do rozdziału „Gry”, który ostatecznie nie został zamieszczony w Mazowszu. W przypisie cytat z anonimowego artykułu Zielone Świątki zamieszczonego w wymienionym numerze „Kłosów”, przy czym odesłanie do Chodakowskiego tak jak na s. 158 pochodzi od Kolberga i dotyczy tego samego fragmentu rozprawy O Sławiańszczyźnie…, zob. wydanie z 1835, s. 11 i wydanie z 1967, s. 26. w. 16–17g. (przysłowie 2) – Przysłowie w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 256. w. 15d. – s. 161 w. 2g. – Cytaty i informacje pochodzą z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie Warszawy…, tam s. 227–230. Odsyłacz na s. 160 w. 3d. dotyczy Kalendarza polskiego i ruskiego S. Duńczewskiego, numeru nie ustalono. w. 3–16g. – Cytat zaczerpnięty został z artykułu F.M. Sobieszczańskiego Skąd powstał w Warszawie zwyczaj udawania się �37 do Bielan na drugi dzień Zielonych Świątek? zamieszczonego w „Kalendarzu Rodzinnym na rok zwyczajny 1871”, Warszawa 1870 (drukarnia J. Jaworskiego), s. 51 i 52. s. 161–162 przyp. 2 – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu Zwyczaje ludu zamieszczonego w „Pamiętniku Naukowym” 1837, T. 2, z. 4, s. 75 (całość artykułu na s. 44–77). s. 162 w. 8–11g. – Informacje podał Kolberg za Kalendarzem narodowym…, s. 20. w. 12–19g. i przyp. 1 – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne Warszawy…, s. 110. W przypisie Kolberg odwołał się do pracy Starożytności Warszawy… (wyd. A. Wejnert), T. 3, s. 293 oraz do artykułu A. Wejnerta Obchód uroczystości Bożego Ciała w Warszawie w XVII i XVIII wieku zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1853, T. 1, s. 567; odwołanie do T. Lipińskiego dotyczy artykułu Ułamki historyczne, „Biblioteka Warszawska” 1853, T. 1, s. 266. w. 20g. – 163 w. 3d. – Kolberg przytoczył fragmenty pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, s. 296–297; za Gołębiowskim powtórzone odesłanie do Kitowicza, tam w wymienionym już wydaniu z 1951, s. 57 oraz do „Kuriera Warszawskiego” (brak rocznika i numeru). Fragment opisu (do s. 163 w. 1g.) zachował się w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1117, k. 12; jest to odpis z wymienionych stron Ludu polskiego. s. 163 w. 3d. – s. 164 w. 3g. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Ubiory w Polsce od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych, Warszawa 1830, s. 258–259, na kolejnych stronach Gołębiowski wymienia zioła, z których wykonuje się wianki. s. 164 w. 4g. – s. 166 w. 4d. i nr 58–59 – Opis uroczystości Kolberg zaczerpnął z artykułu K.W. Wójcickiego Procesya Bożego Ciała zamieszczonego w „Kłosach” 1870, T. 10, nr 260 (nie: 200), tam także rycina Procesja Bożego Ciała na Krakowskim Przedmieściu przed kościołem Św. Krzyża, do której odsyłacz znajduje się na s. 166. Kolberg zacytował większą część artykułu, w którym przytoczone są także teksty pieśni (u Wójcickiego tekst pieśni nr 59 obszerniejszy), natomiast zapisy nutowe pochodzą z rękopisów Kolberga, które są odpisami ze zbioru M.M. Mioduszewskiego, zob. następne przypisy oraz przypis Kolberga na s. 165. nr 58 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 52, nr 152, bez lokalizacji, tam wśród „P[ieśni] na Boże Ciało”. Pod melodią inaczej podpisany tekst: �38 j j j j j j j j & b œj œj œ œ œj œj œ œ œj œj œ œ œj œj œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & b Uœ drzwi œ Two - ich sto - ję Pa - nie, u drzwi Two - ich sto - ję Pa - nie, U drzwi Two - ich sto - ję Pa - nie, u drzwi Two - ich sto - ję Pa - nie, j j j j j j & b œj œj œ œ œ œj œjj œ œ œ œj œj œ œ œ œj œjj œ œ œ œ & b cze œ - kam œ naœ œTweœ zmi œ œ œ œ œ œ - łoœ - wa œ - nie, cze - kam na Twe zmi œ - łoœ - waœ - nie. œ cze - kam na Twe zmi - ło - wa - nie, cze - kam na Twe zmi - ło - wa - nie. Rkp. Kolberga jest odpisem ze zbioru M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny..., s.154, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 59 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 56, nr 173, bez lokalizacji, tam wśród „Pieśni Przygodnych”, nad melodią notatka Kolberga: „Pieśń przy akcie skruchy”. W rkp. w t. 6 na pierwszą i drugą miarę dwie ćwierćnuty, w t. 7 tylko dolna wersja, poniżej t. 3–4 i 9–10 dopisane wersje alternatywne: t. 3–4:    s. 165 s. 166 s. 167 s. 168 b ˙ œ œ œ œ      , t. 9–10: & œ œ . Rkp. jest odpisem ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam s. 250, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. Ponadto w rkp. odesłanie do wariantu w cz. I Radomskiego (DWOK T. 20), nr 27. w. 1–3g. i nr 60 – Przywołanie Fr. Karpińskiego za Wójcickim, zob. F. Karpiński Pieśń na Processyą Bożego Ciała, tegoż: Dzieła, T. 1: Lipsk 1835, s. 226–227; tekst autorstwa Karpińskiego ukazał się po raz pierwszy w jego zbiorku Pieśni nabożne, wydanym anonimowo w Supraślu w 1792 roku, tam s. 73–75. Pieśń w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 55, nr 166, bez lokalizacji, melodia zanotowana wśród „P[ieśni] na Boże Ciało”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, także w metrum , ale w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 1 trzy pierwsze nuty a1, w zapisie tekstu jeszcze początek kolejnej zwrotki: „Otocz go wkoło rzeszo wybrana, przed twoim Bogiem zginaj kolana”. Rkp. jest odpisem Kolberga ze zbioru M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika Kościelnego z melodyjami, Kraków 1842 roku, s. 466, tam tekst obszerniejszy. w. 2d. – s. 167 w. 16d. – Tekst dotyczący miesiąca czerwca, św. Medarda (bez przysłowia) i św. Antoniego został zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 20; odsyłacze do Ludu pochodzą od Kolberga. w. 14–10d., 6–5d. i s. 168 w. 1–2g. – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 20 i 21. Przysłowie 1 także w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 257. przyp. 1 – Cytat pochodzi z publikacji J. Grajnerta Studia nad podaniami…, ,,Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3, s. 72. �39 s. 170 w. 5–15g. – Kolberg zaczerpnął informacje z Opisania Warszawy… Ł. Gołębiowskiego, s. 227. w. 16g. – 171 w. 6d. – Cytat pochodzi z niepodpisanego artykułu bez tytułu, „Kurier Warszawski” 1827, nr 167. s. 171 w. 1–5d. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy…, s. 295. s. 172 w. 1–23g. – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu bez tytułu zamieszczonego w „Kurierze Warszawskim”, 1834, nr 166. w. 13d. – s. 173 w. 19g. – Cytat pochodzi z anonimowego artykułu bez tytułu zamieszczonego w „Kurierze Warszawskim” 1837, nr 164. s. 173 w. 20g. – 174 w. 17g. – Kolberg przytoczył fragmenty anonimowego tekstu bez tytułu z „Kuriera Warszawskiego” 1840, nr 164. s. 174 w. 18g. – s. 175 w. 3g. – Kolberg streścił anonimowy artykuł bez tytułu zamieszczony w „Kurierze Warszawskim” 1843, nr 163. s. 175 w. 4–11g. – Odsyłacz Kolberga miał prawdopodobnie dotyczyć „Kuriera Warszawskiego” z 1849 roku („Kurier Codzienny” ukazywał się od 1865 roku), cytatu nie umiejscowiono ze względu na brak numeru; cytat odnaleziono m.in. w Kalendarzu narodowym…, s. 21 oraz w materiałach Klementyny z Tańskich, zob. Kalendarz zdarzeń czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku, bądź religijnych i historycznych, bądź gminnych, w: Dzieła Klementyny z Tańskich Hofmanowej. Wydanie nowe pod redakcją Narcyzy Żmichowskiej, Warszawa 1876, T. 3, s. 243. w. 12–23g. – Kolberg przywołał dwa fragmenty anonimowego artykułu Wianki zamieszczonego w „Dzienniku Warszawskim” 1852, nr 164. w. 11–7d. – Nie umiejscowiono cytatu z „Kuriera Codziennego” 1857, brak numeru. w. 6d. – 176 w. 5d. – Kolberg przytoczył tekst z „Kuriera Codziennego” 1869, nr 135, tam bez autora i tytułu. W „Kurierze” na początku wiersz: „I jam wianek uwiła”, poszczególne akapity w innej kolejności; przyp. na s. 176 dodany przez Kolberga. s. 177 w. 1–26g. – Cytat pochodzi z „Kuriera Codziennego” 1871, nr 138, tam bez nazwiska autora i tytułu, zaczyna się od słów: „Rzucić kwiatek”. w. 8d. – s. 178 w. 3g. – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy… ze s. 295–296; odwołanie do Kitowicza za Gołębiowskim, zob. Opis obyczajów…, s. 559. s. 178 w. 10–14g. – Cytat pochodzi ze Starożytności Warszawy, wyda- �40 nych przez A. Wejnerta, T. 3, s. 48, przy czym tekst został zredagowany przez Kolberga na podstawie Wejnerta. w. 17d. – s. 179 w. 5g. i nr 62 – Cytat i pieśń nr 62 pochodzą z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, w wyd. 1869 s. 200 (pieśń) i 201 (tekst w przypisie); odsyłacze pod pieśnią – od Kolberga, przy czym ostatnie odesłanie winno być: Krakowskie cz. II (zob. DWOK T. 6, nie: 7), nr 219. s. 179 nr 63 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 45, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Zimnego wiatru, zimnego”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 3 na drugą miarę ósemki e2 c2, w t. 4 tylko górna, w t. 5 i 6 tylko dolna wersja. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 201 taki sam tekst. nr 64 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 46, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Poszły panienki do kalineczki, wionki rwać”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  z zachowaniem tych samych wartości rytmicznych, t. 1–4: & # œœ œ œ œ œ . œ œ œ . œ œ œ , w t. 5 górna wersja, na ostatnią miarę dwie ósemki c c , w t. 8 pierwsza nuta h1. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 201 taki sam tekst. s. 180 w. 1g. – 183 w. 1d. i nr 65–69 – Przytoczony przez Kolberga opis pochodzi z artykułu A. Zaleskiego Sobótka (z natury) zamieszczonego w „Kłosach” 1870, T. 10, nr 260; na zachowanym w archiwum Kolberga egzemplarzu czasopisma jego notatka: „Warka, wieś Pilica, parafia Ostrołęka w powiecie czerskim”. Na s. 181 w. 3g. Kolberg odsyła do ryciny Sobótka zamieszczonej w tym samym numerze „Kłosów”. Na s. 182 Kolberg dodał nazwiska autorów pieśni: J. Kochanowski, Kto się w opiekę, jest to psalm 91 w cz. IV Psałerza Dawidowego, pierwodruk: Kraków 1579, zob. Dzieła polskie T. 2, red. J. Krzyżanowski, Warszawa 1953, s. 205; F. Karpiński, Pieśń wieczorna w: Pieśni nabożne, Supraśl 1792, s. 83–84, zob. tegoż Dzieła, T. 1, Lipsk 1835, s. 231–232. s. 184 w. 1–19g. (św. Jan Chrzciciel) – Większość tekstu została zaczerpnięta z Kalendarza narodowego…, s. 21: w akap. 1: „tj. na Mazowszu i w Wielkopolsce” dodane przez Kolberga, w Kalendarzu… brak przysłowia 1 i noty nad nim oraz przysłów 3 i 4. Przysłowie 4 w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 258. 2 2 �41 w. 9–1d. – Tekst zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 21. s. 185 w. 1–4g. (Nawiedzenie N. Panny) – Wzmianka o tym dniu pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 21, tam bez przysłów. w. 13–15g. (św. Małgorzata) – Wzmianka do słowa: „ukazują” pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 21. w. 5–1d. (św. Anna) – Zob. Kalendarza narodowy... s. 21, zob. też K.W. Wójcicki Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 260. s. 186 w. 1–6g. (św. Marta) – Tekst do słowa: „swego” pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 21. w. 10–18g. (Sierpień) – Opis zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 21. w. 19–23g. (św. Piotr w Okowach) – Tekst do słowa: „zboża” pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 21. s. 187 w. 1–6g. (św. Wawrzyniec) – Tekst wraz z przysłowiem (bez ostatniego akapitu) pochodzi z Kalendarza narodowego..., s. 22; przysłowie także u K.W. Wójcickiego, Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 261. w. 9–13g. (Wniebowzięcie) – Wiersze 9–12g. (do słowa: „ziół”) pochodzą z Kalendarza narodowego… ze s. 22. Więcej informacji dotyczących dnia Wniebowzięcia N. Panny, wraz z wykazem roślin, zachowało się w rkp. Kolberga, który nie został opublikowany za życia autora, a dopiero w XX wieku, zob. DWOK T. 41, s. 156 i T. 42, s. 321. w. 16–30g. (św. Roch) – Tekst do słowa: „błogosławi” pochodzi z Kalendarza narodowego… s. 22. W drugim akapicie błędny odsyłacz do „Kalendarza czyli Rocznika zwyczajnego na rok zwyczajny 1854” S. Strąbskiego, tam tylko wśród świąt pod dniem 16 sierpnia wymieniony św. Roch, natomiast cytatu brak. w. 5–1d. (św. Bernard) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 22. s. 188 w. 1–4g. i 7–8g. (św. Bartłomiej) – Por. Kalendarz narodowy…, s. 22, przy czym wiersz 4 tylko do słowa: „z rana”, to zdanie przeredagowane przez Kolberga. w. 17–25g. (Ścięcie św. Jana) – Odsyłacz Kolberga błędny; winno być: Kalendarz narodowy (1830, nie: 1803), s. 22. w. 26–31g. (św. Feliks) – Zob. Kalendarz narodowy…, s. 22. w. 3d. – s. 189 w. 6g. (Wrzesień) – Opis zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 22. s. 189 w. 9–15g. (św. Idzi) – Przysłowia w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 262. �42 w. 19–23g. (Narodzenie N. Panny) – Tekst do słowa: „ukończył” pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 22. nr 70 – Tekst zwr. 1 w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 9; tam wariant melodii i jeszcze druga zwrotka: „Księżyc pod Twe święte nogi składa swe ogniste rogi. Gwiazdy wszystkie asystują, bo Królową w niebie czują, nad sobą. Jak bogata słońca szata, z gwiazd korona upleciona, na głowie”. s. 190 s. 191 s. 192 s. 193 s. 194 Odesłanie pod pieśnią do zbioru M. Mioduszewskiego Śpiewnik Kościelny..., s. 199, dotyczy wariantu tekstu. Por. też Kieleckie cz. I (DWOK T. 18), nr 5. w. 6–9 i 14–19g. (św. Mateusz) – Wskazane fragmenty tekstu pochodzą z Kalendarza narodowego…, s. 22. Przysłowie 3 w pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 263. w. 4d. – s. 191 w. 22g. (św. Michał) – Początek opisu wraz z przysłowiem 1 pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 22; przysłowia 2, 3 i 6 zaczerpnięte z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 263. w. 8–1d. (Październik) – Opis zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 22. w. 15–11d. (św. Gaweł) – Ten fragment opisu zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 23. Przysłowie 1 także u K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 264. w. 8–3d. (św. Łukasz) – Ten fragment opisu zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 23; przysłowie także u K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 264. w. 3–7g. (św. Urszula) – Por. K.W. Wójcicki, Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 264. w. 13–20g. (śś. Szymon i Juda) – Ten fragment opisu (bez przysłów) zaczerpnięty z Kalendarza narodowego…, s. 23, przy czym data winna być: 28 października; przysłowia pochodzą z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 265. w. 9–1d. (Listopad) – Opis pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 12–19g. (Dzień Zaduszny) – Opis pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 23. �43 s. 195 s. 196 s. 197 s. 198 s. 199 w. 20g. – s. 195 w. 19g. i przyp. 1 (św. Marcin) – Informacje zamieszczone w pierwszym akapicie zaczerpnięte zostały z Kalendarza narodowego…, s. 23; w przyp. 1 na s. 194 cytat z anonimowego artykułu bez tytułu zamieszczonego w „Dzienniku Warszawskim” 1851, nr 215. Na s. 195 odesłanie do pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 3: Warszawa 1840, s. 69. Przysłowia 2–6 pochodzą także z tej pracy Wójcickiego, T. 2, s. 265 i 266. w. 16–10d. (św. Katarzyna) – Opis zaczerpnięty został z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 9d. – s. 196 w. 9g. (św. Andrzej) – Ten fragment opisu pochodzi z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 5–1d. – Nie umiejscowiono cytatu. w. 7–12g. (grudzień) – Opis zaczerpnięty został z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 10–3d. – Cytat pochodzi z wielokrotnie wymienianego przez Kolberga Ludu polskiego Ł. Gołębiowskiego, s. 275. w. 15g. – s. 199 w. 3g. (św. Mikołaj) – W wierszu 16g. winno być: „6 grudnia” (nie 5 grudnia); odsyłacz do M. Reja winien być: Krótka rozprawa między trzema osobami: panem, wójtem i plebanem przez Ambrożego Korczbok Rożka (pseudonim Reja), Kraków 1543, zob. toż, opracował K. Górski i w. Taszycki, Dzieła wszystkie, T. 1, s. 48, zob. też wydanie R. Zawilińskiego w serii „Biblioteka Pisarzów Polskich”, Kraków 1892, tam s. 9. Ostatni akapit opisu Kolberg zaczerpnął z Kalendarza narodowego…, s. 23. w. 4–24g. (św. Łucja) – Przysłowia 2 i 3 por. Kalendarz narodowy…, s. 23. Odesłanie do K.W. Wójcickiego dotyczy pracy Stare gawędy i obrazy…, T. 2, s. 276, tam zamieszczone przez Kolberga informacje o kalendarzu gregoriańskim, a także wariant przysłowia 2. Okrężne (s. 201–213) s. 201 w. 1g. – s. 202 w. 1d. – Cały opis okrężnego Kolberg przytoczył za pracą Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy; początek opisu do słów: „wyobrazić sobie łatwo” (s. 202 w. 8g.) pochodzi ze s. 269, przy czym odsyłacze w nawiasie na s. 202 włączone przez Kolberga, dotyczą: Philo vom Walde [właśc. J. Reinelt] Schlesien in Sage und Brauch, Berlin 1883, s. 112; anonimowego artykułu bez �44 tytułu z „Kuriera Warszawskiego” 1828, nr 238, z tego artykułu zaczerpnął też cytat Gołębiowski. Kolejne cytaty pochodzą ze s. 183–185 Gier i zabaw. s. 203 w. 1g. – w. 1d. i nr 71 – Opis i pieśń zaczerpnięte z pracy K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 269–271. s. 204–205 nr 72 i 73 – Pieśni pochodzą ze zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 202–205. s. 208 nr VII – W rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1120, k. 7, notatka: „W Rawskiem (pod Brzezinami) i w Łęczyckim, gdy wieniec oddają, wylatuje zeń na podłogę mnóstwo utkwionych w nim orzechów i jabłek”, por. początek opisu okrężnego w druku. s. 210 nr 80 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 22, z notką: „Plon z Sójek”, tam tekst bez melodii. s. 211 w. 1g. – s. 213 w. 1d. – Tekst pochodzi z artykułu W. Gersona Wyzwoliny na parobka zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIII, nr 343, tam z ryciną autora o takim samym tytule. W „Kłosach” 1866, T. II, nr 28 zamieszczono artykuł Frycowe przy kosie, podpisany Giel…, oraz 2 ryciny F. Kostrzewskiego opatrzone tym samym tytułem. Obrzędy (s. 215–298) s. 215 w. 9–8d. – Odesłanie Kolberga dotyczy fragmentu powieści S. Pru­szakowej Dwa dwory, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 3, s. 72. s. 216 w. 1g. – s. 217 w. 1d. (Pogrzeb) – W w. 4g. odsyłacz do cz. I Kujaw (DWOK T. 3) winno być: s. 248 (nie 148). Piosenka dziadów spod Czerska została zaczerpnięta ze zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 147, a cały zamieszczony po niej tekst pochodzi ze s. 373–375 tego zbioru. s. 218 w. 1g. – 220 w. 3g. (wesele I) – Opis pochodzi z anonimowego artykułu Mazurzy zamieszczonego w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846 (nie: 1848), nr 18. s. 220 nr 81 – Tekst bez melodii w rkp. Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6, zob. DWOK T. 80/I s. XLIV. s. 220–221 nr 82 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41r., nr 1, z lokalizacją: „Wilanów, Powsin” i z notatką: „weselna”. W rkp. przy powtórce t. 1–4 pod nutami podpisany drugi wers pierwszej zwrotki, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę górna, dalej, do �45 t. 8 tylko dolna wersja, w t. 11 brak a1 na trzecią miarę, t. 12–15, z notatką: „zakończenie”, rozszerzone: najpierw powtórka t. 5–8 w wersji opisanej powyżej, a następnie dolna wersja z t. 12–15. Ponadto w rkp. jeszcze 3 zwrotki, które Kolberg opublikował jako nr 83, zob. następny przypis. Pod pieśnią odesłania do wariantów w cz. I Kujaw (DWOK T. 3) nr 47 i nr 63, w cz. II Poznańskiego (DWOK T. 10) nr 129 oraz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 38. s. 221 nr 83 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41, z lokalizacją: „Wilanów, Powsin”; w rkp. tekst jest dalszym ciągiem pieśni nr 82, zob. poprzedni przypis. Odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… dotyczy wariantu „Stoi panna pod brzozą” na s. 38–39. s. 222 nr 85 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41r., nr 2, z lokalizacją: „Czerniaków” i z notatką: „Rozpleciny”. W rkp. w t. 5 tylko dolna, w t. 6 tylko górna wersja, a pod melodią tylko tekst zamieszczony w druku pod nutami, natomiast na odwrocie karty zwr. 2 i 3, przy czym tam inna kolejność poszczególnych fragmentów tekstu: zwr. 2 w. 3 i 4, po nim zwr. 3, a następnie zwr. 2 w. 1 i 2. s. 222–223 nr 86 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 24, bez lokalizacji z notatką: „Weselna (obertas do tańca)” i teka 42, sygn. 1349, k. 25r., nr 3, z lokalizacją: „Błonie, Grodzisk”, z notatką: „Obertas weselny”. W obu rkp.: t. 1: œ & œ œ œ œ œ , w drugim wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę szes1 1 &œ œ œ nastki fis gis , t. 4: na: & œ. œ œ œ ; w t. 5 dodana wersja alternatyw- , w t. 7, 11 i 12 tylko górna wersja; w rkp. z teki œ œœ 43 brak znaków chromatycznych, t. 10: & œ œ , wersja ta zanotowana w rkp. z teki 42 jako wersja alternatywna, tam też t. 9–12 opatrzone znakiem powtórki. s. 223 nr 87 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 94, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 2 tylko górna wersja, na 3 pierwszą i drugą miarę inny rytm: œ œ œ œ , w t. 3 na trzecia miarę w górnej wersji dwie ósemki h1 e2, w t. 5 tylko dolna, w t. 8 tylko # 3 górna wersja, t. 6: & œœ .. œ œ œ ˙ , znak powtórki w t. 8 dotyczy całej melodii. �46 s. 223 nr 88 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 27, nr 1 i tamże, k. 40, nr 1, tam z akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), nr 606. W zapisie z k. 27 w t. 1 ostatnia nuta e2, w t. 7 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastka d2 i trzydziestodwójki e2 d2, w t. 8 w obu wykonaniach górna wersja; w zapisie tekstu z k. 27 w zwr. 5 w ostatnim wierszu: „prawém” zamiast „białém” . s. 224 nr 89 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 42, nr 1, z lokalizacją: „Wilanów p[od] Warszawą” i rkp. terenowy, tamże, k. 51, nr 13, bez lokalizacji. Na k. 42 pod melodią pierwsza zwrotka jak w druku, a obok wariant zwr. 2: „A wiela was zaprosili, już siedzą, ażeby im co dobrego dał, zjedzą”. W rkp. z k. 51 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 3 w drugim wykonaniu ósemka d1, pod melodią tekst: „Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie, żebyście im dali co dobrego, to dajcie”, por. T. 24, nr 112. Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 28, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 202. nr 90 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 42, nr 2 z lokalizacją: „Babice p[od] W[arsza]wą”, tam pod melodią widoczne tylko pierwsze wiersze zwr. 1 i 3, dalej karta odcięta. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, czterokrotnie powtórzona: w pierwszym wykonaniu t. 1 i 3 górna wersja, w drugim wykonaniu t. 1 górna, t. 3 dolna wersja, w trzecim wykonaniu t. 1 dolna, t. 3 górna wersja, w czwartym wykonaniu t. 1 górna, t. 3 dolna wersja; melodia przeznaczona do opracowania fortepianowego, którego słabo czytelny, ołówkowy zapis widoczny jest w pierwszym wykonaniu w t. 1–4, w t. 3 i 4 w drugim i trzecim wykonaniu. s. 225 nr 91 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 171, tam taki sam tekst z notą: „z okolic Warszawy”. s. 226 nr 94 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 52, nr 5, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków” i teka 42, sygn. 1349, k. 41, �47 nr 4, z lokalizacją: „Czerniaków”. W rkp z k. 52 melodia z incipitem: „O, chmielu”, tam brak t. 7–8; natomiast na k. 41 pod melodią tekst jak w druku, a po nim jeszcze kolejne zwrotki: „Żebyś ty, chmielu, po tyczkach nie lazł, nie robiłbyś ty z panienek niewiast. Oj, chmielu, oj, nieboże, to na dół, to ku górze, chmielu, nieboże. Oj, chmielu, chmielu, ty rozbójniku, goniłeś panienkę po pastewniku, oj, chmielu, oj, nieboże, to w sieni, to w komorze, chmielu, nieboże”; por. tekst nr 93 w T. 24. s. 227 nr 95 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Grójec”. W rkp. w t. 13–16 brak znaku powtórki, w t. 14 brak ˜ przy c2, w t. 16 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu na zakończenie dwa dodatkowe wiersze: „A zastawię, pani matko, siéci, może mi się przepióreczka schwyci”. s. 227–228 nr 96 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41, nr 5, z lokalizacją: „Służew”. W rkp. melodia zapisana o kwartę czystą niżej, w t. 3 ostatnia nuta f2, w t. 4 i 8 tylko dolna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę ósemki h1 g1, na zakończenie brak znaku powtórki, ponadto w rkp. zwrotki w następującej kolejności: 4, 1, 3, a zwr. 2 brak. s. 228 nr 99 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 27, nr 6, z lokalizacją: „od Piaseczna”, z notatką: „weselna”, a poniżej: „na końcu wesela”. W rkp. melodia zapisana o kwartę czystą niżej, w t. 2 nad ósemką znak fermaty, w t. 9 ostatnia nuta h1, w t. 11 brak znaku fermaty. s. 228–229 nr 100 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 27, nr 7, z lokalizacją: „Czerniaków”. W zapisie melodii w t. 4 dwie ćwierćnuty c2 e2, w t. 8 tylko górna wersja. s. 229 w. 11–5d. – Zamieszczone informacje pochodzą z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 235–236 (nie 136). s. 230 nr 101 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24, nr 1, z lokalizacją: „od Błonia, Płochocin”, tam melodia zanotowana o sekundę �48 wielką niżej, nad melodią notatka Kolberga: „Druhny za drzwiami z wieńcem dla panny młodej”, poniżej tekst jak w druku, bez zamieszczonego w zwr. 7 w nawiasie wariantu: „stała”. Odsyłacz nad pieśnią do numeru 62 w T. 24 dotyczy wariantu tekstu. nr 103 i nota nad pieśnią – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24, z lokalizacją: „od Błonia, Płochocin”; w rkp. nad pieśnią tylko: „wchodzą do izby z wieńcem”. s. 231 nr 104 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24, z lokalizacją: „od Błonia, Płochocin”, z notą: „przy rozplecinach”. nr 105 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24, z lokalizacją: „od Błonia, Płochocin”. s. 231–232 nr 106a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24r., nr 2, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”. W zapisie melodii w t. 8 pierwotnie: & # j œ œ œ œj , w t. 10 tylko górna wersja. s. 232 nr 107 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24v., nr 4, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”. W rkp. w t. 2 tylko górna wersja; natomiast między zwr. 1 i 2 oraz 4 i 5 zanotowany tekst, który Kolberg opublikował pod pieśnią nr 107 i jako nr 109, zob. przypisy do tych tekstów. nr 106b (w przyp.) – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 24r., nr 3, z lokalizacją: „od Brwinowa”, tam melodia bez tekstu z notatką: „inni tak [śpiewają] do rozplecin” i rkp. terenowy, tamże, k. 32, nr 5, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, tam melodia z incipitem: „Pod borem sosna stojała”. W rkp. z k. 24 w t. 5 i 8 tylko górna wersja, w rkp. terenowym z k. 32 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 1–4 w metrum , t. 5–11 w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 5, 6 i 8 tylko górna wersja, w t. 9 pierwotnie druga i trzecia ósemka g1 a1, w t. 10 błędnie dwie ósemki, pierwotnie a1 d1. s. 232–233 nr 108 – Melodia por. nr 18 w suplemencie. s. 234 nr 109 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24v., nr 4, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”. W rkp. tekst stanowi fragment pieśni nr 107, zanotowany między zwr. 4 i 5. nr 110 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24v., nr 5, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”, z notatką: „Do kościoła”. W rkp. w t. 1 przy ostatniej nucie dodana wersja alternatywna: dwie szesnastki a1 h1, a zwrotki zanotowane w następującej kolejności: 3, 4, 1 i 2. s. 234–235 nr 112 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 11, bez lokalizacji, z notatką: „Prosząc na wesele”, tam melodia bez �49 tekstu, zanotowana o kwartę czystą wyżej, zamiast t. 3–4 pierwot- # œ nie: & œ œR J R 3 œœ œ J œ œ œ ˙ , w t. 6 dodana małymi # œœ j rr & nutami wersja alternatywna: R R œ œ œ . Tekst w brzmieniu: „Zapraszajcie dobrych ludzi, spraszajcie, żebyście im dali co dobrego, to dajcie”, zanotowany na tej samej karcie pod melodią opublikowaną przez Kolberga jako nr 89 (zob. przypis do tego numeru). s. 235 nr 113 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 24v., nr 5, z lokalizacją ogólną: „od Błonia, Płochocin”; w rkp. wiersze 7 i 8 stanowią zakończenie, ostatniego wiersza brak. nr 114 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 12, z lokalizacją: „Służew, Raków”, nad melodią notatka: „Wiwat przy œœœœœœœœ obiedzie”; w rkp. przed t. 1 dodane: & , po t. 8 jeszcze: & œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ mœ œ ; w zapisie tekstu brak drugiej zwrotki. s. 236 nr 115 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 16, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wy- j œ œ , w t. 6 szesnastki d2 fis1, po t. 6 jeszcze: r j j œ œr œ ; ponadto w rkp. tekst zaœ œJ œ œ . żej, t. 5: & # & œj # notowany skrótowo: „Oj, chmielu, chmielu nieboże, stoją wołki w oborze, nie będę siał, nie będę jadł”, a pod nim jeszcze: „Stary ja..., stary ja”. nr 116 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, bez lokalizacji, tam melodia zapisana dwukrotnie, jako nr 15 z tekstem i jako nr 24 bez tekstu, z notatką: „po weselu”. Melodia nr 15 obejmuje tylko t. 1–8 zanotowane o kwartę czystą wyżej, w t. 3 na pierwszą miarę triola szesnastkowa g1 a1 c2, na drugą ósemka a1, �50 w t. 7 dodana wersja alternatywna: & # rœ œ R œ , pod tą melo- dią tekst jak w druku, a pod nim jeszcze: „Oj, w kalinowym lasku, widziałeś mię, Jaśku, da, wydałeś mi się jak pies, teraz mnie nie chcesz”; melodia nr 24 obejmuje t. 1–4 i 9–12, t. 3: & # r j j œ Rœ œ œ , w t. 11 brak górnej wersji, na trzecią miarę dodana alternatywnie ósemka g1, w t. 9–12 brak znaku powtórki. nr 117 – Takty 13–24 w rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 25 nr 2 i rkp. terenowy, tamże, k. 32, nr 1, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, w obu rkp. pod melodią podpisany tekst. W rkp. z k. 25 melodia z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 602; w rkp. z k. 32 melodia zapisana w metrum , w t. 21–22 tylko górna wersja, tam w zapisie tekstu w zwr. 6: ,,Męża ze mnie samego” zamiast ,,Będzies miała mnie samego”. s. 237 nr 118 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 27r., nr 2, z lokalizacją: „od Piaseczna (Kawęczyn)”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 pierwsza nuta pierwotnie d1, poprawiona ołówkiem na d2, w t. 1 i 2 tylko górna, w t. 8 tylko dolna wersja, t. 3 i 7: & # œ bœ œ œœ , pod melodią tekst jak w druku. nr 119 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 17, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, # # œj œ œj j œ œ J œœ & t. 6: R R J , w t. 7 tylko górna wersja, w t. 8 dodana wer# œ œ j sja alternatywna: & J J œ , t. 11–12 brak, tekst zanotowany skrótowo: ,,Trzeba jej dać, nie żałować, [...] trzeba na sitko, garnuszek”. nr 120 i nota nad pieśnią – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 14, bez lokalizacji, nad melodią nota w wersji skróconej: „Jak drużbowie zasiadają, grajek kładzie skrzypce – dopiero jak swat do niego pije bierze je i gra i śpiewa”, ponadto w rkp. �51 zamiast t. 9–12 zanotowane małymi nutami: &œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ mœ . s. 238 nr 121 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, nr 22, bez lokalizacji. W rkp. takty 1–6, w t. 1 na pierwszą miarę szesnastki d2 f2, w t. 2 tylko górna wersja, znak powtórki tylko w t. 1–3; w zapisie tekstu brak wiersza: ,,a ja za nią nieboracek boso”. nr 122 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 33, nr 1 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, nr 8, tam melodia z incipitem: „Czemu żeś mię, matulinku, za mąż wydała”, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej; w rkp. z teki 42: w zapisie melodii w t. 1 tylko górna, w t. 2, 5, 7 i 8 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu zwr. 1 tylko do słów „kiedy ja się w gosp[odarstwie]”, dalej tekst zwr. 4 i 5 (ta ostatnia bez ostatnich trzech wierszy), a po niej zwr. 2 i 3 (ta ostatnia błędnie oznaczona w druku jako 2); w rkp. z teki 43: w t. 1, 5, 7 i 8 tylko dolna, w t. 2 tylko górna wersja. s. 239–241 (wesele IV) – Opis wesela oraz pieśni nr 123–127 zostały zaczerpnięte z artykułu [L.J. Zienkowicza] Lacha z Lachów Szlachcic hołota. Obrazek obyczajowy z pierwszej ćwiartki wieku dziewiętnastego, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 82, dodatek (całość artykułu w numerach 79–82). Odsyłacz pod pieśnią do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1), nr 126 pochodzi od Kolberga. s. 241–265 wesele V – Zgodnie z informacją zamieszczoną przez Kolberga w przypisie cały opis wesela oraz teksty pieśni nr 128–130, 132– 134 i 136–160 zostały zaczerpnięte z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, ze s. 207–236; zapisy melodii pochodzą z badań Kolberga. Zob. następne przypisy oraz wstęp s. XXXII i XXXIII. s. 245 nr 128 – Tekst pieśni pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 213. nr 129 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 40, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Ni mas dziewczyny na rozpleciny” (zob. tekst w przypisie 1). W zapisie nutowym brak znaku przykluczowego, w t. 1–4 zapis następujący: & j # œ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ J œœœœ œ j œ . W pracy K. Kozłowskiego tekst na s. 214, tam brak wariantu zamieszczonego w przypisie, a zamiast niego (także w przypisie) tekst jak nr 130. �52 s. 246 nr 130 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 65, z lokalizacją jak w druku, tam melodia z incipitem: „Ni mas takiego na świecie” i notatką: „rozpleciny”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 4 na drugą miarę w wersji zanotowanej małymi nutami trzykrotnie h1. Tekst pochodzi z pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 214, tam z notą lokalizacyjną: „z Rososzki”. nr 131 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 41, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Przy dole sośnia stojała, panienka pod nią siedziała”. W rkp. zanotowana tylko górna wersja, w t. 1 na trzecią miarę szesnastki g1 fis1, w t. 5: na pierwszą miarę druga szesnastka c2, na trzecią miarę obie wersje; wariant tekstu w zbiorze Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, na s. 38 w rozdziale „Dumy”. s. 247 nr 132 – Tekst u Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 216. s. 247–248 nr 133 – Tekst u Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 216. s. 248 nr 134 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 95, nad melodią notatka Kolberga: „rozpleciny”, zapis ołówkowy, z licznymi, dziś trudno czytelnymi poprawkami Kolberga, wskazujący na trudności podczas spisywania melodii zarówno w przebiegu linii melodycznej, jak i w zapisie metrorytmicznym. W rkp. następujący zapis melodii: œ œ œ œ &œ œ &œ œ œ 3 œ ˙ œ œœ œ œœœœ ˙ œ ˙ m œ œœœ œ œ 3 œ œ œœœ ˙ , t. 3–4 z powyższego przykładu zanotowane obok jako „vel”, pierwotna notacja tych taktów z licznymi poprawkami trudna do odczytania. Na odwrocie karty tekst jak w przypisie pod numerem 134, taki tekst także u Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 215 (także w przypisie). s. 249 nr 135 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 93, tam także notatka Kolberga: „Marsz weselny”. W rkp. w t. 2 nad trzecią miarą literowe oznaczenia nut: „h, a”, w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 6 na trzecią i czwartą miarę ósemki h1 a1 a1 g1, t. 8 jak t. 4, nad g1 dodane alternatywnie jako mała nuta d2, obie małe nuty podkreślone przez dodane powyżej literowe ich oznaczenia: „d, c”. s. 250 nr 136 i nr 137– Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 51, melodia z incipitem tekstu: „W polu ogródeczek, w polu ma- �53 lowany”. W rkp. w t. 5 tylko dolna wersja, zamiast drugiej ósemki szesnastki a1 b1. Tekst zwr. 1–5 oraz wariant nr 137 zamieszczony w przypisie w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 218. nr 138 – Tekst w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 219. s. 251–252 nr 139–144 – Teksty w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 220–221. s. 253 nr 147 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 53, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam tylko szkic melodii: najpierw t. 5–6 z tekstem: „A były tu”, następnie dwa takty niewypełnione, dalej t. 9–11 z tekstem: „Dziękujemy Panu Bogu”, następnie cztery takty niewypełnione i t. 3–4 z tekstem: „Po obiedzie, po dobrym” w t. 3 przy drugiej, trzeciej i czwartej ósemce dodana alternatywnie druga wersja o tercję niżej, nad trzecią nutą mordent. s. 259 nr 151 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 56, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Kiedy zastukam, zapukam do tej nowej budki”, w rkp. widoczne trudności Kolberga z zapisem metrorytmicznym, zapis następujący: j j j j & œ œJ œ œ œ Jœ Kie - dy &œ za - stu - kam, j œ œj za - pu - kam U r r r œ œ œR œ œ œ œœ œ do tej no - wej bud - ki... U j œ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œj j œ œ œ œ œ œ œ œ J œ j œ . s. 259 nr 154 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 59, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia i tekst jak zwr. 1; w rkp. brak ≥ przy d2, w t. 3 na pierwszą miarę dwie szesnastki: tercja c2 e2 i e2, w t. 8 tylko górna wersja w rytmie: œ œ œ œ , w t. 11 wersja alternatywna: ćwierćnuta d2 ósemka a1, w t. 12 tylko dolna wersja. s. 260 nr 156 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 57, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „A już ci precz, moja Kasiu”; w rkp. brak ≥ przy d2 i f2, w t. 1 w drugim wykonaniu pierwsza szesnastka e2. nr 157 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 88, melodia bez tekstu, w t. 3 inny rytm: œ œ œ œ , brak t. 8, w t. 10 ósemka i ćwierćnuta a1, nad ćwierćnutą znak fermaty, nad melodią notatka Kolberga: „Chmiel”. �54 s. 261 nr 158 (w przyp.) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 60, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Posła dziewcyna” i notatką: „Chmiel”. W rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej, w t. 6 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim wykonaniu szesnastki a1 c2, w t. 7 trzy ósemki: h1 gis1 e. nr 159 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 58, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Trzeba jéj dać”; w rkp. zapis ołówkowy, bardzo słabo czytelny. s. 264 nr 161 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7 (2. karta). W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: t. 1–4 zapisane pierwotnie w metrum , następnie poprawione na  i w tym metrum zanotowany też dalszy ciąg melodii, w t. 1 ostatnia nuta d2; w zapisie tekstu w wierszu 1 brak ,,przyjedziecie”, wiersze 3 i 4 nieczytelne, brak też ostatniego wiersza. s. 266 w. 6–10g. – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją: „od Iłowa, Brzozów” i notatką na górze karty: „Łowickie”; w rkp. brak dalszej części przemowy. W druku pod tekstem odesłanie Kolberga do wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., T. 2, s. 25–26. nr 162 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 41, z lokalizacją: „Guzów”, tam melodia bez tekstu i teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 2, z lokalizacją: „Guzów, Rzeczyca”, tam pod melodią inny tekst, zob. nr 164 i 169 oraz przypisy do tych numerów. W obu rękopisach notatka Kolberga: „Oczepiny i rozpleciny” i tylko górna wersja melodii; w rkp. z teki 43, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1, 2, 7 i 8 na drugą miarę tryl, w t. 1–4 zamiast trioli ósemkowej dwie szesnastki i ósemka,  t. 5:        , w t. 8 na trzecią miarę d1, w t. 9 i 11 brak ≥ przy g1, poniżej zapisana kolejna wersja alternatywna dla Ÿ Ÿ 3 œ œ œ œ [ Œ] œ œ œ & # œ œ œ œ œ œ œ ˙ t. 10–12: 3 . 3 Ponadto tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 349, k. 39, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule” oraz w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/II, k. 40–41; w obu rkp. po zwr. 5 jeszcze fragment: �55 „A w tém kole mój wianeczek, w tém kole, potoczę ja swój wianeczek po stole”, por. nr 164 zwr. 1, a dalej tekst jak nr 185 zwr. 3 (wiersz 3 i 4) i zwr. 4, zob. też przypis do numeru 185. s. 266 przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „Grzymkowice”; w rkp. tekst od słowa: „Młoda” (bez: „i księdza”) jest fragmentem opisu opublikowanego na s. 268 w. 5–8g. i w przypisie 1. s. 267 nr 163 (w przyp.) – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 1, z lokalizacją: „Guzów” i ołówkiem: „Łowickie”, a także z notą: „wesele” i tamże, k. 50, nr 2, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, (Brzezów)”. W obu rkp.: melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 4: & ˙ œœ œ œ œœ U #˙. , (w rkp. z k. 38 tylko dolna wersja po- ˙ œ #œ ˙. wyższego przykładu), t. 8: & . nr 164 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 38, z lokalizacją: „Guzów”; w rkp. tekst jest kontynuacją tekstu nr 169, a podpisany został pod melodią opublikowaną jako nr 162, zob. też przypisy do tych numerów. Ponadto w rkp. zamiast zwr. 5 fragmenty tekstu: „A przyjmuję mój…, przyjmuję, na tém weselu ślubować się podejmuję”. s. 268 w. 5–8g. i przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „Grzymkowice”; w rkp. brak przedostatniego zdania z przypisu: „Odwar bowiem…”. nr 165 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, nr 7, z lokalizacją ogólną: „Osuchów pod Mszczonowem”, tam melodia z incipitem: „Błogosławże” i teka 42, sygn. 1349, k. 23, nr 1, z lokalizacją: „Adamowice, od Białej (Rawski), Mszczonowa”, tam melodia z tekstem w opracowaniu fortepianowym, ten zapis, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 600; w obu rkp. w t. 1–10 tylko górna, w t. 11 tylko dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do zbioru J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, zob. toż: wydanie fototypiczne pierwodruku z 1840 roku, pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, Wrocław-Warszawa 1974, s. 46. nr 166 – Melodia z incipitem: „Pod borem sosna, pod nią topola” w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 129, bez lokalizacji i teka 42, sygn. 1349, k. 39, nr 4, z lokalizacją ogólną: �56 „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule”, nad melodią notatka: „w lesie”, w obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej. Tekst zwr. 3 i 4, por. przypis do numeru 187. s. 269 nr 167 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 34, z lokalizacją: „od Warki”, tam tekst podpisany pod inną melodią niż nr 174, do której odsyła Kolberg, zob. DWOK T. 41, s. 158, nr 252, tam melodia z pierwszą zwrotką. w. 25–30g. – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „Grzymkowice”; w rkp. tekst do słowa: „wstążki”. nr 168 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 27, nr 5, z lokalizacją: „od Piaseczny”. Nad pieśnią notatka: „weselna”, a obok: „Przy rozplecinach, jak Pod borem sośnia gorzała”. s. 270 nr 169 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „od Białej, Białogórne” i tamże, k. 38, z lokalizacją: „Guzów”. Na k. 37 melodia bez tekstu zanotowana w metrum  , w tych samych U # œ œJ œ œJ œ œ œ œ Œ œ . & wartościach rytmicznych, t. 2–4: ; J na k. 38 tekst podpisany pod melodią, którą Kolberg opublikował jako nr 162, w tym rkp. tekst obszerniejszy, kolejne zwrotki, zob. nr 164 i przypis do tego numeru. nr 170 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy w tece 43, sygn. 1352, k. 2, nr 13, bez lokalizacji, z notatką Kolberga: „do oczepin” i teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „Białogórne”. W obu rkp. brak znaku przykluczowego, t. 1–4 dwukrotnie zapisane, w pierwszym wykonaniu: t. 1: & # œœœ œ œ œœœœ , w t. 3 górna wersja, znak fermaty w t. 2 na pierwszą, a w t. 3 na drugą miarę; w drugim wykonaniu: w rkp. terenowym w t. 2 na pierwszą miarę dodana wersja alternatywna: ósemki g1 a1, w t. 3 na pierwszą miarę w górnej wersji tylko dwie szesnastki: h1 c2; w czystopisie drugie wykonanie t. 1–4 opatrzone znakiem powtórki, w t. 1 między dwoma pierwszymi ósemkami szesnastki g1 a1 h1 c2, podobnie jak w pierwszym wykonaniu jest to oznaczenie glissanda, w t. 3 na pierwszą miarę obie wersje, fermata tylko w t. 3 na drugą miarę; w obu rkp. w t. 8 obie wersje, w rkp. terenowym w t. 7 brak Ω przy c2. W druku błędnie podane metrum, winno być . nr 171 – Takty 1–12 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 70, bez lokalizacji, tam z incipitem: „Uciekła mi”; teka 42, sygn. 1349, k. 38, z lokalizacją: „Guzów”, tam melodia i tekst jak pod taktami 1–6. W rkp. terenowym melodia zanotowana o kwar- �57 tę czystą wyżej, t. 1–2: & # r œœ œ Rœ J œ œœ J œ œ œ rœ J J œ R , w t. 5 na pierwszą i drugą miarę ósemki c2 a1, w t. 10 dodana wersja alternatywna: „Przepiórka”; # rj & œr œ œ œ œ , nad melodią notatka Kolberga: Takty 13–20 w rkp. z teki 42 zanotowane poniżej t. 1–12, jako osobna melodia z notatką: „Obertas po przepiórce”; w rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 17–20 w następującym # . œœœ œ œ j œ œ œ .. œ œ œ œ œ . zapisie: & . œ # œj œ œ œ #œ œ œ œ 1. 2. s. 271 nr 172 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 14, z lokalizacją: „Chochołów”, najpierw dolna wersja, tam w t. 3 przy pierwszej nucie alternatywnie a1, w drugim wykonaniu górna wersja, tam w t. 1 i 4 ostatnia nuta h1. nr 173 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 39, nr 5, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, nr 3, bez lokalizacji, tam t. 1–6 z incipitem: „Trzeba jej dać, nie żałować”; w obu rkp. w t. 4 tylko górna wersja. Ponadto tekst bez melodii w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/ II, k. 40–41. nr 174 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 39, nr 1, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 128, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3: w rkp. z teki 43 tylko górna wersja, w rkp. z teki 42 w górnej wersji zamiast szesnastek ósemka fis1. W zapisie tekstu z teki 42 po pierwszym wierszu jeszcze: „nie pomoże twoje płakanie, nie nada, nie pomoże” i „stoją konie w wozie pozaprzęgane” zamiast „Już konie pozaprzęgane”, natomiast rkp. terenowy uszkodzony, brak części tekstu. s. 271–273 i przypisy – Tekst pochodzi z wymienionego w przypisie na s. 273 anonimowego artykułu Korespondencja z okolic Łowicza zamieszczonego w „Gazecie Codziennej” 1853, nr 258. s. 273–288 (wesele VII) – Opis wesela pochodzi z artykułu [S. Pruszakowej], podpisanego pseudonimem Jarosza, Kilka słów o poezji mazowieckiego ludu przechowywanej w obrzędach zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1854, T. 4, s. 366–381. Na s. 281 w. 6d. prawdopodobnie błąd druku, u Pruszakowej: „czerwone” (nie „czarne”). �58 s. 289 nr 184 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 4, z lokalizacją ogólną: „od Guzowa, (Miedniewice)”, tam melodia z incipitem: „A usiądźże, panno młoda, na dzieży” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, nr 2, z lokalizacją ogólną: „Miedniewice”, tam takty 1–5 z incipitem: „A usiądźże, panno młoda”. W obu œ œjœ œœ œ & rkp. w t. 3 na trzecią miarę tylko ćwierćnuta d , t. 4: , 2 w rkp. z teki 42 t. 6–7 jak t. 1–2, w t. 8 górna wersja z t. 3. W druku błędnie podane metrum – winno być . nr 185 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 3, z lokalizacją ogólną: „od Guzowa” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 127, z lokalizacją ogólną: „Sokule, Guzów (ta nazwa przekreślona) i Józefów”; w obu rkp. pod melodią tylko zwr. 1 i 2. Tekst zwr. 3 (wiersze 3 i 4) i zwr. 4 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 39, z lokalizacją: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule” zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 162, zob. przypis do tego numeru. nr 186 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 7, z lokalizacją: „Guzów, Rzeczyca” i notatką Kolberga: „Do oczepin” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 145, bez lokalizacji, z notatką Kolberga: „weselna”. W obu rkp. w t. 12 na drugą miarę ósemki gis1 f1; w rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga w zapisie melodii, liczne skreślenia, poprawki i oznaczenia literowe nut, w t. 2 i 10 Ω przy g1, w t. 13 i 14 brak ≥. s. 290 nr 187 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 5, z lokalizacją: „Chochołów”. W rkp. w t. 3 ostatnia ósemka fis1, w t. 7 tylko górna wersja, dwukrotnie cis2, pod melodią incipit: „Pod borem sosna, pod nią”, dalej wiersze 1 i 2 drugiej zwrotki, a następnie tekst: „Koniczek w boru, siodełko w lesie, czekajże mnie, moja Maryś, ze roczek jeszcze. Co żeś ty za pan, co cię czekać mam... Chociaż ruciany, ale z perłami, nie zapłacisz, Jasieńku, i tysiącami”. �59 Por. nr 166 zwr. 3 i 4. Melodia i tekst por. Łęczyckie. Suplement (DWOK T. 78), nr 7. nr 188 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 4, z lokalizacją jak w druku. nr 189 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 7, z lokalizacją jak w druku; w rkp. w t. 1–4 melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 8 dwie ćwierćnuty c2. nr 190 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 2, z lokalizacją: „Tretki, Tarnówka, Czerniaków”, na karcie z lokalizacją ogólną jak w druku, w rkp. pod melodią zwr. 1–3; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Chochołów” – tam tylko zwr. 1 bez melodii. s. 291 nr 191 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 40, nr 2, tam melodia z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 603. nr 192 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, nr 10, z lokalizacją jak w druku i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 – tam tekst zwr. 1 bez melodii zanotowany dwukrotnie, raz z lokalizacją: „Chochołów” i drugi raz z lokalizacją: „Jeżew”. Na k. 45 t. 8–9: #œ & œJ J œ J œ ‰ , w tym rkp. po zwr. 1 jeszcze: „Sadziłam ja w ogródeczku przy drodze, a którędy mój Jasieńko pojedzie” i dalej tekst jak w druku. Por. Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 337. nr 193 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, nr 3, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa (Brzozów)”. W rkp. w t. 9 górna wersja: r j j & œ œR œ œ , tekst zanotowany skrótowo: „Żebyś ty, chmielu, na tyczki nie laz, nie robiłbyś ty…, oj, chmielu, oj, nieboże”. s. 292 nr 194 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją: „Błonie, Sochaczew”, z dopiskiem: „i z Wielkopolski”. W rkp. �60 tak jak w druku odesłanie do „Przyjaciela Ludu”, R. 13: 1846, T. 1, nr 25, s. 200, tam tekst zamieszczony w niepodpisanym [Fr. Wawrowski?] artykule Piosnki ludu wielkopolskiego. s. 292 nr 195 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 50, nr 4, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa (Brzozów)” i rkp. terenowy, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji. W obu rkp.: w t. 1 tylko górna wersja, w t. 2, 6, 13, 15–17 grupa œ œ œ zanotowana każdorazowo jako triola szesnastkowa, w t. 3 trzecia nuta h1, w t. 14 w obu wykonaniach dolna wersja, na zakończenie jeszcze: & # œ. œ. ; w rkp. z teki 42: w t. 4 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w t. 12 przy piątej nucie jeszcze alternatywnie a1; w rkp. z teki 33: w t. 8 brak znaków chromatycznych, w t. 9 przy pierwszej ósemce alternatywnie triola szesnastkowa d2 c2 d2, w t. 11 przy ostatniej ósemce jeszcze alternatywnie a1, powyżej notatka Kolberga: „Polonez”. nr 196 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 33, nr 3, bez lokalizacji i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, nr 23, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 i 3 tylko górna wersja; w rkp. terenowym w pierwszym wykonaniu: w t. 6 druga szesnastka g1, w t. 7 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta a1, w drugim wykonaniu: w t. 6 na pierwszą miarę dwie ósemki g1 g1; w rkp. z teki 42 w pierwszym wykonaniu: brak t. 5–6, t. 7 jak w tece 43, nad melodią notatka Kolberga: „weselna”. s. 293 nr 197 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, nr 8, z lokalizacją: „Brzozów i Giżyce [przekreślone], p[od] Iłowem, Wyszogrodem”. W rkp. w t. 6 brak znaku powtórki, a w zapisie tekstu po zwr. 5 jeszcze: ,,A ja babuleńce do pichy, moja babuleńka: chi, chi, chi”, ponadto w rkp. brak zwr. 9 i dwóch ostatnich wierszy zwr. 11, a na zakończenie jeszcze: ,,A ja babuleńce do woła, moja babuleńka jak pscoła”. �61 s. 294 nr 198 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 36, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam w t. 3, 6 i 8 tylko górna wersja i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. nr 199 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 50, nr 1, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, (Brzozów)” i tamże, k. 42, z lokalizacją: „Brzozów p[od] Iłowem” oraz rkp. terenowy, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji. We wszystkich rkp. melodia z notatką Kolberga: „O grochu”, t. 3–4: & # r j j œ. , œ œ.œ w t. 9 tylko górna wersja; w rkp. terenowym i w rkp. z k. 42 me- lodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym. nr 200 i przyp. 1 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 6, z lokalizacją: „Rzeczyca, Guzów [przekreślony]” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 56, bez lokalizacji. W obu rkp. w t. 5 na trzecią i czwartą miarę dwie ćwierćnuty, w t. 12 tylko górna m œ œœ œ œ wersja; w rkp. z teki 42 t. 1: & œ œ , w t. 7 na pierw- szą miarę alternatywnie f2, nad melodią notatka Kolberga: „Marsz do kościoła”, pod melodią „p[atrz] pieśń: I przyjechali deputacy m œœœœ œ z wojny”; w rkp. z teki 43: t. 1 & œ , w t. 6 brak trzeciej i czwartej miary, w t. 7 tylko dolna wersja, t. 9–12 ze znakiem powtórki, nad melodią notatka Kolberga: „Marsz weselny, wyjeżdżając do kościoła”. W przypisie drugi odsyłacz do wariantu błędny, winno być: Lubelskie cz. I (zob. DWOK T. 16, nie: T. 14), nr 405. s. 295 nr 201 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 36, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam w drugim wykonaniu w t. 2 na drugą i trzecią miarę ósemki c2 d2, na zakończenie jeszcze zanotowana małymi nutami, jako dogrywka, powtórka drugiego wykonania w wersji opisanej powyżej. W druku błędnie podane metrum – winno być . nr 202 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 36 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, nr 3, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W obu rkp. w zapisie melodii w t. 11 tylko dol- œ na wersja, ponadto w rkp. z teki 42: t. 7: & œJ , t. 14–16: �j j & œJ œJ # œ œ œ 62 j œ ‰ ‰ , wersja drukowana tych taktów za- notowana obok jako wersja alternatywna, natomiast w rkp. terenowym w t. 1–6 i 13–16 widoczne trudności Kolberga w zapisie melodycznym i metrorytmicznym, dziś ten rkp. słabo czytelny. nr 203 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 23, nr 3, z lokalizacją: „od Inowłodzy, Ujazdu, Wolborza, Starzyce” (przekreślone wcześniejsze lokalizacje: „Rzeczyca” i „Adamowice”), tam melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem jak w druku, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 601; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, nr 9, z lokalizacją ogólną: „Osuchów pod Mszczonowem”, tam melodia z incipitem: „A na onej górze”. W rkp. z teki 43 melodia jak w tece 42 (zob. T. 67/II, nr 601), przy czym w t. 3 i 7 pierwsza nuta błędnie półnuta. W rkp. z teki 42 odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego…, s. 49. s. 296 nr 204 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 23, nr 4, z lokalizacją: „Grzymkowice” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, nr 13, z lokalizacją ogólną: „Osuchów pod Mszczonowem”, tam melodia z incipitem: „A kadyż to pani młoda”; w rkp. z teki 42 notatka ołówkiem: „Modlnica”, być może miała dotyczyć poprzedniej pieśni; w rkp. terenowym: brak znaku przykluczowego, w t. 1 ≥ przy d2, w t. 2 w obu wykonaniach górna wersja w rytmie: œ œ œ , # Ÿ Ÿ # œ œ œ œœ œ œœœ J , w t. 4 pierwsza nuta h1, t. 7: & œœ œ t. 3: & # 3 œ , w t. 10 Ω przy f . nr 205 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 36, nr 6 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, nr 1, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i notatką Kolberga: „Do ślubu. Do oczepin”. W rkp. z teki 1 43 t. 1–4: & # r r œ œ œJ œ J œ œ J œ œ œ R R J j œ œ J œ , w rkp. z teki 42 powyższy przykład zanotowany obok jako wersja alternatywna, ponadto w zapisie tekstu w obu rkp. zwrotki w następującej kolejności: 2–4, 1, 5 i 6. s. 297 nr 206 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 36, z lokalizacją: „Rzeczyca”, tam przy g1 każdorazowo ≥, t. 5–8 w następującej kolejności: t. 6, 5, 8, 7. Ponadto w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” tylko tekst, tam jeszcze fragmenty kolejnej zwrotki: „na tyczki leziesz…, zwiedziesz”. �63 nr 207 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 38, nr 5, z lokalizacją: „Rzeczyca” (wcześniej: „Guzów”, przekreślone) i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 66, bez lokalizacji; w obu rkp. melodia z pierwszą zwrotką i notą: „Na dzień dobry”. W rkp. z teki 42 dodatkowa nota: „po oczepinach”, a ponadto w t. 4, 6, 7 i 9 tylko górna wersja; w rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga z zapisem œœœ œœ , melodycznym i metrorytmicznym, t. 1: & œ # œ # œ œ w t. 3 na drugą miarę ósemki gis2 fis2, w t. 4 tylko górna wersja, t. 6–10: 3 œ œ & œ œ œ œ # œ # œ œ œ œ # œ œ œ œ # œ # œ œ œ œ œ œ œ # œ œ ˙˙ .. . 3 s. 298 nr 208 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 33, nr 4, bez lokalizacji i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, nr 24, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w obu rkp. w t. 4 ostatnia nuta poprawiona na h1, co podkreślił Kolberg w obu rkp. oznaczeniem literowym; w rkp. z teki 42 w t. 19 na drugą miarę alternatywnie ósemka c2, nad nutami notatka Kolberga: „Goniec”. Przypisy (s. 299–351) s. 301 w. 1g. – s. 303 w. 8g. (ust. 1) – Pierwsze cztery akapity pochodzą z pracy Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy…, s. 4–8, przy czym odsyłacz do cz. VII Poznańskiego (zob. DWOK T. 15), s. 12, nr 5 pochodzi od Kolberga. Powołanie na Sobieszczańskiego dotyczy hasła Warszawa podpisanego F.M. S., zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej… w 1867 roku, T. 26, s. 416 (całość hasła na s. 416–507). W przyp. na s. 302 ponownie odsyłacz do wymienionej pracy Gołębiowskiego, s. 10 oraz do dwóch publikacji K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 3, s. 130 i Warszawa i jej społeczność, Warszawa 1875, s. 253–255. Na s. 303 wzmianka o dziele F. Palacky’ego Dzieje narodu czeskiego w Czechach i na Morawach, które wyszło początkowo w języku niemieckim (Geschichte von Böhmen) w Pradze w 1836, a w 1848 w języku czeskim. Na tej samej stronie odesłanie do Starożytności Warszawy… Wejnerta, 1856, T. 4, s. 419–420. �64 s. 303 w. 9–30g. (ust. 2) – Informacje zamieszczone przez Kolberga pochodzą z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy…, T. 3, s. 117–118. w. 9d. – s. 305 w. 24g. (ust. 3) – Informacje dotyczące herbu w Starożytnościach warszawskich… wydawanych przez Wejnerta, T. 1 od s. 6, natomiast informacje zamieszczone w kolejnych dwóch akapitach na s. 304 pochodzą z tego samego tomu ze s. 17 i nast. Powołanie na Koenhe’go za Wejnertem, który w T. 1 na s. 7 i w przypisie wzmiankuje o napotkanej publikacji, dotyczy to artykułu F.A. Vossberga Siegel der Stadt Warschau zamieszczonego w czasopiśmie wydawanym przez B. Koehnego „Zeitschrift für Münz-, Siegel- Und Wappenkunde” 1843, tam s. 382–385 i tabl. XII. Wymienione w ostatnim akapicie ilustracje znajdują się w Starożytnościach…, w T. 2 przed s. 183. Na s. 305 odesłanie do hasła F.M. S. [Sobieszczańskiego] Warszawa zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej…, T. 26: 1867, s. 507 (całość hasła na s. 416–507); Sobieszczański z kolei powołuje się na hasło własnego autorstwa Sfragistyka polska zamieszczone w tejże Encyklopedii…, T. 23: 1866, s. 360–367. s. 305 w. 25g. – s. 306 w. 19g. i przyp. 1 (ust. 4) – Kolberg przytoczył fragment pracy R. Zamarskiego [właśc. Zmorski] Podania i baśni ludu w Mazowszu, wydanej we Wrocławiu w 1852 roku. Cytaty pochodzą ze s. 165–166, przy czym tekst od słowa: „Wprawdzie” do „Bechstein” u Zmorskiego w przypisie na s. 165. Zmorski, a za nim Kolberg, odwołuje się do publikacji: F.M. Sobieszczańskiego Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce… T. 1, Warszawa 1847, s. 208–209; wymienionych na poprzedniej stronie Starożytności warszawskich… Wejnerta, T. 1, s. 6; L. Bechsteina Der Sagenschatz und Sagenkreise des Thüringerlandes, Hidburghausen: Kesselring, Bd. 1–4: 1835– –1838, tam wzmiankowane podanie w T. 3 wydanym w 1837 roku na s. 242–243. W przypisie Kolberg odwołuje się do wzmiankowanych wcześniej haseł Sobieszczańskiego: Warszawa i Sfragistyka polska oraz pracy Wejnerta, zob. poprzedni przypis (do ust. 3). s. 306 w. 20g. – s. 307 w. 26g. (ust. 5) – Zamieszczony tekst pochodzi z pracy R. Zamarskiego [właśc. Zmorskiego] Podania i baśni ludu…, s. 166–168. s. 307 w. 13d. – s. 309 w. 25g. (ust. 6) – Zamieszczony tekst pochodzi z pracy R. Zamarskiego [właśc. Zmorskiego] Podania i baśni ludu…, s. 168–172. �65 s. 309 w. 12d. – 310 w. 14g. (ust. 7) – Zamieszczony tekst pochodzi z pracy R. Zamarskiego [właśc. Zmorskiego] Podania i baśni ludu…, s. 175–176. Ostatni akapit u Zmorskiego w przypisie, natomiast przypisy 1 i 2 na s. 309 pochodzą od Kolberga. s. 310 w. 16–33g. (ust. 8) – Dwa pierwsze akapity tego ustępu są cytatami z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski ze s. 278–279, tam także odesłanie do Staszica, zob. S. Staszic Uwagi nad dziewięciu księgami, w: tegoż Dzieła, T. 7: Warszawa 1819, s. 541. Informacje zawarte w ostatnim akapicie do słowa: „kościelnych” także w Ludzie polskim na s. 279. w. 5d. – s. 312 w. 29g. (ust. 9) – Pierwsza część opisu pochodzi z anonimowego artykułu Przemysł płócienniczy w Polsce zamieszczonego w „Gazecie Polskiej” 1865, nr 8; nie odnaleziono numeru 210 „Nowej Reformy” z 1882 roku, do którego odsyła Kolberg w drugiej części opisu. s. 312 w. 11d. – Winno być: Do stronicy 28 (nie 29). w. 10d. – s. 313 w. 11g. (ust. 10) – We wskazanym przez Kolberga numerze 92 „Nowej Reformy” z 1884 cytatu nie odnaleziono. s. 313 w. 13g. – s. 315 w. 18g. (ust. 11) – Kolberg przytoczył fragmenty artykułu ks. A. Szelewskiego Wiadomość historyczno-archeologiczna o kościele parafialnym i innych w mieście Brzezinach…, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 20, s. 1–31 (nr 1), s. 93–125 (nr 2) i s. 191–216 (nr 3). Powołanie Muczkowskiego i Bielskiego za Szelawskim: J. Muczkowski Początek biczowania się w Polsce, „Dwutygodnik Literacki” 1844, nr 12, s. 355; M. Bielski Kronika polska Marcina Bielskiego nowo…, ks. V s. 506–507, zob. też M. Bielski Kronika polska, wyd. J. Turowskiego T. 2, Sanok 1856, ks. V s. 937–939. s. 315 w. 18–7d. (ust. 12) – Informacje zamieszczone w tym akapicie pochodzą z artykułu J. Karłowicza Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski, „Pamiętnik Fizjograficzny” 1882, T. 2, s. 506–507 (całość artykułu na s. 497–516). w. 6d. – s. 319 w. 10d. (ust. 13) – Kolberg zacytował artykuł W.A. Maciejowskiego Mazurowie zamieszczony w „Tygodniku Literackim” w 1840 roku, nr 9, s. 67–69. Przypis 1 na s. 316 pochodzi od Kolberga i dotyczy publikacji D. Szulca (nie Szuca) O znaczeniu Prus dawnych, wydanej w Warszawie w 1846; zgodnie z odsyłaczami przytoczono cytat ze s. 35, a wzmianka o Koperniku ze s. 65 tej pracy. Pozostałe przypisy na s. 316 za Maciejowskim, dotyczą prac: K.F. Eichhorna Deutsche Staats- und Rechtsgeschichte, wydanie: Göttingen 1835, Th. 2, s. 193 (zob. https://archive.org/details/deutschestaatsun02eichuoft, dostęp: 30. 07. 2018); �66 Statuta mazoviae, w: Jus polonicum, wydał J.W. Bandtkie, Warszawa 1831, s. 434. Na s. 317 powołanie K. Miaskowskiego, także za Maciejowskim, zob. K. Miaskowski, Na schwał Mazurów, w: tegoż, Zbiór rytmów, wydała Alina Nowicka-Jeżowa, IBL: Warszawa 1995 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich” T. 3), s. 338–339 (http://ibl.waw.pl/3bps.pdf, dostęp: 08. 07. 2018), zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K.J. Turowski, Kraków 1861, s. 290– –291, pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622. s. 319 w. 8d. – s. 322 w. 2g. (ust. 14) – Cały ustęp jest cytatem z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, przy czym pierwsza część tekstu (do s. 321 w. 4g.) pochodzi ze s. 131–133, a końcowe akapity ze s. 1–2. Przypisy 1 i 2 na s. 320 i 321 wprowadzone przez Kolberga; w przyp. 2 odesłanie do hasła Mazury (bez autora), Encyklopedia S. Orgelbranda T. 7: Warszawa 1874, s. 394. Za Gołębiowskim przywołana też została niepublikowana Rozprawa konkursowa K.W. Wójcickiego (przesłana przez autora do Warszawskiego Towarzystwa Naukowego). s. 322 w. 5g. – s. 323 w. 10g. (ust. 15) – Zgodnie z odsyłaczem Kolberga jest to fragment korespondencji K. Wł. W[ójcickiego] Do Redaktora Tygodnika Ilustrowanego zamieszczonej w tym czasopiśmie w 1864 roku, T. IX, nr 248. s. 323 w. 13g. – s. 323 19g. (ust. 16) – Odsyłacz Kolberga dotyczy wymienionej publikacji Wejnerta Starożytności Warszawy… 1856, T. 4, s. 437. w. 14d. – s. 326 w. 1d. (ust. 17) – Cały akapit Kolberg przytoczył za Ludem polskim Gołębiowskiego (Gołębiowski wykorzystał rękopis Kitowicza, część tego rękopisu, w tym informacje przywołane za Gołębiowskim, została pominięta w wymienionym wcześniej wydaniu Raczyńskiego z 1840 roku i opublikowana była dopiero w „Pamiętniku Literackim”, Lwów 1930). Pierwszy akapit: „Po dworach” u Gołębiowskiego na s. 289; „Dobycie szabel” na s. 277; „Błogosławieństwo” – s. 275; „Przyjmowanie do kościoła” – s. 298; „Posty” – s. 295 i 296, w tej części oba odsyłacze dotyczą Historii narodu polskiego Naruszewicza, wzmianka o pochodzeniu terminu carnisprivii w wyd. Turowskiego, T. 5: Kraków 1860 na s. 258 przy opisie panowania Kazimierza Wielkiego pod rokiem 1363; hasło „Czterdziestnica” w Słowniku języka polskiego S.B. Lindego, w wyd. Ossolineum, T. 1: Lwów 1854 na s. 382 (pierwodruk: �67 s. 327 s. 329 s. 330 s. 331 s. 332 s. 334 s. 336 Warszawa 1807); „Bractwa sodalisów” – s. 290; „Świece” – s. 305, nie wiadomo, którego numeru „Kuriera” dotyczy odsyłacz; „Agnusek” – s. 274; „Uderzenie dzwonu” – s. 314; „Woźnice zakonników” – s. 324. w. 3g. – s. 328 w. 1d. (ust. 18) – Kolberg zaczerpnął tekst z anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 45, 46, 48, 49 (całość artykułu na s. 44–77); w przypisie odesłanie do Gołębiowkiego, za „Pamiętnikiem”, dotyczy Ludu polskiego…, s. 291. w. 3–22g. (ust. 19) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837 (nie: 1839), T. 2, z. 4, s. 50, 52. w. 15d. – s. 330 w. 11g. (ust. 20) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 54. w. 14g. – 1d. (ust. 21) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 55 i 56. w. 3–24g. (ust. 22) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 56–58. w. 13d. – s. 332 w. 10g. (ust. 23) – Tekst pochodzi z wymienionego wyżej anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 58. w. 13g. – s. 334 w. 27g. (ust. 24) – Tekst pochodzi z wymienionego anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 60–61 i 63–67, przy czym w źródle: „W roku 1012” (nie: 1032 – jak na s. 333). W pierwszym akapicie wspomniana powieść poetycka A. Malczewskiego Maria, wydana po raz pierwszy w Warszawie w 1825 roku, tam s. 37. w. 16d. – s. 336 w. 14g. (ust. 25) – Zgodnie z odsyłaczami Kolberga tekst został zaczerpnięty z anonimowych notatek zamieszczonych w czasopiśmie „Korespondent” z 1835 roku, nr 32 i 39. w. 17g. – s. 337 w. 23g. (ust. 26) – Tekst pochodzi z wymienionego anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 68–72, przy czym w źródle: „Pierwsza niedziela wielkopostna” (nie: wielkanocna” – jak w pierwszym zdaniu). W przypisie Kolberg �68 s. 337 s. 338 s. 341 s. 342 s. 344 s. 345 wymienia anonimowy artykuł Polen. Die Osterfeier in Warschau zamieszczony w czasopiśmie „Magazin für Literatur des Auslandes” T. 15: 1846 (nie 1846), nr 72, s. 289–290; wycinki z tego czasopisma zachowały się w jego archiwum, sygn. 2184, k. 367. w. 16–1d. (ust. 27) – Tekst pochodzi z wymienionego anonimowego artykułu Zwyczaje ludu, „Pamiętnik Naukowy” 1837, T. 2, z. 4, s. 74. w. 2g. – s. 341 w. 10g. (ust. 28) – Wskazanego numeru „Nowego Czasu” nie odnaleziono. Na s. 338 odsyłacz do „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. 8, dotyczy fragmentu pieśni zamieszczonej w artykule Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po J. Lipińskim, tam s. 69 nr 14 (całość artykułu s. 62–114); na s. 340 odesłanie do cz. I Pokucia (zob. DWOK T. 29), dotyczy s. 198. w. 12g. – s. 342 w. 3g. (ust. 29) i przyp. 1 na s. 341 – Jest to cytat ze wskazanej przez Kolberga strony w Ludzie polskim Gołębiowskiego. W przypisie odesłanie do anonimowego artykułu Święcone u J.O. Księcia Radziwiłla. Sierotki (wyjątek z rękopisu), „Tygodnik Literacki” 1840, nr 15 i 16. Na końcu odesłanie do niepodpisanej notatki bez tytułu zamieszczonej we wskazanym numerze „Kuriera”. w. 5g. – s. 343 w. 6d. (ust. 30) – Odesłanie do „Kuriera Warszawskiego” dotyczy niepodpisanej notatki bez tytułu zamieszczonej we wskazanym numerze. w. 16g. – s. 345 w. 25g. (ust. 32) – Tekst został zaczerpnięty z artykułu J.S. B. [Bandtkie] Sobudki. Góra Sobótska, „Pamiętnik Warszawski” 1819, T. 14, ze s. 374, 376 i 377. W pierwszym akapicie powołanie Thietmara za Bandtkiem, w źródle odesłanie do edycji J.A. Wagnera Dithmari episcopi Merseburgensis chronicon wydanej w Norymberdze w 1807 roku, tam s. 237 (pierwodruk: Chronici Ditmari Episcopi Mersepurgii, Francofurti ad Moenum 1580); na s. 345 wzmianka o pracy slawisty Josefa Dobrovskiego Słowianka czyli poselstwo z Czech z 1806 roku (Slawin: Bothschaft aus Böhmen an alle Slawischen Völker, oder Beiträge zur Kenntniß der Slawischen Literatur nach allen Mundarten. Prag 1806; w wyd. Praga 1834, s. 266); w ostatnim akapicie wymieniony został przetłumaczony na j. polski tytuł rozdziału pracy J.G. Worbsa Archiv für die Geschichte Schlesiens der Lausitz und zum Theil von Meissen, Leipzig-Sorgau 1798, s. 69–86 (nie 19–85). w. 17d. – s. 347 w. 1d. (ust. 33) – Poszczególne partie tekstu Kolberg zaczerpnął z Gier i zabaw Ł. Gołębiowskiego. Pierwszy akapit: „W dawnych wiekach” pochodzi ze s. 294; na końcu akapitu odsyłacz do pieśni Sobutka. Duma narodowa zamieszczonej w wymienionym roczniku „Pszczółki Krakowskiej”, T. 3, nr 53. �69 Tekst od słów; „W wigilię ś. Jana” wraz z cytatami z Kochanowskiego zaczerpnięty ze s. 294–295; Kolberg wykonał też własny odpis (teka 1, sygn. 1121, skł. 5) fragmentu Pieśni świętojańskiej o Sobótce (zob. bibliografia), w jego rkp. tekst od słów: „Wystąp ty, coś ciągnął kota” do „gdzie kot we łbie przemieszkiwa”. Fragment: „W pałacu biskupa” do słów: „syn Leopolda r. 1711” u Gołębiowskiego na s. 295–296; tam w przedostatnim wierszu winno być: „zbór” (nie: zbiór). Wzmianka o Serbach łużyckich – s. 298; Tekst od słów „W dzień ś. Jana” do „przecie upamiętają” – u Gołębiowskiego na s. 301; odesłanie do M. Reja dotyczy utworu Postylla w: tegoż Dzieła wszystkie, T. 4: Wrocław-Warszawa-Kraków 1965, cz. I, s. 301, pierwodruk: 1557; kolejny odsyłacz dotyczy Karola Ozie (Ogier) Droga do Polski i Prus Polskich w r. 1635 w: J. U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze T. 3, Warszawa 1822, s. 198 (całość s. 186–237); powołanie Marcina z Urzędowa dotyczy Herbarza polskiego, Kraków 1595, s. 31; dalej fragment utworu K. Twardowskiego Bylica Świętojańska, wydanego we Lwowie w 1630r. Tekst od słowa „Juszyński” do „Siarczyńskiego” – u Gołębiowskiego na s. 302; w wymienionym Dykcjonarzu poetów polskich M.H. Juszczyńskiego, Kraków 1820, T. 1, s. 152 autorstwo utworu przypisane Z. Januszowskiemu. F. Siarczyński w Obrazie wieku za panowania Zygmunta III, cz. II, Lwów 1828, s. 274 podaje jako autora Twardowskiego, powołując się na wydanie z 1630 roku. Przyp. 1 – wprowadzony przez Kolberga; w przypisie fragment tekstu S. Goszczyńskiego Sobótka, „Ziewonia” 1834, s. 215. Wzmianka o wywodzie Kołłątaja, zob. X. Hugona Kołłątaja Rozbiór krytyczny zasad historii, z rkp. wydał F. Kojsiewicz, T. 3: Kraków 1842, s. 340. s. 348 w. 3g. – s. 350 w. 23g. (ust. 34) – Odsyłacze przy poszczególnych pieśniach dotyczą: przy pieśni nr 1 – zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 197; nr 2 – Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji..., s. 26; nr 3 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 2, s. 316 i O. Kolberg Pieśni ludu polskiego, zob. DWOK T. 1, nr 17a i 15d (nie: 15b); nr 4 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 203 i O. Kolberg Pokucie cz. II, zob. DWOK T. 30, s. 24; nr 5 – Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji..., s. 25; �70 nr 6 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 198, tam jako pieśń wykonywana na Mazowszu w wigilię św. Jana, a nie jak w zamieszczonej w nawiasie notce: „weselna”; nr 7 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 252; nr 8 – tamże, s. 200, u Wójcickiego ta pieśń jako pochodząca z Krakowskiego; nr 9 – K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów... T. 1, s. 276. s. 350 w. 15d. – s. 351 w. 1d. (ust. 35) – Kolberg wykorzystał fragmenty publikacji wydawanej przez A. Wejnerta Starożytności Warszawy (w tytule tomów 1 i 2: „Warszawskie”); przytoczone informacje pochodzą z T. 4 (nie T. 3), s. 31, 53. �PRZYPISY ŹRÓDŁOWE DO TOMU 25 (Mazowsze cz. II) Karta tytułowa – Na karcie tytułowej widnieje data: 1886, choć druga część Mazowsza wydana była już rok wcześniej, zob. też DWOK T. 80/I, s. XI i LXVII–LVIII. Ryc. przed s. I – Ryc. „od Łowicza” wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I, s. LXII; w pierwodruku znajdowała się przed rozdziałem „Pieśni”. Wstęp (s. I–V) s. I s. IV w. 12–13d. – Odesłanie do tomu I dotyczy cz. I Mazowsza, zob. DWOK T. 24. w. 3 i 6d. – Oba odsyłacze, jak również te na s. II, IV i V, dotyczą Pieśni ludu polskiego wydanych w 1857 roku, a później włączonych do Ludu jako seria I, zob. DWOK T. 1. w. 11 i 12g. – Odsyłacz do serii VI dotyczy cz. II Krakowskiego, zob. DWOK T. 6. Pieśni (s. 1–164) s. 1 nr 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19r., z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą niżej, w t. 2 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka e2, w drugim pierwsze trzy ósemki d2, w t. 4 piąta ósemka c2; w zapisie tekstu w zwr. 1: „przyjedź” zamiast „przyjdź–ze” i w zwr. 5: „posag” zamiast „wiano”. W druku błędnie podane metrum, winno być . �72 nr 2 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją ogólną: „Grz[ymkowice]”, tam melodia z incipitem: „Kiedy będzie słońce i pogoda”. s. 1–2 nr 3 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 13a, z lokalizacją: „Garwolin”, tam melodia z tekstem: „Śliczne goździki, piękne tulipany” (por. T. 25, nr 740 – z wariantem melodii) i teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam nad melodią notatka Kolberga: „Do ślubu z domu”. W rkp. z k. 13a tylko górna wersja, w t. 6 ostatnie trzy nuty zanotowane o sekundę wyżej; w rkp. z k. 153 w t. 2 górna, w t. 4 dolna wersja, przy pierwszej ósemce alternatywnie f2, t. 5–6: j œ œ œ œ . œœ œ œ œ œ œ œ œœ & , w t. 7 na pierwszą miarę ćwierćnuta d2, J s. 2 w t. 8 dolna wersja, na trzecią miarę ćwierćnuta c2, pod melodią fragment tekstu: „Przyjechali deputacy z wojny” i „żeby mi były okna kryształowe”. Melodia i tekst por. nr 52 w suplemencie. Odsyłacze pod pieśnią dotyczą: zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 103–104, tam wariant z Lubelskiego, a na s. 105–106 z Krakowskiego; pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 87–88, nr 16 i 17, tam warianty tekstu. nr 4 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 21r., z lokalizacją ogólną: „Okoniew, Radzymin Stary”. W rkp. w t. 1–2 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim tylko górna wersja, w t. 1 na drugą miarę druga ósemka c2; w zapisie tekstu zwr. 1 jak tekst pod nutami, przy czym tam: „takiej wielkiej” zamiast „tak wielkiej”, brak zwr. 1: „Dziewczyna z niemi...”, a zamiast niej: „Widzieliśmy tam na polu, jak wybierała pszeniczkę z kąkolu”; dalej: „Trzeba by tam sto huzarów posłać... Żeby jedni z mamą rozmawiali, a drudzy, żeby pannę namawiali”; s. 3 następnie zwr. 2 i 3 jak w druku, zwr. 4 i 5 bez drugiego wiersza, zwr. 6 jak w druku. nr 5 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, bez lokalizacji i teka 5, sygn. 1136, k. 49v., z lokalizacją: „od Czerwińska”. �73 W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki c2 g1, w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 8 na trzecią miarę ósemka c2. W zapisie tekstu z teki 43 w zwr. 2 w. 3: brak „a”, w zwr. 3 w. 3: „Gdy przyleciał” zamiast „Gdy przylecę”; w rkp. z teki 5 w zwr. 3: „całowania”, a „cmoktania” nadpisane jako wariant. s. 3–4 nr 6 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy wariantów w cz. I Lubelskiego (DWOK T. 16), nr 406 i 407, natomiast nie jest jasne odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., tam na s. 72 warianty: „A ty ptasku, krogulasku” i „Lecioł sokół”. s. 4 nr 7 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji i teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)”. W obu rkp. w t. 5 na ostatnią miarę ósemka fis1, w t. 8 tylko dolna, w t. 10 tylko górna wersja, w t. 11 na pierwszą miarę szesnastki d2 h1, w t. 13 na pierwszą miarę dolna wersja, na trzecią ósemka fis1; w rkp. z teki 43 brak znaku przykluczowego, nad melodią notatka Kolberga: „albo na 2”, a pod melodią obszerniejszy tekst: „A wyrzyta, pacholicy, przed ten nowy dwór, czy jedzie, czy nie jedzie kochaneczek mój. Jedzie on też, jedzie, pięknie ubrany, konik pod nim wybryzguje, rusza nóżkami. Otwórzta mi, pacholęta, szerokie wrota, niechże se, mój kochaneczek, nie tyka płota. Postawta mu, pacholęta, nowe kobierce, niechże se, mój kochaneczek, nóżek nie depce. Postawta mu, pacholęta, marmurowy stół, na tém stole marmurowym lniany obrus mój. Na obrusie, na lnianym, talerz toczony, na talerzu toczonym kapłon pieczony. Jedzże, pijże, kochaneczku, jedzże, pijże, mój, jeśli nie masz swego noża, a to se weź mój. Dziękuję ci, moja Maryś, za taką powieść, coś mi dała i kazała swoim nożem jeść. �74 Dyć to niewiele, Maryś, dyć to niewiele, nie czesałaś swoi głowy cztery niedziele. Pójdę ja do ciotki, pożyczę szczotki, a tyś przepił koszulinę, przepijesz portki. Brzydkie nogi masz, dziewczyno, brzydkie nogi masz, pójdę ja do wdowy, umyję nogi. A tyś przepił sto talarów, będziesz ubogi” (por. T. 25, nr 6); w rkp. z teki 42 na zakończenie, z notatką: „skrzypek”, powtórzenie jeszcze raz całej melodii w metrum : # 2 œœœ œœœœ œ œ œ œ œ . œJ œ œ œ œj œ Œ & 4œ # & œ œ œ œ & # œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œj œ Œ . s. 4–5 nr 8 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. tylko górna wersja, w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki h1 c2, w t. 5 na drugą miarę pierwsza ósemka fis1; w zapisie tekstu w zwr. 1: „kochany” zamiast „kochanie”, w zwr. 2: „podoba” zamiast „nie uda”. s. 5 nr 9 i 10 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 49 i tamże, k. 7/2, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, w obu melodia z incipitem: „A gdzież mnie odjeżdżas, Walusieńku panie”. W obu rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym. Pod pieśnią nr 9 odesłanie do wariantu tekstu zamieszczonego przez K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 72–73. s. 5–6 nr 11 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. �75 W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 w pierwszym wykonaniu: na trzecią miarę tylko dolna wersja, w drugim wykonaniu: na drugą miarę górna wersja, a na trzecią miarę szesnastki a1 b1, w t. 4 na trzecią miarę szesnastki b1 a1, t. 5–7 bez oznaczenia kolejności wykonań: œ œ œ &b œ œ œ œœ œœ œœ œ œ œ . œ J Pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstu zamieszczonego przez K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 72–73. s. 6–7 nr 14 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Warszawy (Babice, Górce)”. W rkp. z teki 43 w t. 2 i 6 tylko dolna, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 7 na trzecią miarę szesnastki c2 h1; w zapisie tekstu tylko wiersze 1 i 2 zwr. 1 i wiersze 1 i 3 zwr. 3. W rkp. z teki 42 tekst zwr. 1–6 podpisane pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 315. Tekst zob. też Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 650. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 98 wariant tekstu. s. 7 nr 15 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Inowłodza (Luciążna)”. W obu rkp. t. 5–6 powtórzone, w drugim wykonaniu: w t. 5 pierwsza nuta h1, w rkp. z teki 43: w t. 6 w na drugą i trzecią miarę ósemki h1 fis1, w t. 7 tylko dolna wersja, na drugą miarę ósemka a1. nr 16 – Melodia por. nr 74 w suplemencie. Odesłanie do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. 309 błędne. s. 8 nr 19 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Czersk”, tam tylko tekst. Odesłanie do melodii nr 28 błędne. s. 8–9 nr 21 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”; teka 42, sygn. 1349, k. 31, bez lokalizacji. W rkp. terenowym z teki 43 w zwr. 4: „topolę” zamiast „brzezinkę”, po zwr. 7 jeszcze: „A on do niej swoją posiełeczkę, żeby on mi przynósł jaką nowineczkę. Przyniósł ci mu nowineczkę nie bardzo dużą, ze jego kochaneczkę do ślubu wiozą. �76 Niechże ją wiozą, ja se pójdę za nią, będę jej się przypatrywał, czy będzie panią”. Rkp. z teki 42 uszkodzony, część karty odcięta, widoczne zwr. 2–7, ale zwr. 2 i 6 bez pierwszego wiersza, ponadto tak jak w rkp. terenowym po zwr. 7 dalszy ciąg tekstu, ale widoczna tylko część: „Posłał ci on do nij swoją poséłeczkę, żeby ona mu przyniosła jaką nowineckę” oraz: „… ja pojadę za nią, będę jéj się przypatrywał, cy będzie panią”. s. 9 s. 10 nr 22 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Jeżew, Piątek”, tam wiersze 1 i 2 zwrotki pierwszej bez melodii. W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 14 wariant tekstu. nr 23 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 37, z lokalizacją: „od Skierniewic”. W rkp. w t. 14 brak dolnej wersji, a tekst tylko do słowa: „będzies moja”. nr 24 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Czersk”; rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5 (zob. DWOK T. 80/I, s. XLIV), tam zwr. 1–9 bez melodii. W rkp. z teki 42 przed t. 1 jeszcze: 3 j & 8 œ Jœ œJ œ J œ œ Jœ . Rœ œJ œ . œ œ . J R J J œ j R œ , takty te skreślone przez Kolberga, w t. 10 wersja alternatywna: s. 11 U j r & œJ œ . œ , brak t. 11; w zwr. 2 w. 3: „Jasiu” zamiast „Maryś”. nr 25 – Melodia por. nr 11 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 104 taki sam tekst. nr 26 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 96 obszerniejszy tekst. nr 27 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 35, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W obu rkp. tekst jak w druku zanotowany jako dalszy ciąg numeru 29. �77 s. 12 nr 29 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 35, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 na # œ œ drugą miarę alternatywnie ósemka g2, t. 2: & J , w t. 5 2 tylko dolna wersja, w t. 8 druga szesnastka alternatywnie d ; w rkp. z teki 43 w t. 9 ostatnia ósemka fis1. W obu rkp. pod melodią tekst jak w druku, a dalej jeszcze tekst jak nr 27. nr 30 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 44, z lokalizacją: „od Piaseczna (Słomczyn)” i teka 33, sygn. 1308/II, k. 12, z lokalizacją: „Słomczyn, pod Piasecznem”, tam melodia zanotowana o sekundę małą wyżej. W rkp. z teki 42 dla zwr. 1 brak w. 3, w w. 5: „zanieś” zamiast „wynieś”, dla zwr. 2 w. 3 powtórzony i brak w. 4–6; w rkp. z teki 33 tylko zwr. 1 zanotowana jak w rkp. z teki 42. s. 12–13 nr 31 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 44, z lokalizacją: „od Warszawy i Pragi (Zerzeń)”. W rkp. w t. 1 pierwsza nuta alternatywnie g1. s. 13 nr 32 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 3 tylko górna wersja, na trzecią miarę alternatywnie ósemki h1 a1, w t. 4 na pierwszą miarę ósemki a1 h1, w t. 8 tylko dolna wersja, a tekst zaczyna się od: „A na onej górze” i kończy się na słowie: „śniadał”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 100 obszerniejszy tekst. nr 33 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1157, k. 11, z lokalizacją: „od Żychlina (Zarembów)”; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 28, – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 57 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Zarembów pod Żychlinem”. W rkp. z teki 7 i 16, tak jak w druku, odesłanie do pierwodruku pieśni w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 2, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I) nr 178. Tekst bez melodii Kolberg opublikował po raz drugi w T. 25, zob. nr 664b i przypis do tego numeru. nr 34 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „Złaków” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 7 nr 49, z lokalizacją: „Złaków Kościelny pod Łowiczem”. W obu rkp. po zwr. 2: �78 „Powiedzże mi, powiedz, słóweczko bez ludzi, niechże się mój konik do ciebie nie trudzi”, dalej zwr. 3, przy czym w w. 2: „turbuję” zamiast „marnuję”, a zwr. 4 brak. s. 14 nr 35 – Takty 1–4 z incipitem: „A jak przyjdą do mnie chłopcy” w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice”, teka 42, sygn. 1349, k. 39, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Sokule”; tekst z notą: „na zalotach” zanotowany osobno w rkp. z teki 42 na k. 39. W rkp. terenowym w t. 1 na trzecią miarę c2; zapis tekstu bez powtórzeń, a na zakończenie: „A po cóżeś mnie, matulu, za mąz wydała”. Taki sam zapis tekstu jak w rkp. terenowym zachował się w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/II, k. 40–41. s. 14–15 nr 36 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 25, z lokalizacją: „Płochocin” – melodia i tekst; tamże, k. 45, z lokalizacją: „Chochołów, Tretki” – tekst zwr. 2–4. Na k. 25 nad melodią notatki Kolberga: „Gdy wiozą p[annę] młodą do kościoła” i obok ołówkiem „gdy p[an] młody przybywa przed ślubem do chaty panny młodej”; na k. 45 tekst stanowi fragment pieśni nr 37, zob. przypis do tego numeru. s. 15 nr 37 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „Chochołów, Tretki” i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Chochołów”, tam tylko zwr. 1 bez melodii, z notą: „Kiedy goście po powrocie z kościoła wchodzą do izby”. W rkp. na k. 45 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 6 na pierwszą miarę szesnastki h1 a1, w t. 7–8 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w rkp. z tej karty po zwr. 3 dalszy ciąg tekstu, zob. nr 36 zwr. 2–4 i przypis do tego numeru. Tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 328. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 124 tekst: „Z tamty strony pólka”, por. zwr. 3. s. 15–16 nr 38 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „Zarębów, Orątki”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 na trzecią miarę ósemka g1, w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 6 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, druga szesnastka a1, t. 8 �79 w pierwszym wykonaniu: & po t. 8 jeszcze: # œ & œ œ & œ œ œ # jœ œœ # j œ J , w drugim: & œ œ œ œ œ œ œ œ œ , œ œ œ œœ œœœ œ # œœœ œ œ œ œ œœ œ œ œœœœœœ ; œ w zapisie tekstu w zwr. 2 i 3 wiersz 3 taki jak w. 1, w zwr. 4 w. 2 i 3: „wielce” zamiast „bardzo”, w zwr. 5 w. 3 brzmi: „srebrem, złotem tkane”. s. 16 nr 39 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5; rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 44, z lokalizacją: „od Czerska, Góry (Kawęczyn)” i tamże, k. 27, nr 4, z lokalizacją: „Kawęczyn”. W obu rkp. z teki 42 zwr. 1–6 (ostatnia bez w. 3 i 4) podpisane pod pieśnią nr 41, zob. przypis do tego numeru. Ponadto w rkp. Kolberga z teki 13, sygn. 1193, k. 24, nr 2001, z lokalizacją ogólną: „Mszczonów”, wiersze 3–4 zwrotki 6, zwr. 7 i 8 stanowią oddzielny tekst zaczynający się od słów: „Oj, dana, dana, dana moja, dana”. nr 40 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Rembertów, Michrów”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 i 3 szesnastki a1 c2, t. 5–8 ze znakiem powtórki; w zwr. 1 w. 3: „panny” zamiast „ludzie”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 58 inny tekst, a na s. 113 obszerniejszy wariant pieśni nr 40. s. 17 nr 41 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 44, z lokalizacją: „od Czerska, Góry (Kawęczyn)”, z notatką Kolberga: „przy weselu” i tamże, k. 27, z lokalizacją: „Kawęczyn”. W obu rkp. melodia zapisana w metrum : # 2 œ & 4 J œJ œJ œJ Ze - by nie œ ro - zma - rjon, # j j j j & œ œ œ œj œ Jœ nie mas ci to œ œ œ J J w Ka - wen - cy - nie œ œJ Jœ œJ J nie to buj - ne œ œ zie - le, j j œ Jœ œ œ œ œ œ pa - nie - ne - cek wie - le. �80 i w obu rkp. po zwr. 4 jeszcze kolejne jak nr 39 zwr. 1–6, zob. przypis do tego numeru. Ponadto na k. 27 z notatki Kolberga: „Ob. także Pieśni część II Poleju, poleju” (por. T. 27, nr 19) i „Kozłowski 58, 113” (dotyczy wymienianego już zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., tam na s. 113 wariant tekstu). Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5, tam w zwr. 3 w. 3 brzmi: „boć to Kawencanki”, w zwr. 4 w. 4: „wyglądać” zamiast „patrzać”. nr 42 – Rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 66, z lokalizacją ogólną: „Czaplin” i notą: „Rososzki”, tam melodia i tekst do słowa: „ziele”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, t. 4: & U̇ œ œ , w t. 6 nad ostatnią nutą fermata. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… , tam na s. 113 obszerniejszy wariant tekstu. nr 43 – Rkp. Kolberga: teka 29, sygn. 1295, k. 1a, z lokalizacją: „od Skierniewic (Zalesie, Zglinna)”, teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 165, z lokalizacją ogólną: „Zalesie p[od] Skierniewicami” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 25, nr 2140, bez lokalizacji – tekst. W obu zapisach melodii w t. 5 tylko górna wersja, w rkp. z teki 33: t. 2 ze znakiem powtórki, w t. 3 nad ostatnią ósemką wersja alternatywna: szesnastki h1 a1, w t. 7 wersja alternatywna: ósemki a1 c2 a1 fis1. W zapisie tekstu w obu rkp. zamiast zwrotki 8: „Dyna ina, dyna, dana, da za mną, dziewko kochana”. s. 18 nr 44 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/I, k. 24, nr 183, z lokalizacją: „Mszczonów”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 10v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam zwr. 3–5. W rkp. z teki 33 w t. 2 i 10 tylko dolna, w t. 3, 4 i 9 tylko górna wersja, t. 5 jak górna wersja w t. 3, w t. 11 tylko górna wersja, na drugą miarę ósemka a1; pod melodią tekst zwr. 1–5; w rkp. z teki 2 tekst zanotowany skrótowo, tam jako dalszy ciąg pieśni „A w niedzielę raniusieńko”, zob. DWOK T. 41, nr 1027. nr 45 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 24, nr 184, z lokalizacją: „Żelazna i Zalesie pod Skierniewicami”. W rkp. tekst obszerniejszy z melodią wraz z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 67, nr 643. s. 18–19 nr 46 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 na drugą miarę alternatywnie ósemki d2 h1, w t. 6 przy ósemce alternatywnie g1, w t. 8 tylko górna wersja. �81 s. 19 s. 20 Tekst zwr. 2, 3 i 5 w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 2; w tym rkp. tekst stanowi całość ze zwr. 1–3 i 5–6 następnej pieśni, zob. następny przypis. nr 47 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 2. W rkp. zwr. 1–3 oraz ze zwr. 5 i 6 po dwa pierwsze wiersze, ponadto między zwr. 3 i 5 jeszcze tekst jak nr 46 zwr. 2, 3 i 5, zob. poprzedni przypis. nr 48 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 27 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 7, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. tekst jak w druku bez zapisu nutowego. nr 49 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy teka 42, sygn. 1349, k. 52, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków” i tamże, k. 41v. (czystopis), z lokalizacją: „Czerniaków”, w obu rkp. melodia z incipitem: „A tam na łące”, na k. 41 poniżej tekst jak nr 50 w druku, zob. następny przypis. W obu rkp. melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w rkp. terenowym: w t. 4 ostatnia nuta h1, w drugim wykonaniu zamiast trzeciej ósemki szesnastki c2 h1. nr 50 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 41, z lokalizacją: „Czerniaków”. W rkp. tekst połączony z melodią jak nr 49, zob. poprzedni przypis. W zapisie tekstu zwr. 1, 6 i nota między nimi, przy czym w zwr. 6 zanotowana skrótowo bez w. 1–2, w. 5–6 następujące: „Moja kochanko, zostań tu przy mnie, bo moje serdelko ożyło we mnie”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 107 obszerniejszy wariant tekstu. nr 51 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa (Brzozów)”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3 odwrotna kolejność wykonań, t. 5: & # 2 r 1 œœ œœr œœj Jœœ œ R RJ , w t. 6 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki h1 d2, pod melodią tekst jak w druku. s. 21 nr 52 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 362, tam taki sam tekst. nr 54 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 1. s. 21–22 nr 55 – Melodia z incipitem: „Była baba z Torunia” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, w t. 1 i 4 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja, w t. 5 pierwsza nuta g1. �82 s. 22 s. 23 Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 1, tam zwr. 2–5 i 7–12 zanotowane jako dalszy ciąg poprzedniej pieśni. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 112 wariant tekstu zaczynający się od słów: „Była baba od Torunia”. nr 56 – Odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 151 dotyczy prawdopodobnie wariantów zwr. 2 i 3; odsyłacz do zbioru J.J. Lipińskiego Piosnki ludu wielkopolskiego wydanego w Poznaniu w 1842 roku, s. 28 dotyczy wariantu tekstu. nr 57 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam melodia z incipitem: „Zielona rutka, jałowiec”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 w pierwszym wykonaniu pierwsza nuta d2, w drugim trzecia nuta e2, zanotowana błędnie jako ćwierćnuta, t. 5, 6 i 8 w drugim wykonaniu:              . nr 61 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 23, z lokalizacją: „Grzymkowice” – melodia z tekstem: „Straciłem se złoty”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją jak w tece 42 – melodia z incipitem: „Straciłem se złoty”; w rkp. terenowym w t. 5 na drugą miarę c2. Tekst: „Jaworowe kółka” jak w druku w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, Brzozów”, tam z wariantem melodii nr 62, por. nr 29 w suplemencie. Tekst: „Straciłem se złoty” zob. nr 62 zwr. 2. nr 62 – Tekst zwr. 1 w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, Brzozów”, tam z wariantem melodii, zob. nr 29 w suplemencie. Melodia zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), s. 5, nr 599. Melodia z incipitem: „Prosili nas” w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, zob. DWOK T. 41, nr 893. s. 23–24 nr 63 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 51, bez lokalizacji. W rkp. w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 fis1, w t. 4 tylko górna wersja, w t. 5 w obu wykonaniach tylko górna wersja, w t. 6 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim wykonaniu w dolnej wersji zamiast ćwierćnuty dwie ósemki h1 g1, w t. 7 w dolnym wykonaniu: & # r œ r r œ œ J œ œ , w t. 8 dwie ósemki g1 R g1; tekst zanotowany tylko do słowa: „córka”. �83 s. 24 nr 64 – Odsyłacze pod pieśnią dotyczą tekstu: „U onego młyna” zamieszczonego w rozdziale „Pieśni gminne” jako nr 2 w „Przyjacielu Ludu” R. 2: 1836, T. 2, nr 52; wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, tam w dodatku na s. 93–94, dodatek został zamieszczony po s. 383. s. 24–25 nr 65 i nr 66 – Pieśń nr 65 w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki g1 fis1, t. 7–8: & # œœ J œ œœ ; pod melodią fragmenty tekstu: „Pod okien- kiem zielona murawa… pawia”. s. 25 Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 107–108 tekst jak nr 65, a w przypisie pieśń nr 66 oraz wyjaśnienie dotyczące znaczenia pawia w mitologii, ale zaczerpnięte (z podaniem źródła) z opracowania J. Grajnerta Studia nad podaniami ludu naszego zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1859, T. 2 (maj), tam s. 504. nr 67 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 52, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków”. W rkp. incipit: „Tam pod Borkowem”, podpisany pod inną melodią niż nr 68, do której odsyła Kolberg: œ œ œ œ & J J J œJ Tam pod Bor - ko - wem... œœœœœ œœœœœ œ. œ œ œ ; melodia z powyższego przykładu, por. T. 25, nr 99 takty 1–4 (wersja dużych nut). nr 68 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 2–3 ze znakiem powtórki, w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie c2, w t. 3 na pierwszą miarę szesnastki c2 h1, w t. 7 i 8 tylko górna wersja, w t. 9 na pierwszą miarę szesnastki a1 g1 lub alternatywnie c2 h1. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 107–108 wariant tekstu. nr 69 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 25, nr 193, z lokalizacją: „od Mogielnicy, Goszczyna”. W rkp. terenowym t. 1 dwukrotnie powtórzony, w t. 2 dolna wersja, na ostatnią miarę cis2, w t. 3 na pierwszą miarę ósemka d2 lub �84 alternatywnie szesnastki d2 c2, t. 5–8 brak, w t. 10 dolna wersja, ósemka z kropką c2, w t. 11 na pierwszą miarę g1, a zapis tekstu następujący: s. 26 „Pasła panna pawia..., z mojej łączki bystry strumień... Panna..., by się ochłodziła, padła w rzeczkę, zmaczała spódniczkę. Jestem panna nad pannami, mam wianeczek ze złotemi perłami”. W rkp. z teki 33 drobne zmiany wariantowe, ta wersja z akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), nr 632. nr 70 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153r., z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. W rkp. po zwr. 2 jeszcze: „I zacięła go w te skrzydełko niechcący, pawik ci jej uciek do lasu krzyczący”, dalej zwr. 3 bez wariantu zamieszczonego w nawiasie, a w zwr. 4: „matulu” zamiast „pawicek” i „mój pawik” zamiast „w carnym lesie”. s. 26–27 nr 71 – Rkp. Kolberga, teka 19, sygn. 1239, k. 150/b, z lokalizacją: „od Mogielnicy”. W rkp. w t. 3 tylko górna wersja, w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 6: „stolikiem” zamiast „stołem”, w zwr. 4 w. 4 „łóżeczku” zamiast „łóżku”. s. 27 nr 72 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Dziewczyno jedyna”; rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 4, tam tylko tekst wśród zapisów z Powsina. W rkp. z teki 7 zapis ołówkowy, słabo czytelny, w t. 2 tylko górna wersja, brak t. 7; w rkp. z teki 33 tekst jak w druku, zanotowany skrótowo bez powtarzających się fragmentów. s. 28 nr 73a – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 3; tekst także w rkp. terenowych Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – tekst bez melodii i teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” – tam tekst z inną melodią. �85 Na k. 152 tylko zwr. 2, 4–5 i 7 zanotowane skrótowo, w zwr. 2: „ledwie żywy” zamiast „bo stary dziwny”, w zwr. 4: „Ani też” zamiast „I tego”, w zwr. 7 tylko: „Mam” zamiast wierszy 1 i 2. Na k. 78 tekst podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 42, nr 1591; w tym rkp. zwr. 1 jak w druku, w zwr. 2 w. 2: „choćby był żywy”, w. 4: „a mi trzeba młodego do pary”, po niej zwr. 6, tam „wieku” zamiast „roczku”, „pałasz” zamiast „szabelkę” i „boć to żołnierz” zamiast „odważny”, następnie: „Niemczyka nie chcę, bo zimny wcale, a ja z przeciwna ogniem się palę, niech się Niemczyk pod pierzyną wygrzewa, a ze mnie żonki niech się nie spodziewa. Francuza nie chcę, perfumą zlany, fracek ma piękny, włos putrowany”, dalej fragment nieczytelny, a na końcu tekst jak zwr. 7. nr 73b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 na drugą i trzecią miarę ósemki f2 d2. s. 29 nr 74 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, a pod melodią dwa incipity: „Przyśniło się Kasince” i „Nie chcę Warsawianki”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 107–108 obszerniejszy wariant tekstu. s. 30 nr 76 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, a pod melodią: „Niescęśliwa... jak za mąz zabraniają”. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 109–111 obszerniejszy wariant tekstu. s. 30–31 nr 77 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 21 nr 117, z lokalizacją: „Babice, pod Warszawą”, tam tekst z melodią i akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 111, nr 675. s. 31 nr 78 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki d2 c2, w t. 5 tylko górna wersja, tekst widoczny do słowa: „padają”, a dalej być może: „pierwszego dają”. Por. T. 26, nr 282. �86 s. 32 s. 33 Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 104–105 obszerniejszy wariant tekstu zaczynający się od słów: „Da, lokaja nie chcę”. nr 79 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 1, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W tem ogródeczku listki padają”; na górze karty notatka Kolberga dotycząca wykonawcy: „Mateusz Glunek”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w t. 2 w obu wykonaniach górna wersja, w pierwszym wykonaniu na trzecią i czwartą miarę półnuta g1, t. 5 zanotowany w rkp. nad t. 4 jako wersja alternatywna. nr 80 – Odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 1, s. 249–250 dotyczy obszerniejszego wariantu tekstu. nr 81 – Pod pieśnią odsyłacz Kolberga do zbioru Żegoty Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838, s. 155, tam wariant tekstu zaczynający się od słów „Oj, tam w sadeczku”, por. pieśń nr 80. nr 84a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Michrów”. W rkp. w obu wykonaniach: t. 4 & # & œ j œ œ ‰ # œ œ œj , t. 7–8: ; w zapisie tekstu w zwr. 8 w. 2: „rozwija” zamiast „zawija”. Por. nr 48 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie: do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 2 (nie T. 1), s. 176 wariant tekstu z Podlasia; do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 101–102 także wariant tekstu. s. 33–34 nr 84b – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „od Goszczyna (Kozietuły)”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: # 3 œ. œ j œ b œJ œ & 8 œj # œ Wsa - dzi - ła ja ja - bło - ne - cke przy dro - dze, przy # j j j j j & œj œj œ œ œ œœ œ œ œ œ œJ œ œJ J któ - rę - dy mój jU œ œj ‰ r j j œ œ œ œJ . œ œ . ko - cha - ne - cek przy - je - dzie, dro - dze, jU œ œj ‰ , œ. przy - je - dzie. obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 1–7: # 3 œ. œ. & 8 œj œ j j j j j j œ b œJ œ œ œ . œr œ œJ œ œ . j œ œj ‰ ; �87 dla zwr. 1 zanotowany jeszcze drugi wiersz: „którędy mój kochanecek przyjedzie, przyjedzie”. s. 34 nr 85 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Tam pod borem Marysia stojała”. W rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w t. 4 najpierw górna, przy powtórce dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 48–49 obszerniejszy tekst. s. 34–35 nr 86 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Czersk” i teka 5, sygn. 1137, k. 80, tam z akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), nr 605. Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 4–5, tam zwr. 1–8 i 10–12. W rkp. z teki 42: w zwr. 3 w. 3: „pani matka” zamiast „panna Maryjanna”, w zwr. 4 w. 1: „pani matki” zamiast „panny Maryjanny” i w. 3: panną” zamiast „jejmością”, w zwr. 5 w. 1 i 2 : „sprzęgajcie” zamiast „siodłajcie”, w. 3: „naszą panią matkę” zamiast „pannę Maryjannę”, w kolejnych zwrotkach także „pani matka” zamiast „panna Maryjanna”. Wariant melodii por. nr 31, a wariant tekstu por. nr 30 w suplemencie. s. 35 nr 87 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154r., bez lokalizacji. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, tam zapis następujący: # j j œ œ œ œ œ œJ Jœ œJ œJ œ œ &œ Przy - je - cha - li do mej ma - tki dwo - ru œ œ œœœ œ œ j œ œ J œ œ #œ œ &œ J J u - chy - li 3 - li # n # œ Jœ œ œ œ J ˙ w po - dwó - rze,[w po- dwó - rze], zło - ci - stej ca - pe - cki # # j œ œj œ œ œ œ ˙ ku gó - rze, [ku ; gó - rze]. pod melodią tekst obszerniejszy, po zwr. 1 jeszcze: „Czy tu nie masz panny Mary[janny] w tém dworze, nie masz jéj tu, moi młodziankowie, we dworze” (i słabo czytelny wariant: „pojechała z .... imościami za morze”). �88 „Siodłajcie parę koni karych, siodłajcie, oj, panny, oj, Maryjanny za morze ścigajcie. Dogonili pannę Maryjannę w pół boru, wracajże się, panno Maryjanno, do swej matki dworu. Nie wrócę, moi młodziankowie, nie wrócę, tyloć swój ruciany wianek za morze przerzucę. Powiesili panny Maryjanny wianek nade drzwiami, co spojrzy, moja p[ani] matka, zaleje się łzami. Dziękuję ci, moja p[ani matko], za twoje wysługi, starajże się o kolibeczkę za miesiąc, za drugi”. Tekst w rkp. to krótsza wersja wariantu, do którego odsyła Kolberg, zob. K. Kozłowski, Lud. Pieśni, podania..., s. 51–52. nr 88 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Przybyszewa, Białobrzeg” i ołówkową notą z boku: „Radzymin”. W rkp. w t. 2 i 3 tylko dolna wersja, brak znaku powtórki w t. 5–8, po t. 8 dogrywka instrumentalna: &b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ˙ œ œ œ . W rkp. tak jak w druku odsyłacz Kolberga do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 359–360, tam wariant tekstu z Kujaw. Melodia z innym tekstem zob. nr 49 w suplemencie. nr 89 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Jasio konie poił”. W rkp. w t. 2 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki e2 d2, w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 7 na pierwszą miarę a1. s. 35–36 nr 90 i 91 – Por. nr 51 w suplemencie. Pod pieśnią nr 90 odesłania do wariantów: w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 101–103; Hej, z góry, z góry jadą Mazury (ze zbioru O. Kolberga) „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 28, zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK, T. 67/I), nr 153; w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 38–40, 229–231, 285–286 (z notą: „Z rękopisu �89 Żegoty Pauli”) i s. 337, w T. 2, s. 309–310; Żegoty Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji..., s. 130–132; Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, Lwów 1833, s. 409. s. 36–37 nr 92 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 27, z lokalizacją: „Moczydło, pod Warszawą” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 7, bez lokalizacji. W obu rkp. tekst z zapisem nutowym; w rkp. z teki 42 zapis wariantowy w stosunku do numeru 99, do którego odsyła Kolberg: œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ œ œ 3 œ œ œ J & 4 J J J œJ J J J J J J J J A z gó - ry, z gó - ry, mój ko - niu wro - ny, nie prze - bie - raj nóż - ko - ma, j j œœ & œ œ œœ œJ J mo - ja ma - tu - lu, œ œ œ # œj J J J œ mo - ja ko - cha - na, œ œœ œœ œJ œ Jœ J J ˙ œ œ , po - ja - dę z żoł - nie - rzo - ma. w rkp. terenowym w stosunku do powyższego przykładu: w t. 2 czwarta ósemka alternatrywnie a1, t. 4: & œ œ œ œ œ , w t. 5 dol- œœœœ œœ ˙ na wersja, w t. 6 brak ≥ przy g1, t. 7–8: & œ œ . W rkp. z teki 42 tekst jak w druku, a na zakończenie jeszcze: „Łabędzie płyną, wianeczki toną, bystro je woda garnie, moje wianeczki z drobnej ruteczki, utraciłam was marnie”; s. 37 w rkp. z teki 43 brak zwr. 3, a po zwr. 5 jeszcze fragmenty kolejnych zwrotek: „Łabędzie płyną” i „Moje wianeczki... utraciłam”. nr 93 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. brak znaku przykluczowego, zgodne t. 1–4, dalszy przebieg melodii następujący: # & œ & # .œ . œ œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ œ .. ˙ œ œ œ œ ˙ .. ; �90 pod tekstem jak w druku jeszcze: „lepiej, lepiej nie będę służyła, będę ja swej pani roczku dosłużyła”. s. 37–38 nr 94 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 36, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, z notą: „Weselna”. W rękopisach zapis melodii następujący: # œœœœœ # œ œ œ .œ œ œœœ J R; & J R & t. 3: w rkp. z teki 43: , w rkp. z teki 42: R RR # # œ œ œœ # œ # œ œ œœ œ J J œ , w rkp. z teki 42: & œ J J ; t. 5: w rkp. z teki 43: & # œœ t. 7 w obu rkp.: & œ œ œJ J œ , w rkp. z teki 43 brak znaku przy- kluczowego. W zapisie tekstu w obu rkp. w zwr. 2 w ostatnim wierszu: „miła” zamiast „moja”, w zwr. 8: „Ach, ty, Jasiu” zamiast „Prosę, Jasiu” i brak „bo” w wierszu 3, ponadto w rkp. brak interiekcji. s. 38 nr 95 – Melodia z innym tekstem zob. nr 11 w suplemencie. s. 39–40 nr 97 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 50, z lokalizacją ogólną: „od Iłowa, Brzozów”, tam tekst jak w druku. W rkp. tak jak w druku odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 158, tam taki sam tekst; do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 79–80 wariant tekstu. s. 40 nr 98 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – melodia i tekst; takty 1–2 z incipitem: „Porównaj, Boże, góry z dołami” zanotowane dwukrotnie w rkp. z teki 42, sygn. 1349, k. 33, bez lokalizacji i tamże, k. 50, wśród zapisów: „od Iłowa, Brzozów”. W rkp. z teki 42 melodia zapisana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w rkp. z teki 43 w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, we wszystkich rkp. w t. 1 górna wersja; w rkp. z teki 43 w t. 3, 5 i 6 dolna wersja, w t. 4 na pierwszą miarę błędnie ćwierćnuta, tam też tekst obszerniejszy, po zwr. 2 jeszcze: �91 „Coś tam słyszała, coś tam widziała, po tej drobnej krzewinie, lepiej ja zyskał, co ja się wyspała na tej twojej pierzynie. Wezmę sierzpik na prawą rączkę, pójdę do ludzi robić, porobię roczek, porobię i dwa, porobię i trzy lata, myślisz, dziewczyno, myślisz jedyno, że nie ujrzę świata. Wyszła w pole, stanęła w kole, pod zielonym jaworem, wygląda Jasia, z której strony przyjedzie. Oj, jedzie, jedzie, po zielonej dąbrowie, rozpuścił piórko, rozpuścił strusie, konikowi po głowie. Nie tak mi strusie żal, jak mi cię, Kasiu, żal, choćbym dłużej rozpuścił, i mi cię mnie, Kasiu, żal, com cię marnie opuścił”. s. 40–41 nr 99 – Rkp. Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 71v., z lokalizacją: „Osuch[ów]”, tam melodia z incipitem: „Była dziewczyna”, a poniżej tekst jak w druku. W rkp. melodia zanotowana w metrum , w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 1–2 górna, w t. 3, 5, 6 dolna wersja, w t. 5 zamiast trzech ostatnich ósemek ćwierćnuta e2 i dwie szesnastki c2 h1, w t. 6 ≥ przy g1, w t. 7 na drugą i trzecią miarę: ósemka d2 ćwierćnuta e2 i ósemka gis1, w t. 8 przy drugim a1 alternatywnie c2; w zapisie tekstu zwr. 8 i 9 w odwrotnej kolejności. Por. melodię w przypisie do nr. 92. Takty 1–4 (wersja dużych nut) por. przypis do numeru 67 w tym tomie. s. 41–42 nr 101 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 1. W rkp. w zwr. 1 brak w. 2, w zwr. 2 w. 5: „carnusieńki” zamiast „ćarniutki”, w zwr. 3 brak w. 2 i 5, a w. 6: „i siostrzycko najmilsa”, w zwr. 6 brak w. 5, w zwr. 8 w. 1 i 2: „Pozycys chleba, pozycys mąki”. W rkp. obok pieśni notka Kolberga: „lepszy wariant z Łęgu”, do- �92 s. 42 tyczący najprawdopodobniej zapisu, który ostatecznie zamieścił w druku, a do którego rkp. nie zachował się. nr 102 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Na piasecku”, w zapisie melodii w t. 6 tylko dolna wersja. nr 103 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 71, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 pierwsza nuta e2, t. 3: & œ œ œ œ 3 ; pod melodią tekst jak w druku. Pod pieśnią odesłanie do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 115–116 obszerniejszy tekst. s. 42–43 nr 104 – Pod pieśnią odesłanie do tekstu „Między dwoma kamiusckami” zamieszczonego w Ludzie… K. Kozłowskiego na s. 77. s. 43–44 nr 105 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, nr 8, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, dla t. 8 zanotowane jeszcze następujące wersje alternatywne: d2 a1, d2 h1, d2 g1; pod melodią zwr. 1 i 2, a między nimi jeszcze fragmenty tekstu jak nr 107 zwr. 2 w. 1 i 2, zwr. 3 w. 1 i 3, a na zakończenie: „Zastawił sidełka na syrokiej drodze i narobił płaczu Marysi niebodze”, zob. następny przypis. s. 44 s. 45 nr 107 – W rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk” fragmenty zwr. 2 i 3 zanotowane między zwr. 1 i 2 pieśni nr 105, a na zakończenie jeszcze jedna zwrotka, zob. poprzedni przypis. W zbiorze Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji… na s. 112–113 wariant tekstu. nr 108 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 69, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z tekstem do słowa: „pise”, zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 i 2 tylko dolna, w t. 4 górna wersja. W pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 93–94 tekst obszerniejszy. nr 109 – Rkp. Kolberga, teka 7, sygn. 1157, k. 11, z lokalizacją: „od Kiernozi (Złaków Borowy)”. Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 23, tam melodia z opracowaniem fortepianowym, zob. �93 przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 150. nr 110a – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13, z lokalizacją: „Złaków Borowy”, tam melodia z tekstem jak nr 111 zwr. 1 zanotowana o kwartę czystą niżej. Pod zwr. 2 odesłanie do wariantu Stojała lipa zamieszczonego przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 32, zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 157. nr 110b – Pod zwr. 6 odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…. T. 1, s. 370, tam taki sam tekst. nr 111 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13, z lokalizacją: „Złaków Borowy”, tam tekst zwr. 1 zanotowany pod melodią jak nr 110a. s. 45–46 nr 112 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 23, nr 7, z lokalizacją: „Grzymkowice” – melodia z incipitem: „Po co żeś mnie matuleńku za mąż wydała”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71r., nr 14, z lokalizacją ogólną: „Osuchów pod Mszczonowem” – tam melodia i słowo: „Ach”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 pierwsza nuta b1, w t. 4 tylko dolna wersja, brak znaku powtórki; w rkp. terenowym w t. 9 ostatnia nuta g1, w t. 10 a1, oba te takty w rkp. z teki 42 zanotowane jako wersje alternatywne. s. 46 nr 113 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 43, z lokalizacją: „Michrów”, tam melodia i zwr. 1–2, a poniżej z lokalizacją: „Czersk” – zwr. 3–8. W rkp. w t. 8 tylko górna wersja; w zwr. 3 w. 1: „matulu” zamiast „matuleńku”, w zwr. 4 brak ostatnich trzech wierszy, w zwr. 7 w. 2 brzmi: „gdzie wiele chleba”, a w. 3: „a tam ci Kasineczce”. Por. nr 26 w suplemencie. s. 47 nr 114 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 39, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek (Guzów), Miedniewice, Solnik”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 132, bez lokalizacji. W rkp. z teki 42 i 43 melodia zanotowana w metrum 2 wszystkie szesnastki zanotowane są jako ósemki, w t. 2 d2 f2 c2 a1, w t. 3 i 6 i 9 tylko dolna wersja. W obu rkp. pod melodią incipit: „O, dla Boga, co takiego, co pochmurny dzień”, a dalej zwr. 6, po niej 2 i 3 jak w druku, w rkp. z teki 42 dalej zwr. 5 i 4, a w rkp. z teki 43 ich brak. Por. nr 26 w suplemencie. nr 115 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki”; rkp. terenowy, teka 35, sygn. 1315/A, k. 10, z lokalizacją jak w tece 42, tam melodia z tekstem do słowa: „dzień”. �94                   zapis: W  następujący  rkp.   zteki   42                   O, dla  Bo  ga, co ta  kie   go, co po  chmur     ny  dzień...     O, dla  Bo  ga, co ta  kie  go, co po  chmur   ny dzień...    ta kie  co chmur  ny dzień...   ga,  O,O, dla  Bo dla Bo ga, co ta kie   go, go, co co po po  chmur ny dzień...                                                                                                                                                                     ,              t. 1–12 z powyższego przykładu; ponadto w rkp. z teki  35 tylko w rkp. z teki 42 jeszcze dalszy ciąg tekstu, zob. nr 117 zwr. 5 i przypis do tego numeru. Por. nr 26 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 29, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 154, zob. też DWOK T. 41, nr 360. s. 47–48 nr 116 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 25, z lokalizacją: „od Grodziska (Jordanowice)” – melodia z incipitem: „Po co żeś mnie matuleńku za mąż wydała”, w t. 3 i 9 tylko górna wersja. Por. nr 26 w suplemencie. s. 48 nr 117 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 27, z lokalizacją: „Kawęczyn”; tamże, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki”. Na karcie 44 zwr. 5 (dla w. 5 i 6 tylko pierwsze słowo) podpisana pod pieśnią nr 115, zob. przypis do tego numeru; na tej karcie tak jak w druku odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 76–77 wariant tekstu. Por. też nr 26 w suplemencie. s. 48–49 nr 118 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 29, nr 18, z lokalizacją: „Wilanów pod Warszawą” – melodia i teka 13, sygn. 1193, nr 1959, z lokalizacją: „od Czerska” – tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, poniżej odesłanie Kolberga do pierwodruku w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–1845, s. 111, nr 118, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 118. Melodia i tekst opublikowane przez Kolberga po raz drugi, zob. T. 25, nr 686. �95 s. 49 nr 119 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 3, z lokalizacją: „od Łowicza”. W rkp. tylko t. 1–6, w zwr. 2 w. 4: „co piwko w niej noszę”, a pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze J.J. Lipińskiego Piosnki ludu wielkopolskiego, Poznań 1842, s. 103. s. 49–50 nr 120 – W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…T. 2, s. 173 wariant tekstu z Podlasia, a w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 1 tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 126. s. 50–51 nr 122 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy tekstu: „Ciężko tobie dziewczyno Jasiuleńka opuścić” zamieszczonego w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 292; warianty tekstu opublikowanego przez Kolberga znajdują się natomiast w zbiorze Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie… na s. 294 i s. 124. s. 51 nr 123 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Z poniedziałku na święto”, rkp. nieczytelny, t. 4 i 5 zamazane, w t. 1 tylko dolna wersja. Tekst jak w druku w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, tam z wariantem melodii, por. nr 52 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 57–58 wariant tekstu. nr 124 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Z poniedziałku na święto”, w t. 1 ósemka fis2, w t. 3 brak Ω przy c2. s. 52 nr 125 – Por. nr 53 i 54 w suplemencie. nr 126a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 34v., nr 2, z lokalizacją: „od Mogielnicy”, tam melodia z tekstem jak nr 127, w t. 1 trzy ósemki: dis2 e2 fis2. nr 126b – Por. nr 52 i 55 w suplemencie. nr 127 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 34v., nr 1, z lokalizacją: „od Warszawy (Powsin)”, w t. 1 tylko górna wersja, tekst jak w druku. s. 53 nr 129 – Rkp. Kolberga: teka 37, sygn. 1328, k. 41, nr 129, z lokalizacją jak w druku i oznaczeniem numeru w tomie: 129; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. Rkp. z teki 37 uszkodzony, karta odcięta, brak t. 1–3 oraz zwr. 2–4 i 7–8. W rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: �96 j #œ ˙. 3 & 4 œJ œ œ œ #œ ˙ J J Z da - wna da - wne - go & ˙ # œœ # œ ˙ hej, pod wi - # œ [œ . œ] j ˙ rze - ceń-ka œ œ œj Jœ ˙œ # œ nem, pod zie - lo cie - ce œ œ - pod œ #œ ˙. wi - nem, U j # m œ œ. œ œ œ ˙ neń - kiem ; wi - neń - kiem. pod melodią tekst zwr. 1, a dla dalszych zwrotek zanotowane tylko incipity, w zwr. 2 nad „ruciany wianek” nadpisany wariant: „nadobna Kasia”. Odesłanie pod pieśnią dotyczy „Królewskiego rękopisu” zawierającego najstarsze pieśni czeskie rzekomo odnalezionego w 1817 roku, który okazał się fałszerstwem. Kolberg powołał się prawdopodobnie na wydanie polskie, zob. Królodworski rękopis. Zbiór staroczeskich bohatyrskich i lirycznych śpiewów odnalezionych i wydanych przez Wacława Hankę. Z czeskiego na polskie przez L. Siemieńskiego przełożonych, Kraków 1836, tam na s. 104–105 pieśń pt. „Wianek”. s. 53–54 nr 130 – Rkp. Kolberga: teka 37, sygn. 1328, k. 42, bez lokalizacji, ten rkp. uszkodzony, widoczne tylko t. 4–5 i zwr. 1, 7 i 8; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam tylko tekst zwr. 1–2. s. 54–55 nr 131 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 52, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków”, tam melodia z incipitem: „Przedzierzgnę się”. W rkp. w t. 2 tylko górna wersja. s. 56 nr 133 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. t. 1–2 w metrum 4: 1 2 œœœ &œœ œ œ œœ œœ œ œ .. , pod melodią incipit: „Choćbym ja s. 57 jeździł we dnie i w nocy” i ostatni wiersz: „wolą moją wypełnić”. nr 134 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. w obu wykonaniach: w t. 1 w ostatnia nuta h1, w t. 2 i 4 tylko dolna wersja, w t. 5 na drugą i trzecią miarę ósemki h1 h1; alternatywnie dodane: w t. 3 na trzecią miarę ósemka h1, w t. 5 ósemka g1; w druku w t. 4 w dolnej wersji trzecia nuta błędnie szesnastka, winna być ósemka; w zapisie tekstu brak zwr. 3. nr 136 – Odsyłacze pod pieśnią dotyczą wariantów tekstu w zbiorach: K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… �97 T. 2, s. 244, tam z nad Narwi; Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego… s. 427, tam z muzyką K. Lipińskiego, zob. Muzyka do pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego, Lwów 1833, s. 174; J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, s. 130–131, tam z odsyłaczami do Wójcickiego i Wacława z Oleska. nr 138 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 75, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z fragmentem tekstu: „Na wysokim dębie gruchają gołębie”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 na pierwszą miarę dwie ósemki f1, tylko górna wersja, w t. 2 na pierwszą miarę ćwierćnuta b2, t. 3 i 5 tylko górna, t. 6 dolna wersja, t. 7 na pierwszą i trzecią miarę górna, na drugą dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 86. s. 58 nr 139 – Por. nr 99 w suplemencie. W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, do którego odsyła Kolberg, w T. 2, s. 233 (nie 263) wariant tekstu z notą: „Mazur całego Mazowsza”, zob. przypis do numeru 141. nr 140 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W rkp. w drugim wykonaniu: w t. 1 na drugą miarę a1, w t. 5 na ostatnią miarę górna wersja; pod melodią incipity zwr. 1 i 2, dalej zwr. 3, przy czym w. 3 brzmi: „i przygrywam na fujarze”, po niej: „nie śmiałem się jéj zapytać, czy b...” i zwr. 6. s. 58–59 nr 141 – Rkp. nieznanego autora, teka 36, sygn. 1320, k. 40, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii. W rkp. zwr. 1 jak w druku, dalej zwr. 3, 2, przy czym w zwr. 2: „Kasia” zamiast „dziewczyna”, następnie: „Ganiała je do doliny i tam je pasła, wianki wiła i śpiewała i z bicza trzasła. Jam też moje wołki pasał w onej dolinie, przygrywając na fujarze lubej dziewczynie. I nie miałem się jej zapytać, czy by mnie chciała, trzy krówki, cztery wołki na posag miała. Dwadzieścia trzy nitki koralików i pierścień złoty, i kubraczek wyszywany cudnej roboty”; we wszystkich zwrotkach zakończenie: „Matusiu moja”. �98 W rkp. z boku słabo czytelna nota: „Śpiewy Kurpiów” ze wzmianką, że tekst bez melodii zapisał też K.W. Wójcicki, zob. Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 233, tam z notą: „Mazur całego Mazowsza”. Por. też teksty nr 139 i 140 w T. 25. Odesłanie pod pieśnią dotyczy zbioru A. Sowińskiego Chants polonais nationaux et populaires avec accomp. de piano ou harpe wydanego w Paryżu w 1830 roku, tam pod nr. 4 melodia i tekst. s. 59 nr 142a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 i 3 dolna wersja, w t. 7 pierwsza nuta błędnie ósemka; pod melodią tylko fragmenty zwr. 1: „Deszczyk pada... leszczynie, kochaj”; dalej fragmenty następnej zwrotki: „A bodaj on szyję złamał... I wyjechał na rozstajne drogi, już Jasienko szyję złamał” (por. nr 142b zwr. 3 i 4), a następnie tekst: „Napatrzcie się grzeczne damy, przestrogę wam daję, by się żadna nie kochała w kawalerskim stanie. Bo kawaler przez przysięgi Boga się nie boi, zaklina się, przysięga i na zdradzie stoi. Bierze Jasio, rączkę ściska i do Boga wzdycha, a zajrzeć tam w jego serce, tam nadzieja licha. Bierze Jasio, rączkę ściska, moja Maryś, cóż ty myślisz sobie, bodajeś mnie zobaczyła z umarłemi w grobie. A ty myślisz, psie, hultaju, że cię żałować będę, ni pogrzebu, ni żałoby, wyprawiać nie będę”. �99 nr 142b – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 9, z lokalizacją: „od Warszawy”, tam melodia z incipitem: „Deszczyk pada”; teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 31, bez lokalizacji – tekst. W rkp. w t. 6 i 7 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 24, nr 27, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 27. W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…,T. 1, s. 151–152 obszerniejszy wariant tekstu z Kujaw. s. 60 nr 143 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, w t. 9 w górnej wersji j inny rytm: œ œ ; pod melodią tekst do słowa: „lescynie”. s. 60–61 nr 144 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1, 2 i 5 tylko górna wer- # r r j j œ œœ œœ œ , po t. 8 w druR RJ J # gim wykonaniu dodana druga volta: & œJ œ ; ponadto w rkp. sja, w t. 6 wersje alternatywne: & zwr. w następującej kolejności: 1, 2, 4, 7, 8, 3, 5, 9–14, brak zwr. 6, a na zakończenie jeszcze: „I wyjechał przede wrota i zaczął deszcz padać, suknie miał pożyczane, musiał je poskładać”. s. 61 nr 145 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 167, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 559, z lokalizacją: „Ruda Guzowska”. W obu rkp. w obu wykonaniach w t. 1 i 8 tylko górna wersja. W rkp. z teki 43 w t. 2 i 10 na trzecią miarę triola szesnastkowa h1 a1 gis1, w t. 4 brak ≥ przy d2 w pierwszym wykonaniu i przy g1 w drugim wykonaniu, w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 12 brak ≥ przy g1. W rkp. z teki 33 w t. 2 i 10 na trzecią miarę triola szesnastkowa h1 a1 gis1, w t. 6 tylko dolna, a w. t. 8 tylko górna wersja. Wariant tekstu por. DWOK T. 41, nr 321. nr 146 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5. W rkp. między zwr. 6 i 7 jeszcze jedna: �100 „Idzie w taniec, rąckę ściska i do Boga wzdycha, kto by zajrzał w jego serce, w niem nadzieja licha”. s. 62 nr 147a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „od Gombina, Gostynin, Brudzew” i przekreślone wcześniejsze: „Żychlina”. W rkp. w t. 1, 3, 5, 7 brak ≥ przy c2, w t. 2, 6 i 7 tylko górna wersja, w t. 6 na trzecią miarę ósemka a1, w t. 7 na trzecią miarę ósemka fis1; pod melodią tekst jak w druku. nr 147b – Tekst w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1130, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. nr 148 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 582, na karcie z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”, z zapisami z Tretek i z Kujaw. W rkp. zwr. 1–4, przy czym w zwr. 2 w. 1: „Przyjdź” zamiast „Dam”, w zwr. 3 w. 3: „kawalerzy” zamiast „przyjaciele”, a zwr. 4: „Jedni piją piwko, drudzy gorzałeczkę, trzeci rozmyślają zdradzić kochaneczkę”. s. 63 nr 149 – Melodia z tekstem: „Konie na most nie chciały”, zob. nr 202 w suplemencie. s. 63–64 nr 150 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6, tam w zwr. 1 w. 2 powtórzone „ćtyry” zamiast „złotem”, w zwr. 7 w. 1: „Smuci” zamiast „pociesy”. Melodia wraz z opracowaniem fortepianowym i wariantem tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 12, nr 143, z lokalizacją: „Kawenczyn, pod Piasecznem”, zob. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), s. 34, nr 617. s. 64 nr 151 – Melodia z incipitem: „Cztery konie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. t. 2 i 8: & # j j U œ œœ œ œj , w t. 3 ostatnia nuta d2, w t. 5–6 tylko dolna wersja, w t. 5 na drugą miarę ósemka a1, w t. 7 na pierwszą miarę górna, w dalszym przebiegu dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do obszerniejszego tekstu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 63. �101 s. 65 nr 152 – Melodia z incipitem: „Cztery konie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 2–3 i 9–10 skrócone do jednego taktu – trzy ósemki; w t. 4 górna, w t. 6 dolna wersja, t. 8 tylko dolna wersja, zanotowana o kwartę czystą niżej. nr 155 – Tekst por. nr 202, zwr. 2 i 3 w suplemencie. nr 156 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13, nr 146, z lokalizacją: „Żelazna i Zalesie pod Skierniewicami”. W rkp. w t. 1 i 3 tylko górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 w. 1: „Całą nockę”, w zwr. 5 bez „A” przed w. 2, po zwr. 5: „ Ja cię Bogu polecam, a inszej się zalecam”, w zwr. 7 w. 1: „Jakich-żeś” zamiast „Wielaś”, w zwr. 8 w. 2: „niewiedzący dziewczęciem”, dalej: „Drugą dałam z kwiatami, nie wie ojciec z braciami”, w zwr. 9: „Trzecią” zamiast „drugą”, następnie: s. 66 „Czwartą dałam z leliją, proszę o nią, wróć mi ją”, na zakończenie: zwr. 10 i 12, a zwr. 11 na końcu. Pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 86–87. nr 158 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71 – melodia z incipitem: „Podobno ty, Marysieńku” i tamże, k. 72 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Osuchów”. W zapisie melodii w t. 1♮przy f2, w t. 3 tylko dolna wersja, w t. 6 i 8 następujący rytm: œ . œ œ , t. 9: & ciąg tekstu: # œ r œ. r R œ J œ ; w rkp. dalszy „Już nie tydzień i nie drugi, ani pół roku, jakem cię, dziewczyno, lubił, jak źrenicę oka. Powiedzże mi w przyjaźni, serca mego nie draźnij umartwionego. �102 Gdy przyjdę i gdy stanę w święto w kościele, najmilej mi na cię spojrzeć, choć innych wiele. Chociaż mówię pacierze, chęć mnie do ciebie bierze, wzdycham serdecznie. A gdy z kościoła wychodzisz z swym czarnym okiem, ja za tobą przydążam szerokiém krokiem. Chcąc się z tobą przywitać i o zdrowie się pytać, w jakiém zostajesz. Nie pytam się, Maryś moja, twój posag jaki, abyś mi odpowiedziała przywiązania znaki. Zebym ja był upewniony, ze doczekam z ciebie żony, z swojej kochanki”, por. tekst nr 159. W druku błędnie podane metrum, winno być . s. 66–67 nr 159 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 3 tylko dolna, w t. 5 tylko górna wersja, na trzecią miarę alternatywnie fis1, w t. 6 na pierwszą miarę szesnastki g1 g1, pod melodią tekst jak w druku. Tekst por. przypis do numeru 158. s. 67 nr 160 – Melodia z incipitem: „Ej, zobaczysz dziewucha” w rkp. terenowym Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam w t. 3 tylko górna wersja, t. 5 taki jak t. 7. s. 68 nr 162 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 przy ostatniej ósemce �103 alternatywnie h1, t. 4 i 8: & t. 7: & # jj œ œ ˙ , t. 5: & # j œœjœ œj œ œ œJ J J œ œœ œ œ œ , J # œ œ œ œ j J J œœ ; pod t. 1–2 incipit: „Szeroka woda na WiJ J śle”, a dalej incipit: „Weźże mnie, weźże mnie”. s. 68–69 nr 164 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 na ostatnią miarę szesnastki e2 f2, w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 7 pierwsza szesnastka d2, ostatnia a1, w t. 8 brak ostatniej ósemki; pod melodią zwr. 1–5, brak zwr. 6, a w zwr. 7 w. 1–3, a po nich: „a drugą wykręcił”. s. 69 nr 165 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 45, z lokalizacją: „od Żychlina, Chochołów, Tretki” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 1, z lokalizacją: „Chochołów i Tretki pod Żychlinem”. rœ œ W obu rkp. w pierwszym wykonaniu: t. 1: & œ R J œœ # œœ , w t. 3 tylko górna wersja z powyższego przykładu, w drugim wykonaniu: #œ œ. s. 70 w t. 1 i 3 ostatnia szesnastka c2, t. 2: & œR R J Rœ ; w rkp. z teki 33 w zwr. 2 w. 2: „rączką prawą”, w zwr. 3: „Dałam ci go”, w zwr. 4 w. 3: „swoim” zamiast „mojem” w obu rkp. także przypis 1 do zwr. 7. nr 166 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7, nr 121, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z tekstem do słowa: „ukrad”. W rkp. w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka a1, w t. 3 # œœœ œ podpisana kolejna wersja alternatywna & R R J J , w t. 4, 6 i 8 na pierwszą miarę tylko górna wersja, na ostatnią miarę: w t. 4 ósemka g1, w t. 8 ósemka g1, alternatywnie h1, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 7 na ostatnią miarę tylko górna wersja. Tekst: „Cego płaces” w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, bez lokalizacji. s. 70–71 nr 167 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 18, z lokalizacją: „Powsin” i melodia bez tekstu – sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 113, z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w rkp. rrj b œ z teki 33 t. 7: & œœR œ R œœJ œ œ i tekst jak w druku; w rkp. o sygn. 465 w t. 5 i 7 tylko górna wersja. �104 Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 92–93 wariant tekstu. s. 71 nr 168 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją ogólną: „Osuchów, pod Mszczonowem” – melodia z incipitem: „A kiedy ja gnałam” i tamże, z lokalizacją: „Mirowice” – tekst. s. 73–74 nr 171 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 5–6. W rkp. w zwr. 3 w. 3: „tylko” zamiast „a ty”, w zwr. 5 w. 4: „krząkając” zamiast „a wykrzykując”, w zwr. 9 w. 4: „zakochaliśmy się” zamiast „kochaliśwa się”, w zwr. 10 w. 1: „Posypał ci” zamiast „I wysypał ci”, w zwr. 11 w. 2 brzmi: „tylko trzeba przysiądz”, w zwr. 14 w. 1: „Powróćże się, powróć”, a w. 3 następujący: „będę cię chowała”. s. 74 nr 172 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, nr 43 – melodia z incipitem: „Z tamtej strony” i k. 72 – tekst, oba zapisy z lokalizacją: „Osuchów”. W rkp. z k. 71 następujący zapis melodii: œ œ ˙ Z tam - tej stro - ny wo - dy 3œ &4 J œ œ J œ œ œ œ œ &J J ze - by ja pa - nie - ne j j œ œ œ œ œ ˙ œ J - cka miał có - łe - ne - cko, po - je - chał - bym miał œ. œ œ œ œ J R œœ œœ œ J J có - łe - ne - cko, œ. pły - nie, ˙ œ œ œ œ œ œ œ œ J J œ œ œ œ œ &J J [ze - by ja œ. œ œJ J œ po - je - chał - bym j œ po nię, œ ˙ ; po nię]. na k. 72 zwr. 1–4, 6, 8, 10 i 12–13. Melodia por. nr 179 (nie: 178, jak w odsyłaczu) w cz. II Mazowsza (T. 25). s. 74–75 nr 173 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piasceczna, teka 45, sygn. 1419, k. 2. s. 75 nr 174 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę d2, w t. 3 inny rytm: œ druga szesnastka h1, t. 7: & œ j œ , w t. 4 i 8 œ J ; zapis tekstu skrótowy, zwr. 1 i 4 jak w druku, zwr. 2 tylko do słowa: „suknia”, a w zwr. 3 zanotowane tylko: „Czepiec złoty... fartuszek”. �105 Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 47–48 obszerniejszy wariant tekstu. s. 75–77 nr 176 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71 – melodia z incipitem: „Kazał sobie konia” i k. 72 – tekst, oba zapisy z lokalizacją: „Osuchów”. W rkp. w t. 4 w drugim wykonaniu pierwsza ósemka alternatywnie h1; w zapisie tekstu w zwr. 3: „okryła” zamiast „skryła”, w zwr. 4 powtórzone: „zaczął szukać” zamiast „i tu, i tu” i brak: „pomiędzy olszyną”, w zwr. 10 brak wariantu zamieszczonego w nawiasie, w zwr. 12 w. 3 i 4 brzmi: „nie żałowałby ja bym przecie tysiąca którego” (por. zwr. 14), po zwr. 12 – zwr. 15, następnie: „Pójdźże, zobacz, Anuleńku, czy stanie za twoje”, a dalej zwr. 19, przy czym w. 1 i 2 wariantowe: „Ona przyszła i zgarnęła do siebie w fartuszek”, a w. 3 i 4 jak w druku, po niej zwr. 20 i 21. Na s. 76 w przypisie pieśń zaczerpnięta ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 253, tam z notą: „Z osad Kurpiów”. s. 77 nr 177 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 52, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków”, tam melodia z fragmentem tekstu: „Jechał pan z dąbrowy i napotkał gr[zeczną]”. W rkp. brak znaku przykluczowego, t. 8:     . s. 77–78 nr 179 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20v., z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam melodia i tekst bez zwr. 4. W rkp. w t. 1, 5, 6 i 7 dolna wersja, w t. 4 na pierwszą miarę szesnastki c2 h1, w t. 6 ostatnia nuta f1, w t. 7 na drugą miarę f1, na trzecią w pierwszym wykonaniu alternatywnie a1, t. 8 w drugim wykonaniu nieczytelny. Melodia por. przypis do nr 172. s. 78 nr 181 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 70, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam t. 1–5 z incipitem: „W stawie, w stawie u zimnej wody”. œ œ œ œœ œ œ W rkp. t. 1 zanotowany w metrum : & J , w t. 2 tylko górna wersja, na pierwszą miarę ósemka i dwie szesnastki h1 a1 g1, œ s. 79 w t. 3 i 4 tylko dolna wersja, t. 5: & œ œ œ œ œ . Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 65–66. nr 182 – Melodia z incipitem: „Pasła Kasinka konie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji. W rkp. takty 1–8, w t. 1 druga nuta błędnie ósemka, w t. 4 w górnej wersji triola szesnastkowa h1 a1 h1, w t. 7 i 8 tylko górna wersja. �106 nr 183 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, w t. 7 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka a1. s. 80 nr 184 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. w t. 5 ćwierćnuta h1, powyżej literami poprawiona na „cis”; po zwr. 4 jeszcze fragment: „Naści półkorca maku” i dalej zwr. 4–6. s. 80–81 nr 185 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71 – melodia z incipitem: „Za stodołą sówka siada” i k. 72 – tekst, oba zapisy z lokalizacją: „Osuchów”. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu fis2, w drugim f2, w t. 6 w pierwszym wykonaniu ćwierćnuta f2 lub alternatywnie ósemki g2 d2; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 3 i 4: „wysłuchała dwoje ludzi, a oboje byli młodzi”, w zwr. 6 brak w. 3 i 4, brak zwr. 8, w zwr. 9 brak w. 1 i 2, a po w. 3 i 4 zwr. 12. s. 81 nr 186a – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 26, z lokalizacją jak w druku. W rkp. w t. 2 na pierwszą miarę triola szesnastkowa d2 e2 d2; w zapisie tekstu w zwr. 1, 3 i 5 brak: „A” na początku, ponadto w zwr. 5 w. 2: „dziecięciu” zamiast „będzie dziecku”, w zwr. 6 brak: „lipki” i „bo”. Pod pieśnią odsyłacz do wariantu tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 102–103, tam początek tekstu jak nr 186b u Kolberga. nr 186b – Tekst por. nr 197 w suplemencie. s. 81–82 nr 187a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 3–4 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: r r & .. œ œ œ s. 82 œ œ J œ .. Jœ J œ J œ œ ˙ R R ; pod melodią tekst jak w druku. Pod pieśnią odesłanie Kolberga do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej… zamieszczonego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1882, T. 6 (dział III etnol.), s. 114–115, nr 40, zob. też wstęp s. VI. nr 187b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”; pod melodią tekst do słowa: „cér[wony]”. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 89–91. �107 s. 83 nr 188 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 1, z lokalizacją: „Z Rudy Guzowskiej”. W rkp. w t. 1–4 i 15 Î przy c2, t. 9–12 zapisane w innej kolejności, następnie ponumerowane powyżej, t. 11–12: # & œ j j j œj œ , brak znaku powtórki w t. 15–16, œ œ œ w t. 16 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 2 powtórzone „dziecko” zamiast „syna”, w zwr. 3: „Mazurowie” zamiast „pazurowie” i „twego syna” zamiast „skurwysyna”, ponadto brak zwr. 5. Tekst por. nr 191 w suplemencie. s. 83–84 nr 189 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 14, z lokalizacją: „Rzeczyca”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – tam tekst bez melodii. W rkp. z teki 42 w t. 2 tylko górna wersja, inny rytm: c2 ósemka, h1 szesnastka; tekst w obu rkp. zanotowany skrótowo, bez powtórzeń, w zwr. 4 w. 6 brzmi: „nie wycierać se podusek”, a na zakończenie jeszcze: „Nieszczęśliwe te pokoje, co nas spało ino dwoje, nie dopiero ta”, dalej rkp. nieczytelny. s. 84 nr 190 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Michrów” – melodia z incipitem: „Nieszczęśliwe te pokoje” i tamże, z lokalizacją ogólną: „Osuchów” – wariant tekstu. r rœ œ j œ ; tekst wariantowy: zwr. 1 jak tekst W rkp. t. 3: & # œ œ nr 192, przy czym na końcu: „dziewczyno moja” zamiast „oj, do dana”, zwr. 2 następująca: „Nieszczęśliwe to łóżeczko, oj, Boże mój, com przyjęła jabłuszeczko, oj, jej, jej”, dalej zwr. 3 jak pod nutami w druku. nr 191 – Melodia z incipitem: „Nieszczęśliwy, oj, jej” w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”, tam t. 1–4 zanotowane w metrum : # 3 & 4œ œ œ œ œ. œ œ œ œ J œ # œ ˙. .. . nr 192 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją ogólną: „Osuchów”, tam podpisany pod melodią nr 190, zob. przypis do tego numeru. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 88–89, tam ostatnia zwrotka jak tekst u Kolberga. �108 s. 86 nr 194 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Michrów” – melodia z incipitem: „Na warszawskiej ulicy” i tamże, z lokalizacją ogólną: „Osuchów” – tekst. W rkp. w t. 3 tylko dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę ósemki e2 c2 połączone łukiem, w t. 8 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta g2. Zapis tekstu następujący: zwr. 1 w. 1 i 2, zwr. 2 w. 3 i 4, po nich: s. 87 „Jest klameczka niziuchno, otwórz, Jasiu, cichuchno”, dalej zwr. 4 w. 3 i 4, a następnie zwr. 6–9. nr 195 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i teka 1, sygn. 1122, k. 4, z lokalizacją: „Rzeczyca”, melodia zapisana w grupie pieśni zatytułowanych przez Kolberga „Kołyskowe”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. nr 196 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i teka 1, sygn. 1122, k. 4, z lokalizacją: „Rzeczyca”. W obu rkp. nad melodią notatka Kolberga: „Kołyskowa”, melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 3 na pierwszą miarę tylko górna, na drugą tylko dolna wersja, w t. 4 i 5 tylko górna wersja, t. 6: ## j œ & # œ œJ 1. .. œj œ œ œ 2. . nr 197 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” i teka 1, sygn. 1122, k. 4, z lokalizacją: „Rzeczyca”. W rkp. z teki 1 melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych; w obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1, 5 i 6 tylko górna wersja, w t. 2 zamiast drugiej ósemki dwie szesnastki d2 e2; w rkp. z teki 43 w t. 6 na pierwszą miarę alternatywnie ćwierćnuta d2. s. 87–88 nr 198 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 26v., tam pieśń w dwóch zapisach: pod nr. 5, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)”: �109 3 r r & 8 œ œ œJ œJœ œ r r & œ œ œJ Jœ œ œ Jœ R R Pa sła, pa - sła A mo - ja ty & œ Ce Cóż - œ a wy - œ J j œ œ J j œ kaj, ci by wró - œ œœœ R J pa - ste - re - cka pa - ste - re - cko, oj i pa - stu - rek ją a - le, a - le mu - sę & œ J œ œ Jœ R R œ J œ œœœ R J jak ten œ cię mój œ J œ trzo - dę cis mi œ J œ J œ ce - kaj, wi - nien œ J œ J o - na mu się ten wia - ne - cek œ z po z wo - la dą œ œ J œ w po - lu ja - gnią po - mo - gę ci go - ni, ci wziąść œ J œœ J - œ J te - cka, trzo - dy, œ chro - ni. wprzó - dy. œ pro - sę, wia - nek, œ J œ , spło - sę. dzba - nek. pod nr. 6, z lokalizacją: „od Mogielnicy, (Michałowice)”: œ J r œ 3 j & 8 œ œJ œ œ œ œR J A w bo - ru pod le - scy - ną, œ J r œ j & œ œJ œ œ œ œR J & & s. 88 da pa - sła œ œ J Daj mi œ nie - œ J chaj œ #œ œ R R J pa - ste - re - cka œ J po - kój, œ J w bo - ru pod œ #œ œ R R J œ trzo - dę krze œ J gdy - by prze - pió œ J œ œ œ J kiej cię œ œ J so - bie œ J - - œ œ J wi - ną, œ œ J re - czka. œ pro - sę, œ J œ . spło - sę. nr 199 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26, z lokalizacją: „od Błonia (Płochocin, Rokitno)” i rkp. terenowy, tamże, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”. W rkp. z k. 32 brak znaku przykluczowego, brak znaków powtórki; w obu rkp.: w t. 7 w obu wykonaniach tylko górna wersja, w t. 8 na pierwszą miarę ósemka e2, w rkp. z k. 32 w t. 8 brak drugiego wykonania, w rkp. z k. 26 w drugim wykonaniu w t. 8 ósemka a1. Na k. 26 tekst jak w druku; w zapisie tekstu z k. 32 wiersze 5 i 6 w odwrotnej kolejności, tekst zwr. 2 i 3 zanotowany skrótowo, tam brak wierszy 5 i 6. �110 nr 200 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26, z lokalizacją: „od Warszawy (Wilanów)”; rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; w rkp. z teki 42 w t. 4 i 7 tylko górna, w t. 5 i 8 tylko dolna wersja, w t. 5–8 œ œ œ œ brakb znaku œ œ œ œ œ œinstrumentalna: œ œ powtórki, œ œ po t. œ8 dogrywka & œ &b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ; &b œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ &b œ w zapisie œtekstu z tej teki w zwr. 1 brak wariantu: „gołąbecka”; s. 89 rkp. z teki 7 uszkodzony, brak t. 1 i pierwszej miary w t. 2, t. 5–8 zanotowane w wersji jak t. 5–8 w powyższym przykładzie, pod melodią widoczne tylko słowo: „jeziorecka”. nr 201a i b – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26, z lokalizacją: „od Warszawy (Siekierki)”; rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W olszynie”. W obu rkp. jest to jedna pieśń, w rkp. z teki 42 zapis następujący: j œ 4 & 4 œ œ œ . J œJ œJ œJ œ ˙ W ol - sy - nie, Oj, to to, j j j œ œj œ œ œ œ w gę - stej krze - wi - nie, te - go ja chcia - ła, sta - ła się przy - go - da a - że - bym ja cie - bie j œ j j j & œJ Jœ J Jœ œ Œ .. œj œj œj œ œ œ œ œj œ œ œ œ grze - cnej dzie - wcy - nie. za mę - ża mia - ła. j j j j &œ œ œ œ œ œ a cóż ja two - je - mu &œ œ œ. Zo - ba - cys, œ œj œj œ œœ J [ ]J smut - ko - wi œ œ J j & œ œj œj œj ˙ i Dzie - wcy - no, dzie - wcy - no, 1. ho - nor stra - cis. j j j & œ œj œ œ œ œ ba - ra - na za - biś - my, œ ˙ za - pła - cis, œ za - pła - ka - ne o - cy, œ . œ j jœ œ œ . J œ œ J [ ] 2. wi - nien smut - ko - wi j j j œ œ œ œJ œ bo .. j j j œj œ œ œ œ œ Pój - dzie - my do pa - na, ka - rę wi - nien. œ o - trzy - mas j œ œj œj œj œ œ ku - pie - my ba - ra - na, œ œj œj œ œ œ œ .. œ œj œj œ œ œ J J J J 1. we - se - le spra - wie - my. 2. we - se - le spra - wie - my. ; �111 s. 90 w rkp. z teki 7 tylko t. 1–8 z powyższego przykładu, w t. 8 na trzecią i czwartą miarę półnuta c2. nr 202 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 w drugim wykonaniu ósemki c2 h1 g1, w t. 12 tylko dolna wersja; tekst tylko do słowa: „piele”. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 110–111. nr 203 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 5, z lokalizacją: „od Mogielnicy (Kozietuły)”, tam melodia z pierwszą zwrotką, bez „a” przed „pasła” i „koniki” zamiast „konie”. Zwrotki 8–16 zanotowane na tej samej karcie jako dalszy ciąg wariantu pieśni, zob. DWOK T. 41, nr 335. nr 204 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowe: teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Kąpała się Kasia” i teka 42, sygn. 1349, k. 52r., nr 3, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków”; czystopisy: teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 1, z lokalizacją: „od Warszawy (Czerniaków)”, drugi zapis na tej samej karcie: teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 2, z lokalizacją: „od Warszawy (Wilanów, Powsin)”, tam pod melodią tylko zwr. 1. W rkp. z teki 7 w t. 1 druga szesnastka g1, w t. 2 i 3 dolna wersja, œ œ œ œ J , w t. 5 na pierwszą r œ œ œ œ œ œ œ œ Rœ miarę ósemka e2, t. 7 i 8: & R R . w t. 3 druga szesnastka d2, t. 4: & R R J W rkp. terenowym z teki 42 z k. 52r. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 tylko dolna, w t. 3 i 7 tylko górna wersja, t. 5–6 œ zanotowane w metrum : & œ œ œ œ , pod melodią tylko fragmenty tekstu: zwr. 1 w. 1, dalej: „Jak się Kasia wykąpała” i „tydom, ta” oraz zwr. 4. W rkp. z teki 42, k. 26r., nr 1 w t. 2 tylko górna, w t. 3 i 7 tylko dolna wersja, w t. 3 pierwsza nuta g1. Zapis z teki 42, k. 26r., nr 2 jest połączeniem wersji z rkp. terenowego z teki 42 i melodii nr 1 na tej karcie, ten zapis zgodny z drukiem. nr 205 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 26 r., nr 3, z lokalizacją: „od Piaseczna (Słomczyn, Jazgorzew)”, t. 9–16 w następującym zapisie: �112 &œ œ œ œ &J œ &J œ s. 91 s. 92 œ j œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ j œœ œ œ œ œ J œ œ œ œ mœ œ œ œ œ j œ ®œ œ œ œ œ œ œ œ. ≈ . nr 206 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26, nr 4, z lokalizacją: „od Zakroczyma (Kazuń, Łomna)”; tamże, k. 40, z lokalizacją: „Czerniaków”. Na k. 40 wersja wraz z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 629. nr 207 – Melodia z incipitem: „Kąpała się Kasia w morzu” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 48, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. tylko górna wersja, w t. 8 na trzecią miarę ósemka g1, w druku w t. 7, w górnej wersji, na drugą miarę błędnie szesnastka, winna być ósemka. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 49–50. nr 208 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 62, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „U młynarza”, a obok słabo czytelny tekst. W rkp. w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie ósemki d2 c2, w t. 2 i 6 górna, w t. 3 dolna wersja, w t. 7 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki h1 d2, w t. 8 na pierwszą miarę ósemki c2 d2. W druku błędnie podane metrum, winno być  . nr 209a – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 8, z lokalizacją: „od Nowegomiasta, Białobrzeg”; teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 9 z lokalizacją: „od Mszczonowa” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „U młynarza Marcina”. W obu rkp. z teki 42 melodia zanotowana o sekundę wielką niżej. Zapis w druku jest połączeniem tych trzech rękopisów: w rkp. terenowym i w rkp. z teki 42, k. 26r., nr 8, w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 9 w dolnym wykonaniu pierwsza ósemka c2, w t. 10 na pierwszą miarę ósemki h1 a1, brak t. 11–12; w rkp. z tej samej karty, nr �113 2 œ #œ œ œ œ & 4 J J J J 9 t. 1–6 zanotowane skrótowo: œ ˙ , t. 7–15 zgodne z drukiem, w t. 7 i 12 tylko górna, w t. 9 i 10 tylko dolna wersja. nr 209b – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 26r., nr 7, z lokalizacją: „od Inowłodza (Rzeczyca)” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji. W obu rkp. w t. 13 przy pierwszej nucie alternatywnie g1. W rkp. z teki 42 nad melodią oznaczenie tempa: „Vivace”, a tekst zwr. 21 i 22 zanotowany bez powtórzeń. W rkp. terenowym w t. 10–11 oprócz wersji drukowanej dopisane lub oznaczone literami wersje œœ œœ œœ œœ œ œ œ œ alternatywne: & , przy czym g1 zanotowane błędnie jako półnuta, a pod melodią: „U młynarza Marcina”, dalej: „Dam ci, panie, i klacze, swoją Kasię zapłacę, dam ci, panie, i głowę, swojej Kasi nie mogę”, a następnie zwr. 22 jak w druku. s. 92–93 nr 211 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; tamże, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – tekst bez melodii. Na k. 21 tekst zanotowany skrótowo z inną melodią, por. nr 193 w suplemencie; na k. 152 incipit: „Coś mi, córuś, jadła”, zwr. 8 i wiersze 1–3 wariantu: „Wziąć to było rożaneczka”. s. 93 nr 212 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 1, bez lokalizacji i tamże, k. 6 nr 233, z lokalizacją ogólną: „Czepielew”. Na k. 1 zwr. 1–3 bez melodii będące odpisem z wymienionego pod pieśnią zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów... T. II, s. 357; na k. 6 tekst zwr. 4 także bez melodii. Odesłanie do melodii w Pieśniach ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 37 błędne. s. 93–94 nr 213 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 1, bez lokalizacji. # œ œ J , w t. 5–6 dolna wersja, t. 4 i 8 w nastęj j pującym rytmie: œ œ œ ; w zapisie tekstu w zwr. 2: „porozdzierał” W rkp. t. 2: & zamiast „porozpraszał”. �114 s. 94 s. 95 nr 214 – Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku z melodią w opracowaniu fortepianowym w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 34, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 208. W „Przyjacielu Ludu” tak jak w T. 25 odsyłacze do wariantu tekstu w zbiorach: Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji…, tam s. 153, nr 19 i K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2 (nie T. 1), s. 186, tam z notą: „z Mazowsza”. nr 215 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 17, nr 134, z lokalizacją: „Łęg na Urzeczu (nad Wisłą), pod Piasecznem”, bez daty, tam melodia i tekst zwr. 1 i 4. 2 œ œ œ ˙ W rkp. t. 1–3: & 4 œJ œJ œ œ , w t. 5, 8–9, 11–12 górna, w t. 7 dolna wersja; w zwr. 1 w. 1 brzmi: „Oj, tam za jeziorem”, w zwr. 4 w. 4: „utulić” zamiast „pocieszyć”. nr 216 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 2 na drugą miarę ósemki a1 fis1, w t. 4 i 9 tylko górna wersja, w t. 8 na drugą miarę alternatywnie ósemki d2 cis2, w t. 9 ostatnia ósemka g1, w t. 11 ostatnia ósemka c2; tekst zanotowany skrótowo, brak drugiego wiersza i słowa: „zielonym”. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 60–61. nr 217 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 73, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia i fragment tekstu: „Z tamtej strony... stoi lipka zielona”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 tylko dolna, # j œœ œ œ J J œ œ , w t. 8 i 9 tylko górna wersja, t. 11: J # j j j & œ œ Jœ œ . t. 4–5: & nr 219 – Rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst zwr. 2 i 3 bez melodii. W rkp. w zwr. 2: „oj nie” zamiast „Kasiu”, a ostatni wiersz nieczytelny. Między tymi zwr. jeszcza jedna: „Jak ci będzie zimniuchno, przyjdźże do mnie cichuchno, owiniesz nóżki w puchowe poduszki, to ci będzie ciepluchno”. �115 s. 96 nr 220 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 14, nr 153, z lokalizacją: „Michrów, pod Tarczynem”, tam melodia wraz z opracowaniem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 621. Tekst por. nr 197 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 1, s. 250–251, dotyczy zwrotek 7–13. s. 96–97 nr 221 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 3, tam tekst zwr. 2–16; rkp. Kolberga, teka 38, sygn. 1334, k. 6, z lokalizacją: „od Makowa, Czepielew”, tam zwr. 1 i 10 bez melodii. Wariant tekstu z inną melodią, por. Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), nr 622. s. 97 nr 222 – Tekst por. nr 197 w suplemencie. Pod pieśnią odsyłacz do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 82–83. nr 223 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 2 w obu wykonaniach wersja alternatywna: # œ œ œ œ & , w t. 4 przy pierwszej ósemce alternatywnie j j j j i ostatnia ósemka: gis1, t. 5: & œ œ œ œ ; w rkp. zwr 1–8, w zwr. 1: s. 98 „jedzie” zamiast „idzie”. Tekst zwr. 9 i 10 w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6. nr 225 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 13; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, tam tylko tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Rzeczyca”. W zapisie melodii w t. 1 na pierwszą miarę szesnastki g1 c1, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę f2, t. 7 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, ostatnia ósemka d2, w drugim wykonaniu górna wersja, na trzecią miarę ósemka h1, t. 8 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim wykonaniu dolna wersja, pierwsza ósemka d2, t. 9–12 rozszerzone, z dalszym ciągiem tekstu: �116 r r & œ œ œJ A ja swe - mu zwie - czo - ra mnie œ œ & R R Jœ A zra - na r r & œ œ Jœ że - bym mu œ œ œ œ R R J J œ J œ J mi œ J sie œ J sta - rusz - ko - wi po - ca - łu - je, œ œ œ R R J ma trzy rze - czy o pół - no - cy œ œ œ R R J œ pierd - nie, bo mnie ko - œ œ œ R R J œ J nie um - knę - ła œ J œ œ œ R R J o - srał - by œ J cha j œœ œœ J za - wżdy, za - bździ. .. œ œ œ wier - nie, œ J mnie œ œ J . pe - wnie. W zapisie tekstu w obu rkp. na końcu zamiast trzech kropek: „pierdzi”. nr 226 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, s. 254, tam taki sam tekst. s. 99 nr 227 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 4 i 8 tylko górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 2: „ręce jako grabie, skóra jak na żabie” i w ostatnim wierszu: „moją żoną” zamiast „miłą wiedźmą”. s. 99–100 nr 228 – Rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1981, z lokalizacją ogólną: „Ostrołęka”. W rkp. tekst z odesłaniem do melodii z teki 33, ta melodia opublikowana przez Kolberga, zob. T. 25, nr 687, tam z wariantem pierwszej zwrotki. s. 100 nr 229 – Melodia z incipitem: „Idzie Kaśka” w rkp. terenowym Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. W rkp. zapis ołówkowy, słabo czytelny i niepełny, t. 5 i 6: & œ œ następujący: œ œ œ œ œ & œ œœ , następnie dwa takty puste i dalej zapis œ œ œ œ œœ œ œ œ . nr 230 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 74, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Maciek idzie prosto drogą”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis niepełny: �j & œ œ œ. œ & œ #œ œ 117 j œ œ œ. œ œ œ œ œ œ œœœ œ œ œœ œ œœœ œ œ œœœ & & œ #œ œ œ #œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 161–162 taki sam tekst. s. 101 nr 231 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie dwie ósemki e2 d2, t. 6: & # œœ œœ œ œ œ , t. 9–16 zanoto- wane o kwartę czystą wyżej, w t. 12 tylko dolna wersja, w t. 14 na drugą miarę dwie ósemki a1 a1; w zapisie tekstu w zwr. 1: „szczęś­ liwa ta” zamiast „nieszczęsna”. Por. Łęczyckie (DWOK T. 22), nr 215. nr 232 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 10 – melodia z incipitem: „Gęś pierze na jeziorze” i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 40 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „od Żychlina”. W rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1, w t. 2 w obu wykonaniach górna wersja, druga szesnastka d2. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 25, nr 29, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 58, nr 29. W innym rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 6, nr 251, z lokalizacją ogólną: „od Warszawy” tekst jak zwr. 1 połączony z melodią opublikowaną pod nr. 233, zob. następny przypis. s. 102 nr 233 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 52, nr 219, z lokalizacją: „Babice”, tam melodia połączona odsyłaczem z tekstem jak zwr. 1 poprzedniego numeru. W zapisie melodii tylko �118 dolna wersja, melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 3: # r r j r & œœœ. œ . s. 103 nr 236 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. W rkp. w zwr. 2 zamiast w. 1 i 2 tylko: „Już i dzieciom chleba trzeba”. s. 103–104 nr 237 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, bez lokalizacji. W rkp. w t. 4 w obu wykonaniach górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 4 w. 4: „obraca” zamiast „przewraca” i w zwr. 9 brak w. 2. s. 104 nr 238 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 52, z lokalizacją: „Babice pod Warszawą” – melodia z incipitem: „Ożenił się fajt majt” i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1980, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki” – tekst. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, nad melodią notatka Kolberga: „Polka”, obok – ołówkiem: „Pieśń”; pod melodią dopisany ołówkiem akompaniament: # 2 jj œ œ & 4 œ œ œJ œJ œ ? # 42 œ œ œ œ œ œ œ O - że - nił się fajt majt... œ œ œj j œ œjœj j j j j œ œ œ œ œj j œ JJ œ œ œ œ œ œ JJ JJ œ œ œœ œœ œœ œ œ œœ œ œ œœ œ œœ œœ œ œœ œ œ ; w zapisie tekstu w zwr. 2: „toporek” zamiast „stęporek”. s. 105 nr 239b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 42, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „A wstańże synowa”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie triola szesnastkowa g1 h1 c2, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 4 na ostatnią miarę alternatywnie szesnastki f2 e , t. 5: 2 # n œ œ œœœ œ & 3 , w t. 7 tylko dolna wersja. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam w wyd. z 1869 roku na s. 82 obszerniejszy tekst. nr 240 – Takty 1–4: Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 38, z lokalizacją: „od Kiernozi (Złaków Borowy)”, tam z obszerniejszym niż w druku tekstem; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 14, z lokalizacją: „Złaków Borowy pod Łowiczem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 44, z lokalizacją jak w tece 33, tam również obszerniejszy tekst. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję wielką niżej, w t. 3 i 4 w obu wykonaniach górna wersja; w rkp. z teki 7 i 16 między zwr. �119 1 i 2 jeszcze: „Oj, ja się spodziewała, da, zza Warszawy kupca, oj, a wyście mnie dali, da, za takiego głupca”. s. 106 s. 107 s. 108 s. 109 W rkp. z teki 33 i 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 51, nr 55, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 55. nr 241 – Tekst por. nr 208 w suplemencie. nr 243a – Por. nr 220 w suplemencie. nr 244 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym i fragment tekstu: „Był tu ligar, ligar, Ligarewicz”. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 54–55 obszerniejszy tekst. nr 245 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 72, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam w zapisie melodii tylko górna wersja, a pod nią tylko pierwsza zwrotka tekstu. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 53–54 obszerniejszy tekst. nr 246 – Melodia z incipitem: „Na Podolu kuźnia stała” i „Na Podolu w scyrem polu” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, j k. 7r., nr 67, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. œœ œ œœ œ W rkp. w t. 2 ostatnia i w t. 5 pierwsza nuta a1, t. 4: & J , brak t. 8. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 35–36 taki sam tekst. nr 248 – Pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 56–58, tam z notą: „z Podlasia”. nr 249 – Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 105–106 obszerniejszy wariant tekstu. nr 250 – Melodia z fragmentem tekstu: „Kiej brat na wojne wyjezdzał, swoją siostrę upominał” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 68, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. �120 œ W rkp. tylko górna wersja, t. 2: & œ œ œœœ , w t. 3 ≥ przy c2. Pod pieśnią odsyłacz do pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 41–42 taki sam tekst. s. 109–110 nr 251 i przyp. 1 – W przyp. na s. 109 Kolberg odsyła do legend herbowych, zob. J.I. Kraszewski Poezja szlachecka. Legendy herbowe, „Gazeta Warszawska” R. 92: 1854, nr 332–336, w nrze 333 o Piotrze z Radzikowa, w przypisach do tej strony (T. 25, s. 277 nlb.) fragmenty artykułu z odesłaniem do źródła. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 36–38 wariant tekstu. s. 110 nr 252a – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6. nr 252b – Melodia z incipitem: „Gdzieżeś się Jasiu zabawił” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w rkp. tylko górna wersja, w t. 1 na drugą miarę dwie ósemki f1 a1, t. 3: &b œ œ œ. œ J , t. 7: & b œœ œ œ œœ œ . Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 68 tekst obszerniejszy. s. 111–112 nr 254 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 2, tam fragmenty tekstu: zwr. 5, 6 (w. 1 i 2), zwr. 2, 7, 8 i zwr. 3 (w. 1 i 2). s. 112 nr 255 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. W rkp. w zwr. 2 w. 1: „wyszedł ja” zamiast „wyszedłem”, w zwr. 7 w. 3: brak „ta i”, w. 6: „dzieci, dzieci” zamiast „dziécię, dziécię”. s. 113 nr 257 – Rkp. Kolberga: teka 50/3, k. 21, z lokalizacją jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii. W obu rkp. w zwr. 1: „była” zamiast „był” i „mi się” zamiast „mu się”; w zwr. 2 zamiast w. 1 i 2 tylko: „obalić się nie boję” jako ostatni wiersz. s. 113–114 nr 258 – Rkp. Kolberga, teka 15, sygn. 1204, k. 30, z lokalizacją: „od Warszawy”, nad melodią notatka Kolberga: „Obertas”. W rkp. t. 3 i 7 taki sam jak t. 1, w zapisie tekstu w zwr. 2 przed w. 3: „da”. W zbiorze J. Knopki Pieśni ludu krakowskiego... na s. 151 tekst obszerniejszy. �121 s. 114 nr 260 – Melodia z incipitem: „Mój kielisku, mój kochany” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 77, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 5 przy ostatniej ósemce alternatywnie c2. s. 115 nr 261 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 21, z lokalizacją: „od Czerska (Brzeszcze, Kawęczyn)”, obok tekstu notatka Kolberga: „Gałganowski z Podola”; tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieś­ ni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 3. W rkp. z teki 42 w zwr. 4: „ty matulu” zamiast „stara maci”, w zwr. 7 jeszcze jeden wiersz: „do wojska, do Moskali”; w rkp. z teki 45 w zwr. 3 w. 1 i 2: „Jesce siabli nie przypiął, jusci jej do nog padł” i brak ostatniego wiersza. Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 40, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 213. nr 262 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 21, z lokalizacją jak w druku. W rkp. w t. 7 i 8 tylko górna wersja. Pod melodią tekst zwr. 2–7 jak nr 261, przy czym w zwr. 5 w. 1–2: „Matka oknem wyjrzała i serdecznie zapłakała itd.”, w zwr. 6 w. 1–2: A oddał mnie jeden pan, pan tutejszy szelma sam itd.”. s. 116 nr 263 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 21, z lokalizacją jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją: „Książenice, Grodzisk”; teka 2, sygn. 1124, k. 20v., bez lokalizacji, w tym ostatnim rkp. melodia z incipitem: „A do wojska”. W rkp. z teki 2 i 43 melodia zanotowana sekundę wielką wyżej. W rkp. z teki 42 w t. 7, 8 i 12 tylko górna wersja, t. 8 zanotowany o sekundę wielką wyżej, tam w zwr. 7 w ostatnim wierszu: „oddał” zamiast „brał”. W rkp. z teki 43 w t. 7 tylko górna, w t. 8 i 12 tylko dolna wersja, w t. 10 na drugą miarę ćwierćnuta f2, t. 11: &b œ œ œ , poniżej oddzielnie zanotowany tekst: zwr. 1 w. 1 i 2, po niej jeszcze: „A pojadę ja, wyjrzyj”, dalej zwr. 5 w. 1 i 2, zwr. �122 8–9 i zwr. 12. W rkp. z teki 2 w t. 7 i 8 tylko górna wersja, t. 10–12: &b œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œœ œ . s. 116 nr 264 – Rkp. terenowy Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Z tamtej strony ciemny las”. W rkp. 1 w t. 2 w dolnej wersji pierwsza ósemka d2, w t. 4 na pierwszą miarę górna wersja, lub alternatywnie ósemki a2 g2, w t. 6 tylko górna wersja, t. 7 nieczytelny, w t. 8 na drugą miarę alternatywnie ósemki g1 f1, od t. 11 widoczne trudności Kolberga b w zapisie metrorytmicznym: & œ œ œ œ œ œ œ . s. 117–118 nr 265 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” i teka 43, sygn. 1352, k. 20r., z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam melodia z incipitem: „Hej, zabujały”. W rkp. z teki 43 melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 3 i 6 druga ósemka a1, t. 4 zanotowany o kwintę czystą wyżej, na czwartą miarę ósemki h1 a1. W rkp. z teki 42 t. 1 i 2 zanotowane o sekundę wielką wyżej, w t. 2 na pierwszą miarę ćwierćnuta c2, na trzecią i czwartą ćwierćnuty f1 b1, t. 3 i 6 zanotowane o kwartę czystą wyżej w wersji jak w tece 43, t. 4 zanotowany o sekstę małą wyżej, t. 5 o tercję małą wyżej; zapis tekstu w tej tece skrótowy, zanotowana zwr. 1, zwr. 2 do słowa: „listecki”, dalej zwr. 6 i 7, przy czym po: „ojcu” jeszcze „do domu” i „siwe wołki” zamiast „kare konie”, następnie wiersze 3 i 4 zwr. 3, po nich zwr. 4, a na zakończenie: „kochaneczka pierścionki”. Odesłanie pod pieśnią dotyczy fragmentu artykułu ks. W. Siarkowskiego Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc opublikowanego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (ZWAK) 1880, T. 4, tam na s. 109 (dział III etnol.) wariant tekstu (początek artykułu: 1878, T. 2, s. 209–259; 1879, T. 3, s. 3–61). s. 118 nr 266 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, bez lokalizacji. W rkp. brak znaku przykluczowego, melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 5 na pierwszą miarę tylko dolna wersja, na czwartą alternatywnie ósemki tercja: fis1 a1 i g1; w zwr. 1: „Hej, zabujały” zamiast „rozbujały”, a po zwr. 1 tekst następujący: �123 „Oj, trzeba, trzeba do pana ojca list pisać, oj, niechże on te kare konie sprzedaje, a mnie biednego z tej niewoleńki dostaje”, a dalej jeszcze fragment kolejnej zwrotki: „siwe krowy sprzedaje”. nr 267 – Melodia z incipitem: „Rozbujały się siwe łabędzie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 3, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 4 na pierwszą miarę ćwierćnuta d1, w t. 5 na pierwszą miarę górna wersja, na drugą dolna, przy drugiej ósemce alternatywnie triola szesnastkowa c2 h1 a1, w t. 6 przy drugiej ósemce alternatywnie szesnastki h1 a1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… (1867), tam na s. 136–137 tekst obszerniejszy. nr 268 – Melodia z incipitem: „Żołnierz ci ja, żołnierz, smutne moje życie” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 8, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam w t. 1 górna wersja i alternatywnie ósemki e1 e1 c2 a1, w t. 6 tylko górna wersja. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 140 pod nr VIII obszerniejszy wariant tekstu; tekst jak u Kolberga zwr. 2–3 w wyd. z 1867 roku, zeszyt 2, tam na s. 138. s. 119 nr 269 – Melodia z incipitem: „Idzie żołnierz” w rkp. terenowym Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. œœ œœ œ œ W rkp. t. 2: & , w t. 3 trzecia ósemka d2, w t. 4 i 6 tylko górna wersja, w t. 4 w druku na drugą miarę błędnie ósem- œ œj œ œ œ ka, winna być ćwierćnuta, t. 5: & , w t. 7 na pierwszą miarę triola ósemkowa: d2 c2 h1. nr 270 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/I, k. 30, nr 46, z lokalizacją: „Grzymkowice pod Białą (w Rawskiem)”, tam z tekstem i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Grzym[kowice]”, tam melodia z incipitem: „Zielenią się góry, lasy, pola”. W rkp. z teki 43 wersja alternatywna dla t. 3–4: j œ. œ & œ œ œ Jœ œ œ œœJ œ . œ ; w rkp. z teki 33 t. 1–4 czterokrotnie powtórzone, w pierwszym i drugim wykonaniu wersja jak w druku, w trzecim i czwartym wykonaniu t. 3–4: œ . œj œ œ œ œ œ œ &œ œœ . �124 W rkp. z teki 33 w zwr. 2 w. 4: „Jasieńku” zamiast „zołnierzu”, w zwr. 6 w. 1: „Nie płacz, nie płacz” zamiast „Nie płac, Kasiu”, a w. 3 i 4: „wybierzże sobie z tysiąca jednego”, zamiast zwr. 7 i 8: „Choćbym wybierała i nie wybierała, nie będzie takiego, jakiegom ja miała. Oj, nie będzie takiego na świecie, dziewczyno moja, to tylko dla ciebie”. nr 271 – Rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W zielonym gaiku”. W rkp. melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 2 w pierwszym wykonaniu: & œ. j œ , w drugim dwie ćwierćnuty g1 g1, w t. 7–10 brak znaku powtórki, w t. 9 na pierwszą miarę górna, na drugą dolna wersja, w t. 10 tylko dolna wersja. Por. nr 246 w suplemencie. s. 120 nr 272 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 9, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam pod nutami podpisane dwa pierwsze wersy drugiej zwrotki. W rkp. brak t. 1–2, w t. 8 i 9 tylko dolna wersja, w t. 12 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki h1 d1, w t. 14 tylko górna wersja. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 37, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 210. nr 273 – Rkp. Kolberga: teka 50/3, sygn. 1357, k. 19, z lokalizacją: „od Warszawy (Wilanów)”; rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem „A kto chce rozkoszy użyć”. W rkp. z teki 50 widoczna melodia oraz zwr. 1–2 i 5–6, przy czym w zwr. 5: „Stwórcę” zamiast „Boga”; pozostała część karty odcięta. Por. nr 261 w suplemencie. Odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… s. 138, nr 6 winno być pod następną pieśnią (nr 274). s. 121 nr 274 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” i teka 42, sygn. 1349, k. 19, z lokalizacją: „od Kałuszyna”. W obu rkp. t. 3: & # œ œ jœ J J œ J ; w rkp. z teki 43 zwr. 1 i 2 jak �125 w druku, następnie wiersze 3 i 4 zwr. 3, po nich: „ni żadnego przyjaciela, tylko Boga zbawiciela”, a na zakończenie wiersze 1 i 2 zwr. 3; w rkp. z teki 42 tekst jak w druku, a na zakończenie jeszcze powyższy dwuwiersz: „ni żadnego…”. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 138, nr 6 wariant tekstu, zob. poprzedni przypis. nr 275 – Melodia z incipitem: „Od samej Warszawy” w rkp. Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 4: # & œ œ , w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 3 i 8 ostatnia nuta nieczytelna. Odesłanie pod pieśnią dotyczy fragmentu artykułu ks. W. Siarkowskiego Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc… „Zbiór Wiadomości…” 1880, T. 4, tam na s. 108 (dział III etnol.) wariant tekstu. s. 121–122 nr 276 – Melodia z fragmentem incipitu: „…polu byliczeńka” w rkp. Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji. Rkp. uszkodzony, brak t. 1 i pierwszej nuty w t. 2, w t. 8 na pierwszą miarę ćwierćnuta h1 lub alternatywnie dwie ósemki c2 h1. s. 122 nr 277 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 19, nr 164, z lokalizacją: „Babice pod Warszawą”. W rkp. melodia wraz z akompaniamentem fortepianowym i wariantem tekstu, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 692. s. 123 nr 278 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 23, z lokalizacją: „Moczydło pod Warszawą”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 7, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, zapis rozszerzony, w tece 33 zapis następujący: # 4 #œ œ j j j œ œ # œ œ œ œJ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & 4œ J J J I - dą wo - zy za wo - za-mi, na-pot -ka-li pa-nie- ne - czkę, sia - daj z na - mi. U j j # #œ œ œ œœ # œ œ œ œJ œJ œ œ œJ Jœ œ œ œ œ œ œ & œ , J J Sia-daj z na-mi, żoł - nie - rza-mi, wczo-raj by -łaś pa-nie -ne - czką, a dziś pa - ni. a pod melodią tekst jak w druku; w rkp. z teki 43 brak t. 5–6 z powyższego przykładu, w t. 3 dwie pierwsze ósemki: e2 d2, a w zapisie tekstu z tej teki w zwr. 7 wariant: „masztalerzom” zamiast „szalbierzom”. �126 nr 279 – Rkp. Kolberga – melodia i tekst w rkp. J. Grajnerta, sygn. 460 (dawna TNW 150), k. 237r. W rkp. refren brzmi: „Hej, chłodno i głodno, żyję sobie swobodno”. s. 124 nr 280a – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 11 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152. Rkp. z teki 33 uszkodzony, widoczne tylko zwr. 6, 7 i 15–17, reszta karty odcięta; w rkp. z teki 43 zwr. 2 i 3, po nich 5–7, a następnie 9–17. W obu rkp. tekst zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 296, zob. przypis do tej pieśni. s. 125 nr 281 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 7, bez lokalizacji. W rkp. zapis następujący:                                                                                                     .    nr 282 – W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… w wydaniu z 1867, zeszyt 2 na s. 139 nr X wariant tekstu, w wydaniu z 1869 tego numeru brak (po numerze IX od razu nr XI). s. 126 nr 283 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 35, sygn. 1315, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki” i teka 33, sygn. 1308/II, k. 23, z lokalizacją: „od Gostynina i Płocka”. W obu # r r œ œ rkp. t. 8: & œ œ J J , a tekst jak w druku; w rkp. terenowym brak znaku przykluczowego. nr 284 i wariant – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 23, z lokalizacją: „Zalesie”. r r # œœ œœ œ & RRJ rœ r r œ œ œ œj J œ R Jœ W rkp. w t. 1 druga nuta a1, t. 3: # r j & œ œr œ œj r r j œ œ œ œ J œ J , t. 5–8: j œ , po t. 8 dogrywka taka jak dolna wersja t. 5–8 w druku, w ostatnim takcie druga nuta c2; pod melodią tekst jak w druku. Wariant zamieszczony pod notką: „Inni odmieniają” w rkp. J. Grajnerta, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 236, tam w zwr. 1: „żołnierzy”, a „ułanów” podpisane jako wariant, w zwr. 2 „uciekała” zamiast „zbiegała”. �127 s. 127 nr 285 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 23, bez lokalizacji. W rkp. w t.11 na drugą miarę ósemka i dwie szesnastki d2 d2 e2, # ## œ . œœ œœ t. 14: & ˙œ . œœ œ . œ œ. ; w rkp. zwr. 1 brzmi: „Obiecała dać na wale, naści naści, i ty jenerale, jenerale, dać na wale, jenerale, obiecała dać, z sobą poigrać, obiecała dać, z sobą poigrać”; przy czym pod każdym „obiecała” podpisany wariant „po żołniersku", a pod „poigrać” wariant „pohulać”, kolejne zwr. zanotowane skrótowo: „Obiecała na lawecie, naści i tobie kornecie. [Obiecała] na armacie, [naści i tobie] kamracie. [Obiecała na] kołnierzu, [naści i tobie] żołnierzu. [Obiecała na] bagnecie… . [Obiecała na] koniku, [naści i tobie] poruczniku”. s. 127–128 nr 286 – Tekst bez melodii w rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 1. W rkp. zwr. 1–8, a następnie zwr. 15, 12, 9, 10, 14, 13 i 11. Por. też nr 260 w suplemencie. s. 128 nr 287 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 29, nr 9 – melodia z incipitem: „Jedzie Drewicz” i rkp. terenowy, tamże, k. 154 – tekst, oba zapisy bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 ostatnia ósemka alternatywnie e1, t. 5 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim na drugą miarę ósemki a1 fis1, w t. 6 w obu wykonaniach górna, w t. 7 w obu wykonaniach dolna wersja, t. 8 w drugim wykonaniu: & # œ. j œ ; w zapisie tekstu œ �128 najpierw zwr. 7–9, po nich: 1–6, przy czym w zwr. 3: „Puławskiego” zamiast „Zarembego”. s. 128–129 nr 288 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 10r., z lokalizacją: „Kawęczyn pod Piasecznem”, bez daty: „1841”; rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 3–4, tam tekst bez melodii. W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, pod melodią częściowo zanotowany akompaniament: 2 &4 œ & 42 œ Je - den ∑ œ ?2 œ 4 &œ nic ∑ & ? œ &œ i & ? œ œ J œ i œ J œ J my œœ œ J nic ∑ œœ œ śli - ˙˙ œ J nie - bił, nie œ. za ˙˙˙ ca œ J - ły - œ J bar - dzo œ J bił, œ J j œ bar - dzo ˙˙ ˙ œ J dzień ∑ po lo œ œ œ J się - ˙˙ fra - so œ J fra j œ - wał, œœ œ œ się ∑ wał œ. œ J ˙ j œ ∑ œ œ œ - œ œœ œ œ J ∑ œ J ˙ œœ œ œ œ J wy œ J œ. za ∑ œ J œ ˙ œ œœ œ - œ œ œ œ - so œœ œ - wał. ∑ œœ ; w zapisie tekstu z teki 36 w zwr. 2 w. 4: „nic być nie może”, w zwr. 4 w. 4: „pona słuchiwali”, w zwr. 8 brak w. 2 i 3. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 142–143. �129 s. 129 nr 289 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 29, nr 45, z lokalizacją: „Boguszyce, pod Rawą”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 na drugą miarę ósemki h1 g1, a w zapisie tekstu jeszcze jedna zwrotka, zob. nr 696 – ostatnia zwr. w cz. II Pieśni i melodii ludowych… (DWOK T. 67/II). Por. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 127. nr 290 – Rkp. Kolberga, teka 50/3, k. 18, z lokalizacją: „od Warszawy, Pragi”. # j j j œ W zapisie melodii w t. 1 alternatywnie: & œ œ œ J , w t. 7 na drugą miarę alternatywnie ósemki fis1, fis1, w t. 10 tylko dolna wersja, w t. 11 dwie ćwierćnuty d2 h1, w t. 12 przy pierwszej ósemce alternatywnie d2. Pod pieśnią odesłanie do obszerniejszego tekstu w pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, s. 143–144. s. 130–131 nr 291 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 35, sygn. 1315/B, k. IV, bez lokalizacji, tam t. 1–4, pod melodią incipit: „Owo ja Mazur sumno bogaty”, a poniżej tekst zwr. 5–8. W rkp. tak jak w druku odesłanie do „Przyjaciela Ludu” R. 2: 1836, T. 2, nr 48, tam pełny tekst i nota nad pieśnią jak w druku, bez lokalizacji. Pod pieśnią także odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 237–241, z notą: „Znana w całem Mazowszu”, tam wariant tekstu, a w T. 2, s. 306–308, z notą: „Ubiór mazowiecki” i tytułem: „Mazurek” melodia i tekst jak u Kolberga w druku. s. 132–133 nr 292b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii. W rkp. po zwr. 1 jeszcze: „Jedna u praczki, druga u szwaczki, trzecia w oknie, czwarta moknie, piąta w wannie, szósta na mnie, siódma w schowaniu”; dalej zwr. 2 i 3, po zwr. 3 fragmenty: „Miałem porteczki od karczmareczki…, co pojechał... w łeb postrzelony”, następnie zwr. 4 i 5 oraz tekst mówiony przez muzykanta. s. 133 nr 293 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru A. Sowińskiego Chants polonais…, tam pod nr. 17 melodia i tekst. s. 134 nr 295 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia z incipitem: „Chło- �130 pek ci ja, chłopek, w polu dobrze orzę”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 2: & b œ œ œ œ , w t. 5 druga szesnastka b1, w t. 7 i 8 tylko dolna wersja, w t. 7 na trzecią, a w t. 8 na pierwszą miarę g1. Tekst por. T. 25, nr 295 i DWOK T. 41, nr 1221. nr 296 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 11 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. Rkp. z teki 33 uszkodzony, widoczny tylko tekst zwr. 7 i 8, w rkp. z teki 43 tekst zwr. 1–11 bez melodii, dalej wariant zwr. 12. W obu rkp. jeszcze kolejne zwrotki, zob. komentarz do numeru 280a. s. 135 nr 297 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 10 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152 – tylko tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. z teki 42 w t. 1 na pierwszą miarę w pierwszym wykonaniu ćwierćnuta d2, w drugim ósemki h1 d2, w t. 2 odwrotna kolejność wykonań, w t. 3 ostatnia ósemka w pierwszym wykonaniu cis2, w drugim a1, w t. 4 na pierwszą i drugą miarę ćwierćnuty h1 a1; w obu rkp. w zwr. 1 w. 3 brzmi: „bo ja jestem krawcem”, zwr. 2: „Gdybym był krawcem, nie znałbym wykroju, brałbym i sukna wrzucałbym do gnoju” i „Ale on” zamiast „Bo krawiec”, a dalej tekst jak w druku. s. 137 nr 300 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1018, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” – zwr. 1 i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1113, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – zwr. 2. W obu rkp. tylko tekst, przy czym od tekstu nr 1113 odesłanie do innej melodii, opublikowanej przez Kolberga w T. 25, nr 626. nr 301 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 1 na s. 185 taki sam tekst i melodia z notą: „Mazowiecka na Kujawiaków”. s. 138 nr 303 – Rkp. Kolberga: teka 48/4, k. 5, z lokalizacją: „Grodzisk”, tam bez ostatniego wiersza – rkp. uszkodzony; teka 33, sygn. 1305, k. 78, nr 1384, z lokalizacją ogólną: „Grodzisk“, tam melodia z incipitem: „A za lasem wołki moje”. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 290 tekst zwr. 1 i 2. s. 140 nr 310 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, tam melodia z incipitem: „Moje wołki za lasem” i teka 48/4, k. 5, tam melodia bez tekstu; oba rkp. z lokalizacją: „Rzeczyca”. W obu rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę �131 alternatywnie ósemki h1 g1, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę triola szesnastkowa c2 h1 a1, w drugim na trzecią miarę ósemka f1, w t. 5 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 6 na trzecią miarę ósemka c2 w pierwszym i ósemka f1 w drugim wykonaniu. s. 141 nr 311a – Rkp. Kolberga, teka 48/4, k. 5, z lokalizacją: „Białogórne i Białawieś pod Mszczonowem”. W rkp. częściowo podpisany akompaniament, t. 8–10 w następującym zapisie: & # U U œ œ œœœ œ œ œ œœœ ˙ ? # ˙˙ ˙. ˙˙ . ˙ .. œœ œ U ryk wołu j œœ œ œ ˙. , obok z notatką „lub” zapis alternatywny dla t. 3 z powyższego przykładu: # w & w ?# œœœ œ ˙ ryk wołu j œ œ , t. 10–17 brak; w zapisie tekstu: „sadulu” zamiast „bier­drulu”, a z boku dopisek z nazwami krów: „mędra, biedronka, sadocha, wiśniocha, baniocha”. nr 311b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 110, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 5 pierwsza nuta h1, w t. 8 brak ≥ przy c2, w t. 9 ostatnia nuta g1, w t. 15 ćwierćnuta g, t. 17–19: n # œ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ , w t. 20 i 24 tylko górna wersja. s. 142 nr 313 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 28, z lokalizacją: „od Warszawy (Powsinek), Wilanów”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 tylko dolna wersja, t. 3–4: & r œ # . r r . œ œ œj œj œ œR J Jœ rœ r r j j œ j . œ œ œ œ œ R J œ . ; w zapisie tekstu w rkp. wariant: „brody” zamiast „ogony”. nr 314 – W druku błędnie podane metrum, winno być: . nr 316 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji. �132 W rkp. nad nutami notatka Kolberga: „owczarek”, w t. 1 dwie kwinty c1 g1 w rytmie: œ j s. 143 s. 143 s. 144 s. 145 s. 147 j Œ j œ , w t. 5 w drugim wykonaniu tylko œ œ d2, t. 9: & œœ . œ œ nr 317 – Rkp. J. Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6, tam tekst bez melodii. W rkp. po „chusteckim ci nie usyła” jeszcze: „wianeckam ci nie uwiła”, w zwr. 3 najpierw wiersze 3 i 4, po nich wiersze 1 i 2. nr 318 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 32, z lokalizacją ogólną: „Guzów, Ruda”. nr 321 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 1, bez lokalizacji, na górze karty nazwisko informatora: „Mateusz Glunek”. Zapis słabo czytelny, niepełny, w t. 2 brak ≥ przy f2, nad h1♭, od t. 6 melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, brak t. 4–5 i 9–10, t. 12 niedokończony. nr 324 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 3v., z lokalizacją: „Powsin“; na poprzedniej karcie nota Kolberga dotycząca wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie…, tam na s. 414–415 wariant tekstu. nr 327 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana w metrum 4:          3        Słu  ży  łem u wy  słu  ż[y  łem pa  so  ni bie na pierw  sze ko  kos  kę                       mo  ja ku  ra zło  to  pió  ra po sad  ku cho  dzi  ła,     la  to, za to.]            kur  cę  [ta wo  dziła]. obok, z notatką „vel”, zanotowane dwie wersje alternatywne dla t. 1–4 z powyższego przykładu:                           ;   ] ; 3 [ pozostałe zwrotki zanotowane skrótowo, jak pod zwr. 8, w innej niż w druku kolejności. �133 s. 148 nr 329 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 64, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z fragmentem tekstu: „Pojedziemy se z syneczkiem w targ, targową, ciuru, ciuru”. W rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka c2, alternatywnie a1, w drugim wykonaniu ostatnia ósemka: w t. 1 c2, w t. 2 e1, t. 5–10 w następującym zapisie: & œ œ œ œ & œ œ œ œ # œ œœj œ œ œ œ œ œ # œ œ œ œ # œ œœ œ œ œ œ œ œ J œ Œ [ ] . W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…. obszerniejszy tekst na s. 159–160. nr 331 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/I, k. 28, z lokalizacją: „od Warszawy (Powsinek), Wilanów”; rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 2, tam melodia z incipitem: „Szanowała”; rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 4, tam tekst wśród zapisów z Powsina. W obu zapisach melodii w t. 3 tylko górna wersja; w obu zapisach tekstu z teki 33 w zwr. 1 w. 2: „księdza kanonika” zamiast „klecha organistę”, w w. 3: „ksiądz kanonik” zamiast „organista”, w zwr. 2 w. 3: „księżę” zamiast „klecho”; ponadto w rkp. nieznanego autora w zwr. 2 brak: „katarynka”, a na zakończenie jeszcze: „bądź zdrowa młynarka”, w zwr. 3: „dupę” zamiast „tylec”. s. 149 nr 332 – Rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 2000, z lokalizacją ogólną: „Mszczonów”, tam tekst bez melodii; w rkp. w zwr. 2: „ślafroczek” zamiast „sukienkę”. nr 333 – Rkp. Kolberga teka 1, sygn. 1122, k. 2v., jest to czystopis będący podstawą druku, z lokalizacją i datą jak w tomie. W rkp. tak jak w druku odesłania do wariantów w cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5), nr 364 i do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 590, a także do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 152–155 warianty tekstu. s. 150 nr 334 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 37, nr 126, tam j b œ j j w t. 6 tylko górna wersja, t. 7: & J œ œ œ i tekst zwr. 1. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do pastorałek i kolęd z melodyjami, Lipsk 1853, s. 268, tam pełny tekst powtórzony przez Kolberga w druku. �134 s. 151 nr 335 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 26, tam tekst bez melodii. Po zwr. 5 jeszcze: „Gdybym nie miał w domu gości, porywałbym ci wszystkie kości”. W rkp. odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., tam w T. 2, s. 335 tekst jak w rkp. Kolberga. Pod pieśnią także odesłanie do zbioru Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji…, tam na s. 178 wariant tekstu. nr 336 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1143, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. t. 1–2 zanotowane o sekundę wielką wyżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę triola szesnastkowa d2 c2 d2, b w drugim wykonaniu: & œ œ œ œJ œ œ œ 3 3 , w t. 4 w drugim wykonaniu na drugą miarę pierwsza szesnastka d . s. 152 nr 337 – Tekst z wariantem melodii por. nr 310 w suplemencie. nr 338 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”, tam melodia, a poniżej oddzielnie zanotowany tekst. W rkp. w drugim wykonaniu w t. 3 na pierwsza miarę alternatywnie ćwierćnuta a1; ponadto w rkp. zwrotki w następującej kolejności: 3, 4, 7, 11, 12, 8, 9, 10, 2 i 1, a zwr. 5 i 6 brak. s. 153 nr 341 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 2r., jest to czystopis będący podstawą druku, z lokalizacją i numerem jak w tomie. s. 154 nr 342 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 2v., jest to czystopis przeznaczony do druku, z lokalizacją i numerem pieśni jak w tomie oraz odesłaniem do wariantu w cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 603. nr 343 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 47 i tamże, k. 7/2, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, w obu rkp. melodia z fragmentem tekstu: „Posła była mucha do zimnego zdroju”. W rkp. z k. 7r. w t. 1 pierwsza nuta tylko e1, w t. 3 i w t. 7 na pierwszą miarę tylko górna, w t. 5 tylko dolna wersja; w rkp. z k. 7/2 2 w t. 1 pierwsza ósemka e1, czwarta a1, t. 2: & #œ œ œ œœ œ , w t. 3 �135 dolna, w t. 5 górna wersja, w t. 7 górna wersja, druga ósemka a1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 153–155 obszerniejszy tekst. s. 155 nr 344 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 16v., z lokalizacją: „od Zakroczymia”. W zapisie melodii tylko górna wersja, w t. 1 piąta ósemka d2, t. 2 taki jak t. 1. nr 345 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 2v., jest to czystopis będący podstawą druku, z lokalizacją i numerem jak w tomie; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Michrów” – melodia z incipitem: „Wilk na zagonie” i tamże, z lokalizacją ogólną: „Osuchów” – tekst. W rkp. terenowym w t. 1 i 5 ostatnia ósemka h1; w zapisie tekstu we wszystkich zwrotkach: „kozichno” zamiast „kozino”. Odesłanie pod pieśnią (także w obu rkp.) dotyczy artykułu O. Kolberga Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej..., s. 142, nr 107. s. 155–156 nr 346 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 2, bez lokalizacji, jest to czystopis będący podstawą druku z naniesionym numerem jak w tomie. W rkp. także odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., T. 2, s. 273, tam taki sam tekst z notą: „Wilcy, z Sandomierskiego”. s. 156 nr 347 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 2v., jest to czystopis będący podstawą druku, z lokalizacją i numerem jak w tomie; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Osuchów pod Mszczonowem” – melodia i tamże, z lokalizacją: „Mirowice” – tekst; teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 142, bez lokalizacji. W obu rkp. terenowych melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. z teki 43 k. 71: w t. 4 w obu wykonaniach na drugą miarę ósemka g1, w drugim wykonaniu: t. 2: & # j j j œœ œJœ œJœ , w t. 3 na J drugą i trzecią miarę ćwierćnuta d2; poniżej tekst zwr. 1–3. W rkp. z teki 43 k. 28: w t. 4 w obu wykonaniach na drugą miarę ósemka fis1, w drugim wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę trzydziestodwójki d1 e1 i szesnastka fis1, w t. 2 na pierwszą miarę ósemka h1, w t. 3 ponownie górna wersja; pod melodią tylko wariant zwr. 1: „Jechał chłop do boru, zgubił jedno jaje, przyjechał do chałupy, kobieta go łaje”. �136 Odesłanie pod pieśnią do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 606 także w rkp. z teki 1 dotyczy wariantu tekstu. nr 348 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 11 – melodia i tekst; teka 43, sygn. 1352, k. 152 – tylko tekst, oba z lokalizacją: „Rzeczyca”. W rkp. w zapisie melodii grupa    zanotowana każdorazowo jako triola ósemkowa. s. 159 nr 351 – Rkp. Kolberga: teka 11, sygn. 1176/13, k. 27, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 41, sygn. 1347, k. 9v., bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej; w rkp. z teki 11 jeszcze jedna zwrotka: „Płakała i sama, i ta wiązka siana, płakały i dzieci, i czterdziestu kmieci”; w rkp. z teki 41 w t. 5 ostatnie dwie ósemki zanotowane błędnie jako ćwierćnuty, pod melodią fragment tekstu: „A w niedzięlę rano... mówiłam sama, nie grab, dudku”, dalszego ciągu brak, karta odcięta. s. 160 nr 352 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 71, z lokalizacją: „Grzymkowice”, tam melodia z incipitem: „A w niedzielę z zarania szła dziewczyna z kazania“. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, poza t. 8–9, gdzie zachowano ćwierćnuty, w t. 2 brak pierwszej nuty. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 1, tam na s. 99–102 warianty pieśni. s. 161 nr 354 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 8v., z lokalizacją jak w druku. W rkp. zapis następujący: # 3 œ œ œ œœ œ œ & 8J J J J R R œ A w nie-dzie - lę I zna - la - zła Przy - sed do nij œ j œj œ . œr œ j ‰ 2 J œ R œ 4 za ra - na, szła dzie-wcy - na do sia - na, zło - tą nić i za - cę - na wia - nek wić, mło-dzie - niec, z pie - kła ro - dem sa - ta - niec, # 2 œ œ œ œ & 4 œJ Jœ J J J # œJ U j j œ œ œ œ œ œ ˙ J J szła dzie - wcy - na do sia - na, szła dzie - wcy - na do sia - na. i i za - cę - na wia - nek wić, za - cę - na wia - nek wić. z pie - kła ro - dem sa - ta - niec, z pie - kła ro - dem sa - ta - niec. . nr 355 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 82, �137 z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z incipitem: „Szła sierotka po wsi”. W rkp. w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 5 i 6 brak ≥ przy g1, w t. 6 zamiast szesnastek ósemka e1, w t. 8 przy ósemce alternatywnie dwie szesnastki f1 e1. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… na s. 259–261 tekst obszerniejszy. nr 356 – Pod pieśnią odesłanie Kolberga do pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” w 1846 roku (R. 13: T. 1), nr 20, tam z melodią w opracowaniu fortepianowym i lokalizacją: „od Piątku” (Łęczyckie), przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I) nr 147. Por. Łęczyckie (DWOK T. 22), nr 290 i Łęczyckie. Suplement (DWOK T. 78), nr 249. s. 162 nr 357 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 8, z lokalizacją jak w druku i teka 8, sygn. 1163, k. 230, z lokalizacją: „od Wiskitek, Grodziska”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 i 4 tylko górna wersja, w rkp. z teki 8: w t. 2 półnuta e2, w t. 6 w obu wykonaniach i w t. 8 i 9 tylko górna wersja; w obu rkp. tekst jak w druku. s. 162 – 163 nr 358 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, tam na s. 322–323 tekst jak u Kolberga poprzedzony podaniem o założeniu klasztoru na Łysej Górze ze wzmianką Wójcickiego: „Niniejszą legendę wypisałem z rękopismu 1609, gdzie przypis dodany, że ją lud śpiewa”. s. 163 nr 359 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, tam melodia z notatką Kolberga: „o św. Dorocie”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 dolna, a w t. 4 i 5 tylko górna wersja. W zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, (wyd. 1869) na s. 255–256 dwa obszerniejsze warianty. nr 360 – Melodia z notatką Kolberga: „o św. Mikołaju” w rkp. terenowym, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zanotowana częściowo w metrum  lub bez kresek taktowych, w t. 2 i 6 na drugą miarę i na pierwszą miarę w t. 8 tylko górna wersja w rytmie œ œ œ , t. 4: & # œœ œ œ J œ , w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 8 na pierwszą miarę alternatywnie dwie ósemki h1 a1. Pod pieśnią odesłania do zbiorów: Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 257–258 obszerniejszy tekst; M.M. Miodu- �138 szewskiego Śpiewnik kościelny…, tam na s. 232–233 obszerniejszy wariant tekstu (z inną melodią) i Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych…., tam od s. 705 kilka wariantów pieśni o św. Mikołaju. Ryc. po s. 164 – W pierwodruku cz. II Mazowsza wydanym przez Kolberga po tej stronie znajdowała się ilustracja przedstawiająca skrzypka z notą: „od Warszawy (Powsin)”; w reedycji została ona umieszczona w cz. I Mazowsza po s. 16, zob. przypis źródłowy do tej ryciny. Tańce (s. 165–256) s. 168 nr 365 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. W rkp.: „da, dobry mój Jasieńko” zamiast „dobre słówka Jasia”. nr 366 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. W rkp.: „Cóż to za dziwka” zamiast „Chyba by ja”. nr 367 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam melodia bez tekstu. W rkp. w pierwszym wykonaniu w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 na trzecią miarę ósemka g2, w t. 4 pierwsza nuta d2, trzecia g2, œ œ œ œ w drugim wykonaniu t. 1: & œ œ , w t. 4 pierwsza nuta g1. Melodia zob. T. 26, nr 501; DWOK T. 41, nr 1275, Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 171. nr 368 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. Pod pieśnią błędne odesłanie do cz. I Kieleckiego (DWOK T. 18), winno być: Kieleckie cz. II (zob. DWOK T. 19), nr 306, zwr. 2. Wariant tekstu por. też Krakowskie. Suplement (DWOK T. 73/I), nr 670. s. 169 nr 369 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. W rkp. ostatni wiersz: „da, nie szukaj łóżeczka” zamiast „to mi daj, to mi daj wianecka”. �139 nr 370 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst zwr. 1 i 2 bez melodii. nr 371 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. s. 170 nr 374 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. nr 375 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 78, nr 1403, tam melodia bez tekstu w następującym zapisie: j 3 j & 83 œœ j œJœ & 8 œœ J j & œœ j œJœ Jœœ & œœ J J œ Jœ J œ œRœ œJœ œ œ œœjj œœ Rœ R J œ œ Jœœ Jœœ R J J œ œ œ œ œ œ j œ j œ 3 3 œ Jœ J œ œ œ œ j œ œœ œ œ œ Jœ œ œ œ Jœ Jœ 3 J J J 3 œœ œ œ œ Jœœ œ œ œ œ Jœœ œ Jœ Jœ œ œ œ Jœ 3 J J J J J 3 poniżej zanotowana wersja alternatywna dla t. 3–4: œ œ œ œ œ œ œ œ &J J J J . s. 171 s. 172 s. 173 s. 174 s. 175 œ Jœ J : W rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, tekst bez melodii, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”. nr 381 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. nr 384 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy wariantu w cz. II Kieleckiego (zob. DWOK T. 19, nie T. 18 jak podaje Kolberg), nr 407 (nie 854). nr 387 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1208, k. 6, nr 265, z lokalizacją ogólną: „od Warszawy”, tam z odesłaniem do innej melodii, zob. Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. 310, nr 4. nr 390 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1309, k. 4, z lokalizacją ogólną: „Tłuste”. W rkp. tylko tekst, tam „w dupie” zamiast „calutka”. nr 393 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 3v., z lokalizacją ogólną: „z Powsina” i notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. nr 394 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 3r., z lokalizacją ogólną: „z Powsina”, tamże na k. 2 nota Kolberga dotycząca wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. �140 nr 395 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. W rkp. w zwr. 1: „Onufry” zamiast „Józio”, w zwr. 2 w. 3 i 4: „wam pieniążków nie ubędzie, a mnie ładnie będzie”. s. 176 nr 401 – Pod pieśnią błędny odsyłacz do Kieleckiego. s. 176–177 nr 402 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii; w rkp. zwrotki zanotowane jako odrębne przyśpiewki. s. 177 nr 406 – Tekst por. DWOK T. 41, nr 297. s. 178 nr 407 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 107, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, t. 5–8 nieczytelne. nr 408 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 98, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, nad melodią notatka: „Zawiślański”. W rkp. w t. 4 w drugim wykonaniu: & # r r œœœ # , obok z notatką œ „lepiej” wersja alternatywna dla tego taktu: & œ œ œ œ . nr 409 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 119c, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: t. 2–3: & # œœ œœ œ œ œ œœ œ œ œ œ 3 3 a dla t. 3 jeszcze jedna wersja alternatywna: & œœœœœœ , # œ œ. œ œ . 3 Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 279 tekst jak zwr. 1 u Kolberga; odsyłacz do Kieleckiego błędny. nr 410 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 115, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, zapisana o kwartę czystą wyżej. W rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu jeszcze jedna wersja al- ## n œ œ œ œ œ œ , w drugim wykonaniu: w t. 2 na ternatywna: & pierwszą miarę alternatywnie szesnastki a1 c2, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie a1 fis1. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, po- �141 dania…, tam na s. 267 taki sam tekst. nr 411 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 119, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szes- # j œœ œ j nastki e d , w drugim wykonaniu: & R R œJ œœ ; w pierwszym J 2 2 wykonaniu w t. 4 alternatywnie ósemki d1 fis1 fis1, w drugim wykonaniu w t. 3 alternatywnie na drugą i trzecią miarę szesnastki d2 c2 h1 g1. s. 179 nr 412 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 120, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w obu wykonaniach: w t. 1 dolna, w t. 3 górna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu pierwsza nuta d2, w drugim c2, trzecia nuta g1. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 266 taki sam tekst. nr 413 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 106, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”, zanotowana o kwartę czystą niżej, w metrum  i podwojonych wartościach rytmicznych. W rkp. przed t. 1 dodany jeden takt: ćwierćnuta z kropką h1, t. 2 w pierwszym wykonaniu:         , t. 3: & #         lub alternatywnie: 2 1 œœ œ œœ œœ œœ œ . Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 279 taki sam tekst. nr 414 – Por. nr 399 w suplemencie. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 269 taki sam tekst. nr 415 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 dolna, w t. 3–5 górna wersja, dalszy ciąg melodii i tekst nieczytelne. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 279–280 taki sam tekst jako dwie przyśpiewki (nr 89 i 91). nr 416 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 102, z lokalizacją: „Warka nad Pilicą” – melodia; teka 16, sygn. �142 1209, k. 16, nr 1109, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” – tekst zwr. 1. W zapisie melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna wer- # & œœ œ œj # œ œ œœ œœœ œ œ œ œ , t. 3 w pierwszym wykonaniu: J J m jœ œ œ , w drugim: & # œ œ œ œ œ œ . œœœœ sja, w drugim: & Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 267 nr 13 tekst jak u Kolberga zwr. 1–2, a na s. 281 nr 101 wariant zwrotki 3. s. 180 nr 417 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 104, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 na pierwszą i drugą miarę szesnastki f1 a1 a1 c1, w t. 2 w drugim wykonaniu szesnastki d2 e2 f2 d2, w t. 3–4 tylko górna wersja, t. 5–6 w drugim wykonaniu: & b œ œ œ œ œ œ œœ œ œœ œœ œ , w t. 7 w drugim wykonaniu druga szesnastka f2, t. 8 w rytmie: œ œ œ œ , po nim œ œ œ œ œœ œ œ œœ œœ b œ œ & jeszcze: œ œ œ œ œ œ œœœœœ . nr 418 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 taki sam tekst. nr 419 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 277 taki sam tekst. s. 180–181 nr 420 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 tekst sam tekst. s. 181 nr 421 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 79, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w drugim wyko- # œ œ œ naniu: w t. 1 dodana wersja alternatywna: & J J J , w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki g1 e1; w t. 4 w drugim wykonaniu: & # œ r j R œ œ œœ J œ ; tekst zanotowany skrótowo, brak: „biegają” i „oj, pana Kozłowskiego, da fornala”. W rkp. także wcześniejsza próba zapisu melodii: �# & œ œ œ œ œ œ 143 œ œ œ œ œ œ œ œ œ . nr 422 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7r., nr 78, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w drugim wykonaniu ostatnia szesnastka a1, t. 4 w pierwszym wykonaniu: # & œ œ œj œ œ ; tekst dziś słabo czytelny, zanotowany skrótowo, brak niektórych słów w poszczególnych wierszach. nr 423 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 84, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki d2 a1, w t. 2 dol- j na wersja, t. 3 w następującym rytmie: œ œ œ œ œ , w t. 4 dolna wersja, na pierwszą miarę alternatywnie ósemka fis1, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 7 na pierwszą miarę dolna, na trzecią górna wersja, po t. # œ j œ œ œ œ œœ œ œ œ œœj œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ j & 8 jeszcze: J œ . J J 3 Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 taki sam tekst. nr 424 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 270 taki sam tekst. s. 182 nr 425 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 83, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. w t. 1 i 3 górna wersja, w t. 1 na drugą i trzecią miarę alternatywnie e2, w t. 4 na trzecią miarę alternatywnie ósemka fis1, j w t. 5 rytm: œ œ , w t. 6 na drugą miarę ósemka c2, tylko górna wersja, ostatnia szesnastka a1, w t. 7 tylko górna wersja, obok za- # œ œœ œ œœ . notowana wersja alternatywna dla t. 8: & Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 272 taki sam tekst, przy czym na początku jeszcze jedna zwrotka. nr 426 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 taki sam tekst. nr 427 – Melodia por. DWOK T. T. 41, nr 832. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 281 taki sam tekst. �144 nr 428 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 91, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki cis2 d2, w t. 3 odwrotna kolejność wykonań, w drugim wykonaniu pierwsza nuta w trioli szesnastkowej g1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę również dolna wersja, na zakończenie jeszcze: 3 # œj & œ œ œJ œj œ œ œ œ œ œJœ œ œ œ œJ œj œ œ œ œ 3 œ 3 #m j & œ . œ œ œ œœ œœ œœ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . s. 183 nr 429 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 275 taki sam tekst. nr 430 – Takty 5–8 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1r., po nr. 10 i teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 579, oba rkp. bez lokalizacji. # œœ œ , t. 7 W obu rkp. t. 6 i 8 w drugim wykonaniu: & œ w obu wykonaniach tylko dolna wersja; w rkp. z teki 43 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 275 taki sam tekst. s. 183 nr 431 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 122, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. nr 432 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 101, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 na pierwszą miarę w pierwszym wykonaniu szesnastki d1 g1, w drugim szesnastki a1 # # œ œœœœœ , g1, w t. 2 w pierwszym wykonaniu alternatywnie: & w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki h1 a1, t. 3–4 w pierwszym wykonaniu: & cze: & # œ œ œ œ œ œœ œ # œ œ . œ œ œ œ œ œ œ œ , po t. 4 jesz- œœ œœ œ œ œ œ œ œ œ œœj . Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, po- �145 dania…, tam na s. 275 taki sam tekst. s. 184 nr 433 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7v., nr 87, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 1–4 tylko górna wersja, w t. 1 na pierwszą miarę szesnastki d2 h2, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemka g1, w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka f1, w t. 7 w górnej wersji na drugą miarę szesnastki g2 a2, w t. 8 w dolnej wersji tylko ćwierćnuta c2. nr 434 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 5v., nr 7, z lokalizacją ogólną: „Warszawa”. W rkp. w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 6 i 8 na pierwszą miarę w dolnej wersji ósemka c2, w t. 9 na pierwszą miarę w obu wykonaniach tylko dolna wersja, w drugim wykonaniu na trzecią miarę œœœ œ & szesnastki d h , t. 10 w drugim wykonaniu: , po t. 10 j j œœ. œ œ œJœ œ œ œ œ œœ. œ œ œJœ œ œ œ œ . jeszcze: & œ œ œ œ 2 1 3 3 Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 283 taki sam tekst. nr 435 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 5v., nr 6, z lokalizacją ogólną: „Warszawa”. W rkp. t. 1–4 w pierwszym i w drugim wykonaniu opatrzone każdorazowo znakiem powtórki, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę tercja c2 e2, w t. 2 na trzecią miarę ósemka f2, w drugim wykonaniu: t. 1–3 trzykrotnie powtórzony takt: & œ œ œ œ œœ œ ; w t. 5 w pierwszym wykonaniu trzy ósemki a1, w t. 8 w obu wykonaniach na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 g1. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 283 taki sam tekst. s. 185 nr 436 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 5v., nr 2, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki f1 d2, w t. 3 na pierwszą miarę triola szesnastkowa c1 f1 a1, w t. 6 tylko górna wersja, na trzecią miarę ósemka f1, w t. 7 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę górna, dalej dolna wersja, w t. 8 odwrotna kolejność wersji, w t. 9 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę alternatywnie szesnastki b1 �146 d2 i ósemka b1, w t. 10 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki h1 c2. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 265 tekst jak zwr. 1 u Kolberga. nr 437 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 5v., nr 3 i 4, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1116, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst zwr. 2. W rkp. (teka 16) zwr. 2 tworzy całość z tekstem opublikowanym przez Kolberga jako nr 618 w T. 25. Melodia, zob. DWOK T. 41, nr 735. s. 186 nr 438 – Melodia z incipitem: „Ona pasła bycki” w rkp. terenowym Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 7/2, z lokalizacją ogólną: „Czaplin”. Rkp. słabo czytelny, w t. 3 druga szesnastka d2. W rkp. trudny do odczytania dalszy ciąg melodii, t. 2 z poniższego przykładu niewy- œ œ pełniony: & œ œ œœœ œœœ œ œœœ œ œœœ œœœ œ . Tekst zwr. 5 i 6 w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 566, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki” z odesłaniem do innej melodii, zob. DWOK T. 41, nr 526. Tekst zwr. 1 i 3, por. T. 27, nr 408. nr 439 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 269 taki sam tekst, oraz do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1), tam winno być: s. 415, nr 354. nr 440 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29 i teka 33, sygn. 1305, k. 60v., nr 568, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w drugim wykonaniu: w t. 4 i 10 trzecia nuta e1, brak t. 7 i 9. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 502, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”, tam zanotowany jako fragment numeru 489 (między zwr. 1 i 2). s. 187 nr 441 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29 r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice”, tam melodia bez tekstu; teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1940, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”– melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1029, z lokalizacją ogólną: „od Kunowa” – tekst. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 i 2 tylko górna wersja, w t. 2 szósta szesnastka dis2, w t. 3 tylko dolna wersja, na trzecią miarę szesnastki cis2 d2, w t. 4 tylko górna �147 wersja, na drugą miarę szesnastki e2 d2, w t. 5 górna, w t. 8 dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 4: „podpierała” i dopisane: „malowała”. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 271 taki sam tekst. nr 442 – Wariant zwr. 2 z inną melodią zob. nr 70 w suplemencie. Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 269 są to dwie przyśpiewki: nr 24 jak zwr. 1 i nr 22 jak zwr. 2 u Kolberga. nr 443 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1938, z lokalizacją ogólną: „Ruda Gu­ zowska”. W rkp. z teki 43 w t. 2: w pierwszym wykonaniu na drugą miarę alternatywnie szesnastki a1 h1, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie ósemka g1. Tekst z inną melodią zob. nr 137 w suplemencie. s. 188 nr 444 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 269 taki sam tekst. nr 445 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1945, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”; w obu rkp. w t. 2 i 4 w drugim wykonaniu pierwsza nuta alternatywnie h1. nr 446 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29 r., z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1943, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”, w obu rkp. melodia bez tekstu; teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 321, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” – tekst. W obu zapisach melodii w drugim wykonaniu w t. 3 zamiast drugiej szesnastki trzydziestodwójki e1 fis1, w obu rkp. jeszcze trzecie wy- # j rjr j j j œj œ œœ œ œœ œœ œœ & konanie: R R J J œ r r œ. œ œ J j œ œ œ œ œj . R m nr 447 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1932, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28v., nr 151, bez lokalizacji, pod melodią skreślony incipit tekstu: „Ja Kasica, ty Kasica, siku, siku, do ślachcica”. W rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu w t. 3 piąta szesnastka dis2, w drugim wykonaniu w t. 2 na trzecią miarę triola szesnastkowa h1 a1 fis1; w rkp. z teki 43 ta sama triola b1 a1 fis1, a na pierwszą miarę alternatywnie oznaczenie literowe nut: „cis a”. �148 nr 449 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1934, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28r., po nrze 171, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki fis1 d2, w pierwszym wykonaniu: w t. 6 dolna wersja, w t. 7 dolna wersja, na pierwszą miarę triola szesnastkowa g1 fis1 g1, w t. 8 dolna wersja, na trzecią miarę szesnastki h1 a1, w drugim wykonaniu: melodia niedokończona, w t. 7 tylko ósemka e2, t. 8 niewypełniony; w rkp. z teki 43 w t. 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka d2. s. 189 nr 451 – Rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 2, bez lokalizacji, z notą Kolberga dotyczącą wykonawcy: „Franek Nowosielski Skowyrka”, tam tekst bez melodii. Pod pieśnią błędny odsyłacz do Kieleckiego (DWOK T. 18 i 19). s. 189 nr 453 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 119, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1896, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”, w obu rkp. melodia bez tekstu, zanotowana o sekundę wielką niżej. W rkp. z teki 43 w t. 1–4 pod melodią ołówkiem zanotowany akompaniament, zapis następujący:                    5                                                                                ] [ [    ] , t. 8 w powyższym przykładzie niewypełniony, obok dla drugiego wykonania zanotowana wersja alternatywna bez akompaniamentu: 3 # 3 j j œ & œœ œ œ œJ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œJ œ œ œj œœ œœ ; w rkp. z teki 33 zapis następujący: �# rœ j & œœ # œ œ œJ j j œ # œ œj j œ œJ # œ œj œ œ œR œ œ œ jœ œ œ œ œ œ œ J 149 j # œ j j & œœ œ œ œJ œ œ # œœJ œ œ œ œ ‰œœ œ œ œJ œ œ œj œ œ # œ œ j j & œœ œ œ œJ œ œ œ œ # œ œ œ œœ œ œ œ œ œ œj œ œ . s. 190 nr 454 – Melodia z incipitem: „Da i dudni woda, dudni” w rkp. terenowym Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 29r., z lokalizacją ogólną: „Karnice”. W rkp melodia zanotowana o tercję małą niżej, w pierwszym wykonaniu: górna wersja, w t. 3 i 4 widoczne trudności Kolberga w zapisie przebiegu melodii, liczne poprawki i wersje alternatywne, w t. 4 na ostatnią miarę ósemka es2, w drugim wykonaniu: w t. 1 pierwsza szesnastka c2, na trzecią miarę górna wersja, w t. 3–4 dolna wersja. Odesłania do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1) dotyczą wariantów melodycznych. nr 455 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 948 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w obu rkp. tekst zwr. 2 bez melodii, w ostatnim wierszu: „wracać” zamiast „do dom wrócić”. Wariant tekstu por. DWOK T. 41, nr 440 i nr 272 w suplemencie. nr 457 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 1, z lokalizacją: „Złaków Borowy pod Kiernozią” i teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 331, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”. W obu rkp. tekst z inną melodią (w rkp. z teki 16 odesłanie do melodii z teki 33), zob. DWOK T. 41, nr 320. s. 191 nr 459 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29r., bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1947, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 i 8 w drugim wykonaniu ósemka i ćwierćnuta f2, t. 6 w obu b œ œ wykonaniach: & œ J &b œœœœœœ . œ œ , t. 8 w pierwszym wykonaniu: nr 460 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 948 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 975 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 3 w obu �150 wykonaniach na trzecią miarę c2, w t. 6 w pierwszym wykonaniu: ósemki c2 e2 c2. Tekst jak w wymienionym rkp. z teki 16, zob. DWOK T. 41, nr 344. nr 461 – Takty 1–4: Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 956 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, nr 26, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. w t. 2 odwrotna kolejność wykonań, w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki e2 d2 – w rkp. z teki 33 i d2 c2 w rkp. z teki 43, w obu rkp. t. 4 w drugim wykonaniu: # j & œ œ œ œ œ ; w rkp. z teki 43 w t. 3 do ósemek dodany dwudźwięk – kwinta d1. Takty 5–8: rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, nr 33 – melodia z tekstem; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 954 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 992 – tekst, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 7 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie e2. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 11, sygn. 1175, k. 2, z notatką: „Niektóre mazurskie i kujawskie”. s. 192 nr 462 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 942 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 949 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu alternatywny rytm: œ œ œ œ , w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, inny rytm: œ œ œ . œ , ostatnia nuta alternatywnie d1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu pierwsza szesnastka alternatywnie fis1, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę dwie szesnastki e1 g1. Pod pieśnią odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), winno być: s. 408, nr 332, tam wariant tekstu. nr 463 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 951, bez lokalizacji – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 985 – tekst, z lokalizacją jak w tece 43. W obu zapisach melodii w t. 2 i 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1, w t. 3 w pierwszym wykonaniu druga ósemka d1. nr 464 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21; teka �151 33, sygn. 1305, k. 68, nr 958 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1000 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu druga szesnastka alternatywnie h1, w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka d1 lub alternatywnie szesnastki e1 d1, w t. 4 druga szesnastka w pierwszym wykonaniu alternatywnie h1, w drugim alternatywnie e1. Melodia por. nr 432 w suplemencie. nr 465 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 949 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 976 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 43: w t. 2 w pierwszym wykonaniu druga szesnastka cis2, w drugim wykonaniu alternatywne oznaczenia literowe na trzecią miarę: „g h”, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja; w rkp. z teki 33: w t. 4 w pierwszym wykonaniu alternatywnie szesnastki g1 h1, w t. 3 w drugim wykonaniu obie wersje; w obu rkp. w t. 4 w drugim wykonaniu na drugą miarę ósemka g1, obok alternatywny zapis tego taktu: # r r j j & œ œ œ œ ; w zapisie tekstu z teki 16 w ostatnim wierszu: „żeby nam” zamiast „żeby ci”. nr 466 – Melodia z innym tekstem zob. nr 70 w suplemencie. Tekst por. nr 190 w suplemencie . s. 193 nr 467 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21 i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 955, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja; w rkp. z teki 43 t. 4 w drugim wykonaniu taki jak drugie wykonanie t. 2. nr 468 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 42, z lokalizacją ogólną: „Guzów, Ruda”; teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1907, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 946, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 43 i teki 33, k. 10 t. 1 w drugim wykonaniu: # œ œ & œ œ œ œ , w t. 3 w obu wykonaniach na pierwszą miarę szesnastki g1 h1. Wariant melodii por. nr 245 w suplemencie. �152 nr 469 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 939 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 935 – tekst, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w obu rkp.: w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 w drugim wykonaniu na drugą miarę ósemka fis1, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę ósemka c2, w drugim wykonaniu ósemka fis1; w rkp. z teki 43 brak znaku przykluczowego. nr 470 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25 – rkp. uszkodzony, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1881, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja. nr 471 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 941, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – melodia. W rkp. t. 1 w pierwszym wykonaniu: & # j œ œ œ œ J , w t. 2 i 3 w obu wykonaniach górna wersja, nad melodią odesłanie do tekstu nr 936 z teki 16, który został opublikowany przez Kolberga w T. 25 jako nr 473. Wariant tekstu por. DWOK T. 41, nr 392. s. 194 nr 472 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, nr 17 i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 940, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. nr 473 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 943 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 936 – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19 – melodia z przekreślonym incipitem: „W olszynie ja wołki pasła”, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w niej pierwsza szesnastka g1, w t. 2 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę górna, na drugą i trzecią dolna wersja, w rkp. z teki 33 górna wersja tylko alternatywnie. W rkp. z teki 16 odesłanie do melodii nr 941 z teki 33, która została opublikowana przez Kolberga w T. 25 jako nr 471. Tekst z wariantem melodii por. nr 100 w suplemencie. nr 475 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1136, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst zwr. 1 i 2 bez melodii. Melodia z innym tekstem, zob. DWOK T. 41, nr 392. �153 nr 476 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, nr 8 i teka 33, sygn. 1305, k. 60v., nr 574, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. w t. 2 na pierwszą miarę szesnastki e2 h1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu druga i trzecia nuta alternatywnie oznaczone literami: „d e”. s. 195 nr 477 – Tekst zob. nr 82 w suplemencie. nr 478 – Tekst z inną melodią zob. nr 311 w suplemencie. nr 479 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 577 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, oba rkp. bez lokalizacji. œ W rkp. terenowym t. 3 w pierwszym wykonaniu: & œ J . nr 480 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 62, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1852, z lokalizacją ogólną: „Ruda, Sokule, Radziejewice”. Tekst zwr. 2 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1016, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, t. 2 i 4  w drugim wykonaniu:    , w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemka h1, dalej górna wersja. Tekst zwr. 1 por. nr 82 w suplemencie, tekst zwr. 3 por. DWOK T. 41, nr 342. s. 196 nr 481 – W rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 469, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” tekst jak w druku z odesłaniem do innej melodii, zob. DWOK T. 41, nr 298. nr 482 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 23, z lokalizacją ogólną: „Guzów, Ruda” i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1854, z lokalizacją ogólną: „Ruda, Sekule, Radziejewice”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 i 4 w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1. nr 483 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1864, wśród zapisów z Mazowsza i Łęczyckiego. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 w pierw­ #œ szym wykonaniu dolna wersja, w drugim: & œ œ #œ œ , t. 3 œ œ œ œ œ , w t. 4 w pierwszym w drugim wykonaniu: & J �154 wykonaniu na trzecią miarę ósemka c2, w drugim na trzecią miarę szesnastki c2 h1. nr 485 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 88, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1877, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzow[ska], Sokule”. W rkp. z teki 33 w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki e2 g1, w drugim b1 a1, t. 3 w pierwszym wykonaniu: &b j j & b œœ œœ œ œœ , w drugim: 1 2 j r j & b œœ .. œ œœ , t. 4: œ œ œœ œ œ . œœ J 3 r œ s. 197 nr 486 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1868, , tam melodia bez tekstu wśród zapisów z Mazowsza; teka 35, sygn. 1315/A, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”, tam tekst bez melodii. W rkp. zapis melodii następujący: j œ œ œœ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œJ œ œ œ œ & œœ œ œœ J J j # œœ œœJ œœ œ œ œœ œ œ œ œ œ œj œ œ œ œ œ œ œ œ œ J œ œ J & œ J œœ J , œ obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 5–8 z powyższego przykładu jak górna wersja tych taktów w druku (tam t. 3-6), ze znakiem powtórki dla ostatnich dwóch taktów, w ostatnim takcie na trzecią miarę szesnastki g1 a1. nr 487 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 319, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, tam tekst bez melodii z wyjaśnieniem Kolberga: „wyrko = łóżko”. nr 489 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 45 i teka 33, sygn. 1305, k. 60v., nr 565, oba rkp. bez lokalizacji – w obu rkp. melodia bez tekstu; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Miedwienice” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 502, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – w obu rkp. tekst bez melodii. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 2 w obu wykonaniach druga szesnastka a2, a w rkp. terenowym z teki 43 w t. 3 i 4 w obu wykonaniach dolna wersja. Tekst w rkp. z teki 43 zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 492, zob. przypis do tego numeru, ponadto w tym rkp. po zwr. 2 jeszcze �155 fragment: „Oj, wziąłbym cię z sobą, niedobra to pani..., [fragment nieczytelny] u ludzi z tobą”; W rkp. z teki 16 tekst zwr. 1 jak w druku, tam jeszcze dalszy ciąg jak nr 440 w T. 25, zob. przypis do tego numeru. W odsyłaczu pod pieśnią winno być: nr 440 (nie 439). s. 198 nr 490 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39r., nr 19, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)” i teka 33, sygn.1305, k. 3, nr 1620, z lokalizacją ogólną: „Międzylesie”. W rkp. z teki 2 w pierwszym wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę szesnastki g2 d2, w t. 4 inny rytm: œ œ œ œ ; w rkp. z teki 33 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykona­niu: w t. 1 j œœj œ œ œœj œœ œ J na trzecią miarą alternatywnie ósemka g2, t. 2: & , 3 w obu wykonaniach w t. 3 na trzecią miarę szesnastki c2 a1, t. 4: 1 j2 & œ œ œ œJ œœJ œ . nr 491 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 572, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 508, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji, tam tylko melodia. W obu zapisach melodii tylko górna wersja, w t. 3 i 6 na trzecią miarę triola szesnastkowa h1 a1 g1, z fermatą na ostatniej nucie, t. 5 j œ w rkp. z teki 43: & œ œ j j œ œ , w rkp. z teki 33: & œ œ œ œœ œ . nr 492 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, tam z obszerniejszym niż w druku tekstem; teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 564 – melodia, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 501, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii w t. 1 tylko górna wersja, w drugim wykonaniu pierwsza szesnastka alternatywnie h1, t. 2 w pierwszym wy- # œ œj . œr œœ œ œ œ , w drugim: & # œ œ œj œj . W rkp. z teki & konaniu: J J �156 43 dalszy ciąg tekstu jak nr 489 zwr. 1 i 2 w T. 25, zob. przypis do tego nr. nr 493 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28; teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 563 – melodia z incipitem: „Jedzie”, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Miedniewice” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 500, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii każde z wykonań oznaczone w druku cyframi 1 i 2 dwukrotnie powtórzone. W pierwszym wykonaniu: t. 3 i 4 oznaczone jako 1. volta, w t. 4 na trzecią miarę szesnastki h1 g1, wykonanie to opatrzone znakiem powtórki i wtedy zamiast t. 3–4 dodana 2. volta: zob. 2. volta w poniższym przykładzie, w drugim wykonaniu melodia również dwukrotnie powtórzona: # j œ œœœ œ . œ. œ & .. œ œ œ œ œ œ œ œJ J J œ œ œ œJ œ œ . J œ œ œ œ œ . 1. 2. W zapisie tekstu w rkp. z teki 16 jeszcze fragment: „Oj, wyjeżdżam, …, o chusteczkę proszę, niechże cię, dziewczyno, na sercu nie noszę”. nr 494 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 54, nr 280, z lokalizacją: „Ruda i Żyrardów”, tam takty 3–8 z incipitem: „Pojadę ja” i teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 329, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, tam tekst zwr. 1; teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 902, wśród zapisów z Lubienia, z notą: „Wiskitki” – wariant zwr. 2. W zapisie melodii t. 6 jak t. 10, t. 10 jak górna wersja w t. 6; w zapisie zwr. 2 w. 3 i 4 następujące: „da, nauczę, nauczę, Lubieńczanki robić”. s. 200 nr 496 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1941, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”, zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 w obu wykonaniach na trzecią miarę obie wersje. nr 497 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1936, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 2 w rkp. z teki 43: & œ & œ Jœœ . œ œ œ œœ œ œ œ œ œ , w rkp. z teki 33 w drugim wykonaniu: J œ œœ R , w obu rkp.: w t. 4 w pierwszym wykonaniu �157 przy ostatniej szesnastce alternatywnie c2, w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki f1 e1. nr 498 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1946, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”, tam odesłanie do wariantu melodii nr 1855 z teki 33, zob. DWOK T. 41, nr 622. W obu rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, tam na trzecią miarę w rkp. z teki 43: triola szesnastkowa g1 fis1 e1, w rkp. z teki 33 szesnastki g1 fis1 lub alternatywnie fis1 e1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja. Tekst z inną melodią, zob. nr 164 w suplemencie. nr 499 – Melodia z innym tekstem, zob. nr 78 w suplemencie. Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 348. nr 501 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 68, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1904, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W rkp. z teki 43 brak znaku przykluczowego, przy t. 1–3 pier- # j œ œ œ œ œœœœ j œœœœ œ & œ œ wotnie: , poniżej z notatką 3 „lepiej” wersja jak w druku, t. 5–8 w następującym zapisie: # j & œ œ œ Jœœ œ œœ œœ œJœ œ œœ œ 3 3 3 j œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œj œ œ , obok kolejna wersja alternatywna dla t. 5, jak t. 7. nr 503 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 316, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”, tam tekst bez melodii. Pod pieśnią błędny odsyłacz do Kieleckiego (DWOK T. 18 i 19). s. 201–202 nr 505 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 979, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. Tekst zwr. 1 z inną melodią, zob. nr 78 w suplemencie. s. 202 nr 506 – Por. nr 458 w suplemencie. nr 507 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 37 i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1910, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 35, sygn. 1315/A, k. 9 i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 577, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”. W obu zapisach melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na drugą miarę obie wersje, w t. 4 na drugą miarę a1; w drugim wykonaniu: �158 w t. 4 na drugą miarę obie wersje, na trzecią miarę g1, obok zanoto- j j œ , w obu bœ œ œ œ wana wersja alternatywna dla tego taktu: & 3 rkp. w t. 3 ostatnia szesnastka g1; w obu zapisach tekstu zwrotki w odwrotnej kolejności, w zwr. 2. wiersze 3 i 4 następujące: „co mi się oberwie dzbanusiem wody”. Tekst z inną melodią, por. DWOK T. 41, nr 318. nr 508 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 105, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1887, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 963–965, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w obu rkp. w pierwszym wykonaniu t. 4: m 3 & œ œ œ œj œjœ œ ; w drugim wykonaniu w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie triola szesnastkowa c2 h1 c2, w t. 3 na trzecią miarę j œjm 3 œ œ œ ; w zapisie tekstu z teki 16 szesnastki g1 a1, t. 4: & œ œ œ œ 3 w zwr. 2 w w. 4 powtórzone: „matuleńku” zamiast „moja matko”. nr 509 – Pod pieśnią błędny odsyłacz do Kieleckiego (DWOK T. 18 i 19). s. 203 nr 510 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 51, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 459, z lokalizacją: „od Wiskitek”. Tekst w rkp. Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 20r. i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 971, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach melodii w t. 4 w drugim wykonaniu druga nuta d2; w obu zapisach tekstu brak fragmentu zwr. 1: „twoje ocki jak ciarecki, moja buzia jak śmietana”. W obu rkp. teksty połączone z inną melodią, opublikowaną przez Kolberga w T. 25 jako nr 657, zob. też przypis do tego numeru. nr 511 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 26, nr 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 455, z lokalizacją: „Guzów, p[od] Wiskit[kami]”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 966, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach melodii w t. 2 na trzecią miarę w pierwszym �159 wykonaniu seksta a1 f2, w drugim wykonaniu szesnastki b1 a1, w t. 4: w pierwszym wykonaniu & b œ œ œ œœ , w drugim œ przy f1 każdorazowo dodany dwudźwięk c1, po t. 4 jeszcze: œœ & b œœ œœ œ œ œ œœ œœ œ œ œœ œœ ; w zapisie tekstu z teki 43 brak inte- riekcji na początku wierszy. nr 513 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 110 i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1892, oba rkp. bez lokalizacji. W obu rkp. drobne różnice w zapisie linii melodycznej. W rkp. z teki 43, k. 25, nr 110:                                        ;    w rkp. z teki 33:                                       .   Tekst jak w druku w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 982 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w obu zapisach tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 431, tam tylko z pierwszą zwrotką. s. 204 nr 515 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 60r., nr 548 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 136, oba rkp. bez lokalizacji. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 981 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim obie wersje, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka e2, w t. 3 w obu �160 wykonaniach na trzecią miarę alternatywnie ósemka h1. W zapisie tekstu z teki 43 w ostatnim wierszu: „szelmą” zamiast „samą”. nr 516 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 166 i teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 558, w obu rkp. bez lokalizacji. Tekst zwr. 3 bez melodii: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 991 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 4 w drugim wykonaniu na trzecią miarę szesnastki fis1 d1; w rkp. z teki 33 w t. 2 w drugim wykonaniu alternatywnie: & # œ œ œj œœ . Zwr. 1–2 z inną melodią, zob. nr 70 w suplemencie. nr 517 – Por. DWOK T. 41, nr 312. s. 205 nr 518 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1008 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w rkp. terenowym brak interiekcji przed wierszami 2–4. nr 519 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 169, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 560 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 498, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. # r œ œœ œ œj œ œ RJ J . & W obu zapisach melodii t. 1: nr 520 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 60r., nr 547, bez lokalizacji – melodia bez tekstu; teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 986 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – w obu rkp. tekst bez melodii. W zapisie melodii w tece 33 w t. 4 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemka z kropką c2 i szesnastka g1, w drugim wykonaniu brak dwudźwięków, tylko dolne nuty. s. 206 nr 522 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 148, bez lokalizacji, teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 554, z lokalizacją ogólną: „Sokule” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 495, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W t. 2: w rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w rkp. z teki 43 w obu wykonaniach dolna wersja; t. 3: w pierw- j jœ b r r szym wykonaniu w rkp. z teki 33: & œœ œ œ œœ , w rkp. z teki 43 tylko dolna wersja z powyższego przykładu, w drugim wykona- �161 niu w obu rkp. na pierwszą i drugą miarę górna, na trzecią dolna wersja. W obu zapisach tekstu: „dupy” zamiast „chałupy” i jeszcze kolejna zwrotka: „Dobry Wosio do łóżeczka, ale tylko spać, da, spać, dziesięć razy na noc wstając, ale tylko srać, da, srać”. Pod pieśnią odesłanie do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), winno być: s. 397 nr 292. nr 523 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 980 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 43 w zwr. 1w obu wierszach: „cóż” zamiast „co”. nr 524 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 958 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, tam tylko wiersze 1 i 2, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 16 nad pieśnią notatka: „budnik, kolonista”, ponadto ostatni wiersz wariantowy: „i nie pijesz do dzieweczki”. Tekst por. nr 265 w suplemencie. nr 525 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 464, z lokalizacją ogólną: „od Wiskitek”, zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 3 w drugim wykonaniu: na pierwszą miarę górna wersja, ostatnia szesnastka d2. Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 506. nr 526 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 93, bez lokalizacji – melodia i tamże, k. 20, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – tekst; czystopisy Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1883, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 970, z lokalizacją jak na k. 20 – tekst. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki h1 d2, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę dodana wer- # n # œ œ œ œ œ sja alternatywna: szesnastki a1 fis1, w drugim: & J , tu widoczne trudności Kolberga we właściwym zanotowaniu intonacji na drugą miarę, w t. 4 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta d1. W zapisie tekstu w rkp. terenowym �162 jeszcze w nawiasie: „matka diabła zjadła, co się zawsze kręci”. Odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 430 dotyczy podobieństwa w przebiegu linii melodycznej. s. 207 nr 527 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 977 i 978, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w obu zapisach tekstu w rkp. w zwr. 2 w. 2 i 3 brak: „tu”, w. 4 brak: „to”. nr 528 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 9, nr 1782, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule” i rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 83, bez lokalizacji. W rkp. z teki 33 w t. 4, 6, 8 i 12 w obu wykonaniach tylko górna wersja, w t. 6 ≥ przy c2, na trzecią miarę dwie szesnastki a1 fis1, w t. 9 tylko dolna wersja. Poniżej zanotowane wersje alternatywne dla t. 2: & # j œ œ œ œ #œ œ œ J 3 i dla t. 9: & # œœ œ œ #œ . W rkp. terenowym brak znaku przykluczowego, widoczne trudności Kolberga z ustaleniem właściwego przebiegu melodii, pierwotnie zanotowane t. 7–10, 1–4, 5–6, następnie cyframi oznaczona właściwa kolejność taktów, liczne poprawki i literowe oznaczenia nut, t. 10: & # œ. œ œœ œ œ . nr 529 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 152 i nr 162, oba rkp. bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1928, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 950, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 43 nr 152 i w rkp. z teki 33 w t. 2 w pierwszym wykonaniu: na trzecią miarę triola szesnastkowa d2 c2 f1, lub alternatyw- œ b œ œjœ œ œœœœ nie: & R R J , w drugim wykonaniu na drugą i trzecią 3 miarę dodane tercje g1 f1, w t. 3 dodane dwudźwięki – tercję niżej; w rkp. z teki 43 nr 162 w t. 1 w pierwszym wykonaniu przy pierwszej nucie dodany dwudźwięk kwinta c1, t. 2 w pierwszym wykona- n j œœ œœ œ œ œ œ b niu: & , w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią J 3 miarę f1, w obu wykonaniach przy a1 każdorazowo dodany dwu- b œ œ œ œj dźwięk – tercja f1, t. 4 w drugim wykonaniu: & œ . �163 nr 530 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 957(zwr. 1) i nr 956 (zwr. 2) i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; w rkp. z teki 43 zwr. w odwrotnej kolejności. s. 208 nr 532 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 34 i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1906, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 987 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. z teki 33 następujący zapis: Ÿ & œ. œ œ œ œjœ œ j œ œ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ #œ œ J œ J œ 3 œ œ œ œ œj œ œ œj œ j œ œ œ j j & œ #œ œ J #œ œ œ œ œ J 3 Ÿ Ÿ j j œ œ œ j œ œ œ œ j œ œ œ & œ œ #œ œ œ #œ #œ , œ œ œ w rkp. terenowym następujące zmiany w stosunku do powyższego przykładu: w t. 5 na trzecią miarę triola szesnastkowa c2 h1 g1 lub alternatywnie szesnastki h1 g1, po t. 7 zmiana kolejności taktów: t. 10–11, t. 8–9, brak t. 12, t. 13 zapisany obok jako wersja alternatywna dla t. 9. W zapisie tekstu w obu rkp. trzy ostatnie wiersze następujące: „z pożegnania mojego, oj, dalibóg nie przyjdę, da ze żalu wielkiego”. nr 533 – Takty 1–8 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28v., nr 134 i czystopis, teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1920, oba rkp. bez lokalizacji; w obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w rkp. z teki 33 tylko górna wersja. nr 534 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29 z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 589, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 521, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę c2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu druga szesnastka c2, w t. 4 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie g1; w obu zapisach tekstu zwrotki w odwrotnej kolejności. s. 209 nr 535 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, �164 z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 594 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 528 – tekst, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”. W obu rkp. w zapisie melodii w t. 1 przy pierwszej nucie brak e2, t. 3–4 w następującym zapisie: # j œ œœ œ œ J J & œ œ œ œ j j œ œ œ œ œ œ œ œ œJ œJ ; w rkp. z teki 16 na początku wszystkich wierszy: „da”. W rkp. z teki 42 pod pieśnią jeszcze inne wątki, zob. nr 147 w suplemencie. Pod pieśnią błędny odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), pod wskazanymi numerami (i stroną) inne teksty. nr 536 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 591, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 522, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W rkp. z teki 42 pod melodią jeszcze drugi wątek tekstu, zob nr 200 w suplemencie. nr 537 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153; teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1128 – tylko tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. terenowym tekst z melodią inną niż w druku, zob. nr 289 w suplemencie. nr 538 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 584, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 513, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst . W obu zapisach melodii w t. 1 w pierwszym wykonaniu pierwsza szesnastka g1, w t. 2 w pierwszym wykonaniu druga szesnastka fis2, na drugą i trzecią miarę ósemki d2 g1; w obu zapisach tekstu interiekcje: „da” i „oj” na początku wierszy. nr 539 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 585, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 514, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii: w t. 1 w drugim wykonaniu na trze- �165 cią miarę ósemka c2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę obie wersje; t. 4 w pierwszym wykonaniu w rkp. z teki 43: œ j & œ œ J œ , w rkp. z teki 33 na pierwszą miarę dwie szesnastki d2 d2. W obu zapisach tekstu: „da” przed „ja kalinę”. s. 210 nr 540 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 582 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 510, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst . W rkp. z teki 42 w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę h1; w zapisie tekstu w obu rkp. brak powtórzenia w zwr. 1. nr 541 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 583 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 511, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę d2, w t. 4 w pierwszym wykonaniu również dolna wersja, w drugim wykonaniu druga szesnastka e2. W obu zapisach tekst poprzedza jeszcze jedna zwrotka: „Da i siwy gołąbeczek, da i w środku dębu siedział, da i kochajże mnie, kochaj, da i żeby nikt nie wiedział”, zob. Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 288. nr 542 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”, teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 588, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonow[em]” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 518, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W rkp. z teki 42 i 33 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, œ œ b b œ œ œœ , w t. 3 tylko dolna, w t. 1 tylko górna wersja, t. 2: & R R J w t. 4 tylko górna wersja, tam na trzecią miarę szesnastki: w tece 42 c2 f1, w tece 33 a1 f1; w obu rkp. w t. 6 tylko górna wersja, przy c2 dodany każdorazowo dwudźwięk a1, w t. 8 na trzecią miarę tylko górna wersja. W rkp. z teki 42 tekst zanotowany skrótowo, w zwr. 2 brak wiersza 1, dla w. 3 tylko: „wianeczku”. �166 nr 543 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Karnice”; teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 592, z lokalizacją ogólną: „Karnice p. Mszczonowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 524 [a], z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią œ œ œ miarę g2, w drugim dodana wersja alternatywna: & œ ; w rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu alternatywnie: w t. 3 na trzecią miarę ósemka f2, a w t. 4 na pierwszą miarę ósemka d2. W obu zapisach tekstu po zwr. 1: zwr. 3, 4, 2, następnie zwr. 5, a w niej: „pilnuj” zamiast „patrzaj” i w. 3 i 4 następujące: „da, tyda piechty sobie nie chodź, da kiedy nie masz konia”; ponadto w rkp. z teki 42 tekst zanotowany skrótowo bez powtórzeń, w zwr. 2 ostani wiersz: „bo ci kaci po niej”, w zwr. 4 w ostanim wierszu: „nudzi” zamiast „budzi”. s. 211 nr 545 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1 (13 pięciolinia), z lokalizacją ogólną: „Biał[ogórne], Białawieś” i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1968, z lokalizacją: „Białogórne”, w obu rkp. w t. 1–2 tylko dolna wersja. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… , tam na s. 280 taki sam tekst. nr 546 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 287 taki sam tekst. s. 212 nr 548 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1 (14 pięciolinia), z lokalizacją ogólną: „Biał[ogórne], Białawieś” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1967, bez lokalizacji. W obu rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki h1 c2, t. 1–2 w drugim wykonaniu rozszerzone o jeszcze jeden takt: & # œœœ œ œ œJœ œ œ Jœ œ œ œj j , w t. 4 w pierwszym œ J wykonaniu ≥ przy c2, ostatnia szesnastka g1, w drugim wykonaniu druga szesnastka h1. nr 549 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (2 pięciolinia) i k. 3 (9 pięciolinia, nr 17), bez lokalizacji oraz teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1973, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. We wszystkich rkp. w t. 1 na drugą miarę c2, w rkp. z teki 43, k. 3 w t. 1 na pierwszą miarę triola szesnastkowa, w t. 3 na pierwszą miarę dwie szesnastki g1 h1, ostatnia nuta a1, ta wersja zanotowana �167 w rkp. z teki 33 jako wersja alternatywna. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 291 taki sam tekst. nr 550 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1126, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii, podpisany jako dalszy ciąg tekstu: „A dała mu śmietany”, zob. nr 569 w T. 25. nr 551 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (2 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1971 oraz teka 33, sygn. 1305, k. 78, nr 1400 i oba rkp. z teki 33 z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W dwóch pierwszych rkp. w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, z przednutką h1 c2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki # 3 œ œ œœ œ œ J œ œ ; w rkp. z teki 33 & h h , t. 4 w pierwszy wykonaniu: J 3 1 1 nr 1400 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej w następującym zapisie: # 3œ œ & 8 J J œJ # r r j r & œ œ œ œ œJ œ œR œJ R œ œ œ œ œ J J J j œ œR œJ œ œ œ œr œr œ œr œJ R 3 j œ œ œ œ œ R R 3 j œœœœ œ , œ w tymże zapisie dalsze wersje alternatywne dla tego przykładu, dla # 3 j # rœ œ œ # r œ œ œœœœ œ œ œ œ œ t. 2: & œ R J , & œ R J , dla t. 4: & i dla # œœœ œ œ . t. 6: & œ J 3 nr 552 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (1 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1972, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, w obu rkp. następujący zapis melodii: �168 # 3 œ œ & 8 œœœJ J 3 3 ^ œ œœœœ j œœœœ j j œ œ œ j œ œ J J œ œœ 3 3 j j œ œjœ œ œ j ^j œ œ œ j œ œ œ œ œ & œœœœ œ œ . J œ œœ J # 3 3 Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 281 taki sam tekst. Odsyłacz Kolberga do Kieleckiego błędny; może chodzić o wariant zamieszczony w cz. II tej monografii, zob. DWOK T. 19, nr 255 zwr. 2. s. 213 nr 553 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 285 taki sam tekst. nr 554 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (2 pięciolinia), bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach na drugą miarę fis2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę szesnastki g1 a1, w dru- bb œ œ j œœ . gim wykonaniu: & J Tekst zwr. 1 por. nr 86 zwr. 2 w suplemencie. nr 555 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 78, nr 1401, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, tam melodia bez tekstu; teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 526, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”, tam tekst bez melodii. W zapisie melodii w drugim wykonaniu w t. 2 na pierwszą miarę triola szesnastkowa: d2 e2 f2. Melodia por. DWOK T. 41, nr 736. Tekst por. nr 86 zwr. 3 w suplemencie. nr 556 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: t. 1–4: teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1440, z lokalizacją: „Białogórne” i notą: „Skulski” – prawdopodobnie nazwisko wykonawcy; t. 5–8: teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1442, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej, w t. 1 odb œ j j wrotna kolejność wersji, t. 4 w obu wersjach: & J œ œ , w t. 8 w obu wykonaniach na drugą i trzecią miarę kwinta c1 g1. Taki sam tekst w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam s. 283. �169 s. 214 nr 558 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 285 tekst z różnicami w ostatnim wierszu. nr 559 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1441, z lokalizacją: „Białogórne”, zanotowana o kwartę czystą wyżej; w rkp. melodia rozbudowana do 16–taktów: # 3 œ j & 8 œ œ œ œJ J œ œ œ œ œ œ œjœ œ J œ J J œœœ J œœ j j # j œ œ œ & œ œ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œJ œ œ œ œ œ œJ œ œ # œ j & œ œ œ œJ J œ œœ œ J J j œ œ œ œjœ Jœ J œ œ œ œ œ œ # œ œ œ & œœ œœœ œœœœœ œœ œœœ œœœœœœ . nr 560 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1445, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, zanotowana o sekundę wielką wyżej. j b b W rkp. w pierwszym wykonaniu: t. 1: & œ wersja alternatywna: & œ bb œ œ œ œ œ œ œœ œœ J J œ , w t. 4 , w drugim wykonaniu w t. 2 pierwsza szesnastka alternatywnie g1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 286 taki sam tekst opublikowany jako dwie przyśpiewki: nr 128 i 129. s. 214–215 nr 561 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1444, z lokalizacją ogólną: „Białogórne” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 596, z lokalizacją ogólną: „Sierakówek” – tekst. W rkp. w drugim wykonaniu t. 1–2: & œ œ œ w obu wykonaniach: & œ J œ J œ œ œ œ œ œœ œœœ œœ œj , t. 3 J ; w zapisie tekstu w zwr. 1 i 2 w. 3 następujący: „oj, gdybym mu się dostała”. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 287 taki sam tekst. �170 s. 215 nr 562 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1446, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. W rkp. melodia poprzedzona dwoma taktami: j j  # œ œ & œ œ œ œ# œ œ œ œ œ # œ , t. 2 w drugim wykonaniu:        ;  3 w t. 3–4 brak znaku powtórki, dodane wersje alternatywne: w t. 3 przy ostatniej nucie g1, w t. 4 przy trzeciej nucie d1, przy ostatniej h, t. 7–8 bez znaku powtórki, w t. 7 dodane wersje alternatywne jak w t. 4, w t. 8 ostatnia nuta tylko g1. nr 563 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1443, z lokalizacją ogólną: „Białogórne” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1127, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, z lokalizacją jak w tece 16, tam tekst bez melodii. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, przy d2 dodana kwinta g1, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie szesnastki e2 c2, w drugim wykonaniu na trzecią miarę obie wersje, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, przedostatnia nuta h1, w t. 4 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu triola szesnastkowa d2 h1 a1, w drugim d2 c2 h1. W zapisie tekstu w rkp. terenowym w zwr. 3 w. 2: „jak córeczce, tak macierzy”. nr 565 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1163, z lokalizacją: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę triola szesnastkowa c2 d2 e2, w t. 2 odwrotna kolejność wykonań, przy powtórce na trzecią miarę również szesnastki b1 g1, t. 3 w drugim œœœ b wykonaniu: & œ œ œ J J . 3 j Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 286 wariant tekstu. s. 216 nr 566 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1, z lokalizacją ogólną: „Biał[ogórne], Białawieś” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1951, z lokalizacją: „Białogórne”. W obu rkp.: melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie c2, w drugim na pierwszą miarę szesnastki f2 f2, t. 2 w drugim wyko- b naniu: & œœœ œ J œ , w t. 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią 2 2 & b œ œ œj ‰ miarę szesnastki c d , w drugim wykonaniu . �171 nr 568 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 305, z lokalizacją ogólną: „Płochocin”; teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1988, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki”. W obu rkp. tekst bez melodii; w rkp. z teki 13 tekst przekreślony, tam w zwr. 1 brak „niezbędnicy”, a w zwr. 2 brak „niezbędnicę”. nr 569 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1204, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, z lokalizacją jak w tece 33 – tekst, tam jeszcze jedna zwrotka, zob. nr 550 w T. 25. Melodia zob. DWOK T. 41, nr 730. nr 570 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1138, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tekst bez melodii; w rkp.: „niech ją sobie wyłechcą”, a „cy chcą sewcy, cy nie chcą” dopisane jako wariant. s. 217 nr 571 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1991, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. Tekst por. DWOK T. 41, nr 425 oraz nr 237 i 238 w suplemencie. nr 572 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1178, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. t. 3–4 trzykrotnie powtórzone, pierwotnie zanotowane o sekundę wielką wyżej, następnie zapisane ponownie z notatką: „lepiej w F–dur”; w pierwszym wykonaniu w t. 1 tylko górna wersja, w t. 2 ósemki f1 a1 a1, w drugim wykonaniu w t. 1 i 2 tylko górna wersja, w trzecim wykonaniu w t. 1 tylko dolna, w t. 2 tylko górna wersja. nr 573 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam są to dwie odrębne melodie: pod nr. 1175 takty 1–4 i pod nr. 1173 takty 5–8. Takty 1–4 zanotowane o sekundę wielką niżej, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę dwie wersje: ósemka c2 i alternatywnie szesnastki e2 d2, w t. 5–8 melodia zanotowana z dodanymi dwudźwiękami:                                                                  .          nr 574 – W rkp. Kolberga są to dwie odrębne melodie: �172 t. 1–8: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 i czystopis, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1186; t. 9–15: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 i czystopis, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1185, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W t. 1–8 w obu rkp.: w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie c2, w t. 5 i 6 tylko górna wersja, t. 7 jak górna wersja w t. 5; w rkp. z teki 43 w t. 4 tylko górna wersja. W t. 9–12 w obu rkp.: brak znaku powtórki, w t. 11 tylko górna wersja, w rkp. z teki 43 w t. 12 ≥ przy f2, na trzecią miarę d2, t. 14 zanotowany jako 1. volta, t. 15 jako 2 volta. s. 218 nr 575 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1989, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą niżej, w t. 3 w obu wykonaniach na ostatnią miarę alternatywnie g2, w t. 4 w pierwszym wykonaniu ostatnia szesnastka alternatywnie c2; w rkp. z teki 33 poniżej zanotowane wersje alternatywne dla t. 1: w pierwszym wykonaniu: & œ. #œ œ. œ œ & œ. œ. J œ. #œ œ. œ œ J , w drugim: . Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 286. nr 577 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 610, z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”, tam tekst bez melodii. nr 579 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 940 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, oba z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu rkp. tekst bez melodii zanotowany do słów: „liźcie”, a dalej: „pomaluśku z obycajem, zeby...”. s. 219 nr 581 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 2 (3 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1977, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję małą niżej, w t. 2: w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę szesnastki f2 e2, w drugim wykonaniu w rkp. z teki 33: & b œ œœ œœ œ œ œ , w rkp. z teki 43 J tylko górna wersja z powyższego przykładu, w t. 4: w pierwszym wykonaniu w obu rkp. na pierwszą miarę triola szesnastkowa d2 �173 c2 d2, w rkp. z teki 33 jeszcze wersja alternatywna: zob. górną wersję w powyższym przykładzie, w drugim wykonaniu w obu rkp.: œ œ j & b œ œJ œ . 3 Por. DWOK T. 41, nr 821 i nr 452 w suplemencie. nr 582 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 9, poniżej numeru 464, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”; tamże, k. 10, nr 553, z lokalizacją ogólną: „Chochołów” i tamże, k. 16, nr 1101, z lokalizacją ogólną: „Łążyń”, we wszystkich rkp. tekst bez melodii. Na k. 16 pod nr. 1101 brak fragmentu, zamieszczonego w druku pod taktami 3–4. Tekst z inną melodią zob. DWOK T. 41, nr 444. nr 583 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 464, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”, tam tekst bez melodii. nr 584 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1984, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 3–6 brak znaku powtórki, w t. 3 i 4 tylko górna wersja, w t. 4 na trzecią miarę alternatywnie dodana triola szesnastkowa g1 a1 cis2. Tekst z inną melodią zob. DWOK T. 41, nr 372. s. 220 nr 585 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1987, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. t. 1–2 w drugim wykonaniu oznaczone „bis”, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, t. 4 w drugim wyko- œ b œ J [‰] b naniu: & J , wersja zapisana w druku zanotowana alternatywnie tylko w rkp. z teki 33. Tekst z inną melodią zob. nr 80 w suplemencie. nr 586 – W odsyłaczu do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1) winno być: nr 398 (nie 389). nr 587 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1349, k. 53, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1985, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W rkp. z teki 42 zmiana kolejności taktów: po t. 1 zapisany t. 3, a następnie t. 2. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję wielką niżej, w t. 4 tylko dolna wersja, takt ten dwukrotnie powtórzony, �174 t. 5–8 w pierwszym wykonaniu: górna wersja, w t. 6 czwarta nuta g1, w drugim wykonaniu w tece 33: 3 # # #œ œ nœ œ œ œ œ œ œ œ & # œ œ œ œ œ œ [‰] , œ œœ œ w tece 42 brak t. 2 z powyższego przykładu. s. 221 nr 589 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 3 (3 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 1994, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W rkp. z teki 33 melodia wraz z akompaniamentem fortepianowym, zob. Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 194, nr 759. nr 590 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 3 (7 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 2001, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”; w obu rkp. w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę triola szesnastkowa g1 a1 h1. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 35, sygn. 1315/A, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki”. nr 591 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 84, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu; teka 33, sygn. 1305, k. 59, nr 536, z lokalizacją: „Ruda Guzowska“, tam melodia z incipitem: „Popielarczyk“. Incipit: „A utonął popielarczyk” w rkp. nieznanego autora, teka 33, sygn. 1309, k. 4, wśród zapisów z Powsina. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej; w rkp. z teki 43 w t. 1–2 literowe poprawki w zapisie nutowym: w t. 1 przy trzeciej nucie „fis”, w t. 2 nad drugą nutą „d”, nad czwartą w pierwszym wykonaniu „a”, w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę triola szesnastkowa g1 fis1 g1, t. 6 w pierwszym wykonaniu & # œ œ œ œ ; w rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu górna wersja, przy powtórce dolna wersja. Odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1) dotyczy pieśni nr 360 na s. 416, prawdopodobnie błędnie oznaczonej jako „164”; pod numerem 164 inny tekst. nr 592 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1 (12 pięciolinia), bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1965, bez lokalizacji – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 549, z lokalizacją ogólną: „Chochołów” – tekst. �175 W obu zapisach melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach przy c2 i d2 dodany ≥, t. 4 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki e2 d2. nr 593 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 1 (9 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1961, z lokalizacją ogólną: „Chojnatka, pod Mszczonowem”. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk” i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 542, z lokalizacją ogólną: Zalesie, Rawa”. W obu zapisach melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1, 3 i 5 tylko górna wersja, w t. 2 dodana wersja alternatywna: #mœ œ œ œ œ mœ j &J J , t. 4 i 8: & J J # œ ; w obu zapisach tekstu interiekcje przed w. 2–4. s. 222 nr 595 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153; teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1184 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1124 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W obu zapisach melodii w drugim wykonaniu w t. 3 i 4 na pierwszą miarę tylko górna wersja, w zapisie tekstu z teki 16 w zwr. 2 w. 2: „dwa” zamiast „dwie”. nr 596 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1171, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 górna wersja, dolna zanotowana poniżej jako wersja alternatywna z adnotacją: „lepiej”, t. 4 i 8: & # œœœœ . œ nr 597 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1176, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia bez tekstu, zob. DWOK T. 41, nr 869. nr 598 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1190, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 461, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst . W rkp. w t. 1–4 tylko górna wersja, t. 2: & # # œ œ œœj œ œJ , w t. 3 m œ œ œ œ œ , ≥przy c2, w t. 5 w obu wykonaniach górna zmiana rytmu: wersja, poniżej zanotowana wersja alternatywna dla t. 3–4: �176 # œ & œ œ œJ # œ œ œ œ œ œj œj ; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 4: 3 „franco­wata” zamiast „piegowata”. Tekst bez melodii także w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Panki”, tam zwr. 2 jak w druku, natomiast zwr. 1 jak nr 637 w T. 25. s. 223 nr 599 – Zapis jest połączeniem dwóch wariantów melodii bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1164 i nr 1152, oba zapisy z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. Pod nr. 1164:                                    pod nr. 1152:                                        ;          . nr 600 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1182 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1120 – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn, 1352, k. 152 – tylko tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 1 ≥ przy d1, w t. 3 i 4 ≥ przy g1; w zapisie tekstu w obu rkp. zwr. 1: „słomą bym” zamiast „siecką bym”, w rkp. z teki 16 w. 2 brzmi: „ja bym jej jeść nie gotował”, nr 601 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1198, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim: œœ j & œœ œœ # œ œj , w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwsza miarę 3 triola szesnastkowa gis1 a1 e2, w t. 4 w pierwszym wykonaniu: œ & œ œ œJ œ œ , w drugim brak ≥ przy g1 i dodana wersja alterna3 œ œjœ œ j tywna: & R R J œ . �177 Tekst z inną melodią, zob. nr 210 w suplemencie. Tekst zwr. 3 z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 394, melodia por. tamże nr 698. Odesłanie nad nutami do nr. 564 w T. 25 dotyczy wariantu muzycznego. W odsyłaczu do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1) brak numeru pieśni, chodzi prawdopodobnie o tekst zamieszczony pod nr. 73. nr 602 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 154, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1195 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1135 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W zapisie melodii w rkp. z teki 43 w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, na drugą miarę g2, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w rkp. z teki 33 t. 1 w pierwszym wykonaniu jak w tece 43, w drugim górna wersja. s. 224 nr 603 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1197, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, zanotowana o kwartę czystą wyżej. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki a1 c2, w tymże takcie w drugim wykonaniu i w t. 4 w obu wykonaniach na pierwszą 3 miarę inny rytm: œ œ œ . nr 604 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1191, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 480, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. # œ j & œ œ # œ œ , t. 4: # œœj , w drugim wykonaniu t. 1: & œj œJ œJ . J W rkp. w pierwszym wykonaniu: t. 2: & # œœ œœ œ œ J œ Odsyłacz do Kieleckiego (zob. DWOK T. 18 i 19) błędny. Taki tekst Kolberg zamieścił w Pieśniach ludu polskiego (zob. DWOK T. 1), nr 317. nr 605 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1188 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1131 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. z teki 33 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, brak t. 1–2, w t. 5 w pierwszym wykonaniu górna wersja, na drugą miarę szesnastki c2 h1, w drugim wykonaniu przy pierwszej nucie alternatywnie szesnastka h1; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 3: „do roli” zamiast „do kuchni”. nr 606 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1134, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”. Tekst zwr. 2 bez melodii w rkp. terenowym, teka 43, sygn. 1352, �178 k. 19 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 945, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. Tekst zwr. 1 także w rkp. z teki 16, sygn. 1209, k. 8, nr 459, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” zanotowany jako początek pieśni opublikowanej pod numerem 609. W rkp. melodia zanotowana o sekundę małą wyżej, w drugim ## n œ œ œ œ œ œ J J , w t. 4 również górna wersja, na wykonaniu: t. 1: & pierwszą miarę triola szesnastkowa: g1 fis1 g1; w obu zapisach tekstu w zwr. 2: „woły” zamiast „krowy”. s. 225 nr 607 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1135, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 550, z lokalizacją ogólną: „Chochołów” – tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie szesnastki f2 d2, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie ≥ przy h1, w drugim wykonaniu obie wersje. Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 432 i nr 270 w suplemencie. nr 608 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1140, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”; tam w t. 3 w obu wykonaniach na pierwszą miarę triola szesnastkowa. nr 609 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1136, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”. Tekst bez melodii w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 70 i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 459 (zwr. 2 i 3), z lokalizacją: „Zalesie, Rawa”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w górnej wersji na pierwszą miarę szesnastki h1 d2, na drugą ósemka es2. W rkp. z teki 16 na początku jeszcze jedna zwrotka jak nr 606 zwr. 1 i nr 641 zwr. 3. nr 610 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1137, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 2, 4 i 8 tylko górna wersja, t. 5–7 w następującym zapisie: j œœ œ œ & œ J œ , dla t. 6 zanotowana poni## œ œ 3 œ J œœœ . & żej jeszcze jedna wersja alternatywna: ## j œ œœ œ œ œœ œœ œœ J œ œœ œ œœ œ œœ œ œœ 3 s. 226 nr 612 – Melodia por. nr 302 w suplemencie. �179 nr 613 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1144, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tylko górna wersja. nr 614 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1139, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca”, zanotowana o kwartę czystą wyżej. W rkp. w t. 1 tylko górna, w t. 2 tylko dolna wersja w rytmie: œ # œ j œ œœ œ œ œ , w t. 4 dolna wersja, na trzecią miarę œ , t. 3: & J œ J alternatywnie szesnastki d2 e2, w t. 8 i 10 dolna, w t. 9 górna wersja. Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 409. s. 227 nr 615 – Takty 1–4: melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1141, z lokalizacją: „Rzeczyca”, zanotowana o sekundę wielką niżej; tam w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki d2 d2 lub alternatywnie fis2 e2. nr 616 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1150, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”; w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, t. 4 w drugim wykonaniu rozbudowany œ œ œ .. œ # œ œ œ œ jako 1. i 2. volta: & # œ œ œ . 1. 2. Tekst jak w druku w rkp. Kolberga: 16, sygn. 1209, k. 10, nr 565, z lokalizacją ogólną: „Chochołów” i dopiskiem: „Tretki” i teka 35, sygn. 1315/A, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Chochołów, Tretki”; w obu rkp. tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 385. nr 617 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1148, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. j # œ j œœ œ œ W rkp. t. 1 w pierwszym wykonaniu: & J œ œ , w t. 4 w pierw- szym wykonaniu dodana wersja alternatywna: # œ & œœœœœ . W rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 479, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”, tekst z odesłaniem do innej melodii, zob. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 77. nr 618 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1147, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – melodia bez tekstu; teka 16, syg. 1209, k. 16, nr 1116, z lokalizacją jak w tece 33 – tekst. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, t. 2: 3 j # # œ œœ # œœ œœ œœ & œ œ J , w t. 3 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę 3 �180 alternatywnie ósemka a1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę alternatywnie ósemka d2; w rkp. tekst stanowi całość ze zwr. 2 numeru 437 w T. 25. s. 228 nr 619 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1149 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1116 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. Melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 odwrotna kolejność # # œ œ œj œ wykonań, t. 2: w pierwszym wykonaniu: & œ J J , w drugim ## j j górna wersja i dodane wersje alternatywne: & œ œœ œœJ œ , J w t. 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1. nr 620 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1153, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, zanotowana o tercję wielką niżej. W rkp. w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie ósemka e2, w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, przy niej dodana wersja alternatywna: na pierwszą miarę szes### œ œ œ œ & J J nastki e cis , t. 4 w pierwszym wykonaniu: . 2 2 nr 621 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1159, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 3 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki a1 h1, melodia rozbudowana, po t. 4 jeszcze dwukrotnie powtórzone drugie wykonanie t. 3–4. nr 622 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1161, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, w t. 3 dodana jeszcze jedna wersja alternatywna na trzecią miarę: szesnastki a1 fis1, w t. 4–7 tylko górna wersja, t. 8: & & # œ œ œ œ œ œ. # œ œ œ J œ œ , a po nim jeszcze: œ œ œ œ œ œ œ. . Tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 317. Odsyłacz pod pieśnią błędny. nr 623 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1158, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę szes- �181 nastki f1 f2 lub alternatywnie f1 c2, w t. 2 i 4 górna wersja, w t. 3 obie wersje; w drugim wykonaniu: w t. 1 i 2 dolna wersja, w t. 3 i 4 górna wersja. nr 624 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1157, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia w następującym zapisie: mœ œœ # 3 œ œ œ œ œJ & 8 œœœJ œ œ œ 3 3 œœ œ œ œ 3 m œœ œ œœ œ œ J J # r œ œ & œ œ œ J œ œ œ œ œ œ œ œRœ œ œ œ J œ œ œœ œ œ œ 3 3 # . œœœ .œ œ œ .. , 3 3 # œ œœ œ œ J œœ . poniżej dopisana wersja alternatywna dla t. 2: & & œ œ .. .. œ œ œ œJ œ œ œœ œ œ 3 3 nr 625 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1154, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia bez tekstu w następującym 3 3 œ œ œ œJœ b & 8 œ J zapisie: œœ œ œ œ 3 œ 3 œ œœ œœœJ J j œ œ œ œ œ œ J œ j 3 œœ œœ œ œœ œ œ œ j œœ & b œ œ œ j œj œœ œ œ œ œ J Jœœ œ œ œ œ j œœj œ œ œ œ œœ œ œ œœ . œ œ 3 3 3 3 3 Tekst bez melodii zanotowany dwukrotnie w rkp. z teki 16, sygn. 1209, k. 2: pod nr. 36, z lokalizacją: „Rawa” i pod nr. 48, z notą: „szydebna”; są to odpisy ze zbioru Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji…, s. 180, nr 8, do którego Kolberg odsyła pod pieśnią. Odsyłacz do Kieleckiego winien być: T. 19 (nie 18), nr 366 (nie 536). s. 230 nr 626 – Takty 1–8 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1155 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1129 – tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 – tekst bez melodii, wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o tercję wielką niżej, w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki e1 a1, w t. 2 w obu wykonaniach na pierwszą miarę dwie szesnastki c2 c2, t. 4 w pierwszym # # # œ œrœ œ œ œ & wykonaniu: , w t. 6 tylko górna wersja. J �182 Takty 9–12 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1156, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o tercję wielką niżej. nr 627 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1166 – melodia; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 – tekst; oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, powtórka obejmuje tylko t. 1–2, a nie 1–4 jak w druku, w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, w drugim górna, w tym też wykonaniu ## œ œ œ œœœ dodana jeszcze jedna wersja alternatywna: & . nr 628 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1168, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, tam w t. 1 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemka g1 i szesnastki c2 e2, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja. Takty 5–14 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1169, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam w t. 8 w drugim wykonaniu ćwierćnuta z kropką c2, w pierwszym wykonaniu: t. 10: & œœ œœ œœ œ œ œ , t. 12: & œ œ œœ œ œ œ , w drugim wykonaniu: w t. 10 górna wersja, druga szesnastka g . Taktów 13–14 brak. s. 231 nr 629 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1165, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 w pierwszym wykonaniu trzecia szesnastka h1, w t. 3 w obu wykonaniach inny rytm: takt wypełniony sześcioma szesnastkami. nr 630 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1350, k. 174, nr 362, z lokalizacją: „Rawa, Skierniewice”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 na drugą miarę ósemka d2, w t. 6 i 10 tylko dolna wersja, pomiędzy t. 6 a 7 jeszcze cztery takty: # œ & œ œ œ œ œ œ œ œ 2 œ œ œ œ œ œ œ œ , w t. 7–8 tylko górna wersja. nr 631 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1172, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. �183 s. 232 W rkp. w t. 3 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie triola szesnastkowa: g1 fis1 e1, w t. 4 w obu wykonaniach dolna wersja. nr 632 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 4 (4 pięciolinia), bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 12, nr 2006, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 w obu wykonaniach górna wersja; w rkp. z teki 43 t. 3 i 4 w pierwszym wykonaniu zanotowane pierwotnie o kwartę czystą wyżej, następnie poprawione i właściwa wersja oznaczona literami. Tekst bez melodii w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 24, z lokalizacją ogólną: „Książenice, Grodzisk”, tam tekst wariantowy, w. 2: „zrobił chłopca dwórce”, w. 4: „oj i panowej córce”. nr 634 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 59, nr 514, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 457, z lokalizacją ogólną: „Brudzyń” – tekst. W obu rkp. w t. 3 w drugim wykonaniu na trzecią miarę cis2, t. 4: ## & # œJœ œ œœ ; w zapisie tekstu w obu rkp. w zwr. 2: „buzi” zamiast „gęby”. nr 635 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 67, z lokalizacją: „Zalesie”; teka 33, sygn. 1305, k. 59, nr 506 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Zalesie p. Skierniewicami”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, brak znaku powtórki; w rkp. z teki 43 w t. 1 inny rytm: & # œœ œœ œ 3 œ œJ J , a tekst wariantowy, w. 3 i 4 brzmi: „choćbym wołał, nie usłyszy, będzie myśleć, iż to inszy”, a po nich tylko fragment: „choćbym strzelił”. W rkp. z teki 33 odesłanie do tekstu z teki 16, sygn. 1209, k. 4, nr 97, zob. Kaliskie – Sieradzkie (DWOK T. 46), s. 31, nr 45. nr 637 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Panki”, tam tekst bez melodii. W rkp. zwr. 1 jak w druku, a pod nią jeszcze tekst jak nr 598 zwr. 2 w T. 25. W Pieśniach ludu polskiego (zob. DWOK T. 1), do których odsyła Kolberg (bez numeru) takiego tekstu lub jego wariantu brak. s. 233 nr 639 – Takty 5–8 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1133, z lokalizacją: „od Inowłodza, Rzeczyca”. �184 W rkp. w t. 5 w obu wykonaniach dolna wersja, w pierwszym œ # œœ œ œ & œ wykonaniu dodana wersja alternatywna: , w t. 6 w obu wykonaniach górna wersja, na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu szesnastki fis1 e2, w drugim ósemka g1, w t. 7 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie szesnastki g1 g1, w t. 8 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka fis1, lub alter- # œ œjœ j j œ œ , w drugim wykonaniu na trzecią miarę natywnie: & ósemka g1. nr 640 – Por. nr 281 w suplemencie. nr 641 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 459, z lokalizacją: „Zalesie, Rawa”, tam zwr. 3 i 4; w tym rkp. jeszcze jedna zwrotka jak nr 609 zwr. 2, zob. też przypis do tego numeru. Por. nr 281 w suplemencie. nr 642 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 59, nr 519 – melodia, takty 1–4 i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 472 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa”. W rkp. w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu alternatywnie i w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemka d2. Por. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 54. nr 643 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Panki”. nr 646 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 149, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 60, nr 555 – melodia, z lokalizacją ogólną: „Sokule” i teka 16, sygn. 1209, k. 9, nr 497, z lokalizacją ogólną: „Zalesie, Rawa” – tekst. W obu zapisach muzycznych, w obu wykonaniach: t. 1: & b œ œ œJ œ œ , w t. 2 na pierwszą miarę inny rytm: triola szes- nastkowa, w t. 4 na pierwszą miarę dolna, na trzecią górna wersja; w rkp. z teki 33 w t. 4 w obu wykonaniach na pierwszą miarę triola szesnastkowa. W obu zapisach tekstu dwa ostatnie wiersze wariantowe: „Ja fartuszkiem, ty kożuszkiem, wykręćże się do mnie brzuszkiem”. s. 235 nr 648 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Łowicza” i teka 36, sygn. 1323, k. 16, z lokalizacją: „Ruda Guzowska”, tam wśród melodii zatytułowanych: „Walce – Kontredanse”, melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. �185 W obu rkp.: w t. 4 w drugim wykonaniu ósemka i ćwierćnuta f2, w t. 5 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dwie szesnastki c1 e1, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemka c1, t. 7–8 œ œ b œœœ œœ J J w drugim wykonaniu: & . nr 649 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1199, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka cis2. nr 650 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1170 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1115 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W zapisie melodii w t. 1 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim: & # œœœœœ œ , w t. 2 w pierwszym wykonaniu górna wersja, na drugą miarę ósemka d2, w drugim wykonaniu dolna wersja, w t. 3 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, na trzecią miarę obie wersje, w drugim wykonaniu: & # œ œœœ œœ . W zapisie tekstu w zwr. 1 w. 4: „bo z Michałem dobrze spać”, w zwr. 2 w. 2: „sypiacie” zamiast „gadacie”. nr 651 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1206, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; w t. 2 w pierwszym wykonaniu ostatnia szesnastka e2, w t. 4 w obu wykonaniach dolna wersja. s. 236 nr 652 – Rkp. Kolberga: teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1121 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152, oba rkp. z lokalizacja ogólną: „Rzeczyca”, w obu rkp. tekst zwr. 1–2 bez melodii. W odsyłaczu do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1) winno być: nr 152, tam wariant tekstu. nr 653 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1162, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam tylko melodia. W rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna wersja i doda- œ œ œ œJ œ , w drugim wykonaniu # œœœ œ & J J , dolna wersja i dodana wersja alternatywna: na wersja alternatywna: & # w t. 3 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dolna, na drugą i trzecią miarę górna wersja, w t. 4 w obu wykonaniach na pierwszą miarę dolna wersja. �186 nr 654 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam jeszcze jedna zwrotka. nr 656 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 53, nr 275, z lokalizacją: „Brzozów, pod Iłowem” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 304, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” – tekst zwr. 1–3; teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1987, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki” – tam tekst zwr. 1 i 2 i przekreślony nr: „1987”. W rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą niżej, w t. 1–2 tylko górna wersja. Odsyłacze do Pieśni ludu polskiego (zob. DWOK T. 1) dotyczą prawdopodobnie drobnych podobieństw w tekście; odsyłacz do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6) nr 49 dotyczy wariantu zwrotek 3 i 4; odesłanie do Kieleckiego (DWOK T. 18 i 19) błędne. s. 237 nr 657 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 947, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – w obu rkp. melodia; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 152 i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1122, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca” – w obu rkp. tekst. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w rkp. z teki 43 t. 1–2 w drugim wykonaniu oznaczone znakiem powtórki, w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie ósemka h1. W obu rkp. w zwr. 1 w. 1: „Jabłka duze, gruszki małe” i „w Rzeczycy” zamiast „w Kromnowie”. W obu zapisach melodia połączona z innym tekstem, opublikowanym przez Koloberga w T. 25 nr 510, zob. przypis do tego numeru. nr 658 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 109, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1891, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W obu rkp. w t. 1–4 tylko górna wersja, w t. 6 w obu wykonaniach górna wersja, w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka b1. s. 238 nr 659 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 79, nr 1408, z lokalizacją: „od Iłowa, Brzozów”, tam oba wykonania, t. 3–4 jeszcze raz powtórzone. nr 660 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/II, k. 27v., bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1308/I, k. 3, nr 289, z lokalizacją: „Giżyce i Brzozów pod Iłowem”, w obu rkp. melodia bez tekstu; teka 16, sygn. 1209, k. 7, nr 307, z lokalizacją ogólną: „Płochocin” – tekst zwr. 1; teka 35, sygn. 1315/A, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Sierakówek”, tam tekst zwr. 2, w obu rkp. bez melodii. W obu zapisach z teki 33 melodia zanotowana o tercję małą wyżej; w rkp. o sygn. 1308/II, k. 27v. kolejna próba zapisania t. 5–8 skreślona przez Kolberga: �187 # & œ œ œJ j œ œ œ œ œ œj œ œ œ œ œ Jœ 3 œ. ; w rkp. o sygn. 1308/I, k. 3, nr 289 w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ósemka e2, t. 7 w drugim wykonaniu: j j # & œr Rœ œ œ . Melodia z innym tekstem, zob. nr 660 w T. 25. Odsyłacz do Kieleckiego błędny, w cz. II tej monografii (zob. DWOK T. 19), nr 21 zwr. 2 – wariant zwrotki 2. nr 662 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 28, z lokalizacją ogólną: „Guzów, Ruda” i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1897, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska, Sokule”. W obu rkp. w t. 1 w obu wykonaniach na trzecią miarę szesnastki d2 c2, w t. 3 w obu wykonaniach na pierwszą miarę triola szesnastkowa d1 e1 fis1. Tekst por. nr 199 w suplemencie. nr 663 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 38; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 13 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 31 – tekst, wszystkie rkp. z lokalizacją: „od Kiernozi, Osmolna”. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 35, nr 40, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 75, nr 40. s. 239 nr 664a – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 38, z lokalizacją: „od Żychlina, (Zarembów)”; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 15 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 45 – tekst; oba rkp. z lokalizacją: „Zarembów, pod Żychlinem”. W obu rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, s. 54, nr 60, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 60. nr 664b – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 57, z lokalizacją: „Zarembów pod Żychlinem”. Ten tekst Kolberg opublikował wcześniej w T. 25, nr 33 wraz z zapisem nutowym i odesłaniem do pierwodruku melodii z tekstem w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, nr 2, przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 178, zob. przypis do numeru 33. nr 665 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1157, k. 11, z lokalizacją: „od �188 Kiernozi (Złaków Borowy)”, tam melodia i zwr. 1–2; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 21– melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 51 – tekst, oba z lokalizacją: „Złaków Borowy, pod Łowiczem”. W obu zapisach melodii w t. 4 i 6 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego wydanych w Poznaniu 1842–1845, nr 125; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 125. nr 666 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 1 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 31 – tekst; oba rkp. z lokalizacją: „od Łowicza”. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, nr 3; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 3. s. 240 nr 667 – Rkp. Kolberga: teka 7, sygn. 1156, k. 38, tam melodia i zwr. 1–2; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 7 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 37 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją: „od Żychlina”. W obu zapisach melodia zanotowana o kwintę czystą niżej, w t. 2 na trzecią miarę ósemka h1. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, nr 18; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 35 nr 18. nr 668 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 8 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 38 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „od Łowicza”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja. W rkp. z teki 16 odesłanie Kolberga do pierwodruku melodii z tekstem w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–45, nr 26; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 55, nr 26. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 2 na s. 208 wariant tekstu. nr 669 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, tam melodia z pierwszą zwrotką; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 944 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 962 – tekst zwr. 1; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W obu zapisach w t. 2 tylko górna wersja, w t. 3 na trzecią miarę �189 ósemka fis , w t. 4 dodana wersja alternatywna: & 2 # œœ# œ œj j œ œJ œœ , J w rkp. z teki 43 w t. 7 tylko górna wersja; w zapisie tekstu w rkp. terenowym: „Kasiu” zamiast „Maryś”, w rkp. z teki 16 zapis jak w druku i nadpisany wariant: „Kasiu”. s. 241 nr 671 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 61, nr 596 – melodia bez tekstu. W rkp. zapis melodii następujący:                 3      3                   3 . 3 nr 672 – Melodia w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 17, nr 2196, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca, Glina”. W rkp. w t. 2 w drugim wykonaniu i w t. 4 w obu wykonaniach na pierwszą miarę triola szesnastkowa a1 g1 fis1, w t. 2 w drugim wykonaniu na trzecią miarę szesnastki h1 c2, poniżej zanotowana wersja alternatywna dla pierwszego wykonania t. 1–4:  3                         .   Tekst zwr. 1–8 w rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1138, k. 9v., z lokalizacją: „od Żychlina (Chochołów)”; teka 35, sygn. 1315/A, k. 10, tam wśród zapisów z Chochołowa i Tretek i teka 16, sygn. 1209, k. 10, nr 564, z lokalizacją ogólną: „Chochołów”, w tych trzech rkp. tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 460. nr 673 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 2, nr 35, tam tylko tekst; jest to odpis ze zbioru Ż. Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838, s. 190, nr 10. s. 242 nr 674 – Rkp. Kolberga: t. 3–6 w rkp. z teki 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1203 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1137 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W zapisie melodii t. 3–6 dwukrotnie powtórzone, w t. 4 brak znaku powtórki, w obu wykonaniach na pierwszą miarę górna wersja, na trzecią obie wersje, przy czym w drugim wykonaniu ostatnia szesnastka a2, w t. 5 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim: & œ œ œ œ œ œ , w t. 6 w obu wykonaniach dolna wersja; �190 w zapisie tekstu: „da, pilnuj się kowadła”, a „trzymaj” nadpisane jako wariant. nr 675 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153, teka 33, sygn. 1305, k. 73, nr 1183 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1123 – tekst; wszystkie rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. Melodia w obu zapisach zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 j rytm: œ œ , w t. 2 ósemka d2, w t. 5 tylko górna wersja, t. 6 jak t. 2. W rkp. terenowym w zwr. 1: „z księdza” zamiast „z klechy” i „dziewczyny” zamiast „panienek”. nr 676 – Takty 5–8 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 74, nr 1187, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. s. 243 nr 677 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 17, nr 2195, z lokalizacją ogólną: „od Inowłodza, Rzeczyca, Glina”. W rkp. w t. 1 dodana wersja alternatywna: & œ œ œ œœœœ , t. 4 w drugim wykonaniu: & J , w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 8 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta c2, œ œ œ œ œ œ œ œ & J t. 7 i 8 w drugim wykonaniu: . nr 679 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6v., z lokalizacją: „od Zakroczyma (Głusk)”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 21, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 961, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, w rkp. z teki 43 i 33 melodia bez tekstu. We wszystkich rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykonaniu: górna wersja, w t. 2 na trzecią miarę f1 lub alternatywnie na drugą i trzecią miarę ósemki c2 b1, w drugim b wykonaniu t. 2: & b œœ œœ œ œ . nr 680 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6v., z lokalizacją: „od Zakroczyma (Głusk, Łosia Wólka)”, tam melodia i tekst jak pod nutami; teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 963, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 375, z lokalizacją ogólną: „Czerniaków” – tekst. W obu zapisach melodii brak znaków powtórki, w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę obie wersje, dalej tylko górna, w t. 7 obie wersje, t. 8 brak. �191 W rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1122, k. 6r., z lokalizacją: Sochaczew” do tekstu: „Kożuszek barani, capecka” zachował się zapis nutowy, zob. nr 333 w suplemencie. s. 244 nr 681 – Takty 1–8 w rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Zakroczyma (Głusk)”, tam z tekstem jak w druku i teka 33, sygn. 1305, k. 68, nr 965, z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – melodia. W obu rkp. tylko dolna wersja, w t. 5 na trzecią miarę h1, w t. 6 na trzecią miarę e2, w t. 7 obie wersje, druga szesnastka d2. nr 682 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Sochaczewa (Brochów)”, tam nad melodią notatka „Polski”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”; rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1350, k. 186 (s. 2, 3 pięciolinia), z lokalizacją: „Kromnów”, tam wśród melodii zatytułowanych „Polonezy”. We wszystkich rkp. w t. 1 na drugą miarę dwie ósemki d2 d2, w t. 3 i 4 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę: w rkp. z teki 1 i 42 pierwsza szesnastka h1, w rkp. z teki 43 dwie ósemki h1 h1; w rkp. z teki 1 i 42 tekst jak w druku, a w rkp. terenowym brak słów: „i tę jej wzięli”. nr 683 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Iłowa”, tam nad melodią notatka „Polski”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 154 bez lokalizacji; rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1350, k. 186 (s. 1, 13 pięciolinia), z lokalizacją: „Guzów, Ruda”, tam wśród melodii zatytułowanych „Polonezy”. We wszystkich rkp. w t. 2 w pierwszym i drugim wykonaniu tylko dol- œ bœ na wersja, w t. 3 i 4 dodane dwudźwięki: w t. 3: & œœ œ œ œ œ œœ , œ w t. 4 przy pierwszej nucie tercja f1, w tymże takcie na drugą miarę zmiana rytmu: triola ósemkowa, po t. 6 dodane jeszcze kolejne sześć taktów: dwukrotne powtórzenie t. 1–2: t. 1 dolna wersja, t. 2 górna wersja z dodanymi dolnymi tercjami przy pierwszej i piątej nucie oraz dwukrotne powtórzenie t. 6; w rkp z teki 1 w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, w rkp. z tek 42 i 43 w t. 1 w obu wykonaniach obie wersje. W rkp. z teki 1 brak słów zanotowanych pod t. 2; w rkp. z tek 42 i 43 tekst wariantowy: „A szła koło mnie, pomacała mnie, i ja ją musiał, bo mi się ruszał”. nr 684 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 27, nr 17, z lokalizacją ogólną: „Guzów”, rkp. tere- �192 nowy, teka 42, sygn. 1350, k. 186 (s. 1, 11 pięciolinia), z lokalizacją: „Guzów”, tam wśród melodii zatytułowanych „Polonezy” i teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Bolimowa”, tam nad melodią notatka „Polski”. We wszystkich rkp. w obu wykonaniach tylko górna wersja, tylko w t. 2 w drugim wykonaniu na trzecią miarę dolna wersja, po t. 6 jeszcze w rkp. z teki 1: & # . . œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ , w pozostałych rkp. tylko t. 1–2 z powyższego przykładu, tam w t. 2 trzecia nuta h1. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 9, z lokalizacją: „Podłęż”. Zob. też Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), nr 743. s. 245 nr 685 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 160, bez lokalizacji, tam nad melodią notatka: „Polonez”; rkp. terenowy, teka 42, sygn. 1350, k. 186 (s. 1, 13 pięciolinia), z lokalizacją: „Ruda”, tam wśród melodii zatytułowanych „Polonezy” i teka 1, sygn. 1122, k. 6, z lokalizacją: „od Łowicza”, tam nad melodią notatka: „Polski”. We wszystkich rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, w drugim górna, w t. 2 w pierwszym wykonaniu trzecia nuta c2, w tym takcie i w t. 4 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ćwierćnuta c1; w rkp. z teki 43 z k. 28 w t. 3 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim tylko górna. Wariant melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 108, i teka 33, sygn. 1305, k. 10, nr 1890, oba rkp. bez lokalizacji, tam zapis następujący: 3 œ & 4 œ œ œ œ œ œ œ œœ b œœ œœ œ .. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ &œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . nr 686 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 29, nr 18 – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 23, nr 1959 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Wilanów pod Warsz[awą]”. W rkp. z teki 33 odesłanie Kolberga do pierwodruku w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–1845, nr 118; przedruk: Pieśni i me- �193 lodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 118. Melodia i tekst opublikowane już wcześniej w T. 25, nr 118. nr 687 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 53, z lokalizacją: „Babice” – melodia, nad nutami notatka Kolberga: „Polka” i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1981, z lokalizacją ogólną: „Ostrołęka”, tam obszerniejszy tekst (zob. nr 228 w T. 25). W rkp. w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, t. 1–4 w drugim wykonaniu: œ œ œ œ &J J J J œ œ œ J J œ œ œ œ œ œ œ œ J J J J J ; pod t. 1–4 w pierwszym wykonaniu dopisany akompaniament: 2 œ &4 ? 42 œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ .. .. . œ nr 688 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 54 – melodia, z lokalizacją: „Czerniaków”, nad melodią notatka: „Polka” i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1982 – tekst. W rkp. melodia z akompaniamentem fortepianowym:               Da,          czte  ry            po  du mło    dy,           sze  czki   ci  wy               Ję  dru  siu     trze  ba         i               dzie  wczy  ny          go   dy,           mło  déj. . s. 246–249 nr 690–700 – W archiwum Kolberga, sygn. 3194, k. 35 zachowała się odbitka korektorska z poprawkami i uzupełnionymi tekstami pieśni nr 691 i 693, zob. następne przypisy, a także z uwagą drukarza: „tekst w manuskrypcie”. s. 246 nr 690 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 31, nr 113, z lokalizacją: „od Warszawy”; tekst bez melodii w rkp. �194 Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 967, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w t. 1–4 brak znaku powtórki, w t. 3 na pierwszą miarę dwie ósemki d2, w t. 4 pierwsza ósemka d2, w t. 5 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 7–8 w pierwszym wykonaniu gór- œ œ œJ . œ œ œ . & J J na wersja, w drugim: R J . nr 691 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 31, nr 118, z lokalizacją: „Warszawa”, tam brak notatki: „Krakowiak”, brak znaku powtórki w t. 3, drugie wykonanie obejmuje t. 1–2 i 5–6. Tekst zwr. 1 zanotowany przez Kolberga pod nutami na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 285, u Kozłowskiego taki sam tekst. nr 692 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 185, z lokalizacją jak w druku; tam w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie cztery szesnastki e2 h1 c2 h1, w drugim wykonaniu: w t. 5 na pierwszą miarę ósemki a1 h1. Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, pod nutami zwr. 1, a obok tekst zwr. 2; tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 285, u Kozłowskiego taki sam tekst. s. 247 nr 693 – Pod pieśnią odsyłacz do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, u Kozłowskiego na s. 278 nr 83 tekst jak zwr. 1, a na s. 281 nr 102 – jak zwr. 2. nr 694 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 43, nr 570, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu zanotowana o kwartę czystą wyżej. W rkp. w drugim wykonaniu: w t. 1 dodana wersja alternatywna: & # œ œ œ , w t. 2 pierwsza ósemka alternatywnie c2, w t. 3 ćwierćnuta fis1, w t. 4 w obu wykonaniach pierwsza ósemka a1. nr 695 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 43, nr 572, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu zanotowana o tercję małą niżej; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 14, nr 968–969, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów” – w obu rkp. tekst bez melodii. W rkp. terenowym w zwr. 1 w. 3 następujący: „po tych surdutach”, w zwr. 2 w. 4: „trzynaście” zamiast „dwanaście” i w zwr. 3 w. 3: „nie ma” zamiast „pusto”. �195 Ponadto na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 35, wydrukowana melodia z pierwszą zwrotką, a obok nota drukarza: „tekst w manuskrypcie”. s. 248 nr 697 – Lokalizacja: „od Warszawy” naniesiona przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 35. nr 699 – Lokalizacja: „Wilanów” naniesiona przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 35. nr 700 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 43, nr 579, z lokalizacją: „Warsz[awa], Służew”; tekst bez melodii w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20 i teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 974, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 2 i 6 tylko dolna, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 7 dolna wersja lub alternatywnie druga ósemka d2. Na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 35, wydrukowana melodia z pierwszą zwrotką, a obok nota drukarza: „tekst w manuskrypcie”. s. 249–250 nr 702–706 – W archiwum Kolberga, sygn. 3194, k. 16, zachowała się odbitka korektorska z uzupełnioną ręcznie lokalizacją: „od Warszawy” przy pieśni nr 702 i ręcznie podpisanym incipitem pod pieśnią nr 703 oraz uwagą drukarza: „tekst na ostatniej szpalcie nut dopisany na dole”; części karty z „dopisanym” tekstem brak, zachował się tylko tekst pieśni nr 703, zanotowany na innej karcie, zob. następny przypis. s. 249 nr 703 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 7, sygn. 1156, k. 1, bez lokalizacji i teka 33, sygn. 1305, k. 43, nr 580, z lokalizacją: „Służew”. W obu rkp. w drugim wykonaniu t. 1–2: &œ œ œœ œœ œœ œ ; w rkp. z teki 7 w t. 2 w drugim wykonaniu jeszcze jedna wersja alternatywna: ósemki e2 g2 f2 c2, w t. 3 w obu wykonaniach tylko dolna wersja; w rkp. z teki 33 w t. 3 w obu wykonaniach obie wersje, w górnej wersji ostatnia ósemka c2, poniżej zanotowana j œœ œœ œ œœj & kolejna wersja alternatywna dla t. 2: . Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 284, u Kozłowskiego taki sam tekst. �196 s. 250 nr 705 – Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 84; teka 33, sygn. 1305, k. 29, nr 4 – melodia z notatką: „Polka” i teka 13, sygn. 1193, k. 23, nr 1957 – tekst, wszystkie rkp. z lokalizacją: „od Czerska”; w rkp. z teki 13 brak: „sucha leszczyna, leszczyna”. Ponadto w rkp. z teki 33 odesłanie Kolberga do pierwodruku w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–1845, nr 19; przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 19. nr 706 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 37, nr 318, z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. nr 707 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 56, z lokalizacją: „od Wiskitek i Mszczonowa” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1987, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki” – tekst. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1 i 4 górna, w t. 3 dolna wersja, w drugim wykonaniu: w t. 1 i 4 dolna wersja, w t. 3 górna; w rkp. z teki 13 z boku nota: „Kuj[awy]”, będąca odesłaniem do wariantu z tego regionu, zob. Kujawy cz. II (DWOK T. 4), nr 363 (s. 180 zwr. 38). nr 708 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 30, nr 57, z lokalizacją: „Wiskitki” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 24, nr 1992, z lokalizacją ogólną: „od Ostrołęki” – tekst. W zapisie melodii w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 na pierwszą miarę: w pierwszym wykonaniu ósemka g1 i dwie szesnastki a1 h1, w drugim ósemki c2 h1, t. 3 w pierwszym wyko- œ œ œœ œ œ œ naniu: & J J J J œ . nr 709 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 67, z lokalizacją: „Zalesie”; teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 164, z lokalizacją: „Zalesie p. Skierniewicami” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 26, nr 2137, bez lokalizacji – tekst. W obu zapisach melodii w t. 4 zamiast d2 – e2, w t. 5 na drugą miarę d2, w t. 7 na drugą miarę h1, w t. 8 tylko górna wersja, w rkp. z teki 33 po t. 8 powtórka t. 5–8, tam w t. 7 tylko dolna wersja na drugą miarę e1. s. 251 nr 710 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 168, z lokalizacją: „Guzów” – melodia i teka 13, sygn. 1193, k. 26, nr 2143, z lokalizacją ogólną: „Zalesie” – tekst. W obu zapisach melodii w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 na pierwszą miarę dodane dwudźwięki: tercje c2 c2, na drugą miarę dodana �197 kwinta g1, t. 5–8 w następującym zapisie: œ # œ œ & œ œ œ œ œ œ œœ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ; w obu rkp. zapis tekstu bez powtórzeń. nr 711 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 70, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 166, z lokalizacją: „od Rawy” i notatką nad nutami: „Polka” – melodia i teka 13, sygn. 1193, nr 2141, z lokalizacją ogólną: „Zalesie” – tekst. W rkp. z teki 43 t. 5–8 w następującym zapisie: &œ œ œ œ œ œ œ œ œ #œ œ œ œ œ œ , wersja drukowana oznaczona w rkp. literami, a w zapisie tekstu: „dawałam jeszcze”, zamiast „choć komu gęby”; w rkp. z teki 13 dwukrotnie: „Zieliński” zamiast „Suchocki”. nr 712 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, bez lokalizacji; teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 167, z lokalizacją: „Ruda Guz[owska]” – melodia i teka 13, sygn. 1193, nr 2142, z lokalizacją ogólną: „Zalesie” – tekst; teka 16, sygn. 1209, k. 15, nr 1045, z lokalizacją ogólną: „Działyń” – tekst. W obu zapisach melodii t. 1–2 i 3–4 opatrzone znakiem powtórki, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dwie ósemki d2 d2; w zapisie tekstu z teki 13 i 16: „ja dawałam, jeszcze dam” zamiast „ja choć komu gęby dam”, ponadto w rkp. z teki 16 tekst stanowi zwrotkę drugą pieśni: „A ja dałam co swego”, zob. DWOK T. 41, nr 91. nr 713 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 33, nr 173, bez lokalizacji – melodia z incipitem: „Rutkoż” i teka 13, sygn. 1193, k. 26, nr 2148, z lokalizacją ogólną: „Zalesie” – tekst. W drugim wykonaniu zapis następujący: # j j & œœ œœ J J j 3 œœ œœ œœ œœ œœ J 3 œ œ œ œ œj œ J œ œ œœ . s. 252–254 nr 714–724 – W archiwum Kolberga, sygn. 3194, k. 34, zachowała się odbitka korektorska z poprawkami i uzupełnionymi tekstami pieśni nr 703 (zob. przypis) oraz nr 717, 722, 723 i 724, zob. przypisy do tych numerów. s. 252 nr 714 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 37, nr 312, z lokalizacją: „Rzeczyca”, w t. 4 na pierwszą miarę dwie ósemki g1 g1, lub �198 alternatywnie dwie szesnastki g1 a1 i ósemka g1, w t. 5 tylko dolna wersja, przy pierwszym f1 Ω, w t. 7 dolna wersja i alternatywnie cztery ósemki h1 d2 c2 a1, w t. 8 alternatywnie na pierwszą miarę dwie szesnastki h1 c2 i ósemka a1. nr 715 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 36, nr 310, z lokalizacją: „Rzeczyca”, melodia z notatką: „Polka” zanotowana o sekundę wielką wyżej; tam w t. 1–2 i 6 zamiast rytmu punktowanego b dwie szesnastki, t. 7–8: & œ œ œ œ œœœœœ . nr 716 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153 i teka 33, sygn. 1305, k. 37, nr 317, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”; w obu rkp. w t. 1–3 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w t. 4 w obu wykonaniach tylko górna wersja. nr 717 – Takty 1–9 bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 38, nr 358, z lokalizacją: „Białogórne”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 tylko dolna wersja. Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 289, u Kozłowskiego taki sam tekst. s. 253 nr 718 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 25, nr 80, bez lokalizacji i czystopis, teka 33, sygn. 1305, k. 46, nr 11, z lokalizacją: „Ruda Guzowska”; w obu rkp. nad melodią notatka: „Hopswalc. Taniec weselny”, t. 3 w drugim wykonaniu: œ œ œ &œ œ œ œ œœ . nr 719 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 28, nr 170, bez lokalizacji, nad melodią notatka: „Kozak” i teka 33, sygn. 1305, k. 45, nr 12, z lokalizacją: „Ruda”. W obu rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą niżej, w t. 1 i 3 tylko dolna wersja; w rkp. z teki 43 t. 5–8 słabo czytelne, z licznymi skreśleniami i poprawkami, powyżej literowe oznaczenia nut jak w druku, w tym rkp. dalszy ciąg melodii w metrum  , zob. DWOK T. 41, nr 663. W rkp. z teki 33 w t. 6 na drugą miarę inny rytm: œ œ œ , w t. 8 tylko dolna wersja. nr 721 – Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 289, u Kozłowskiego taki sam tekst. �199 nr 722 – Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 289, u Kozłowskiego taki sam tekst. s. 254 nr 723 – Tekst zanotowany przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34, tam z naniesionym odesłaniem do zbioru K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni, podania…, s. 289, u Kozłowskiego obszerniejszy tekst. nr 724 – Lokalizacja i odesłanie do wariantu nr 702 naniesione przez Kolberga na odbitce korektorskiej, sygn. 3194, k. 34. nr 725 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 36, nr 309, z lokalizacją: „Rzeczyca”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 i 6 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja. s. 255 nr 730 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 1, (10 pięciolinia), bez lokalizacji, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę dolna, na drugą górna wersja, w t. 3 przy pierwszej ósemce dodany dwudźwięk kwinta c1, w drugim wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę dwie ósemki tercja c2 e2, w t. 3 na pierwszą miarę dodane dwu­ dźwięki c2 c2, w t. 4 na pierwszą miarę górna, na drugą dolna wersja. nr 732 – Melodia por. Radomskie. Suplement (DWOK T. 77/II), nr 1121. Dwory i Miasta (s. 257–274) s. 258 nr 734 – Odsyłacz Kolberga nad melodią dotyczy utworu Gałganduch czyli trójka hultajska. Melodramat w 3 aktach; autorem oryginalnego tekstu Der böse Geist Lumpazivagabundus oder Das liederliche Kleeblatt z 1833 roku był Johann Nestroy. W 1835 roku w Warszawie odbyła się polska prapremiera utworu z muzyką Józefa Damsego, który był też autorem tłumaczenia; wyd: Śpiewka z kichaniem z melodramy Gałganduch, z towarzyszeniem fortepianu, Warszawa 1835 i Dodatek do Śpiewki z kichaniem z melodramy Gałganduch, Warszawa 1836, libretto Johann Nestroy, przekład: kompozytor. s. 258–259 nr 735 – Rkp. Kolberga – melodia i rkp. J. Grajnerta – tekst, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 236, nad tekstem nota Grajnerta dotycząca pieśni: „którą dziad jeden śpiewał w Warszawie”; w zapisie melodii w t. 1 tylko dolna wersja. �200 s. 259 nr 736 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy zbioru A. Sowińskiego Chants polonais…, tam nr 2. nr 738 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 80v., bez lokaliza         cji. W rkp. t. 2 w pierwszym wykonaniu:  , t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, na drugą miarę dodane alternatywnie szesnastki g1 a1 b1 c2, t. 3–4 w drugim wykonaniu: &b b œ œœ œ œ œœœ œ œœ œ . W rkp. notatka Kolberga: „Paszkowski” – dotyczy informatora lub wykonawcy oraz odsyłacz do źródła tekstu, którym był utwór F. Karpińskiego Szczęście przy Dorydzie, zob. tegoż Pieśni. Księga II, w: Dzieła F. Karpińskiego, wyd. J.N. Bobrowicza, T. 1: Lipsk 1835, s. 157–158 (pieśń XXXI); w wydaniu J.K. Turowskiego, T. 1 Kraków 1862, s. 385 (pieśń XXX). W rkp. tak jak w druku odesłanie do cz. V Poznańskiego (zob. DWOK T. 13), nr 35 – dotyczy tekstu, natomiast odesłanie do cz. IV tej monografii (zob. DWOK T. 12), nr 239 błędne. nr 739 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 11r., nr 1, bez lokalizacji, tam melodia zanotowana o tercję wielką niżej. W rkp. odesłanie do pierwodruku w Pieśniach ludu polskiego, Poznań 1842–1845, nr 103; zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 102. Odsyłacz Kolberga do cz. II Krakowskiego (zob. DWOK T. 6) winien być: nr 533 (nie 532). s. 260 nr 740 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 13a, z lokalizacją: „Garwolin”, tam tekst z wariantem melodii, por. nr 3 w T. 25. W rkp. w zwr. 3: „ty kochanie moje” zamiast „ mój Jasiu kochany” i „smutne serce moje” zamiast „ to mi zadasz rany”; w zwr. 9: „Nic mnie nie boli” zamiast „Boli mnie zawód”. s. 261 nr 742 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 17, tam tekst zwr. 1, z notą dotyczącą źródła tekstu: Pieśń Feliksa Oraczewskiego, która została opublikowana w „Pamiętniku Warszawskim” w 1818 roku T. 12, s. 222–225. s. 262 nr 743 – Rkp. J. Grajnerta uzupełniony przez Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 236, z notką: „Śpiewka Warszawiaka”, zwr. 1–3 zanotowane przez Grajnerta, po nich: „Dalej coś Jak wracał z Kampinosa – ale nie pamiętam” i reszta tekstu naniesiona przez Kolberga. �201 Obok zanotowany przez Kolberga zapis nutowy, zob. nr 347 w suplemencie. s. 262–263 nr 744 – Pod pieśnią odesłanie do „Kuriera Warszawskiego” z 1865 roku nr 80 – tego numeru nie odnaleziono. s. 263 nr 745 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 2, bez lokalizacji, tam takty 1–8 z incipitem: „A gdzie się podziały pożądane gody”. W rkp. w t. 4 w górnej wersji na pierwszą miarę szesnastki c2 c2, t. 5 zanotowany o sekundę wielką wyżej, t. 6 i dodane po nim dwa takty niewypełnione, prawdopodobnie miała to być powtórka t. 5–6, w t. 8 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki c2 c2 lub alternatywnie zapisane obok szesnastki h1 d2. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie…, tam tekst na s. 97 i melodia nr 31 w dodatku: K. Lipiński Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego” zebranych i wydanych przez Wacława z Oleska, Lwów 1833. s. 264 nr 746 – Odsyłacz do cz. V Poznańskiego (zob. DWOK T. 13), nr 258 dotyczy melodii bez tekstu. s. 265 nr 748 – Takty 1–8 bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 3, bez lokalizacji, tam nad nutami notatka Kolberga: „Śpiewka” oraz w rkp. z teki 33, sygn. 1305, k. 60, nr 580, także bez lokalizacji. W rkp. z teki 43, w t. 3–4 tylko dolna, w t. 5 i 7 tylko górna wersja; w rkp. z teki 33 w t. 3–5 tylko górna wersja, w t. 7 na pierwszą miarę ósemka d2. nr 749 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Miedwienice” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1949, z lokalizacją ogólną: „Ruda Guzowska”. W obu rkp.: w t. 1 przy pierwszej nucie alternatywnie fis1, w całym przebiegu melodii zanotowana tylko górna wersja, w t. 12 pierwsza nuta fis1, brak znaków powtórki. s. 266 nr 752 – Por. nr 354 w suplemencie. s. 268 nr 754 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 111, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki d2 d2, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę triola 1 r j j 2 œrœ œœr jœ œœ j . r b œ œ R R nœJ J . szesnastkowa d2 e2 d2, t. 3–4: & œœR œœR œJ Jœ , zapis melodii niepełny, brak t. 11–16. nr 755 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 13a, bez �202 lokalizacji. W rkp. w t. 6 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu: „chociaż Moskal gniecie” zamiast „chociaż bieda gniecie” i brak słów: „potańcujmy przecie”. nr 756 – Rkp. Kolberga – melodia i rkp. J. Grajnerta – tekst, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 237, z notą: „Kujawiak”. W rkp. w t. 1 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja, w t. 5 trzy ósemki c1 e1 g1; w zapisie tekstu w zwr. 1 brak: „co nią przewiozę kochankę”, a zamiast tego wiersz oznaczony w druku jako „vel”, pod zwr. 2 notka: „niedokończone”. Na tej samej karcie notka Grajnerta dotycząca pochodzenia pieśni: „od kobiety z Rawskiego, matki mojej służącej, zostającej obecnie w służbie za kucharkę u p. p. Gebetnerów, na imię jej Bonifacja“. s. 269 nr 757 – Oba fragmenty pieśni pochodzą z „Dziennika Wileńskiego” 1817, T. 5, tam: Pochwała wesołości. Pieśń X. F. Bohomolca na s. 562–564 i Pieśń Ig. Krasickiego z tejże okazji na s. 564–565. s. 269–270 nr 758 i przyp. 1 – Autorem oryginalnego tekstu był F. Bohomolec Kurdesz, pierwodruk: 1779 lub 1780, zob. Poezja polskiego Oświecenia. Antologia, opracował J. Kott, Warszawa 1856, s. 55–56. s. 270 nr 759 – Rkp. Kolberga, teka 8, sygn. 1163, k. 221, bez lokalizacji; rkp. był podstawą druku, nad pieśnią naniesiony nr 759, dziś rkp. uszkodzony, zachowały się tylko t. 1–4 i początek t. 5 oraz zwr. 1 i w. 1–2 zwr. 2, nad melodią notatka Kolberga: „pijacka, rzemi[eślnicza]”. Odsyłacz do numeru 255 niejasny, w T. 25 inny tekst. s. 271 – 272 nr 760 i 761 – Por. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 150. nr 762 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 22, bez lokalizacji. W rkp. w t. 12 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu brak zwr. 2, 3 i 9, w zwr. 8 w. 2: „podniesie” zamiast „zastawi”, a „zastawi” nadpisane jako wariant i wiersze 3 i 4 w odwrotnej kolejności. s. 273 nr 764 – Rkp. Kolberga – melodia i rkp. J. Grajnerta – tekst, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 237r. W rkp. nota nad pieśnią jak w druku, brak: „Warszawa 1807”, melodia zanotowana o tercję małą wyżej, brak t. 7 i 8, tekst jak w druku. s. 274 nr 765 – Warianty ukraińskiej dumki, o której mowa pod pieśnią, zanotował też Kolberg, zob. Ruś Czerwona (DWOK T. 57/1), nr 1638. �203 Przypisy (s. 275–301) s. 277 w. 1g. – s. 278 w. 19g. (ust. 1) – Zgodnie z odsyłaczem Kolberga w dziale „Listy do Redakcji Gazety Warszawskiej” zamieszczony został tekst J. I. Kraszewskiego Poezja szlachecka. Legendy herbowe, „Gazeta Warszawska” R. 92: 1854, nr 332–336, w nrze 333 o Piotrze z Radzikowa; fragmenty przytoczone przez Kolberga zostały w niewielkim stopniu przeredagowane. Odsyłacze do starodruków dotyczą prac: K. Niesieckiego Herbarz polski, T. 7: Lipsk 1841, s. 61–62; B. Paprockiego Herby rycerstwa polskiego na pięcioro ksiąg rozdzielone, zebrane i wydane r. p. 1584, wydanie J.K. Turowskiego, Kraków 1858, s. 518; Sz. Okolskiego Orbis Polonus, T. 2, Kraków 1643, s. 318–319; M. Bielskiego Kronika polska… nowo przez Joachima Bielskiego, syna jego wydana, Kraków 1597, wydanie K.J. Turowskiego, Sanok 1856, T. 1, s. 372. W dalszej części opisu odsyłacz do pracy A. Naruszewicza Historia narodu polskiego, T. 2–7 wyd. I: Warszawa 1780–1796, T. 1: Warszawa 1824 (kolejne wydania: T. Mostowskiego, J.N. Bobrowicza, K.J. Turowskiego), Naruszewicz w swoim dziele używa zarówno terminu Kumani jak i Połowcy. Ponadto pod opisem herbu Ogończyk odesłania Kolberga do prac: J.G. Hahna Griechische und Albanesische Märchen, Leipzig 1864, T. II, tam tylko pewne elementy wątku; u K.W. Wójcickiego w Pieśniach ludu Białochrobatów… T. 1 na s. 119 wymieniona pieśń pochodząca z Lubelskiego. s. 278 w. 19d. – s. 279 w. 12g. (ust. 2) – Pieśń, którą cytuje Kolberg w przypisie, zaczerpnięta ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 1, s. 165–166 ma notę lokalizacyjną: „od Lublina” i wzmiankę w przypisie: „jest wspólną nam i Czechom”. Wzmianka o Czersku może wynikać z faktu, że Kolberg dysponował zapisem terenowym melodii z tych okolic, do której uzupełnieniem miał być tekst ze zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… (1867), tam na s. 136–137. Zamieszczona w przypisie informacja o tej miejscowości pochodzi z J.H. Zedlera Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften und Künste, Halle und Lepzig, Bd. 6, s. 1982, (strona skanowana 1007, zob. https://www.zedler-lexikon.de/), tam z odesłaniem do J. Długosza, zob. Historia Polonica Ioannis Dlugossi seu Longini Canonici Cracoviensis. In tres tomos digesta, Dobromil 1615, tam na s. 15 wymieniony Czersk (zob. https://www.obc. opole.pl), a ponadto Czersk wspomniany wielokrotnie u Długosza, zob. Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1–5, Kraków 1867– �204 1870, w: tegoż Dzieła wszystkie, wyd. staraniem A. Przezdzieckiego, T. 2–6, przekład K. Mecherzyńskiego. Toż pt. Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, T. 1–6, Warszawa 1961. Odsyłacze do wariantów czeskiego i łużyckiego dotyczą zbiorów: K.J. Erben Pisně národni v Čechách, T. 1–3, wyd. I, Praha 1842– 1845 oraz L. Haupt, J. Smoler Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow, T. 1–2, Grymi 1841–1843. s. 279 w. 13–26g. (ust. 3) – Zamieszczona przez Kolberga pieśń, por. w zbiorze F.L. Čelakovsky [wyd.]: Slovenské narodni pisně, Praha 1827, nr 21. s. 279 w. 13d. – s. 280 w. 15g. i przyp. 1 (ust. 4) – Kolberg zacytował końcowy fragment artykułu W.A. Maciejowskiego Słówko o dążności i duchu poezji polskiej XVI wieku, zamieszczonego w „Tygodniku Literackim” w 1840 roku, T. 3, nr 30. Przypis pochodzi od Kolberga; w wymienionych publikacjach między innymi artykuły Kolberga dotyczące muzyki ludowej. s. 280 w. 16g. – s. 283 w. 1d. (ust. 5) – Kolberg zacytował obszerne fragmenty artykułu M. Karasowskiego Muzyka ludowa zamieszczonego w „Kalendarzu Ilustrowanym na rok zwyczajny 1863” J. Ungra, s. 91–94. Wzmianka o K. Brodzińskim pochodzi od Kolberga, zob. K. Brodzińskiego Wyjątek z pisma o tańcach, „Melitele. Noworocznik”, wydany przez E. Odyńca, Warszawa 1829, s. 97–98; zob. też K. Brodziński O tańcach narodowych w: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860, s. 97–119. s. 284 w. 2g. – s. 298 w. 9g. (ust. 6) – W poszczególnych opisach Kolberg zacytował fragmenty kilku prac, zob. następne przypisy. s. 284 (Taniec) – Cytaty pochodzą z pracy K. Czerniawskiego wydanej początkowo jako artykuł Charakterystyka tańców w „Bibliotece Warszawskiej” w 1847 roku w T. 2, s. 293–354 (fragmenty przytoczone przez Kolberga na s. 329–331), a następnie jako oddzielne wydanie: O tańcach narodowych…, s. 56–58; w przyp. 1 i 2 także fragmenty z tej publikacji ze s. 58, tam również w przypisach. Wzmianka o wcześniejszych autorach za Czerniawskim, zob. M. Bielski Kronika polska…, wyd. Turowskiego, op. cit. T. 1, s. 60; M. Stryjkowski Która przedtem nigdy światła nie widziała, kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, wydanie I: Królewiec 1582, zob. wyd. M. Malinowskiego Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, Warszawa 1846, T. 2, s. 51; A. Naruszewicz Historia narodu polskiego…, zob. np. wyd. Mostowskiego, T. 7: Warszawa 1804, s. 199; J.U. Niemcewicz Zbiór �205 pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, tam np. T. 2, Warszawa 1822, s. 128; Ł. Gołębiowski Gry i zabawy…, od s. 306 i tegoż Dzieje Polski za panowania Władysława Jagiełły i Władysława III, T. 2: Warszawa 1846 od s. 440. W przyp. 1 za Czerniawskim odsyłacz do M. Reja Żywot człowieka poczciwego, Kraków 1567–1568, zob. toż, opracował J. Krzyżanowski, Wrocław 1956, BN I nr 152, s. 84; odsyłacz do Paska dotyczy: Jana Chryzostoma Paska z Gosławic Pamiętniki, Warszawa 1924, s. 443. W przyp. 2 błędny odsyłacz do Reja; cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Dzieje Polski za panowania Władysława Jagiełły…, T. 2, s. 442. s. 285 w. 1g. – 290 w. 13g. (Taniec polski) – Cały opis zamieszczony przez Kolberga pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy…, ze s. 306–315. Wzmianka na s. 285 w. 3g. o Renacie de Guébriant, także za Gołębiowskim, por. Wypis z [Jean de Laboureur’a] podróży pani de Guébriant, posłowej nadzwyczajnej do Polski, za Władysława IV, w przekładzie Stanisława Potockiego, w: J.U. Niemcewicz Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, T. 4, Warszawa 1822, s. 23, tytuł oryginalny publikacji Laboureura: Relation du voyage de la Royne de Pologne et du retour de Madame la Mareschalle de Guebriant, Ambassadrice Extraordinaire, & SurIntendante de sa conduitte, Paris 647; na s. 285 w. 11–14g. cytat z utworu K. Miaskowskiego Mięspoust polski, zob. Zbiór rytmów, wydała Alina Nowicka-Jeżowa, IBL: Warszawa 1995 („Biblioteka Pisarzy Staropolskich” T. 3), s. 343 (http://ibl.waw.pl/3bps.pdf, dostęp: 08. 07. 2018), zob. też: Zbiór rytmów… (wedle wydania z roku 1622 w Poznaniu w drukarni Jana Rossowskiego), wydał K.J. Turowski, Kraków 1861, s. 295, pierwodruk Zbioru rytmów: Kraków 1612, wyd. 2, poprawione przez autora: Poznań 1622; na s. 285 w. 8 i 9 d. cytat z utworu M. Reja Wizerunek własny żywota człowieka poczciwego, w którym jako we zwierciadle snadnie każdy swe sprawy oglądać może, wyd. 1: Kraków 1558, zob. wydanie St. Ptaszyckiego, Petersburg-Warszawa 1881–1888, tam s. 49, zob. też wydanie elektroniczne IBL: „Biblioteka źródeł Słownika polszczyzny XVI wieku”, tam s. 86 w. 19–20 (http://rcin.org.pl/Content/62683/WA248_82412_SPXVI_rej-wizerunek_o.pdf; dostęp 08. 07. 2018). Na s. 286 w przypisie cytat ze Zbioru pamiętników…, zob. Wypis [J. de Laboureur’a] z podróży pani de Guébriant…, s. 232–233. Na s. 287 przypisy 1 i 2 pochodzą od Kolberga. W przyp. 1 cy- �206 tat z artykułu W. Kętrzyńskiego Petersburg w roku 1720 według opisu Polaka zamieszczonego w „Przewodniku Naukowym i Literackim” wydawanym we Lwowie, R. 5: 1887, tam s. 615 (całośc artykułu na s. 520–532 i 603–616); w przyp. 2 nawiązanie do fragmentu artykułu K. Kurpińskiego O pieśniach w ogólności publikowanego w „Tygodniku Muzycznym” 1820 (nie 1821), tam w rozdziale „O tańcu Polskim czyli tak przezwanym Polonezie” zamieszczonym w numerze 11, o pochodzeniu poloneza. Na s. 288 w. 17g. odsyłacz do K. Brodzińskiego za Gołębiowskim, zob. K. Brodziński O tańcach narodowych… w: K. Czerniawski O tańcach…, s. 104; przyp. 2 od Kolberga, zob. K. Czerniawski, op. cit., s. 63 przyp. 1. Na s. 290 w. 14g. – s. 291 w. 5g. – Kolberg zacytował fragmenty pracy K. Czerniawskiego O tańcach narodowych… ze s. 61–62, 64 i 65–66; poszczególne odwołania do literatury dotyczą: utworu J. Kochanowskiego Proporzec albo Hołd pruski, wyd. 1 prawdopodobnie 1569 zaginione, w wydaniu: Kraków 1587, s. 14, por. też K. Czerniawski Charakterystyka tańców… s. 333, tam z fragmentem utworu Kochanowskiego; Pana Tadeusza A. Mickiewicza, ks. XII w. 763–807, zob. https://literat.ug.edu.pl/panfull/0012. htm, dostęp: 12. 07. 2018, pierwodruk: Paryż 1834. Ostatnie zdanie pochodzi od Kolberga i dotyczy dziełka F. Liszta F. Chopin wydanego po francusku w Paryżu w 1852 roku, przekład polski: F. Liszt, Fryderyk Chopin, Kraków 1960. s. 291 w. 6g. – s. 296 w. 6g. (Mazur) – Cytowany w pierwszym akapicie tekst pochodzi z artykułu K. Brodzińskiego Wyjątek z pisma o tańcach, „Melitele. Noworocznik”, wydany przez E. Odyńca, Warszawa 1829, s. 96, zob. także: tegoż O tańcach narodowych… w: K. Czerniawski O tańcach…, s. 110; odsyłacz do „Kuriera Warszawskiego” błędny. Kolejna partia tekstu do s. 293 w. 5g. wraz z pieśnią nr 766 pochodzi, zgodnie z odsyłaczem Kolberga, z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy… ze s. 322–324, przy czym wtrącenie: „jak mówi Brodziński” (s. 292 w. 5g.) pochodzi od Kolberga, por. K. Brodziński O tańcach narodowych… s. 110–111. Dalsza część tekstu od s. 293 w. 6g. została zaczerpnięta z pracy K. Czerniawskiego O tańcach narodowych… ze s. 82–87 i ze s. 91, między tymi stronami, zgodnie ze wzmianką Kolberga (s. 295 w. 26–34g.) u Czerniawskiego opis figur. Odesłania do literatury dotyczą: Pamiętników Jana Chryzostoma Paska… , tam na s. 178 mowa o bitwie z Moskalami, a nie ze Szwedami jak podaje Czerniawski, zob. przyp. 2 na s. 293; przyp. 3 i 4 pochodzi od Kolberga, �207 przy czym w przyp. 3 cytat z J.H. Zedlera Grosses vollständiges Universal-Lexicon…, Halle und Lepzig, Bd. 41, s. 1741–1759, (strona skanowana 884–892, zob. https://www.zedler-lexikon.de/); na s. 294 w. 14d. do rozprawy Dołęgi Chodakowskiego O Sławiańszczyźnie…, w wydaniu z 1835 s. 14, w wydaniu J. Maślanki z 1965 s. 28. s. 296 w. 7g. – s. 298 w. 9g. (Obertas) – Poszczególne partie opisu Kolberg zaczerpnął z pracy K. Czerniawskiego O tańcach narodowych… ze s. 93–96 i ze s. 97– 98. Odesłanie do artykułu K. Brodzińskiego Wyjątek z pisma o tańcach w „Melitele” (s. 97) za Czerniawskim, zob. też Brodziński, O tańcach narodowych, w: K. Czerniawski O tańcach narodowych… s. 110. Wszystkie przypisy na s. 296 i 297 pochodzą od Kolberga, podobnie jak ostatni odsyłacz na s. 298, dotyczący fragmentu utworu zamieszczonego w Historii literatury polskiej, wydanej przez M. Wiszniewskiego, T. 7, Kraków 1845, s. 161–162, u Wiszniewskiego tytuł utworu: O stacji. Żołnierz z teologiem i prywat. (1624), faktycznie jest to fragment utworu, wydanego anonimowo, Szymona Starowolskiego, zob. Rozmowa żołnierza z plebanem o stacya, teraz nowo przedrukowana, Kraków 1624. s. 298 (ust. 7) – Tekst w rkp. Kolberga, sygn. 2185/4, k. 362, jest to odpis z wymienionego numeru „Ruchu Muzycznego” (R. 4: 1860), tam wzmianka Z Gostyńskiego (chodzi o Gostynińskie) zamieszczona w rozdziale „Gazeta Muzyczna. Z kraju”. W rkp. notka: „J. Bliziński”, która dotyczy zapewne autora artykułu; jednak w czasopiśmie tej informacji brak. s. 298–299 (ust. 8) – Kolberg zamieścił fragmenty publikacji K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania… ze s. 219–220 (wyd. 1869). s. 299–301 (ust. 9) – Kolberg zamieścił fragmenty artykułu E. Chłopickiego Wycieczka wiosenna w Czerskie, „Kłosy” 1871, T. 13, nr 338, u Chłopickiego także teksty pieśni (całośc artykułu: nr 329, 330, 333, 335 i 338). s. 301 (ust. 10) – Cytat pochodzi z „Kuriera Codziennego” 1869, nr 37, tam bez nazwiska autora i tytułu, tekst zaczyna się od słów: „Jedno z pism cieszy swych czytelników”. ��PRZYPISY ŹRÓDŁOWE DO TOMU 26 (Mazowsze cz. III) Wstęp (s. VII–XIII) s. IX przyp. 1 i s. XII w. 10d. – Kolberg powołuje się na recenzję zamieszczoną w ,,Dzienniku Poznańskim”; w rocznikach 1885, 1886, 1887 recenzji nie odnaleziono. s. X w 1d. – Kolberg odsyła do przypisów na wymienionych stronach cz. III Poznańskiego ( DWOK T. 11) i cz. II Kieleckiego (zob. DWOK T. 19), w których wymienia publikacje dotyczące analizy pieśni. s. nlb. przed s. 1, ryc. – Litografia wg akwareli W. Gersona, oryginał w zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie (MR-E nr 45) z informacją: „Klembów pod Radzyminem”, zob. DWOK T. 80/I, s. LXII. Kraj (s. 1–15) s. 3–15 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1–4. Zachował się rkp. zawierający cały rozdział „Kraj”, podzielony przez Kolberga na dwa podrozdziały: „Ogólny pogląd” i „Fizyognomija miejsc”. Na k. 2 notatka: „Uwaga dla zecera, proszę uważać na numery porządkowe”; w rkp. inna kolejność niektórych partii tekstu, a naniesione później przez Kolberga numery odpowiadają kolejności zamieszczenia w druku opisów poszczególnych miejscowości; ponadto w rkp. brak niektórych przypisów i not bibliograficznych. Fragmenty tego rkp. Kolberg pominął w druku; zostały one opublikowane w cz. VI Mazowsza, zob. DWOK T. 41, s. 413–414. Opis niektórych miejscowości także w innym rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 16, zob. następne przypisy. s. 3 w. 1g. – s. 4 w. 8g. i przypisy – Ten fragment tekstu w wymienionym rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1. Na końcu akapitu odesłanie do krótkiego opisu Nieporętu zamieszczonego w T. 24 na s. 17. �210 s. 4 s. 5 W przyp. 1 na s. 3 Kolberg wymienił pracę J. Przyborowskiego Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły opublikowanej w ,,Wiadomościach Archeologicznych” 1873, T. I, s. 39–96. W przyp. 2 na s. 3–4 Kolberg odwołał się do pracy K. Milewskiego Pamiątki historyczne krajowe do rozdziału Popielnie, popielacze albo popielnice; pierwsze przytoczone przez Kolberga zdanie to cytat ze s. 287, dalsza część tekstu jest streszczeniem s. 289–290. Na s. 4 w przyp. 1 informacje zaczerpnięte z „Kuriera Codziennego” 1871, nr 123, tam bez autora i tytułu, tekst zaczyna się od słów: „W dniu 1 czerwca w Grochowie pod Warszawą”; Kolberg przytoczył informacje ze zmianami redakcyjnymi, w „Kurierze” np.: „szpilka damska do włosów (zdaje się, że bronzowa)”. w. 9–22g. – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1. W opisie rzek błąd druku, winno być: „Ossownica” (dziś Osownica); błędna także nazwa: „Czarnoił”, może chodzić o leżącą w okolicach Kuligowa i Ślężan wieś Czarnów. Niejasne też odesłanie Kolberga do artykułu L. Wolskiego Jeziora w Królestwie Polskiem, ,,Biblioteka Warszawska” 1851, T. 1, s. 46–84, tam tylko wymienione jeziora z okolic Warszawy, zob. też tegoż Rys hydrografii Królestwa Polskiego z wiadomością o spławach, tamże, 1849, T. 2, s. 221. w. 1–12g. i przyp.1 (Kobyłka) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2. Na końcu akapitu Kolberg odsyła do prac: J. Bartoszewicza Kobyłka, „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1852”, s. 19–24; W. Matuszewskiego Sprostowanie opisu dóbr pojezuickich Kobełka z przyległościami zamieszczonego w ,,Bibliotece Warszawskiej” 1853, T. 2, s. 576–577, tam w dziale „Rozmaitości”. Przypisu w rkp. brak; wszystkie zamieszczone w nim akapity są cytatami z artykułu F.S. Sobieszczańskiego Z biegiem Wilii, od Werek do Zakrętu z wymienionego przez Kolberga numeru ,,Wędrowca”, s. 102. w. 13g. – s. 6 w. 7g. (Okoniew i Radzymin) – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1125, k. 2 i teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. Na s. 6 w. 4–7g. Kolberg wymienia artykuł [J. Bartoszewicza] Kościół Radzymiński. Uroczystość poświęcenia. Proboszcze: Nagurczewski i Narbutt opublikowany w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” 1850, T. 18, s. 502–521 (autor ustalony za: I. Polkowski Skorowidz do „Pamiętnika Religijno-Moralnego” wydawanego w Warszawie od r. 1841 do r. 1862, Warszawa 1877); dalej wymienia publikację L. Bokiewicza Opis powiatu Radzymińskiego pod względem topograficzno-historycznym, statystycznym, higienicznym i lekarskim, Warszawa 1872 (nie 1873). �211 s. 6 s. 7 s. 8 s. 9 w. 8–35g. (Kamieńczyk, Jadów, Dobre, Stanisławów, Mińsk) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2. Opis Mińska także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. w. 2d.– s. 7 w. 2g. i przyp. 1 (Barcząca) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2. W przypisie Kolberg wymienia artykuł W. Szymanowskiego Fabryka szkła i kryształów zwana Czechy, we wsi Trąbkach, w powiecie garwolińskim, gubernii siedleckiej we wskazanym numerze „Tygodnika” na s. 234–236. w. 3–25g. (Kałuszyn, Kiczki, Cegłów, Kuflew, Latowicz) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2, tam bez przypisu; wymieniony w przypisie artykuł J. Przyborowskiego Wycieczki archeologiczne nad Świder we wskazanym roczniku ,,Wiadomości Archeologicznych” na s. 25–53. Opis Latowicza także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. w. 26g. – s. 8 w. 6g. (Siennica, Kołbiel) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2, tam brak przypisu 1 (s. 8). w. 7–24g. (Karczew, Otwock) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 2. Ostatnie dwa zdania opisu Karczewa Kolberg podał za Księgą Ziemi Czerskiej wydaną w Warszawie w 1879 roku, s. XI. Cytatu z „Kalendarza Warszawskiego” (prawdopodobnie chodzi o „Kurier Warszawski”) nie umiejscowiono – brak numeru czasopisma. w. 25g. – s. 9 w. 3g. – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1. W rkp. tekst obszerniejszy, Kolberg przytacza jeszcze nazwy jezior znajdujących się w poszczególnych wsiach, wzmiankę o przemyśle oraz wymienia miasta opisywanego obszaru, zob. DWOK T. 41, s. 413–414. w. 4–22g. i przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 3. W rkp. pierwsze zdanie brzmi: „Siedlce, miasto niegdyś wojewódzkie, później guberniane…”, dalej jak w druku, następnie zamiast: „Około r. 1600” w rkp. Kolberg zanotował: „W sto przeszło lat później”, a ponadto informacja: „Obok tego jednak była hetmanowa nader dobroczynną i pobożną; zbudowała kościół ś. Trójcy…” i dalej jak w druku. W przypisie odesłanie do haseł Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda wydawanej w Warszawie: F.M. Sobieszczańskiego Siedlce, T. 23 (1866), s. 401 i tegoż Liw, T. 17 (1864), s. 222 oraz do hasła Węgrów opracowanego przez W. K. [W. Korołyński], T. 27 (1867), s. 783–785. w. 23g. – s. 10 w. 1d. (Mordy, Sokołów, Sterdyń, Kossów, Miedzna, Węgrów, Liw) – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1125, k. 3 i teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. Przy opisie Węgrowa ostatnie zdanie wprowadzone w druku (w rkp. brak). Na s. 10 w w. 1–4d. odesłania do prac: A. Wieniarskiego Liw. Szkic historyczny, ,,Księga Świata” 1857, cz. I, s. 187; odesłanie dotyczy artykułu F.M. Sobieszczań- �212 s. 11 s. 12 s. 13 s. 14 skiego Zamek w Liwie, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIV, nr 379, tam także ryc. Kozerskiego pod takim samym tytułem. w. 1–10g. i przyp. 1 (Mokobody, Wodynie) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 3. W rkp. opis miejscowości Wodynie brzmi: „niegdyś miasteczko, dziś podupadła osada”. W przyp. 1 mowa o dwóch artykułach w wymienionym tomie „Pamiętnika”: Wieś Budzieszyn albo Zbudeszyno w Ziemi Drohickiej na s. 364–368 i Wiadomość o kościołach w Liwie, Pniewniku, w Wierzbnie w Ziemi Liwskiej, Xięstwie Mazowieckim położonych na s. 371– –378. Opis miejscowości Mokobody także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/I, k. 16. w. 11–27g. i przyp.2 (cd. na s. 12) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 1. w. 1–15g. (Łuków) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. Na końcu akapitu odesłanie do artykułów: F. Krupińskiego Pijarzy w Łukowie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1859, T. 4, s. 528–547 oraz F.M. Sobieszczańskiego Kościół parafialny w Łukowie, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I (seria II), nr 17, z ryc. Żabińskiego pod tym samym tytułem. w. 16–29g. i przyp. 1 (Stoczek, Parysów) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. W przypisie odesłanie do pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne we wsi Łukowcu (mazowieckim), ,,Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1884, T. VIII, s. 247–323. w. 9d. – s. 13 w. 4g. (Osieck) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. w. 7–8g. – W Księdze ziemi czerskiej na s. XI wzmianka o Warszewicach. w. 11g. – Informacja o wsi Wilga w Księdze ziemi czerskiej na s. XI. w. 12–19g. (Garwolin) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. w. 22g. – Informacja o wsi Miastków w Księdze ziemi czerskiej na s. XII. w. 1–17d. (Żelechów, Łaskarzew) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. W opisie Łaskarzewa w rkp. brak fragmentu tekstu, po słowach: „wojen szwedzkich” od razu ostatnie zdanie dotyczące zatrudnienia mieszkańców. w. 17d. – s. 15 w. 4d. (Maciejowice, Stężyca, Bobrowniki, Adamów, Serkomla, Łysobyki, Kock) – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1125, k. 4. W opisie miejscowości Łysobyki w rkp. dodatkowa wzmianka o założeniu Przytoczna: „na wyspie Wieliska zwanej, �213 w polu do rz. Wieprza dotykającym”. Przytoczone na końcu opisu Kocka przysłowie także w innym rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1120, k. 23, tam w zbiorze przysłów. Lud (s. 17–52) s. 19 s. 22 s. 23 s. 28 w. 2g. – W korespondencji zachował się tylko pierwszy list M. Skotnickiego do Kolberga z 19 kwietnia 1865 roku, podpisanego pseudonimem „Rola”, w którym autor prosi adresata o instrukcje, w jaki sposób gromadzić materiały, zob. Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 118. Zachowała się także odpowiedź Kolberga z 1 maja 1865 roku, zob. tamże, s. 121. Brak natomiast w archiwum listów i dołączonych do nich materiałów, które najprawdopodobniej Skotnicki przesłał później Kolbergowi. w. 5–7d. (przyp. 1) – Odesłanie dotyczy prac: Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830; J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie, ,,Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 53–81; cytowanego już artykułu F. Krupińskiego Pijarzy w Łukowie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1859, T. 4, s. 528–547; artykułu W. Stępowskiego Z Podlasia zamieszczonego w „Kronice Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 28, s. 2–4; wymienianego w poprzednim przypisie liście M. Skotnickiego i pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne..., s. 247–323. w. 9d. – s. 23 w. 5d – Kolberg przytoczył fragmenty wymienionego w poprzednim przypisie artykułu W. Stępowskiego Z Podlasia, „Kronika...” 1858, nr 28, s. 2–4, tam w dziale „Korespondencja Kroniki”. w. 4d. – s. 27 w. 1d. – Kolberg odwołał się do wymienianej już publikacji S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne..., s. 247–323. Jako cytaty wykorzystał natomiast fragmenty artykułu tej samej autorki Z ziemi czerskiej zamieszczonego w „Czasie” (całość artykułu nr 170–175); fragmenty cytowane na s. 23–26 w. 8g. pochodzą z numeru 171, a pozostała część tekstu z numeru 175. Na s. 27 Kolberg wymienia J. Hanusza, który opracował rozdział „Mowa” publikacji Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne… Wszystkie przypisy pochodzą od Kolberga. w. 3g. – s. 30 w. 3d. – Rkp. terenowy Kolberga, sygn. 2185/1, k. 161–162. W rkp. najpierw opis stroju kobiecego, dalej męskiego, niektóre zdania w formie skróconej i brak dwóch fragmentów tekstu: s. 29 (od słowa: „Buty” do „potrzeby” i ze s. 30 (przedostatni �214 akapit: od „Pod Sokołowem” do „granatowa”). W przypisie, którego w rkp. brak, fragment wymienionej pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, s. 59; zamieszczone w nawiasie wyjaśnienie: ,,streifen, paski” pochodzi od Kolberga. Odesłanie do rękopisu J. Kitowicza przywołane za Gołębiowskim, zob. np. J. Kitowicza Opis obyczajów za panowania Augusta III, wydanie z rękopismów przez E. Raczyńskiego, Poznań 1840 (rozdział: „O strojach czyli sukniach”). s. 31 w 1–19g. – Rkp. Marii Hemplówny, teka 47, sygn. 1354/III, k. 11, z notą: „We wsi Tuchowiczu pod Łukowem”; w rkp. opis stroju kobiecego bez ostaniego zdania: „Noszą także...” oraz fragment dotyczący dziewcząt, zob. też DWOK T. 80/I, s. LXVIII–LXIX. w. 12d. – Odesłanie dotyczy opisu nakrycia głowy (konfederatki) w cz. I Lubelskiego (zob. DWOK T. 16), s. 23, u Kolberga omyłkowo odesłanie do tomu 17. s. 34 w. 21–24g. – Kolberg odsyła do publikacji S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne... w ,,Zbiorze Wiadomości...”, tam na s. 261–262 rozdział ,,Ubiór i tkaniny domowe”; w artykule tej autorki Z ziemi czerskiej w wymienionym numerze „Czasu” także opis ubiorów. w. 13d. – s. 35 w. 14g. – Cytat pochodzi z wymienianego już wcześniej artykułu ks. F. Krupińskiego Pijarzy w Łukowie, w T. IV (seria II) „Pamiętnika...”, Kolberg skrócił tekst ze s. 530–531. ryc. po s. 34 – Rycina wg akwareli W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I, s. LXII i LXXVII. s. 35 w. 17d. – s. 37 w. 6d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 4; w rkp. informacje zapisane skrótowo w formie notatek, ponadto inna kolejność niektórych partii tekstu. W przyp. 1 na s. 35 odesłanie do cz. I Krakowskiego (zob. DWOK T. 5), tam o pieczeniu chleba w przypisie. s. 37 w. 3–4d. i s. 38 w. 3–5g. – W publikacji S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne... w ,,Zbiorze Wiadomości...” na s. 263– –264 rozdział ,,Potrawy”. s. 39 przyp. 1 – Kolberg zacytował fragment artykułu ze wskazanego numeru „Czasu”, artykuł bez tytułu zamieszczony został w dziale „Kronika miejscowa i zagraniczna”, jest to przedruk z „Kuriera Lubelskiego” (nr nieznany) z 1872 roku. s. 40 w. 19g. – s. 41 w. 18g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 2; w rkp. zdania krótsze o charakterze notatek. W przyp. odesłanie do pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne..., tam na s. 259 informacje o budowaniu chałup. �215 ryc. po s. 40 – Szkice do rycin zamieszczonych między s. 40 i 41, ryc. 1–4 zostały wykonane przez Kolberga i znajdują się w jego zbiorach: teka 47, sygn. 1354/II, k. 69, tam z fragmentami opisu; ostatecznie jednak szkice zostały przerysowane, najprawdopodobniej przez W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I, s. LXIII. s. 42 w. 18g. – s. 43 w. 2g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 2 i 3; tam zapisy w formie notatek. s. 43 w. 11g. – 44 w. 19g. (Sprzęty. Naczynia) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 3; tam opis skrótowy, w formie notatek, z odręcznym rysunkiem dwóch naczyń. s. 46 przyp. 1 – W przypisie odesłanie do pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne…, tam na s. 256–261 rozdział ,,Gospodarstwo”. przyp. 3 – W przypisie Kolberg zacytował fragment artykułu J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie... cytowany fragment na s. 63. s. 47 w. 6g. – s. 49 w. 22g. – Kolberg zacytował fragmenty wspomnianego już artykułu W. Stępowskiego Z Podlasia zamieszczonego w „Kronice Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1858, nr 28, s. 2–4. s. 49 w. 10d. – W archiwum Kolberga zachował się tylko pierwszy list M. Skotnickiego do Kolberga z 19 kwietnia 1865 roku, podpisany pseudonimem „Rola”, w którym autor prosi o instrukcje, w jaki sposób gromadzić materiały, zob. Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 118. Zachowała się też odpowiedź Kolberga z 1 maja 1865 roku, zob. tamże, s. 121. Brak natomiast w archiwum listów i dołączonych do nich materiałów, które najprawdopodobniej Skotnicki przesłał później Kolbergowi. s. 50 w. 17g. – s. 52 – Fragmenty opisu w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 1 i 3; na k. 1 opis „gapy”, dalej „chomonta i szle”, a następnie tekst jak na s. 50 (w. 17–29g.) zaczynający się od słów: „Chłopi i drobna szlachta”, na k. 1 rkp. w formie notatek. W przypisie cytat z artykułu S. Ulanowskiej Z ziemi czerskiej w wymienionym numerze „Czasu” (całość artykułu nr 170–175). Na końcu przypisu odesłanie do wielokrotnie wymienianej pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne…, tam na s. 259– –260 opis wozu. �216 Zwyczaje (s. 53–91) s. 53 ust. 1 i 2 – Rkp. Kolberga, sygn. 2185/4, k. 363; w rkp. tylko pierwsze zdanie i fragment ostatniego zdania z ust. 1 oraz ust. 2 do słowa: „jabłka”. s. 53–54 przyp. 1 do ust. 2 – W przyp. cytat (z drobnymi zmianami redakcyjnymi) z „Kuriera Codziennego” 1865, nr 147, tam bez autora i tytułu w dziale „Rozmaitości”. ust. 3 – Informacje zamieszczone w tym akapicie Kolberg zaczerp­ nął z działu Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, zamieszczonego w „Nowym Kalendarzu Domowym na rok zwyczajny 1830”, wydanym w Warszawie w drukarni A. Gałęzowskiego, tam hasło: Grudzień na s. 24. s. 54–55 (Ś. Szczepan) – Rkp. Kolberga, sygn. 2185/4, k. 363; pomimo wzmianki o Kitowiczu jest to odpis z Ludu polskiego... Gołębiowskiego, s. 311. s. 55 przyp. 1 – Kalendarz wymieniony w cz. I Mazowsza to Kalendarz narodowy czyli zebranie pamiątek na każdy dzień roku bądź religijnych i historycznych bądź gminnych, „Nowy Kalendarz Domowy na rok zwyczajny 1830” Warszawa (druk: A. Gałęzowki). przyp. 2 – Pomimo odesłania do prac Kitowicza Kolberg zacytował fragment Ludu polskiego... Gołębiowskiego, s. 220. s. 56 nr 1 – Tekst kolędy został nadesłany przez Wincentego Stępowskiego z Klonowca w powiecie kutnowskim, 21 listopada 1867 roku, zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 211–212. s. 56–57 nr 2 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia zanotowana o tercję małą wyżej i tekst zwr. 2–4; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tekst zwr. 1–4 bez melodii. Na k. 27 w zwr. 2 w. 5: „sprawił” zamiast „zrobił”, w zwr. 4 w. 2: „swego” zamiast „jego”. Pod pieśnią odesłania do wariantów w zbiorze M. Mioduszewskiego Dodatek do ,,Śpiewnika kościelnego”, Kraków 1842, s. 424–425 oraz w śpiewniku [Sz. Kellera] Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871, s. 134–135, nr 51; wymienione przez Kolberga Kantyczki, zob. np. Kantyczki. Podług wydania 1785, Paryż, 1868–71, T. 2, s. 16–17 i Kantyczka czyli zbiór najstarszych i najnowszych pieśni kościelnych na cały rok, Bochnia 1862, s. 78–79. �217 s. 57 nr 3 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia z incipitem: „Stoi nam tu” i poniżej tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku i dodatkową: „Gończyce”, tam tekst bez melodii. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym melodii, brak znaku przykluczowego i przedtaktu, t. 1–2: r [# ] œ . œœ œ & œ œ œœ œ R , w t. 8 ostatnia nuta g1, w t. 9 pierwsza nuta h1. s. 57–58 nr 4 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 4: „Izraelitom” zamiast „Izraelowi”. Pod pieśnią odesłanie do śpiewnika Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, s. 172, nr 105, tam tekst sześciozwrotkowy. s. 58–59 nr 5 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”, tam melodia z tekstem; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tylko tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w obu wykonaniach w t. 1 dolna, w t. 3 górna wersja, w t. 3 w drugim wykonaniu trzecia ósemka c2, t. 5–8:             œ œ œj œ R R J œ œ œ. J                 , w t. 9 tylko górna, a w t. 10 tylko dolna wersja; pod melodią z k. 29 podpisany jeszcze jeden incipit: „Przyszedł Mesjasz”, zob. DWOK T. 41, nr 996. s. 59 nr 6 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, w zapisie melodii tylko dolna wersja. Pod pieśnią odsyłacze do wariantów w zbiorze M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843, s. 217 oraz do wymienianej już pracy Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, s. 176, nr 111. s. 59–60 nr 7 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 7, z lokalizacją: „Gończyce”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tylko tekst. W obu rkp. melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej, t. 1–4 dwukrotnie powtórzone: w rkp. z teki 38 w pierwszym wykonaniu: r r & b œ œ Jœ œ J ;  �218 w rkp. z teki 2 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, pierwsza próba zapisu w metrum , następnie popra- r œ œ wione na , w pierwszym wykonaniu t. 1: & b œ Rœ J J , t. 2–4 jak w tece 38; w obu rkp. w drugim wykonaniu t. 3 w następującym rytmie: œ s. 60 s. 61 j œ. W zapisie tekstu z teki 38 i w rkp. z k. 29 w zwr. 2 w. 1: „osioł” zamiast „osłu”. Odesłania Kolberga dotyczą wariantów pieśni w zbiorach M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy z melodyjami…, s. 148 i tegoż, Dodatek do ,,Pastorałek i kolęd z melodyjami”, Lipsk 1853, s. 278 oraz Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych..., s. 179, nr 115 i s. 196– –197, nr 143. nr 8 – Pod pieśnią odesłania Kolberga do wariantów w zbiorach: M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy z melodyjami, Kraków 1843, na s. 145 (nie s. 50), nr 78; Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych..., s. 132–133, nr 47; w obu zbiorach tekst obszerniejszy; w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., s. 175 i nast. tam teksty wariantowe. nr 9 – Odesłanie Kolberga dotyczy pierwszej zwrotki pieśni zamieszczonej zbiorze M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy..., s. 138. nr 10 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją: „od Łaskarzewa, Sokół”; teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W rkp. z k. 28 zamiast odsyłacza do melodii nr 446 w cz. I Lubelskiego (DWOK T. 16) zapis nutowy:           Pa  śli pa  ste  rze      A  nioł im   się                wo  ły,    po  ka  zał, u zie  lo  nej       dą  bro  wy. do Be  tle  jem   iść    ; ka  zał. ponadto na k. 28 obszerniejszy tekst, po zwr. 1 jeszcze: „Pytać go śmieli, gdzie Pana szukać mieli. Naleźli go we żłobie, nie mając nic na sobie, �219 tylko wiązeczkę siana, pod nóżki, pod kolana”. Odesłanie Kolberga dotyczy pieśni zamieszczonej w zbiorze M. Mioduszewskiego, Pastorałki i kolędy..., s. 123, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. s. 61–62 nr 11 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Przy onej dolinie” i notą: „kolęda”, rkp. najprawdopodobniej z zapisami z okolic Warszawy. Por. nr 2 w DWOK T. 79 (Kaliskie. Suplement). s. 62–63 nr 12 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „kolęda”. W rkp. w t. 4–6 tylko górna, w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka g1. s. 63–64 nr 13 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia i tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją: „Jadów, Wyszków”, tam tekst bez melodii i na tej samej karcie, z lokalizacją: „od Łaskarzewa, Sokół” jeszcze raz zanotowany tekst zwr. 1, bez melodii. W rkp. terenowym melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ósemki g1 f1, t. 6: & b œ s. 64 œœ œ , od t. 9 do pierwszej miary t. 11 melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 11 na drugą miarę tylko dolna wersja. W zapisie tekstu z k. 27 w zwr. 5 dwa ostatnie wiersze następujące: „uciekła do lasa, jak dzika bieżała”, w zwr. 4 tylko cztery początkowe wiersze i brak zwr. 9–11; na k. 24 w zwr. 2 w. 3: „nabył” zamiast „nabyć”, w zwr. 10 w. 1: „Szedł Maciek” zamiast „Maciek idzie”. Odesłanie dotyczy wariantu pieśni w zbiorze M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy... s. 90 ,,Kto był smutny...”; wymienione przez Kolberga Kantyczki, zob. np. Kantyczka czyli zbiór najstarszych…, s. 115–116. nr 15 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”, tam melodia z incipitem: „W tej kolędzie” i teka 2, sygn. 1124, k. k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam obszerniejszy tekst bez melodii opublikowany przez Kolberga jako nr 13 w T. 26, zob. przypis do tego numeru. W rkp. terenowym melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1–4 brak znaku powtórki, w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie g1, w t. 10 na pierwszą miarę dwie szesnastki c2 c2. �220 s. 65–66 nr 16 – Tekst bez melodii w rkp. Pieśni ludu z okolic Czerska i Piaseczna, teka 45, sygn. 1419, k. 6, nr 20 (zob. DWOK T. 80/I, s. XLIV) i w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją: „Moczydło pod Czerskiem” i uzupełnioną lokalizacją jak w druku. W rkp. Kolberga w zwr. 1–3 brak ostatniego wiersza, a w zwr. 5 powtórzone: „wyskoczyły” zamiast „z tej kieszule”. s. 66–67 nr 17 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”, tam melodia z incipitem: „Wesoła uciecha”, a poniżej tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tekst bez melodii. W rkp. terenowym melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 3–4 tylko dolna wersja, w t. 3 trzecia ósemka f2, t. 7–8: & œœ œ œœ œœ ˙ . W zapisie tekstu w obu rkp. zwr. 1–5 jak w druku, po nich zwr. 7 i 8, a na zakończenie zwr. 6, przy czym w rkp. terenowym z k. 30 tylko wiersze 1–2 zwrotki 6. Ostatnie trzy wiersze zwr. 6 zanotowane oddzielnie w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 29, także z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”. s. 67–68 nr 18 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją: „Krusze”. W zapisie melodii w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 fis1, w t. 5 na drugą i trzecią miarę ósemki h1 a1 połączone łukiem, w t. 12 przy drugiej szesnastce alternatywnie fis1, po t. 12 znak repetycji. W zapisie tekstu w zwr. 1 w. 2: „z południa wesoło” zamiast „z lutnią przy złobie”, w zwr. 6 w. 2: „Ursuli święty” zamiast „i jesce wiany”. Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu w zbiorze M. Mioduszewskiego Dodatek do „Pastorałek i kolęd”…, s. 274. s. 68 nr 19 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy teka 2, sygn. 1124, k. 28v., z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia i tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tylko tekst. W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 ostatnia nuta g1 (winno być prawdopodobnie gis1), po t. 4 zanotowane małymi nutami: & œ s. 69 œ œ ˙ œ œ #œ ˙ . W obu rkp. w zwr. 6: „Najświętsa Panienka” zamiast „Święty Scepan”. nr 21 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notą: „kolęda”. �221 W rkp. w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki h1 g1; w zapisie tekstu brak pierwszego wiersza zwr. 2. s. 69–70 nr 22 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 2 i 3 wersja alternatywna: & œ œ œ œ œ œ , w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 6 w górnej wersji tylko na pierwszą miarę dwie szesnastki c2 c2, w t. 8 tylko dolna wersja, w druku na pierwszą miarę błąd – zamiast ćwierćnuty winna być ósemka. s. 70 nr 23 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 70–71 nr 24 – Pod pieśnią odesłanie do wariantu w Sandomierskiem (DWOK T. 2), nr 185; nota: „Przypisy do Sandomierza” oznacza planowane przez Kolberga zamieszczenie wariantów pieśni w cz. II Radomskiego (T. 21, nie 20) jednak pozostały one w rękopisach i opublikowane zostały współcześnie, zob. Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21 (DWOK T. 77/I), nr 634 i 635. s. 71–72 nr 25 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń” i notą: „Kolęda”, tam melodia i tekst; teka 2, sygn. 1124, k. 24, z lokalizacją jak w druku, tam tylko tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 8–9 tylko dolna wersja. W obu zapisach tekstu w zwr. 1 w. 4: „kołem” zamiast „społem” i jeszcze dwa dodatkowe wiersze: „A dary-ć mu dają za to, sami się jak błoto pod nóżki ścielą”, ponadto w zwr. 3 brak ostatniego wiersza. s. 72 w. 1–22 d. (Szczodry wieczór) – Kolberg zacytował fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., s. 311. s. 73 w. 1–4 g. i przyp. 1 (Trzej króle) – Obszerniejsza informacja o zwyczaju w pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., s. 314, tam także tekst, który Kolberg zamieścił w przypisie. w. 5g. – s. 74 w. 7g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. niektóre zdania zanotowane skrótowo w formie notatek. s. 74 ust. 2 – Odesłanie dotyczy pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne..., tam na s. 265 (nie 365) rozdział ,,Środa Popielcowa”. ust. 3 – Cytat pochodzi z wymienionej pracy J.K. Gregorowicza Obrazki wiejskie, T. 1, Warszawa 1852, s. 229; uwagi w nawiasach pochodzą od Kolberga. s. 75 nr 26 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W t. 1–2 tylko górna wersja, inaczej �222 3          podpisany tekst pod melodią:         , w t. 3 O, mój Bo  że, mój Bo  że, i 5–6 tylko górna wersja, grupa: œ œ œ zanotowana każdorazo­wo jako triola ósemkowa; w zwr. 1 w. 1: „o” tylko na początku wiersza, w. 4: „toć nie inna” zamiast „to zawziętość”. W rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 44, bez lokalizacji, dwa pierwsze wiersze pieśni bez melodii, z odesłaniem, jak w druku, do zbioru [Sz. Kellera] Zbiór pieśni nabożnych…, s. 890, nr 901. s. 75–76 ust. 1 – Odsyłacze pod tekstem dotyczą: wariantów zamieszczonych przez Kolberga w wymienionych tomach Ludu (zob. DWOK T. 5 i 9), zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu, Warszawa 1836, T. 2, s. 272 i wariantu w zbiorze Żegoty Paulego Pieśni ludu polskiego w Galicji, zob. wydanie fototypiczne pierwodruku z 1838 roku, Wrocław 1973, tam s. 177. s. 76 ust. 2 – Pod oracją odesłanie do wariantu tekstu z okolic Tomaszowic i Bolechowic zamieszczonego w cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5), s. 277–278. s. 77 przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 5; jest to odpis z „Gazety Codziennej” 1853, nr 75, tam bez tytułu i autora w dziale „Rozmaitości”. s. 77–78 nr 27 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notatką: „w nocy na poniedziałek”, tam tekst zwr. 3–21 podpisany pod melodią jak nr 28, przy czym kolejność zwrotek następująca: zwr. 3–5, brak zwr. 6, dalej zwr. 7–10, brak zwr. 11, następnie zwr. 15–21 (bez zwr. 19), a na zakończenie zwr. 12–14, zob. następny przypis. Odsyłacz pod pieśnią do cz. I Mazowsza (T. 24) dotyczy numeru 49 (nie 145). s. 79 nr 28 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notatką: „w nocy na poniedziałek”, tam pod melodią tekst jak zwr. 3–21 (bez zwr. 6, 11 i 19) numeru 27, zob. poprzedni przypis. W zapisie melodii w t. 2 tylko dolna, w t. 3 następujący zapis dolnej wersji: & # œ œ œ œ , w t. 4 tylko górna wersja. s. 79–80 nr 29 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 dolna wersja, w t. 2 na pierwszą i drugą miarę cztery ósemki d2, w t. 3 na pierwszą miarę górna, w dalszym prze- �223 biegu dolna wersja; w zapisie tekstu brak zwr. 5, w zwr. 9 tylko w. 1–2, ponadto brak zwr. 14 oraz zamieszczonych w przypisie wariantów. s. 80 nr 30 – Pod pieśnią odesłanie do cz. II Kieleckiego (DWOK T. 19), tam dwa warianty pieśni na s. 183 i 184; w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., do którego odsyła Kolberg, także dwa warianty na s. 247 i 248. s. 81 nr 31 – Pod pieśnią odesłanie do pieśni nr 52 w cz. I Mazowsza (T. 24), tam zgodnie z przypisem 2 – w zwr. 2 błąd. s. 81–82 nr 32 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „Na Wielkanoc chodzą po wykupie (w drugie święto)”; tam tylko t. 3–4, a poniżej tekst. W rkp. t. 3 w pierwszym wykonaniu: & w drugim wykonaniu: & sania t. 3: & # # œ œœ œ œœ . œœ œ œœ œ œ # œœ œ œœ œ œœ œ œ , t. 3 œ , po t. 4 kolejna próba zapi- s. 82 w. 13–22g. – Ten fragment Kolberg zacytował z wymienionej przez siebie pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincjach, Warszawa 1831, s. 122; natomiast opis pochodu na Kujawach u Gołębiowskiego na s. 118–122. przyp. 1 – Kolberg odsyła do artykułu J. Grajnerta Studia nad podaniami ludu naszego opublikowanego w „Bibliotece Warszawskiej” 1859, T. 2, s. 465–514 i s. 705–724 oraz w T. 3 (1859), s. 70–105; do pracy K. Kozłowskiego, Lud. Pieśni... tam na s. 193 informacja o dyngusie zacytowana w cz. I Mazowsza (T. 24) na s. 144 w przypisie. s. 83 przyp. 2 – Odesłanie do podobnego opisu dotyczy cz. I Mazowsza (T. 24), s. 144. s. 83–84 nr 33 – Pod pieśnią odesłania do wariantów w tomach Ludu, zob. wskazane numery w edycji DWOK: T. 2, T. 12, T. 24 i T. 25; niżej odsyłacz Kolberga do własnego artykułu w „Bibliotece Warszawskiej” 1847, T. 4, s. 625 (nie 605) do s. 639, jest to dalszy ciąg publikacji Pieśni ludu weselne, którą zamieścił w tymże czasopiśmie w T. 2 z 1847, s. 189–206. s. 84–85 nr 34 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20r., bez lokalizacji. 2 1 œ #œ œ œ W rkp. t. 1: & œ , w t. 2 pierwsza szesnastka w obu �224 wykonaniach h1, w t. 4 powyżej pięciolinii alternatywnie literowe oznaczenia nut: w pierwszym wykonaniu „d fis c”, w drugim „d fis d”; tekst jak w druku i zanotowane jeszcze fragmenty kolejnych zwrotek: „Przyjmie łaskawie” i „A do domu”. s. 85–86 nr 35 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam tekst podpisany pod melodią opublikowaną jako numer 92, zob. przypis do tego numeru. W rkp. niektóre zwrotki zanotowane skrótowo, ponadto brak zwr. 8, 14, 18 i 19. s. 87 w. 4–17g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst od słów: „oborują pole” do „do dworu”. nr 37 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 30 r., z lokalizacją ogólną: „Gończyce”, tam melodia z zapisanym obok fragmentem tekstu: „Przynosimy plon jego...”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 nad c2 alternatywnie ≥, t. 2: & t. 6: s. 88    # œœ œ 2 1 œœ œ œ , w t. 5 tylko górna wersja,    , w t. 7 na drugą miarę dwie ósemki h1 h1. nr 38 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana bez znaku przykluczowego, w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, t. 1 w pierwszym wykonaniu: & # œ # œ , w drugim: & œ œ œ , m œœ œ #       t. 3 w obu wykonaniach:     , przy czym wersję za- pisaną najniżej należy wykonać o oktawę wyżej – zapis Kolberga w oktawie razkreślnej wynikał z braku miejsca na pięciolinii, w t. 4 ostatnia ósemka f1, w t. 6 tylko dolna wersja; pod melodią zwr. 1–3, następnie zwr. 9–11, a po nich: „Przede dworem leży dera, dworskie dziewki chcą do ogiera. U nasego pana cerwona podłoga, zjeżdżają się goście, jak do Pana Boga. �225 U nasego pana okienica sklana, a pana Capskiego wiechciem zatykana”, dalej zwr. 6–8, 13, 4, 5 i na zakończenie jeszcze: „Jagna tęga dziwa, jak ji kazą, tak śpiwa”. s. 90 w. 1–7g – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. ten tekst między pieśniami opublikowanymi jako nr 40 i 41. nr 40 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; tam najpierw zwr. 3–5, po nich zwr. 1–2. s. 90–91 nr 41 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. brak ostatnich dwóch wierszy zwr. 2 i brak zwr. 10, a zapis melodii obszerniejszy z licznymi poprawkami, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: Obrzędy domowe (s. 92–202) s. 93 ust. 7–10 – Rkp. nieznanego autora, z notą Kolberga: „od pani Grajnertowej, Przesądy”, teka 1, sygn. 1116, k. 34, zob. DWOK T. 80/I, s. LXVI. W ust. 8 Kolberg odsyła do opisu tego samego zwyczaju, zob. S. Ulanowska Niektóre materiały etnograficzne…, tam zwyczaj opisany na s. 281 w rozdziale ,,Obrzędy”. ust. 11 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 63, na górze karty dopisek Kolberga: „Grajnert”. �226 ust. 12 – Rkp. nieznanego autora, z notą Kolberga: „od pani Grajnertowej, Przesądy”, teka 1, sygn. 1116, k. 35. ust. 13 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1126, k. 4. ust. 14 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 63, na górze karty dopisek Kolberga: „Grajnert”. ust. 18, 19 – Rkp. nieznanego autora, z notą Kolberga: „od pani Grajnertowej, Przesądy”, teka 1, sygn. 1116, k. 35. s. 94 przyp. 1 – Cytat pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Ubiory w Polszcze od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych…, s. 140. U Gołębiowskiego tylko ,,czepki nocne”, u Kolberga ,,czepki nocne i dziecinne”. s. 95–96 nr 42 –Takty 5–16 zob. przypisy źródłowe do numerów 73 i 78. Tekst por. nr 78. Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu w śpiewniku Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych..., s. 504–505, nr 479. s. 96 nr 43 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1317, k. 28, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący: # & œ œ œ œœœ Tria & # œ œ - fa - ciunt, œ œ - tri - a sunt œ œ œ œ ˙ nos # quo sunt ve - re, œ œ quae > & œ a .. œ . œ œ J ˙ - - œ - ti œ - die œœ ˙ ve - re, œ œ ˙ œ ˙ quae nos œ ˙ fa - ciunt, œœ œ œ fle - re. Œ . s. 97–100 w. 5g. (wesele I) – Opis wesela oraz pieśni nr 44–49 zaczerpnął Kolberg z pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 59–64; niektóre pieśni także zanotowane w rkp. Kolberga, zob. następne przypisy. s. 97 nr 44 – Ta pieśń także w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z notą: „Przy rozplataniu włosów pannie siedzącej na dzieży”. przyp. 1 – Przypis na s. 97 pochodzi od Kolberga, tekst zamieszczonej tam pieśni: rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją ogólną: „od Mińska, Stanisławowa, Kałuszyna”, z odesłaniem do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, s. 241 jak w druku; w rkp. Kolberga i u Wójcickiego brak dwóch pierwszych wersów zwrotki drugiej. �227 s. 98 s. 99 przyp. 1 – Przypis do pieśni nr 45 pochodzi od Kolberga. nr 47 – Pieśń także w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5; jest to odpis ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów... T. 2, s. 33; w rkp. tak jak u Wójcickiego: „po stole, po lisowym” zamiast „po stole, po cisowym”. W odsyłaczu do pracy Gołębiowskiego Lud polski, z której pieśń została zaczerpnięta winno być: s. 62. Pieśń tę Kolberg zamieścił też w swoim artykule Pieśni ludu weselne, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 4, s. 635, nr 104, zob. przedruk: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, DWOK T. 67/I, nr 396, tam także z odesłaniem do Wójcickiego, zob. też przypis źródłowy do wesela IV i do pieśni nr 111. s. 100 w. 6g. – s. 101 w. 2g. (wesele II) – Ten fragment opisu w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 37, tam z notą lokalizacyjną i datą jak w druku. s. 104 w. 12g. – s. 105 w. 17g. i nr 57 – Por. nr 9 i 10 w suplemencie. s. 106 nr 58 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1224, k. 17, z lokalizacją ogólną: „Ślężany”. W zapisie melodii w t. 8 tylko dolna wersja, brak t. 9–10; w rkp. jeszcze druga zwrotka: „Jakżeż ja będę siadała, kiedym się z progami jesce nie pozegnała. Ostajcie się i wy progi, chodziły tam moje nogi, teraz nie będą”. s. 107 w. 9–10g. i w. 1–2 pod pieśnią nr 60 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. nr 61 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. t. 5 w drugim wykonaniu zamiast pierwszej ósemki dwie szesnastki a1 a1; w zapisie tekstu: „grosie” zamiast „rosie”. s. 110 nr 69 – Por. nr 15 w suplemencie. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., s. 83. s. 111–127 wesele III – Opis wesela pochodzi najprawdopodobniej z własnych badań Kolberga, czego potwierdzeniem jest zachowany rękopis terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 32–33 z taką lokalizacją. s. 111 w. 12d. – 112 w. 8g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst krótszy. s. 112 nr 70 – Tekst w rkp. terenowym, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. Melodia por. DWOK T. 42, nr 1357. �228 nr 71 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. œ œ œœ œ W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu w t. 1: & R R J J œ , w t. 3 na drugą miarę rytm: œ œ . , przy g1 brak ≥; w drugim wykonaniu t. 1–2 opatrzone znakiem powtórki, w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie triola szesnastkowa g1 a1 h1, w t. 3 na pierwszą miarę szesnastki d2 c2; pod melodią najpierw zwr. 5, tekst zanotowany skrótowo, w zwr. 3, 4 i 6 brak pierwszych czterech wierszy. s. 113 w. 1–18g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32 i 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 72 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. w t. 2 oprócz wersji drukowanej, opatrzonej notatką: „lepiej”, jeszcze dwie wersje alternatywne: & # œ œ œœ œœ œœ œœ , w pierwszym wykonaniu w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie ćwierćnuta h1, w dalszym przebiegu górna wersja, w drugim wykonaniu w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki e1 g1, w t. 4 dolna wersja. s. 113–114 nr 73 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zapis nutowy z incipitem: „Idziem z wieńcem lawendowym”: j &œ œ & œœ J œœ I - dziem do & &œ mo œ œ ry - si juz - Ma - œ J œ œ J a œ z wień - cem Ma œ j œ œ œ J j œ dre j œ œ - ry - sia j œ #œ o - cka Por. T. 26, nr 42, t. 5–16. la - wen œ J go œ œ œ œ - do - wym œ J - œœ J drzwi œ za - j œ pła ‰ to - wym, œ J u œ J - œ œœ J ‰ sta - ła, # œœ J ka #œ - j ‰ œ ła. . �229 s. 114 nr 74 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam melodia z incipitem: „Idźcie, matuś, do sieni” i poniżej tekst jak w druku, a dalej jak nr 76 w tym tomie. j œœ œœ W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, t. 5: & J œ J & œœ œ œœ  J , t. 13–14:       [ ] œœ œ J , t. 11: , w t. 15 tylko dolna wersja, brak znaku powtórki w t. 9–16. Warianty melodii, por. komentarz do numerów 89 i 97 w tymże tomie. w. 19d. – s. 115 w. 9g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. s. 115–116 nr 75 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4r., z lokalizacją: „Niedziołka, Cygów, Wiszniew” i teka 5, sygn. 1137/I, k. 80r., z lokalizacją: „Wiszniew pod Kałuszynem”, tam melodia w opracowaniu fortepianowym, zob. T. 67/I, nr 394. W obu rkp. między zwr. 8 i 9 jeszcze jedna: „Dobrze było pani matuleńce pić wino, a teraz na ruciany wianeczek patrzeć niemiło”, ponadto w rkp. z teki 5, w zapisie tekstu zamiast zwr. 4–7 odesłanie do wariantu nr 108 zwr. 5–7. s. 116 nr 76 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. tekst zanotowany jako kontynuacja pieśni nr 74. w. 16–26g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32 i 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. s. 116–117 nr 77 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. po zwr. 2 jeszcze jedna: „Trzeba ji dać na prątek, co by bijał co piątek”, a dalej zwr. 3–6, 9–11, 8, 14 i 12–13. s. 117 w. 20–27g. – Rkp. terenowe Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32 i 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 78 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „Swachny śpiewają”. W rkp. tekst �230 jak w druku z zapisem nutowym dla czterech pierwszych wierszy: j 3 & 8 œj œ œJ Naj - święt - sa & & œ jak œ jak œ J le œ J kwiat pan - na œ J - j œ œ œ œ J j œ œ J œ [ ‰ ] œ Jœ J Ma - ry - ja, ‰ li - ja, śli - cnaś, pię - kna œ śli - œ J œ J cnaś, to - bie ca - łe œ pię - kna j œ œ œ ‰ œ œ œ J J œ #œ J œ J ró - zy, œ [‰] nie - bo j #œ œ j œ , słu - zy. œ w t. 1 dodana wersja alternatywna: & œ J J , w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie triola szesnastkowa: c2 h1 a1. Melodia i tekst por. T. 26, nr 42. w. 5–1d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zamiast odesłania do melodii nr 72 zapis nutowy do okrzyku: „Huś, huś...”: 2 œ &4 & œ œ œ œ &œ œ œ œ œ j œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ j œœ œ œ œ œ œ œ j œ œœ œ œ œ œ œ œ œ . s. 118 nr 79 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam melodia z incipitem: „Oj, siadaj, siadaj”, a poniżej tekst, tam w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie d2. w. 9–19d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. Wiersze 13–19d. zanotowane oddzielnie, do słowa: „włosów”, a ostatnie zdanie: „Jeśli panna młoda jest sierotą...” w rkp. przy pieśni nr 80. nr 80 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. tekst z zapisem nutowym opublikowanym jako nr 1001 w DWOK T. 41. �231 s. 119 nr 81 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z loka- & lizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. t. 4: jeszcze jedna zwrotka: j œ ; na końcu [ ‰] œ „Nad moim wiankiem organy grają, a nad twoją złą cupryną kruki krakają”. nr 82 i nota nad pieśnią – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tekst z zapisem nutowym: # 2 œ œ œ & 4 œJ J J J Cie - sy # j & œJ œ œ zem ja sie do œ œ œ œ œJ Jœ œJ J œ j œ œœj œj J œ ma - tu - la, œ œ J - no - si - wsy - stka œ J œ J ła do œ œ. ro - dzi - ne - cka, ca - su œ . wia - ne - cka. Melodia por. nr 98 w T. 26. nr 83 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „z kościoła”, tam tekst z zapisem nutowym:      A gdziez       cy w ko     nam sie    pan  na       ście  le    przy oł mło  da     ta  rzu      po  dzia  ła,     . zo  sta  ła? Odsyłacz Kolberga do nr 74 dotyczy wariantu melodii. w. 1d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tylko: „w drodze do karczmy śpiewają”. s. 120 nr 84 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W zapisie melodii w t. 2 i 3 w obu wykonaniach na trzecią miarę dolna wersja, w rkp. melodia trzykrotnie powtórzona: drugie wykonanie opatrzone znakiem powtórki; w zapisie tekstu zwr. 1–3 i 5, przy czym tam wszędzie „Kasiulu” zamiast „Marysiu”, a po zwr. 5 zanotowany jeszcze drugi wątek, zob. nr 177 w suplemencie. �232 nr 85 i nota nad pieśnią – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zapis następujący: # 3 œ œ & 8 œR R J j œ Któ - ry dru - zba & # .œ r .R œ œ J nie wą - sół, œ œ œ J J J œ J któ - ry ma - ły j œ œR œJ œ œJ œ œj J R œ Jœ œ J J to ca - ły, to ja je - go œ œr œ R J j œ któ - ry du - zy pod ro - sół, j j œ œj œ .. . kra - ja - ny. Melodia por. DWOK T. 41, nr 102. nr 86 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. Taki tekst z melodią opublikowany w DWOK T. 41, nr 1012. s. 121 w. 1–2g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. po: „godziny” następuje tekst w. 18–21d. nr 87 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, z notą: „przy weselu w karczmie”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 pierwsza nuta d1; brak zwr. 2, a zwr. 3 i 4 w odwrotnej kolejności. w. 18–21d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. kontynuacją tego tekstu są w. 14–22g. z następnej strony. nr 88 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i notą: „do obiadu”; w rkp. tekst bez melodii. w. 1–2d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; poniżej pieśń nr 89. s. 122 nr 89 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tekst z zapisem nutowym:          O ro  sie,   przy o    go  ściń  cu,          ro  sie, sia  ny ten       przy dro  dze,    groch           po   przy mło  dej ro  sie,      nie  bo  dze. Odesłanie do nr 74 dotyczy wariantu melodii. . �233 w. 7–13g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. w. 14–22g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst do słowa: „śpiewają”. nr 90 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia rozbudowana, w t. 3–4 najpierw dolna wersja dwukrotnie powtórzona, następnie górna, również dwukrotnie powtórzona, w t. 6 ostatnia nuta d2; pod melodią tekst zwr. 1–4. s. 123 w. 1–5g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst zanotowany skrótowo, najpierw: „tańczą całą noc”, a dalej w. 3–5 do słowa: „dzieży”. nr 91 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W zapisie melodii nad g1 każdorazowo dodany ≥, t. 2 w obu wykonaniach: & œ œ œ . s. 123–124 nr 92 – W rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, melodia z pierwszą zwrotką, a dalej tekst, zgodnie z odsyłaczem Kolberga, jak nr 35, zob. przypis do tego numeru. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie melodii, w t. 5: dodana trzecia wersja alternatywna, nuty jak w górnej wersji, na drugą i trzecią miarę inny rytm: œ œ œ . s. 124 nr 93 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 4 c2, zapis t. 7–10 następujący: & œ. œ J œ œ œ œ œ j œ . w. 2–13d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. s. 125 nr 94 – Melodia por. nr 14 w suplemencie. nr 95 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK. T. 41, nr 1009. s. 125 w. 5d. – 126 w. 16g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tylko tekst zapisany prozą, natomiast pieśni nr 96 brak. �234 s. 126 nr 97 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zapis nutowy:                                                                                              ,     pod nim zwr. 1–2 i tekst zamieszczony w nawiasie. Odesłanie do nr 74 dotyczy wariantu melodii. nr 98 i nota nad pieśnią – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”; w rkp. tekst bez melodii. Wariant melodii w druku por. komentarz do numeru 82. s. 127 w. 1–7g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 99 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „od Mińska, Stanisławowa, Kałuszyna”, tam tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 42, nr 1357. s. 127–139 (wesele IV) – Część opisów oraz większość pieśni zamieszczonych tu jako wesele IV została po raz pierwszy opublikowana w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne w „Bibliotece Warszawskiej” w 1847 roku (nie: 1848 jak błędnie podaje w przypisie), T. 4, s. 625–639. Melodie zostały opublikowane w opracowaniu fortepianowym między s. 616 i 617, zob. też poniższe przypisy. Artykuł Pieśni ludu weselne został w całości przedrukowany w tomie 67/I edycji DWOK. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 zachował się spis incipitów i fragmentów pieśni weselnych ze wsi Głuchy, Niegów i Wólka Słopska, dotyczy to pieśni nr 104, 111, 114, 117 i 118, zob. przypisy do tych numerów. s. 127 w. 18d. – s. 128 w. 14g. – Pierwodruk w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne... s. 625, tam tekst opisowy (s. 128) krótszy. s. 129 nr 101 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Słopsk”, Wólka Słopska”; teka 2, sygn. 1124, k. 3, tam melodia z pierwszą zwrotką; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., tam tekst zwr. 1 bez melodii, dwa ostatnie rkp. z lokalizacją jak w druku. Na k. 3 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; w obu zapisach melodii w t. 4 tylko górna wersja; w rkp. z k. 19 w t. 1 w drugim wykonaniu na trzecią miarę ósemka a1. �235 Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne w „Bibliotece Warszawskiej” 1847, T. 4, s. 626, nr 86 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 1, nr 86; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 378. w. 5–8d. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne... na s. 626. Odsyłacz dotyczy wariantu pieśni nr 102 w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 27. s. 130 nr 102 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, bez lokalizacji. W rkp. z teki 2 tylko zwr. 1 i 2; w rkp. z teki 42 zwr. 1–3 i wiersze 1 i 2 zwr. 4, a po nich notka: „itd.”, w zwr. 1: „Maryleczku” zamiast „Kasuleczku”. Pierwodruk w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 626, nr 87; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 379. nr 103 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, tam melodia z incipitem: „Zielona ruta, jałowiec”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., tam tylko incipit jak na k. 18; wszystkie rkp. z lokalizacją jak w druku. W rkp. terenowym w t. 6 pierwsza nuta d1. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 626, nr 88 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 1, nr 88; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 380. s. 130–131 nr 104 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją: „Głuchy, Wólka Słopska”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 , z lokalizacją: „Głuchy, Niegów”, tam tekst zwr. 1 do słów: „Oczkim” bez melodii. W rkp. z teki 2 na k. 3 melodia i tekst zwr. 1 w. 1–5, przy czym w w. 5: „skłopotała” zamiast „sfrasowała”, a na k. 18 melodia z incipitem: „O, mój Jezu, co takiego, co pochmurny dzień”, tam tylko górna wersja, w t. 1 ostatnia szesnastka d2, alternatywnie e2, w t. 6 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu szesnastki e2 d2, przy powtórce szesnastki d2 h1. Por. DWOK T. 41, nr 1003. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 627, nr 89 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 1, nr 89; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 381. s. 131 nr 105 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją jak w druku i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., z lokalizacją: „Niedziałka”. W rkp. z teki 2 pod melodią tylko pierwsza zwrotka; w rkp. z teki 42 tekst zwr. 1 i zwr. 2 w. 1–2 bez melodii. �236 Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 628, nr 90 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 1, nr 90; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 382. w. 1–3d. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 628; przedruk: T. 67/I, s. 552. s. 132 nr 106 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją: „od Pułtuska, Czepielew” (właśc. Ciepielewo) i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W obu rkp. w t. 1 i 2 tylko górna, w t. 3 i 4 dolna wersja. W rkp. z teki 2 melodia z pierwszą zwrotką, zanotowana o sekundę wielką niżej. W rkp. z teki 43 w t. 1 na trzecią i czwartą miarę alternatywnie półnuta d2, w t. 2 w drugim wykonaniu dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ósemki a1 g1, ostatnia ósemka alternatywnie cis2; w tym rkp. pod melodią zwr. 1 i 2 jak w druku, a dalej fragmenty kolejnych zwrotek: „Nie mogę ja..., trzeba posłuchaj. Matki się nie boi..., śliczne, piękne obyczaje. Przez wieś jechali..., co za dziewczyna, co za jedyna, z panami” (por. zwr. 5), a na zakończenie: „Sto par koni za nią jak za jaką panią, jedzie na paradzie”. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 628, nr 91 i dodatek nutowy s. 2 nr 91; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 383. Odsyłacze pod pieśnią dotyczą wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów …, T. I, s. 38 (ten odsyłacz także w rkp. z teki 2) oraz pieśni ze zbiorów Kolberga Hej, z góry jadą Mazury opublikowanej w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, nr 28, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 153. nr 107 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją i notą nad melodią jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 35, z lokalizacją ogólną: „Wólka Słopska”. W obu rkp. w t. 5 brak znaku powtórki, t. 7–8 trzykrotnie powtórzone, w t. 7 w drugim i trzecim wykonaniu pierwsza nuta d2, w t. 8 w pierwszym i trzecim wykonaniu na trzecią miarę ósemki fis1 g1, w drugim wykonaniu górna wersja. �237 w. 1–4 d. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 629; przedruk: DWOK T. 67/I, s. 554. s. 133 nr 108 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, tam melodia z pierwszą zwrotką; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., z lokalizacją: „Głuchy”, tam zwr. 1 bez melodii, z notką: „Wracając z kościoła”. Melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem także w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137, k. 80, z lokalizacją: „Głuchy i Niegów pod Wyszkowem”, zob. DWOK T. 67/I, nr 384, wersja 2. Odesłanie Kolberga do nru 75 dotyczy wariantu tekstu. s. 133–134 nr 109 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19; teka 2, sygn. 1124, k. 3; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2v., tam tekst zwr. 1 bez melodii i z notą: „przy obiedzie”, wszystkie rkp. z lokalizacją jak w druku. W rkp. z teki 2, k. 3 następujący zapis melodii: # 3 & 8œ œ œ R J œ œ œ #œ œ R R Swiad  ko  wie sie  dzą, # œ & œ . œ œ œ œR J pan im oj  ciec nie pi œ œ œ œ œj . R 3 rad, pa   œ œr œ r j ≈ ‰ R R œœ ją, nie je  dzą, r r r œ œ œ œ œ œ ni mat  , ka ra  da. pod melodią tylko pierwsza zwrotka, a na k. 19 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, liczne poprawki i częściowy brak kresek taktowych. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 630, nr 93 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 2, nr 93; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 385. s. 134 nr 110 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, tam tylko zwr. 1; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, bez lokalizacji, tam zwr. 1 bez ostatniego wiersza i nota: „przy obiedzie” oraz odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 32. Pierwodruk tekstu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 630, nr 94; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 386. nr 111 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19 i czystopis, teka 2, sygn. 1124, k. 3, oba zapisy z lokalizacją jak w druku; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Wólka Słopska”, tam zwr. 1 i pierwszy wiersz zwr. 2 bez melodii. �238 W rkp. z teki 2 w t. 2 na trzecią miarę: w rkp. terenowym triola szesnastkowa d2 c2 a1, a w czystopisie ósemka d2 i dwie szesnastki c2 a1; w rkp. terenowym brak zwr. 3 i w. 1–2 zwr. 4, a w czystopisie pod melodią tylko pierwsza zwrotka; Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 630, nr 95 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 2, nr 95; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 387. W rkp. z teki 42 odesłanie do wariantu tekstu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, s. 33; odpis ze zbioru Wójcickiego Kolberg także opublikował w Pieśniach ludu weselnych..., s. 635, nr 104, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 396, zob. też przypis źródłowy do pieśni nr 47. s. 135 nr 112 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „Międzyleś”, tam pod melodią tekst niepełny: „Żebyś ty, chmielu…., oj, chmielu”. W zapisie melodii tylko górna wersja, w pierwszym wykonaniu j œ #œ œ œ t. 1: & b œœ R R J J , w t. 2 na pierwszą miarę dwie szesnastki f2 f2, przed drugą szesnastką przednutka g2, w t. 5 na drugą miarę ósemka g1, w t. 6 na pierwszą miarę triola szesnastkowa c2 d2 c2. nr 113 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, tam tylko pierwszy wiersz. W rkp. odsyłacz do wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 58. Odesłanie Kolberga do poprzedniej melodii (nr 112) błędne, natomiast odsyłanie do numeru 69 dotyczy tekstu. Por. DWOK T. 67/II, nr 687. s. 136 nr 114 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją jak w druku i czystopis, teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją: „Wólka Słopska”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją jak w czystopisie, tam tylko tekst zwr. 2 bez melodii. W rkp. terenowym melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 6 na pierwszą miarę ósemka g2, w t. 9 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja; pod melodią tekst bez zwr. 1: „Posły druchny”, ponadto zwr. w innej kolejności: po tekście zanotowanym pod melodią zwr. 8, dalej zwr. 3, 4, następnie wiersze 3–5 zwr. 9, zwr. 5, 2, 6, 7 i 9 w. 1–2. W czystopisie z teki 2 na k. 3 dwa zapisy melodii: pierwszy z incipitem: „Trzeba jij” i tekstem zwr. 1; drugi zapis melodii tylko z incipitem: „Trzeba jij dać, nie żałować”. Pierwszy zapis zanotowany o tercję małą niżej, t. 9 jak w rkp. z k. 19. Drugi zapis obejmuje tylko t. 1–8, zanotowane o kwartę czystą niżej, t. 6 jak w rkp. z k. 19. �239 Odesłanie do numeru 77 dotyczy wariantu muzycznego i tekstowego. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 631, nr 96 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 2, nr 96; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 388. nr 115 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, nad melodią notatka Kolberga: „Polonez weselny”, tam t. 1 poprzedzony przedtaktem: ćwierćnuta d1. Pierwodruk melodii w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, dodatek nutowy s. 3, nr 97; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 389. s. 137 nr 116 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją: „Dąbrowa, Ochudno”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Dąbrowa”, tam tylko fragmenty tekstu. W rkp. z teki 2 melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, t. 1–4 w drugim wykonaniu: &œ œ œ œ œ œ. J œ. ; w rkp. z teki 42 tylko wiersze 1 i 2 zwrotki 1 i zwr. 2. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 632, nr 98 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 3, nr 98; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 390. s. 137–138 nr 117 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19 i czystopis, teka 2, sygn. 1124, k. 3, oba rkp. z lokalizacją: „Wólka Słopska”; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Wólka Słopska, Niedziałka”, tam tylko wiersze 1–2 zwr. 1 bez melodii. W obu rkp. z teki 2 w t. 2 w obu wykonaniach na trzecią miarę d1, w t. 5 na trzecią miarę dwie szesnastki d2 e2, w t. 10 tylko dolna wersja. W rkp. terenowym z k. 19 t. 3–4 skrócone do jednego taktu: # j jU # & œ œ œJ , t. 9: & œj œj œ œ ; pod melodią tekst zwr. 1, na- stępnie zwr. 4, a po niej jeszcze kolejny wątek, zob. nr 12 w suplemencie. W czystopisie z k. 3 w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, pod melodią tylko zwr. 1 i pierwszy wiersz zwr. 4. Pierwodruk z melodią w opracowaniu fortepianowym w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 632, nr 99 i melodia tamże, dodatek nutowy s. 3, nr 99; przedruk: DWOK T. 67/I, nr 391. �240 s. 138 w. 8–11g. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 632; przedruk: DWOK T. 67/I, s. 563. s. 138–139 nr 118 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 3, z lokalizacją ogólną: „od Radzymina, Jadowa, Wyszkowa”, tam pod melodią tylko pierwsza zwrotka; teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Niegów”, tam wiersze 1–3 zwrotki 1. Melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem jak w druku, zob. DWOK T. 67/I, nr 392 (II); pierwodruk tej wersji w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 632, nr 100 i dodatek nutowy s. 4, nr 100. s. 139 w. 12–15g. – Pierwodruk tego fragmentu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 633; przedruk: DWOK T. 67/I, s. 566. nr 119 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 9, nr 58, z lokalizacją: „Wiszniew pod Kałuszynem”, tam tekst jak w druku podpisany pod melodią z opracowaniem fortepianowym, zob. DWOK T. 67/I, nr 393; pierwodruk w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne…, s. 633, nr 101, melodia tamże dod. nutowy s. 4, nr 101., s. 139–151 wesele V – Opis wesela pochodzi z własnych badań Kolberga zarejestrowanych w jego niedatowanym rkp. terenowym, teka 2, sygn. 1124, k. 8–9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, jedynie pieśni nr 122, 127, 130 i 134 Kolberg zaczerpnął z innych rękopisów. W rkp. z teki 2 tekst opisowy zanotowany skrótowo, np.: „We czwartek wieczór swatowie idą z wódką do rodziców dziewki” zamiast: „We czwartek wieczór dwaj lub trzej swatowie od parobka wysłani, idą z wódką do rodziców dziewki”. Ponadto pieśni i niektóre partie tekstu opisowego zostały zanotowane przez Kolberga w innej kolejności niż w druku. s. 139 w. 11d. – s. 140 w. 13g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Przypis na s. 139 wprowadzony przez Kolberega w druku, dotyczy on pracy S. Ulanowskiej Niektóre materiały etnograficzne…, tam opis wesela na s. 266–280 w rozdziale ,,Obrzędy”. s. 140 nr 120 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. t. 1 w pierwszym wykonaniu: & # œ‰ J # œ œ œ , w drugim: & œœ œ œ œ J , obok zanotowana kolejna wersja alternatywna z notatką: „początek”: # & œ œ œ œœ œ , tam nad dwoma ostatnimi nutami oznaczenia �241 literowe nut: „h g”, t. 2 w drugim wykonaniu również dolna wersja, tylko na trzecią miarę alternatywnie górna, t. 3: w obu wyko- # œ œ œ œœ naniach: & # j 2 œ & œ œ œœ , t. 4: J œ 1 œ .. . s. 140–141 nr 121 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notą: „Zaloty”. œœ œ œ œj œ œr r j j & #œ œ œ , J J J W rkp. t. 1–2 w pierwszym wykonaniu: j j j œ œ œ œ œœ w drugim: & # œœ œ œ J R R J J , w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja. s. 141 w. 13–16g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. nr 122 – W rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” tekst podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1010. w. 10–4d. (pod pieśnią nr 122) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 141–142 nr 123 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 8 i 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Na k. 8 zapis melodii następujący z notą: „Brat lub drużba (w nocy)”: 3 j &8 œ Ej, œ J œ J roz - ple - œ œ œ R R œ J j œ &œ J œ J œ J & œ œ œ &J œ J ci œ - ny œœ œ œ œ œ J J J œ œ œ są... œ œ J œ œ œ œ œ œ œ œ J œ œ œ œ J œ œ œ œ œ œ J œ J œ œ œ œ J , w rkp. zapis tekstu skrótowy, tam incipit: „Ej, rozpleciny są” oraz drugi wiersz zwr. 2. Na k. 9: �242 3 j œ &8 œ J œ J œ &J œ J œ J na j &œ œ J œ J œ &J œ J Oj, roz - ple po - szła Już ij spro œ œ œ J - ci - ny tylko swo - ją œ J œ. J œ œ œ J œ J œ J si - ła, jiż ni ma, œ œ œ œ J R spro - sić œ œ œ J dru - ży - nę œ J dzie - wczy - ny wsi - ny œ œ œ J J J œ J sa, œ œ œ J - œ J œ J œ J ro - dzi U œ J ij œ ma œ œ œ R R - do - ny. œ œ syć, œ œ œ R R pod nóż - ki , prze - pro - sić. w rkp. zapis tekstu skrótowy, a obok wersja alternatywna dla t. 13–14: œ œ œ œ œ & J J œR œR J J œ , pod melodią zwr. 1 i 3, a dalej tekst jak tyl - ko swo - ją dru - ży - nę zwr. 1 nr. 142. Wariant melodii z innym tekstem por. nr 140 i 142 i komentarze do tych numerów. s. 142 nr 124 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam z notą: „do rozplecin”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: U U # œ œ œ # œ œ œ œ œ œ œ # œ œ mœ . n œ œ œ œ Œ 3 & 4 œ #œ œ œ œ œ œ œ . 3 w. 8–25 g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 142–143 nr 125 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam następujący zapis melodii: # 3œ & 8 # & œ Mło Zło bo pół # j & œ Trze Trze - œ J dy ty j œ ja ta - œ J ba ba œ J œ j œ jej [jej daj i na dwa œ ju - tro la - ra two by œ. dać, dać, j œ œ œ ‰ j œ œ pa - nie, ma - ło œ J - œ - j œ nie nie j œ ją się œ J ża ża stan - gę, ma - ło, j œ œ œ ‰ ban - dę. zda - ło. - j œ ło ło - œ. wać, wać, �# & œ j œ bo pół # j & œ Trze Trze # & œ choć choć ja ta - - œ J ba ba œ œ J j œ na na two 243 ju - tro la - ra - by j œ j œ œ. jej [jej dać, dać, œ J ją się œ stan - gę stan - gę po po ża ża j œ - œ œ ‰ ban - dę. zda - ło. œ J nie nie œ j œ j œ œ - j œ ło ło - œ. wać, wać, j œ œ ‰ œ . da - ro - wać. da - ro - wać]. s. 143 nr 126 i w. 13–15g. (pod pieśnią nr 126) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1–4 tylko dolna wersja, w t. 2 alternatywnie ≥ przy g1, w t. 5–6 tylko górna wersja ze znakiem powtórki, brak t. 7–8, w t. 10 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta c2, w t. 12 tylko dolna wersja. nr 127 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia z notatką: „Pląsy”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, zapis melodii następujący:             3         3                    3 , w t. 6 na pierwszą miarę dodana kolejna wersja alternatywna: ósemka h1; tekst jak pod nutami oraz wiersze 1 i 2 jak w zwr. 3 nr 128. s. 143–144 nr 128 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. tylko zwr. 3–5. s. 144 w. 10–30g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 144–145 nr 129 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9r., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, zapis następujący:                Za  ku  ka  ła           za  bie  raj mo      ku  ka  we  cka     ja   dzie  wcy na  łu    [ ] gu,      no do . ślu  bu. Do tej melodii odesłania przy numerach: 131, 133, 141 i 143, wszystkie te teksty posiadają w rkp. własny zapis nutowy, zob. komentarze do tych numerów. �244 s. 145 nr 130 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący: œ œ œ. œ œ œ œ œ œ. J & œœ œ & œœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ . J 3 Œ œœ œ 3 . W t. 3 powyższego przykładu dodana wersja alternatywna jak w druku, w metrum . nr 131 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, w rkp. zapis nutowy:                               A jak bę  dziem przez te La  to  wi  ce                   bę  dą na nas je  cha     La  to  wi  ca  nie pa  trza      li,   ; li. odesłanie do numeru 129 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. w. 16–5d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 146 w. 1g. i nr 132 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, druga ósemka c2, w t. 2 w obu wykonaniach dwie ćwierćnuty d2 g1, w t. 3 dolna, w t. 4 górna wersja. w. 12–23g. i nr 133 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis nutowy:                           [ ]                        O  twórz nam pro  wa  dzie  my mo  ja ma  tu  lu ci nie  no  wy wia  ste  ckę dwór, ; kie  dy wór. odesłanie do numeru 129 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. �245 w. 5–6d. i nr 134 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 147 w. 1–11 i nr 135 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam melodia w metrum  w następującym zapisie: j rr œ œ œ œJ œœ œ œœ œ œ œ œ œ J RR JJJ . rr 2 r œ œ œœœ œœ œ & 4 œœJ Rœ œJ J J R R J œJ œ œ œ œ . nr 136 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam drobne zmiany w przebiegu linii melodycznej, znak powtórki dopiero po t. 4, w związku z tym inaczej podpisany tekst:         Ej, jak      Ej jak to to       u nas ka  sa,         na sał  ty  sach,     da ka  sa     da, to kot       ka  sę go  ni.       by sed po . nij. s. 147–148 nr 137 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” z notą: „Zjadłszy, siedząc dziękują”. W rkp. t. 3 i 4 trzykrotnie powtórzone, w t. 4 w pierwszym i trzecim wykonaniu dolna, w drugim górna wersja, t. 5–6 pierwotnie:         , następnie z notą „lepi[ej]” zanotowana wersja jak w druku, w t. 7 w pierwszym wykonaniu dolna, przy powtórce obie wersje, w t. 8 w obu wykonaniach dolna wersja, w pierwszym wykonaniu pierwsza nuta d2, następnie trzykrotnie powtórzona dolna wersja t. 9, po nim t. 10 – dolna wersja. Melodia (t. 7–10) bez tekstu zob. DWOK T. 41, nr 1004, wariant melodii z innym tekstem, zob. nr 145 w T. 26 i komentarz do tego numeru. s. 148 nr 138 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja. nr 139 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1011. w. 18–5d i nr 140 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. zapis nutowy: �246 3 j œ &8 œ J œ J œ œœ J Bra - ci - sku & œ za - któ - ry, œ J œ J œ J wiń œ œ sio - strzy - ckę, œ J œ J œ U œ J choć nie ro œ J œ J œ J bę - dzies œ - zba dzo œ œ - ny, œ œ J - . wio - ny. Odesłanie do numeru 123 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. s. 149 nr 141 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. zapis nutowy: U 3 œ œ œ œœœ &8 R R J A daj - ze ij œ. & œR œR J a œ Rœ œR œ œJœ R R mo - ja ma - tu - lu po - ście œ Rœ Rœ œ œ R R J œ R cym ze œœœ œ sie te dwo - je - œ œ ‰ [ ‰] li, œ œ œ R R lu - dzi . o - dzie - ją. Odesłanie do melodii nr 133 błędne, winno być 129, zob. komentarz do tego numeru. nr 142 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis nutowy:                                                             ,   tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, t. 1–3 i 8 zanotowane pierwotnie w metrum 83, następnie poprawione na . Odesłanie do numeru 123 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. w. 14–16g. i nr 143 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. zapis nutowy: �247 # 2 œ & 4 Idź # & œJ œJ bo s. 149 s. 150 s. 150 s. 151 to - œ J œ œ J J ta spać, œ œ trze - ba œ J mło - de œ nie œ J œœ J œ pań - stwo, œ J œJ œ za - sy - piać, œ œ œ œ Œ idź - ta œ œ J J spać, œ ra - no . wstać. Odesłanie do wariantu melodii nr 133 błędne, winno być nr 129, zob. komentarz do tego numeru. w. 19–4d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. w. 3d. – s. 150 w. 8g. i przyp. 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8 i 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; przypisu do tego fragmentu tekstu w rkp. brak. W przypisie Kolberg zamieścił cytat z pracy J. Kitowicza Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III cz. II, Poznań 1840, s. 30–31; ponadto odsyłacze w nawiasie dotyczą publikacji: O torturach w Polsce (wyjątek z Pamiętników Kitowicza) zamieszczonej w ,,Przyjacielu Ludu” R. 6: 1840, T. 2, nr 41, s. 326–328 oraz R. W. Berwińskiego Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki T. 1, Poznań 1854, s. 100. nr 144 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam w t. 3 i 4 brak górnej wersji. w. 27d. – s. 151 w. 4g i przyp. 2. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8 i 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; przypisu do tego fragmentu tekstu w rkp. brak. W przypisie odesłanie do wymienianej wielokrotnie przez Kolberga pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, tam na s. 243 wymienione tylko „Ztuliny, ciasto ślubne”, a o korowaju na s. 219– 220. W publikacji J. Grajnerta Studia nad podaniami... ten cytat w T. 3 (obejmującym miesiące: lipiec, sierpień, wrzesień 1859) na s. 76–77, początek artykułu w T. 2 (kwiecień, maj, czerwiec) na s. 465–514 i s. 705–724. nr 145 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1224, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. zapis nutowy: j 2 œ œ œ œ &4 J J J J œœœ œ Oj, stu - li - ny, stu - li - ny, j j œ & œ œ œ Jœ Jœœ œ œ œ œ a - le bę - dą wi - dzi Bóg, œ œ œ œ œ J R R J J je - sce na sto - le œ œ œr œr œ œ J J o - bie - cu - je nam œ œ œj œ nie by - ły, œ œœ œ œ sam Pan Bóg. . �248 Odesłanie do numeru 137 dotyczy wariantu melodii. w. 12–15g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1224, k. 8 i 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. nr 146 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1224, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 2 na drugą miarę d2, w t. 6 w pierwszym wykonaniu obie wersje, przy powtórce tylko dolna, œ œ Uœ œ œ œ œ œ J œ œ t. 7–8: & J ; brak zwr. 4. s. 152–161 wesele VI – Opis wesela zanotował Kolberg w rkp. terenowym, teka 2, sygn. 1224, k. 6 i 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów” i bez daty; w rkp. oprócz pieśni z melodiami także większość tekstu opisowego, zanotowanego skrótowo w formie notatek. s. 152 nr 147 – Rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1224, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; nad pieśnią nota: „W niedzielę wieczór rozpleciny” i dalej: „Ślub w poniedziałek”. W zapisie melodii w t. 1 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka g1, w drugim wykonaniu trzy ósemki h1 d2 c2, t. 8 œ w pierwszym wykonaniu: & J œ , w drugim wykonaniu: w t. 7 ćwierćnuta z kropką c2, t. 8 jak w powyższym przykładzie. Por. nr 168 i komentarz do tego numeru. nr 148 – Rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1224, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. nad tekstem melodia z incipitem: „Ścielcie”, tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący:       Sciel  cie, jak  to ko       ściel  cie,   po    su  knie,      biel     du  sek  ko  biel      ców ma nie     ce,    cie,   do  daj    . cie. Odesłanie do numeru 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. s. 152–153 nr 149 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów” i notą: „W niedzielę po rozplecinach”. �249 W zapisie nutowym w t. 1 na drugą i trzecią miarę ósemki f2 e2, w t. 2–3, 6, 9, 11 i 13 tylko górna wersja, w t. 10 i 12 tylko dolna wer- œ. œ œ ‰ [ ‰] , w t. 11 pierwsza sja, w t. 14 obie wersje, t. 8: & 2 ósemka e . Do tej melodii Kolberg odsyła przy numerach: 148, 156–161; teksty nr 148 i 156–160 posiadają w rkp. własny zapis nutowy, zob. komentarze do tych numerów. s. 153 w. 13–16g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. s. 153–154 nr 150 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. w t. 2 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 4 najpierw górna, przy powtórce dolna wersja, w t. 5 i 6 na pierwszą miarę dodana wersja alternatywna: ósemka g1, w t. 7 tylko dolna, w t. 8 tylko górna wersja, w t. 9 w obu wykonaniach górna wersja, w drugim wykonaniu na pierwszą i drugą miarę dodana jeszcze wersja alternatywna: ćwierćnuta h1; pod melodią zwr. 1–5, przy czym zwr. 4 i 5 w odwrotnej kolejności, dalej zwr. 7, 10, 6, 14, 15, 11, 12, 13, 16, 8, 9. s. 154 w. 14–17g. i nr 151 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”, tam między pierwszym wykonaœ niem i powtórką jeszcze: & œ œ œ œœ œ ‰ [ ] œ œ #œ œ #œ œ œ . W rkp. melodia połączona też z tekstami nr 153. nr 152 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. t. 2–4: # œ œ œ & J œ. œ œ œ , t. 10–11:        , widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. Odesłanie do nr. 129 dotyczy wariantu melodii. Por. komentarze do nr. 129, 131, 133, 141, 143. w. 1–3d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. s. 155 nr 153 i noty nad zwr. 1 i 2 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. teksty te zanotowane pod melodią nr 151, do której odsyła Kolberg. �250 nr 154 i w. 1–2 d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”, w t. 2 tylko dolna wersja. s. 156 nr 155 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. w t. 1–2 w pierwszym wykonaniu inny rytm: & œ rœ œ J œ R # œ j œ , w t. 8 , w t. 5 i 7 rytm: œ i 11 tylko dolna wersja. nr 156 i w. 26–31d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. zapis nutowy: 3 j œ &8 œ J œ J Je - sce go - rza - lec - œ J œ J & œ œ œJ je œ œ J sce œ œ J - ka œ J nie œ J Ka - sień - ka œ œ J - lu - to œ nie - wień - œ œ œ J - wa - na, œ œ œ J co - œ [ ‰] . wa - na. Odesłanie do nr. 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. s. 157 nr 157 i w. 1–2g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1000. W rkp. obok melodii jak nr 1000 zanotowana wersja alternatywna dla t. 9–10:        [ ] i dalej z notatką „lub” wersja alternatywna dla t. 6–10:                  œ œ J œœ‰ ‰ . Odesłanie do nr. 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. nr 158 i w. 9g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. . 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. zapis nutowy: 3œ œ &8 J œ œ J &œ œœœ œ J O - gnia, o - gnia, 3 a & wy - zy œ J o - gnia œ J swat - ko - wie œ œ œ mœ œ J J Wo œ œ J za - ta œ. - œ œ J caj - cie, na œ œ J ko min, œ œ œ J idź - cie do ko œ œ J œ œ œ J J J ko - nie - za - przę - gaj œ œ. - ni. œ. - cie, �3 a & - œ J œ œ J œ œ œ J swat - ko - wie 251idź - cie wy œ œ œ mœ œ J J Wo œ J œ J &œ œœœ zy za - ta œ. œ œ & J J Jœ caj - cie, œ œ J ej, cas je - chać, ko - nie ko cas je - chać ni. œ. za - przę - gaj œ œ œ œ œ J J J J œ. - œ œ J œ œ œ J J J œ œ J - do œ. - œ œ J na os - ta - tnie - go cie, œ ‰ nie ce - kać. Odesłanie do nr. 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. nr 159 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. zapis nutowy: # 2œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & 4 J # & œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ j œ œ œ œ œ œ œ œ ‰ [ ] , a w zapisie tekstu w zwr. 2: „wiśnia zielona”, w zwr. 3: „piękna lelija”. Odesłanie do nr. 149 błędne. s. 157 nr 160 – s. 158 w. 5–9g.– Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. zapis nutowy: 3œ &8 J œ J &œœœ œœ œ œ J Sia - daj, œ J sia [ a ] po - dzian - kuj - œ J daj, œœ J Ka œ J œ J wo - zy œ œ œ ‰ [ ‰] - siu 3 œ œ J ko - wa œœ za œ - œ œ [‰ ‰] ne, œ œ J œ [ ‰] . wy - cho - wa - nie. Odesłanie do 149 dotyczy wariantu melodii, zob. komentarz do tego numeru. s. 158 nr 161 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. przed w. 2: „i”, „ołtarzykiem” zamiast „ołtarzem” i brak: „Kasiu” w w. 3. nr 162 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. zwrotki w odwrotnej kolejności, ponadto w rkp. zapis nutowy jak nr 165, z incipitem: „A widzis, ty, Kasińku, na kościele” w tonacji G-dur. w. 1–14d. i nr 163 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. tekst bez melodii, �252 a odesłanie Kolberga do melodii dotyczy najprawdopodobniej numeru 129 (nie 152) ze względu na zgodność z tekstem. s. 159 nr 164 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. w t. 1 na pierwszą miarę dodane alternatywnie dwie ósemki e1 e1, w t. 4 najpierw e1, następnie d1, w t. 5–8 brak ≥ przy f1, w t. 7 tylko dolna, w t. 9 tylko górna wersja, pierwsza nuta d1. nr 165 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. melodia zanotowana w tonacji G-dur, z incipitem: „A widzis ty, Kasińku na kościele”, zob. nr 162. Tekst jak w druku zanotowany oddzielnie na tej samej karcie z notatką: „moll”. W druku w t. 3 na drugą miarę błędnie szesnastka, winna być ósemka. s. 159 w. 11d. – s. 160 w. 21g. i nr 166 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W zapisie melodii nr 166 w t. 1 w drugim wykonaniu na czwartą # #œ œ œ œœ , miarę ćwierćnuta d2, t. 2 w obu wykonaniach: & 2 w t. 6 ≥ przy c . s. 160 nr 167 i w. 1–3 d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. s. 161 nr 168 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”; w rkp. zapis nutowy: 3 j &8 œ j œ j œ Pły - wa - ła œ &J trze & œJ Pły - œ J ba Ka j œ - wa j œ j &œ zdej œ J - mij - j œ œ ry œ - sin - - bka, ły ry j œœ J Ka - sin - bec - ka, œ J ce cy - pec œ j œ œœ œ bki, ry - œ - ry - œ J ku œ. œ J œ J œb J œ œ J œ J - bec - œ œ ka. œœ J œ stą œœ . œ J œ. - ki, œ. . ze - cki. pod melodią najpierw wiersze 5–6, po nich wiersze 1–4. Odesłanie do numeru 147 dotyczy wariantu melodii. �253 nr 169 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”, tam zapis melodii następujący: j œ œ œ œ œ œ 2 & 4 œJ J J œ œ J J œJ # œ œJ J J œJ Na cem bę - de spał, Ka - sin - ku, na cem bę - de ˙ spał. j j j œ œ œ œ & œJ J J œ œ œ œ Jœ # œ œJ J J œ œ ˙ Krót - kie róz - ki u po - dus - ki, bę - dę się . zsu - wał. w. 19–24d. – Taki tekst w opisie innego wesela w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. s. 161 w. 11–13d. – Nie wiadomo, którą publikację Z. Glogera Kolberg przywołuje. W pracy Obchody weselne, której cz. I wyszła w 1865 roku w Krakowie, takiej informacji brak, nie ukazała się natomiast druga część tej publikacji, której rękopis mógł widzieć Kolberg. Przeszukano też inne prace Glogera wymienione przez Kolberga, zob. bibliografia, tam również tej wzmianki brak. s. 162–169 (wesele VII) i przyp. 1 – Zapis wesela pochodzi z własnych badań Kolberga; melodie i teksty zanotowane zostały w jego rkp. w tece 2, sygn. 1124, w większości jako zapis terenowy (k. 27, 28, 29), a następnie zredagowany w czystopisie (k. 1 i 2). W rkp. naniesione niektóre noty lokalizacyjne, brak natomiast daty. W przypisie odesłanie do kolejnej części artykułu Kolberga Pieśni ludu weselne publikowanego w latach 1847–1849 w kilku tomach „Biblioteki Warszawskiej”. s. 162 nr 170 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 30, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W rkp. terenowym widoczne trudności Kolberga w zapisie melodii, liczne poprawki, wersje alternatywne i literowe oznaczenia nut, a także przestawienia kolejności taktów: �254 Tekst zamieszczony w nawiasach zanotowany tylko w rkp. terenowym jako druga zwrotka. nr 171 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1, z lokalizacją: „Ostrożeń”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W obu rkp. zapis nutowy, zob. DWOK T. 41, nr 999. Tekst bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 4, z lokalizacją: „Sokół” i notką: „obertas”. s. 162–163 nr 172 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, oba rkp. z lokalizacją: „Ostrożeń”. W rkp. terenowym melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych. s. 163 nr 173 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2r., z lokalizacją: „Sokół, Gończyce”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją jak w druku; melodia bez tekstu w rkp. z teki 2, sygn. 1124, k. 2v., z lokalizacją jak w druku. W czystopisie na k. 2r. t. 4–5: & # 4 j j & 4 .. œ œ œ œ œ Cho - dzi bra - ci - sek trzy - ma grze - by - cek œ # j œ œ œ œ œ po sie - ni, w kie - se - ni, œ j œ œ œ ˙ po sie - ni, w kie - se - ni. , po t. 7 jeszcze: .. . W rkp. terenowym, na k. 28 brak znaku przykluczowego, w t. 2 tylko górna wersja, t. 4–5:         , obok z no- tatką: „albo” zanotowana wersja alternatywna dla tych taktów:        ; w tym rkp. w zapisie tekstu w zwr. 1 i 5 brak w. 3 i 4. W zapisie melodii na k. 2v. w t. 1–2 tylko górna wersja, t. 4–5: # & œœ J 3 œ œ œ czym t. 4:   œ œ , po t. 7 jeszcze raz powtórzone t. 4–7, przy J  , t. 5 jak w powyższym przykładzie. s. 163–164 nr 174 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W rkp. na górze karty melodia z incipitem: „Wyszła na pole”, a poniżej tekst rozpoczynający się od zwr. 4, po niej: �255 „Jedzie Jasienko, jedzie najmilszy po zielonej dąbrowie, rozpuścił strusie pióreczka konikowi po głowie. Nie tak ci mi żal strusich pióreczek com je sobie rozprószył, ale mi cię żal, dziewczyno moja, com cię marnie opuścił”, a dalej zwr. 6–9. Melodia z pierwszą zwrotką, zob. DWOK T. 41, nr 1015. Zwr. 1–3 por. nr 195 w suplemencie. Odesłanie do cz. II Mazowsza dotyczy wariantu tekstu ze s. 164, por. T. 25, nr 96. s. 164 nr 175 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 2, z lokalizacją: „Ostrożeń”. W rkp. melodia czterokrotnie powtórzona, w pierwszym wykonaniu w t. 1–2 górna wersja, w t. 3 zamiast szesnastek ósemka c2, w drugim wykonaniu t. 1–2 górna wersja, po nich t. 5–6 dolna wersja, w trzecim wykonaniu t. 1–4 dolna wersja, w czwartym wykonaniu t. 1–2 górna wersja, po nich t. 5–6 górna wersja; poniżej tekst jak w druku. nr 176 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2r., z lokalizacją jak w druku; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”. Na k. 2r. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, na k. 29 – o kwartę czystą wyżej, w obu rkp. brak znaku powtórki w t. 1–4, w t. 3 i 7 tylko dolna, w t. 4 tylko górna wersja; ponadto w rkp. terenowym (k. 29) tekst obszerniejszy, zob. nr 19 w suplemencie. s. 165 nr 177 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 25, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 1 pierwsza ósemka c2. Na k. 2 pod melodią tylko pierwsza zwrotka; w rkp. terenowym (k. 25) zapis tekstu jak w druku. nr 178 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2r.; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 26r., oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. w t. 8 ≥ przy g1. W rkp. z k. 2r. melodia zanotowana w metrum , wszystkie ćwierćnuty zanotowane jako ćwierćnuta z kropką; w rkp. z k. 26r. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym i melicznym. W rkp. terenowym (k. 26) tekst obszerniejszy, po zwr. 1 jeszcze: �256 „Niewola była sama potrzeba z tobą ci się, moja Kasiu, dorabiać chleba. Mówię ja ci raz, mówię drugi raz, ten wianeczek lawendowy, komu go dasz. Tobie, Jasinku, tobie najmilszy, jak klękniemy obok w kościele przy mszy. Będą nam grali, będą śpiewali, a będą nam ludzie grzeczni asystowali”. nr 179 – Takty 1–4 w rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2r.; teka 2, sygn. 1124, k. 30r., oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W czystopisie z k. 2r. nad melodią notatka Kolberga: „Marsz z kościoła”, w rkp. terenowym (k. 30r.) melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych. s. 165–166 nr 180 – Rkp. Kolbera: teka 2, sygn. 1124, k. 34r., tam melodia z akompaniamentem fortepianowym i z pierwszą zwrotką, zob. DWOK T. 67/I, nr 481. Melodia jak w T. 67/I bez tekstu i akompaniamentu zanotowana jeszcze trzykrotnie: teka 2, sygn. 1124, k. 2v.; k. 30r. i k. 35v., wszystkie rkp. z lokalizacją jak w druku; w tychże rkp. melodie zapisane o tercję małą wyżej. W rkp. z k. 2v. i 35v. grupa rytmiczna: œ œ œ zanotowana każdorazowo jako triola ósemkowa; w rkp. z k. 30r. nad nutami odesłanie Kolberga do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., T. 2, s. 68, tam tekst jak u Kolberga w druku. s. 166 nr 181 – Takty 1–6 z pierwszą zwrotką w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 2, z lokalizacją jak w druku. W rkp. w t. 1 i 4 na drugą miarę górna, na trzecią dolna wersja, b œ œ œ œ œ w t. 2 górna, w t. 3 dolna wersja, t. 5: & R R J . nr 182 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 27, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. j W obu rkp. w t. 2 rytm: œ œ ; w czystopisie t. 3–4 trzykrotnie powtórzone, pod melodią zwr. 1–3; w rkp. terenowym tekst jak w druku. s. 167 nr 183 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, tam takty 1–4 i tekst zwr. 1–4, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. �257 W czystopisie na k. 2: w t. 6 tylko górna wersja, pod melodią zwr. 1 i pierwszy wiersz zwr. 2. W zapisie terenowym z k. 29 melodia za- ### œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ notowana o tercję małą wyżej, t. 3–4: & J 3 .. . nr 184 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. t. 1–4 w metrum ; w czystopisie na k. 2 zapis następujący: # 3 œ œ œ & 4 Ma - tu - lu # 2 & 4 .. œ j œ œ J œ. mo - œ œ œ œ œ œ J ja, do - daj œ œ œ œ Za - wój go - to - wy, pię - knie zwi - nię - ty, œ za - wo - ja. j j œ œ œ œ sta ry, w skrzy - nię 2 4 œ œ œ .. nie no - wy, zam - knię - ty. i brak dalszej części tekstu; w rkp. terenowym z k. 29 melodia zanotowana kwartę czystą wyżej, t. 1–4: # 3 œ œ & 4œ Ma - tu - lu œ. mo - œ œ œ œ œ J œ ja, do - daj œ. za - wo - j œ œ , t. 5–8 jak ja. w zapisie z k. 2, tekst jak w druku. s. 168 nr 185 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1, z lokalizacją: „od Garwolina (Ostrożeń, Gończyce)” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 13, z lokalizacją: „Garwolin”. W rkp. terenowym brak znaku przykluczowego, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1–4 zapis następujący: & # œ œ œ œ œ œ œ œ œ ˙ t. 8: & # œœœ œ œ œ œ œ œ œ œ , ; w rkp. z teki 2 t. 1 jak w zapisie terenowym, w t. 8 pierwsza ósemka fis1, wersja z rkp. terenowego zapisana jako alternatywna. W zapisie tekstu w rkp. terenowym (teka 43) po: „rutki nie ma” jeszcze: „o, już nie ma, już nie ma” i na końcu „jużem ją dzisiaj straciła” zamiast „jam cię dzisiaj straciła”, w rkp. z teki 2 tekst jak w druku. �258 nr 186 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 30, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej; w rkp. terenowym z k. 30 w drugim wykonaniu: w t. 2 dodana wersja alter- œ œ œ natywna: & R R J j œ , w t. 3 tylko dolna wersja. W czystopisie z k. 2 pod melodią tylko zwr. 1 i w. 1–2 zwr. 2, w rkp. terenowym (k. 30) tekst jak w druku. nr 187 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 29; w obu rkp. lokalizacja jak w druku. W obu zapisach melodii w t. 1–4 tylko dolna wersja, t. 7–8 takie œ œ œ same jak t. 3–4; w rkp. z k. 1 t. 5–6: & R R J œ J œ œ œ Jœ J R R ; w rkp. terenowym z k. 29 t. 5–6 jak w powyższym przykładzie, przy czym w t. 5 druga ósemka f2, w t. 6 druga ósemka c2. nr 188 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 1, z lokalizacją ogólną: „od Garwolina (Ostrożeń, Gończyce)” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 13, z lokalizacją: „Garwolin”. W obu rkp. w t. 6 najpierw górna, przy powtórce dolna wersja; w rkp. z teki 2 w zwr. 2: „już nic nie nada” zamiast „bo nic nie nada”; w rkp. terenowym w zwr. 1: „nic nie da twoje płakanie”, a zwr. 2 zanotowana skrótowo: „…stoją wozy… pozaprzęgane”. s. 169 nr 189 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 9, nr 56, z lokalizacją: „Gończyce pod Żelechowem”. W rkp. z teki 2 alternatywnie: w t. 5 cztery ósemki d2, w t. 7 cztery ósemki a1, tam jeszcze dalszy ciąg tekstu: „O Boże, Boże, co mię mąż bije, nie ma takiego, co pożałuje. Przyjdź, przyjdź, matuleńku, przyjdź, przyjdź, najkochańsza, ty pożałujesz. Matka jedzie w te nowe wrota, trzyma chusteczkę z szczerego złota. A bijże ją, zięciu, dobrze, aż się na niej skóra odrze, złą panną była”. �259 Jeszcze obszerniejszy tekst podpisany pod melodią z opracowaniem fortepianowym, zob. DWOK T. 67/II, nr 686. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 2, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń” incipit tekstu: „O, Boże mój, Boże, co mnie mąż bije”, tam bez melodii, z odesłaniem do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów..., T. 2, s. 58. s. 169–193 (wesele VIII) – Znaczna część opisu wesela została najprawdopodobniej nadesłana przez Mariannę Rozalię Hemplównę (zob. DWOK T. 80/I, s. LVIII), która przekazała też Kolbergowi inne materiały z Tuchowicza pod Łukowem. Ponieważ nie zachował się rkp. Hemplówny, trudno stwierdzić, czy zapisała ona także pieśni. s. 175 nr 192 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „Gończyce”. W rkp. we wszystkich zwrotkach: „Kasieńka” zamiast „Marysia”, ponadto zwr. 2: „A wiła go, wiła, ze dwiema druhnami”, w zwr. 3 w. 2: „druga wianecek wijała” i brak ostatniego wiersza, w zwr. 5: „wianka” zamiast „go”, dalej zamiast zwr. 6 i 7 tylko: „Wiła Kasieńka itd.”, następnie zwr. 8, w której ponownie: „wianka” zamiast „go”, a po zwr. 8: „Wiła Kasieńka itd. I puściła go po stole do swojego Jasia w ukłony. Musisz, Jasieńku, wianek wziąć, ojcu, matuli, dziękować”. s. 202–203 nr 1–10 i nr 12 – Rkp. nieznanego autora z notatką Kolberga: „od pani Grajnertowej, Przesądy”, teka 1, sygn. 1116, k. 34–35. Nie wiadomo, do jakiego „Kalendarza” z 1820 roku odsyła Kolberga przy przesądzie nr 1; sprawdzono „Kalendarz [Warszawski] Astronomiczno-Gospodarski Polski i Ruski na rok 1820”, tam takiej informacji brak. Przesąd zamieszczony pod numerem 6 zanotowany także w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1117, k. 14. Pieśni (s. 204–308) s. 204–205 nr 235 i 236 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam w t. 1 w górnej wersji pierwsza nuta d2, w t. 3 tylko górna wersja. W rkp. pod melodią nr 235 najpierw tekst nr 236, a po nim tekst nr 235 zanotowany jako kolejne zwrotki, dalej jeszcze dwie nieczytelne dziś zwrotki. W druku błędnie podane metrum – winno być: . �260 s. 205 nr 237 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W rkp. melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w drugim wykonaniu t. 1 dwukrotnie powtórzony, przy powtórce na czwartą miarę ósemki e1 d1; pod melodią zwr. 1–4, przy czym w zwr. 4 brak wiersza 2, następnie zwr. 9–12, a zamiast zwr. 13 i 14: „Oj, żeby było pięć panien stołowych, oj, żeby było dziesięć pokojowych. Oj, żeby było łóżko scielania, oj, żeby były chłopcy od śpiewania”. s. 206 nr 238 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam nad melodią notatka: „Prędki”. W rkp. w drugim wykonaniu: t. 1–2: & œ œ œœ #œ j œ œ œ J , w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki h1 gis1; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 3 i 4 następujące: „jeśli nieładna, przyjedź do domu”, w zwr. 3 w. 1 bez „oj”, zwr. 4 brzmi: „Jest tam i druga trochę przygruba, co spojrzy na mnie ockami mruga”, dalej zwr. 5, 9, 7, 6 i 8 jak w druku. Por. nr 13 w suplemencie. s. 206–207 nr 239 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją ogólną: „od Mińska, Stanisławowa, Kałuszyna”. W rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka a1, w drugim wykonaniu d1, t. 3 w pierwszym wykonaniu: # # j œ. œ j & œJ œR œR J œ , przy powtórce: & œ œR œR J Rœ ; w zapisie tekstu w zwr. 3 tylko wersja zamieszczona w nawiasie (bez wierszy 1 i 2), w zwr. 5: „uwiłabym ci” zamiast „kupiłabym ci” i zwr. 6 bez wersji wariantowej, zamieszczonej w nawiasie. W innym rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją: „Jadów” tekst stanowi dalszy ciąg pieśni „A gdziez odjezdzas”, zob. nr 13 w suplemencie. s. 207 nr 240 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. �261 W rkp. w t. 5 przy powtórce druga i trzecia ósemka f2 g2, w t. 8 w obu wykonaniach ćwierćnuty c2 g1; w zapisie tekstu w zwr. 4 wiersz 1: „A i do taneczka idzie”, między zwr. 4 i 5 jeszcze jedna: „Idź, kpie, durniu, idź, kpie, durniu i wielki niestatku, wszystkie panny objechał, do mnie na ostatku” i między zwr. 8 i 9 także jeszcze jedna zwrotka: „Stoi pokrzywa przy drodze, boję się nią oparzyć, tak ci i złym kawalerem boję się zarazić”. s. 208 nr 241 – W rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją: „Jadów”, tam tekst jak w druku zapisany jako dalszy ciąg pieśni: „A gdziez odjezdzas, Jasieńku”, zob. nr 13 w suplemencie. nr 242 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „od Stoczku, Kałuszyn” i notą: „Szlachty”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 26 z lokalizacją ogólną: „z Stanisławowa” i dopiskiem: „w Gończycach śpiewane”. W obu rkp. w t. 2 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemki c2 a1 i tekst jak w druku. W rkp. terenowym z k. 26 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 4 w pierwszym wykonaniu:        . nr 243 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „Międzyleś”, tam melodia bez tekstu z notatką: „Krakowiak żwawy”, zob. DWOK T. 41, nr 1231; teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją ogólną: „Jadów”, z notą: „Stanisławów”, tam tylko tekst. s. 209 nr 244 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją ogólną: „od Jadowa”. W rkp. brak dodatkowych zwrotek zamieszczonych w przypisie. nr 245 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 95, tam tekst obszerniejszy. s. 210 nr 247 – W rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze” tekst zwr. 1–3 podpisany pod melodią opublikowaną pod numerem 248, zob. następny przypis. nr 248 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 i 4 tylko dolna, w t. 3 i 5 tylko górna wersja, po t. 6 jeszcze: j &b œ. r r r r r j œ œ œ œ œ œ j #œ j œ j œ œ œj œ œ . œ ‰ [ ‰ ] . �262 Pod melodią tekst jak zwr. 1–3 poprzedniej pieśni, zob. przypis do numeru 247. s. 211 nr 250 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, oba rkp. z lokalizacją: „Głuchy”. Takt 1 w rkp. z k. 4: & # r r j j œ œ œ œ , a w rkp. z k. 18: # j j j & œ œj œ œ ; w obu rkp. w t. 2 i 3 tylko dolna wersja, w t. 5 ostatnia nuta b1, w t. 6 druga szesnastka g1, w t. 7 na pierwszą miarę dolna, na trzecią górna wersja. W obu rkp. tekst obszerniejszy, na k. 4 jeszcze 3 zwrotki: „A ja jej też zapowiadam, musisz moją być, a ona mi odpowiada, nie umiem robić. A jest ci tam na boru wić, co uczy robić i brzozowy pomietałek na rano budzić. Ty durniu, jeszcze nie masz nic, obiecujesz bić, a dajże mi jak najprędzej za inszego iść”; w rkp. terenowym tekst do słów: „brzozowy pomietałek”. nr 251 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, oba rkp. z lokalizacją: „Głuchy”. W obu rkp. tekst podpisany bezpośrednio pod pieśnią nr 250, a po nim jeszcze dalszy ciąg jak nr 252 zwr. 6 vel i zwr. 7, zob. następny przypis. s. 211–212 nr 252 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam zwrotki 4–7 (także zwr. 6 vel) zanotowane jako dalszy ciąg pieśni nr 253. Ponadto zwr. 6 vel i 7 w rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4 i rkp. terenowy, tamże, k. 18, oba rkp. z lokalizacją: „Głuchy”; w obu rkp. zwrotki te stanowią dalszy ciąg pieśni nr 251, zob. poprzedni przypis. s. 212 nr 253 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. �263 W rkp. w t. 2, 3, 6 tylko górna wersja, w t. 6 przy drugiej szesnastce alternatywnie a2, w t. 7 dolna wersja, pierwsza szesnastka e2. W rkp. tekst obszerniejszy, jego dalszy ciąg stanowią zwr. 4–7 pieśni nr 252. s. 212–213 nr 254 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30v., z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam tekst podpisany pod pieśnią: „Tam za górami”, zob. nr 56 w suplemencie; w tym rkp. w zwr. 3 w. 2: „wianek utracić” zamiast „rozumu nie mieć”. W rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją ogólną: „od Jadowa” wariant zwr. 1–5, a po nich tekst jak nr 258 zwr. 3–8; w tym rkp. początek zwr. 1: „Na polu wiśnia, pod wiśnio woda” i w zwr. 1 i 2: „Marysieńka” i „Marysiu”. Odesłanie do melodii winno być: nr 258 (nie 257). s. 213 nr 255 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji, tam tekst zanotowany jako fragment następnej pieśni, zob. przypis do numeru 256. s. 213–214 nr 256 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, liczne skreślenia, przesunięcia kresek taktowych i oznaczenie dłuższych nut poprzez znak fermaty, początek melodii zanotowany w metrum , w t. 6 i 8 tylko dolna wersja. W rkp. pod melodią zwr. 1 i 2 jak w druku, dalej zwr. 8 i 9 zamieszczone w przypisie, po nich zwr. 1–6 pieśni nr 255, a następnie zwr. 3–5 (pieśni nr 256), przy czym w zwr. 5 ostatni wiersz brzmi: „z sobą płakali”; ponadto w rkp. jeszcze fragmenty: „A wy służeczki, dajcie chusteczki…. wianek tracę”, a na zakończenie zwrotka: „Jak ci go żal, to ci go oddam, niedaleko twego chodu z kościoła do domu”. s. 214–215 nr 258 – Zwr. 3–8 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5, z lokalizacją ogólną: „od Jadowa” zanotowane jako dalszy ciąg tekstu nr 254 zwr. 1–5. Melodia z innym tekstem, zob. nr 56 w suplemencie. s. 215 nr 259 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W zapisie melodii w t. 3 tylko dolna wersja inaczej urytmizowana:      . s. 216 nr 261 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Tekst podpisany jako ciąg dalszy pieśni nr 259. �264 s. 219 nr 266 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, bez lokalizacji, tam melodia z tekstem opublikowanym jako nr 268, zob. przypis do tego numeru. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka i w t. 2 pierwsza ósemka d2, w t. 3 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie d2, w t. 4 w pierwszym wykonaniu dolna wersja, w drugim wykonaniu # œœœ œœœ œ & œœ œœ œœ œ . t. 4 i 5: s. 219–220 nr 267 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia z incipitem: „Poszedł Jasio orać” (zob. wiersz 2), a poniżej tekst. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 3 w obu wykonaniach: & # œ œ œ# œ œ œ , w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dodane alternatywnie ósemki b1 a1, w drugim na pierwszą miarę ósemki b1 a1. W tym rkp. u dołu karty tekst „Poszedł Jasio orać” (bez wiersza 1), ponadto w zwr. 8 w. 4 i 5 następujące: „Koszulina lniana, trzy lata nieprana”, por. nr 268 zwr. 3. Pod pieśnią na s. 220 odesłanie do wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 352. s. 220 nr 268 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17. W rkp. tekst z zapisem nutowym jak nr 266 (zob. komentarz do tego numeru); ponadto dalej zanotowane skrótowo jeszcze kolejne warianty zwr. 3: „Nie mogła… ile bydła mas…, tylko jedno ciele, za piecem mu scielę. Nie mogła… konie mas…, tylko jedno zrzebie, po polu je żywię. Nie mogła… gęsi mas…, jednego gąsiora, ucieknie do dwora. Nie mogła… jendyk mas…, jednego jendora, ucieknie do dwora. �265 Nie mogła… kurów mas, tylko jedną kurę, po ugorze chodzi, już krekorać od głodu nie może. Nie mogła… świni mas, tylko jedno prosię, w kieszeni je nosę”, por. pieśń nr 269, a na zakończenie: „Chociaz ty we złocie, ja fartuski … wełnianym, przytul mnie do siebie, a swem lickiem rumianym”. s. 220–221 nr 269 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń” i notatką nad nutami: „Polacca” oraz teka 42, sygn. 1350, k. 186/1, (3. pięciolinia), z lokalizacją: „Gończyce”, tam umieszczona w dziale „Polonezy”. Takt 3 i 4 w następującym zapisie: w rkp. z teki 2:                        # œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ & z teki 42: , w rkp. œœœ œ . s. 221 nr 270 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”, tam melodia bez tekstu w następującym zapisie: 3 œ &b 8 œ œ œ &b œ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. . nr 271 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 na drugą i trzecią miarę alternatywnie ćwierćnuta h1, w t. 4 na trzecią miarę szesnastki h1 g1, w t. 5 dolna wersja, druga szesnastka alternatywnie g1, w t. 6 na trzecią miarę szesnastki h1 a1, w t. 7 dolna wersja, obok zanotowana wersja alternatywna dla r r j j œœ œ ; tego taktu: & œ œ œ �266 w zapisie tekstu w zwr. 3 w. 2: „cerwoną wstązecką”, a w. 3: „zapłakała ocki”, ponadto w rkp. jeszcze jedna zwrotka: „Wyjechał Jasio na zieloną łąckę, złamał Jasia konik syję, a sam Jasio rąckę”. s. 222 nr 273 – Por. nr 65 w suplemencie. nr 274 – Por. nr 73 w suplemencie. s. 223 nr 276 – Melodia por. DWOK T. 41, nr 1272; melodia w opracowaniu fortepianowym z wariantem tekstu, por. DWOK T. 67/II, nr 636. s. 223–224 nr 277 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28r., z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam w zwr. 1 w. 2: „pasła dziewczyna” zamiast „pasła panna”, w zwr. 3 w. 2: „wpadła w gliniankę” zamiast „wpadła w strumyk”, brak zwr. 4–8, a zamiast nich tekst jak nr 278. W rkp. tekst połączony z melodią zanotowaną na k. 28v., tam z incipitem: „Tam za dworem”, zob. DWOK T. 41, nr 1272. s. 224 nr 278 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”; w rkp. tekst ten stanowi dalszy ciąg pieśni nr 277, zob. poprzedni przypis. s. 225 nr 280 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 26, z lokalizacją ogólną: „z Stanisławowa” i notatką: „W Gończycach śpiewane”; w rkp. tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1201, tam z pierwszą zwrotką tekstu. s. 225–226 nr 281 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zapisana w metrum : b 3 j j œœ &b 4 œ œ œ Syn - kar - kę œ œ ˙ mi ra - ją, b j j œœ &b œ œ œ œ œ ˙ - da łaj - dus, j b & b œJ œ œ . j j œœ œ œ œ œ œJ przyj - dzie la Syn - ko - wać b j j œœ &b œ œ sie œ œœ na - u - cy - ła, œ ˙ œ œ œ œ œ œ ˙ œ J J a - le ja ij œ œ œ J J do u - cha œ œj œ œ J do - brze gar - ło œ œ œ J J œ nie chce, œ ij œ ˙ sep - ce. j œ œJ œ œ roz - pu - ści - ła, œ œ. J Œ [ ] �b j j œœ &b œ œ œ œ - da j b & b œJ œ œ . j j œœ œ œ œ œ Jœ przyj - dzie la Syn - ko - wać b j j œœ &b œ œ sie łaj - dus, 267 na - u - cy - ła, œœ œ ˙ od ta - ko - wyj zo - ny œ œ œ œ J J œ ˙ do u - cha ij œ œj œ œ J do - brze gar - ło œ œ œ J J œ ˙ œ œ sep - ce. j œ œJ œ œ roz - pu - ści - ła, œ œ. J Œ [ ] , je - stem u - mar - twio - ny. t. 5–6 poprawione później na 2; w zapisie tekstu brak wierszy 5–8 ostatniej zwrotki. s. 226 nr 282 i w. 1–3d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst z zapisem nutowym: # 4œ & 4 Wo już - œ œ œ. J J gró ci mi, de już - œ J cku ci œ œ #œ œ œ œ J J li - ście pa - da pir - se - go da # j j j j j œ & œ œ œ œ œJ œJ œJ œ A ten pir - sy bar - dzo zyr - cy, [nie - ją, ją. œ # œ œj œ J J J œ pój - dę .. , za nie - go]. por. T. 25, nr 78 a nie nr 79, jak odsyła Kolberg. s. 227 nr 284 – Rkp. Kolberga: sygn. 3203, k. 15, z notą: „Dworska”, nota lokalizacyjna niewidoczna – karta rkp. odcięta, pod melodią obszerniejszy tekst, między zwr. 3 i 4 jeszcze jedna: „Nie wstać rano, długo spać, myśleć o miłym, serce mi się żywnie kraje, gdy myślę o nim”. Melodia i tekst por. nr 134, a tekst por. nr 133 i 135 w suplemencie. s. 228–229 nr 285 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W zapisie tekstu w zwr. 2 w. 2: „bardzo młoda” zamiast „jest młoda”, w zwr. 3 w. 2: także „bardzo młoda” zamiast „jestem młoda”, brak zwr. 4, 8 i 9, w zwr. 10 w. 2: „Jasiowi” zamiast „jemu”. s. 229 nr 286 – Rkp. Kolberga, sygn. 3203, k. 15, początek karty odcięty; widoczna tylko lokalizacja: „Międzyleś”, ostatni takt oraz tekst zwr. 2. s. 229–230 nr 287a – Pod pieśnią na s. 230 odesłanie do wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 333. �268 s. 230 nr 287b – Rkp. Kolberga, sygn. 3203, k. 15; rkp. uszkodzony, karta odcięta, widoczne tylko takty 1–2 i fragment tekstu: „Matko, matko, moja”. s. 231 nr 290 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 4 i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, oba z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W obu rkp. w t. 3 rytm: œ œ œ . Na k. 4 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 5 inny j rytm: œ œ , a tekst obszerniejszy, zob. nr 48 w suplemencie. W rkp. terenowym na k. 18 tylko melodia z incipitem: „A sadziła U # œ ja jabłoneczkę”, t. 5–6: & œ œ œœ . œ œ , w t. 11 na trzecią miarę alternatywnie dwie szesnastki e1 g1. Odesłanie do numeru 84 w T. 25 dotyczy tekstu. nr 291 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia z incipitem: „Miesiąc świeci, słońce grzeje”, a poniżej tekst jak nr 292, zob. następny przypis. W zapisie melodii t. 1–2 w następującym rytmie: w pierwszym wykonaniu: & # œ œ œ œ œ. œ œ˙ œ 3 # œ & œ œœ œ œœ œ œ œ ˙ , przy powtórce: 3 , w t. 3 w pierwszym wykonaniu druga # œœ œ œ œ œ ósemka a1, t. 4 przy powtórce: & . s. 231–232 nr 292 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; tam melodia z incipitem: „Miesiąc świeci, słońce”. W rkp. w t. 2 i 6 tylko dolna, w t. 6 i 8 tylko górna wersja. Ponadto w rkp. terenowym, teka 2, sygn. 1124, k. 27, z lokalizacją ogólną: „Sokół” melodia opublikowana jako nr 291 (zob. komentarz do poprzedniego numeru) z incipitem: „Miesiąc świeci, słońce grzeje”, a poniżej niepełny tekst jak nr 292, przy czym zwrotki w następującej kolejności: zwr. 1 tylko w. 1–2, zwr. 8, zwr. 9 w. 1–2 (w w. 2: „majętniejsza” zamiast „przyjemniejsza”), dalej zwr. 2, zwr. 3 w. 1–2 i w w. 2: „Oczki zapłakała” zamiast „taka zapłakana”, następnie zwr. 4 w. 1–2, zwr. 5 w. 3–4, zwr. 6, 7 i 11. �269 s. 233 nr 294 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie ósemki h1 g1, t. 3: œ œœ œ œ œ œ œ œœ œ & œ , t. 5: & œ . œœ œ J , w t. 6 na trzecią miarę œ œ œ œ œœ œ œœ œ górna wersja i alternatywnie ósemki h1 g1, t. 7: & œ ; w rkp. pierwszy wiersz: „A kiedy się mój wrony konicek”, dalej tekst jak w druku. s. 234 nr 295a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”; w rkp. brak daty. W zapisie melodii t. 3–4 opatrzone znakiem powtórki, w t. 3 dodana wersja alterna- # j œ tywna: & œ œ œ œ œ . œ . s. 234–235 nr 295b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 16, z lokalizacją jak w druku, bez daty. W zapisie melodii w t. 1 i 7 tylko górna wersja, brak t. 8. s. 236 nr 297 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją: „Kłembów, Wola Rasztowska”. W rkp. tekst z zapisem nutowym: 3œ &8 J œ J œ J Wy - je - chał œ &J i & œJœ Po & œJ dzie œ J œ J œœ J œœ J wy - wi - - daj œ J wcy œ œ J œœ - ja no, rą - - - - œ œ œ œj œœ J 3 ckę - na na cha 3 stecz œ œ Jœ - ne - œ ko - nie œ œ œ do - brą œ œ œ œ. j œ œœ œ J œ œ œ ko œ J krzy - knął chu œ œ J œ J w po - le, mnie - œ J - ‰ ką. j œ #œ no - ckę, j œ [ ‰ ‰] . cko. Melodia por. T. 25, nr 99. s. 236–237 nr 298 i przyp. 1 na s. 236 – W przypisie Kolberg odsyła do dwóch wariantów tej pieśni zamieszczonych w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 255 i T. 2, s. 242. �270 s. 237 nr 299 – W rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 5 ten tekst stanowi fragment pieśni opublikowanej jako nr 195 w suplemencie; por. też nr 174 w T. 26. s. 238 nr 300 i przyp. 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym; pod melodią tekst zwrotek 1–3, w zwr. 1 w. 2: „stała się mi tu szkoda”, a w zwr. 3 w. 3: „utraciłam ich marnie”. W przypisie Kolberg odsyła do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 1 na s. 254 inna kolejność zwrotek, w T. 2 na s. 242 wariant pieśni. s. 239 nr 301 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 22 i teka 2, sygn. 1124, k. 9, oba z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Na k. 22 tekst zwr. 1 i 3, a na k. 9 zwr. 1 i 4, przy czym w obu zwrotkach Kolberg zanotował: „Marysiu” zamiast „dziewczyno”. Tekst zanotowany na k. 9 stanowi całość z pieśniami: nr 302, 303, 304, 306 i 307. nr 302 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst stanowi całość z pieśniami: nr 301 zwr. 1 i 4, 303, 304, 306 i 307. nr 303 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst stanowi całość z pieśniami: nr 301 zwr. 1 i 4, 302, 304, 306 i 307. s. 240 nr 304 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; tam pierwszy wiersz brzmi: „W Sekucinie” zamiast „A w Serocynie”. W rkp. tekst stanowi całość z pieśniami: nr 301 zwr. 1 i 4, 302, 303, 306 i 307. s. 240–241 nr 306 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 58, z lokalizacją jak w druku i notatką: „Na zalotach” i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W obu rkp. tekst podpisany pod melodią, która jest wariantem melodii opublikowanej przez Kolberga pod numerem 310, zob. przypis do tego nr. W rkp. z teki 5 zapis melodii następujący: 3 j &8 œ œ J œ J Ko - łem, j j ko œœj J œœ J ] je j & œ œJ œ J & œœ J[ już pie - le Ma - œ J nad - #œ J œ œ J łem œ za ry - sia œ J sło - nius - cko œ œ œœ J j œ œ J - œ cho - œ J dro - j œ bną - œ J j œ cho - dzi, œ - dem, œ J ru œ - œ j œ œ te - ckę ‰ �j j œœj J œœ J ] je j & œ œJ œ J & œœ J[ już pie - le j &œ tam œ œœ J - za œ J Ma œœ œ wym o - œ œ œœ œ za - - j œ œ j œ bną œ J ru œœ J te - ckę j œ ‰ ‰ dem, œ œ œj œ œ dro - bną - wym j œ œ - - œ J ‰ œ - dem, gro œ œ œ no - - œ J œ. œ J ry - sia œ J œ J dro œ J - - cho - œ J œ ry - sia no œ 271 - za œ œ œ J pie - le tam nad Ma j & œ œJ j &œ œ œ J ru - œ o - gro te - ckę ‰ œ - , dem. w rkp. z teki 2 t. 1–8 jak w powyższym przykładzie, od t. 9 zapis następujący: j & .. œ œJ pie - le & # œœ œ J tam œ œ J Ma - ry j #œ za j œ - œ J no - wym œœ œœ œ œ œ sia - œœ J dro œ o - œ J œ œ œJ bną ru œ J - te - ckę œœ œœ j [ ‰ ] . œ . œ j œ 1. gro - dem, 2. gro - ; dem. w tym rkp. dalszy ciąg tekstu opublikowany jako nr 307, zob. następny przypis. W rkp. z teki 2 po tekście nr 306 jeszcze kolejne zwrotki opublikowane jako nr 302, 301 zwr. 1, 307, 303, 301 zwr. 4 i 304. s. 241 nr 307 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 58, z lokalizacją: „od Latowicza (Oleksianka)” i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W obu rkp. są to kolejne zwrotki pieśni nr 306, zob. poprzedni przypis. s. 242 nr 310 – Wariant melodii por. przypis do numeru 306. nr 311 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na trzecią miarę ćwierćnuta d2, w t. 2 na pierwszą miarę d2, w dalszym przebiegu obie wersje; w drugim wykonaniu następujący przebieg melodii: # & œ œ œ œœ œ œ œœ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ [ Œ] . �272 s. 243 nr 313 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 61, bez lokalizacji. W rkp. tekst wraz z melodią:                  Kie  dym by  ła wzio  nam so  bie u ma  tu  li, lu  ste  re  cko,         []        pięk  niem cho  dzi  ła; to'm się stro  i  ła.                                             [] , Teraz z sie bie zru camstro  je, i  dę z ce  la  deckąw pole, ma  tulu mo  ja! tam tekst obszerniejszy, między zwr. 3 i 4 jeszcze: „Bo wom było miło słuchać mojej muzyki, wygrywali pod okienkiem gdyby słowiki. Nie dawać mnie za mąż było, bo mnie teraz jest niemiło, matulu moja. Po cóżeś mnie, matuleńku, za mąż wydała, kiedy ja się w gospodarstwie nie rozpoznała, w gospodarstwie trzeba robić, a ja młoda lubię chodzić, matulu moja”. s. 244–245 nr 316 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia z incipitem: „Na podolu biały kamień, Podolanka siedzi”; w t. 4–5 górna wersja z druku zanotowana małymi nutami jako wersja alternatywna, natomiast dużymi nutami zanotowany następujący przebieg melodii: & &œ œ bœ œ œ œ œ œœœ œ œ œ œ , t. 6: . s. 245 nr 317 – Rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. t. 3–4 w następującym zapisie: 4 œ œœœ 3 œ œ œ œœ œ 4 œ œ œ œ 3 œ œ &4 œ 4 4œ 4 œ ; �273 pod melodią zwr. 1–2, dalej wiersze 1–2 zwr. 4, następnie zwr. 3 wiersze 2–4, po nich wiersze 3–4 zwr. 4 i na zakończenie zwr. 5 jak w druku. Por. DWOK T. 41, nr 1085. s. 246 nr 318 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją ogólną: „Ślężany”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w tonacji durowej, tzn. nuta c2 w t. 3 opatrzona jest ≥, t. 5–10 w następującym œ # œ œ # œ œ œ œ œœ œ # œ œ œ # œ œ # œ œ # œ œ œ zapisie: & # œœ œ œ ; pod melodią pierwszy wiersz zwr. 1, dalej fragment tekstu: „a cóż to tam za uroda była, co koniki po polu zgubiła”, a następnie zwr. 3–5, przy czym w zwr. 4 w. 1–2 następujące: „Słyszałem tam nowinę, będzies miała dziewcynę”, a w zwr. 5 w. 1 brzmi: „cichoj, dziewcyno, nie frasuj się”. Wiersze 3–4 zwr. 5 w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam stanowią fragment pieśni nr 319, zob. następny przypis. nr 319 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. t. 1–4 zanotowane w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 2 na drugą miarę alternatywnie ósemki a1 gis1, w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 7 druga ćwierćnuta: w pierwszym wykonaniu e1, w drugim a1; pod melodią: „Z poniedziałku na święto, na święto, koniki mu”, a dalej: tekst jak nr 318 zwr. 5 w. 3–4, zob. poprzedni przypis. nr 320 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia i fragment tekstu: „Z poniedziałku na święto, Jasieńko…”. W rkp. melodia zapisana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, t. 1–2 zanotowane pierwotnie w metrum , tzn. ósemki na pierwszą miarę zanotowane jako ćwierćnuty, a następnie poprawione przez Kolberga. s. 247 nr 321 – Rkp. Kolberga: teka 37, sygn. 1328, k. 113, z lokalizacją: „od Kałuszyna”; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” i teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. z teki 37 w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki c2 h1, w t. 4 ostatnia ósemka c2 i w całym takcie dopisana wersja alternatywna: & œ œ œ œ j œ , w t. 6 przy ostatniej ósemce alter- �274 natywnie f1; w tym rkp. melodia z tekstem jak pod nutami i zwr 2; powyżej na tej samej karcie tekst jak pod nutami, a dalej zwr. 1. W rkp. z teki 43 w t. 2 tylko dolna, w t. 3 tylko górna wersja, ćwierćnuta d2, w t. 4 ostatnia ósemka g1, pod melodią tylko pierwszy wiersz zwr. 2, a po nim dwa pierwsze wiersze zwr. 1. W rkp. z teki 2 w t. 1–4 wersja opisana powyżej (z teki 37) jako wersja alternatywna, tam tylko wiersze 1–3 pierwszej zwrotki. We wszystkich rkp. t. 5–8 skrócone do dwóch taktów, w rkp. z teki 37: jœ œ œ œ œ ‰ .. , w rkp. z teki 2 tylko dolna wersja & .. œ œœ J J J z powyższego przykładu, w rkp. z teki 43: œ œ œœ & .. J œ œ œJ œ ‰ .. . nr 322 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis melodii następujący: # # # 3 r œ œœj .œ œ œœr . œ œ œ œ œ . r œ œ œ œ œ œ œ & 8 œœ Rœœ J œRœ œœ œ R . R R R R R R . œRœ R R R Ja-kem je - chał do dzie - wcy- ny swo-i, ## r œ j r r & # œ Rœ œ œ œR Rœ œR œ œ Rœ O - na za mną wy - glą - da - ła o-knem, mie-siąc świe - cił wy - so - ko. j œ œjœ œ œ œœ J R R cy ja je - stem œœ œ ; RR da - le - ko. pod melodią zwr. 1 jak w druku, a następnie kilka innych, zanotowanych fragmentarycznie: „Ujechałem trzy mile pola, ona wyjrzała..., cem cię zagniewała. Już się nie powrócę, bo sam nie wiem dlaczego, jakem ja był pod twem oknem... Już widzę, zakochanie moje, że cię dostać nie mogę, weź karabin na ramię i maseruj w drogę. Oj, już jedzie, już jedzie, zakochanie moje, poznałam po mowie[…]. I rozpuścił piórko konikoju po głowie. �275 Nie tak ci mi trusiego piórka żal, coś je, Jasio rozpuścił, gorzej ci mi ciebie, Jasieńku, żal, coś mnie marnie opuścił”. W druku błędnie zanotowane metrum, winno być: . s. 248–249 nr 325 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę małą wyżej, tylko górna wersja, w t. 4 i 5 druga szesnastka h1; tekst obszerniejszy, po zwr. 5 jeszcze kolejne: „Ile złości i chytrości w każdziusieńskim chłopie [...]. Ile zdziebeł, tyle wełny na biały owiecce, tyle cnoty i pokory w każdy panienecce. Nie bój ty się zdrady moji, nie zdradzę ja ciebie, a bogdajem nogi złamał jadący do ciebie. I wyjechał na gościniec, na rozstajne drogi [...]”. s. 249 nr 326 – Zwr. 5–17 por. przypis do numeru 328. s. 250 nr 327 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13, nr 149, z lokalizacją: „od Stoczka i Wodyń”; tam w zapisie melodii tylko dolna wersja, w t. 6 ósemki c2 e2 g2. nr 328 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 5 dolna wersja, pod melodią tekst jak nr 329 w druku, a po nim tekst: „Siedmio Jasio koni miał” obszerniejszy niż w druku, po zwr. 1 jeszcze kolejne: „Od każdy podkowy talar bity gotowy, konie na most stąpają, scyrem złotem brząkają. �276 Kasiu moja, Kasienko, pocies moje serdeńko, nie ja ci je smuciła, nie będę się ciesyła. Zasmucił ci ojciec, mać, nie chcieli mnie za cię dać, a teraz mnie wydaje, śnurówecka nie staje. Nastaw sobie wstążeckę, będzies jesce dziewecką. Zeby ja je i dwoma, już nie będę pannoma. Już cię Bogu polecam, sam się innéj zalecam. Oj, zalecaj, zalecaj, mnie chusteczki powracaj. Siłaś mi ich nadała, coś mi wracać kazała. Jedną dałam ze złotem, nie wié matula o tém, drugą dałam z kwiatami, nie wié ojciec z braciami. Trzecią dałam w alkirzu, oj ty, Jasiu, sołwirzu, piątą dałam z leliją, wróć Jasiu, wróć [mi ją]. Oj, nie wrócę, nie wrócę, pod koniki podrzucę i konikiem tratuję... … ci daruję”, por. pieśń nr 326 zwr. 5–17. nr 329 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis nutowy jak nr 328, zob. poprzedni przypis, pod nim tekst jak w druku, a dalej jako kontynuacja wątek: „Siedmio Jasio koni miał”, zob. przypis do numeru 328. �277 s.251 Tekst także w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 13. nr 331 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 4 na trzecią miarę szesnastki a1 h1, w t. 5 zamiast drugiej szesnastki dwie trzydziestodwójki a1 g1, od t. 7 następujący przebieg melodii: & # œ œ œ œœ œj œj j œ œ œ 3 3 j œ œ œ œJ # œ œ # œ œ œ œ œ [ ‰] ; w rkp. brak fragmentu tekstu: „a ja na cię spoglądam pacierze klepiąc”, nadto w rkp. dalszy ciąg tekstu: „Kiedy wyjdziesz z kościoła, rzuć na mnie okiem, a ja będę pośpieszał szerokim krokiem, chcąc się z tobą przywitać i o zdrowie zapytać, w jakim zostajesz. A ja widzę, dziewczyno, że mnie nie lubisz, kłaniam ci się z daleka, na mnie nie spojrzysz, czy ja jaki kalika, czy ja ni mam żupanika, dziewczyno moja. A mam ci ja żupanik i pas krepowy i chusteczka do nosa, szelążkami dwa grosa, dziewcyno, buty wiechciem wysłałem, bym ci był upodobanym, dziewcyno”. nr 333 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 26, z lokalizacją ogólną: „Gończyce”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1–2 pierwotnie próba zapisania melodii w metrum : �278 # 2 œ œ & 4œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ˙ , następ- # 3 œ œ & 4œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ ˙ , w t. 4 nie poprawione na : tylko górna wersja, t. 5–6 takie same jak t. 1–2 w druku; w rkp. jeszcze fragment kolejnej zwrotki: „Nie chcę cię, Kasiu, ganią cię ludzie, ganią cię, że rano nie wstajesz…, sama się nie trudzisz, czeladki nie budzisz…”. s. 252 nr 334 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 20, nr 63, z lokalizacją: „od Kałuszyna”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, t. 1: # œ. & œJ Jœ # j œ J , t. 3: & œJ œ œ œ , w obu wykonaniach w t. 5 # jj & œœ œ œœ œ œœ œ tylko górna, w t. 6 tylko dolna wersja, t. 7–8 powtórzone, t. 7: 1 2 ; w rkp. dwukrotnie „pojmijże mnie, Jasiulku” zamiast „oj, Jasiuleczku, pojmij mnie”. s. 252–254 nr 337 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1091 (tam z pierwszą zwrotką), ponadto w zwr. 1 wariantowe wiersze 1 i 2: „I wyjechał pan starosta z rana na zające”, w zwr. 2 zanotowane tylko słowo: „Jedny”, dalej zwr. 3–5 jak w druku, po nich: „Przysłał do nij czwartą słuzkę... by mu łózko słała, ... serdecznie westchnęła”, następnie zwr. 6, przy czym w wierszu 1: „piątą słuzkę” zamiast „cwartą słuzkę” i wiersz 3 w brzmieniu: „kłaniam, kłaniam, mościa panno”, po niej: „Niechaj idzie, niechaj idzie, łózecko usłane, trzy poduski półjedwabne łzami nakrapiane”, �279 dalej zwr. 8 i 10, po nich: „Nie było to tamoj w nocy, ani o północy, wykręć do mnie, Kasileńku, swoje carne ocy”, następnie w rkp. zwr. 12, a po niej: „Zebym wiedział, zebym wiedział, ze bez mnie samego, posłałbym ci po doktora chłopca rumianego”, na zakończenie zwr. 14, 16 i 17, przy czym w zwr. 16: „Kasiu” zamiast „Maryanno”. s. 254 nr 338 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. brak ostatniego taktu, takty 1 i 9 zanotowane w metrum , później dopisane innym atramentem metrum , w t. 6 tylko górna wersja, t. 7–8 są powtórzeniem t. 5–6 w wersji wyżej opisanej, rkp. uszkodzony, urywa się w t. 11; w zapisie tekstu w zwr. 4 w. 2: „z papierámi” zamiast „pod piórami”, ponadto w rkp. jeszcze fragmenty kolejnych zwrotek: „A jakze ji nie darować, kadyć ona ładna, suknia na nij, jak na pani, sznurówka jedwabna. Faruch złoty, s[…]j roboty, cypek okulisty, nie odpisuj, moja miła, będę pisał listy. Tak pisała […], ciemna nocka zasła, gąska z piórkiem poleciała, świecuska zagasła”. Ten niepełny tekst Kolberg zastąpił w druku odsyłaczem do wariantu w T. 25, nr 176. s. 255–256 nr 341 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 15, z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz”, tam zamiast odsyłacza �280 zapis nutowy i wariant zwrotek 1 i 2 oraz inna zwr. 3, zob. DWOK T. 41, nr 1096. W tym rkp. jeszcze zwr. 3–5 jak nr 341 w T. 26, przy czym w zwr. 3 w. 1: „Na Podłęzkim polu” zamiast „Na Słupińskiem polu”, a po nich jeszcze fragment kolejnej zwrotki: „Odrachow[ał] ci jej sto złotych na stole”. s. 257 nr 344 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją: „Ślężany”, bez daty. W rkp. melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 przy drugiej ósemce alternatywnie dwie szesnastki f2 e2, w drugim œ j j b j j œ œ œ , t. 3: & b œj œj œœj œ œ . W zapiwykonaniu: t. 1: & œœ œ œ œ sie tekstu w zwr. 5 w. 5–8 następujące: „Nie potrzebuję twej kontencyi, tylko poduszek panny Maryi”. Tekst także w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, podpisany pod melodią opublikowaną pod numerem 345, zob. następny przypis i przypis do numeru 347. nr 345 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 2 pierwsza ósemka f2, alternatywnie d2, przy ostatniej ósemce alternatywnie szesnastki b1 a1, b jœ œ w t. 3 dodana wersja alternatywna: & œ J J œœœ J ; w drugim wykonaniu: w t. 3 przy ćwierćnucie alternatywnie ósemki b1 b1. W rkp. tekst jak pod numerem 344, zob. poprzedni przypis. s. 258 nr 347 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”; tam zwr. 3–8 zanotowane jako kontynuacja tekstu opublikowanego pod numerem 344, przy czym zwr. 3 i 4 w odwrotnej kolejności, a przed nimi jeszcze jedna: „Kiedy mak zakrznie ślicnie w ogrodzie, tak i dworacy stoją w paradzie”. s. 258 nr 348 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; w rkp. melodia z incipitem: „Są na jeziorze konie”. s. 258–259 nr 349 – Por. nr 183 w suplemencie. �281 s. 259 nr 350 – Odsyłacze pod pieśnią dotyczą jej wariantów w następujących pracach: Ł. Gołębiowskiego Lud polski…, s. 165; Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie…, s. 305 i K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 97; na końcu Kolberg odsyła do wariantu, który zamieścił w T. 25, nr 185. nr 351 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 29, z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”. W rkp. t. 1 i 4 takie same:  2        1  12     , t. 6:  , w tym takcie w druku brak znaku powtórki; w zapisie tekstu w w. 2: „zamykała” zamiast „zapierała”. s. 259–260 nr 352 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W zapisie melodii w t. 3 w pierwszym wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki d2 h1, w t. 7 na trzecią miarę ósemka a1, przy ćwierćnucie alternatywnie ósemki d2 c2. s. 260–261 nr 356 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1116, k. 32, z lokalizacją jak w druku; teka 42, sygn. 1349, k. 2, z lokalizacją: „Słopsk p. Wyszkowem”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką niżej i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją: „Słopsk”. Rkp. z teki 1 uszkodzony (część karty odcięta), zachowana melodia od t. 2 oraz tekst zwr. 1 od słowa: „matuleńkie” i zwr. 2 od: „jako matka”. W rkp. z teki 42 oraz w rkp. terenowym z teki 2 w t. 2 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja, w obu rkp. jeszcze jedna zwrotka: „A jakżem się ustrzec miała w nieszczęściu, mamo, zawsze mi śpiewali, na ręce dawali czerwone złoto”. s. 261–262 nr 357 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. w t. 1–4 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 1 na trzecią miarę a1, w t. 3 pierwsza szesnastka h1, w t. 6 tylko dolna, w t. 7 tylko górna wersja; w rkp. zwrotki 1 i 2 jak w druku, następnie tylko fragment zwr. 3 w brzmieniu: „Alboż prawda żeś nie siadała i po kącikach buziś dawała”, po niej zwr. 6, dwa pierwsze wiersze zwr. 7 i zwr. 8, ponadto we wszystkich zwrotkach: „Jasiu” zamiast „Stasiu”. �282 s. 262 nr 359 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, brak t. 5–6, t. 7–8 opatrzone znakiem powtórki, w t. 9 brak górnej wersji, w t. 11 na pierwszą miarę szesnastki c2 b2 i w dalszym przebiegu tylko górna wersja; pod melodią tylko fragment tekstu: „Posłuchajcie panieneczki, co wam zanucę, nie słuchałam ojca, teraz się smucę”. s. 263 nr 360 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1116, k. 32, z lokalizacją jak w druku i teka 2, sygn. 1124, k. 21, z lokalizacją: „Karczew”. Rkp. z teki 1 uszkodzony (karta odcięta), zachowała się melodia od ostatniej miary w t. 5 i tekst od słów: „chodzić po ganku”. W rkp. z teki 2 w t. 1 i 2 tylko dolna wersja, na trzecią miarę ósemka a1, w t. 3 tylko górna wersja, pierwsza szesnastka a1, brak tekstu podpisanego pod t. 5–11. nr 361 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lo-  kalizacji. W rkp. w t. 1 i 3 tylko górna wersja, t. 2:      , w t. 10 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 5 w. 1: „ja zasuwkę” zamiast „te zasuwkęm”. W druku błędnie podane metrum, winno być: . s. 264 nr 363 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia rozbudowana, po drugim wykonaniu t. 1–4 jeszcze raz powtórzone pierwsze wykonanie tych taktów, przy czym t. 3–4 opatrzone znakiem powtórki, w pierwszym wykonaniu w t. 3 na trzecią miarę ósemka e2, w drugim wykonaniu w t. 1 dodana wersja alternatywna: ósemki d1 fis1 a1, w trzecim wykonaniu w t. 1 i 2 trzy ósemki: d2 d2 e2; w t. 6 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 7 w drugim wykonaniu na pierwszą i drugą miarę ósemki d2 c2, w t. 8 brak ostatniej ósemki. nr 364 – Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantów w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 168 oraz w Ludzie, zob. DWOK T. 16, nr 423. s. 265 nr 365 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18v., z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. w t. 1 ≥ przy f2, ostatnia szesnastka c2, w t. 4 górna wersja, �283    na trzecią miarę szesnastki gis1 e1, t. 5 i 7:          , w t. 8 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu brak fragmentu: „zabrała koniki do dwora”, natomiast po zwr. 1 następna: „Kasia za nim z talarami, oddaj, oddaj, mój kochany, nie chcę od cię talarów brać, wolę z tobą nockę przespać”. nr 367 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18v., z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 tylko     dolna wersja, t. 6 i 7:         ; w zapisie tek- stu w. 1 brzmi: „U młynarza jednego”, ponadto po zwr. 1 jeszcze kolejne: „A pan o tem nie wiedział, aż mu służka powiedział. Pódź, młynarzu, do pana, do starszego dworzana. Młynarz […]. Weź mnie, panie, i klacze, ja swej Kasi nie stracę. Weź mnie, panie, i woły, wszystko było z obory. Weź mnie, panie, i świnie, moja Kasia nie zginie. Weź mnie, panie, i owce, moja Kasia nie zechce. Pan nie wiedział, co na to rzec i kazał się w wór oblec. […] �284 Nie stawcież mnie przy kosie, bo mnie zmielą po rosie. Nie stawcież mnie na spodzie, bo mnie zmielą po słodzie. Nie stawcież mnie przy młynnicy, bo mnie zmielą po pszenicy. Postawcież mnie w komorze, gdzie K…. . Żebyś ty był dobry pan, nie chodziłbyś nocą sam”. s. 265–266 nr 368 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu w t. 1 pierwsza ósemka e1, w drugim wykonaniu w t. 3   ostatnia ósemka g1, w t. 4 dolna wersja:    1.   2.  , ponadto w rkp. brak znaku powtórki; pod melodią zwr. 1–2, dalej zwr. 5, 4, 6 i 7, a po nich: „Córuś moja, dziewcę moje, cego łoze skrzypi? Nic, nic, matuleńku, bo z surowy lipy. Córuś moja, dziewcę moje, piezynecka rusa. Nic, nic, matuleńku, bo na nogi kusa”, następnie zwr. 8–12 jak w druku. Zwrotki 9–12 por. przypis do numeru 369. s. 266 nr 369 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 14, z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz”. W rkp. w t. 1 ostatnia ósemka d2; tekst obszerniejszy, po zwr. 1 jeszcze kolejne: �285 „Córuś moja, dziecię moje, co w pokoju szepce, tak, tak, matulu, kot śmietanę chłepce. Córuś moja, dziecię moje, co w pokoju skrzypi, tak, tak, matulu, bo z surowej lipy. Córuś moja, dziecię moje, czego suknia krótka, tak, tak, matulu, krawiec sukna ukradł. Córuś moja, dziecię moje, co fartuch nie staje, tak, tak, matulu, obcy rok nastaje”, dalej tekst jak zwr. 10–12 w numerze 368, a następnie jeszcze dwie zwrotki: „Córuś moja, dziecię moje, a mnie zapłacono, tak, tak, matulu i mnie obiecano. Córuś moja, dziecię moje, a mnie talarami, tak, tak, matulu, a mnie dukatami”. s. 266 nr 370 – Por. nr 155 w suplemencie. s. 267 nr 372 – Por. nr 157 w suplemencie. s. 268 nr 374 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 26, z lokalizacją ogólną: „Sokół”. W rkp. w t. 1 zamiast szesnastek ósemka a1, w t. 4 na drugą miarę triola ósemkowa, w t. 8 na pierwszą miarę alternatywnie ćwierć-       , w t. 10 ≥ przy g1, w t. 11 tylko dolna nuta e , t. 9:   3 2 wersja, w t. 12 górna wersja: cztery ósemki e2 d2 c2 h1; w rkp. �286 również pominięte przez Kolberga w druku zwr. 2 i 3: „Nie byli to ptaszkowie, grzeczni kawalerowie i radzili se o grzecznę dziewczynę, któremu się dostanie. Jeden mówi, to moja, drugi mówi, jak Bóg da, a trzeci mówi, moja najmilejsza, smutna nie wesoła”, dalej zwr. 4, przy czym w. 3 i 4 brzmi: „Rozżaliło się smutne serce moje, nie mogę go utulić”, w zwr. 5 w. 2: „i tak sobie mówiła” i w w. 3: „i oglądała” zamiast „oglądający”. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 23, nr 126, z lokalizacją: „Gończyce pod Garwolinem” melodia w opracowaniu fortepianowym z wariantem tekstu, zob. DWOK T. 67/II, nr 670. s. 269 nr 375 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. w t. 3 na pierwszą miarę ósemki: c2 a1, w t. 5–6 i 12–13 tylko dolna wersja, w t. 11 cztery ósemki: c2 c2 d2 f2; w zapisie tekstu jeszcze fragment: „Nie byli to ptaskowie, tylo kawalerowie, radzili sobie…”. nr 376 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 7, sygn. 1156, k. 7, bez lokalizacji, tam melodia z fragmentem tekstu: „Między dwoma”. W rkp. liczne zmiany rytmiczne, zapis melodii następujący:                              3                . s. 269-270 nr 377 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 6, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 13a, z lokalizacją ogólną: „Garwolin”. W obu rkp.: w t. 4 pierwsza ósemka c2, t. 6:   tylko dolna wersja, t. 8:    , w t. 7  . W rkp. z teki 43 zwr. 2 zanotowana skrótowo bez dwóch pierwszych wierszy i brak zwr. 4. �287 s. 270 nr 378 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam w zapisie melodii w t. 1, 3, 7 i 8 tylko górna wersja, w t. 4 i 6 dolna. s. 270–271 nr 379 – Rkp. Marianny Rozalii Hemplówny (zob. DWOK T. 80/I, s. LXVII–LXVIII), teka 5, sygn. 1136, k. 76, z uzupełnioną przez Kolberga lokalizacją jak w druku.  W rkp. w t. 3 trzecia ósemka e2, t. 4:     , wersja dru- kowana tego taktu zanotowana jako alternatywna; w zwr. 4 w. 4: „dobrze” zamiast „lepiej”. s. 271 nr 380 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 381 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 14, z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz”, tam melodia z incipitem: „Siano grabiła”; teka 33, sygn. 1305, k. 51, nr 189, z lokalizacją: „Podłęż pod Maciejowicami”, tam melodia z incipitem jak w tece 2 i teka 16, sygn. 1209, k. 6, nr 223, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) – tekst, którego początek brzmi: „Siano grabiła” a słowo: „cedziła” nadpisane jako wariant. W rkp. z teki 2 w t. 2 tylko dolna wersja, w pierwszym wykonaniu: w t. 4 na drugą miarę górna, na trzecią dolna wersja, w drugim wykonaniu: t. 3 taki sam jak t. 1, w t. 4 tylko górna wersja, czwarta ósemka e2; poniżej tekst zaczynający się od słów: „Siano grabiła”, a dalej jak w druku. W rkp. z teki 33 nad nutami notatki Kolberga: „Pieśń” i „Polon[ez]”, tam w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 przy repetycji trzecia ósemka c2. s. 272–273 nr 383 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, a tekst jak w druku. s. 273–274 nr 385 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 26, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”. W rkp. melodia bez tekstu zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym,  zapis następujący:         . s. 274–275 nr 386 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 dodane �288   wersje alternatywne: w pierwszym wykonaniu:       przy powtórce:         , , również w t. 3–4 dopisana ma-            , a w t. 6 łymi nutami wersja alternatywna:    na pierwszą miarę alternatywnie f1; zapis tekstu fragmentaryczny: wiersze 1 i 2 jak w druku, dalej: „Jasio się zafiukał, Kasia zapłakała, powiedz…, i przywędrowali do zimnego zdroju”, następnie tekst jak zwr. 5, a po niej: „Wziął ci ją pod bocki, zawiązał ji ocki, oj, wrzucił ci ją, gdzie dołek głęboki. Kasieńkę panienkę do grobu stawiają”, i wiersz: „we trzy dzwony dzwonią” nadpisany jako wariant, a dalej: „Jasienka psa hultaja za miastem ścinają”. s. 276 nr 389 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, tylko całe nuty w t. 3 i 6 zostały skrócone do półnut, wersje alternatywne dodane na czwartą miarę: w t. 2 ósemki fis2 d2, a w t. 5 ósemki h1 g1; w zapisie tekstu we wszystkich zwrotkach: „w Krakowie” zamiast „w Warszawie” i „Krakowianki” zamiast „Warszawianki”, ponadto w rkp. pominięte w druku zwr. 2–4: „Tam Kasinka po ryneczku chodziła, dzieciątecka w fartusecku nosiła. I puściła to dzieciątko po wodzie, a był ci tam p[an] młynarcyk na spodzie. Będzie się …dzieciątkiem…, będzie nam się ojciec z matką znajdować”. s. 276–277 nr 390 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją: „Kamieńczyk”. W rkp. w t. 1 i 6 tylko dolna, w t. 2 tylko górna wersja, pierwotnie    t. 5–7:                     , obok zanotowane dwie �289 wersje alternatywne: dla t. 5–7:                            i dla t. 6–7:    ; po zwr. 1: „I wysłużył Kasienkę w siódmym dziewenkę. Jak ją prędko wysłużył, tak ją prędko ożenił i wyjechał na drogę. Cyli Kasia umiera, cyli syna powija. Wsytkie panny w wianecku, moja Kasia w dołecku. Wsytkie panny w rozmarynie, moja Kasia w ziemi gnije”; natomiast zwr. 7 w rkp. brak. s. 278–279 nr 394 – Rkp. Kolberga, teka 8, sygn. 1163, k. 114, z lokalizacją jak w druku; rkp. uszkodzony, karta odcięta, widoczne ostatnie cztery nuty melodii i słowo: „sukieneczki” oraz ostatnie słowa poszczególnych wierszy zwr. 1–13, zachował się natomiast tekst zwr. 14–18. s. 279–280 nr 395 i przyp. 1 na s. 280 – Czystopis Kolberga przygotowany do druku, teka 37, sygn. 1328/I, k. 58, z notą lokalizacyjną i naniesionym numerem pieśni i odsyłaczami. s. 280 nr 397 – Rkp. Kolberga, teka 37, sygn. 1328/I, k. 115, z lokalizacją jak w druku; rkp. uszkodzony, karta odcięta. W rkp. zachowane t. 5–8 i podpisany pod nimi tekst, poniżej widoczne fragmenty wariantu tekstu, między innymi jak nr 398 zwr. 7. Por. DWOK T. 82, nr 41 (Chełmskie. Suplement). s. 281–282 nr 400 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, z lokalizacją jak w druku. W rkp. t. 1–3 dwukrotnie powtórzone, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na drugą miarę dodana wersja alternatywna: ósemki h1 g1, w t. 2 wersja alternatywna tylko na drugą miarę: ósemki d2 e2; w drugim wykonaniu: w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 7 na drugą miarę dodana wersja alternatywna: ćwierćnuta c2; �290 w zapisie tekstu w zwr. 6 i 7: „rubli seść” i „ruble rachuje” zamiast „złotych seść” i „złote rachuje”. s. 282 nr 401 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W rkp. w t. 1 na pierwszą miarę dwie ósemki g1 g1 lub alternatywnie c2 g1, metrum 2 już w t. 4, tam ósemki zamiast ćwierćnut, w t. 7–8 tylko dolna wersja; w zwr. 1: „pułkownicy” zamiast „porucnicy”, a zwr. 19 i 20 po zwr. 22. s. 283 nr 402 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1 d2 zanotowane jako półnuta, na czwartą miarę ćwierćnuta c2, w t. 3 tylko jedna półnuta c2, w t. 6 na drugą miarę alternatywnie ósemki d2 h1; w zapisie tekstu: „pułkownicy” zamiast „porucnicy”, ponadto dalszy ciąg tekstu: „Pili, pili, nie płacili, Kasienieckę przemówili. Matka o tém nie wiedziała, somsiadka jej powiedziała. A widzicie bracia swoi, a gdzież macie siostrę swoją. Kare konie zakładajcie i Kasienki doganiajcie”. nr 403 – Rkp. Kolberga, teka 37, sygn. 1328/I, k. 114, z lokalizacją jak w druku; rkp. uszkodzony, karta odcięta. W rkp. widoczne takty 6–8 oraz fragmenty tekstu: „hej, hej, dana, dana” i „piją piwko rzemieślnicy”. s. 283–284 nr 404 wariant 2 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i teka 5, sygn. 1136, k. 69, bez lokalizacji, z notką: „wiejska”. W obu rkp. w zapisie melodii dodany przedtakt ósemka d2, w związku z czym tekst powinien być przesunięty o jedną sylabę, w t. 6 na trzecią miarę ósemka a1 , brak ostatniej nuty; w rkp. z teki 2 w zwr. 6 ostatni wiersz brzmi: „i dziewczyna jak jagoda”. s. 285 nr 407 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją: „Liw, Siedlce”. W rkp. w t. 1 widoczne trudności Kolberga w zapisie metroryt- �291      micznym:         , w t. 3 tylko dolna, w t. 7 tylko górna wersja, na drugą miarę dodana wersja alternatywna: ósemki e2 a2, w t. 8 na pierwszą miarę ósemki c2 h1; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 1: „Gdzie tak idzies” zamiast „Gdzie idziesz”, ponadto po zwr. 2 jeszcze dwa wiersze: „Przenocuj się u mnie dziecko, kazę ci posłać łózecko”. s. 285–286 nr 408 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 61, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 1:         , w t. 2 na drugą miarę ósemki e2 c2, w t. 5 na  , drugą miarę alternatywnie ósemki d2 c2, w t. 7 inny rytm:   w t. 12 na drugą miarę alternatywnie ósemki g1 e1; pod melodią tekst jak w druku. W rkp. także odesłanie do Pieśni ludu polskiego, (DWOK T. 1) nr 32 – dotyczy wariantu rytmicznego w t. 1–6. s. 288 nr 411 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. kolejno zwrotki: 1, 3 i 2, a dalej tylko zwr. 6 i 7. s. 288–289 nr 412 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 i 2 tylko dolna wersja, w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki a1 c2, w t. 4 tylko górna wersja, obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 5:           , w t. 7 i 8 tylko górna wersja.       , t. 6: Bezpośrednio pod tą pieśnią podpisany tekst: „Bicem konia, bicem”, zob. nr 522 w T. 26. s. 289 nr 413 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 1 tylko górna wersja, pierwsza szesnastka a1, w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 w obu wykonaniach obie wersje, w pierwszym wykonaniu w dolnej wersji na trzecią miarę ósemka g1; pod melodią tekst jak w druku. �292 s. 290–291 nr 416 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 8, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i notą nad nutami: „żołnierska” oraz „pogrzeb, stypa”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na drugą miarę ósemki g2 g2, w drugim wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę ćwierćnuta d2, h1 zanotowane jako przednutka, w t. 2 na drugą miarę druga ósemka e2; w zapisie tekstu najpierw zwr. 7 i 8, a następnie 1–5 jak w druku. s. 291 nr 417 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 21, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 28, z lokalizacją ogólną: „Sokół”, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej. W obu rkp. melodia zanotowana w metrum  zapis melodii następujący:                               Je  dzie Ja  sio z wo  jen  ki,     i     przy   pi                i przy  pi  na so  bie sza ko  ło nie  go las     na  so  cien  ki   bie,          be  le  czkę do , bo  ku. przy czym w rkp. z teki 2 w t. 1 brak pauzy, w t. 2 na trzecią miarę ósemki a1 cis2; w obu rkp. w zwr. 2 między wierszami 3 i 4 jeszcze jeden: „i rzewnie zapłakał”, ponadto w obu rkp. tekst obszerniejszy, po zwr. 2 jeszcze kolejne: „Da, moja matulu, czyli mnie to nie znacie, na tym wronym koniu, przed tym nowym domem, co mnie nie przywitacie. Witam cię, mój synu, co ci Bóg przyczynił, i ten tutejszy pan, co cię na wojnę wydał. �293 Jak ci mnie łapali, i jak mnie złapali, w kajdany okuli, jeszcze za mną wartę dali. I ta warta stojała od wieczora do rana, jak ci Pan Bóg dzień dał, to mnie na wojnę wydał”. Odsyłacz dotyczy pierwodruku opublikowanego przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, nr 38, tam tekst sześciozwrotkowy, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 211. s. 292 nr 418 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. przy g1 każdorazowo ≥, w t. 4 w dolnej wersji na pierwszą miarę ćwierćnuta gis1, w t. 5 na drugą miarę alternatywnie triola ósemkowa h1 c2 d2, w t. 8 na drugą miarę dwie ósemki e2 h1 lub alternatywnie szesnastki e2 d2 i ósemka h1, w t. 11 tylko górna wersja, w t. 13 na pierwszą miarę ósemki gis1 e1, w t. 14 przy pierwszej ósemce alternatywnie e1; w zapisie tekstu brak zwr. 2, w zwr. 3 ostatnie dwa wiersze następujące: „Bo ja jadę w zołnirską paradę, racz mi, Boze, szczęście dać”, a zwr. 5 i 6 w odwrotnej kolejności, natomiast dalszego ciągu tekstu brak (karta odcięta). s. 292–293 nr 419 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją: „Klembów”, w druku błędnie podane metrum, winno być . W rkp. melodia zanotowana w metrum 2 przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 5 na pierwszą miarę w dolnej wersji ćwierćnuta cis2, na drugą i trzecią miarę wersja alterna-    tywna:        , w t. 6 na drugą i trzecią miarę wersje alternatywne: ósemki d1 f1 e1 cis1 lub g1 f1 e1 cis1; w rkp. po tekście jak pod nutami fragment jeszcze jednej zwrotki: „A co będzies robić [Kasiu, Kasiuleńku, na wojence daleckiej]. �294 Będę chusty prała... [na wojence daleckiej]”. dalej tekst oznaczony jako zwr. 1 na s. 293, a po nim jeszcze kolejne zwrotki, zanotowane przez Kolberga bardzo skrótowo: „A gdzie [będzies] susyć, [Kasiu, Kasiuleńku, na wojence daleckiej], u króla na górze, na jedwabnym śnurze, [na wojence daleckiej]. [Gdzie będzies] maglować... W piwnicy w złoty maglownicy. Co będzies jadła? … gołąbki, jarząbki. [Co będzies] piła? Jest w k… woda, to nasa ochłoda. A gdzie się połozys? Są na boru syski, to nase poduski. Cem się odziejes? Jest na stawie trzcina, to nasa pierzyna”. s. 293 nr 420 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, tam melodia i tekst zwr. 1–6 i teka 2, sygn. 1124, k. 12, tam tekst zwr. 7, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 8 tylko dolna wersja; tekst zwr. 7 z k. 12 połączony przez Kolberga odsyłaczem z tekstem z k. 7. s. 294 nr 421 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”. W rkp. błędnie podane metrum , w t. 1 tylko górna wersja, ostatnie dwie nuty zanotowane błędnie jako ósemki, w t. 2 i 5 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 w. 1: „Wyjmuje trzy grose z pokoju po trose”. s. 295 nr 423 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W t. 1 cztery ósemki: g1 a1 h1 c2, t. 2 dwukrotnie powtórzony, w t. 7 tylko górna wersja; pod melodią tylko: „Pojedziemy na łów… siarna”. �295 nr 425 – Wariant melodii i tekstu por. nr 266 w suplemencie. s. 296 nr 426 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 17, z lokalizacją jak w druku. W rkp. t. 8:        , melodia niedokończona, brak t. 9–10; tekst krótszy, w zwr. 1 tylko pierwszy wiersz, dalej zwr. 5, 6, 8 i 9. s. 297 nr 427 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”.    W rkp. t. 1–2 w obu wykonaniach:       , w t. 5 tylko dolna wersja, druga szesnastka h , w drugim wy-  konaniu dodana wersja alternatywna:  1     , w t. 6 w pierwszym wykonaniu górna wersja, ostatnia szesnastka h1, przy powtórce dolna wersja. nr 428 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 14, z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz”; teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 16, z lokalizacją: „Podłęż”, tam tekst zwr. 1–4 bez melodii (w zwr. 3 i 4: „ręce” zamiast „rącki”). W rkp. z teki 2 w pierwszym wykonaniu: t. 1:          , w t. 2 na pierwszą miarę szesnastki d h , w t. 3 na drugą miarę szesnastki c2 h1, w t. 5 dolna wersja, w t. 6 ostatnia ósemka d1; w drugim wykonaniu: w t. 5 ostatnia ósemka h1; w tym rkp. brak zwr. 5 i 6. W druku brak podanego metrum, winno być . Melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem, por. DWOK T. 67/II, nr 689. Por. też nr 287 w suplemencie. s. 300 nr 435 – Tekst bez melodii zanotowany dwukrotnie w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3: jako nr 3, z lokalizacją: „Sokół” i jako nr 18, z lokalizacją ogólną: „Podłęż”; oba zapisy z notką: „Obertas”. W zapisie tekstu nr 3 po wierszu pierwszym jeszcze jeden dodatkowy: „Oj, bo ja owczareczka, to się uroszę”. Melodia i tekst por. nr 196 w suplemencie, tekst por. DWOK T. 41, nr 1156. nr 436 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23v., z lokalizacją ogólną: „Łuków”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, t. 1–4 dwukrotnie powtórzone. W pierwszym wykonaniu: w t. 3 na drugą 2 1 �296 i trzecią miarę ósemka d2 i szesnastki f2 e2, przy powtórce: w t. 1 druga szesnastka e2, t. 2 jak w pierwszym wykonaniu, t. 4 i 5 brak, następnie t. 6 i górna wersja taktu 7, taktu 8 brak. nr 437 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. W rkp. zgodne z drukiem tylko t. 1–3, dalszy przebieg melodii nastę­ pujący:                                                         , obok z notatką: „lepiej” kolejny zapis melodii obejmujący tylko t. 5–8 i 11–12 jak w druku, przy czym w t. 7 tylko górna wersja. s. 301 nr 438 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 35, z lokalizacją ogólną: „Wólka Słopska”, tam t. 9–10 trzykrotnie powtórzone i dodany jeszcze ostatni takt: ćwierćnuta z kropką g1. nr 440 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis melodii następujący:         A za stru       wco  raj z je      [wco  raj   z je gą       mo  je   by  śki,               za stru  gą,          dną ko  cha  ne  cką, dziś                 dną ko  cha  ne  cką, dziś z dru  gą, ; z dru  gą.] pod pieśnią jeszcze fragment dalszej części tekstu: „A jak zacnę na fujarce grać, to się byśki…”. �297 s. 302 nr 441 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej w metrum , w t. 1 tylko górna wersja, ostatnia szesnastka e2, przy czwartej szesnastce alternatywnie d2, w t. 2 również tylko górna wersja, brak ostatniej szesnastki, w t. 3 tylko dolna wersja, brak t. 4 i 8, t. 5 w obu wykonaniach:         , w t. 6 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemka c2, w dalszym przebiegu melodii górna wersja, w t. 7 w pierwszym wykonaniu widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, takt ten zapisany w metrum  w dwóch odrębnych taktach:         , w drugim wykonaniu dolna wersja. Tekst zanotowany skrótowo, brak pierwszego wiersza, w w. 3 i 4 tylko ostatnie słowa: „grywać” i „odzywać”. nr 442 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, z drobnymi zmianami w jej przebiegu, zapis następujący:                                     Po  gna  ła wo  łe  cki do dą  bro  we  cki Ma  ry  sia, Ma  ry  sia,                i ce  ka  ła w dą  bro  wec  ce,       Woj  ty        sia, Woj  ty              [i ce  ka  ła   sia, w dą  bro  wec  ce]      Woj  ty   ; sia. początek tekstu: „Pognała wołecki do dąbrowecki” zamiast: „Gnała woły do dąbrowy”, dalej tekst jak w druku, przy czym brak fragmentu: „zawołała na słóweńko Wojtysia”, natomiast między zwr. 3 i 4 niedokończony fragment: „Trzeba będzie powijacka, Wojtysiu, a mas ty pas jedwabny…”. s. 302–303 nr 443 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 22, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 2 brak przednutki, na pierwszą miarę dwie szesnastki g1 fis1, w t. 4–8 tylko górna wersja, w t. 5 druga szes- �298 nastka a1, po t. 8 małymi nutami zanotowana dogrywka:                  ; w zapi- sie tekstu w zwr. 1: „Jasio ciesał” zamiast „Walek strugał”. s. 303 nr 444 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1161, tam z pierwszą zwrotką. W rkp. w zwr. 3: „ani też śniadania” zamiast: „nie dałeś śniadania”. s. 304–305 nr 446 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 61, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 i 3 tylko dolna wersja. s. 305 nr 447 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 4, z lokalizacją: „Mińsk, Stoczek”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w metrum , z dodaną po t. 8 dogrywką:      Roz  ma  ryn       dro  bna rut  ka        pan  nom,        po  krzy  wa     mę  żat  kom,      ró  ża wdo  wu  leń  kom,        bab  kom.     ; w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 3: „poleczka”, a „polonez” nadpisane jako wariant, w zwr. 3 w. 3: „sztajnkelerka” zamiast „dyliżanse”, w zwr. 5 w. 3 pod „podpiwek” zanotowany wariant „gorzałkę”. Por. nr 344 w suplemencie. s. 306 nr 448 – Pod pieśnią odesłanie do wariantu w zbiorze M. Mioduszewskiego Dodatek do ,,Pastorałek i kolęd”…, s. 268–269. nr 449 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 w pierwszym wykonaniu dwie ósemki e2 d2 i ćwierćnuta h1, w drugim wykonaniu: w t. 2 obie wersje i jeszcze alternatywnie dwie ćwierćnuty e2 d2, w t. 3 na drugą miarę ósemki gis1 e1, w t. 4 pierwsza ćwierćnuta gis1; w zwr. 1: „łabędzie” zamiast „gołębie”, dalej zwrotki w następującej kolejności: 2, 3, 6, 5 i 4. �299 s. 307 nr 450 – Tekst w rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 16, tam tak jak w druku odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów …, T. 1, s. 370. s. 308 nr 452 – Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 269; odsyłacz do zbioru Czelakowskiego niejasny, w pracy tego autora Odgłos pieśni czeskich, przekład A. Szukiewicz, Wrocław 1840 podobnej pieśni brak. Tańce (s. 309–337) s. 309 nr 454 – Tekst por. nr 1021 w DWOK T. 41. s. 309–310 nr 456 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tylko tekst trzeciej zwrotki bez melodii, przy czym w w. 1: „gołąbki” zamiast „gąsecki”. Na tej samej karcie tekst zwr. 2 podpisany pod inna melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1105. s. 310 nr 457 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. nr 458 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 7, z lokalizacją ogólną: „Ozorów”, tam melodia z pierwszą zwrotką.         , w t. 2 tylko W rkp. w obu wykonaniach: t. 1: dolna wersja; w t. 3 w pierwszym wykonaniu ze względu na inny tekst: „stajeneczka” zamiast „ale stajenka”, na pierwszą miarę pauza ósemkowa, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka a1, w drugim wykonaniu druga i trzecia nuta fis1. nr 459 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 473, z lokalizacją ogólną: „Międzyleś”, tam melodia bez tekstu. W rkp. w t. 1 i 3 grupa rytmiczna:    zanotowana każdorazowo jako triola szesnastkowa, w t. 1 w drugim wykonaniu również górna wersja, w t. 3: w obu wykonaniach górna wersja, w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę szesnastki e1 g1, t. 4:       , w drugim wykonaw pierwszym wykonaniu:     niu dolna wersja. nr 460 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. �300 s. 311 nr 461 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 7 tylko dolna wersja, po t. 8 inna, bardziej rozbudowana dogrywka:                                                                  , w powyższym przykładzie w t. 5–7 dodana wersja alternatywna:               , a w t. 11 przy ćwierćnucie al- ternatywnie dwie ósemki e2 e2. nr 462 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis melodii następujący:                              [Oj], ku  ka  we  cka ku  ka,         oj,       Ja  sio li  sty       na  do  bna dzie  wcy  na dzie  ciąt  ko pi  sze,    ko      ; ły  sze. ponadto w zwr. 2 w. 2 i w zwr. 3 w. 2 i 4 na początku: „da”. nr 463 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam zwr. 2 i 3 bez melodii. s. 311–312 nr 464 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia i skreślony inny tekst: �301 „Oj, w polu ogródeczek, oj, w polu malowany i któż go tam malował, da, Jasieńko kochany”. W rkp. w zapisie melodii przy powtórce t. 2–3:             . Na tej samej karcie wariant zwr. 1 zanotowany oddzielnie, bez melodii, tam wiersz 1 brzmi: „Oj, moja dziewcyno”, natomiast zwr. 2–4 także na tej samej karcie stanowią dalszy ciąg pieśni: „Oj, moja dziewcyno, nie kochaj dworaka”, zob. DWOK T. 41, nr 1146. W rkp. w zwr. 3 w. 3: „dziewcyno” zamiast „wdowulu”. s. 312 nr 465 – Rkp. Kolberga, teka 29, sygn. 1294, k. 3, z lokalizacją ogól-       ną: „Międzyleś”, tam t. 3:      . nr 467 – Por. nr 316 w suplemencie. s. 313 nr 468 – Rkp. Kolberga, teka 29, sygn. 1294, k. 3, z lokalizacją jak w druku; w rkp. także odesłanie do melodii nr 673 w T. 25. nr 469 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. nr 470 – Rkp. Kolberga: teka 29, sygn. 1294, k. 3, z lokalizacją ogólną: „Międzyleś”, rkp. ten uszkodzony, melodia urywa się w szóstym takcie; teka 2, sygn. 1124, k. 33, z lokalizacją: „od Nowegodworu, Chotomów”; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 17, z lokalizacją ogólną: „Klembów”; w obu rkp. tekst podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1151. W rkp. z teki 29, podobnie jak w druku, odesłanie do tekstu nr 692 w cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6). s. 314 nr 471 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”, tam melodia bez tekstu; teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tylko tekst pierwszej zwrotki. W rkp. z teki 2 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w pierwszym wykonaniu przy pierwszej szesnastce alternatywnie a1, w t. 2 i 4 w pierwszym wykonaniu górna, przy powtórce dolna wersja. nr 473 – Por. nr 401 w suplemencie. nr 474 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka �302 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 77, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” i czystopis, teka 2, sygn. 1124, k. 32v., z lokalizacją: „od Latowicza” i „od Stoczka”; w obu rkp. różnice w zapisie t. 6–11, w rkp. z k. 32 następujący zapis tych taktów i dodane jeszcze kolejne sześć taktów:           3                       3                          , w stosunku do powyższego przykładu w rkp. z k. 39 w t. 4–6 tylko dolna wersja, brak t. 7–12. s. 315 nr 475 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, tam melodia i teka 2, sygn. 1124, k. 23, tam tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. z k. 39 tylko t. 1–4, widoczne trudności Kolberga w zapisie melodii, pierwotnie inna kolejność taktów, następnie poprawiona i oznaczona cyframi, w t. 1–2 brak znaku powtórki, w t. 1 pierwsza nuta d2, w t. 2 tylko górna wersja, na pierwszą miarę triola szesnastkowa a1 h1 c2, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, przy powtórce dolna, na trzecią miarę alternatywnie ósemka d1. nr 476 – Zapis w druku jest połączeniem dwóch odrębnych melodii: Takty 1–4 bez tekstu w rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 32v., rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 81, oba zapisy bez lokalizacji. W zapisie melodii w rkp. z k. 32v. brak znaku przykluczowego, w rkp. z k. 39v. ≥ fis jako znak przykluczowy zamiast ¯ (przy zachowaniu tej samej wysokości nut). W obu rkp. w pierwszym wykonaniu w t. 3 na pierwszą miarę szesnastka c2 i trzydziestodwójki h1 a1, przy powtórce w t. 2 na trzecią miarę ósemka d1; w rkp. terenowym z k. 39 dodane wersje alternatywne: w t. 3 na trzecią miarę: w pierwszym wykonaniu szesnastki h1 a1, w drugim wykonaniu szesnastki g1 fis1, w tymże rkp. widoczny zapis wahań intonacyjnych wykonawcy: w t. 4 w obu wykonaniach nad fis1 alternatywnie Ω, w t. 1 w drugim wykonaniu nad g1 równocześnie ≥ i Ω. Tekst z inną melodią, zob. nr 1062 w DWOK T. 41. Takty 5–8 w rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 32v.; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 72, oba zapisy bez lokalizacji. �303 W obu rkp. melodia zapisana o kwintę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu t. 6 taki sam jak t. 5, w drugim wykonaniu w t. 5 brak wersji alternatywnej oznaczonej w druku małymi nutami, t. 8 w pierwszym wykonaniu taki sam jak t. 7; w rkp. z k. 39v. w t. 7 w drugim  wykonaniu dodana wersja alternatywna:        ; podobnie jak w przypadku taktów 1–4 w obu rkp. brak znaków przykluczowych. nr 477 – Tekst zwr. 2 z inną melodią por. nr 256 w suplemencie. Tekst zwr. 1 i 3 z innymi melodiami, zob. DWOK T. 41, nr 1132 i 1133. s. 316 nr 478 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 2, nr 1581, z lokalizacją jak w druku, zanotowana o sekundę wielką wyżej, przy powtórce w t. 7 na pierwszą miarę szesnastka z kropką i trzydziestodwójka h1. nr 480 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., nr 41 i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 23r., oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; teka 5, sygn. 1137/I, k. 1, z lokalizacją: „od Broku”, tam melodia bez tekstu.       W rkp. z k. 39r. w pierwszym wykonaniu: t. 1:   , 2 2 w t. 3 na trzecią miarę szesnastki f e , w t. 4 na trzecią miarę g1, 3          ; w zaprzy powtórce: w t. 1 górna wersja, t. 2:  3 pisie tekstu zwr. 1: „wózek malowany” zamiast „śliczny pojazd”, w zwr. 2 czytelny tylko w. 3, który brzmi: „i lokaja i kucharza”. W rkp. z k. 23 odwrotna kolejność zwrotek, tam zapis następujący:                     Ze  byś mia  ła chłop  ca Ja  sia,       da, przy  jął  bym ci mam  kę                        i ku  cha  rza, i lo  ka  ja,   da i   pia  stun  kę Han  kę. powyżej zanotowany zapis alternatywny t. 5–8 z powyższego przy-     kładu:                            . W rkp. z teki 5 w obu wykonaniach w t. 1 i 2 tylko dolna wersja, w t. 1 na trzecią miarę ósemka c2, w t. 3 na trzecią miarę f2. �304 nr 481 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 68v., z lokalizacją: „od Siedlec” i teka 33, sygn. 1305, k. 58, nr 474, z lokalizacją: „Klembów”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką niżej. W obu rkp. najpierw górna, w drugim wykonaniu dolna wersja. s. 317 nr 482 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 68, z lokalizacją jak w druku. Melodia w opracowaniu fortepianowym z tekstem zob. DWOK T. 67/II, nr 732. nr 483 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 68, z lokalizacją jak w druku; teka 33, sygn. 1305, k. 47, nr 18 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 48 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Kuligów pod Serockiem”, we wszystkich rkp. podobnie jak w druku odesłanie do wariantów w cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 233–237, ponadto przy zapisie tekstu z teki 16 odesłanie do wariantu w T. 25, nr 110b. Jeszcze jeden zapis tekstu (bez melodii) w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 1, nr 16, bez lokalizacji; jest to odpis z wymienionego w odsyłaczu zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 278. nr 484 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 68, z lokalizacją jak w druku; teka 33, sygn. 1305, k. 51, nr 181, z lokalizacją: „Kuligów pod Serockiem” – melodia z incipitem: „A z Góry ja parobeczek” i teka 16, sygn. 1209, k. 6, nr 216, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) – tekst. W rkp. z teki 5 pierwotnie zapis jak w druku, następnie zmieniona kolejność taktów, dopisane powyżej numery wskazują, że t. 5–6 winny stanowić przygrywkę do pieśni. W rkp. z teki 33 melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej, w t. 1 i 3 tylko dolna wersja, brak t. 5–6, natomiast melodia rozbudowana, dodane jeszcze 12 taktów: dwukrotna powtórka t. 3–4 – najpierw dolna, następnie górna wersja, po nich dwukrotna powtórka t. 1–2 – najpierw dolna, następnie górna wersja i dwukrotna powtórka t. 3–4 – tylko dolna wersja. nr 485 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 33, z lokalizacją: „od Nowegodworu (Chotomów)”. W rkp. melodia z innym tekstem, zob. DWOK T. 41, nr 1151, a u dołu karty melodia bez tekstu, tam w drugim wykonaniu t. 2–3:          , brak t. 5–6.          s. 318 nr 486 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tekst bez melodii, zanotowany bez interiekcji. �305 nr 487 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 33, z lokalizacją: „od Radzymina (Dybów)”. W rkp. w pierwszym wykonaniu górna wersja, przy powtórce dolna, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na trzecią miarę f2, w t. 2 druga szesnastka f2, w t. 3 na trzecią miarę g1, przy powtórce: w t. 4 ostatnia nuta g1; pod melodią zwr. 1 jak w druku, a po niej dwie kolejne, zob. DWOK T. 41, nr 1039, zwr. 2 i 3. nr 488 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 33 i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 17, oba rkp. z lokalizacją jak w druku. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu górna, przy powtórce dolna wersja, w górnej wersji: w t. 1 pierwsza nuta alternatywnie e1, w t. 2 na drugą miarę ósemka h1, w t. 3 w obu rękopisach dodane liczne wersje alternatywne: w pierwszym wykonaniu:    w rkp. z k. 33:        w rkp. z k. 17:             ,      ,  ,   w drugim wykonaniu: w rkp. z k. 33:          ,          w rkp. z k. 17:         ,       .    W zapisie tekstu z k. 33 w zwr. 3 inny wiersz 4: na k. 33 „jako głupie ciele”, a na k. 17 „jak ubrane ciele” zamiast „do świętej niedziele”. Tekst jak w druku, ale bez melodii w rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1193, k. 3; jest to odpis ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 246, u Wójcickiego z notką: „spod Warszawy”. s. 318–319 nr 489 – Tekst zwr. 1–2 bez melodii w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 1, z lokalizacją: „Ostrożeń” i notatką: „Obertas”. Por. DWOK T. 41, nr 1008 i nr 1094. s. 319 nr 491 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)” i dopiskiem: „Wulka Kozłowska” (właśc: Wólka Kozłowska). W rkp. w t. 3 w drugim wykonaniu pierwsza szesnastka a2, w t. 5 brak znaku przykluczowego, w obu wykonaniach na drugą i trzecią miarę ósemki f2 f2, t. 6 w obu wykonaniach:      , w t. 7 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie ósemka c2. nr 492 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lo- �306 kalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)” – melodia i teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” – tekst. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu górna wersja: w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka h1, w drugim wykona-    niu: t. 1:             , w t. 2 dodana wersja alternatywna: , w t. 3–4 przy h1 brak ¯, na zakończenie jeszcze:   3                     . s. 320 nr 493 – Zapis nutowy jest połączeniem dwóch odrębnych melodii. Takty 1–4 z tekstem w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., nr 16, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”, tam w pierwszym wykonaniu w t. 2 na pierwszą miarę szesnastki e2 c2,     na trzecią ósemka f2, w drugim wykonaniu t. 1:     . Takty 5–8 w tym samym rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., mel. nr 3, tam w pierwszym wykonaniu w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie triola szesnastkowa f2 g2 f2, t. 6 i 7:                   . 3 nr 494 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)” – melodia z incipitem: „Pijała ja” i teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” – tekst. W zapisie melodii w obu wykonaniach: w t. 1 na trzecią miarę ósemka c2, w t. 2 pierwsza nuta h1, w pierwszym wykonaniu: w t. 3 na drugą miarę dis2, w t. 4 na trzecią miarę ósemka a1 lub alternatywnie szesnastki a1 gis1; w rkp. z teki 43 na początku: „Pijała ja” i „ni mam męza” zamiast „ni mam zony”. nr 495 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie ósemka f2, w t. 4 na trzecią miarę kilka wersji alternatywnych: szesnastki a1 c2, ósemka a1 lub ósemka f1; w obu wykonaniach w t. 3 obie wersje. s. 320–321 nr 496 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 3, nr 1622, �307 z lokalizacją ogólną: „Międzyleś”, tam melodia bez tekstu; w rkp. terenowym, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka” – tekst zwr. 2 zanotowany z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1168. s. 321 nr 497 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 3, nr 1626, z lokalizacją ogólną: „Międzyleś” – melodia; rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1252, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica” – tekst. W rkp. z teki 33 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie 2         triola szesnastkowa e2 fis2 e2, t. 2:      , w t. 3 w obu 1 wykonaniach dolna wersja, t. 4 jak t. 2 w powyższym zapisie. W rkp. z teki 43 brak słowa: „dusiów”, ponadto „zebrałbym” zamiast „a mój cały”. nr 498 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 3, nr 1625, z lokalizacją ogólną: „Międzyleś”, tam melodia bez tekstu zanotowana o kwintę czystą wyżej. W t. 1 w obu wykonaniach ostatnia ósemka         , t. 3 w obu wykofis2, t. 2 w drugim wykonaniu:   naniach dolna wersja. nr 499 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”, tam tekst bez melodii. s. 322 nr 500 – Por. nr 1336 w DWOK T. 41. nr 501 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, 9r.; teka 2, sygn. 1124, k. 9v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Na k. 9v. melodia bez tekstu, tam w pierwszym wykonaniu: w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 ≥ przy f2 , t. 4:       gim wykonaniu: w t. 1 obie wersje, t. 4:    ; w dru-  ; w rkp. brak wersji alternatywnych zapisanych w druku jako „vel”. Na k. 9r. tekst jak w druku podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1035, tam tylko z pierwszą zwrotką. Melodia por. nr 1275 w DWOK T. 41 i nr 367 w T. 25. nr 502 – Tekst zwr. 2 w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Melodia z pierwszą zwrotką, por. nr 116 w suplemencie. �308 s. 322–323 nr 503 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tekst zwr. 1–3. Melodia z innym tekstem por. 109 w suplemencie. s. 323 nr 504 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, w zwr. 1 ostatni wiersz: „juz mnie boli bocek”, ponadto interiekcje na początku wszystkich wierszy. nr 505 – Tekst zwr. 2 w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. Melodia z pierwszą zwrotką, por. nr 264 w suplemencie. nr 506 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu w t. 2 na drugą miarę szesnastki d2 h1, w drugim wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę g1, w t. 4 pierwsza szesnastka d1. s. 324 nr 508 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 30r., z lokalizacją ogólną: „Gończyce”, melodia bez tekstu i teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam zwr. 1–5 podpisane pod inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1024; teka 33, sygn. 1305, k. 4, nr 1672, z lokalizacją ogólną: „Gończyce”, tam melodia bez tekstu. W rkp. z teki 2 (k. 30r.) i z teki 33 melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja; w rkp. z teki 2 zapis szkicowy, częściowo brak znaków chromatycznych, przy powtórce w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie ósemka g1, w t. 3 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 4 przy powtórce ostatnia nuta e1. nr 509 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Gończyce”, tam melodia i teka 2, sygn. 1124, k. 25, bez lokalizacji, tam tekst; rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 4, nr 1674 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 436 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Gończyce”. W obu zapisach melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; w rkp. z teki 2, k. 30 w t. 2 na drugą i trzecią miarę alternatywnie ósemka z kropką b1 i szesnastka c2. s. 324–325 nr 510 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tekst z inną melodią, zob. DWOK T. 41, nr 1110. W rkp. w zwr. 1 brak „da” przed: „było mnie”, w zwr. 2 w. 3 i 4 brzmią: „tylko ja sierota Bogu najwyższemu”, a w zwr. 4 w. 3 i 4: „da, by się sierota na świat nie rodziła”. s. 325 nr 511 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 14v., z lokalizacją ogólną: „Podłęż, Samogoszcz” – melodia i teka 2, sygn. 1124, k. 14r. – tekst; teka 33, sygn. 1305, k. 4, nr 1680, z lokalizacją: �309 „Samogoszcz” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 3, nr 15, z lokalizacją ogólną: „Podłęż” – tekst; jeszcze jeden zapis tekstu w rkp. z teki 16, sygn. 1209, k. 6, nr 227, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właść. Ciepielewo). W zapisie melodii z teki 2 i 33 górna wersja, tylko w t. 4 dolna, w t. 6 na pierwszą miarę g1; w rkp. z teki 2 w t. 2 brak ≥ przy c2. We wszystkich rkp. kolejność zwrotek następująca: 3, 1, a na końcu zwr. 2. W rkp. z teki 2 przed zwr. 1–3 jeszcze jedna, zob. DWOK T. 41, nr 1148. nr 512 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 16, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii; w zwr. 2 w. 1 taki jak 2: „wsyscy bijecie, bijecie”. Por. nr 209 w suplemencie. s. 326 nr 513 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 32r., z zapisami z „od Latowicza” i „od Stoczka”, tam z notą: „Mazur” i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 66, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, w tym rkp. po t. 8 jeszcze jeden takt: taki sam jak górna wersja w t. 4. s. 326 nr 514b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst zwr. 1 i 2 z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1040. s. 326–327 nr 515 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. następujący zapis melodii:            Oj, śpie  waj  cie        bo jak się   po        dzie  wcy  ny       pó  ki wam            ze  ni  cie,         słu  zą   da, za  śpie  wa  la  ta,       , cie ka  ta. tam z tekstem jak zwr. 5 pieśni nr 518, poniżej jeszcze: „Ej, niescęśliwa branka, wzięli mi kochanka, cóz ja sobie poradzę, niescęśliwa Oleksianka”, a dalej zwr. 1–6 jak w druku. s. 327 nr 516 – Tekst zwr. 1–4 bez melodii w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. �310 nr 517 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 9, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. tekst z zapisem nutowym, bez zwr. 4, ale zamiast niej dwie inne, zob. DWOK T. 41, nr 1152. s. 328 nr 518 – Błąd druku, winno być: 518 (nie 158). Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; tam tylko tekst zwr. 1–4 bez melodii, natomiast zwr. 5 także na k. 23 stanowi początek tekstu opublikowanego pod numerem 515, por. komentarz do tego numeru. nr 519 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 55, nr 335, z lokalizacją: „od Siedlec” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 409, z lokalizacją jak w tece 33 – tekst. W zapisie melodii w t. 3 w drugim wykonaniu na drugą miarę d2, w t. 6 w obu wykonaniach dolna wersja. s. 328–329 nr 520 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 55, nr 336, z lokalizacją: „od Siedlec” – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 8, nr 410, z lokalizacją ogólną: „Siedlce” – tekst zwr. 1 oraz tamże, k. 8, nr 437, z lokalizacją ogólną: „Gończyce” – tekst zwr. 2; rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 25, bez lokalizacji, tam tylko tekst zwr. 2. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka g2, w t. 2 trzy ósemki g2 a1 g1, w t. 3 dolna wersja, w t. 4 trzy ósemki c2 a1 g1, w drugim wykonaniu: w t. 3 górna wersja, t. 4 jak w pierwszym wykonaniu. W zapisie tekstu z teki 16 w zwr. 1: „dwa grosze” zamiast „trzy grose”, w zwr. 2: „nie dostanie do kiszeczek”. W rkp. z teki 2 w w. 1: „kieliszeczek” zamiast „kielisek”, a w w. 2: „kiszeczek” zamiast „kisek”. s. 329 nr 521b – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. tekst jak w druku zanotowany jako dalszy ciąg pieśni: „Oj, stary ja”, zob. nr 131 w suplemencie. nr 522 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam tylko tekst podpisany bezpośrednio pod pieśnią: „Wy matulu, jak się macie”, zob. nr 412 w T. 26. s. 329–330 nr 523 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w zapisie tekstu: „dziwcyno” zamiast „Kasiu”. W rkp. tekst podpisany bezpośrednio pod pieśnią: „Ej, zarosła drózka”, zob. nr 1083 w DWOK T. 41. s. 330 nr 524 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki f2 �311    g2, t. 3:       , w drugim wykonaniu: w t. 2 na pierwszą      miarę szesnastki b1 d2 lub alternatywnie:      , w t. 3 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki a1 c2. W zapisie tekstu najpierw zwr. 2–4, a po nich zwr. 1, ponadto w zwr. 2: „Muzykancie” zamiast „Skrzypicielu” i „Cymbalisto” oraz „skrzypki” zamiast „cymbał”. nr 526 – Rkp. terenowy Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 23v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, tam melodia bez tekstu. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim wykonaniu dolna wersja, w t. 2 na trzecią miarę dodane alternatywnie szesnastki h1 c2, w t. 3 na drugą miarę dodana alternatywnie ósemka g1, w t. 4 w obu wykonaniach tylko dolna wersja. Por. nr 87 w suplemencie. s. 331 nr 527 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu górna, w drugim dolna wersja, w drugim wykonaniu dodane alternatywnie:        , w t. 3 w obu wykonaniach alter- natywnie na pierwszą miarę ósemka e1, w t. 4 w pierwszym wykonaniu dodana wersja alternatywna: ósemki c2 h1 e2, w drugim wykonaniu brak ≥ przy g1. s. 332 nr 530 i przyp. 1 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 16, bez lokalizacji, brak znaku przykluczowego. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 3 zamiast ostatniej ósemki szesnastki c2 h1, w t. 4 pierwsza ćwierćnuta a1; w drugim wykona-     niu t. 3–4:         . Zwr. 3 i 4 zamieszczone w druku w przypisie (błędnie przy nr 531), stanowią w rkp. kontynuację zwrotek 1 i 2, natomiast zwr. 3: „Piąty piwo pije” w rkp. brak. nr 533 – Rkp Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 35, z lokalizacją ogólną: „Wólka Słopska”, z notatką: „Kozak” i teka 33, sygn. 1305, k. 45, nr 10, z lokalizacją: „Słopsk”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę ósemki e2 d2, t. 3–4 trzykrotnie powtórzone, zapis nastę-                                . 3 pujący: �312 W t. 1 w pierwszym wykonaniu: w rkp. z teki 43 w zamiast pierwszej ósemki szesnastki g1 a1, a w rkp. z teki 33 na pierwszą miarę cztery szesnastki g1 a1 h1 c2. s. 333 nr 534 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) i teka 33, sygn. 1305, k. 45, nr 11, bez lokalizacji. W rkp. z teki 33 w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę dwie ósemki: c2 e2; w drugim wykonaniu w t. 4 tylko dolna wersja. nr 535 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39v., nr 79, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 ostatnia ósemka w pierwszym wykonaniu fis2, w drugim wykonaniu c2, w t. 3–4 w pierwszym wykonaniu: wersja zapisana dużymi nutami, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ósemki g1 h1, w drugim wykonaniu: wersja zapisana małymi nutami. nr 536 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 39r., nr 24, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”. W rkp. melodia zanotowana w metrum , z notatką powyżej: „lub ”, w t. 1 i 3 rytm:     , w t. 2 i 4:   , w t. 3 w obu wykona- niach dolna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu druga ósemka g1; w zapisie tekstu w zwr. 1 pierwotnie: „cepy” i nad „y” nadpisane „em”, tam brak: „też”. nr 537 – Rkp. Kolberga, teka 36, sygn. 1324, k. 17, tam tylko tekst zwr. 1 zanotowany na marginesie, obok pieśni szlacheckich. s. 334 nr 538 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 33, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 1 w obu wykonaniach:        , w t. 6 na drugą miarę alternatywnie ósemki a1 g1. Tekst zwr. 3 por. nr 1053 w DWOK T. 41. nr 539 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w zwr. 2 wiersz 1 jest taki sam jak w zwr. 1. nr 540 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Jasienica (Radzymin)”, tam melodia z incipitem: „Płakała dziewcyna”; teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tekst bez melodii. �313 W zapisie melodii w t. 3: w pierwszym wykonaniu pierwsza ósemki g2, w drugim wykonaniu ostatnia ósemka fis1. W rkp. z teki 43 na początku jeszcze jedna zwrotka: „Płakała dziewcyna trzy godziny w sieni, ze jej kochanecka do zołnierzy wzięni”; nr 541 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 31, z lokalizacją: „od Garwolina”. s. 335 nr 542 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 31r., z lokalizacją jak w druku; teka 33, sygn.1305, k. 29, nr 25, z lokalizacją: „od Maciejowic”, tam melodia z incipitem: „Jechałem z Krakowa” i rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 26, z lokalizacją ogólną: „Gończyce”. We wszystkich rkp. melodia taka sama, drobne zmiany w przebiegu linii melodycznej, por. DWOK T. 67/I, nr 177, tam w metrum  i podwojonych wartościach rytmicznych, jest to przedruk z „Przyjaciela Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 1 (to odesłanie także we wszystkich rkp.). W rkp. z teki 2, k. 31r. w zwr. 3 w. 3 brzmi: „da, pomóż mi, Boże”, natomiast w rkp. terenowym na k. 26 zwr. 3 wariantowa: „Przecisnę, przecisnę, chusteczkę przez Wisłę, dopomóż mnie, Boże, do której ja myślę”. nr 543 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Krusze”. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu górna wersja, przy powtórce dolna, w t. 1 zamiast szesnastek w pierwszym wykonaniu ósemka g2, w drugim wykonaniu ósemka d2, t. 2 w pierwszym wykonaniu:      W rkp. zwr. 2 w brzmieniu: , w drugim:        „Nie ja się bielała, koszulina lniana, a tyś, Jasiu, myślał, że ja malowana” i dalej jeszcze zwr. 3: „Ni ja malowana, ni ja pozłacana, tylko u matuli ładnie wychowana”. . �314 nr 544 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 30, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam tylko zwr. 1 bez melodii. s. 335–336 nr 545 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 12, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”; w rkp. tekst z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1048, tam z pierwszą zwrotką. W rkp. w zwr. 3 dwa ostatnie wiersze brzmią: „gorzałki flaski i dziewcyny chwackij”. s. 336 nr 547 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 79, z lokalizacją jak w druku. nr 548 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 79, z lokalizacją jak w druku; w t. 4 na pierwszą miarę tylko dolna wersja. s. 337 nr 549 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 79, z lokalizacją: „od Stężycy”. nr 550 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38 bez lokalizacji. Odesłanie pod pieśnią dotyczy pracy S. Udzieli Materiały etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1886, T. X, s. 75–156, tam na s. 136, nr 96 wariant pieśni. nr 551 – Odesłanie pod pieśnią dotyczy wymienionej w poprzednim przypisie pracy S. Udzieli Materiały etnograficzne…, tam na s. 134, nr 81 wariant pieśni. Pieśni nabożne. Legendy (s. 338–346) s. 338–339 nr 552 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 10r. – tam melodia i zwr. 1–11 i k. 10v., – zwr. 12-14, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1 na trzecią miarę triola ósemkowa c2 h1 a1, w t. 3 na trzecią miarę i w t. 4 tylko dolna, w t. 5 i 7 tylko górna wersja, t. 6:    lub alternatywnie      3 ; pod melodią zwr. 1–5 jak w druku, przy czym w zwr. 5 ostatni wiersz brzmi: „nie potonęli”; po zwr. 5 następujący tekst: „Józef przedany od rodzonych braci, w Egipcie żyje i sławy nie traci, �315 boć cały Egipt ojca z braćmi żywi, świat mu się dziwi. Nie umarł z głodu na puszczy Elijasz, anioł go bronił, szczęśliwy Tobijasz, Daniel głodnym lwom na pożarcie dany, nic nietykany”; dalej zwr. 6–14 jak w druku, przy czym w zwr. 8 w wierszu 2: „na kształt rąk swoich” zamiast „wedle potrzeby”. Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu w zbiorze Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, s. 838. s. 339–340 nr 553 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 i 5 w górnej wersji na trzecią miarę a1 g1 a1 w następującym rytmie: w t. 1:    , w t. 5:    , w t. 2 na drugą miarę tylko górna wersja. Pod melodią tekst obszerniejszy niż w druku, po zwr. 3 jeszcze następne: 3 „Ty masz po sobie i Ojca i Syna, snadnie go Twoja przejedna przyczyna, pokazawszy mu piersi i wnętrzności, łatwo go skłonisz łaskawości. Dla twego serca wszystko Bóg uczyni, daruje plagi, choć człowiek przewini, jak cię cna Matko, nie kochać serdecznie, gdy się skryć możem pod Twój płaszcz bezpiecznie. Ratujże tedy, Matko ukochana, zagniewanego, gdy zobaczysz Pana, mieczem przebite pokazuj mu serce, gdy Syna na krzyż wbijali morderce. Dla tych boleści któreś wycierpiała, kiedyś pod krzyżem syna swego stała, Bóg nam daruje, byśmy nie cierpieli, co my wytrzymać za złości nasze mieli”; dalej zwr. 4 jak w druku. �316 Pod pieśnią odesłanie do pracy Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, s. 556–557, u Kellera, podobnie jak w rkp. Kolberga tekst obszerniejszy niż w druku. s. 340 nr 554 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 1 brak dolnej wersji, t. 5: w pierwszym wykonaniu         3  , w drugim dolna wersja. Pod melodią tekst obszerniejszy niż w druku, między zwr. 1 i 2 jeszcze jedna, ale ten fragment rkp. wycięty, czytelne pierwsze słowa: „Na każdy”, natomiast po zwr. 2 w rkp. jeszcze: „Przybądź, o Matko, w ostatnim terminie, Ciebie, grzesznicy, wzywamy na pomoc naszą w ostatniej godzinie, niechaj przy Tobie skonamy. Ubłagaj Syna, niechaj się zmiłuje, a żywot wieczny po śmierci daruje, niepokalanie poczęta”. Pod pieśnią odesłanie do wariantu w pracy Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, s. 451–452. s. 341 nr 555 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”, z notatką: „św. Józef”. W zapisie melodii w t. 2–4 drobne zmiany:                     , w t. 6–7 tylko dolna,  3  3 w t. 8–9 tylko górna wersja. Pod melodią tekst obszerniejszy, po zwr. 3 jeszcze następne: „Niech to boski sekret sprawi, że Bóg duszę moje zbawi, Anno i Barbaro święta, niech będzie w niebo przyjęta, Jezus, Maryja, Józef. Z rana w wieczór życzem sobie, żyć, umierać, być przy Tobie, Jezus słodki, mieszkaj ze mną, piastuj duszę mą przyjemną, Jezus, Maryja, Józef”. �317 Pod pieśnią odesłanie do pracy Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, tam tekst jak w rkp. Kolberga. nr 556 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11, z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. melodia zapisana w metrum  w podwojonych warto-  ściach rytmicznych, t. 2 w pierwszym wykonaniu:        t. 3 w drugim wykonaniu:      . , Pod pieśnią odesłanie do pracy Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, s. 793–794, tam tekst obszerniejszy. s. 341–342 nr 557 – Melodia z incipitem: „Była święta Dorota” w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18r., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”, tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący:         By  ła świę  ta         Do  ro  ta...                                . Melodia ta poprzedzona jest w rkp. (k. 18r., nr 3) zapisem wariantowym bez tekstu:                   3       3                   3  . Pod pieśnią odesłanie do wariantu tekstowego w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., s. 255–256. s. 342–343 nr 558 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. �318 W rkp. nad tekstem zapis nutowy, inny niż odesłanie Kolberga, melodia zanotowana dwukrotnie, w pierwszym zapisie widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w drugim czystopis:                                                   ; ponadto w rkp. brak zwr. 19, a w zwr. 26 wiersze w odwrotnej kolejności. s. 343 nr 559 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 13v., z lokalizacja ogólną: „Oleksianka”. W rkp. zapis melodii następujący:                             By  ła to świan  ta A  li  na,                    co szu  ka  ła Bo  ze  go Sy  na, świan  ta  A  li  na,             Bo  ze  go . Sy  na. Pod melodią tekst obszerniejszy, po zwr. 4 jeszcze: „W jednem grobie Pan Jezus lezy, w drugim grobie świanty Jan klęcy, a w trzecim grobie Najświętsa Panna. Przed Panem Jezusem świece gorają, przed świętym Janem organy grają, przed Najświętsą Panną róza rozkwita”. W rkp. Kolberga tekst jak w zbiorze K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania... na s. 247–248. nr 560 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 11r., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. w t. 4 tylko górna wersja, w t. 8 w obu wykonaniach druga ósemka h1; pod melodią tekst jak w druku, a dalej jeszcze: �319 „Wielkiemi, Patryarcho, cudy wsławiony na świecie, zdradzieckie widziały obłudy w niewinności kwiecie. Wnet czyni dobrze, kto rzuca szczodrze trzy bryły złota, ażeby cnota jaśniała przed niebem. Młodzieńcom odebrane życie, niewinności gdy widzi, Mikołaj przywraca sowicie, tyrana zawstydzi, zrąbanych w sztuki dla swej nauki, prawdziwéj wiary, Bogu ofiary wolny przystęp czyni”; dalej notka Kolberga: „2 strofy”, a następnie: „Ciebie Bóg obrał za patrona wszelkiemu ludowi, wzywa cię i Polska Korona i mocno stanowi, morzem i lądem, wielki patronie, przybądź na pomoc Polskiej Koronie, święty Mikołaju”. W Zbiorze pieśni nabożnych..., na s. 705–706 tekst jak w rkp. Kolberga z dwoma pominiętymi zwrotkami, przy czym ostatnia zwrotka zanotowana przez Kolberga jest patriotyczną parafrazą tekstu ze zbioru Kellera. s. 343 nr 561 i w. 1–13d. – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 23v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zapisana częściowo w metrum , następnie poprawione na , w t. 12 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki c2 a1. Tekst zanotowany prozą (pod pieśnią) w rkp. zapisany skrótowo, np: „Król, wójt, więc nakazał, aby mu dawać dziesięcine, zeby ludzi nie psuł”. s. 345 nr 562 – Rkp. Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18r., z lokalizacją ogólną: „Głusków, Załubice, Pniewy”, tam melodia z incipitem: „Szła Kasienka wianki wić”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 3 alternatywnie przy ostatniej ósemce szesnastki fis2 e2, t. 4:   , w t. 5 i 7 tylko górna wersja. s. 345–346 nr 563 i 564 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 79, nr 2, z lokalizacją: „od Sokołowa, Sterdynia”. W zapisie melodii w t. 2 w pierwszym wykonaniu ostatnia szes-      nastka b1, t. 3 w pierwszym wykonaniu:      ; pod całą �320 melodią podpisane tylko: „Posła sieroteńka po świecie tułając”, a poniżej zwr. 1. W tym rkp. jeszcze jeden zapis melodii z wariantem tekstu nr 564, zob. nr 212 w suplemencie. nr 564 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 31, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”, tam z zapisem nutowym, zob. DWOK T. 41, nr 1182, tam z pierwszą zwrotką. W rkp. tekst krótszy niż w druku, pod melodią zwr. 1–4, dalej 7–13. Wariant tekstu por. nr 212 w suplemencie. s. 346 nr 565 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1122, k. 1, z lokalizacją jak w druku i teka 2, sygn. 1124, k. 13v., z lokalizacją ogólną: „Oleksianka”. W rkp. z teki 2 zapis melodii następujący:           bez                         Szła sie  ro  ta  Ni miał ji chto o  wieś,  brać,        o  pad ci ją sie  ro  te  cki   zły o   pies.  , gnać. obok zapisana wersja alternatywna dla t. 5–6 z powyższego przykładu:        .  W obu rkp. w zwr. 1 jeszcze jeden wiersz: „sieroteckę ognać”, po niej tekst następujący: „Pan Jezus się obrał, sieroteckę ognał. Pocął się jej pytać, kogo idzies sukać. Po świecie sie tułam, matuli swej sukam. A idź-ze ty (dziecie) do boru, ułom (sobie) rózckę z jaworu. Sastaj-ze, pukaj-ze po matcynem grobie, to ci się matecka do ciebie odezwie. �321 A chtoz tam puka, a chto tam stuka? Ja, twoja, matecko, twoje dzieciątecko. Weź mnie do siebie, bo mnie źle przez ciebie. Co zaś będzie jadło, co zaś będzie piło, korzonecki gryzło, Bozą manną zyło. A idź-ze ty, dziecie, do młody macierzy, niechaj ci chleba da, kosulkę upierze”; dalej w obu rkp. tekst jak zwr. 9–17 w druku. Przypisy (s. 347–368) s. 349–350 w. 23g. (przyp. 1) – Pierwsze odesłanie dotyczy pracy K. Szajnochy Lechicki początek Polski. Szkic historyczny wydanej we Lwowie w 1858, tam na s. 258 cytowane przez Kolberga zdanie i odwołanie do pracy O. Dalina Geschichte des Reiches Schweden, wydanej w 1756 w Greifswaldzie. W dalszej części cytat z Grosses vollständiges Universal-Lexicon aller Wissenschaften J.H. Zedlersa, tam hasło Masovien w tomie XIX wydanym w 1739 roku; na końcu cytatu odesłania do publikacji: Sz. Starowolskiego Polonia, nunc denuo recognista et aucta, Gdańsk 1652, pierwodruk: Kolonia 1632; M. Kromera Kronika polska biskupa warmińskiego, ksiąg XXX, Kraków 1611; najprawdopodobniej chodzi o pracę F. Clüvera (Cluveris) Introductionis in Universam Geographiam tam Veteram quam Novam libri VI wydaną pośmiertnie w 1624 roku, ostatnie wydanie: Amsterdam 1729; kolejne odesłania dotyczą prac: J. Długosza Annales seu cronical inclidi Regni Poloniae wydanej jako Historia Polonica, Dobromil 1614–1615 (libri I–VI), Lipsk 1711 (całość), zob. Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, Warszawa 1961–2006; Ch. Hartknocha Respublica Polonica duobus libris illustrata, Frankfurt-Lipsk 1678; B. Connora The history of Po- �322 land in several letters to persons of quality, giving an account of the antient and present state of kingdom, historical, geographical, physical, political and ecclesiastical T. I i II wydanej w Londynie w 1698 roku. W przypisie dolnym odesłanie do hasła autorstwa E.S. Świeżawskiego Mazowsze w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, T. VI, Warszawa 1885, s. 188–205; do wydania 12. tomowego Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda (tzw. Mały Orgelbrand), tam anonimowe hasło Mazury, T. 7, Warszawa 1874, s. 394, zob. też J. B[artoszewicz] Mazowieckie Księstwa, Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, T. 18, Warszawa 1864, s. 220; hipoteza A. Naruszewicza w Historyi narodu polskiego, zob. wyd. K.J. Turowskiego, T. 1, Kraków 1859, s. 281; ostatni odsyłacz dotyczy pracy A. Bielowskiego Wstęp krytyczny do dziejów Polski, Lwów 1850, s. 439. s. 351 w. 16g. – s. 352 w. 16g. (przyp. 3) – Kolberg przytoczył fragment artykułu S. Ulanowskiej Z ziemi czerskiej... z wymienionego numeru „Czasu”. s. 352 w. 17–31g. (przyp. 4) – Kolberg przytoczył fragment pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., s. 176–177; u Gołębiowskiego dłuższy fragment o czarnoksiężniku Twardowskim, brak też ,,Bartoszków” i ,,r. 1707”. Na końcu akapitu odesłania do cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5) i cz. VI Poznańskiego (DWOK T. 14). s. 352 w. 8d. – s. 356 w. 1d. (przyp. 5) – Na s. 352 odesłanie do pracy Ł. Gołębiowskiego Lud polski..., tam na s. 131–133 rozdział ,,Szlachta drobna czyli zagonowa”. Na kolejnych stronach cytaty z artykułu J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie.... ze s. 54–60; Kolberg wprowadził drobne zmiany redakcyjne i dopowiedzenia w nawiasach. s. 357 w. 1g. – s. 358 w. 15d. (przyp. 6) – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie...; cytaty pochodzą ze s. 71, 79–80, 71–72; Kolberg wprowadził drobne zmiany redakcyjne. s. 358 w. 14d. – s. 360 w. 11g. (przyp. 7) – Wzmianki o Żydach w artykule J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie..., do którego odsyła Kolberg, na s. 68–76. s. 360 w. 12g. – s. 361 w. 1d. (przyp. 8) – Kolberg przywołał fragment artykułu S. Ulanowskiej Z ziemi czerskiej… z wymienionego numeru ,,Czasu”; całość artykułu w numerach 170–175. s. 362 (przyp. 9) – Odesłanie dotyczy publikacji J. Dzierzkowskiego Król dziadów, zob. tegoż Powieści, T. 3, Lwów 1875, s. 5–167, pierwodruk: 1856. �323 s. 363 w. 1g. – s. 364 w. 14d. (przyp. 10) – Kolberg wykorzystał fragmenty tekstu Wacława D. Wspomnienia z podróży po kraju odbytej przez uczniów Instytutu Agronomicznego w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego w czasie wakacji tj. w miesiącu lipcu i sierpniu opublikowanego w ,,Bibliotece Warszawskiej” 1849, T. 1, s. 221–257 i s. 441–476, do którego odsyła w przyp. 1 dolnym na s. 363. s. 364 w. 13d. – s. 368 w. 19g. (przyp. 11) – Cytat i streszczenie dotyczy przywołanego w przypisie na s. 364 tekstu L. Jastrzębowskiego Wspomnienia z podróży przez uczniów Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie pod przewodnictwem Wojciecha Jastrzębowskiego, po kraju odbytej w miesiącach lipcu i sierpniu 1853, Warszawa 1854. Na s. 366 niepełne odesłanie do Gołębiowskiego, cytatu nie umiejscowiono; w przypisie mowa o artykule F.M. Sobieszczańskiego Zamek w Liwie z „Tygodnika Ilustrowanego” 1866, T. XIV, nr 379 oraz o cytowanym wcześniej przez Kolberga artykule J. Grajnerta Wycieczka na Podlasie. Na s. 367 odesłania do prac: Ł. Gołębiowskiego Opisanie historyczno-statystyczne miasta Warszawy..., s. 176–178; T. Narbutta Zwierciadło czarnoksięskie Twardowskiego, ,,Kolumb. Pamiętnik opisom podróży lądowych i morskich, nowszych odkryć jeograficznych, wiadomościom statystycznym oraz z temi w styczności zostającym, poświęcony” R. 1: 1828, T. II, nr 9, s. 43–46; L. Siemieńskiego Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845, s. 156–157; M. Balińskiego i T. Lipińskiego Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, T. II, Warszawa 1845, s. 1277. W przyp. 1 na s. 368 odesłanie do kolejnego artykułu F.M Sobieszczańskiego Pałac w Patrykozach zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 377. s. 368 w. 26–1d. (przyp. 12) – Odesłanie Kolberga dotyczy pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy, T. 1, Warszawa 1840, na s. 137–171 opis kuligu w Lusławicach. ��PRZYPISY ŹRÓDŁOWE DO TOMU 27 (Mazowsze cz. IV) s. V W Kolbergowskim archiwum, teka 5, sygn. 1137/II, k. 1 zachowała się strona tytułowa egzemplarza erratowego tego tomu z poprawkami Kolberga. Wstęp (s. VII–XI) s. VII w. 1–3d. (przyp. 1) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu A.B. Radoszkowskiego Kupalnocka, czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią opublikowanego w „Muzeum Domowym” w roku 1836, z. 25, s. 194–196; obszerne fragmenty tego artykułu Kolberg wykorzystał na s. 134–137 w T. 27. s. VIII w. 17g. – Wymienieni przez Kolberga W.H. Gawarecki i K.W. Wójcicki byli autorami wielu prac dotyczących Kurpiów, zob. bibliografia. A. Połujański był autorem Wędrówek po guberni augustowskiej w celu naukowym odbytych wydanych w Warszawie w 1859 roku, wielokrotnie cytowanych przez Kolberga w V części Mazowsza, zob. T. 28. w. 24–26g. i przyp. 1 (cd. na s. IX) – Kolberg wymienia artykuł A. Zakrzewskiego Z Puszczy Zielonej. Materiały do etnografii polskiej, „Wisła” 1887, T. 1, s. 73–78 i s. 149–156, przytoczony cytat pochodzi ze s. 75. Zakrzewski z kolei wymienia mapkę Z. Glogera z 1869 roku, chodzi o Kartę etnograficzną województwa podlaskiego, części mazowieckiego, trockiego, nowogrodzkiego, brzesko-litewskiego i części Prus pod względem dialektów miejscowych zamieszczoną w Obchodach weselnych wydanych w Krakowie w 1869 roku pod pseudonimem Pruski, tam nuty i mapka po s. 336. Nie jest jednoznaczne odesłanie do publikacji W. Pola, wiadomo, że część jego materiałów, w tym kartograficznych zaginęła, opis Kurpiów wraz z terenem ich zasiedlenia W. Pol zamieścił w Obrazach z życia i natury, seria II, T. II, Kraków 1871, tam rozdział „Puszczaki Mazowsza” na s. 237–273. Na końcu przypisu na s. IX Kolberg odsyła do artykułu ks. B. Ostrzykowskiego Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku diecezji płockiej, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1856, T. 31, s. 635–645. �326 s. IX s. XI w. 1–7d. (przyp. 2) – Odesłanie Kolberga dotyczy publikacji S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu z okolic Przasnysza, „Wisła” 1888, T. 2, s. 122–151. Odesłanie do s. 365 w tym samym tomie dotyczy uzupełnienia do artykułu S. Chełchowskiego, w którym autor zamieścił nadesłane mu informacje (na s. 365–368), w tym zacytowane opracowanie S. Ciszewskiego Bitka. Lepianka. Ziemianka. Murowana opublikowane na s. 366–368. w. 4–8d. – Odesłanie Kolberga dotyczy wymienianej już pracy A. Zakrzewskiego Z Puszczy Zielonej… opublikowanej w „Wiśle” w 1887 roku, tam informacje o gwarze i słowniczek w drugiej części artykułu na s. 149–156. Natomiast drugie odesłanie Kolberga dotyczy anonimowej publikacji Słowniczek spod Zakroczymia (wieś Pieścidła) zamieszczonej w tym samym tomie „Wisły” na s. 317–320. Kraj (s. 1–30) s. 3 s. 4 Opis „Kraju” według rkp. R. Korbasińskiego, por. DWOK T. 80/I, s. 3 nlb. w. 7–11g. i przyp. 1 – Kolberg odwołuje się do własnej publikacji Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1882, T. 6 (dział III), s. 86–158, natomiast w przypisie odsyła do artykułu E. Dziewulskiego Jeziora rypińskie. Notatki z wycieczki odbytej w maju 1880r., „Pamiętnik Fizjograficzny”, Warszawa 1881, T. 1, s. 101– 109. w. 12–18g. (Dobrzyń) i przyp. 2– Kolberg wymienia publikację W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej, Płock 1825, na którą powołuje się jeszcze wielokrotnie w dalszej części opisu „Kraju”. W przypisie wymienione zostały publikacje J.N. Romanowskiego Zakon Dobrzyńców aż do wdania się w układy z Krzyżakami, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 1, s. 1–31 i Poszukiwania nad zakonem Dobrzyńców i nad stosunkiem pierwotnym Krzyżaków do Konrada Mazowieckiego, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 3, s. 1–44 i 315–343. w. 19g. – s. 5 w. 9g. i przyp. 1 na s. 5 (Rokicie) – Opis miejscowości w pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej... na s. 98–100, natomiast cytat pochodzi ze s. 98–99. Informacja zamieszczona przez Kolberga w przypisie �327 s. 5 s. 6 s. 7 s. 8 także u Gawareckiego, za nim odesłanie do J. Długosza dotyczy Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, zob. tegoż Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1 w: Dzieła wszystkie T. 2, Kraków 1867, s. 35. w. 12–15g. (Mokowo) – Zob. W.H. Gawarecki Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej..., s. 93. w. 14d. – s. 6 w. 4g. i przyp. 1 na s. 6 (Skępe) – Informacje o miejscowości także u Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny..., za tą pracą także Kolberg wymienia publikację Wiadomość pewna o obrazie Najświę[tszej] Maryji Panny w Ziemi Dobrzyńskiej, w kościele XX. Bernardynów od kilku wieków łaskami wsławionej, wyd. 3, Warszawa 1813, cytat z broszury ze s. 12 u Gawareckiego na s. 67–68. w. 9–14g. (Lipno) – Opis miejscowości w pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej... na s. 52–56, natomiast cytat dotyczący góry Św. Antoniego na s. 54–55. w. 2–3g. – Kolberg powołał się na publikację W.H. Gawareckiego Przywileje, nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom województwa płockiego, Warszawa 1828, s. 37. w. 1–12 d. (przyp. 1) – Kolberg cytuje fragment pracy ks. M. Smoleńskiego Cztery kościoły w ziemi dobrzyńskiej, wydanej we Lwowie w 1869 roku, tam ten fragment na s. 133–134. Nazwisko „T. Święcki” w w. 9d. uzupełnione przez Kolberga; mowa najprawdopodobniej o pracy tegoż Opis starożytnej Polski, Warszawa 1816, T. 1, tam na s. 254 opis Dobrzynia nad Wisłą, a na s. 302 jedynie wzmianka: „Dobrzyń inny od tego, co nad Wisłą osadzają, ojczyzna kanclerza Krzyckiego naukami sławnego”. Pogląd J.N. Romanowskiego w wymienianej już pracy Zakon Dobrzyńców..., „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 1, s. 25; J. Moraczewski w Dziejach Rzeczypospolitej Polskiej do piętnastego wieku ułożonych, wydanych w Poznaniu w 1843 roku na s. 113 pisze o osadzeniu braci w Dobrzyniu i nadaniu im włości Cedelice; pogląd ks. M. Bulińskiego w Historii kościoła polskiego (epoka piastowska) wydanej w Krakowie, T. 1, 1873, s. 326, jest to druk późniejszy niż praca Smoleńskiego. W w. 4d. wymieniona praca A. Święckiego Topographia sive Masoviae descriptio, Warszawa 1634, zob. Topograficzny opis Mazowsza. Z języka łacińskiego przełożył, objaśnił i życiorys autora dodał W. Smoleński, „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 115 i przypis 33. w. 5–16g. (Obory) – Opis miejscowości w pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej na �328 s. 9 s. 10 s. 11 s. 12 s. 129, natomiast przytoczony przez Kolberga cytat pochodzi ze s. 134. W wymienionej pracy M. Smoleńskiego Cztery kościoły... na s. 8–107 autor zawarł obszerne informacje o klasztorze w Oborach. w. 17–27g. (Żałe) – Cytat pochodzi z pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej ze s. 138–139. w. 9–16g. (Płock) – Informacje zamieszczone w pierwszym akapicie Kolberg podał za A. Naruszewicza Historią narodu polskiego od początku chrześcijaństwa, w wydaniu z 1780 roku, Warszawa T. 2, s. 329–330 (pod rokiem 1041), natomiast w wydaniu z 1803 roku (edycja T. Mostowskiego), Warszawa T. 2, s. 424 – na to wydanie Kolberg powołuje się też w dalszej części tomu 27. Naruszewicz z kolei przytacza Galla jako autora słów „urbs civitas”. W kronice Galla brak tych informacji w brzmieniu podanym przez Naruszewicza, por. Martini Galli Chronicon, wydanie J.W. Bandtkiego, Warszawa 1824; Galla kroniki w: Pomniki dziejowe Polski, wydał A. Bielowski, T. 1, Lwów 1864, s. 379–484. Zob. też Anonim tzw. Gall Kronika polska, przełożył R. Grodecki, wstępem i przypisami opatrzył M. Plezia, Wrocław-Kraków 1965, BN I nr 59. w. 1–17d. (przyp. 1) – Fragment rękopisu przytoczony został, zgodnie z odesłaniem, z pracy W.H. Gawareckiego Pisma historyczne, Warszawa 1824, s. 5 (w przypisie). Na końcu przypisu Kolberg odsyła do własnego artykułu Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego zamieszczonego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” w 1877, T. 1, s. 35 (dział etnol.). przyp. 1 – Treść przypisu zaczerpnięta z pracy W.H. Gawareckiego Pisma historyczne…, s. 5–6. przyp. 2 – Informacja podana za A. Naruszewiczem, w Historii narodu polskiego… z 1780, T. 2, s. 353; w wydaniu z 1803, T. 2, s. 223–224. przyp. 2 – Informacja zamieszczona w przypisie pochodzi z pracy W.H. Gawareckiego Pisma historyczne…, s. 44. przyp. 3 – Opis uroczystości, zgodnie z odesłaniem, w pracy W.H. Gawareckiego Groby królów polskich w Płocku. Wiadomość historyczna, Warszawa 1827 na s. 14–25. w. 22 – 35d. – Na końcu opisu Płocka Kolberg wymienia następujące publikacje: T. Święckiego Opis starożytnej Polski, Warszawa 1816; W.H. Gawareckiego Wiadomość o mieście Płocku, znaczniejsze historyczne zdarzenia tegoż miasta obejmująca, Warszawa 1821; tegoż Pisma historyczne, Warszawa 1824 (w druku błędnie: „Pamiątki” zamiast „Pisma”); S. Platera Jeografia wschod- �329 s. 13 s. 14 niej części Europy przez wielorakie narody słowiańskie zamieszkanych, Wrocław 1825; W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki, T. 1 i T. 2, Warszawa 1828 i 1830; w tegoż pracy Pamiątki historyczne Łowicza („i Płocka” dodane przez Kolberga) wydanej w Warszawie w 1844 roku na s. 191–209 znajduje się rozdział „Wspomnienia rynku miasta Płocka”, do niego odsyła autor; artykuł A. Wieniarskiego, podpisany pseudonimem Grzegorz Kostrzewa, Płock i Płoczanie. Kilka szkiców z krótkiego tam pobytu, „Gazeta Codzienna” 1854, nr 239–240 i nr 249–250; ks. W. Krzyżanowskiego Katedra płocka i jej biskupi, Płock 1877, w nawiasie odesłanie do Recenzji książki Krzyżanowskiego pt. „Katedra płocka i jej biskupi” autorstwa E. Świeżawskiego zamieszczonej w „Bibliotece Warszawskiej” w 1877 roku, T. 3, s. 454–462; W.H. Gawareckiego Opisanie kościoła z klasztorem Księży Reformatów w mieście Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 18, s. 285–315; tegoż Wiadomość o starożytnej kolegiacie ś. Michała w Płocku, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1840, T. 1, s. 404. w. 3d. – s. 13 w. 7g. i przyp. 1 (Proboszczowice) – W przyp. 1 (s. 12–13) informacja zaczerpnięta z Pamiętnika historycznego płockiego W.H. Gawareckiego, T. 1, s. 98 (nie 88). Na końcu opisu miejscowości odesłanie do pracy J. Lelewela Stare pieniądze w roku 1824 w czerwcu blisko Płocka w Trzebuniu, Warszawa 1826 oraz do wymienionego już Pamiętnika historycznego płockiego W.H. Gawareckiego, T. 2, s. 29–36. w. 8–9g. (Gozdowo) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wieś Gozdowo w powiecie płockim guberni płockiej położona, opisana topograficzno-historycznie zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1852, T. 4, s. 367–374. w. 10–14g. i przyp. 1 (Drobin) – Odesłania Kolberga dotyczą: artykułu W.H. Gawareckiego Opis kościoła parafialnego w mieście Drobinie, powiatu płockiego, guberni płockiej, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 19, s. 324–337; hasła F.M. Sobieszczańskiego Drobin zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, Warszawa T. 7, 1861, s. 407–408. Treść przypisu w rkp. terenowym Kolberga, teka 36, sygn. 1320, k. 108. w. 8–11d. (Ośnica) – Na końcu opisu Kolberg odsyła do artykułu J. Przyborowskiego Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły, „Wiadomości Archeologiczne” 1873 (nie: 1878), T. 1, s. 37–96. w. 1–3g. (Miszewo) – Odesłanie dotyczy artykułu F.M. Sobieszczańskiego Kopce zwane grodziskami w Królestwie Polskim �330 s. 15 s. 16 zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 363, w dziale „Rozmaitości”. w. 2d. – s. 15 w. 2g. (Drwały) – Odsyłacz Kolberga dotyczy wymienianej już publikacji W.H. Gawareckiego Pisma historyczne…, s. 131 i artykułu tegoż Wiadomość historyczna o okopach starodawnych nad Wisłą między Wyszogrodem a wsią rządową Drwały, w powiecie i guberni płockiej istniejących, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 3, s. 163–166. w. 3–9g. i przyp. 1 (Orszymowo) – Kolberg odsyła do trzech publikacji W.H. Gawareckiego: Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej, na teraz w obwodzie i województwie płockim położonej, Warszawa 1823, s. 64–66, z tej pracy (s. 64– –65) pochodzi zamieszczony w przyp. 1 cytat; Słowiańszczyzna. Orszymowo. Wspomnienie historyczne, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. VII, s. 153–158; Pamiętnik historyczny płocki, tam w T. 2 na s. 65 jedynie wzmianka o kopcu, natomiast w T. 1 na s. 99 wzmianka o okopach zwanych kontynami, ale brak opisu dotyczącego wsi Orszymowo. W dwóch pierwszych pracach Gawareckiego odesłania do J. Długosza, zob. Dziejów polskich ksiąg dwanaście T. 2 w: Dzieła wszystkie T. 3, Kraków 1868, s. 353; w Opisie topograficzno-historycznym… Gawarecki powołuje się na T. Święckiego Opis starożytnej Polski wydanie z 1816, T. 1, s. 302, natomiast w „Magazynie Powszechnym” wymienia wydanie tegoż z roku 1828, T. 1, s. 299; w obu pracach także odesłanie do A. Naruszewicza Historii narodu polskiego…, w wydaniu z roku 1803, T. 5, s. 66. w. 1–26d. (przyp. 2) – Cytat pochodzi z anonimowej notatki rozpoczynającej się od słów „Na łąkach wsi Wilkanowa” zamieszczonej w „Kurierze Codziennym” 1871, nr 129. w. 5–21g. (Wyszogród) – Na końcu opisu Kolberg wymienia następujące prace: W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…; tegoż Wiadomość o kościele farnym czyli parafialnym pod tytułem ś. Trójcy w mieście Wyszogrodzie oddanym niegdy w zarząd kanonikom regularnym grobu Chrystusa Jeruzalemskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1845, T. 9, s. 1–17; ks. J. Piaseckiego Kościół i klasztor księży Franciszkanów w Wyszogrodzie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 11, s. 428–448. w. 22–32g. (Rybaki) – W opisie miejscowości Kolberg zamieścił cytat z pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…, s. 149–150. w. 7d. – s. 17 w. 5g. i przyp. 1 (Czerwińsk) – Przy opisie Czer- �331 s. 17 s. 18 wińska Kolberg odsyła do prac W.H. Gawareckiego: Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…, zamieszczony w przypisie na s. 17 cytat pochodzi z tejże pracy ze s. 36–38; Wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych koretańskich w mieście Czerwińsku niegdyś istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1846, T. 10, s. 197–223; Słowiańszczyzna. Opis miasta Czerwińska i wiadomość o starożytnym klasztorze kanoników regularnych i laterneńskich w temże niegdyś istniejących, „Magazyn Powszechny” R. 7: 1840, z. II, s. 33–44. Na końcu przyp. 1 dołączone przez Kolberga odesłanie do cz. II Kieleckiego (DWOK T. 19), nr 656 oraz do wymienianej już w poprzednich częściach Mazowsza pracy K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodyami, Warszawa 1867–1868 (wydawane w zeszytach), toż 1869 (całość), tam na s. 246 pieśń z wątkiem niegasnących świec. w. 11–14g. (Grodziec) – Kolberg odsyła do artykułu ks. J. Osieckiego Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1885, T. 29, s. 121–148. w. 3–5g. (Sarbiewo) – Kolberg odsyła do artykułu W.H. Gawareckiego Opis kościoła parafialnego we wsi Sarbiewie, w powiecie płockim, guberni płockiej położonego i wspomnienie ks. Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1851, T. 21, s. 293–324. w. 10–13 g. – Odesłanie dotyczy wymienianego wcześniej artykułu J. Przyborowskiego Kilka wycieczek archeologicznych..., s. 37–96. w. 14–23g. (Zakroczym) – Zamieszczone na końcu akapitu odsyłacze dotyczą prac: W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki… T. 1, s. 12–20; anonimowej notki Kaplica rodziny Łojków (na cmentarzu w Zakroczymiu) zamieszczonej w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 370; artykułu ks. J. Osieckiego Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, s. 121–148. w. 6d. – s. 19 w. 3g. (Mława) – Na s. 18 odesłanie do anonimowego artykułu Kościół farny w Mławie zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1865, T. XII, nr 303, tam rycina o takim samym tytule; na końcu opisu Mławy Kolberg wymienia artykuł W.H. Gawareckiego Wiadomość o kościele parafialnym w mieście Mławie wraz z Domem Zgromadzenia ks. Misjonarzy, „Pamiętnik �332 s. 19 s. 20 Religijno-Moralny” 1844, T. 6, s. 289–295 oraz anonimowy artykuł Notatki historyczne o starostwach a mianowicie mławskich zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej” 1856, T. 3, s. 185–190. w. 7–10g. i przyp. 1 (Chmielewo) – W przypisie odesłanie do cz. II Pokucia (DWOK T. 30), s. 292 oraz do publikacji K.W. Wójcickiego Zarysy domowe…, T. 3, s. 112, tam w rozdziale „Sawa”. w. 15–22g. i przyp. 2 (Żuromin) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość o kościele z klasztorem Reformatów w mieście Żurominie, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1847, T. 12, s. 193–209 i s. 297–308. Zamieszczony w przypisie tekst nie jest cytatem z artykułu, informacja o takim obrazie i przechowywaniu go przez miejscowego gospodarza na s. 197. w. 13–15d. (Zieluń) – Odsyłacz Kolberga dotyczy pracy W.H. Gawareckiego Przywileje, nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazowieckich i biskupów płockich udzielone miastom woj. płockiego, Warszawa 1828, s. 278–280. w. 3–7g. (Bieżuń) – Odsyłacze Kolberga dotyczą: A. Święcickiego Topographia sive Masoviae descriptio, Warszawa 1634, zob. Topograficzny opis Mazowsza… „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 115 (całość pracy na s. 82–123); wymienionej wcześniej pracy W.H. Gawareckiego Przywileje, nadania i swobody…, s. 27–36. w. 8–20g. i przyp. 1 (Szreńsk) – Przy opisie miejscowości Kolberg odsyła do artykułu W.H. Gawareckiego Opis kościoła parafialnego w mieście Szreńsku w powiecie mławskim, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1849, T. 17, s. 285–304. W przypisie wzmianka o kamieniu, na którym siadywał św. Wojciech zaczerpnięta z artykułu M. Synoradzkiego Z Bieżunia XXXV. Przyczynek do monografii zamieszczonego w piśmie „Korespondent Płocki” 1884, nr 72. Zamieszczony w przypisie cytat pochodzi z anonimowej Korespondencji zamieszczonej w „Gazecie Codziennej” 1859, nr 296. w. 13d. – s. 21 w. 5g. (Sierpc) – Przy wzmiance o obrazie Kolberg odsyła do dzieł: A. Cellariusza Regni Poloniae Magnique Ducatus Lithuaniiae, Amsterdam 1659, s. 192; Sz. Starowolskiego Polonia sive status regni Poloniae descriptio, Kolonia 1632, na podstawie tego wydania zob. Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego, z języka łacińskiego przełożył, wstępem i komentarzami opatrzył A. Piskadło, Kraków 1976 (zob. PDF Copyright by Tower Press, Gdańsk 2000, www.biblioteka.kijowski.pl, tam s. 95–96, dostęp 16. 09. 2016); A. Święckiego Topographia sive Masoviae…, zob. Topograficzny opis Mazowsza… „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 115–116. Przywilej miasta z r. 1576, zob. W.H. Gawarecki Przywileje, nadania i swobody…, s. 228–238. Na końcu �333 s. 21 s. 22 s. 23 opisu odesłanie do hasła F.M. Sobieszczańskiego Sierpc zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 23, Warszawa 1866, s. 441–443. w. 10–21d. (Prasnysz) – Odsyłacz na końcu akapitu dotyczy wymienianego już Pamiętnika historycznego płockiego W.H. Gawareckiego T. 1, s. 42–50. w. 1–3 d. (Sońsko) – Kolberg odsyła do wymienianego już artykułu F.M. Sobieszczańskiego Kopce zwane grodziskami… zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 363 w dziale „Rozmaitości”. w. 4–16g. i przyp. 1 (Ciechanów) – Odsyłacze Kolberga dotyczą: ilustracji i jej opisu Zwaliska zamku w Ciechanowie nad Ładynią zamieszczonych w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, nr 21; pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 2, s. 1–17. W przypisie Kolberg cytuje fragment hasła E. Świeżawskiego Mazowsze zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego…, T. 6, Warszawa 1885, s. 201 (całość hasła na s. 188–205); za tym hasłem przywołana praca [T. Lubowskiego] Trzy rozdziały z historii skarbowości w Polsce (1507–1532) przez L… , Kraków 1868, tam s. 83–84; ostatni odsyłacz dotyczy zbioru A.J. Glińskiego Bajarz polski. Baśnie, powieści i gawędy ludowe, Wilno 1862, T. 1–2, tam „kurza nóżka” wymieniana wielokrotnie. w. 7–16d. (Krasne) – Odsyłacze Kolberga dotyczą: artykułu F.M. Sobieszczańskiego Nagrobek Andrzeja Krasińskiego w Krasnem, „Tygodnik Ilustrowany” 1861 (nie 1866, tam brak artykułu o takiej tematyce), T. III, nr 72, z ryciną J. Lewickiego, ponadto wzmianka o kościele z nagrobkiem Krasińskich w artykule W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, nr 296 (całość artykułu nr 295–298); hasła Krasne autorstwa F.M. Sobieszczańskiego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 16 (1864), s. 4–7; pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 2, s. 100–139. w. 1–4g. i przyp. 1 (Krasnosielc) – Odesłanie dotyczy artykułu W. Dębskiego Źródła rzeki Orzyca zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIII, nr 347 w dziale „Rozmaitości”; w przypisie Kolberg cytuje fragment Sprostowania tegoż autora, które zostało opublikowane w numerze 355. w. 13g. – s. 24 w. 17g. (Pułtusk) – W opisie miasta Kolberg odsyła do następujących prac: W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 1, s. 105–130; artykułu F.M. Sobieszczańskiego Ratusz w Pułtusku, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 297, �334 s. 24 s. 25 s. 26 s. 27 s. 28 z ryciną Polkowskiego; hasła F.M. Sobieszczańskiego Pułtusk zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 21 (1865), s. 781–784. w. 11–15d. (Nowemiasto) – Odesłanie dotyczy pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 1, s. 6–22. w. 1–2g. i przyp. 1 (Dzierzenin) – W przypisie cytat z anonimowej wzmianki w „Kurierze Codziennym” 1871, nr 139, s. 4. w. 3–14g. i przyp. 2 (Wyszków i Turzyn) – W opisie Wyszkowa odesłanie do hasła F.M. Sobieszczańskiego Wyszków w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 28 (1868), s. 96–98. Fragment dotyczący Wyszkowa oraz informację o wsi Turzyn (w. 8–14g.) przytoczył Kolberg z rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 78. W przypisie odesłanie do artykułu Seweryna z Wyszkowa Obelisk z herbem Wazów w Wyszkowie zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIII, nr 347. w. 15–18g. (Brańszczyk) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu ks. B. Ostrzykowskiego Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku diecezji płockiej zamieszczonego w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” 1856, T. 31, s. 635–648. w. 19g. – s. 26 w. 2g. – Informacje o wsi Porządzie przytoczył Kolberg z rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 78. w. 3–12g. (Rożan) – Odesłanie dotyczy wymienianej już pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 2, s. 83–95. w. 13–16g. (Sieluń) – Kolberg odsyła do hasła F.M. Sobieszczańskiego Sieluń w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 23 (1866), s. 418–419. w. 10–14d. (Kleczkowo) – Odsyłacze dotyczą hasła F.M. Sobieszczańskiego Kleczków zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 14 (1863), s. 757–758 oraz artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna, „Tygodnik Ilustrowany” 1881, T. XII, nr 296 (całość artykułu nr 295–298). w. 1–8d. przyp. 1 – W przypisie cytat z pracy T. Rewolińskiego Medale religijne odnoszące się do kościoła katolickiego we wszystkich krajach dawnej Polski, Kraków 1887, s. 7–8. w. 9d. – s. 28 w. 9g. (Ostrołęka) – Odesłanie dotyczy Pamiętnika historycznego płockiego… W.H. Gawareckiego, tam T. 1, s. 6–22. w. 10–17g. (Kadzidło) – Odesłanie Kolberga dotyczy artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna... w. 18–31g. (Myszyniec) – Odesłanie dotyczy wymienianej już pracy W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki…, T. 2, s. 50–76. �335 s. 29 s. 30 w. 7d. – s. 29 w. 4g. i przyp. 2 (Maciejowa Szyja) – W przypisie informacje (ale nie cytat) zaczerpnięte z anonimowej Korespondencji. Z powiatu ostrołęckiego, w lutym 1859, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 56. w. 24–25g. – Wzmianka o Janie z Kolna zaczerpnięta z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 78. w. 1–7d. (przyp. 1) – Informacje zamieszczone w przypisie pochodzą z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 77, nie jest to cytat. W rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 5 wyjaśnienie: „gryczan – mieszczuch”. przyp. 1 i 2 – W obu przypisach informacje zaczerpnięte z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, w przyp. 1 ze s. 79, w przyp. 2 ze s. 83. Lud (s. 31–109) s. 33 – s. 34 w. 7d. – Kolberg zacytował fragment pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi dobrzyńskiej…, s. 118– 120. W przyp. 1 na s. 33 odesłanie Kolberga do jego własnej publikacji Właściwości, pieśni i tańce…, s. 86–158. Odesłanie do serii IX w przyp. 2 dotyczy cz. I Poznańskiego (DWOK T. 9). s. 34 w. 6d. – s. 37 w. 26g. i przyp. 1 – Kolberg przytoczył fragmenty z wymienionej pracy M. Smoleńskiego Cztery kościoły w ziemi dobrzyńskiej... ze s. 140–143; informacje zamieszczone przez Kolberga w przypisie na s. 34 i 35 w pracy Smoleńskiego znajdują się w głównym tekście. Kolberg dodał też w nawiasach wyjaśnienia niektórych słów oraz komentarz na końcu cytowanego tekstu. s. 38 w. 12d. – s. 39 w. 11g. i przypis – Zamieszczone informacje pochodzą z pracy F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt…, s. 391–442. Na s. 39 wymieniona broszura [Jana z Wychylówki] Kiermasz wieśniacki abo rozgwara kmosia z Bartoszem na Zawiślu, Kraków 1613–1615, zob. wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1902, „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku”, z. XVII. Wzmianka o Kornelu Kozłowskim dotyczy jego pracy Lud. Pieśni, podania..., wielokrotnie wymienianej i wykorzystanej przez Kolberga w monografii Mazowsze. s. 39 w. 12g. – s. 40 w. 16g. i przypisy – Kolberg zamieścił cytaty z artykułu Chłopi mazowieccy w lesie, „Przyjaciel Ludu” R. 3: 1836, T. 1, nr 4 (z ryciną). �336 s. 40 s. 41 s. 43 s. 44 s. 45 s. 46 s. 49 w. 17g. – 41 w. 24g. – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 20; jest to odpis z artykułu Mazurzy, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 18. W przyp. 1 wymieniona praca A. Święckiego Topographia sive Masoviae…, zob. Topograficzny opis Mazowsza… „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 105; w przyp. 2 – praca F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt…, s. 439. w. 13d. – s. 43 w. 8g. – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu podpisanego ks. S. Pleban Cokolwiek o pauperyzmie w kraju naszym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, s. 200–201 (całość artykułu na s. 189–205). w. 9g. – s. 44 w. 12g. – Informacje i cytaty pochodzą z Korespondencji z okolic Ciechanowa podpisanej kryptonimem P. i zamieszczonej w dziale „Kronika tygodniowa” „Tygodnika Ilustrowanego” 1881, T. XII, (seria III), nr 299. w. 13g. – s. 45 w. 11g. – Cytaty pochodzą z artykułu Poborzanie. Korespondencja Gazety Warszawskiej z Płocka W. Szeligi zamieszczonej w numerach 197 i 198 „Gazety Warszawskiej” 1857. w. 12g. – 46 w. 26g. – Zamieszczone informacje zostały nadesłane przez R. Korbasińskiego, który przekazywał Kolbergowi wiadomości z Porządzia, zob. Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (DWOK T. 64), s. 380, 385. w. 27g. – s. 48 w. 13g. i przyp. 1 na s. 48 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 16v.; jest to odpis z wymienionego na s. 46 artykułu ks. B. Ostrzykowskiego Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyku dyecezji płockiej zamieszczonego w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” R. 16: 1856, T. 31, nr 12 ze s. 635–637 (całość artykułu na s. 635–645). w. 15 g. – s. 55 w. 24g. i ryc. po s. 50 – Tylko pierwszy akapit Kolberg zaczerpnął z przypisów K.W. Wójcickiego zamieszczonych w Zarysach domowych, T. 3 na s. 257–259, tam z powołaniem na pracę W.H. Gawareckiego Pamiętnik historyczny płocki, T. 2. Z tej ostatniej publikacji pochodzą pozostałe partie tekstu ze s. 57–67; u Gawareckiego brak wyliczenia kolejnych wsi – nazwy wsi (na s. 50) pochodzą prawdopodobnie z zapisów Kolberga, teka 5, sygn. 1139, k. 6. Po s. 50 ryc. – W Kolbergowskim archiwum, teka 5, sygn. 1137/II, k. 3 zachowała się karta z ryciną wg rysunku W. Gersona i ręcznie naniesionym przez Kolberga podpisem, zob. też DWOK T. 80/I, s. LXIII–LXIV. Na s. 51 w przyp. 1 odesłanie do wymienianego już artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., w tym artykule rysunki Gersona w numerach 295, 296 i 298 (całość artykułu �337 s. 55 nr 295–298). W przyp. 2 (s. 51–52) cytat z Zarysów domowych Wójcickiego T. 3, s. 211 (nie 221), ten cytat powtórzył jeszcze Kolberg na s. 219 tomu 27. W drugiej części przypisu wymieniona praca F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt s. 23, a dalej W.A. Maciejowskiego Roczniki i kroniki Polski przedlechickiej, Warszawa 1850, s. 57. Na s. 53–54 w przyp. 1 cytat z hasła E. Świeżawskiego Mazowsze zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. 6, Warszawa 1885, s. 202 (całość hasła na s. 188–205); za tym hasłem przywołana praca K.W. Wójcickiego Przedmowa do K. Niszczyckiego „Prawa bartne bartnikom należące”, „Biblioteka Starożytnych Pisarzy Polskich”, Warszawa 1854, T. 4, s. 217. Na s. 54 w przyp. 1 cytat z hasła Kurp zamieszczonego w Słowniku języka polskiego S. Lindego, Warszawa 1808, T. 1, cz. II (G–L), s. 1190, tam kolejne źródła, których w niniejszych przypisach nie komentowano. Tekst zamieszczony na s. 49 w. 15g. – s. 51 w. 3g. został niezgodnie z erratą Kolberga powtórzony na s. 96–97, zob. przypis do tych stron. w. 12d. – s. 65 w. 5g. – Tekst pochodzi z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej… Pierwszy akapit na s. 55–56 zaczerpnięty z Wędrówek… ze s. 68 i 49; w przyp. 1 fragment z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 298 (całość artykułu nr 295–299). Dalsze partie tekstu do s. 62 w. 15g. pochodzą z Wędrówek… s. 54, 55 (tam też treść przyp. 1 na s. 57), 58, 59, 61–66 i 68, przy czym ostatni akapit na s. 58 został przeredagowany przez Kolberga, a liczba wsi na s. 59 skrócona w stosunku do Wędrówek; na s. 60 odesłanie do publikacji K.W. Wójcickiego Kurpie. Powieść historyczna, Lwów 1856; tekst przypisu 1 ze s. 60 u Połujańskiego na s. 64; na s. 61 przyp. 1 – wzmianka o pochodzeniu Kurpiów w Wędrówkach… na s. 63, treść przyp. 2 – na s. 63, cytat zamieszczony w przyp. 3 – na s. 78–79, a informacje zamieszczone w przyp. 1 na s. 62 – u Połujańskiego na s. 68–69. Tekst zamieszczony przez Kolberga na s. 62 w. 16g. – s. 65 w. 7g. pochodzi ze s. 14 i 15 Wędrówek…, przy czym część zdań została pominięta; akap. 2 na s. 63 – Wędrówki… s. 16, a dalsza część tekstu – ze s. 69–71, przy czym wzmianka o ś. Florianie (u Kolberga przyp. 1 s. 64) – na s. 79 pracy Połujańskiego. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 26 uwaga Kolberga: „Zakopywanie ewangelii u Kurpiów, obacz Połujańskiego i Lud w Płockiem”, zob. s. 65 w. 1 i 2g. �338 s. 65 s. 68 s. 69 s. 70 s. 71 s. 73 w. 6g. – s. 68 w. 10g. – Zgodnie z odsyłaczem tekst pochodzi z pracy Z. Glogera Dawna ziemia łomżyńska, Warszawa 1876, wydanie Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”, s. 8–10. Pierwszy akapit w przyp. 1 na s. 66 także w tej pracy w tekście głównym, zamieszczone tam odsyłacze dotyczą publikacji: J. Haczewskiego O bursztynie, „Sylwan”, 1838, T. 14, s. 390; ks. J. Osieckiego Rzut oka na przeszłość Kurpiów i o klęsce głodowej jaką dotknięci zostali, „Wiek” R. 9: 1881, nr 103, s. 3; B. Tykiela Kilka uwag historyczno-statystycznych o guberni augustowskiej, „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 4, s. 162–174 (całość artykułu, zob. bibliografia); A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 46. W dalszej części przypisu wymienione zostały: Korespondencja Gazety Codziennej z powiatu ostrołęckiego, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 56; Starożytna Polska… M. Balińskiego i T. Lipińskiego, T. 1, s. 537–538; T. Wojciechowskiego Chrobacya. Rozbiór starożytności słowiańskich, Kraków 1873, T. 1, s. 271. Na s. 67 w przyp. 1 cytat z wymienionej Korespondencji Gazety Codziennej…, a w przyp. 2 odesłanie do Ludu polskiego Ł. Gołębiowskiego, s. 39 (nie 38). w. 11g. – s. 69 w. 5g. i przyp. 1 – Zob. artykuł W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 296–298; informacja w przyp. u Czajewskiego w nr. 298. w. 7g. – s. 70 w. 19g. – W pierwszym akapicie Kolberg zamieścił cytat z pracy F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt… s. 503; dalej cytat z publikacji K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania..., s. 22; na końcu Kolberg odsyła do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce ludu…, s. 93–94. w. 20g. – s. 71 w. 4g. – Tekst zaczerpnięty został z pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…, s. 8–9 w przypisie, u Gawareckiego słowa w innej kolej­ ności. w. 5–19g. – Por. A. Połujański Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 89 i 74. w. 20g. – s 73 w. 2g. – Cytaty zostały zaczerpnięte z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 298. w. 3–17g. – Cytat pochodzi z anonimowej notatki Panu B. zamieszczonej w dziale „Korespondencja od Redakcji”, „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria III), nr 237. w. 5–8 d. – Te informacje Kolberg uzyskał najprawdopodobniej �339 s. 74 s. 75 s. 76 s. 77 s. 79 s. 84 s. 85 od R. Korbasińskiego, jego wspólpraca z Kolbergiem została omówiona we wstępie do DWOK T. 80/I. w. 1g. – s. 75 w. 4g. – F. Kozłowski w Dziejach Mazowsza… podaje opisy ubiorów na s. 462–469 powołując się na dawne źródła; za Kozłowskim – s. 466 zacytowany Bielski, zob. M. Bielski Satyry, Kraków 1856, przedruk krytyczny Wisłockiego Marcina Bielskiego Satyry, Kraków 1889, s. 45. Opisy ubiorów u Kitowicza i Gołębiowskiego, zob. przypisy źródłowe do cz. III Mazowsza (T. 26). w. 5–9g. i 15–19g. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 35a; w rkp. tylko te fragmenty opisu, z boku nota: „Kosino, Blichowo”. w. 1–12g. – Te informacje Kolberg uzyskał najprawdopodobniej od R. Korbasińskiego z Porządzia, zob. wstęp do DWOK T. 80/I. przyp. 1 – Cytat pochodzi z powieści K.W. Wójcickiego Kurpie, T. 2, Lwów 1834, s. 52. w. 12d. – s. 77 w. 28g. i przypisy – Kolberg zacytował fragmenty pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe…, T. 3, s. 199–200 i s. 211. W przyp. 1 odesłanie do artykułu Kurpie zamieszczonego w „Przyjacielu Ludu” w R. 3: 1836, T. 1, nr 20. W przyp. 2 odesłanie do pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, tam informacji w takim brzmieniu brak, jest natomiast w Zarysach domowych Wójcickiego, T. 3, s. 211. Tekst bez ostatniego akapitu, ale z przypisami zachował się w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 44, jest to odpis z wymienionej pracy Wójcickiego. w. 29 g. – s. 79 w. 5g. – Kolberg przytoczył fragmenty artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 297, przy czym uwaga w nawiasie: „od Kolna” pochodzi od Kolberga. W rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 62 zachował się fragment odpisu z tego artykułu (w druku s. 78 w. 1g. – 3d.). w. 6g. – s. 80 w. 4g. – Ten fragment także w rkp. Kolberga, teka 8, sygn. 1163, k. 232, jest to odpis z wymienionej publikacji A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 73–74. w. 4–10g. – Cytat pochodzi z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 297. przyp. 1 – Zob. Połujański Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 65. w. 2–7d. – Rkp. terenowy Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 35a; w rkp. tylko skrótowy zapis: „Chaty dosyć obszerne, wysokie, lepsze jak w Mazowszu” i „Domy wzdłuż drogi, kurzych nie ma”, z boku nota: „Kosino, Blichowo”. �340 s. 86 w. 3g. – Wzmianka Kolberga o źródle informacji o wsi Porządzie i okolicach dotyczy R. Korbasińskiego, zob. wstęp do DWOK T. 80/I. s. 86–87 przyp. 1 – Cytat pochodzi z anonimowej notatki zaczynającej się od słów: „Z Mławskiego” zamieszczonej w dziale Korespondencja „Czasu” w części Królestwo Polskie, „Czas” 1872, nr 17. s. 89 w. 21g. – 90 w. 25g. i przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 17v. Na górze karty odpis z wymienionej pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 212–215; u dołu odpis zamieszczonego w przypisie fragmentu artykułu podpisanego R. [K.W. Wójcicki] Mechanik wioskowy, „Kłosy” 1871, T. XII, nr 312. s. 90 w. 13d. – s. 92 w. 19g. i ryc. po s. 90 ryc. – Zamieszczony tekst to cytaty z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 296 (nie 292). Ryc. po s. 90 – Zob. DWOK T. 80/I, s. LXIII–LXIV. s. 92 w. 10–11d. – F. Kozłowski w Dziejach Mazowsza pisze o rzemiosłach – s. 396–402, o handlu – s. 402–409, o rolnictwie – s. 409–412. s. 92 w. 9d. – s. 93 w. 24g. – Zamieszczone informacje i cytaty pochodzą z hasła E. Świeżawskiego Mazowsze zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego…, T. 6 (1885), s. 203 (całość hasła na s. 188–205); za tym hasłem podane kolejne źródła: Monumenta medii aevi historica T. II, s. 281 i opracowania X. Liske Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876 będącego zbiorem tekstów o Polsce obcych autorów, tam na s. 37–196 opis Ulryka Werduma, a na s. 73 przytoczony cytat. s. 93 w. 13d. – s. 94 w. 14g. – Kolberg wykorzystał fragment pracy W.H. Gawareckiego Opis topograficzno-historyczny ziemi wyszogrodzkiej…, s. 6–7 i 9–10. s. 94 w. 20–30g. – Kolberg odsyła do opisów gospodarstw zamieszczonych w Encyklopedii rolnictwa (nie rolniczej) i wiadomości związek z niem mających wydanej w Warszawie, T. II, 1874, poszczególne Opisy… zob. bibliografia. W rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1194/2, k. 1 zachowała się notka bibliograficzna dotycząca gospodarstwa Kucice. s. 95 w. 4–5g. – Fragment dotyczący nazywania indyków i zawołań w rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75; w rkp. na k. 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. s. 96 w. 15g. – s. 97 w. 17d. – W reedycji nie uwzględniono erraty Kolberga i powtórzono fragmenty wydrukowane już na s. 49 w. 15g. – s. 51 w. 3g., zob. przypisy do tych stron. �341 s. 97 w. 16d. – s. 98 w. 16g. – Kolejne akapity pochodzą ze s. 48, 56 i 75 pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej… . s. 98 w. 17g. – s. 100 w. 12g. – Przytoczony tekst pochodzi kolejno ze stron 195–196, 197–199 i 259 w T. 3 Zarysów domowych Wójcickiego. s. 100 w. 13g. – 106 w. 10d. – Kolberg przytoczył prawie w całości artykuł W. Olszewskiego Od Myszyńca (Powiat Ostrołęcki). W maju 1870 roku zamieszczony w „Gazecie Rolniczej” R. X: 1870, nr 22, s. 217–219. Przypis na s. 102 pochodzi od Kolberga; tekst przypisu naniósł Kolberg na egzemplarz „Gazety” zachowany w jego archiwum, teka 49/ skł. 4b. s. 106 w. 9d. – s. 109 w. 1d. i przypisy – Kolberg zacytował kolejne fragmenty artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 296. Na s. 107 w przyp. 1 cytat z pracy K.W. Wójcickiego Stare gawędy i obrazy Warszawa 1840, T. 2, s. 264; w przyp. 2 cytat z A. Połujańskiego Odpowiedzi na recenzję dzieła: Wędrówki po guberni augustowskiej w nr 273… zamieszczony w „Gazecie Codziennej” 1859, nr 281. Na s. 108 w przyp. 1 cytaty z hasła Bursztyn podpisanego kryptonimem Kurp [A. Zagrzejewski] zamieszczonego w Encyklopedii rolnictwa…, Warszawa 1873, T. I, s. 315 i 312 (całość hasła na s. 310–316. Zwyczaje (s. 110–139) s. 110–111 w. 9 g. i przypisy – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 19, tam także tekst zamieszczony w przyp. 1 na s. 110 i w przyp. 1 na s. 111 oraz tytuł: „Król Herod”. Ponadto tekst w. 4–10g. ze s. 110 (pierwszy akapit) w rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75; w tymże rkp. na k. 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. s. 111 przyp. 1 – Kolberg po raz kolejny cytuje fragment artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna..., nr 297. s. 115 w. 10–15g. – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 34, tam nad tekstem nota: „Rasztowska Wola”. nr 1 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 37, nr 124. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3 i 6 tylko górna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego �342 Dodatek do „Pastorałek i kolęd”, Kraków 1853, s. 265; w Zbiorze pieśni nabożnych katolickich… Sz. Kellera na s. 198–199 taki sam tekst. s. 116 nr 2 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 37, nr 125, tam melodia z pierwszą zwrotką. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 9 w drugim wykonaniu druga ósemka a1; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Pastorałek…, s. 266, tam pełny tekst powtórzony przez Kolberga w druku. s. 117 nr 3 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 153v. i teka 38, sygn. 1334, k. 7, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Rzeczyca”. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej z tekstem zwr. 1 i zwr. 2 w. 1–4. W obu rkp. w t. 1 tylko dolna, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 5 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka g1, w t. 8 i 9 tylko dolna wersja, w t. 9 druga ósemka d2, w t. 11 brak znaku powtórki; w rkp. z teki 43 w t. 5 przy powtórce ostatnia ósemka: dwudźwięk d1g1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Kantyczki czyli pieśni nabożne domowe, Poznań 1885, tam pod numerem. 77 na s. 83–86 wariant tekstu. s. 119 nr 4 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 16, z lokalizacją: „od Koniecpola”; teka 41, sygn. 1347, k. 25, nr 6, jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Pastorałki i kolędy, Kraków 1843, s. 31. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Kantyczki czyli pieśni nabożne domowe, Poznań 1885, tam na s. 5–6 pod numerem 6 tekst, a przed s. 5 melodia. s. 120 nr 5 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21r., bez lokalizacji. W rkp. w t. 3 tylko górna, w t. 6 tylko dolna wersja, ostatnia ósemka c2, w t. 7 dwukrotnie d2, w t. 8 tylko dolna wersja, ostatnia ósemka g1, w t. 10 i 11 tylko górna wersja; pod melodią tekst jak w druku. s. 120–121 nr 6 – Pod pieśnią odesłanie do „Rocznika Leśniczego”, Warszawa 1862, T. II, tam nr 319–320 (nie 317). s. 121 nr 7 – Por. Kaliskie. Suplement (DWOK T. 79), nr 112. s. 122 w. 1–7g. – Rkp. Kolberga, teka 12, sygn. 1180, k. 9v. Odesłanie do cz. I Mazowsza (T. 24) naniesione w druku. w. 8–14g. (św. Błażej) – Rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75; w tym rkp. na k. 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. �343 s. 123 w. 3–16g. – Nota lokalizacyjna wskazuje, że informacje zamieszczone w tym akapicie pochodzą od R. Korbasińskiego. przyp. 1 – Informacje zamieszczone w przypisie w publikacji K.W. Wójcickiego Kurpie. Powieść historyczna, T. 2, s. 130. Zob. też A.M. Fredro Przysłowia mów potocznych albo przestrogi obyczajowe, radne, wojenne, wyd. 1658, zob. np. wydanie piąte: Wrocław 1809, s. 497 nr 559; przysłowie także u K.W. Wójcickiego Przysłowia narodowe, Warszawa 1830, T. 1, s. 89–96. W obu pracach Wójcickiego przytoczony fragment wiersza M. Stryjkowskiego. s. 124 w. 5–30g. – Kolberg zamieścił cytaty z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 254–255; w przypisie Wójcicki powołuje się na artykuł A. Radoszkowskiego, zob. tegoż, Zapusty u Kurpiów, „Magazyn Mód. Dziennik Przyjemnych Wiadomości” 1835, nr 8, s. 47. Wiersze 16–32g. także w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 21; rkp. uszkodzony, odcięta część karty. s. 124 w. 2d. – 125 w. 18g. – Taki tekst zgodnie z odesłaniem w zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 262. s. 125 w. 16–19d. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje na pozyskanie tych informacji od R. Korbasińskiego. s. 125 w. 14d. – s. 126 w. 5g. – Zamieszczony tekst został zaczerpnięty z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 247–248. s. 126 w. 6 – 9g. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje na pozyskanie tych informacji od R. Korbasińskiego. s. 127 w. 7g. – s. 128 w. 1g. i przyp. 2 – Odesłanie Kolberga dotyczy ryciny Masłowskiego Kurek wielkanocny zamieszczonej w „Tygodniku Ilustrowanym” 1883, T. 1 (seria IV), nr 12, tam także anonimowa notatka o takim samym tytule, której treść zacytował Kolberg. W przyp. 2 cytat z hasła J. M. [Moraczewski] Kogutek zamieszczonego w Starożytnościach polskich, Poznań 1842, T. 1, s. 444, tam z powołaniem na zapowiadaną pracę K.W. Wójcickiego „Badania starożytności polskich i ruskich”; Wójcicki na temat „kogutka”, zob. m.in. Zarysy domowe, T. 1, s. 301. s. 128 nr 9 – Por. nr 5 w suplemencie. s. 129 w. 23g. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje na pozyskanie tych informacji od R. Korbasińskiego. s. 129–130 nr 10 – Pod pieśnią odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Sz. Kellera, tam na s. 505–506 tekst obszerniejszy, a na s. 580–581 wariant tekstu. s. 130 w. 22–25g. – Rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75; w tym rkp. na k. 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. �344 s. 131–132 nr 12 – Pod pieśnią odesłanie do Zbioru pieśni nabożnych… Sz. Kellera, tam na s. 680 tekst obszerniejszy. s. 132 w. 7–13g. – Taki tekst odnaleziono w pracy W.H. Gawareckiego Wspomnienie rynku miasta Płocka dołączonej do publikacji Pamiątki historyczne Łowicza, Warszawa 1844, s. 205; w wydanych w 1824 roku Pismach historycznych (zawierających m.in. tekst Wiadomość o mieście Płocku) takiego cytatu brak. w. 14–17g. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje na pozyskanie tych informacji od R. Korbasińskiego. s. 133 w. 2g. i 8g. – Nota lokalizacyjna „Porządzie” wskazuje, ze Kolberg otrzymał informacje te od R. Korbasińskiego. s. 134 w. 12d. – s. 137 w. 9g. (Kupalnocka) – Kolberg zacytował obszerne fragmenty artykułu A.B. Radoszkowskiego Kupalnocka, czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią opublikowanego w „Muzeum Domowym” 1836, z. 25, s. 194–196; w pierwszym akapicie niektóre słowa wprowadzone przez Kolberga: „złych duchów”, „tj. Kurpiów w okolicy Łomży i Nowogrodu”, „osobliwie w wigilię św. Jana”. W zbiorze K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 252–254, o którym wspomina Kolberg pod pieśniami nr 13 i 14b, zamieszczone zostały zarówno pieśni 13, 14a i 14b jak i fragmenty artykułu z „Muzeum Domowego”. W T. 2 zbioru Wójcickiego na s. 242 wariant pieśni nr 14 „Z okolic Warszawy”, a na następnych stronach pieśni „Z osad Kurpiów” i „Z nad Narwi”. s. 137 w. 10–15g. (Św. Piotr) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 115. w. 7–14d. (Matka Boska Zielna) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 115; ten zapis sporządzony na podstawie rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75, w tym rkp. na stronie 3 notatka Kolberga: „Porządzie”. s. 138 w. 1–13g. (św. Roch) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 115. w. 10–16d. (Dzień Zaduszny) – Rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75, tam pierwsze zdanie i tamże, k. 78, tam dalsza część tekstu do słów: „nie wyróżniają”, a dalej: „od dziadów innych okolic”. Odsyłacze do Ludu dotyczą: cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6), s. 227 i cz. I Poznańskiego (DWOK T. 9), s. 162– 165. s. 139 w. 1–13g. (śś. Katarzyna, Andrzej, Mikołaj) – Rkp. Kolberga, sygn. 3205, k. 71, ten rkp. sporządzony na podstawie informacji zamieszczonej w rkp. R. Korbasińskiego, teka 1, sygn. 1116, k. 75 (całość k. 75–78); w rkp. Korbasińskiego (k. 76) notatka Kolberga: „Porządzie”. �345 Dożynki (s. 140–144) s. 140 w. 1–2g. – Nota lokalizacyjna wskazuje, że zamieszczone informacje przekazał R. Korbasiński. s. 142 nr 17 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 103v., z lokalizacją „od Makowa (Czepielew)” (właśc. Ciepielewo) i z naniesionym numerem jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W obu rkp. melodia rozbudowana, po t. 11 jeszcze 12 taktów wykonywanych prawdopodobnie z tekstem 2. zwrotki (ta niepodpisana pod nutami, tylko poniżej):             Po  zę  li  śmy   pro      sie  my     Plon ży  pa   to, po  żnie  my i       na      nie  siem,       plon, o do  brą     3 jar  kę,       3 go  rzał  kę.          je  go  mo  ści  . w dom. W rkp. z teki 41 fragment ten skreślony przez Kolberga, a w rkp. b z teki 43: pierwszy takt powyższego przykładu: & œ œ œ , brak t. 9–10 z powyższego przykładu. Ponadto w rkp. terenowym z teki 43 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 11 na drugą miarę dwie ósemki a1 g1; pod melodią zwr. 1–4, po nich: „[A na niebie] czarna burza, [nasza pani] kieby róża”, dalej zwr. 7, 6, 5, 11 (w niej brak słowa: „scur”), zwr. 8, 9 i 12, przy czym w ostatniej: „sraczki” zamiast „tarapacki”. s. 143 w. 14d. – s. 144 w. 1d. (Fryc) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 6; jest to czystopis przygotowany do druku. �346 Obrzędy (s. 145–242) s. 145 – Informacje o obrzędzie chrztu z okolic Porządzia i Pniewa Kolberg otrzymał najprawdopodobniej od R. Korbasińskiego. s. 146 w. 13–17g. – Zgodnie z odesłaniem Kolberga cytat pochodzi z Wędrówek po guberni augustowskiej… Połujańskiego, s. 71. w. 7–8d. (przyp. 1) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 27. s. 147 w. 4d. – s. 149 w. 2g. – Informacje z okolic Porządzia i Pniewa Kolberg otrzymał najprawdopodobniej od R. Korbasińskiego; w archiwum zachował się jedynie krótki zapis Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 120 zamieszczony w druku na s. 148 w. 19–21g. s. 149 w. 3–9g. – Przywołana przez Kolberga formuła pochodzi z powieści K.W. Wójcickiego Kurpie, T. 1, s. 90 (nie 59), tam tylko: „O biednaż ja biedna! sierota”, a w przypisie na s. 90–91 tekst jak w. 4–9g. zaczynający się od słów: „Podobny sposób wyrzekania…” w. 10–15g. i przyp. 1 – Zgodnie z odesłaniem Kolberga cytaty pochodzą z Wędrówek… Połujańskiego, s. 71 i s. 73. w. 18–22g. i s. 150 w. 13–28g. – Zdanie: „Umarłych chowają…” na s. 149 oraz ostatni akapit i przyp. 1 na s. 150 w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 120. s. 151–170 w. 13g. wesele I – Opis wesela (tekst zanotowany prozą i niektóre pieśni) zachował się w rkp. terenowym Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”. W rkp. tekst zanotowany skrótowo w postaci niepełnych zdań, niekiedy inna kolejność poszczególnych akapitów, brak fragmentów zamieszczonych na s. 166 w. 7d. – s. 167 w. 8g., zob. przypisy do poszczególnych numerów. s. 151 nr 18 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”. W zapisie melodii w t. 7 ≥ przy f2, w t. 5–8 brak znaku powtórki. s. 153 nr 20 – W druku błędnie podane metrum, winno być: . s. 154 nr 22 – Pod pieśnią Kolberg odsyła do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce ludu…, s. 101, tam pod numerem 7 wariant melodii. s. 155 nr 24 - Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70v., z lokalizacją ogólną: „Kosino”. W zapisie melodii w t. 1 na pierwszą j miarę inny rytm: œ œ œ , na trzecią miarę ósemki d2 c2, t. 7 niewypełniony. �347 nr 25 – Odsyłacze pod zapisem nutowym do cz. I i cz. III Mazowsza (T. 24 i 26) dotyczą wariantów melodii. s. 159–160 nr 30 i 31 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, z notką: „do klusek”. W rkp. pod melodią jak nr 30 zanotowany tekst jak nr 31 zwr. 1, a po niej jako dalszy ciąg tekstu jak nr 30.   W zapisie melodii t. 1–2:         , w dalszym prze- biegu tylko dolna wersja, w t. 9 na trzecią miarę szesnastki d2 e2. Ponadto w druku dla pieśni nr 30 błędnie podane metrum, winno być: . s. 160 nr 32 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam bez noty: „Do grochu”. W rkp. w t. 1 w górnej wersji na trzecią miarę pierwsza ósemka h1, w zapisie tekstu ostatni wiersz zwr. 4 brzmi: „cy im jeno dadzą”. nr 33 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam bez noty: „Do kiełbasy”. W zapisie melodii tylko górna wersja, brak znaku powtórki, w t. 2 pierwsza szesnastka: d2, e2 zanotowane tylko alternatywnie, po t. 4 jeszcze: & œ œ œ œ œ œœœ , melodia niedokończona. W dru- ku w t. 2 w drugim wykonaniu druga nuta winna być szesnastką. s. 161 nr 34 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam bez noty: „Do pieczeni”. W zapisie melodii w obu wykonaniach w t. 2 druga ósemka c2, w pierwszym wykonaniu: w t. 3 druga ósemka tylko g2, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta f2. nr 35 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam bez noty: „Do pieczeni”. W zapisie melodii w t. 4 przy powtórce na drugą i trzecią miarę obie wersje. s. 163 nr 39 i 40 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam pod melodią jak nr 40 (t. 1–6) tekst jak nr 39 bez zwr. 3. Dla melodii nr 40 w rkp. t. 1–6 i 7–15 zanotowane jako dwie odrębne melodie, w obu zapisach widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: �348 Poniżej tekst jak zwr. 3 w pieśni nr 39 podpisany pod melodią jak nr 41, zob. następny przypis. Ponadto w druku dla pieśni nr 39 błędnie podane metrum, winno być: . s. 164 nr 41 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, tam melodia, a pod nią tekst jak nr 39 zwr. 3, dalej tekst jak zwr. 1 i 4 w druku. W zapisie melodii w t. 3 ≥ nad c2, brak fermaty, brak t. 4, t. 6–7:             , w t. 8 tylko dolna wersja. s. 165 nr 43 - Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”. s. 167 nr 46 i 47 – Tekst jak nr 47, bez melodii, w rkp. terenowym Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”, z fragmentem zamieszczonym w druku w nawiasie poniżej pieśni nr 46. W rkp. jeszcze dalszy ciąg tekstu opublikowany przez Kolberga jako nr 48, zob. następny przypis. s. 168 nr 48 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 70, z lokalizacją ogólną: „Kosino”. W rkp. tekst jest kontynuacją tekstu nr 47. s. 168–169 nr 49 i 50 – Odsyłacze do wariantów tekstu nr 181 i 192 w cz. I Mazowsza (T. 24) zamieszczone pod pieśnią nr 50 winny być pod pieśnią nr 49. �349 s. 169 w. 16g. – 170 w. 13g. – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 49 i 51 (stanowiły dawniej całość); ten fragment także w rkp. z teki 5, zob. przypis źródłowy do wesela I. s. 170 nr 51 – Pod pieśnią odsyłacz do cz. I Mazowsza (T. 24), tam błąd druku, winno być: s. 279 (nie 297). s. 171 nr 54 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. Zapis bardzo słabo czytelny, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1 pierwsza nuta c2; w zapisie tekstu: „Kasinki” zamiast „Marysi”. s. 172 nr 55 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1 zapis słabo czytelny, widoczne liczne poprawki Kolberga, kilka wersji melodii zapisanych równocześnie, w t. 3 na drugą miarę szesnastki g1 fis1, w t. 9 tylko dolna wersja; pod melodią incipit: „Ach, mój Boże”, a poniżej zwr. 1–5 i zwr. 8. s. 174 w. 2 d. – s. 175 w. 5g. – Ten fragment przemowy zachował się w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 77. s. 175 nr 56 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K. Kozłowskiego Lud. Pieśni, podania…, tam na s. 47 (nr XI) wariant tekstu. nr 57 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy ­zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 1–2 tylko górna wersja, w t. 1 na trzecią miarę ósemki h1a1, po t. 2 znak powtórki, t. 3:  2 1       , w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim dolna z dodaną alternatywnie na czwartą miarę ćwierćnutą d2; pod melodią zwr. 1–2 i 5–7, dziś część tekstu bardzo słabo czytelna. s. 177 nr 60 – Odesłanie Kolberga do cz. I Mazowsza (T. 24) nr 82 niejasne, być może dotyczy zwr. 3. nr 61 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w zapisie melodii tylko górna wersja, t. 7–8 zapisane jako wersja alternatywna w t. 9–10. s. 178 nr 63 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38r., nr 26 bez lokalizacji (z boku przekreślone: „Rzątki”, mogło chodzić o Rzędków), z notką: „Weselny marsz”. W rkp. w t. 3 i 4 w pierwszym wykonaniu tylko górna wersja, grupa: œ œ œ zanotowana każdorazowo jako triola ósemkowa, w t. 5 na czwartą miarę dwie ósemki d2 h1, w t. 6 tylko górna wersja, przy ostatniej ósemce alternatywnie dwie szesnastki g1 fis1, �350 w t. 7–8 tylko dolna wersja, po t. 8 powtórzone t. 1–4: w t. 1 tylko górna, w t. 3 tylko dolna, a w t. 4 tylko górna wersja. s. 180 nr 70 i 71 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80v., z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. s. 181 nr 73 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38, bez lokalizacji, z notką: „Przed oczepinami oprowadzają”. W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, melodia zapisana w metrum , co powoduje przesunięcie kresek taktowych przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych. W t. 1 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w t. 2 na drugą miarę ósemka g1 i szesnastki a1 h1, na trzecią miarę obie wersje, w t. 4 wskutek przesunięcia kresek taktowych brak wersji zanotowanej małymi nutami na drugą i trzecią miarę. s. 182 nr 76 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79r., z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. liczne skreślenia i poprawki, przebieg melodii następujący: œ Rœ œ R R 3 œ. &8 J A œ. &J po w tym ko - le - to - czy - ła U - pad przyj . & Jœ Nie œ œ œJ j œ mój mie - sią - czku, w tym œ œR œ œ œ b œ j œ œ R R R R swój wia - ne r r j & œ œ œ # Jœ œ. &J œ œ j R R œ - ci œ # œ œj R R ion we - sie - lo œ œR œ R R mij - że œ œR œ R R przyj - mu - je go, - - j œ ju œ œ œj j œ R R a we - se - le œ œ bœ œ j œ R R ni wia - ne - czka, po j œ œ na ło ko - le, j œ œ. œ czek sto - le. - œ œ œ J do œ ni œ J #œ œ J nie, œ œ J sie - bie. œ œ bœ œ. 3 cie - ; bie. w zapisie tekstu zwr. 1 i 4, a dalej fragmenty zwr. 2: „pani matce” i zwr. 6: „Jasiulkoju”. s. 183 nr 80 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana w t. 1 o kwartę czystą niżej, w t. 2 o tercję wielką niżej, od t. 3 o sekundę wielką niżej, t. 6–8 niewy- �351 pełnione, pod melodią incipit: „Oj, chmielu, chmielu”, a poniżej tekst jak w druku. Taki tekst także w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” zanotowany jako zwr. 3 tekstu nr 81, zob. następny przypis. nr 81 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”; pod melodią tekst obszerniejszy, w rkp. jeszcze: „ale … po ty[ckach]…, nie jedną … z wianeczku zdradzis”, a dalej tekst jak nr 80, zob. poprzedni przypis. nr 82 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. inna kolejność zwrotek: 3, 2, 4 i 1. s. 184 nr 83 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1–2 tylko górna wersja, w t. 2 dwie pierwsze ósemki  zanotowane o sekundę wyżej, w t. 3 i 9 odwrotny rytm:   , w t. 5 na drugą miarę g2, w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 7 tylko górna wersja, na trzecią miarę ósemka f2, t. 8:      ; pod melo- dią tekst zwr. 1, zwr. 3 w. 1 i 2 i zwr. 4 w. 3–5. nr 84 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 5 na pierwszą miarę dolna, na trzecią górna wersja, w t. 6 górna wersja, w t. 7 na trzecią miarę szesnastki d2 h1, doda- rœ j œ œ  na wersja alternatywna: & œ R œ , t. 8:    ; pod melodią słabo czytelny tekst zwr. 1–4. s. 185–194 (wesele III) – Pierwodruk tego opisu w artykule Kolberga Pieśni ludu weselne zamieszczonym w „Bibliotece Warszawskiej” w T. 3 z 1848 roku, s. 615–622; przedruk: DWOK T. 67/I, s. 579– 596. W następnych przypisach odsyłano już tylko do odpowiedniego numeru przedruku w T. 67/I. s. 185 nr 85 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43v. i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 – fragment tekstu bez melodii, oba rkp. z lokalizacją: „Czepielew” właśc. Ciepielewo). W rkp. terenowym z teki 43 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, nad nią notatka Kolberga „przy rozplataniu”, w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 przy powtórce na trzecią miarę alternatywnie e1, w t. 5 na drugą miarę ósemka e1, t. 6 nieczytelny, pod melodią zwr. 1, a zwr. 2–4 zanotowane skrótowo. �352 W rkp. z teki 42 tylko wiersze 1–2 pierwszej zwrotki, z notą: „Przy rozplataniu”. Por. T. 67/I, nr 402. s. 185 nr 84 (błąd druku) – W druku błędnie podany numer pieśni 84, pieśń z tym numerem wydrukowano na s. 184, tu winno być 85a. s. 186 nr 86 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43v. i teka 42, sygn.. 1351/II, k. 2, oba rkp. z lokalizacją: „Czepielew”. W rkp. z teki 43 t. 7–8 zanotowane szkicowo i tekst jak w druku. W rkp. z teki 42 tekst do słowa: „rozplecie” bez melodii, z notą: „Przy rozplecinach”. Por. DWOK T. 67/I, nr 403. nr 87 – Por. DWOK T. 67/I, nr 404. s. 186–187 nr 88 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, tam w T. 2 na s. 179 inny tekst. s. 187 nr 89 – Rkp. terenowe: prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce” i Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Drożdżyn”. Na k. 36 tekst zwr. 4, 7 i 6 bez melodii; na k. 43 zwr. 3 i 4, tam stanowią dalszy ciąg pieśni nr 210 w T. 27, zob. przypis do tego numeru. Por. DWOK T. 67/I, nr 405. s. 188 nr 90 – Por. DWOK T. 67/I, nr 406. nr 92 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 6, z lokalizacją ogólną: „Umierzysz pod Raciążem”. W rkp. w t. 1 i 2 w pierwszym wykonaniu przy pierwszych czterech nutach dodany dwudźwięk g1, t. 3–4 przy powtórce: & œ œœ œ #œ œ. œ œœœ œ œ J , t. 8 w pierwszym wykonaniu: j œ œœ œ & œœœ . Por. DWOK T. 67/I, nr 407. s. 189 nr 93 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdżyn pod Płońskiem” i teka 42, sygn. 1358/I, k. 2, z lokalizacją: „Drożdżyn” – tam incipit: „Pod borem sosna, pod nią topola” bez melodii. b j b œ nœ W rkp. z teki 43 t. 4: & b R R œ œ œ ; pod melodią zwr. 1–9, przy czym w zwr. 3: „Mówiłam” zamiast „Pytam”, w zwr. 5 w. 1: „Będą nam” zamiast „Organy” i „będą” zamiast „ludzie”, zamiast zwr. 10 �353 w rkp. tekst: „Utracę raz jużci na zawdy, jużci mi się nie ukłoni kawaler żadny”. Por. DWOK T. 67/I, nr 408. nr 94 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 41, z loka- œ œ œ œœ s. 190 s. 191 s. 192 s. 193 lizacją ogólną: „Maków”; tam t. 7 przy powtórce: & J J J , a pod melodią tekst zwr. 1. nr 95 – Rkp. terenowy, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 37, z lokalizacją ogólną: „Mokrylas”, tam tekst bez melodii i rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1351/II, k. 2, z lokalizacją: „Mokrylas” – tam wiersze 1–3 pierwszej zwrotki, z notą: „Przed wyjazdem do k[ościoła]”. Por. DWOK T. 67/I, nr 409. nr 96 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 80, z lokalizacją: „Czerwin i Mokrylas pod Ostrołęką”. W rkp. melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 1–2 tylko górna wersja; pod melodią zwr. 1–4, po nich odesłanie do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26), nr 108, zwr. 4–7, a następnie tekst zwr. 6, 8 i 9, przy czym w rkp. w zwr. 6: „Oj, Maryjanno” zamiast „A wróć-ze się”, a w zwr. 8 wiersz 2 brzmi: „weźcie ten wianek ruciany”. Por. DWOK T. 67/I, nr 410. nr 97 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43 i teka 42, sygn. 1351/II, k. 2 – tylko tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. z teki 43 nad melodią notatka Kolberga: „przy obiedzie”; w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 na drugą miarę alternatywnie ósemka a1, w t. 9 tylko górna wersja, pod melodią tekst jak w druku. W rkp. z teki 42 tekst do słowa: „drodze” z notą: „Dając groch przy obiedzie”. Por. DWOK T. 67/I, nr 411. nr 98 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo), tam melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 i 7 tylko górna, w t. 6 tylko dolna wersja. nr 99 (w przypisie na s. 193) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, �354 sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo), tam nad melodią notatka Kolberga: „Czapnik (Polonez)”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę małą niżej, w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w t. 2 przy powtórce obie wersje, w obu wykonaniach des2 zamiast d2. W druku błędnie podane metrum, winno być . nr 100 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo), z notatką: „Chmiel”. W rkp. melodia zanotowana o tercję wielką wyżej, w t. 6 i 7 przy ostatniej szesnastce brak Ω, w t. 7 na pierwszą miarę tylko dolna wersja. Por. DWOK T. 67/I, nr 412. nr 101 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdzyń pod Płońskiem”. W rkp. melodia zanotowana w metrum  z inną strukturą metrorytmiczną: w t. 1–2 ósemki, w t. 3–6 ćwierćnuta z kropką i ósemka; pod tekstem jak w druku jeszcze dalszy ciąg: „Sadziłam ją w ogródeczku przy drodze, da, którędy mój Jasieniek pojedzie. I urwała panna młoda piętnaście, i zasłała krakowskiemu staroście”. Por. DWOK T. 67/I, nr 413. s. 194 nr 102 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 23, bez lokalizacji, tam zanotowana o kwartę œ œ œ œ J J ,       b czystą niżej, t. 1 w obu wykonaniach: &  t. 6 w pierwszym wykonaniu:    . nr 103 – Rkp. Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 39v., z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 20, nr 59, z lokalizacją: „Czepielew pod Makowem” (właśc. Ciepielewo) – tam tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, zob. DWOK T. 67/II, nr 685. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. Por. też DWOK T. 67/I, nr 416, tam tekst bez melodii. po s. 196 ryc. – W Kolbergowskim archiwum, teka 5, sygn. 1137/II, k. 4 zachowała się karta z ryciną i ręcznie naniesionym przez Kolberga podpisem. �355 s. 198 nr 106 – W druku w t. 3 ostatnia nuta winna być ósemka. s. 199 nr 109 – Melodia z innym tekstem, zob. suplement nr 32. nr 110 – W druku błędnie podane metrum, winno być: . s. 203 w. 4g. – s. 212 w. 23g. (wesele V) – Opis wesela, zgodnie z odsyłaczem, został zaczerpnięty z artykułu A. Radoszkowskiego Obrządek weselny u Kurpiów czyli Kurpików, „Muzeum Domowe” 1836, nr 8 (s. 62–64) i nr 9 (s. 67–69). Z artykułu Radoszkowskiego pochodzą także wszystkie teksty pieśni, tam bez melodii, zatem zapis nutowy nr 118 pochodzi od Kolberga, podobnie jak wszystkie odsyłacze do Ludu. W przypisie na s. 203 Kolberg wymienia opis wesela nr 7 zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej” w 1848, T. 3, s. 623–632, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, s. 596–614. W niniejszym tekście Kolberg powtórzył też za „Biblioteką Warszawską” pieśni nr 116–124, zob. przedruk: DWOK T. 67/I nr 418, 419, 423, 427, 429, 430, 431, 435, 436. Przy zamieszczonym w „Bibliotece Warszawskiej” opisie Kolberg powołał się na prace K.W. Wójcickiego Zarysy domowe i Pieśni ludu Białochrobatów…, faktycznie jednak cały materiał pochodzi z wcześniejszego artykułu Radoszkowskiego, którego z kolei wymienia Wójcicki w Zarysach. Na s. 208 pod pieśnią nr 119 odesłanie do cz. I Kujaw (DWOK T. 3), winno być: nr 29 (nie 28). s. 212 w. 8d. – s. 223 w. 12d. (wesele VI) – Na opis wesela składają się materiały pochodzące z kilku źródeł, które zostały wymienione w przypisach poniżej. s. 212 w. 1–7d. – Informacja o zapisie sporządzonym w 1840 roku – zob. K.W. Wójcicki Zarysy domowe, T. 3, s. 216, w przypisie wzmianka o opisie wesela wg Klementyny z Tańskich Hoffmanowej, zob. Wesele Marysi i Jasia. Zabawa wiejska, „Rozrywki dla Dzieci” 1826, nr 33. s. 213–218 w. 3d. – Ten fragment opisu zaczerpnięty został z Zarysów domowych, T. 3, s. 216–232. Pieśni zamieszczone pod numerami 125, 126 i 131 Kolberg opublikował też już wcześniej z akompaniamentem fortepianowym w „Bibliotece Warszawskiej” w 1848, T. 3, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 444, 445 i 438. W przyp. 1 na s. 216–217 cytat z wymienianego już artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 297. W odsyłaczach na s. 218 błędy druku, pod pieśnią nr 129 winno być: Mazowsze cz. III s. 99 (nr 47), s. 134 (nr 111) i s. 175 (nr 192); a pod pieśnią nr 130: Mazowsze cz. III s. 109 (nr 64) i s. 318 (nr 489). �356 s. 218–219 (przyp. 1 i nr 132–134) – Tekst zamieszczony w przypisie pochodzi, zgodnie z odsyłaczem, z artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 297. Teksty nr 132–134 Czajewski powtórzył za Wójcickim, Zarysy domowe…, T. 3, s. 226 i 229. Ponadto zachował się rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 103; na karcie nota: „Wyrwasy Kurpiów z Wójcickiego Zarysów domowych”; rkp. jest odpisem z wymienionej pracy. W rkp. Kolberga, tak jak w druku, przy pieśni nr 132 niejasny odsyłacz do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6), nr 738. s. 219 w. 1 g. – 220 w. 16g. – Zgodnie z odsyłaczem tekst pochodzi z Zarysów domowych Wójcickiego, T. 3, s. 211–212. Odesłanie na końcu akapitu do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6), s. 71–72, wprowadzone przez Kolberga, dotyczy ożenku z wdową. s. 220 w. 17g. – s. 223 i nr 135–144 – Teksty pieśni, zgodnie z odsyłaczem, pochodzą ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…: nr 135 – T. 2, s. 87; nr 136 – T. 2, s. 88; nr 137 – T. 2, s. 89; nr 138 – T. 1, s. 87–88; nr 140 – T. 2, s. 89–90; nr 141 – T. 2, s. 90; nr 142 – T. 2, s. 91; nr 143 – T. 1, s. 171–173; nr 144 – T. 2, s. 247. Pieśni nr 135–143 Kolberg opublikował już wcześniej w „Bibliotece Warszawskiej” w 1848, T. 3, zob. przedruk: DWOK T. 67/I nr 417, 422, 424, 425, 426, 428, 432, 433 i 442. s. 221 nr 139 – Pochodzi z własnych zapisów Kolberga, rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Łyse, Myszyniec”; w rkp. t. 5–8 następujące: # r & œ œR Jœ . j œ œ R R œR œ . r j œ œR œR œ œ œ œ j œ i tekst jak w druku. s. 223 w. 10d. – 227 w. 20g. i nr 145–156 (wesele VII) – Ten fragment opisu wesela został zaczerpnięty z Wędrówek po guberni augustowskiej… Połujańskiego, s. 71–73, tam w tekście głównym informacje zawarte w przyp. 1 na s. 224 oraz s. 89–91 (pieśni). Ponadto pieśń nr 156 w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 74, bez lokalizacji. s. 239 nr 169 – Rkp. nieznanego autora, teka 8, sygn. 1163, nr 215, bez lokalizacji, tam zwr. 1 w. 3 i 4, zwr. 2 i zwr. 3 w. 1 i 2, dalej karta odcięta. s. 240 nr 171 – W druku błędnie podane metrum, winno być: . �357 Pieśni (s. 243–368) s. 244 nr 175 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 1; jest to odpis z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 250. nr 176 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 1, nr 176, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, bez lokalizacji. W rkp. z teki 41 pod pieśnią także tekst: „Przyjechali żołnierze” i odesłanie do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26), nr 234. W rkp. z teki 43 w t. 2 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę triola ósemkowa d2 e2 f2, w t. 4 w drugim wykonaniu na trzecią miarę przy obu f1 fermaty; pod melodią tylko: „Przyjechali”, poniżej zwr. „Przyjechali żołnierze” jak w druku, a dalej: „Żeby mi była kwatera spokojna, żeby była panieneczka sforna. Żeby były stoły marmurowe, żeby były okna kryształowe. A gdzie to jest pani matka nasza, a gdzie to jest panna córka wasza. Jest i ona w polu, i ona w polu, i wybiera pszeniczkę z kąkolu”. nr 177 – Rkp. terenowy, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Mokrylas”, tam tekst bez melodii. s. 245 nr 178 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 1 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę dwie ósemki e2; pod melodią zwr. 1–6 (przy czym w zwr. 1: „sześciu” zamiast „siedmiu”), a po nich zwr. 8, tam początek: „Szóstemu” i tylko „pierścieńcami” (bez: „z obrąckami”). s. 246 nr 181 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 1 i 2 przy szesnastkach alternatywnie ósemka d2, w t. 6 przy szesnastkach alternatywnie ósemka f2; pod melodią tekst jak w druku. s. 247 nr 183 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 31, z lokalizacją: „od Warszawy, Pragi (Dębe Wielkie)” – melodia z pierwszą zwrotką i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 74, bez lokalizacji – tekst zwr. 8–10. �358 W rkp. z teki 42 w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę alternatywnie ósemka e2, w t. 6 na pierwszą miarę tylko górna wersja. W rkp. z teki 43 tekst stanowi dalszy ciąg pieśni nr 185, zob. przypis do tego numeru. s. 248 nr 185 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 74, bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 na pierwszą miarę w obu wykonaniach szesnastki fis2 a2, w t. 4 w obu wykonaniach górna wersja, na pierwszą miarę szesnastki h1 a1, w t. 6 tylko dolna, w t. 7 i 8 tylko górna wersja, w t. 5–8 brak znaku powtórki; pod melodią tekst jak w druku, a dalej tekst jak nr 183 zwr. 8–10, zob. przypis do tego numeru. W druku błąd w zapisie metrum – winno być . s. 248–249 nr 186 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… T. 2, s. 166–167, tam tekst jak u Kolberga z tytułem: „Z Krakowskiego”. s. 249 nr 188 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 74, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii. s. 250 nr 189 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 pierwsza nuta d2, w t. 3 na trzecią miarę szesnastki d2 c2, w drugim wykonaniu: t. 3:            , w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie szes            2 1 nastki: c b ; pod melodią zwr. 1 w. 1 i 2, zwr. 2, zwr. 4 bez ostatniego wiersza, dla zwr. 5, 6 i 7 tylko w. 1 i 2. nr 190a – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1, 3, 5 i 7 tylko górna, w t. 2 i 6 tylko dolna wersja; pod melodią tekst obszerniejszy, między zwr. 2 i 3 jeszcze tekst jak zwr. 3 i 4 numeru 190b, zob. następny przypis, a po nich jeszcze: „Ej, ty, dziewczyno, ej, ty, maluchna, trzewiczki się połyskują, samaś bieluchna. Czemu, Jasieńku, czemu nie orzesz, czy ci wołki nie chcą chodzić, czy sam nie możesz? �359 Moja Kasieńku, orałyby…, ty byś wołki wyganiała…” s. 251 nr 190b – Tekst w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „ Mąkolin”, tam zwr. 3 i 4 zanotowane między zwr. 2 i 3 numeru 190a, zob. poprzedni przypis. nr 191 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 51, nr 171, z lokalizacją: „Jelonki pod Ostrołęką” – tam melodia z incipitem: „A ciężkoć to” i teka 16, sygn. 1209, k. 5, nr 205, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) – tekst. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, t. 1 w obu wykonaniach:          , w t. 2 w drugim wykonaniu na pierwszą miarę górna wersja, t. 5:           . Pod pieśnią odesłanie do zbioru J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, winno być: s. 4, nr 5. nr 192 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 10, nr 79, z lokalizacją jak w druku, tam tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, zob. DWOK T. 67/II, nr 649. s. 252 nr 193 – Melodia por. nr 63 w suplemencie. nr 194 – Pod pieśnią odesłanie do pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe T. 3, tam na s. 238–239 (nr 5) wariant tekstu. nr 195 – Odsyłacz do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12) nr 17 i 19 niejasny; do cz. II Mazowsza (T. 25) – dotyczy s. 8, nr 21; dalej niejasny odsyłacz Kolberga do własnego artykułu Właściwości, pieśni i tańce…, s. 101 (dział III), nr 7. s. 253 nr 196 – Melodia por. nr 236 w suplemencie. s. 256 nr 200 a i b – Pod pieśnią nr 200a niejasny odsyłacz do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 29, tam inny tekst. nr 204 – Tekst por. nr 1458 w T. 42. Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam tekst podpisany pod pieśnią opublikowaną pod numerem 205. W zwr. 1 zamiast w. 1 i 2: „Orze Jasio, orze”, w zwr. 2 i 3 tylko w. 1–3, po nich: „Nie mogła wytrzymać, musiała się spytać, wiele, Jasiu, kosul mas? �360 Tylko jedną lnianą, trzy lata niepraną, tak-że o mnie, Kasiu, dbasz”. Dalej fragmenty kolejnych zwrotek: „Tylko jedno źrebię, po polu je żywie… . … jednego barana, dałem go do pana… …jednego gąsiora, dałem go do dwora… …jednego kaczora, dałem go do … … jedną kurę [poniżej dopisane „koguta”] … wziął do kata”. s. 257 nr 205 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1, 5, 6 tylko górna wersja, w t. 3, 7 i 8 tylko dolna wersja, w t. 5 pierwsza ósemka a1, t. 5–8 opatrzone znakiem powtórki; w zapisie tekstu w zwr. 1: „konie” zamiast „i konika” i „przyszła”, zamiast „wysła”, w zwr. 2 brak w. 1, a zamiast w. 3: „tyś do mnie podobna”, w zwr. 3 brak w. 1; dalej tekst jak nr 204, zob. poprzedni przypis. nr 206 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. melodia zapisana o sekundę wielką niżej, w t. 4 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta g1, t. 5–8 opatrzone licznymi poprawkami, powyżej literowe oznaczenia nut zgodne z drukiem,   w t. 7 tylko dolna wersja, t. 8:   r & œ œR œJ œ J œ J œ œ ‰ r œ œ œJ R œ J  [ ] , po nim jeszcze: j œ œ ; w druku w t. 6 na drugą miarę błędnie szesnastka, winna być ósemka; pod melodią tekst jak w druku. s. 258 nr 207 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam tekst zwr. 1, 2 i 4 zanotowany jako dalszy ciąg innej pieśni, zob. DWOK T. 42, nr 1419. W druku w zwr. 4 brak oznaczenia numeru 4 i pierwszej sylaby, winno być: Pościel. nr 208 – Por. nr 64 w suplemencie. s. 259 nr 210 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Drożdżyn” i teka 42, sygn. 1351/I, k. 2, z lokalizacją: „Gromadzyn” – tylko incipit: „Zielona ruta, modry kwiat” bez melodii. �361 W rkp. z teki 43 w pierwszym wykonaniu w t. 3 ≥ przy d2, w drugim wykonaniu w t. 1 pierwsza nuta a2; po zwr. 1 tekst jak nr 89 zwr. 3 i 4, zob. też przypis do tego numeru. Por. DWOK T. 67/I, nr 405. s. 260 nr 213 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 5 i 8 tylko górna wersja, w t. 11 na pierwszą miarę druga szesnastka d2; pod melodią zwr. 1–2, przy czym zwr. 2 bez wariantu zanotowanego w nawiasie, a następnie: „Bogatego nie chcę, bo wymawiać będzie, podarunki jego we szkatule wszędzie. Ubogiego nie daj, Panie, bo go na suknie nie stanie, przyjdzie przymrzeć głodu z rana do zachodu”, dalej zwr. 3 jak w druku. s. 261 nr 214 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo). W rkp. zwr. 8, 7, 2, 13, a zamiast zwr. 6 wariant: „Oj, i od każdej wdowy zachowaj mnie, panie, oj, bo by wymawiała to za to nie stanie. Boć to wdowa mózg wysusza, nieboszczyka z grobu wzrusza, oj, a te pasierbięta, gorsze niż szczenięta”. W rkp. tekst stanowi dalszy ciąg pieśni nr 215, zob. następny przypis. s. 262 nr 215 –Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo). W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 2 na trzecią miarę ósemka a1; pod melodią tekst zwr. 1, a dalej fragmenty tekstu jak nr 214, zob. poprzedni przypis. nr 216 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 74, bez lokalizacji, tam tekst bez melodii. W rkp. zwr. 1 w. 1 i 2, po nich: �362 „Dworskiej panny nie chcę, boć by mnie zgubiła. Poszedłby do miescanki, ona nic nie robi, w lustrze stoi, pięknie się stroi, pić i jeść ładnie, chodzić paradnie”, dalej zwr. 2–5, przy czym w zwr. 4: „scyci się” zamiast „fumów”. s. 264–265 nr 217 i nr 218 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją: „Wola” i dopiskiem: „od Wysokiego”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę szesnastki d2 h1, brak dogrywki instrumentalnej: t. 13–14. Pod melodią tekst nr 217 zwr. 1–3, dalej zwr. 6 (nr 218), a następnie zwr. 6–8 (nr 217). s. 266 nr 220 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 22, nr 120, z lokalizacją: „Zakliczewo pod Makowem”; tam tekst z melodią w opracowaniu fortepianowym, por. DWOK T. 67/II, nr 677. Por. nr 128 w suplemencie. nr 221 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 16a, bez lokalizacji.  W rkp. t. 1 w metrum :       , w t. 2 tylko górna,  w t. 3 tylko dolna wersja, na drugą miarę alternatywnie ósemki e2 a2, na trzecią miarę alternatywnie ósemki c2 h1, w t. 8 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 1: „pisze” zamiast „robi”, dalej skrótowo zanotowane kolejne zwrotki: A ten drugi bije sługi. [A ten] trzeci [bije] dzieci. […] czwarty grywa w karty […] piąty patrzy w kąty. […] szósty bardzo tłusty” i na końcu zwr. 7 i 8 także zanotowane skrótowo. s. 267 nr 222 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 110, czystopis przygotowany przez Kolberga do druku z tytułem nad pieśnią i z odsyłaczami do II i III cz. Mazowsza; w rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ćwierćnuta d2, na drugą ósemki d2 h1. s. 268 nr 225 – Pod pieśnią odesłanie do Zarysów domowych Wójcickiego T. 3, tam na s. 249–250 taki tekst, ale na początku jeszcze dwuwiersz pominięty przez Kolberga. s. 269 nr 227 – Melodia w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 18, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie me- �363 trorytmicznym, t. 2 i 4 zanotowane w metrum , w t. 2 na drugą miarę tylko górna wersja, dwie ostatnie ósemki zanotowane jako # œ. ćwierćnuty, t. 4: & œ œ œ œ œœ œ . œ œ œ œ œ œ ; pod melodią ślady 1. 2. tekstu, dziś zupełnie nieczytelne. nr 228 – Rkp. Kolberga: teka 36, sygn. 1320, k. 64r., z lokalizacją: „Przanów i Czepielew pod Makowem” i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W obu rkp. tylko górna wersja, a pod melodią tekst jak w druku; 3 w rkp. z teki 43 w t. 7 inny rytm: œ œ œ œ œ . s. 270 nr 229 – Pod pieśnią niejasny odsyłacz do cz. II Radomskiego (DWOK T. 21), tam pod numerem 132 i na s. 132 inne pieśni; a odsyłacz do cz. II Mazowsza (T. 25) winien być: nr 106 i 107 (nie 108). nr 230 – Tekst zwr. 2 w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” stanowi fragment tekstu nr 231, zob. następny przypis. s. 271 nr 231 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, nr 25, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Szumi deszczyk”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 na trzecią miarę ósemka e2 i szesnastki d2 c2, w t. 4 tylko dolna wersja, zamiast ostatniej ósemki szesnastki c2 b1, w t. 6–8 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym. Tekst na tej samej karcie, zanotowany pod inną melodią (nr 19), zob. przypis do następnego numeru; tam zwr. 1, po niej tekst jak zwr. 2 nr 230 i widoczne fragmenty: „domyśliła…, złotem”, a dalej zwr. 2–6, przy czym w. 3 i 4 w zwr. 4 prawie nieczytelne. s. 272 nr 232 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, nr 19, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Szumi deszczyk”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne U trudności Kolberga œ œ . zapis następujący œ œ .w zapisie metrorytmicznym, b œ œ œ œ œ œ œ œ & bb b œœJ œJ œJ œJ Uœ . Jœ Jœ œJœ œJœ Jœ Jœ JJœ œ . Jœ Jœ œJœ & J J J J J J J J J J J J J Szu - mi de - scyk po le - scy - nie, twój wia - ne - cek ma - rnie gi - nie. Szu - mi de - scyk po le - scy - nie, twój wia - ne - cek Nie łzyj ze Ja - siu, nie łzyj, bo mój wia - nek ma - rnie gi - nie. j b œ œœœ œ œ j j & bb b œJœ Jœ œ œ œœ œ œœ œ œ œ œJ œœ œ œœJ Jœ œj œj œJœ œj œœ œ œ J œ & J J œœ œ J wia œ - nek J œ J mój œ Nie łzyj ze ty, Ja - siu, nie łzyj, bo do - brze le - zy. ty, do - brze le - zy. poniżej tekst jak nr 231, zob. przypis do tego numeru. �364 Pod pieśnią niejasny odsyłacz do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6), nr 256, być może miał być tylko pod pieśnią nr 233. nr 233 – W pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 243 taki sam tekst. nr 234 – Rkp. terenowe: Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją: „Dzierżanów”; prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce” – tekst bez me­lodii.­ W rkp. na k. 44 t. 1–4 zanotowane w metrum : j j œ œ j jj j j 4œ & 4 œ œ # œ œ Jœ œ œ œ œ J J œJ œ œ # œ œ œJ œ œ œ œ , Z po - nie- dział-ku na świę-to, na świę - to, fur-ma-no-ju ko -nie za - ję - to, za - ję - to. t. 5–7 w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych i tekst jak w druku. W zapisie tekstu z k. 36 w zwr. 2 dwukrotnie: „boczku” zamiast „strużki”, w zwr. 3: „stojała” zamiast „pasła”, po zwr. 3 jeszcze dalszy ciąg tekstu jak nr 236 zwr. 2 i 3. Pierwsze odesłanie pod pieśnią dotyczy cz. II Radomskiego (DWOK T. 21, nie T. 20), nr 47. s. 273 nr 236 – Rkp. terenowy, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce”, tam tekst zwr. 2 i 3 bez melodii zanotowany jako dalszy ciąg numeru 234, zob. poprzedni przypis. W pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. (nie nr) 237 tekst obszerniejszy. nr 237 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Z poniedziałku”. W rkp. w t. 2 w pierwszym wykonaniu na trzecią miarę ósemka e2, w t. 4 w obu wykonaniach górna wersja. s. 274 nr 241 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”, tam melodia z incipitem: „Choćbym zawiązał koniowi oczy”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 w drugim wykonaniu na czwartą i piątą miarę alternatywnie      ósemki c2 b1, t. 3 w drugim wykonaniu:          . 1 2 Por. nr 102 w suplemencie.   , t. 4: �365 s. 275 nr 242 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 pierwsza ósemka alternatywnie c2 lub a1, w t. 2 na czwartą i piątą miarę ósemki b1 a1, w drugim wykonaniu w t. 2 ostatnia ósemka c2; bezpośrednio pod pieśnią drugi wątek tekstu, zob. nr 101 w suplemencie. nr 244 – Por. tekst w pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 248. nr 245 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 3 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie ósemka c2; pod melodią zwr. 1–2, zwr. 7 (wariant zamieszczony w nawiasie) i zwr. 8–9, przy czym w zwr. 2 w. 1–2 następujący: „I w Krakowie, i we Lwowie, i w Toruniu, i w Warszawie”. Ponadto w rkp. nieznanego autora, teka 4, sygn. 1134, k. 1, bez lokalizacji, tekst zwr. 4 i 5 bez melodii. s. 276 nr 246 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Rozogi, Muszyna”, tam tekst zwr. 4 i 5 podpisany jako kolejne zwrotki pieśni „W polu ogródeczek”, zob. DWOK T. 42, nr 1350. s. 277 nr 248 – Rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 5, nr 199, tam tekst z odesłaniem do melodii z teki 33; tekst zwr. 1 z melodią, do której Kolberg odesłał w rkp. został opublikowany w DWOK T. 42, nr 1448. s. 277–278 nr 249 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 8; sygn. 2184, k. 171, tam melodia i fragment tekstu oraz rkp. nieznanego autora, teka 42, sygn. 1349, k. 54, bez lokalizacji, nad melodią nota: „Polonez”. Rkp. z teki 38 to czystopis przygotowany do druku z naniesionym numerem pieśni jak w tomie. W rkp. o sygn. 2184, k. 171 w t. 1 na trzecią miarę dodana wersja alternatywna: ósemki d2 c2, w t. 2 i 3 tylko dolna wersja, w t. 4 w pierwszym wykonaniu ósemki: b1 d2 c2, pod melodią zwrotka nienumerowana: „Na Bugu, na Wiśle”, dalej zwr. 5 (tylko w. 5–8), a po niej zwr. 2 i 3 (w obu zwr. tylko w. 5–8) i zwr. 4. W rkp. z teki 42 melodia zanotowana o tercję małą niżej w metrum : �366                    A Nie gdzie   je ku  puj mi                 dziesz Ja  siu?   tyl  ko pa  rę wian  ka,        trze  wi  ki wstą  żek       na nóż  ki, jar  ma  rek                        Na bo ja nie ze         chło  pian  ka,       i Ka  siu.   dwie chus  tecz  ki,             kól  czy  ki na , usz  ki. tam w zapisie tekstu w zwr. 2 w. 5–7: „oto ta topola, jakże się rozwinie, wtedy będziesz moja”, w zwr. 4 w. 3–4: „a coś nie przyjeżdża mój miły chłopczyna”, a dalej: „Może on zapomniał, co wyrzekał przede mną, możem polewała topolę daremno. Czy widzisz, dziewczyno, ten kamień nad wodą, jakże on popłynie, ożenię się z tobą. A kiedy żeś widział, żeby kamień pływał, kiedyś mnie nie kochał, na coś u mnie bywał”. W rkp. o sygn. 2184 pod pieśnią, podobnie jak w druku, odesłanie do „Przyjaciela Ludu” R. 13: 1846, T. 2, nr 46 (s. 368 nie 31), tam melodia w opracowaniu fortepianowym i tekst „Na Bugu, na Wiśle”, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 170. s. 278–279 nr 251 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 236, tam tekst jak zwr. 1–5 u Kolberga z tytułem: „Z nad Dniestru”. s. 279 nr 253 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo), tam melodia zanotowana �367 o sekundę wielką wyżej; teka 33, sygn. 1308/I, k. 18, nr 1, z lokalizacją: „Karniewo pod Makowem”, tam melodia w opracowaniu fortepianowym i obszerniejszy tekst, zob. DWOK T. 67/II, nr 656. W rkp. z teki 43 zapis melodii i tekstu jak w T. 67/II nr 656, bez akompaniamentu. s. 280 nr 254 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją: „Słopsk” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 18, nr 3, z lokalizacją: „Andrzejewo”. W rkp. z teki 2 w t. 1 i 2 tylko wersja zanotowana małymi nutami, w t. 3–5 tylko górna wersja; tekst zanotowany skrótowo, po zwr. 1: „A ja za nim oknem wyglądała, czy ujechał daleko, mój Boże, czy ujechał. I wyjechał o staje, o dwoje, ona za nim wołała, a wróć. Kiedy ja był u twojego okienka, tyś miała inszego. Nie uważaj, ach, mój Jasienieczku, choć ja miała inszego. Z inszym ja się pięknie rozmówiła, będę kochać pierwszego. Oczy płaczą... Jutro biorę karabin...”. W rkp. z teki 33 pod melodią w opracowaniu fortepianowym obszerniejszy tekst, zob. DWOK T. 67/II, nr 658. nr 256 i 257 – Odsyłacz do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 262 zamieszczony pod pieśnią nr 256 winien być pod nr. 257. s. 281 nr 258 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”; w rkp. pod melodią incipit: „Na dzwonnicy”, a poniżej tekst zwr. 1 i oddzielnie zanotowane zwr. 4–6. nr 260a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 15, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Rosa pada na koń”. W rkp. w t. 1 w obu wykonaniach dolna wersja, w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ósemki g1 h1, w t. 3 w obu wykonaniach obie wersje, t. 4 w pierwszym wykonaniu: & w drugim: & # ˙ œ . # œ œœ œ œ œœ , �368 W druku pod nutami błędnie podpisany tekst, pod taktami 1–2 winne być wiersze 1 i 2 zwr. 1, a pod taktami 3–4 wiersze 3 i 4 tejże zwrotki. s. 282 nr 260b – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 34, nr 261, z lokalizacją jak w druku, tam w t. 3 tylko górna wersja. W rkp. odesłanie do wariantu melodii w cz. I Kieleckiego (DWOK T. 18), nr 361a. nr 261 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 34, tam pieśń zanotowana dwukrotnie: jako nr 262, z lokalizacją jak w druku i ponownie jako nr 262, z lokalizacją: „Płock” i przekreśloną: „od Prasnysza”. W tym drugim zapisie inny, przekreślony początek tekstu: „Descyk pada, rosa siada po drobnej lescynie”, a poniżej: „Słońce świeci, wiater wieje po białej brzezinie”, tam zanotowane liczne wersje alternatywne, w t. 1 w drugim wykonaniu obie wersje, w t. 2: œœr œœr œœj œœ w pierwszym wykonaniu: & R R J J œœ œœ œ niu: & R œR Jœ œœ œ J œ , w drugim wykona-  , t. 3 w drugim wykonaniu:     . Pod pierwszym zapisem tak jak w druku odesłanie do wariantu w cz. I Kieleckiego (DWOK T. 18), nr 361a. s. 283 nr 262 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 7, tam tekst zwr. 1, 3 i 4 zanotowany na rkp. nieznanego autora. s. 284 nr 265 – Odsyłacz do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12), nr 206 i 207 błędny. nr 266 – Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 150, z lokalizacją jak w druku, część karty tego czystopisu odcięta, widoczna melodia i wiersz 1 i 3; teka 33, sygn. 1305, k. 51, nr 266, z lokalizacją jak druku – melodia z incipitem: „Przewieźże mnie” i teka 16, sygn. 1209, k. 6, nr 21, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo) – tekst zwr. 1. nr 267 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 12, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Za borem, za lasem”. W rkp. w t. 4 tylko górna wersja, w t. 5 w górnej wersji zamiast ósemki e2 dwie szesnastki e2 d2, w t. 7 tylko dolna wersja. s. 286 nr 269 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdżyn pod Płońskiem”; teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin” – tylko tekst. �369 W rkp. z k. 34 melodia zanotowana w metrum :          Ja  sio        Czte  ry ko  nie      wszy  stkie zło  tem    miał,         czte  ry ko  nie      ko  wać dał, wszy  stkie zło  tem    Ja  sio miał,    ko  wać ; dał. pod melodią zwr, 1, 3–4, 9 i 16–28, przy czym w rkp. zwr. 22 i 23 w odwrotnej kolejności (w zwr. 22: „czwartą dała”, w zwr. 23: „trzecią dała”). Na k. 78 tekst zwr. 1–3, 8–13 i 15 zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 271, zob. przypis do tego numeru. W „Wiśle” z 1888, T. 1 (z. 1) na s. 145–147 wariant tekstu; jest to fragment artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu z okolic Przasnysza (całość artykułu s. 122–153). s. 287 nr 270 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 12, nr 144, z lokalizacją: „Mokrylas pod Ostrowem (Ostrołęckie)”, tam melodia w opracowaniu fortepianowym i wariant tekstu, zob. DWOK T. 67/II, nr 618. nr 271 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Jedzie Jasio z Tor…”, a poniżej tekst. W rkp. w t. 1–4 i 8 tylko dolna wersja, w t. 4 na trzecią miarę alternatywnie f2, w t. 5–7 tylko górna wersja; w zapisie tekstu najpierw tekst zwr. 1 jak w numerze 271, a dalej jak nr 269, zob. przypis do tego numeru. s. 287–288 nr 272 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 tylko górna wersja, w t. 2 ćwierćnuta d2, t. 3–4 i 10–11 zanotowane każdorazowo jako jeden takt – trzy ósemki, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 7 na drugą miarę ósemka e2, w t. 9 tylko dolna wersja; pod melodią zwr. 1 i 2, po nich: „Dysiu, dysiu, dysiu, gdzie pojedziesz, Jasiu”, dalej bardzo słabo czytelne fragmenty jak zwr. 10–14 i nr 269 zwr. 26–28. Odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 326 dotyczy zwr. 11–16 tego numeru. �370 s. 288 nr 273 – Rkp. nieznanego autora, teka 5, sygn. 1137/I, k. 71, z notatką Kolberga: „Kurpie”; w rkp. kolejność zwrotek następująca: 3, 2, 4, 5 i 1. nr 274 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w t. 1–3 tylko        górna wersja, t. 5–6 nieczytelne, t. 7:  , w t. 9 tylko dolna, w t. 10 górna wersja; tekst jak w druku, ale dziś bardzo słabo czytelny. nr 275 – Rkp. terenowy, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 37, z lokalizacją ogólną: „Mokrylas”, tam tekst bez melodii. s. 290 nr 277 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją: „Czepielew” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 20, nr 61, z lokalizacją: „Czepielew pod Makowem” (właśc. Ciepielewo). W rkp. z teki 43 w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie ósemki h1 d2, t. 7: & # œ œœ œ œ ; pod melodią tekst do słów: „matula pierzynę”, a poniżej fragment: „jak będę biegała, to będę brzękała, dopiero mi, Jasiu, uwierzysz”. W rkp. z teki 33 melodia przygotowana do opracowania fortepianowego, stąd zapisana dwukrotnie, a tekst podpisany tylko raz (pierwsza zwrotka); w obu zapisach w tym rkp. w t. 2 i 7 tylko górna wersja; w zapisie tekstu „i skrzynię czerwoną, dziewczynę kochaną” zamiast „czerwoną skrzynię i białą Marynię”. nr 278 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1–2 tylko dolna wersja, w t. 1 trzecia ósemka d2, w t. 2 przy drugiej ósemce alternatywnie szesnastki d2 e2, w t. 4 tylko górna wersja, t. 6: & # œœ œœ œ œœ œ œ ; w zapisie tekstu jeszcze kolejne œ fragmenty, dziś prawie nieczytelne: „... są we wsi ludzie, ganią cię... Jasieńku, przenocuj nockę,... kupże mi...”. nr 279 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 na drugą i trzecią miarę półnuty c2, lub alternatywnie a1, w t. 3 tylko dolna wersja, dodana �371 wersja alternatywna, dzisiaj nieczytelna, w t. 4 przy szesnastkach alternatywnie ósemka a1, w t. 7 tylko dolna wersja; pod melodią tekst jak w druku, dziś słabo czytelny. s. 291 nr 280 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. tylko t. 1–13 i powtórka t. 11–12, t. 14–16 brak, w t. 2 najpierw ćwierćnuta, następnie ósemka, w t. 3 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu zwr. 1 i 2 w odwrotnej kolejności. s. 292 nr 283 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 17, z lokalizacją: „Mokrylas pod Ostrowem”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie ósemki d2 c2, t. 4 w pierwszym wykonaniu: & # œ œ œ œ œ ; w zapisie tekstu w zwr. 3 3 w. 2 bez „a” na początku. s. 293 nr 284 (nie 281, błąd druku) – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją: „Drożdżyn pod Płońskiem”. W rkp. tekst zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 402, zob. przypis do tego nr. nr 287 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. tylko górna wersja, w t. 3 na drugą miarę ćwierćnuta a1, w t. 4 na pierwszą miarę inna wersja alternatywna: ósemki a1 g1; w zapisie tekstu w ostatniej zwrotce brak drugiego wiersza. s. 294 nr 288 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam tekst podpisany pod melodią opublikowaną pod numerem 289. W rkp. tekst zwr. 1–3, 6, 10 i zwr. 12 (wariant zamieszczony w nawiasie) połączony z tekstem jak nr 289, zob. następny przypis, przy czym tekst w zwr. 1 w. 3 i 4 następujący: „poszła dziewczyna zbierać jagody”, a w zwr. 2 i 3 brak wierszy 3 i 4, następnie zwr. 1–3 numeru 288, dalej zwr. 2 i 3, a po nich zwr. 6 nr 288, po nich zwr. 4 i 5, a na zakończenie zwr. 10 i zanotowany w nawiasie wariant zwr. 12 numeru 288, zob. poprzedni przypis, ponadto w rkp. we wszystkich zwrotkach: „grzeczna dziewczyno” zamiast „moja panienko” . s. 295 nr 289 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”.  W rkp. melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 2 w drugim wykonaniu na �372 drugą i trzecią miarę tylko górne nuty, t. 7–8 w obu wykonaniach:  s. 296 s. 297 s. 298 s. 300 s. 302        , brak zanotowanej obok wersji alternatywnej dla t. 5; pod melodią wariant tekstu nr 288, zob. poprzedni przypis. nr 290 – Odesłanie pod pieśnią dotyczy wariantu melodii nr 43 zamieszczonego w artykule Kolberga Właściwości, pieśni i tańce…, s. 116 (dział III), por. też tamże nr 42, zob. przedruk: DWOK T. 41, nr 110 i 111. nr 292 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Drożdżyn p. Płońskiem” i teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. z k. 43 w t. 2 ostatnia ósemka g1, alternatywnie h1, w t. 3–4 tylko wersja zanotowana w druku z notatką: „vel”, w t. 5 przy trzeciej ósemce alternatywnie triola szesnastkowa h1 cis2 h1, w t. 6 przy trzeciej ósemce alternatywnie triola szesnastkowa e1 fis1 e1; pod melodią tekst jak nr 293 zwr. 1–2, zob. następny przypis. Na k. 73 tekst jak w druku (tylko w zwr. 2: „Marianna” zamiast „Julijanna”) podpisany pod inną melodią, zob. DWOK T. 42, nr 1437, tam z pierwszą zwrotką. Pod pieśnią niejasne odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 177; drugi odsyłacz dotyczy wariantu tekstu zamieszczonego w artykule Kolberga Właściwości, pieśni i tańce..., s. 122 (dział III), nr 58, zob. przedruk: DWOK T. 41, nr 109. nr 293 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 43, z lokalizacją: „Drożdżyn p. Płońskiem”, tam zwr. 1 i 2 zanotowane pod melodią jak nr 292, zob. poprzedni przypis. nr 295 – Por. tekst w pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 240–242. nr 299 – Taki tekst w artykule W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna…, nr 297. nr 302 – Rkp. Kolberga: teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Słopsk” i teka 42, sygn. 1349, k. 2, z lokalizacją: „Wyszków”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W obu rkp. w t. 1 tylko górna wersja, w t. 5 dolna wersja, t. 6: 2 jj # # # jœjœjœjœ œ œ œ & J J , w t. 7 górna wersja, ostatnia ósemka g1, w t. 8 JJJJ 1 na pierwszą miarę ósemki h1 cis2; w obu rkp. po zwr. 3 jeszcze fragment tekstu: �373 „Żeby nie ta mała dziecineczka, byłaby ja jeszcze panieneczka, kwitłaby ja jak róża”. s. 305 nr 307 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją: „Dzierżanów”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 zamiast piątej ósemki szesnastki b1 a1; pod melodią zwr. 1, 3–4, po nich: „Kasieńka nieboga już z domu odchodzi” (ten wiersz skreślony), dalej: „Nie chcę myśleć o tobie, myśl sama o sobie, idź precz ode mnie”, dalej zwr. 6 i 7, przy czym w zwr. 6: „Jasienku” zamiast „Franusiu”. nr 308 – Takty 1–4 z incipitem: „Nieszczęśliwe te pokoje, ach, jej, jej, je” w rkp. terenowym Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”, tam w t. 2 tylko dolna wersja, przy drugiej ósemce alternatywnie a1, w t. 3 tylko górna wersja. nr 311 – Zgodnie z odsyłaczem tekst pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 242. s. 307 nr 312 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 6 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. z teki 38 nota lokalizacyjna, naniesiony numer pieśni i odesłanie do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26) jak w druku; jest to przygotowany do druku czystopis, zawierający także zapisy pieśni 313–318. W rkp terenowym w t. 1 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę alternatywnie szesnastki e2 d2, w t. 3 zamiast drugiej szesnastki trzydziestodwójki e2 d2. nr 313 – Rkp. Kolberga, teka 38, sygn. 1334, k. 6; jest to przygotowany do druku czystopis, zob. poprzedni przypis. nr 314 – Rkp. Kolberga, teka 38, sygn. 1334, k. 6; jest to czystopis przygotowany do druku, z oznaczeniem numerów zwrotek jak w druku, zob. przypis do numeru 312. nr 315 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 6 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 19, bez lokalizacji. W tece 38 czystopis przygotowany do druku, zob. przypis do nu- �374 meru 312; w rkp. z teki 43 w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, a pod melodią tylko incipit: „Kąpała się Kasia w morzu”. nr 316 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 6 i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W tece 38 przygotowany do druku czystopis, zob. przypis do numeru 312; w rkp. z teki 43 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 4 i 7 tylko górna wersja, w t. 8 tylko dolna wersja, t. 9: œ œ j &b œ J œ . s. 308 nr 317 – Rkp. Kolberga: teka 38, sygn. 1334, k. 6 – czystopis przygotowany do druku; teka 5, sygn. 1137, k. 58, bez lokalizacji. W rkp. z teki 5 w t. 2 tylko górna wersja, t. 4–6 w pierwszym wykonaniu: w t. 4 na trzecią miarę szesnastki c2 f2, w t. 5 na pierwszą miarę ósemka e2, zamiast powtórki t. 4–6 ponownie dolna wersja taktów 1–3, tam w t. 2 na trzecią miarę ósemka g1. nr 318 – Rkp. Kolberga, teka 38, sygn. 1334, k. 6, z lokalizacją jak w druku – czystopis przygotowany do druku; w rkp. w t. 3–6 odwrotna kolejność wersji, najpierw dolna, następnie górna, w dolnej wersji w t. 6 ćwierćnuta h1. s. 309 nr 320 – Pod pieśnią odesłanie do wariantu zamieszczonego w artykule S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 142. nr 321 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”.   W rkp. t. 6:    , w t. 7 tylko dolna wersja, szesnastki a1 a1; w rkp. tekst obszerniejszy, zanotowane jeszcze fragmenty kolejnych zwrotek: „Cicho, dziewczyno moja, ja ci za dzban zapłacę, za zielony dzban… pończoszkę, trzewicki, sukienki. Dzięki Bogu, cześć i chwała, żeć ja pana dostała”. s. 310 nr 323 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 19, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. brak zwr. 3. s. 311 nr 327 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdżyn pod Płońskiem” i teka 33, sygn. �375 1308/I, k. 12, z lokalizacją: „Gromadzyn i Drożdżyn pod Płońskiem”. W rkp. z teki 43 brak znaku przykluczowego, w t. 6 na drugą miarę ósemki cis2 h1 i alternatywnie c2 b1, tam tekst jak pod nutami. Wymieniony pod pieśnią tekst: „Cztery konie Jasio miał” zanotowany także w tece 33 na k. 12 tam jako nr 142 z inną melodią, zob. nr 98 w suplemencie. s. 312 nr 328 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 26, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Z tamtej strony jeziora” zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 6 pierwsza ósemka f2, w t. 11 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki b1 g1. nr 329 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 44, z lokalizacją: „Dzierżanów” i teka 33, sygn. 1308/I, k. 17, nr 140, z lokalizacją: „Dzierżanów pod Pułtuskiem”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, druga ósemka gis1, t. 5 i 12:     , w t. 11 tylko górna wersja; w rkp. z teki 43 w t. 2 tylko dolna wersja; w rkp. z teki 33 w t. 2 tylko górna wersja, w t. 10 na pierwszą miarę ósemki h1 a1. Por. DWOK T. 41, nr 1079. nr 330 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1308/I, k. 17, nr 136, z lokalizacją: „Wąsew i Wysoce pod Ostrowem (Ostrołęckie)”, tam pod melodią w opracowaniu fortepianowym obszerniejszy tekst, zob. DWOK 67/II, nr 674. Tekst bez melodii w rkp. terenowym prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce”, tam w zwr. 3 w. 1: „Po leszczynie chodziła”. s. 312–313 nr 331 – Tekst pochodzi z Zarysów domowych Wójcickiego, T. 3, s. (nie nr) 234–235. s. 314 nr 333 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lo- # j j j œ kalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. t. 1, 2 i 4: & œ J œ œ ; po zwr. 1 jeszcze jedna, dziś czytelny tylko w. 1: „Maćkowa się rozgniewała”. nr 334 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 ósemka g2, w t. 4 ćwierćnuta f1, drugie wykonanie t. 1–4 w rkp. rozbudowane: �376 j b œ & b œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ . œ œœ œœ œ œœ œ œ œ œ œ œ œ œœ b &b œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ œ œ j œ œœ . W rkp. zwr. 1: „Chodziła gąsecka po lipowej desce, moja zonecka pije jesce w mieście, dylu, dylu, bom, bom, bom, rade, rade, dom, dom”, dalej zwr. 2–5, dla zwr. 6 zanotowane tylko wiersze 2 i 4, następnie zwr. 7, 8 i dla zwr. 9 tylko w. 3 i 4. s. 315 nr 335 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 1 i 2 cis2 zamiast c2, w t. 3 w obu wykonaniach górna wersja, w drugim wykonaniu w t. 3 na pierwszą i drugą miarę alternatywnie ósemki d2 c2, w t. 4 tylko dolna wersja, w pierwszym wykonaniu przy ostatniej ósemce alternatywnie szesnastki a1 cis2, przy powtórce przy trzeciej ósemce alternatywnie szesnastki d2 b1; pod melodią najpierw zwr. 3–7, dalej wiersze 3 i 4 zwr. 1, po nich: „Będziesz ci u mnie gospodynią”, a na końcu zwr. 2. s. 316 nr 337 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy pierwodruku w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 1, nr 26 (s. 208), zob. DWOK T. 67/I, nr 200. nr 338 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 20, bez lokalizacji i teka 36, sygn. 1324, k. 11, z lokalizacją: „Kromnów”.  W obu rkp. w t. 2 tylko górna wersja, w t. 4 inny rytm:   , w t. 5 dolna, w t. 6 górna wersja, w t. 8 ósemka g1 i ćwierćnuta d1, t. 5–8 oznaczone znakiem powtórki. W rkp. z teki 43 brak t. 9–12, po t. 8:  W rkp. z teki 36 t. 9–12 inne: # & œ. œ œ œ œ œ œ œ œ  œ      j œ œ W druku błędnie zanotowane metrum, winno być . . . �377 s. 317 nr 339 – Odsyłacz do cz. II Mazowsza (T. 25) winien być: nr 236 (nie 36). s. 318 nr 341 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 78, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 3 dodana wersja alternatywna: & œ œ œ œ œ œ , w t. 4 na trzecią miarę dodana wersja alternatywna: dwie ósemki g2 f2; w zapisie tekstu brak zwr. 8. nr 342 – Rkp. Kolberga, teka 50/3, k. 11, z lokalizacją jak w druku. nr 343 i przyp. – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1138, k. 6v., z lokalizacją: „od Wyszkowa (Ochudne)”; jest to czystopis przygotowany do druku z naniesioną notą lokalizacyjną, numerem pieśni, odsyłaczem i przypisem. s. 320 nr 344 – Tekst, zgodnie z odsyłaczem, pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 235. nr 345 – Tekst, zgodnie z odsyłaczem, pochodzi z pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe, T. 3, s. 242; ostatni odsyłacz dotyczy artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 133, tam pieśń nr 3. s. 322 nr 347 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. b œ W rkp. t. 1: & œ œ œ œ , t. 3: & b œœ œ œœ œœ œœ œœ , w t. 6 na trzecią miarę ćwierćnuta e2, w t. 8 zamiast szesnastek ósemka e1; w rkp. tekst obszerniejszy, po zwr. 1 jeszcze: „Skoro się pani o tem dowiedziała, zaraz czem prędzy po goście posłała, po krawczyka młodego, po sąsiada bliskiego. Skoro się pachole o tem dowiedziało, zaraz czem prędzy konika siodłało i za panem pojechało. Dognał ci pana w Krakowie na moście, wracajże, panie, w twoim domu goście. O, moje pachole, nie mów mi tego, to moja Kasinka rodu bogatego. A jeśli mi, panie, tego nie wierzycie, wyjmam ja z kieszeni krawicka nożyce. �378 Bardzo się pan o tem zasmucił, zaraz czem prędzy konicka nawrócił i do domu przyjechał”. nr 348 – Rkp. Kolberga: teka 50/3, k. 13, z lokalizacją i odsyłaczami do wariantów – czystopis przygotowany do druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Na Podolu biały”. W rkp. z teki 43 t. 1–2 zanotowane w metrum : j œ œ & œ œJ U œ. œ œ j J J œ , w t. 3 przy szesnastkach alternatyw- nie ósemka c2. s. 323 nr 349 – Rkp. Kolberga: teka 50/3, k. 13, z lokalizacją i odsyłaczem do wariantu – czystopis przygotowany do druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., bez lokalizacji. U œ œ œœ W rkp. z teki 43 w t. 2 przy powtórce: & œ œ , w t. 5 i 7 ostatnia ósemka alternatywnie cis . Pod pieśnią odesłanie do artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 139, tam pieśń nr 8. nr 350 – Tekst z zapisem nutowym, zob. nr 226 w suplemencie. Odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 393 dotyczy tekstu. s. 324 nr 352 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 5 tylko górna, w t. 8 tylko dolna wersja; pod melodią incipit: „Szła, chodziła po rowie… Jasieńko…”, a poniżej tekst, przy czym widoczne tylko fragmenty zwr. 1: „Szła dz[iewczyna]… po wianeczku płakała”, a dalej zwr. 1–5 jak w druku. s. 325 nr 356 – Odesłanie do artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 138 dotyczy tekstu nr 7. s. 326 nr 357 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 1, 3, 5 i 6 tylko dolna, w t. 2 2 b rœ œ œ tylko górna wersja, w t. 7 dolna wersja: & œ R J J . Pod melodią zwr. 1, zwr. 2 zanotowana skrótowo (bez „ją namówili” i „ją wsadzili”), dalej zwr. 3 w. 3 i 4, przy czym w w. 4: „córki Kasi” zamiast „siostry bracie”, następnie zwr. 4–6 (zwr. 5 bez w. 2), w zwr. 6: „Kłaniam” zamiast „witaj” i zwr. 7 w. 1 i 2, po nich jeszcze: �379 „Siedzi on tam za stolikiem, pije piwko z pułkownikiem, kłaniam, kłaniam, szwagrze… na tyle ja … wojnie bywał…”. Odesłanie do artykułu S. Chełchowskiego Materiały do etnografii ludu..., s. 138 dotyczy tekstu nr 15 na s. 148–150, przy czym wątek, do którego odsyła Kolberg na s. 149. s. 326 nr 358 – Rkp. Kolberga: teka 42, sygn. 1349, k. 8, z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją ogólną: „Drożdżyn pod Płońskiem”. W obu rkp. w t. 4 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 42 wariant zwr. 6 oznaczony jako „vel” zanotowany jako ostatnia zwrotka pieśni nr 359, zob. następny przypis, natomiast w rkp. terenowym tego wariantu brak. s. 327 nr 359 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 8, z lokalizacją: „Mąkolin”. W rkp. w t. 2 tylko dolna wersja, dodane inne wersje alternatyw- j j j jœ j œ ne: w pierwszym wykonaniu: & œ œ œ œ œ , w drugim wykoj j j j j œ œ œ œ naniu: & œ œ œ œ J œ , t. 3–4: & J J œ œ œ ˙ J œJ . W rkp. jeszcze jedna zwrotka, zob. nr 358 zwr. 6 (vel) i poprzedni przypis. nr 360 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji i teka 50/3, k. 21v., z lokalizacją: „od Wyszogroda (znana w Rawie i Opocznie)”. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 obie wersje, w t. 3 na drugą miarę dodana alternatywnie ósemka f2, w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki c2 b1. W rkp. z teki 50 drugie wykonanie oznaczone znakiem powtórki, po nim dogrywka instrumentalna, która w rkp. z teki 43 zanotowana jest w drugim wykonaniu jako wersja alternatywna: Skrzypce & b œ œ œ. œ œ œ œ. œ œ œ œ. œ œ œ œ œ . W obu rkp. tekst jak w druku. s. 329 nr 363 – Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 234–235, tam taki sam tekst. �380 s. 330 nr 365 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 17, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „My tu przyjechali” i teka 33, sygn. 1305, k. 11, nr 1954, z lokalizacją ogólną: „Białogórne”, tam melodia bez tekstu. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. z teki 43 w t. 1, 3, 5 i 6 tylko dolna wersja, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemka g1, w t. 5 na trzecią miarę szesnastki d2 a1, w t. 6: na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki c2 c2, na trzecią ósemka b1, t. 7–8 bez znaku powtórki, t. 9 w obu wykona- œ b niach: & œ œ J œ œ . W rkp. z teki 33 w t. 1, 3 i 7 tylko górna wersja, inny rytm: œ œ œ , w t. 5 tylko górna wersja, na trzecią miarę szesnastki a1 f1, w t. 6 tylko dolna wersja, brak t. 9–10. nr 366 – Rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 11; w rkp. lokalizacja i tekst jak w druku; melodia w opracowaniu fortepianowym zob. DWOK T. 67/II, nr 699. s. 332–333 nr 368 – Odsyłacz pod pieśnią dotyczy pierwodruku pieśni w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 41, przedruk: DWOK T. 67/I, nr 214. s. 333 nr 369 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 74, tam melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, zwr. 3: „hultaju” zamiast „mój synu”. Por. nr 253 i 254 w suplemencie. s. 334 nr 370 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”, tam tekst zwr. 5–9 zanotowany jako dalszy ciąg pieśni nr 372, zob. następny przypis. s. 335 nr 372 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 21, z lokalizacją ogólną: „Kromnów”. W rkp. w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta c2, w t. 6 i 7 tylko górna wersja, w obu taktach druga ósemka d2; po ostatniej zwrotce jeszcze tekst jak nr 370 zwr. 5–9, zob. poprzedni przypis. nr 373 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. zwr. 1–3 i 5–6 zanotowane jako część pieśni nr 379, przy czym na końcu jeszcze: „Jak na boru drzewo rąbią, tamój wióry lecą, na wojnie siecą, rąbią, rodzice nie wiedzą”. �381 s. 335 nr 374 – Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 238 i k. 96 (początkowo stanowiły całość), z notatką: „Obertas”; teka 36, sygn. 1317, k. 33v., oba rkp. z lokalizacją: „od Maciejowic (Podłęż)”, bez datowania; tekst bez melodii w rkp. z teki 16, sygn. 1209, k. 3, nr 11 (zwr. 1–3), nr 12 (zwr. 4–5), nr 13 (zwr. 6–7), z lokalizacją ogólną: „Ostrożeń”. W obu zapisach melodii t. 1 przy powtórce: & œ. œ œ œR R , t. 3 w obu wykonaniach inaczej urytmizowany: œ œ œ œ , t. 4 r r œ. w pierwszym wykonaniu: & œ # œ J œ R , w drugim dolna wersja. W zapisie tekstu w rkp. z teki 36 wcześniej zanotowana inna wersja w. 4 zwr. 6: „da, co ja sypiał na nij”. s. 336 nr 377 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1308/I, k. 30 nr 47, z lokalizacją: „Mokrylas pod Ostrowem (Płock)” i tekst bez melodii w rkp. terenowym, prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 37, z lokalizacją: „Mokrylas”. W rkp. z teki 33 t. 3–4 dwukrotnie powtórzone – ostatnia powtórka jak pierwsze wykonanie; w zapisie tekstu brak zwr. 14; w rkp. z teki 43 tekst bez ostatniej zwrotki. s. 338 nr 379 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 32, z lokalizacją ogólną: „Jasienica”. W rkp. w t. 3 dodane wersje alternatywne: w pierwszym wykonaniu: & œ œ œ œ œ , przy powtórce: & œ œ œ œ , w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę alternatywnie ćwierćnuta e2; pod melodią tekst zwr. 4, wariant zwr. 6: „Jasienko konia osiodłał, pojechał po perły, a Kasieńka z tego żalu w ten moment umarła”, następnie zwr. 7, 8, 9, 10, dalej tekst jak nr 373 (zob. przypis do niego), a po nim zwr. 1–3, przy czym między zwr. 2 i 3 jeszcze: „Mój Boże, mocny Boże, zmiłuj się nade mną, przykryjże mi moje ocy jak najprędzej ziemią”. �382 nr 380 - Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 237v., z lokalizacją jak w druku i rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 74, bez lokalizacji. W obu rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 1 przy powtórce na pierwszą miarę szesnastki b1 c2. W rkp. z teki 43 liczne wersje alternatywne, wersja drukowana zanotowana oznaczeniami literowymi nut, tam zapis następujący:                  Wy  rzą  dza  ła        bo  daj  ze ma  tka sy  na w cu  dze        ci                  mój sy  ne  czku u  kra  i  ny,             ; szczę  śli  we go  dzi  ny. w tym rkp. w zapisie tekstu w obu rkp.: „Polaczeńki”, „Polaczeniek” zamiast „rekruciki”, „rekrucik” i „Polski” zamiast „Płońska”. s. 339 nr 381– Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 dwukrotnie f2, w t. 3 tylko dolna wersja, na pierwszą b miarę alternatywnie dwie szesnastki f1 f1, t. 4: & b œ j œœ J , w t. 6 w obu wykonaniach i w t. 8 w pierwszym wykonaniu rytm: j œ œ , w t. 7 w pierwszym wykonaniu dodana wersja alternatywna: b & b œ œ œ œ œ , przy powtórce na trzecią miarę szesnastki g1 a1, po t. 8 jeszcze: b œ œ .. œ [ ‰] & b œ œ œ œ œœR œ œJ œ œ œ œ œ . œ œ œ œ œ œ . 1. W rkp. dalszy ciąg tekstu: „A te żołnierze niejednej matki, jak się ubierają to niby kwiatki. Jak maszerują, ludzie się dziwują, ale … radzi, że nie … . 2. �383 Gdzie spoczywają tam wiary grają, a ludzie z niemi wielką biedę mają. Żołnierz za panną … grze… tylko narobi ludzkiego śmiechu”. nr 382 – Por. DWOK T. 79 (Kaliskie. Suplement), nr 78. s. 341 nr 385 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1138, k. 4v., z lokalizacją: „od Prasnysza” i teka 50/3, k. 18r., nr 2, z lokalizacją: „od Czerwińska”, tam melodia z pierwszą zwrotką. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 2 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 50 w t. 3 na drugą miarę inna wersja alternatywna: ósemka e2 i dwie szesnastki c2 a1, w t. 6 przy powtórce zamiast czwartej ósemki dwie szesnastki fis1 d1, w t. 7 w obu wykonaniach górna wersja. Por. nr 262 w suplemencie. s. 346–347 nr 392 – Rkp. Kolberga: teka 10, sygn. 1173/4, k. 3, z lokalizacją: „Mąkolin”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 79, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. z teki 10 melodia zanotowana o tercję małą wyżej, melodia rozbudowana, zapis następujący: b 2 œ œ œ œ nœ & b b 4 œ nœ œ œ œ nœ œ œ œ œ œ nœ œ b œ œ œ œ nœ œ œ œ œ œ nœ œ œ œ œ œ nœ œ & b b œ nœ œ # 4Marsz j j j & 4 œj œ œ œJ œ œ œœ œ œ œ ˙ Mia - łem ja trze - wi - ki sa - ko - we, # n n n 44 j j jœ œ œ œ œ ˙ œ œ œ J pod nie- mi gwo- ździ - ki ło - jo - we. # jj jj j j j j j & œj œ œ Jœ œ œ [œj œ œ œJ œ œ œj œ œ Jœ œ œ ] œ œ œj œ ˙ Kto mi je zra-bo-wał, bo-daj psi-cho-ro-wał, jak sie Siu-re do-wie, co o - na mi po - # j & œ œj œ ˙ wie, aj, waj, waj. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœœ œ œ œ ; pod melodią zwr. 1–4 i tekst „Dzieci troje”. W rkp. z teki 43 tylko t. 9–16 z powyższego przykładu, brak ≥ przy �384 g1, a pod melodią zwr. 1 (tam „buciki“ zamiast „trzewiki“ i brak w. 3 i 4), zwr. 3, 4 i na końcu zwr. 2. Ponadto w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/II, k. 168, powyższy przykład zanotowany jako trzy odrębne pieśni: melodia pierwsza, bez lokalizacji, tam t. 1–8 z powyższego przykła- b b du poprzedzone dwoma taktami wstępu: & b œ œ œ œ ; pod nią zwr. 1–4 i tekst pod pieśnią od słowa „Śpiewaną“ do „Raj tu tu“ wraz z odesłaniem do cz. I Poznańskiego (DWOK T. 9), s. 261; melodia druga, z lokalizacją: „od Bodzanowa (Mąkolin)“, z notatką: „Marsz żydowski“, tam t. 9–21 z pierwszego przykładu i tekst: „Dzieci troje”; melodia trzecia, z lokalizacją jak melodia druga, z notatką: „Na żydów“, tam zapis melodii i zwr. 1 tekstu jak w druku, w t. 3 na drugą miarę brak górnej wersji, melodia poprzedzona dwoma taktami wstępu jak melodia pierwsza z tej karty. s. 347 nr 393 – Rkp. Kolberga, teka 23, sygn. 1279, k. 1v.; rkp. uszkodzony, zachowały się tylko t. 3–4, w t. 4 w pierwszym wykonaniu obie wersje, w drugim wykonaniu: & # 1 r 2 œœ œœr œœj œj R R J Jœ . Melodia i tekst także w odpisie M. Turczynowiczowej z zaginionego rkp. Kolberga, sygn. 2030/II, k. 168. W rkp. z teki 23 i w odpisie odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 377. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 16, sygn. 1209, k. 1, nr 20, tekst bez melodii, ten rkp. jest odpisem z wymienionego zbioru Wójcickiego. nr 394 – Takty 7–12 por. nr 443 w suplemencie. s. 348 nr 395 – Takty 1–6 por. nr 443 w suplemencie. Takty 7–14 (część instrumentalna) w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 49r., nr 1, bez lokalizacji, tam wśród melodii zatytułowanych: „Owczarskie”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, rozbudowana, zapis następujący: �385                             3 3                                3  3                                                                                           3 3                                     . 3 3 3 3 nr 396 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 93v., z lokalizacją ogólną: „Kosino” i notką: „Owczarz”, tam w obu wykonaniach w t. 1, 2 i 4 tylko górna wersja, t. 5 w pierw- . œ . œ œ œ œ œ .. szym wykonaniu opatrzony znakiem powtórki: & . , œœ œ# œ œ œ œ œ œ w drugim: & . 3 3 3 nr 397 – Takty 1–3 w rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., bez lokalizacji, tam z przekreślonym incipitem: „Oj, ryczały”; teka 5, sygn. 1137/I, k. 102, z lokalizacją i tekstem jak w druku oraz notą: „Pastusza”. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu w t. 1 na trzecią miarę ósemka c2. s. 349 nr 398 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 94r., nr 3, z lokalizacją: „Kosino” i notką: „Owczarz” oraz uwagą: „gra się o 4 tony wyżej, tj. rozpoczyna ton as”. W t. 1–3 widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, w obu wykonaniach w t. 1, 4 i 5 tylko górna wersja, w t. 6 �386 w drugim wykonaniu na drugą i trzecią miarę ósemki d2 a1, po czym t. 4–6 jeszcze dwukrotnie powtórzone, przy czym w t. 4–5 tylko górna wersja, t. 6: & # j œ œœœ œ . s. 349 nr 399 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 41, z lokalizacją: „Andrzejów”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 4 na drugą miarę triola ósemkowa, w t. 5 ostatnia ósemka e2, w drugim wykonaniu: w t. 4 na drugą miarę ósemki h1 g1; w zwr. 1 ostatnie wiersze: „wczoraj z jedną kochaneczką, dziś z drugą”, a po zwr. 3 jeszcze: „Hej, z podola, moje byśki, z podola, wygnała mnie od matuli swawola. A trzeba tę swywolenkę porzucić, a do matki się nazad powrócić”. nr 400 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 33, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „A na polu jabłonecka”. W rkp. w t. 1 i 3 tylko dolna wersja, w t. 1 przy pierwszej szesnastce alternatywnie e2, w t. 7 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki c2 d2, w t. 8 alternatywnie e2. s. 350 nr 402 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 34, z lokalizacją: „Drożdżyn pod Płońskiem”. W zapisie tekstu po słowie „obarek” jeszcze w nawiasie: „drzewo smolne”; pod ostatnią zwrotką dalszy ciąg tekstu jak nr 284, zob. przypis do tego numeru. nr 403 – Rkp. Kolberga: teka 33, sygn. 1305, k. 71, nr 1063 – melodia i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1067 – tekst, oba rkp. z lokalizacją ogólną: „Łążyń”. W rkp. z teki 33 notatka: „słowa – weselne”, melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 i 2 w drugim wykonaniu poniżej r r r j œ œr œ œj œj & zapisana wersja alternatywna: . Tekst œ œ œ œ z wariantem melodii por. DWOK T. 41, nr 129. s. 351 nr 405 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 41, z lokalizacją: „Ostrołęka”. W rkp. w obu wykonaniach: t. 4–6 zanotowane o sekundę wielką niżej, w t. 5 na pierwszą i drugą miarę ósemki c2 h1, w drugim �387 wykonaniu t. 1–3: & # j j œ œ œ œ œ œ œ J J J œ œ J ; pod melodią zwr. 1, a po niej: „Drzwiczki z baliczki miała, słomą się podpierała. Naści półkorca maku…. . Naści kopę siana, zmów nas samego pana. [Naści i] krowę z ci[elęciem]… . [Naści i] świnię z prosięciem. Porwane … świnie, bo to to twoja przyczyna. [Naści i] owcę z jagnięciem…”. s. 351 nr 406 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji, tam pod melodią fragmenty tekstu: „W olszynie ja wołki pasła…, bom się z Jasiem zabawiła” (zob. nr 407 i następny przypis). W zapisie melodii brak znaku przykluczowego, w całym przebiegu melodii cis2 zamiast c2, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na trzecią miarę h1, w t. 4 na drugą miarę szesnastki g1 fis1; przy powtórce: w t. 1 na trzecią miarę szesnastki a1 g1 lub alternatywnie fis1 h1. Tekst por. nr 180 w suplemencie. nr 407 – Tekst w rkp. terenowych: prawdopodobnie T. Lenartowicza, teka 43, sygn. 1352, k. 36, z lokalizacją: „Wysoce” i Kolberga, teka 33, sygn. 1308/II, k. 27, bez lokalizacji. W rkp. z teki 33 fragmenty tekstu: „ W olszynie ja wołki pasła…, bom się z Jasiem zabawiła” pod melodią jak nr 406, zob. poprzedni przypis. s. 352 nr 408 – Rkp. Kolberga, teka 33, sygn. 1305, k. 72, nr 1105, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia z incipitem: „Ona pasła” i teka 16, sygn. 1209, k. 16, nr 1096, z lokalizacją: „Mąkolin” – tekst. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 3–5 tylko dolna wersja, w t. 5 na drugą miarę ósemka a1, w t. 6 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarą szesnastki b1 d2. Por. nr 438 w T. 25. nr 409 – Takty 1–4: Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1137/I, k. 93r., z lokalizacją ogólną: „Kosino” i notką: „Owcarz”. �388 W rkp. w obu wykonaniach w t. 1 tylko dolna wersja, w pierwszym wykonaniu, przy pierwszej szesnastce alternatywnie d2, w t. 2 przy powtórce na drugą miarę alternatywnie szesnastki c2 h1, t. 4: 1 2 r r œjœ . œ & œ œ J œR .. . nr 411 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38, bez lokalizacji, z notatką: „z owczarni”. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę w obu wykonaniach górna wersja, po t. 4 powtórka t. 3 i 4, po t. 5 brak znaku powtórki, w t. 6 tylko dolna wersja, w t. 7: w pierwszym wykonaniu czwarta szesnastka c2, w drugim wykonaniu przy h1 brak ¯, w t. 9 w obu wykonaniach górna wersja, przed t. 11 jeszcze jedna powtórka dolnej wersji t. 9–10. s. 353 nr 413 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 38r., nr 19, bez lokalizacji, z notką: „Owczarek, z pola”. W t. 1 i 2 tylko górna, w t. 3 tylko dolna wersja, znak powtórki dotyczy tylko t. 4, w dalszym przebiegu melodii widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, od t. 5 zapis następujący: œ & œ œœJ œ mœ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œœ m œ œ œ œ œ œœ . œ . & œ j œ œ œœ œ œ œ œœ œœ œ œ œœ j œ œ J .. . s. 354 nr 415 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. brak znaku przykluczowego, w pierwszym wykonaniu: w t. 4 ≥ przy c2, w t. 5 pierwsza ósemka fis1, w t. 8 na pierwszą miarę ósemka a1; w drugim wykonaniu: w t. 4 ćwierćnuta c2, t. 5–6: # œ œ œ & J J J œ mœ J ; w zapisie tekstu w zwr. 2: „dupy” za- miast „jupy”. nr 416 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80v., z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w t. 5 tylko dolna, w t. 13 tylko górna wersja; w zapisie tekstu jeszcze skrótowo zanotowane warianty: „kacuska”, „gąsecka”, „owiecka – me, me, me”, „konicek – he, he, he”, „koziołek – be, be, be”. �389 s. 355 nr 417 i przyp. 2 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 77, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. t. 1–3: & # r rœ œ œ œ J J œœœ r r j œ œ œ œ J , w t. 9 na dru- gą i trzecią miarę ósemki a1 a1, w t. 11 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta d1, w t. 12 tylko dolna wersja; pod melodią zwr. 1–3. Pod pieśnią odesłanie do artykułu A. Petrowa Lud Ziemi Dobrzyńskiej, jego charakter, mowa, zwyczaje i obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1878, T. 2, s. 94 (całość na s. 3–182). W przypisie do zwr. 4 Kolberg zamieścił cytat pochodzący z hasła Mazowsze opracowanego przez E. Świeżawskiego, a zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, 1886, T. 6 na s. 188–204; cytat w rozdziale „Przemysł na Mazowszu” na s. 203. s. 355 nr 418 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 2, sygn. 1124, k. 18, z lokalizacją ogólną: „Głuchy”. W rkp. w t. 1 w drugim wykonaniu dodana wersja alternatywna:     ; między zwr. 1 i 2 jeszcze jedna: „Na piecu studnią miał, mierzał ją przetakiem, ryby łowił grabiami, strzelał wróble makiem”. s. 356 nr 419 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo). W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 trzecia ósemka d2, w t. 2 przy szesnastkach alternatywnie ósemka h1, w drugim wykonaniu: w t. 2 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta h1, w t. 4 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta d1; pod melodią zwr. 1–5, po nich: „Wróble żyto młóciły, trznadle pomagały, co umłócili to zjedli, a nigdy nie …”, dalej fragmenty: „Świnia marchew… a wilk mięso”, a następnie tekst jak nr 423, zob. przypis do tego numeru. �390 nr 421– Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 1–2 dolna wersja, w t. 2 druga ósemka h1, w drugim wykonaniu: w t. 1–2 górna wersja, w obu wykonaniach w t. 3 tylko górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 po w. 1–2 od razu zwr. 4 w. 1 i 2 (brak w. 3 i 4), a następnie w. 3 i 4 zwr. 3. nr 422 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 80, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. t. 1–2 skrócone do jednego taktu: dwie ćwierćnuty g1 a1; pod melodią zwr. 1–5, dalej zwr. 7–9, a na końcu zwr. 6. s. 357–358 nr 423– Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 39, z lokalizacją ogólną: „Czepielew, Maków” (właśc. Ciepielewo); w rkp. tekst zanotowany jako kontynuacja pieśni nr 419, zgodnie z notą Kolberga. Odsyłacz pod pieśnią do cz. II Mazowsza (T. 25) winien być: 343 (nie 543); odesłanie do cz. I Poznańskiego (DWOK T. 9), nr 2 winno być prawdopodobnie pod numerem 421. s. 358 nr 424 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 1 zamiast trzeciej ósemki szesnastki c2 h1, w t. 4 zamiast pauzy ósemka e1, w drugim wykonaniu: t. 1–4 oznaczone znakiem powtórki, w t. 2 na drugą miarę ćwierćnuta d2, t. 3–4 zanotowane jako pierwsza volta, po nich 2. 2. œ œ œj œ œ # œj & J J J J œ volta: ; pod melodią zwr. 1–8, w zwr. 3: „co tam” zamiast „na ziemię”, zwr. 4 i 5 bez powtórzeń „o, dębowe”. Pod pieśnią odsyłacz do wariantu tekstu w artykule Kolberga Właściwości, pieśni i tańce…, s. 144 (dział III), nr 108; zob. DWOK T. 41, nr 188. s. 359 nr 426 – Rkp. Kolberga, teka 2185/4, k. 162, tam lokalizacja, tekst i odesłanie do cz. II Mazowsza (T. 25) jak w druku; w zapisie melodii w t. 3 w drugim wykonaniu na trzecią miarę ćwierćnuta d2. s. 360 nr 428 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 76, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 2 tylko górna wersja, w t. 6–8 tylko wersja zanotowana dużymi nutami, brak znaku powtórki; w rkp. jeszcze skrótowo zanotowany tekst: �391 „[A coś tam] jadał – kłosek z mącecki, …pijał – miód, wino, co było, …gdzie sypiał – z młynarką pod miarką, Czy cie tam bili – oj, bili, oj, bili, a czym cie bili – łańcuszkiem francuskim, możeś mi chory, oj, chory, oj, chory, możeś mi umrzesz, oj, umrę, oj, umrę” i dalej zwr. 10–12 także zanotowane skrótowo. s. 362 nr 431 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 42, z lokalizacją: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). œ W rkp. w t. 6 na trzecią miarę a1, t. 7–8: & J œ J œ J œ pod melodią tekst 8-zwrotkowy, między zwr. 4 i 5 jeszcze: œ J ; „Poszedł do komory popłakujący, swojej Celusi [poszukujący], gdzieś mi się podziała…”. W druku błędnie zanotowane metrum, winno być . s. 364 nr 432 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 19, bez lokalizacji. W rkp. w t. 2 na drugą miarę ósemki b1 g1, w t. 3 tylko dolna wersja, przy f1 brak ≥, w t. 4 tylko górna wersja, na drugą miarę ósemki f1 d1, w t. 5–6 tylko górna, w t. 7 i 10 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 brak wyjaśnienia: „nęcili”, w zwr. 5: „nie” zamiast „se”, w zwr. 6 brak w. 2. nr 433 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 42, sygn. 1349, k. 6, z lokalizacją: „od Warszawy” i notą: „Usypiająca”. Takty 3–4 trzykrotnie powtórzone, w t. 4 w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim również górna, na drugą miarę ósemki d2 d2, w trzecim wykonaniu dolna wersja. s. 364–365 nr 434 i przyp. 1 – W przypisie na s. 364 odsyłacz do informacji w artykule ks. J. Gackiego Wiadomość historyczna o biskupich niegdyś dobrach, zamku i mieście Iłży, a mianowicie o kościele parafialnym, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1854 ,T. 27 (nie 17), całość artykułu na s. 366–408 i 449–497. Pod pieśnią odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 101–102, tam taki sam tekst i s. 291, tam wariant tekstu. �392 s. 365 nr 435 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). W rkp. w t. 4 tylko dolna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę alternatywnie triola ósemkowa h1 c2 d2, a pod melodią tekst jak nr 436, zob. następny przypis. s. 366 nr 436 – Tekst w rkp. terenowych Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 73 bez lokalizacji i teka 43, sygn. 1352, k. 40, z lokalizacją ogólną: „Czepielew” (właśc. Ciepielewo). Na k. 73 tekst zwr. 1–7, przy czym tam w zwr. 1: „panna” zamiast „dziewka”, w zwr. 2: „Roztoczyła” zamiast „I nalazła” i w zwr. 3: „Przyjechał” zamiast „Zajechał”, dalej zwr. 10–14, po nich: „Jedno leży pod ławą porośnięte murawą. [Drugie leży pod] progiem przyrzucone barłogiem”, następnie zwr. 16, 17, 20, 21, 23, 24, 27–32, 35. Na k. 40 tekst zwr. 1, 3–9, 12–17, 20, 27, 30 i 35 podpisany pod melodią jak nr 435, zob. poprzedni przypis. s. 367 nr 438 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 24, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Chodzi sierotka po wsi”; teka 11, sygn. 1175, k. 12, z lokalizacją jak w druku; teka 30, sygn. 1302, k. 63, bez lokalizacji, ten rkp. uszkodzony, zachowało się tylko pierwsze wykonanie i wiersz pierwszy dla zwr. 1 i 2. We wszystkich rkp. w pierwszym wykonaniu górna wersja: w t. 1 ósemka g1, w t. 3 na drugą miarę ósemki cis2 a1, w drugim wykonaniu: w t. 1 przy szesnastkach alternatywnie również ósemka g1. W rkp. z teki 43 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej. W rkp. z teki 11 zamiast odesłania do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26) po zwr. 2 tekst następujący: „Sam Pan Jezus z nieba i podał sierotce chleba. Idź do swojej macierze, niech ona koszulkę upierze. Jak ona mi pierze, to kawały lecą. Jak ona mnie myje, to nakręca szyję. Jak ona mnie czesze, strumieniem krew ciecze. �393 Jak ona mnie obłuczy, to po kątach włóczy. Ona swoim dziatkom kaszkę w mliku warzy. A mnie sieroteczce barszczyk w skorupeczce”. Przypisy (s. 369–397) s. 371–372 (przyp. 1) – W pierwszym akapicie odesłanie do informacji zamieszczonej przez J. Długosza w Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, zob. tegoż Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1 w: Dzieła wszystkie T. 2, Kraków 1867, s. 250. Dalej cytaty z pracy F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt… s. 28 i s. 29 (w przypisie), tam cytat z Historii prawa polskiego J.W. Bandtkie-Stężyńskiego wydanej w Warszawie w 1850 roku, s. 69. W drugim akapicie Kolberg powołał się na A. Naruszewicza Historię narodu polskiego od początku chrześcijaństwa, w wydaniu z 1780 roku, Warszawa, T. 2, na s. 328 wzmianka o „napełnianiu Mazowsza mnogim ludem”; wymienił też dzieło K. Wyrwicza Geografia powszechna czasów teraźniejszych albo opisanie krótkie krajów całego świata, Warszawa 1770 (toż: m.in. 1773); dalej odesłanie do K. Niesieckiego Herbarza polskiego, T. 1–10 Lipsk 1839–1845, zob. T. 1, s. 195. Na s. 372 w. 12g. odsyłacz dotyczy J. Haczewskiego O bursztynie, „Sylwan” 1838, T. 14, s. 191–251 i 358–428. W w. 18g. wymieniony Marcin Gallus, winno być: Marcin Kromer, Kronika polska Marcina Kromera, biskupa warmińskiego… przełożona przez Marcina z Błażowa Błażowskiego i wydana w Krakowie r. 1611, zob. wydanie: Sanok 1857, tam s. 100. Wiersz 19g. zob. Kronika Bogufała i Godysława Paska, opracował W.A. Maciejowski, w: Pomniki dziejowe Polski, wyd. A. Bielowskiego, T. II, Lwów 1872, s. 482. Wiersz 20d. J. Długosz Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, zob. tegoż Dziejów polskich ksiąg dwanaście, T. 1, w: Dzieła wszystkie, T. 2, Kraków 1867, s. 101; w wymienionym powyżej wyd. Historii narodu polskiego Naruszewicza na s. 324 brak takiej informacji, wzmianka o Angelotusie, zob. toż, wyd. K.J. Turowskiego, T. 1, Kraków 1859, s. 59. �394 s. 373 s. 376 s. 376 s. 377 W. 18d. zob. J. Bartoszewicz Biskupstwo płockie, w: Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, Warszawa 1860, T. 3, s. 661–666. W przyp. 1 wymieniony artykuł A. Wagi O turach i żubrach z okoliczności znalezienia niedawno czaszki wołu kopalnianego w Pruszkowie w Płockiem, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 3, s. 133–144, wzmianka o opisie Puscha za A. Wagą, s. 139. W przyp. 2 wymienione artykuły: L. Zejsznera Kopalnie bursztynu w Królestwie Polskim, „Biblioteka Warszawska” 1844, T. 3, s. 419–421; A. Wagi O bursztynie i z czego on powstał, „Biblioteka Warszawska” 1845, T. 2, s. 66–89 i dodatek s. 205–207 oraz fragment Pamiętnika historycznego płockiego Gawareckiego, tam w T. 2, s. 77–82 rozdział „O kuźnicach żelaza w województwie płockim”. w. 1–27 g. (przyp. 2) – Kolberg zamieścił cytat anonimowej notatki Z Wierzbicka opublikowanej w „Gazecie Polskiej” 1887, nr 245. w. 13d. – s. 375 w. 1d. (przyp. 3) – Tekst do s. 375 w. 4g. pochodzi z wymienionej pracy M. Smoleńskiego Cztery kościoły... ze s. 20–23, natomiast pozostała część tekstu zaczerpnięta została ze s. 93–98. Przypisy dolne na s. 374 pochodzą od Kolberga, tam w przyp. 2 wymieniona anonimowa notka Koresp[ondencja]. Koźmin, „Tygodnik Katolicki” T. 2: 1861, s. 237. ` w. 1–20g. (przyp. 4) – Kolberg wymienia kronikę Galla, odesłanie do s. 122 dotyczy wydania J.W. Bandtkiego z 1824 roku, Martini Galli Chronicon oraz Kronikę Bielskiego, zob. J. Bielski Kronika polska Marcina Bielskiego, nowo przez…, syna jego wydana, w: Zbiór pisarzów polskich (wyd. A. Gałęzowskiego), cz. IV, tom 11, Warszawa 1829, w tym wydaniu s. 209. Cały przyp. 3 oraz odesłania do kronik za: W.H. Gawarecki Groby królów polskich w Płocku. Wiadomość historyczna, Warszawa 1827, s. 4. w. 21g. – s. 377 w. 22g. (przyp. 5) – Cytaty pochodzą z tekstu A. Przeździeckiego O dwóch stacjach krzemiennych w ziemiach polskich, zamieszczonego w „Roczniku Towarzystwa Naukowego Krakowskiego” 1872, T. 43 (ogólnego zbioru), s. 158–160, tekst w „Dodatku I” (brak w spisie treści), wg przypisu autora jest to poprawiona wersja wcześniejszego tekstu Osady przedhistoryczne na gruntach dawnego starostwa gulczewskiego pod Płockiem, w dobrach generała Bontemps z „Biblioteki Warszawskiej” 1871, T. 3, s. 102–103, tam w dziale „Do redakcji Biblioteki Warszawskiej”. w. 21d. – s. 379 w. 10g. (przyp. 6) – Pierwszy akapit pochodzi z Żywotów świętych pańskich narodu polskiego P. Skargi, zob. Sanok 1855, s. 52–53; dalej fragment z pracy W.H. Gawareckiego �395 Opis ziemi wyszogrodzkiej…, s. 19–21, u Gawareckiego cytat z: Bzowski Abraham, Thaumaturgus Polonus, sen de vita et miraculis S. Hiacynthi, Venetia 1606. Na zakończenie Pieśń o św. Jacku – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 105; teka 41, sygn. 1347, k. 104, nr 392, tam tylko melodia z incipitem: „Jacyńcie święty”, oba rkp. bez lokalizacji, w obu rkp. w t. 2 inny rytm:    . Pieśń zanotowana na k. 105 jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek II i III do Śpiewnika kościelnego…, s. 993– 995; w tym rkp. tak jak w druku także odesłanie do dzieła Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, s. 718–723, tam cztery pieśni o św. Jacku (nr 704–707). s. 379 w. 11g. – s. 380 w. 21g. (przyp. 7) – W pierwszej części Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu J. Przyborowskiego Kilka wycieczek archeologicznych po prawym brzegu Wisły, „Wiadomości Archeologiczne” 1873, T. 1, s. 88 (całość artykułu s. 39–96); na s. 380 cytaty z artykułu ks. J. Osieckiego Wiadomość historyczna o kościołach parafialnych w dekanacie zakroczymskim diecezji płockiej istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1855, T. 29, nr 2, s. 131 i 147 (całość artykułu s. 121–188). Odesłanie do Kromera pochodzi od Kolberga, zob. Kronika polska Marcina Kromera…, wyd. Sanok 1857, tam s. 470. s. 380 w. 22–1d. (przyp. 8) – Rozdział poświęcony Sawie Calińskiemu J. Kitowicz zamieścił w Pamiętnikach do panowania Augusta III i Stanisława Augusta, zob. wyd. A. Woykowskiego, Poznań 1840, tam s. 232–235. s. 381–382 w. 4g. (przyp. 9) – Kolberg wykorzystał fragmenty pracy W.H. Gawareckiego Wiadomość o kościele parafialnym we wsi Koziebrodach w obwodzie mławskim guberni płockiej istniejącym, dołączonej do tegoż Pamiątek historycznych Łowicza…, s. 211–239. s. 382 w. 5g. – 9d. (przyp. 10) – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 121, jest to czystopis przygotowany do druku; teka 41, sygn. 1347, k. 117, nr 418, tam melodia z incipitem: „Nowa jutrzenko”. W czystopisie z k. 121 tak jak w druku odesłania do zbiorów M.M. Mioduszewskiego Dodatek II i III do Śpiewnika kościelnego…, s. 996 i Kellera Zbiór pieśni nabożnych…, tam na s. 753–755 trzy pieśni (nr 738–740). s. 382 w. 8d. – s. 384 w. 4g. (przyp. 11) – Pierwsze trzy akapity (do s. 383 w. 14g.) zostały zaczerpnięte z notatki bez tytułu zamieszczonej w „Dzienniku Warszawskim” R. 5: 1855, nr 184, w dziale „Wiado- �396 mości krajowe”, tam notatka anonimowa, wzmianka o autorstwie J. Bartoszewicza pochodzi od Kolberga; od Kolberga dodany też przypis do tej części tekstu, w którym wymieniona została praca W. Smoleńskiego Drobna szlachta w Królestwie Polskim. Studium etnograficzno-społeczne, wydana w Warszawie w 1885 (nie 1888). W kolejnym akapicie odwołanie do pracy F.S. Dmochowskiego Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych prowincjach, Warszawa 1860. Wzmianka o Alojzym Żółkowskim dotyczy raczej aktora, pisarza i humorysty (1777–1822), choć możliwe, że jego syna, także Alojzego (1814– 1889), aktora i śpiewaka. s. 384 w. 5g. – s. 390 w. 25g. (przyp. 12) – Kolberg wykorzystał fragmenty wcześniej już cytowanego obszernego artykułu W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna… zamieszczonego w kilku numerach „Tygodnika Ilustrowanego”; cytaty pochodzą z numeru 295 (do s. 386 w. 14d.) i 296. Ponadto odesłanie na s. 384 dotyczy pracy W. Czajewskiego Kurpie zamieszczonej w piśmie ,,Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny” 1881, T. I, nr 12, s. 561–567 oraz T. II, nr 13, s. 33–44. W przypisie dolnym na s. 385 wymieniona została praca Z. Glogera Dawna Ziemia Łomżyńska, Warszawa 1876. W przyp. 1 dolnym na s. 387 wymieniony Lud polski... Ł. Gołębiowskiego, tam s. 39 oraz hasło autorstwa K.W. Wójcickiego Kurpie zamieszczone w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 16, Warszawa 1864, s. 502; w przyp. 2 dolnym (s. 387–388) cytat z publikacji A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej..., s. 86. Na s. 388 w. 21d. wzmianka o J. Albertrandim, dotyczy pracy tego autora Dzieje Królestwa Polskiego krótko lat porządkiem opisane, Lwów 1846, T. 1, s. 270. W przyp. 1 na s. 389 cytat z Wędrówek po guberni augustowskiej... Połujańskiego ze s. 85 (nie 58). s. 390 w. 18d. – w. 391 w. 10d. (przyp. 13) – Kolberg zacytował artykuł L. Krzywickiego Ballada kurpiowska, „Wędrowiec” 1881, T. 10 (seria 3), nr 249; wspomiane w artykule studium to wymieniany wielokrotnie przez Kolberga artykuł W. Czajewskiego Kurpie. Kartka etnograficzna… . s. 391 w. 9d. – s. 27g. (przyp. 14) – Cytaty pochodzą z drugiej części artykułu A. de la Borderie Usages de la féodalité en Haute et Basse – Bretagne, „Mèlusine”, T. III: 1886–1887, s. 317–319 (całość artykułu na s. 274–275, 317–319, 347–348, 368–369); na końcu odesłanie Kolberga do cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5). �397 s. 392 w. 12d. – s. 394 w. 11g. (przyp. 15) – Kolberg przytoczył fragmenty wymienionej pracy M. Smoleńskiego Cztery kościoły..., łącząc partie tekstu głównego i przypisów ze s. 56–58. s. 394 w. 11g. – s. 395 w. 18g. (przyp. 16) – Cytaty pochodzą z anonimowej notatki Wianki zamieszczonej w „Gazecie Polskiej” 1888, nr 141, s. 2, tam w dziale „Z miasta”. s. 395 w. 19g. – s. 396 w. 6g. (przyp. 17) – Kolberg wykorzystał anonimowy tekst Z Paryża zamieszczony w „Gazecie Polskiej” 1888, nr 156, s. 1–2. s. 396 (przyp. 18) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 82, nr 300, tam melodia i dwie pierwsze zwrotki; nad melodią notatka Kolberga: „Pieśń o N[ajświętszej] P[annie] Maryi”; rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 186, do którego odsyła Kolberg w druku, przy czym w zbiorze Mioduszewskiego brak zwr. 7 i 8. W Zbiorze pieśni nabożnych… Kellera na s. 419 tekst jak u Kolberga w druku. s. 397 (przyp. 19), przykład muzyczny – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 75, z lokalizacją ogólną: „Mąkolin”, tam melodia zanotowana o sekundę wielką niżej, w t. 4 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ósemki d2 c2, w t. 8 na pierwszą miarę ćwierćnuta d1; pod melodią tekst jak w druku. �398 �PRZYPISY ŹRÓDŁOWE TOMU 28 (Mazowsze cz. V) Wstęp (s. VII–X) s. VII w. 1–18d. (przyp. 1) – W przypisie Kolberg zamieścił cytat z anonimowej notki Z literatury zamieszczonej w „Kurierze Warszawskim” R. 70 1890, nr 121, s. 3; w cytacie wzmianka o pracy W. Smoleńskiego Drobna szlachta w Królestwie Polskim. Studium etnograficzno-społeczne, Warszawa 1885. Nie jest jasne, o jakiej publikacji Z. Glogera mowa w „Kurierze”, Gloger wydał już wcześniej prace na temat szlachty, zob. m.in. Dawna ziemia bielska i jej cząstkowa szlachta, Warszawa 1873; część prac Glogera o tej tematyce wydana została na początku XX wieku, ale mogła być znana Kolbergowi z rękopisów. s. IX–XI – Kolberg kilkakrotnie wymienia pracę Z. Glogera Obchody weselne wydaną pod pseudonimem „Pruski” w Krakowie w 1869 roku, zob. też wstęp do tomu DWOK 80/I „Mazowsze Oskara Kolberga”. Zob. też wykaz prac Glogera w bibliografii. Kraj (s. 3–18) s. 3–4 przyp. 1 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 7. Redagując tekst w rkp. Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu T. Dziekońskiego Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku zamieszczonego w „Kalendarzu Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok 1860, s. 61–67. s. 4 w. 1–7g. – Odesłania Kolberga dotyczą następujących publikacji: M. Balińskiego, T. Lipińskiego Starożytna Polska, T. 1: Warszawa 1843 (nie 1844), tam rozdział „Ziemia Łomżyńska” z opisem Łomży na s. 525–529; L. Rzeczniowskiego Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861; tegoż autora Opis kościoła farnego pod wezwaniem świętego Michała w Łomży w „Pamiętniku Religijno-Moralnym” 1861, T. 8, s. 255–271; ks. M. Kościół pierwotnie �400 jezuicki, następnie pijarski, a obecnie ewangelicki w Łomży w „Tygodniku Ilustrowanym” 1866, T. XIV, nr 363; hasła Łomża w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, T. 17: Warszawa 1864, s. 613–622, także autorstwa Rzeczniowskiego; ostatni odsyłacz dotyczy hasła Łomża podpisanego Cab. (brak wyjaśnienia w wykazie skrótów) i Br. Ch. (Chlebowski), zamieszczonego w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, T. V, Warszawa 1884, s. 699–714. w. 14g. – s. 5 w. 6g. (Wierzbowo) – W opisie cytat z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte, Warszawa 1859, s. 96–97. Kolberga odsyła także do cz. I Kujaw (DWOK T. 3), s. 32. s. 6 w. 19–21g. (Lipniki) – Odesłanie dotyczy artykułu Z. Glogera Dworzec Łukasza Górnickiego w Lipnikach pod Tykocinem, „Biblioteka Warszawska”, 1889, T. 1, s. 435–439. w. 24–27g. (Złotoryja) – Odesłanie dotyczy artykułu W.H. Gawareckiego Wiadomość topograficzno-historyczna o osadach zwanych Złotoryją, tudzież o kościołach i kaplicach w tychże istniejących, „Pamiętnik Religijno-Moralny” 1850, T. 10, tam o Złotoryi na s. 512–525. w. 12d. – s. 7 w. 7g. i przyp. 1 (Wizna) – Cytat w przypisie pochodzi z wymienionej pracy F. Kozłowskiego Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa 1858 ze s. 35, tam w przypisie 1. Na końcu opisu odesłanie do hasła F.M. Sobieszczańskiego Wizna zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej… 1867, T. 27, s. 326–328. s. 7 w. 13–16g. (Radziłów) – Odsyłacze Kolberga dotyczą prac: A. Święcickiego Topographia sive Masoviae… s. 26, zob. Topograficzny opis Mazowsza… „Kwartalnik Kłosów” R. 1: 1877, T. 2, s. 109; M. Balińskiego, T. Lipińskiego Starożytna Polska…, T. 1, s. 489–490. w. 17–20g. (Wąsocz) – Kolberg odsyła do opisu w Starożytnej Polsce… T. 1, s. 487–489. s. 7–8 przyp. 1 i s. 8 przyp. 1 i 2 – Odesłania dotyczą pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…; miejscowość Grajewo opisana na s. 102–103, Rajgród na s. 105, informacje zawarte w przyp. 2 u Połujańskiego na s. 194–195. s. 13 w. 14–21g. (Studziennice) – Zamieszczone informacje Kolberg zaczerpnął z Wędrówek po guberni augustowskiej… A. Połujańskiego, ze s. 110. s. 13–14 w. 13d. – s. 14 w. 3 g. i przyp. 1 na s. 14 (Krasnybór) – W przy- �401 s. 14 s. 15 s. 16 s. 17 pisie fragment pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 191. w. 8–11g. (Lipsko) – Kolberg wymienia Korespondencję Gazety Warszawskiej. Suwałki, 10 czerwca 1856 roku, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 168, tam brak autora, w bibliografii w DWOK T. 80/III pod: [Połujański] (za Kolbergiem). w. 21g. – s. 15 w. 4g. (Święte Jeziory) – Odesłanie Kolberga dotyczy Wędrówek po guberni augustowskiej… A. Połujańskiego, s. 115. przyp. 1 – Zamieszczone informacje dotyczące leśnictwa przełomskiego Kolberg zaczerpnął z Wędrówek po guberni augustowskiej… A. Połujańskiego, ze s. 112–113. w. 13– 37g. (Suwałki) – Opis Suwałk oraz informacje zamieszczone przez Kolberga u A. Połujańskiego Wędrówki… na s. 218 – 220. w. 2d. – s. 17 w. 3 g. (Biała Woda) – Kolberg wymienił artykuł A. Budzińskiego Poszukiwania archeologiczne w b. guberni augustowskiej zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej” 1871, T. 1, s. 230–243, wzmianka o Białej Wodzie na s. 243. w. 4–8g. (Hańcza) – Kolberg zacytował fragment pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 216. w. 9d. – s. 18 w. 3d. i przyp. 2 (Dowspuda) – Opis miejscowoś­ ci u A. Połujańskiego Wędrówki… na s. 195. W przyp. 2 Kolberg wspomina o poglądzie A. Osipowicza wyrażonym w artykule Ruiny zamku w Dowspudzie, „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. X, nr 276. Lud (s. 21 –62) s. 21 s. 22 w. 8g. – s. 22 w. 2g. – Cytat pochodzi z artykułu Z. Glogera Rzeka Narew zamieszczonego w „Wędrowcu” 1881, nr 259; dokończenie artykułu w numerze 260. w. 3 – s. 23 w. 7g. i przyp. 1 – Cytat pochodzi z artykułu B. Chlebowskiego Zadania historii i literatury polskiej wobec warunków i czynników jej dziejowego rozwoju w wymienionym roczniku „Ateneum”, zeszyt 2, pierwszy akapit ze s. 304, drugi ze s. 310; w przyp. 1 na s. 22 Kolberg zacytował fragment artykułu Wieś Budzieszyn albo Zbudeszyno z „Pamiętnika Sandomierskiego” 1829, T. 1, (nie 2) s. 365–366, natomiast wzmianka na s. 23 o Pamiętnikach Paska także u Chlebowskiego, zob. Pamiętniki… z czasów �402 s. 23 s. 26 s. 27 s. 28 s. 30 s. 32 s. 33 panowania Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III, wydane z rękopisu przez E. Raczyńskiego, Poznań 1836. Odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26) pochodzi od Kolberga. w. 8g. – s. 25 w. 1d. – Początek tekstu to cytat, a dalej informacje zaczerpnięte z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 182–183 i s. 17, Połujański wymienia Pamiętniki… Paska, natomiast odesłania do cz. III i IV Mazowsza pochodzą od Kolberga. W przypisie 2 (s. 24–25) odesłanie do czasopism – te informacje m.in. w artykule podpisanym kryptonimem „Nil” Na widnokręgu, „Prawda. Tygodnik Polityczny, Społeczny i Literacki” R. IV: 1884, nr 21 oraz w Korespondencji Głosu Łomżyńskiego podpisanej „Lekarz”, „Głos. Tygodnik Literacko-Społeczno-Polityczny” R. II: 1887, nr 27 i 29. w. 1–24 g. – Kolberg przytoczył fragment Korespondencji Gazety Warszawskiej. Suwałki, w grudniu 1856 roku, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 50 (nie 52); w numerze 52 dokończenie artykułu i podpis autora: „J. W”. w. 3–15d. – Kolberg zaczerpnął informacje z Korespondencji Gazety Warszawskiej. Sejny 1857, nr 206 (początek artykułu w numerze 205), tekst nie jest cytatem, nie jest też podpisany, zatem jedynie tematyka lub wiedza Kolberga pozwalała mu na identyfikację autorstwa. w. 2d. – s. 27 w. 23g. – Rkp. Kolberga, teka 4, sygn. 1128, k. 1; jest to odpis fragmentów wymienionego artykułu J. Tyrawskiego Korespondencja Gazety Warszawskiej. Sejny, nr 68–69. w. 15d. – 28 w. 3g. – Kolberg zacytował fragment pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 204. w. 3g. – s. 30 w. 12g. – Tekst zredagowany przez Kolberga na podstawie rkp. A. Osipowicza Nałogi i namiętności, teka 4, sygn. 1131, k. 1–2, zob. DWOK T. 80/I, s. XLVII. w. 13g. – s. 32 w. 13d. – Tekst zredagowany przez Kolberga na podstawie rkp. Wyrażenia obelżywe i przekleństwa, teka 4, sygn. 1129, k. 1–4, którego autorem był najprawdopodobniej A. Osipowicz, zob. DWOK T. 80/I, s. XLVII. w. 12d. – s. 33 w. 4g. – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu A. Osipowicza Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. X, nr 250 (całość artykułu w nr 250–255). Pierwszy akapit tego tekstu (s. 32 w. 2–12d.) także w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 12, jest to odpis z wymienionego artykułu. w. 5g. – 34 w. 5g. i przyp. 2 – Rkp. Kolberga, teka 4, sygn. 1128, �403 k. 1; jest to odpis fragmentów wymienionego artykułu J. Tyrawskiego Korespondencja Gazety Warszawskiej. Sejny, nr 68–69; treść przypisu tylko w rkp. Kolberga. s. 34 w. 6g. – s. 37 w. 11g. i przyp. – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu A. Osipowicza Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1864, T. X, nr 250–255, informacje dotyczące mowy w numerze 253; w przyp. 1 na s. 34 wspomniana już publikacja A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 210. W ostatnim wierszu wymieniona została powieść E. Orzeszkowej Nad Niemnem, pierwodruk: „Tygodnik Ilustrowany” 1887; wydanie osobne: Warszawa 1888. ryc. przed s. 37– Rycina „od Zambrowa i Łomży” wg akwareli i rysunków W. Gersona, zob. DWOK T. 80/I, s. LXIV i tamże ryc. 7. s. 37 w. 16–17g. – Odesłanie Kolberga dotyczy ryciny „od Radzymina i Serocka” zamieszczonej w cz. III Mazowsza (T. 26) przed rozdziałem „Kraj”. w. 2d. – Wzmianka Kolberga dotyczy ryciny „od Zambrowa i Łomży” zamieszczonej przed s. 37. s. 39 w. 6–13g. – Rkp. nieznanego autora (być może A. Osipowicza), Augustowskie. Ubiory włościan, teka 30, sygn. 1298, k. 42–43, z notką Kopernickiego dotyczącą tej karty: „przeniesiona z teki 4”. Tekst zamieszczony na s. 39 pochodzi z obszerniejszego rkp., którego pozostałe fragmenty (Spod Augustowa i Około Wilkowyszek i Wierzbołowa) zostały opublikowane w ramach edycji DWOK w monografii Litwa (T. 53), s. 84 i 85. w. 13d. – s. 40 w. 15g. – Kolberg wykorzystał fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 199 i 205, przytoczony tekst został przeredagowany przez Kolberga. s. 40 w. 16g. – s. 41 w. 1d. – Kolberg wykorzystał fragmenty publikacji P. Bobrowskiego Grodenskaja gubernija wydanej w serii Materialy dla geografii i statistiki Rossii, sobrannyje oficerami generalnogo sztaba, Sankt–Petersburg 1863, T. II, s. 818–819. s. 42–45 w. 5 d. – Kolberg wykorzystał informacje z zachowanego w jego archiwum rkp. A. Osipowicza Potrawy i napoje szczególne, teka 4, sygn. 1130, 1–2, na rkp. notka I. Kopernickiego: „Wyciśnięte w Mazowszu V, s. 42” (zob. DWOK T. 80/I, s. XLVII). Fragment tekstu zamieszczony w przyp. 1 na s. 44 w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 22. s. 46 przyp. 1 – W przypisie Kolberg odsyła do obszernego hasła K. Martina Budownictwo wiejskie zamieszczonego w Encyklopedii �404 s. 48 s. 49 s. 50 s. 51 s. 54 s. 58 s. 59 s. 60 s. 61 rolnictwa i wiadomości związek z niem mających, Warszawa 1873 (nie 1872), T. I, s. 189–256; tam opis prac ciesielskich na s. 202–210, natomiast informacje o oborach litewskich na s. 232. w. 15 i 20g. – Odesłania Kolberga niejasne (w obu brak stron). W cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5) w opisie sprzętów brak wymienionych przedmiotów; w cz. I Kujaw (DWOK T. 3) również brak opisu stojaka, tam na s. 248 rycina dziecka w stojaku – dotyczy ona jednak wierzeń. w. 22g. – Wg erraty Kolberga winno być: „karmnikiem” nie „karmniem”. w. 18–1d. – Cytaty pochodzą z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 204; fragment: „Jazda w hołoblach” u Połujańskiego na s. 19; ostatnie zdanie oraz odesłanie do cz. III Mazowsza (T. 26) wprowadzone przez Kolberga. przyp. 1 – Opis gospodarstwa cząstkowego we wsi Wołkunach… i Opis gospodarstwa większego we wsi Zawrocie… w Encyklopedii rolnictwa…, T. II, 1874, s. 1046 i 963. Notatka bibliograficzna dotycząca gospodarstwa w Zawrociu i Wysokim Mazowieckim w rkp. Kolberga, teka 13, sygn. 1194/2, k. 1. przyp. 5 – Rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1118, k. 22. w. 11g. – w. 11d. i przyp. 1–2 (s. 59) – Kolberg wykorzystał fragmenty wymienianego już artykułu A. Osipowicza Wycieczki w okolice Suwałk… z „Tygodnika Ilustrowanego” 1864, informacje o tkactwie w numerze 254 (początek artykułu: nr 250); cytat zamieszczony na s. 58 i w przypisach w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 12 i teka 1, sygn. 1118, k. 23 (karty te tworzyły kiedyś całość), jest to odpis z wymienionego artykułu Osipowicza. w. 13g. – 60 w. 12g. – Ten fragment w rkp. Kolberga, teka 1, sygn. 1116, k. 7; jest to odpis z anonimowego artykułu Widok Łomży. Wspomnienie z początku dziewiętnastego wieku zamieszczonego w „Kalendarzu Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok 1860, ze s. 65, całość artykułu na s. 61–67. w. 9–13d. – Kolberg odsyła do publikacji Z. Glogera Podróż Niemnem, „Wisła” 1888, T. 2, z. 1, s. 30–84 i z. 2, s. 247–305, odesłanie do s. 147 błędne, o rybołówstwie pisze Gloger w drugim zeszycie. Zob. też E. Orzeszkowa Nad Niemnem, pierwodruk: „Tygodnik Ilustrowany” 1887; wydanie osobne: Warszawa 1888. w. 5g. – s. 62 w. 1d. i przyp. 1 – Cytaty pochodzą z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 18–19 i 64. W przypisie Kolberg zamieścił cytat z anonimowego artykułu Złodziej leśny zamieszczonego w czasopiśmie „Biesiada Literacka” �405 1886, T. XXII, nr 43 (43–564), tam z ryciną o tym samym tytule z podpisem „Obraz Monginot’a”; na końcu przypisu (s. 62) ponownie informacje z pracy Połujańskiego z wymienionych powyżej stron. Zwyczaje (s. 63–116) s. 63 w. 6 d. – Odsyłacz Kolberga do zbioru ks. M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny, Kraków 1838 dotyczy pieśni zamieszczonych na następnej stronie, zob. następne przypisy. s. 64 nr 1 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 7, nr 6, bez lokalizacji, tam wśród „Pieśni adwentowych”; w rkp. w t. 5 tylko górna, w t. 9 i 11 tylko dolna wersja. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 17–20, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 2 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 10r., nr 10, bez lokalizacji, jest to odpis z Dodatku do Śpiewnika kościelnego M.M. Mioduszewskiego; teka 38, sygn. 1334, k. 11, z lokalizacją: „od Zgierza”, tam melodia zanotowana w wartościach o połowę mniejszych. W obu rkp. odesłanie do wymienionego zbioru Mioduszewskiego, zob. s. 387; w rkp. z teki 38 także odesłanie do dzieła Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego, Pelplin 1871, tam na s. 112 obszerniejszy tekst. s. 65 nr 3 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 17, nr 46, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Narodzenie”; w rkp. w t. 2 tylko górna, w t. 5 tylko dolna wersja, w t. 7 brak nut na pierwszą i drugą miarę. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 412–415, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. Pod pieśnią także odesłanie do zbioru Sz. Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, tam na s. 136 wariant tekstu (różnice w zwr. 3). s. 65–66 nr 4 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 16, nr 43, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Narodzenie”, tam w t. 1 tylko górna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 407–408, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy s. 66 nr 5 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 14, nr 33, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Narodzenie”; jest to odpis ze zbioru �406 M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny… s. 47–50, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. s. 71 w. 3–4 d. – Odsyłacz do Poznańskiego winien być: cz. III, zob. DWOK T. 11 (nie cz. I, DWOK T. 9). s. 72 nr 22 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 14, nr 34, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Narodzenie”; w rkp. w t. 3 na drugą miarę górna, na trzecią dolna wersja, w t. 9 górna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny… s. 50–51; u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 23 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 11v. i teka 41, sygn. 1347, k. 24, nr 80, oba rkp. bez lokalizacji; teka 50/3, k. 24, tam melodia z incipitem: „Pójdziemy bracia wszyscy z wieczora“. W rkp. z teki 41, k. 11v. melodia i tekst jak w druku. Na k. 24 z teki 41 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, nad nią notatka Kolberga: „Msza na Boże Nar[odzenie]. Pasterska. Na Introit“, pod melodią obszerniejszy niż w druku wariant tekstu, ten rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek II i III do Śpiewnika…, s. 914, wymienionego pod pieśnią. W rkp. z teki 50 zapis wśród melodii zatytułowanych: „Kantyczki“, również o kwartę czystą wyżej, w metrum , z zachowaniem tych samych wartości rytmicznych, w t. 3 na drugą miarę ósemki h1 d2, w t. 4 na pierwszą miarę ósemki h1 h1. Pod pieśnią odesłanie do zbioru Kellera Zbiór pieśni nabożnych katolickich…, tam na s. 47 także z notą: „Na Boże Narodzenie. Pasterska. Na Introit“ s. 73 nr 25 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 14, nr 29, bez lokalizacji, tam w t. 5 tylko dolna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny… s. 41–43, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 26 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 15, nr 37, z notą: „Płockie”; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 56–57, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. W rkp. odesłanie Kolberga do cz. IV Mazowsza (T. 27) nr 213 – dotyczy wariantu melodii. s. 73–74 nr 27 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 15, nr 38, bez lokalizacji; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 399–400, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. W druku błędnie podane metrum, winno być: . Nr 27 powtórzono błędnie przy następnej pieśni na s. 81. s. 74 w. 27d. – s. 75 w. 12g. (Święte wieczory) – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu Z. Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina �407 s. 74 s. 78 s. 80 s. 81 s. 82 s. 83 i Bielska zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1868, T. 1, s. 144–145 (całość artykułu na s. 142–146), tam w dziale „Rozmaitości”. w. 7d. – s. 77 w. 13g. (Nowy Rok) – Kolberg wykorzystał fragmenty artykułu Z. Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, 143–144. w. 3g. – s. 79 (Zapusty) – W przypisach do pierwszego akapitu Kolberg odsyła do artykułu podpisanego kryptonimem „F.” Licytacja dziewcząt zamieszczonego w „Wiśle” 1888, T. II, s. 443 (jest to przedruk z „Wędrowca” 1888, nr 9, s. 100–101) oraz do artykułu K.W. Wójcickiego Ostatni kulig staropolski, „Tygodnik Ilustrowany” 1861, T. III, nr 84. W drugiej części opisu Kolberg przytoczył fragmenty Korespondencji. Z guberni augustowskiej podpisanej A. O. [Osipowicz] z „Gazety Polskiej” 1865, nr 65. w. 11g. – s. 81 w. 19g. i przyp. 1 (Środa wstępna) – Kolberg przytoczył fragmenty artykułu Z. Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, s. 145–146. nr 27 (błędnie powtórzony) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 40, nr 96, bez lokalizacji, tam w t. 4 tylko dolna wersja; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 75–77, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. W druku błędny numer pieśni 27 – nadany dwukrotnie, był już na s. 73. nr 28 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 43, nr 113, bez lokalizacji. W rkp. w t. 1 i 7 tylko górna, w t. 3 i 8 tylko dolna wersja, w t. 9 na pierwszą miarę dolna wersja, na drugą miarę w pierwszym wykonaniu c2, przy powtórce a1. Rkp. jest odpisem ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 121–125, u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 29 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 45, nr 118, bez lokalizacji, tam podane metrum , ale melodia zanotowana w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 15–16 tylko dolna wersja. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 445–446; u Mioduszewskiego tekst obszerniejszy. nr 30 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 48, nr 134, z lokalizacją jak w druku, nad melodią notatka: „z łacińskiego: Salvum fac.”, tam w t. 5 tylko górna wersja. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 134–135, w zbiorze Mioduszewskiego tekst obszerniejszy, nota lokalizacyjna: „od Brańska, Mielnika” pochodzi od Kolberga. �408 s. 83–84 nr 31 – Rkp. Kolberga: teka 41, sygn. 1347, k. 50, nr 140 i teka 38, sygn. 1334, k. 5, oba rkp. bez lokalizacji. W rkp. z teki 41 melodia zanotowana wśród „Pieśni Wielkanocnych”; jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika kościelnego…, s. 458–459, tam pieśń z obszerniejszym tekstem. W rkp. z teki 38 melodia zanotowana w metrum , ale w wartościach o połowę mniejszych, tam także tekst jak w druku i odesłanie do zbioru Mioduszewskiego. s. 84 w. 26d. – s. 85 w. 7g. (Śmigus) – Cytat zamieszczony na s. 84 oraz w przypisie 1 na tej stronie pochodzi z pracy Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych, Warszawa 1831. Na s. 85 odesłanie do anonimowego artykułu o ogólnym tytule Rozmaitości w „Kurierze Warszawskim” 1827, nr 104. s. 85 (św. Jerzy) – Cytat pochodzi z artykułu Z. Glogera Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, s. 143. s. 85–86 (Śpiewy pod krzyżami) – Zob. Z. Gloger Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, s. 146 i 147. s. 87–89 w. 19g. (Zielone Świątki) – Zob. Z. Gloger Zwyczaje ludu z okolic Tykocina i Bielska…, s. 141 i 142. s. 89 nr 32 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 57, nr 176, z lokalizacją jak w druku i notą: „P. o Trójcy…”. W rkp. w t. 2, 6 i 10 tylko dolna wersja, w t. 5, 8 i 9 tylko górna wersja, t. 4: & s. 90 œ œœ ˙ . Jest to odpis ze zbioru Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 255–256, tam pieśń z obszerniejszym tekstem, nota lokalizacyjna pochodzi od Kolberga. nr 33 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 53, nr 154, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”, w t. 4 tylko górna wersja. Jest to odpis ze zbioru M.M. Mioduszewskiego Śpiewnik kościelny…, s. 156–157, tam obszerniejszy tekst. nr 34 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 53, nr 155, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”; w rkp. w t. 1 pierwsza nuta c2, w t. 4 tylko dolna wersja. Jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 159–160 pieśń z obszerniejszym tekstem. nr 35 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 54, nr 162, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”; jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 171–174 pieśń z obszerniejszym tekstem. �409 s. 91 nr 36 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 54, nr 165, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”; jest to odpis z Dodatku II i III do Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 928 pieśń z obszerniejszym tekstem. nr 37 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 54, nr 164, bez lokalizacji, wśród „Pieśni na Boże Ciało”; jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 175–176 pieśń z obszerniejszym tekstem. Odsyłacze Kolberga do cz. I Radomskiego (DWOK T. 20) błędne. s. 91–96 w. 13d. (św. Jan Chrzciciel) – Początek tekstu (s. 91 do s. 94 w. 6g.) Kolberg zaczerpnął z artykułu Z. Glogera Kópalnocka (Sobótka) z „Tygodnika Ilustrowanego” 1868, T. I (seria II), nr 5. Na s. 92 w. 6g. wzmianka o poglądach K. Rogawskiego, zob. m.in. artykuł tegoż Wiadomość o rozkopaniu mogiły w Siedliszczowicach, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 3, s. 1–43; wymieniona w następnym akapicie wieś Kruszewo to XIX-wieczne Kobylino-Kruszewo (obecnie Kobylin-Kruszewo). W przyp. 2 wymieniony artykuł A.B. Radoszkowskiego Kupalnocka czyli wigilia św. Jana u włościan nad Narwią zamieszczony w „Muzeum Domowym” 1836, nr 25, s. 194–196; przy tej nocie bibliograficznej odesłanie do cz. IV Mazowsza (T. 27), winno być: s. 134, tam zaczyna się cytat z artykułu Radoszkowskiego. Na s. 93 w. 7g. niejasny odsyłacz do cz. I Mazowsza (T. 24), tam na s. 203 pieśni dożynkowe. Dalej Kolberg cytuje fragmenty tekstu oraz pieśni nr 38–42 z publikacji Glogera Obchody weselne, Kraków 1869, s. 42–45 oraz ze s. 14–15. Informacje zamieszczone przez Kolberga w przyp. 1 na s. 96 pochodzą także z Obchodów weselnych… s. 42; wzmianka o pieśni rzemieślniczej dotyczy zbioru J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840, s. 144–145, tam pieśń „rzemieślnicka” nr 3; odesłanie do cz. IV Mazowsza (T. 27), nr 227 dotyczy drugiego wątku. s. 95–96 nr 43 – Pieśń wraz z melodią zaczerpnięta z pracy Glogera Obchody weselne… s. 44, melodia po s. 336. Ponadto w rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 93, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, melodia z incipitem: „W polu lipeczka”; w rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: t. 6: & œ Uœ s. 97 ˙œ œ œ œ œ #œ  , brak  . t. 8, t. 10: & , t. 15–16:   nr 45 – Rkp. nieznanego autora, teka 4, sygn. 1134, k. 2, nr 3, z notą: „ Z Powiatu Bielskiego, spod Brańska, Glinnik”, tam melodia z tek- �410 stem, nad melodią ołówkowa notatka Kolberga: „Weselna”. W tym rkp. przy e2 i a1 każdorazowo ¯, w t. 2, 4 i 6 w obu wykonaniach j s. 98 s. 99 œ . Tekst bez melodii w rkp. innego nieznaodwrotny rytm: œ nego autora, teka 4, sygn. 1134, k. 1, bez lokalizacji. nr 47 – Odsyłacz do cz. III Mazowsza (T. 26) dotyczy numeru 33. nr 49 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 81, bez lokalizacji, tam pod nr. 292 melodia z incipitem: „W pierwszym momencie” i pod nr. 297 tekst: „Wzięta do nieba”. W rkp. w t. 2 tylko górna wersja, w t. 5 górna wersja, na trzecią miarę ćwierćnuta e2, w t. 6 tylko dolna wersja. Oba zapisy Kolberga są odpisami ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 179–181 melodia („Melodia druga”) z tekstem: „W pierwszym momencie”, a na s. 185 tekst: „Wzięta do nieba” z notą: „Melodyja jak wyżej”. Tekst zob. też T. 28, str. 349. Dożynki (s. 100–116) s. 101 w. 9d. – s. 112 w. 1d. (nr II) – Przytoczony opis wraz z pieśniami, rycinami i przypisami pochodzi, zgodnie z odsyłaczem, z artykułu Z. Glogera Obrzędy rolnicze (z drzeworytami) zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” 1867, T. 2, s. 274–287; jedynie odesłania do poszczególnych tomów Ludu wprowadzone zostały przez Kolberga. Na s. 111 w. 6d. błędny odsyłacz do Ludu, seria III to cz. I Kujaw (DWOK T. 3); odsyłacz na s. 112 pod pieśnią „Zielona ruta” dotyczy dwóch ostatnich wersów pieśni nr 50 w T. 28, zob. też Mazowsze cz. II (T. 25), nr 55–57. s. 113 w. 1–2 g. i nr 58 – Kolberg odsyła do podobnej pieśni żniwiarzy zamieszczonej w pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, tam s. 210–212. s. 114 nr 59 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 24, sygn. 1283, k. 13v., z lokalizacją ogólną: „Łomża”, nad melodią notatka Kolberga: „przy jarzynie, jęczmieniu”. W rkp. zapis następujący: r & œ Jœ . œ œ Bu - jaj, bu - jaj œ œ œœ je - le - niu, œ œ œJ œ œJ J J po tym buj - nym œ œ œœ œ œ jęcz - mie - niu. obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 3–4: , �411 &œ œœ œ œ œ œœ œ ; pod melodią tekst bez powtórzeń. nr 60 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 44, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem zwr. 2: „Dożęlim żytka do odłogu” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tylko tekst. W rkp. z k. 92v. zamiast t. 5–8:                       , pod melodią widoczne jeszcze fragmenty refrenu: „Plon niesiem, plon”; w zapisie tekstu z k. 88 najpierw zwr. 1–3, przy czym w zwr. 2 w. 2 powtórzone: „dożęlim” zamiast „podziękujmy”, następnie zwrotki: 8, 9, 14, 12, 13, 4, 5, 7, 6, 17, 16, 15, 10 i 11, ponadto po zwr. 15 w rkp. jeszcze: „A nasa pani w czerwonej subie, kluseczki na kolacyi robi i w tyłku dłubie. Ejze, ejze, malowany drogi, w Suwałkach idą po selągu” i wariant zwr. 18: „A u nasej pani jak dwie kopani, a u nasego pana wisi po kolana”. Obrzędy (s. 117–234) s. 120–123 (Pogrzeb) – Większość informacji (s. 121–123 w. 6g.) pochodzi z rkp. zatytułowanego Różne przesądy i gusła (zabobony), teka 1, sygn. 1116, k. 8, którego autorką była najprawdopodobniej Melania Czarkowska, zob. DWOK T. 80/I, s. LVII. W rkp. brak informacji zamieszczonych w akapicie czwartym, jest natomiast następująca wzmianka: „Przypominam sobie, że wioząc ciało zmarłego z domu do kościoła, wiozą razem z niem bochen chleba i ten oddają ubogim kościelnym”. Ponadto Kolberg w druku uporządkował chronologicznie informacje o przebiegu pogrzebu oraz dodał przypisy. W przyp. 2 na s. 121 wg słów Kolberga cytat z artykułu A. Osipowicza; w wielokrotnie cytowanym artykule Wycieczki w okolice Suwałk…, a także w obszernym tekście tego autora �412 Z Suwałk do Augustowa zamieszczonym także w „Tygodniku Ilustrowanym” 1863, T. 7, nr 177–180 cytowanego fragmentu brak. Na końcu opisu pogrzebu na s. 123 Kolberg przytacza fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 203 i 210. s. 123 nr 62 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 58, nr 182, bez lokalizacji, nad melodią notatka: „P[ieśni] w utrapieniu”; jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 267–268 z obszerniejszym tekstem. s. 124 nr 63 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 59, nr 185, bez lokalizacji, nad melodią notatka: „O opatrzności Boskiej”; jest to odpis z Dodatku do Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego, tam na s. 554–555 pieśń z obszerniejszym tekstem. nr 64 – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 60r., nr 191; teka 41, sygn. 1347, k. 60v., bez numeru – wariant melodii bez tekstu, oba rkp. bez lokalizacji. W rkp. z k. 60r. obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 1: & œ œœ œ. œœ œ. , w t. 3 i 8 tylko wersja zanotowana dużymi nutami, w t. 4 tylko górna wersja; tam odesłanie do zbioru Mioduszewskiego Dodatek do Śpiewnika…, s. 564–566. W rkp. z k. 60v. zapis następujący: & j œj œ œ œ œ œJ œ œj œj j j j j œj j œ œœ œœ œ œ Œ œ œ œ œ œ J JJ J J j œ œ œJ œ œ œœ œ œ œ œJ œ œ œœ œ œ œj j œ j j & œ Jœ œ J J J J J J J œ J œ œ j & j œj œj œ œj Jœ œ j j j j œ œj œJ œ œ œ œœ œJœ œ œ J Œ . Pod pieśnią w przypisie odesłanie do poezji J. Baki Uwagi o śmierci niechybnej wszystkim pospolitej wierszem wyrażone, Wilno 1766, zob. przedruk z przedmową R. Korsaka b. m. 1807. s. 125–184 (wesele I) – Cały opis wesela Kolberg zaczerpnął z pracy Z. Glogera Obchody weselne, napisanej pod pseudonimem Pruski, Kraków 1869. Tytuły podrozdziałów (oznaczone cyframi rzymskimi) oraz teksty pieśni (niekiedy podane przez Kolberga w wersji skróconej) pochodzą także od Glogera. Zgodnie z wzmianką w przyp. �413 1 (s. 126) w Obchodach weselnych znajduje się pięć drzeworytów (przy czym dwa z nich na s. 199), na końcu pracy Glogera wkładka z 9 melodiami, które autor otrzymał od Kolberga. Odsyłacze do poszczególnych tomów Ludu zostały wprowadzone przez Kolberga. s. 125–126 w. 17g. – Ten fragment opisu wesela wraz z pieśnią nr 65 w pracy Glogera na s. 17–18. s. 126 w. 20–21g. i nr 66 – Zob. Obchody weselne…, s. 20. w. 9–10d. i nr 67 – Zob. Obchody weselne…, s. 23. w. 5d. – s. 127 w. 2g i nr 68 – Zob. Obchody weselne…, s. 26. s. 127 w. 13–23g. i nr 69 – Zob. Obchody weselne…, s. 32. w. 10d. – s. 129 w. 1 d. (Wróżby) – Opis wróżb zaczerpnięty z Obchodów weselnych ze s. 34–35, 45–46, 49–50, 53, 55–57. Pod pieśnią „Koło dworu topola stojała” odesłanie do zbiorów: Wacława z Oleska [Zaleskiego] Pieśni polskie i ruskie…, s. 331 i K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 123 – oba odesłania także u Glogera na s. 35; pieśni nr 70 i 71 odpowiednio na s. 36 i 45. Na s. 129 odesłanie (także za Glogerem, s. 49) do pracy R. Zienkiewicza O uroczyskach i zwyczajach ludu pińskiego oraz o charakterze jego pieśni, Warszawa 1853. s. 130 w. 1–20 g. (Pora wesel) – Zob. Obchody weselne…, s. 61–62. Odesłanie do pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe…, T. 3, pochodzi od Kolberga, tam na s. 211 początek opisu wesel, ale wzmianka o wysypywaniu piaskiem na s. 214. w. 21g. – s. 133 w. 7g. (Swaty, zaloty) i przyp. 1 – Pierwszy akapit zredagowany przez Kolberga na podstawie Obchodów weselnych…, s. 65–66, kolejne akapity zaczerpnięte ze s. 69, 78–79, 81, 70, 73–76, pieśń nr 72 na s. 75; treść przyp. 1 (s. 133) u Glogera na s. 80 w głównym tekście. s. 133 w. 8g. – 136 w. 17 g. (Zaręczyny, zrękowiny) – Poszczególne akapity pochodzą z Obchodów weselnych ze s. 84, 86, 90, 93, 95, 96, 98, 99, 103 i 104; pieśni nr 73 na s. 93, nr 74 na s. 103, nr 75 na s. 104. s. 136 w. 18g. – s. 139 w. 2g. (Sprosiny i błogosławienie) – Zob. Obchody weselne…, s. 104, dalej s. 115–118. s. 139 w. 3g. – s. 141 w. 22g. (Drużyna weselna) – Zob. Obchody weselne s. 119, 120, 123, 127, 130, 133. Na końcu akap. 1 na s. 140 odesłania za Glogerem dotyczą: pracy A. Tereschenko Byt russkogo naroda, Sankt Petersburg, T. 2, 1848, s. 481 (stronę podano za Glogerem); artykułu Obrzędy weselne ludu wiejskiego w guberni mińskiej, w powiecie Borysowskim, w parafii hajeńskiej, obserwowane w latach 1800, „Tygodnik Wileński” 1819, T. VII, nr 150, s. 1–18 i nr 152, s. 81–104. �414 Na s. 140 w 7d. odesłanie do pracy L.A. Jucewicza Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów, skreślona przez Ludwika z Pokiewia (pseudonim autora), wydanej w Wilnie w 1846 roku, tam wzmianka o darowaniu ręczników na s. 265. Na s. 139 w. 10g. – Błąd druku, winno być: „zamężne” zamiast „zamożne”. s. 141 w. 23g. – 145 w. 2g. – (Pieczenie kołacza…) – Poszczególne fragmenty tego podrozdziału pochodzą z Obchodów weselnych… ze s. 136–137, 140–142, 152–155. Przyp. 1 ( s. 141–142) pochodzi od Kolberga, natomiast przyp. 1 na s. 142 u Glogera w tekście głównym na s. 142. Melodia zamieszczona przez Kolberga na s. 143 nr 76 także w Obchodach weselnych…, po s. 336 pod numerem 1. Wymieniony przez Kolberga na końcu s. 143 drzeworyt przedstawiający kołacz, zgodnie z odesłaniem, w pracy Glogera na s. 152. s. 145 w. 3g. – 150 w. 17g. (Dziewiczy wieczór) – Zamieszczone opisy oraz teksty pieśni nr 77–84 pochodzą ze s. 178–184 Obchodów weselnych… Na s. 146 w. 11g. odsyłacz winien być: nr 74 (nie 72). Przyp. 1 na s. 148 pochodzi od Kolberga. Pieśni nr 85 i nr 86 pochodzą także ze zbiorów Kolberga, zob. następne przypisy. s. 148–149 nr 85 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 9, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”; dziś rkp. słabo czytelny, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym. Melodia i tekst także w pracy Z. Glogera Obchody weselne…, po s. 336 melodia nr 7, tekst s. 182–183, przy czym Kolberg opublikował tę melodię z drobnymi zmianami metrorytmicznymi. s. 149 tekst między nutami i s. 149–150 nr 86 – Tekst opisowy oraz tekst pieśni w Obchodach weselnych… na s. 183, melodia nr 6 po s. 336. Ponadto w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 37, z lokalizacją ogólną: „Łomża” – melodia z incipitem tekstu: „Ej, dobra temu nocka”, tam w pierwszym wykonaniu: w t. 1 trzy ósemki d2, przy powtórce ósemki h1 d2 d2, w obu wykonaniach: w t. 6 dolna, w t. 7 i 8 górna wersja. s. 150 w. 16d. – s. 158 w. 5g. (Przybycie pana młodego) – Informacje zawarte w pierwszym akapicie pochodzą z Obchodów weselnych… ze s. 185; kolejne akapity oraz pieśni nr 87–91 u Glogera na s. 198–210. Na s. 151 odesłania do drzeworytów zamieszczonych w Obchodach weselnych… na s. 199. Na s. 152 nad pieśnią nr 89 nota, która u Glogera (s. 201) brzmi: „Na Podlasiu śpiewają”, natomiast nota: „Śpiewają także na Mazowszu” u Glogera przy innej pieśni. �415 Pod pieśnią nr 91 błędny odsyłacz do cz. II Pokucia (DWOK T. 30), tam na s. 24 pieśń 25. s. 158 w. 6g. – s. 163 w. 12g. (Rozpleciny) – Teksty opisowe oraz teksty pieśni nr 92–100 w Obchodach weselnych…, s. 211–229; u Glogera także zapisy nutowe: nr 94 – W Obchodach weselnych… melodia (po s. 336, nr 5) z wariantem tekstu (na s. 215). W rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, melodia z incipitem tekstu: „Zakukała kukawecka”, w rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, t. 2: & & œ. #œ œ œ œ œ œ #œ œ œ œ , t. 5: . nr 95 – W Obchodach weselnych… tekst pieśni na s. 215, natomiast melodia jak nr 95 u Glogera jest bez tekstu, tam po s. 336 nr 2. Na końcu opisu Rozplecin (s. 163 w. 12g.) wzmianka o pracy Jana Łasickiego drukowanej po raz pierwszy po łacinie Michalonis Lituani de moribus Tartarorum, Lituanorum et Moschorum wydanej w Bazylei w 1615 roku, zob. przekład polski A. Rogalskiego Mitologia Jana Łasickiego Polaka O bogach Żmudzinów i innych Sarmatów, „Dziennik Wileński” 1823, T. 1, s. 248–255, 398–406 i T. 3, s. 308–314. s. 163 w. 13g. – s. 167 w. 9g. (Wyjazd do ślubu) – Tekst opisowy oraz pieśni nr 101–107 pochodzą z Obchodów weselnych Z. Glogera ze s. 229 – pierwszy akapit, s. 241–248 – pozostały tekst. Pieśń nr 101 u Glogera po s. 336, nr 3, bez lokalizacji. Na s. 164 wzmianka o drzeworycie – w Obchodach weselnych…, s. 245. s. 163 w. 10g. – s. 173 w. 14g. (Ślub) – Teksty opisowe oraz teksty pieśni nr 108–115 i przypisy zaczerpnięte z Obchodów weselnych…, s. 251–273; pieśń nr 108 u Glogera także z melodią po s. 336 nr 4. W przyp. 1 na s. 168 wzmianka o Śpiewie Jonka (sprawa IV odsłona I) z Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego, zob. tegoż Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale, Wrocław 1956, BN I 162. Na s. 169 w. 13d. wzmianka o drzeworycie zamieszczonym przez Glogera na s. 269. s. 173 w. 15g. – 176 w. 16d. (Powrót z kościoła) – Teksty opisowe oraz teksty pieśni nr 116–121 i przypisy zaczerpnięte z Obchodów weselnych…, s. 278–286. Na s. 175 w. 18d. odesłanie za Glogerem do pracy K.W. Wójcickiego Zarysy domowe…, T. 3, s. 212. �416 s. 176 w. 15d. – s. 177 w. 11g. (Przyjazd pana młodego) – Tekst zaczerpnięty z Obchodów weselnych…, s. 287–301. s. 177 w. 12g. – s. 182 w. 18d. (Obiad weselny) – Teksty opisowe oraz teksty pieśni nr 122–130 i przypisy zaczerpnięte z Obchodów weselnych…, s. 301–326. s. 182 w. 17d. – s. 184 w. 14g. (Obdzielenie korowajem) – Tekst zaczerpnięty z Obchodów weselnych…, s. 326–335. Na końcu odesłanie do artykułu Z. Glogera Korowaj. Wspomnienie lat dziecinnych zamieszczonego w „Kronice Rodzinnej” 1875, nr 16. s. 184–190 (wesele II) – Melodie zamieszczone w opisie pochodzą w większości z rękopisów Kolberga, zob. poszczególne przypisy do pieśni. s. 184 nr 131 – Pieśń zaczerpnięta z Obchodów weselnych… Z. Glogera, tam melodia po s. 336, nr 8. nr 131 (dolna wersja) – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 10, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem, dziś nieczytelnym; w rkp. melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, t. 1–2 ze znakiem powtórki. s. 189 nr 132 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 21, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Wstał Jasieńku”, tam w t. 1 i 3 tylko dolna, w t. 6 i 7 tylko górna wersja. s. 189–190 nr 134 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 7, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Na polu sośnia”; w rkp. w t. 3 i 5 tylko dolna wersja, w t. 5 ostatnia nuta e2, w t. 6 brak ≥ przy g1, w t. 7 na pierwszą miarę szesnastki d2 c2. s. 190 nr 135 – Wariant tekstu w cz. IV Mazowsza (T. 27), nr 55 (nie 118 jak w odsyłaczu Kolberga), zob. też Mazowsze cz. II (T. 25), nr 117. nr 136 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 24, sygn. 1283, k. 13v; z boku nota: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Hej, zakukała”, przy melodii notatka: „lepiej”. Rkp. zniszczony, melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, tylko górna wersja. Wcześniej próba zapisu tej  melodii:  Hej,            za  ku  ka  ła            si  wa ku  ka  weń  ka...                 . s. 191–195 (wesele III) – Melodie zamieszczone w opisie pochodzą z rękopisów Kolberga, zob. poszczególne przypisy do pieśni. s. 191 nr 139a – Odsyłacz do cz. III Mazowsza (T. 26), nr 297 błędny. �417 s. 192 nr 140 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 12, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Potoczę ja, potoczę”, w całym przebiegu melodii tylko górna wersja. Odsyłacze do cz. II Krakowskiego (DWOK T. 6) i cz. II Radomskiego (DWOK T. 21) błędne, natomiast odsyłacz do cz. IV Poznańskiego (DWOK T. 12) dotyczy wariantu drugiej zwrotki. s. 193 nr 142 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 50, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia bez tekstu; w rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis melodii następujący: &œ & œ œ œ #œ œ #œ J œ. œ œ J U œ. # œœ œœ # œœ œœ œ œœ œ #œ œœ œœ # œœj. œ . Opublikowana wersja taktów 7–9 zanotowana obok, w tym samym rkp., z notatką: „lepiej”. s. 193–194 nr 144 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 22, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia oraz fragmenty nieczytelnego dziś tekstu; w zapisie melodii w t. 1 przy pierwszej nucie alternatywnie c2, w t. 2 tylko górna wersja, brak znaku powtórki. s. 194 nr 145 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 24, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam pod melodią ślady nieczytelnego dziś tekstu; w t. 3–5 i 13 tylko górna wersja, t. 10–11 niewypełnione, w t. 13–18 brak ≥ przy g1. s. 195–208 (wesele IV) – Opis wesela nadesłała Kolbergowi Melania Czarkowska, jej rękopis nie zachował się, zob. DWOK T. 80/I, s. LVI– –LVII. s. 208 w. 3d. – s. 212 w. 212 w. 4d. (wesele V) – Opis wesela wraz z pieśniami nr 146–152 pochodzi z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 199–203. W przyp. 1 wzmianka o terminologii stosowanej przez Glogera, zob. Obchody weselne…, m.in. s. 69 i 215. s. 212 w. 5g. – s. 222 w. 1d. (wesele VI) – Pieśni zamieszczone w tym opisie pochodzą z własnych badań Kolberga, który zanotował melodie oraz kilka tekstów. Pozostałe teksty sporządzone zostały obcą ręką, część z nich mógł zapisać Władysław Wierzbowski, zob. DWOK T. 80/I, s. LI, zob. następne przypisy. �418 s. 212 w. 8–16g. – Tekst do słowa „głupia” zanotowany skrótowo w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji. s. 212 nr 153 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 18, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „W ogródeńku przy ziołeńku” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst, z notą: „Przy oświadczynach, przy zaręczynach”. W rkp. z k. 92v. w t. 1 na trzecią miarę brak ≥, w t. 7 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki c2 gis1. s. 213 nr 154 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 14, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Carna drużynka była, oj, carna” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji – tekst, z notą: „W lecie po polu”. W rkp. z k. 91 melodia inaczej urytmizowana:    Car  na    dru  żyn      ka                          3 by  ła, oj,          3      3  car  na...  poniżej wersje alternatywne dla t. 9:   wyższego przykładu:               , i t. 13–16 z po-  . nr 155 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji. nr 156 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji. s. 213–214 nr 157 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 31, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „A w wiśniowym sadeńku” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. z k. 92v. w t. 3 dolna wersja, na pierwszą miarę szesnastki h1 d2, w t. 5 górna wersja. s. 214 nr 158 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 22, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Ona wyszła i wyjrzała” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst. �419 W rkp. z k. 92v. melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w t. 2 na drugą miarę dolna, na trzecią górna wersja, w t. 3 i 6 górna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 1 powtórzone: „modre ocki zapłakała” zamiast „modre ocka we łzach stały”, a zwr. 4 zanotowana następująco: „Ostawaj się, ostawaj się z Bogiem”. s. 214–215 nr 159a – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 41, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Idzie rzecka” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji – tekst. W rkp. z k. 92v. tylko t. 1–8, w t. 1 na drugą miarę szesnastki h1 a1, w t. 2 na trzecią miarę trzydziestodwójki: c2 h1 a1 g1, w t. 5 i 7 tylko górna wersja. Odsyłacz nad nutami do numeru 139b dotyczy wariantu tekstu. s. 215 nr 159b – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji. W rkp. w zwr. 4 w. 1: „Pise listy” zamiast „Napisę listy”, a w. 3 brzmi: „a ja ich będę cytała”. w. 1–2d. – Te informacje w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji. s. 216 nr 161 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 15, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Cy ja tobie” (zob. nr 162), a obok jeszcze incipit: „Zakowała zieziula” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst, z notką: „Jak do ślubu wyjeżdżają”. W zapisie z k. 92v. w t. 2 i 4 górna, w t. 3 dolna wersja, po t. 4   kilka wersji t. 5–6:               , takty te zostały skreślone przez Kolberga, po nich inna wersja taktów 5–6: & œ œ œ œœ œ œ œ œœ œ œœ˙ , a następnie z notatką: „lub” kolejna wersja alternatywna: górna wersja t. 5–6, tam w t. 6 brak ≥ przy g1. nr 162 – Rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst z notką: „Jak wyjezdzają z za stoła, do ślubu, panna młoda śpiewa”. Melodia z incipitem: „Cy ja tobie” zob. poprzedni przypis. s. 216–217 nr 163 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 17, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Poszła Kasinka” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst z notką: „Przed ślubem – śniadanie, a potem śpiewają” (por. s. 215 w. 1–2d). �420  j  , t. 4: œ œ , W rkp. z k. 92v. w t. 2 i 4 inny rytm, tam t. 2:  w t. 8 tylko dolna, w t. 9, 10 i 12 tylko górna wersja, w t. 14 na drugą miarę w górnej wersji szesnastki c2 h1. s. 217 nr 164 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 16, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Gdzie pojedzies do ślubu” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86r. i 86v., (dalszy ciąg tekstu), bez lokalizacji, tam tekst ze wzmianką jak nad nutami: „Marszałkowie...”. W zapisie nutowym   w t. 5 w pierwszym wykonaniu:   . s. 217–218 nr 166a – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 23, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Kapusteńka”; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 4–6; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 1–3. Zapis nutowy słabo czytelny, w t. 4 na pierwszą miarę ósemki d2 cis2, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 6 na pierwszą miarę ósemki h1 c2, w t. 7 tylko górna wersja, powyżej zanotowana kolejna wersja alternatywna dla tego taktu: & # œ œ œ œj œ . s. 218 nr 166b – Rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tylko tekst zwr. 1–4. s. 218–219 nr 167 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 20, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W ogródeńku kapusteńka”. W rkp. w t. 1 na pierwszą miarę ćwierćnuta a1, na trzecią ósemki dis2 fis 2, w t. 2 tylko górna wersja, w t. 3 przy f2 brak ≥, w t. 4 na pierwszą miarę ósemki e2 dis2, w t. 6 tylko górna wersja, t. 7–8:           . Tekst por. nr 166a w T. 28. s. 219 nr 168 – Rkp. terenowy Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 14, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Mój wianeczku” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji – tekst. W zapisie melodii w t. 1 tylko górna wersja, w t. 2 ≥ przy g1, przy tej nucie alternatywnie h , t. 3: 1           3 , w t. 4 na trzecią miarę �421 ósemka e1, brak przednutki, t. 6–8: # & œ œ J œ œ œ œ œ j œ ; w zapisie tekstu brak ostatniego wiersza: „zginies jak drugie”. s. 219–220 nr 169 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 24, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Niescęśliwa godzinecka”; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst jak w druku. W zapisie melodii w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 3 widoczne trud- œ ności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: & U œœœœ œ 3 , w t. 4 tylko górna wersja, w t. 5 tylko dolna wersja, na trzecią miarę e2, w t. 6 na pierwszą i trzecią miarę dolna, na drugą górna wersja. s. 220 nr 170 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 2, tam melodia z incipitem: „Bodaj ty, chmielu” i notą: „Oczepiny”; teka 43, sygn. 1352, k. 89 – tekst, oba rkp. z lokalizacją: „Augustów”. W zapisie z k. 92r. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 1 na pierwszą miarę dwie szesnastki a1 a1, w t. 4 ćwierćnuta b1, w t. 6 druga szesnastka c2, w t. 7 tylko górna, w t. 8 tylko dolna wersja, druga szesnastka c2, w t. 9 tylko dolna wersja, w t. 10 tylko ćwierćnuta a1. nr 171 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam z notą: „Po ślubie, po oczepinach”. s. 220–221 nr 172 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 13, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Ach, rozkosz moja”. W rkp. w t. 1 i 3 tylko górna wersja, w t. 2 przy drugiej ósemce alternatywnie szesnastki a1 fis1, powyżej dopisana wersja alternatywna jak górna wersja w takcie opatrzonym notatką: „albo”, w t. 4 przy drugiej ósemce alternatywnie szesnastki h1 c2, na drugą miarę ćwierćnuta d2, t. 5–6: & # j œ jœ Ó œ œœœ J œ œ Jœ . s. 221 nr 173 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 3, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „To z nią do pszeniczki”, z notatką: „Po oczepinach”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na trzecią miarę ósemka c2, przy powtórce: w t. 1 druga szesnastka h1, w t. 3 dolna wersja. s. 221–222 nr 174 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 19, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Wczorej była panienecka” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. �422 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst z notą jak nad numerem 173. W zapisie nutowym brak znaku przykluczowego, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 liczne wersje alternatywne, wersja opublikowana   oznaczona literami powyżej zapisu nutowego:      , w t. 2 górna wersja, na trzecią miarę g1, alternatywnie a1, w drugim wykonaniu: t. 2: & œ œ œœ œ œ . W rkp. tekst jak w druku, wariant „v. panny” w zwr. 6 dodany przez Kolberga. W druku błędnie podane metrum, winno być . s. 222 nr 175 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 20, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Ej, wybieraj się” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst z notą jak nad nutami. W zapisie nutowym widoczne trudności Kolberga w zapisie linii melodycznej, liczne poprawki i wersje alternatywne; w t. 1 na trzecią miarę alternatywnie g1, w t. 2 na pierwszą miarę h1, alternatywnie c2, na drugą miarę przy pierwszej ósemce alternatywnie a1, na czwartą miarę alternatywnie d2, w t. 4 na drugą miarę pierwsza ósemka e2, alternatywnie d2, w t. 5 przy czwartej ósemce alternatywnie szesnastki c2 h1, na trzecią miarę alternatywnie h1, w t. 6 dolna wersja, na trzecią i czwartą miarę ćwierćnuty e2 a1. nr 176 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 21, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Siadaj” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji – tekst, z notą jak nad nutami. W rkp. w t. 1 dolna, w t. 3 i 4 górna wersja, w t. 4 na drugą miarę ósemki h1 g1. s. 223–230 (wesele VII) – Materiały zawarte w opisie tego wesela mogły zostać pozyskane podczas podróży odbytej z W. Wierzbowskim w 1858 roku, zob. DWOK T. 80/I, s. XXVIII; rękopisy dotyczące tego wesela nie zachowały się. s. 225 nr 182 – Odesłanie do cz. II Kujaw (DWOK T. 4), nr 149 niejasne. s. 227 nr 189 – Odesłanie do numeru 174 w T. 28 niejasne. s. 230–234 (wesele VIII) – Opis wesela wraz z pieśniami nr 198–202 pochodzi z pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 205–213. �423 Pieśni i dumy (s. 235–321) s. 235 nr 203 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 5r., z lokalizacją: „od Zambrowa, Tykocina”, nad nutami notatka: „Szlachecka (z C-dur)”. W zapisie melodii w t. 3–4 brak znaku powtórki, t. 4 zapisany dwukrotnie, a po nim:                                              . s. 236–237 nr 205 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 5v., z lokalizacją: „od Grajewa, Rajgroda”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 23, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „A gdzieże jedziesz moje”. W zapisie melodii w obu rkp. w t. 2, 7 i 8 tylko górna wersja; w rkp. z teki 43 w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemki h1 c2. s. 237 nr 206 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 5v., z lokalizacją: „od Augustowa, Żarnowo”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 29, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu. W zapisie melodii w rkp. z teki 5 w t. 6 tylko górna wersja, w t. 7 przy ostatniej ósemce alternatywnie a1, w t. 8 w górnej wersji na pierwszą miarę ćwierćnuta a1; w rkp. terenowym w t. 2 i 8 tylko dolna, w t. 6 tylko górna wersja. nr 207 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 5v., z lokalizacją: „Augustów”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 20, bez lokalizacji, tam melodia bez tekstu. W obu rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 5–8 zanotowana tylko górna wersja, oznaczona w druku: „śpiew”, brak akompaniamentu granego na harmonijce. W rkp. z teki 5 w t. 2 i 3 tylko dolna wersja, w t. 8 na pierwszą miarę alternatywnie szes-      , w t. 3 tylko nastki h1 a1; w rkp. terenowym t. 2:  dolna wersja. s. 238 nr 209 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Ani tydzień, ani dwa, ani pół roku” i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją: „Augustów”, tam tekst; teka 5, sygn. 1136, k. 5r., z lokalizacją: „Augustów”, tam melodia i tekst. �424 W rkp. terenowym z k. 92r. w pierwszym wykonaniu: w t. 2 tylko dolna wersja, na pierwszą miarę dwie szesnastki e2 e2, t. 3: # # œ & œ œ œJ œ œ , przy powtórce: t. 3: & œR R # œ r j drukowana oznaczona literami, t. 5: & R œ œ œ j J œ , wersja j œ , w t. 6 na trzecią miarę alternatywnie a1. W rkp. z teki 5 w pierwszym wykonaniu t. 3: & # œœ œœ œ. J œ œ , w drugim wykonaniu w t. 5 na drugą miarę alternatywnie a1. Odesłanie do cz. II Mazowsza (T. 25), nr 157 niejasne. s. 238–239 nr 210 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1136, k. 5r., z lokalizacją jak w druku, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 10, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „O, pamiętaj dziewcyno”. W czystopisie z teki 5 w t. 3 na trzecią miarę w pierwszym wykonaniu triola szesnastkowa cis2 a1 h1, przy powtórce triola szesnastkowa a1 cis2 a1, w t. 5 w drugim wykonaniu górna wersja, alternatywnie na trzecią miarę trzydziestodwójki a1 h1 a1 fis1, w t. 6 w obu wykonaniach górna wersja, w t. 7 na trzecią miarę ósemka a1 lub alternatywnie triola szesnastkowa cis2 a1 h1. W rkp. terenowym w t. 3 liczne poprawki i wersje alternatywne: # r œ œ #œ w pierwszym wykonaniu: & œ R J Jœœ œ , lub obok z notatką # r œ mœ œœ # œ œ „lepiej”: & œ R J J œ ;           , w t. 6 w obu w drugim wykonaniu:     3 wykonaniach górna wersja, w t. 7 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 h1. s. 239 nr 212 i 213 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 84, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam tekst bez melodii; w rkp. między tekstem 212 i 213 jeszcze jeden wątek, zob. nr 165 w suplemencie. s. 239–240 nr 214 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 41, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia; teka 5, sygn. 1137, k. 1 (czystopis uszkodzony), widoczne tylko fragmenty zwrotek 2, 4, 6 i 7. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1 przy ostatniej �425 szesnastce alternatywnie trzydziestodwójki c2 a1, w drugim wykonaniu: w t. 2 na trzecią miarę szesnastki g1 h1, w t. 3 na pierwszą miarę szesnastki d2 h1. Tekst por. DWOK T. 42, nr 1800. s. 240 nr 215 – Rkp. Kolberga: teka 5, sygn. 1137, k. 1r., z lokalizacją: „od Raczek, Wronowo”, tam melodia i tekst; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 8, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam tylko pierwsze wykonanie z incipitem: „I wygnała wołki”, w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemka g1. W czystopisie w t. 2 w drugim wykonaniu na trzecią miarę alternatywnie ósemka d2. nr 216 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 10, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Ej, wyjdę ja na poleńko” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. z k. 91 zapis melodii następujący:    Ej, wyj        dę    ja      3 na po                    leń  ko...          , obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 5–6 z powyższego       przykładu:  . nr 217 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji. s. 241–242 nr 221 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 3, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Zielona rutka, żółty kw[iat]”; teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji, tam fragmenty tekstu; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 83, z lokalizacją naniesioną przez Kolberga: „Suwałki, Korkliny”, tam tekst jak w druku. W rkp. z k. 92v. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej; na k. 87 zwr. 4, dalej incipit: „Zielona… żółty kwiat”, a na początku jeszcze dwie zwrotki: „Zielona rutka, jałówka, lepsza panienka niż wdówka. [Zielona rutka, jałowiec], lepsy kawaler jak wdowiec”. �426 s. 242 nr 222 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowe teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 1, bez lokalizacji i teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 1, bez lokalizacji, w obu rkp. melodia z incipitem: „Z tamtej strony zielonego stawu”; czystopis, teka 5, sygn. 1136, k. 85v., z lokalizacją: „od Grajewa, Rajgroda”. # j W rkp. z k. 94v. t. 5: & œ œœ , w t. 6 i 7 tylko dolna wersja. W rkp. z k. 94r. od t. 5 zapis wariantowy: # & œ œ œ œ œ J œ œ J œ œ j œj œ j œ œ . W rkp. z teki 5 Kolberg połączył oba rkp. terenowe: najpierw zapis z k. 94r., następnie zapis jak w rkp. z k. 94v., przy czym t. 1: # j # 3 œ œœ œ & œ œ œ J J , t. 5: & œœ œ œ . s. 243 nr 223 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 8, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Powstał stary rano” i teka 43, sygn. 1352, k. 20, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 1. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą niżej, w pierwszym wy- r bb œ œ konaniu t. 1–2: & œ R J œ J œ J œ , w drugim wykonaniu w t. 1 pierwsza nuta b1; zapis tekstu z k. 20 dziś bardzo słabo czytelny. Pod pieśnią odsyłacz do wariantu: „Jedzie stary przez wieś” opublikowanego przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 30, zob. przedruk: DWOK T. 67/I, nr 204. Odesłanie do cz. V Poznańskiego (DWOK T. 12) dotyczy zwrotek 5 i 6 numeru 399. s. 243–244 nr 224 – Rkp. Kolberga: teka 50/2, sygn. 1357, k. 1, tam lokalizacja i naniesiony nr pieśni jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 14, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W sadu, saduleńku”. W rkp. z teki 50 t. 3 opatrzony znakiem powtórki, brak t. 4, w zapisie tekstu w zwr. 1 „sadzinku” zamiast „sadeńku”; w rkp. z teki 43 w t. 2 i 4 tylko dolna wersja. s. 244 nr 225 – Rkp. Kolberga: teka 50/2, sygn. 1357, k. 1v., tam lokalizacja, naniesiony nr pieśni i odsyłacze do wariantów jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 17, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „A jestem ja niewielicka”. �427 W rkp. z teki 50 w t. 6 w pierwszym wykonaniu ostatnia ćwierćnuta d2. W rkp. terenowym w t. 1 w drugim wykonaniu i w t. 4 w obu wykonaniach druga ósemka a1, w t. 3 w drugim wykonaniu Ω przy f1, w t. 4 w obu wykonaniach ¯ przy h1, t. 5 w # drugim wykonaniu: & œ œ œ œ œ , w t. 6 w pierwszym wykonaniu druga ćwierćnuta d2. nr 226 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 327; jest to czystopis przygotowany do druku z numerem pieśni „228” (nie 226) oraz z naniesionymi odsyłaczami; odsyłacz do cz. III Mazowsza (T. 26) dotyczy zwr. 2 numeru 291. s. 245 nr 227 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 194; jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym odsyłaczem, ale innym niż w tomie numerem pieśni: „218”. nr 228 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 194; jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym odsyłaczem, ale innym niż w tomie numerem pieśni: „219”; rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 43, bez lokalizacji, tam melodia z fragmentami tekstu i teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. terenowym z k. 91v. w t. 2 i 4 tylko dolna wersja, w t. 5 przy drugiej szesnastce alternatywnie g2, na trzecią miarę szesnastki e2 fis2, w t. 7 i 8 tylko górna wersja, pod melodią widoczny tekst: „Z poniedziałku na święto furmanowi… nie wiadomo, którą dróżką po nie”; na k. 89 dalszy ciąg tekstu: „I stojała na moście, kłaniała się staroście, kłaniam ci się, starosto. Jasienku, cóż tam słychać w Toruniu na rynku. Powiem tobie nowinę, będziesz miała dziewczynę, A bodaj cię, mój Jasieńku, kat męczył, jak ty mnie moje serce zasmucił”. nr 229 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 17, z lokalizacją: „Szcze[panków]”, tam melodia bez tekstu. W rkp. w t. 2 na trzecią miarę ósemka e2, w t. 3 przy powtórce na drugą i trzecią miarę ósemki e2 d2, w t. 4 w obu wykonaniach dolna wersja. �428 nr 230 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 49, z lokalizacją: „Augustów”, tam melodia z incipitem: „Z poniedziałku”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, w obu wykonaniach: w t. 1 ostatnia szesnastka g1, w t. 2 tylko dolna wersja, ostatnia ósemka a1, w t. 3 tylko górna, w t. 5 tylko dolna wersja. nr 231 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 19, bez lokalizacji, tam melodia z tekstem do słowa: „oczy”. W rkp. w obu wykonaniach w t. 1 górna wersja, w t. 3 w pierwszym wykonaniu na drugą miarę h1 i alternatywnie d2, przy powtórce tylko górna wersja. s. 246 nr 232 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 34, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Choćbym ja jeździł we dnie”. W rkp. w t. 1 pierwsza ósemka g1, ostatnia e1, w t. 2 na czwartą i piątą miarę ćwierćnuta a1, w t. 3, 4 i 7 tylko dolna, w t. 5 tylko górna wersja, w t. 6 przy pierwszej ćwierćnucie alternatywnie ósemki c2 e2. nr 233 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 20, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia bez tekstu zanotowana o kwartę czystą wyżej; teka 43, sygn. 1352, k. 20, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 1 bez melodii, przy czym w tym rkp. zapis następujący: „Wczoraj, nie dzisiaj, nie dzisiaj, zapłaćże mi, moje dziewczę, com cię kołysał”. s. 246–247 nr 234 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst jak w druku, bez melodii. Por. nr 303 w suplemencie. s. 247 nr 235 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 35, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”. œ œ œ. W rkp. w pierwszym wykonaniu t. 1: & j œ œ J , w drugim wykonaniu: w t. 1 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuty d2 h1, œ œ œj œ w t. 3: & œ œ , wersja drukowana zanotowana obok jako rozwiązanie alternatywne. Odsyłacze zamieszczone w druku błędne. nr 236 – Rkp. nieznanego autora, teka 4, sygn. 1134, k. 2, nr 2, z �429 notą: „Z powiatu bielskiego, spod Brańska, Glinnik”; w rkp. nad nutami oznaczenie tempa: „Moderato”, w t. 3 w drugim wykonaniu druga ósemka ais1. s. 247–248 nr 237 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 26, bez lokalizacji, tam zapis następujący: j # œœj & J œœ œ œœ # j & œœ œœ œœ œœ œœ J # œ œ & œ œ œ œœœ j œ J œœ œ œ œ œ œ œ œ œœ œœ œ œ œ œ œœ œ œ J œœj œ œœ j œ œ . Odsyłacz zamieszczony w druku nad nutami błędny. s. 248 nr 238 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 28, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Ej, cóż tam słychać” i teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst jak w druku. W rkp. z k. 92v. tylko dolna wersja, w t. 4 na drugą miarę dwie ósemki h1 h1 lub alternatywnie d2 d2. s. 249 nr 239 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. W rkp. w zwr. 2 w. 2: „co po drzewie skace”, a „sieci” nadpisane jako wariant. s. 250 nr 241 – Melodia w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 15, bez lokalizacji. W rkp. tylko dolna wersja, w t. 3 na drugą miarę dwie ósemki c2 d2, w t. 5 na pierwszą miarę ósemki fis1 a1, alternatywnie h1 d2, t. 6–7 brak, w t. 8 dodane dwie wersje alternatywne: & i & # œœœ œœ œ . # œœœ œœœ nr 242 – Melodia w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 33, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”. nr 243 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 18, z lokalizacją: „Sejny”, tam melodia z incipitem: „Nie stawiaj konika” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Jastrzenno”, tam tekst. �430 W rkp. widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący: & œ Nie &œ œ mœ œ œ œ œ sta - wiaj Œ œ ko 3 - œ ni - ka... œœœœ ˙ œ. 3 œ œ. J œ j œ œ œœ œ œœJ U œ œ ˙ j œ ; w zapisie tekstu ostatnie wiersze: „Nie będę ja twoją, nie spodziewaj się” zamiast „zaleca się jej”. s. 250–251 nr 244 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 21, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam melodia z incipitem: „I przyjechał w podwóreczko”, zanotowana o sekundę wielką wyżej i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Jastrzenno, ku Grodnu”, tam tekst. W zapisie tekstu w zwr. 3 w. 3 i 4: „Czy horoszu doczku [i nadpiane: „córku”] miejasz, niech ja podziwiu się”. s. 251 nr 245 – Rkp. Kolberga: sygn. 2185/4, k. 56–57, jest to przygotowany do druku czystopis z naniesionym numerem pieśni „245”, odsyłaczem i tekstem w nawiasie zamieszczonym pod pieśnią; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 9, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Kasia po sadzie chodziła”, w tym rkp. t. 4 w drugim wykonaniu niedokończony. s. 251–252 nr 246 – Rkp. Kolberga: sygn. 2185/4, k. 56–57, jest to przygotowany do druku czystopis, z naniesionym numerem pieśni i odsyłaczem; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 40, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Pognał Jasio woły”. W rkp. z teki 43 tylko dolna wersja, w t. 1 druga ósemka g1, w t. 2 i 6 na drugą i trzecią miarę ćwierćnuta d2 i ósemki h1 c2, w t. 3 alternatywnie półnuta g1 i ćwierćnuta h1, w t. 7 inny rytm: U # & œ œ œ œ . s. 252 nr 247 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 6, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Nie tylko te sady”; w rkp. t. 3–4 w drugim wykonaniu: & # œ œ j J œ ‰ [ ‰] . Odesłania pod pieśnią błędne. s. 253 nr 248 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 17, bez lokalizacji, zanotowana w metrum �431  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w drugim wykonaniu: w t. 2 ćwierćnuta z kropką e2, t. 3–4 skrócone do jednego taktu: & # œ J j œ œ J , podobnie t. 7–8:      . s. 253–254 nr 250 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 2, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „W wiśniowym sadeńku” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. z k. 91 brak znaku przykluczowego, w t. 1 na pierwszą miarę szesnastki h1 d1 lub alternatywnie ósemka h1, w t. 3 tylko dolna, w t. 5 tylko górna wersja, t. 6–7: & # œ œ j œ œ œ œj œœ œœ œJ œJ ; J œ J w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 3 i 4 brzmi: „choć jedna panna zasmuci, to druga pociesy”, dalej zwr. 2–3 i 5–6, a zwr. 4 zanotowana na końcu. s. 254 nr 251 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Biedny ja chłopak” i teka 11, sygn. 1176/1, k. 79, ze skreśloną lokalizacją: „od Augustowa”. W obu rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 6 ostatnia szesnastka a1, w drugim wykonaniu: w t. 4 na trzecią miarę cis2. W rkp. z teki 43 w pierwszym wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę alternatywnie ósemka c2, w t. 5 alternatywnie ćwierćnuta c2 i ósemka e2, na trzecią miarę alternatywnie ósemka h1, w drugim wykonaniu: w t. 5 ćwierćnuta e2. W rkp. z teki 11 melodia zanotowana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na drugą miarę cis2, w drugim wykonaniu: w t. 5 ćwierćnuta d2; w tym rkp. zwrotki 2 i 3 w odwrotnej kolejności, ponadto w zapisie tekstu odpowiednio: „Hanusia” i „Hanusi” zamiast „Anusia” i „Anusi”, a w zwr. 3 w. 4: „bo spogląda” zamiast „czekać na mnie”. s. 255–256 nr 254 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 14, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Cztery kośniczki” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Augustów”, tam tekst. W rkp. następujący zapis melodii: �432             Czte  ry   ko      śni  czki...                                         . Odsyłacz nad pieśnią do cz. II Mazowsza (T. 25), nr 11 dotyczy podobieństwa w urytmizowaniu melodii. s. 256 nr 255 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji. Melodia por. nr 286 w suplemencie. nr 256 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 9, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „U jeziora bystrej wody” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji, tam tekst. W zapisie melodii t. 1 zanotowany również w metrum : cztery ósemki, w t. 2 tylko dolna, w t. 4 tylko górna wersja, w t. 4 i 5 ≥ przy g1, w t. 6 tylko górna wersja, t. 7: n jœjœ & œœœ J œ œœ œ . Odsyłacz nad melodią do cz. IV Mazowsza (T. 27) nr 349, dotyczy zmiennego metrum, między  i . s. 257 nr 257 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji. W rkp. w zwr. 1 wiersze 3 i 4 takie jak w zwr. 2, a w zwr. 2 w. 3 i 4 jak w zwr. 1. nr 258 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 2, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Poszed Jaś do roli”. W rkp. w t. 1–7 tylko dolna, w t. 8 górna wersja, w t. 1 ≥ przy g1, na drugą miarę e1. s. 257–258 nr 259 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. W rkp. w zwr. 5 w. 2 taki jak w. 4: „ni ojca, ni matki”. s. 258 nr 261 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 41, z lokalizacją ogólną: „Łomża”; w rkp. w zapisie melodii brak znaku przykluczowego, t. 6 jak t. 3. W druku błędnie zanotowane metrum, winno być . Pod pieśnią błędny odsyłacz do numeru 261 w T. 27. s. 259 nr 262 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 22, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Smużkiem dziew… sm…” i teka 43, sygn. 1352, k. 41, z lokalizacją ogólną: „Rosogi” [właśc. Rozogi] i dopiskiem: „Łomża”, tam tekst bez melodii. �433 Na k. 93r. zapis melodii następujący:      Smuż            kiem    dziew…    []              []    []   . nr 263 – Rkp. Kolberga, sygn. 3208, k. 87, z lokalizacją jak w druku i notatką: „Zalotna”; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 1, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Za stodołą modry”. W obu rkp. w t. 3 trzecia ósemka d1, w t. 2 i 4 tylko górna wer-  sja; w rkp. o sygn. 3208 t. 1:       ; w rkp. z teki 43 melodia zanotowana o kwintę czystą wyżej. s. 259–260 nr 264 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 16, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „A moja matulu coś waspani”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę ósemka e2, w t. 4 w obu wykonaniach górna wersja. s. 260 nr 265 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 21, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Bywaj, Jasiu, bywaj”, zanotowana w metrum  z zachowaniem tych samych wartości rytmicznych, melodia ma następujący przebieg:                                            . 1. 2.     s. 261 nr 266 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 9, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Bywaj, Jasiu, bywaj” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Augustów”, tam tekst. W rkp. (k. 92r.) melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki e2 d2, w t. 3 na trzecią miarę szesnastki f2 g2, w drugim wykonaniu: w t. 2 ćwierćnuta f1; w zapisie tekstu w zwr. 1 w. 4: „studzienecka w stodole”, a „w gumnie” dodane w nawiasie, w zwr. 4 w. 2: „jadąc” zamiast „zjechał”, w zwr. 6 w. 3 taki sam jak w. 2. nr 267 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 26, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Zielona dąbrowa” i teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam �434 tekst. W rkp. z k. 92 melodia zapisana w metrum : # 2 j & 4 œj œ œ œ Zie - lo - na # j j & œ œ œ œ œ J œ dą - bro œ œ J - j œ wa... j œ œ J œ j j œ œJ œ œ j œ œ j œ œ j œ j œ . W druku błędne metrum, winno być . s. 261–262 nr 268 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji; w rkp. brak zwr. 2. s. 262 nr 269 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 13, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Przyjechali do Lublina”. W rkp. w pierwszym wykonaniu: w t. 3 w drugiej połowie taktu ćwierćnuta d2 ósemka h1, w drugim wykonaniu: w t. 2 na ostatnią miarę szesnastki f1 e1, w t. 3 pierwsza ćwierćnuta d1, w obu wykonaniach w t. 4 pauza zamiast ostatniej ósemki. s. 262–263 nr 270 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 30, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Wyleciała na góreckę” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. j jœ œ œ , t. 2–3 tylko W rkp. (k. 92v.) przy powtórce t. 1: & œ # œ górna wersja, w t. 4 w obu wykonaniach: na pierwszą miarę ósemki h1 a1, ≥ przy g1. s. 263 nr 271 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji. s. 263–264 nr 272 – Tekst bez melodii w rkp. Kolberga: teka 13, sygn. 1193, k. 5, nr 159 i 160, tam wśród odpisów ze zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 2, s. 198; teka 13, sygn. 1193, k. 17, nr 1293, tam wśród odpisów ze zbioru Wacława z Oleska Pieśni polskie i ruskie…, s. 176, nr 671. s. 264–265 nr 273 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Pognała dziewczyna do”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w t. 1 w dolnej wersji druga ósemka g1, w t. 2 nad h1 widoczne trudności Kolberga w zapisie muzycznym lub problemy intonacyjne wykonawcy: równocześnie ¯ i Ω, t. 5 zanotowany alternatywnie o sekundę wielką wyżej, w t. 6 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki f1 a1, w t. 7 tylko górna wersja. �435 s. 265 nr 274 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 18, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Pognała dziewczyna”. W rkp. w t. 2 trzecia ósemka d2, t. 3 i 7: & # œ j œ J œ œ œ , w t. 5 w pierwszym wykonaniu na pierwszą miarę ósemki d2 h2, w t. 6 w drugim wykonaniu zamiast ostatniej ósemki szesnastki h1 c2. s. 266 nr 275 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 25, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „A wcoraj z wiecora Kasia wołki gnała” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. (k. 92v.) melodia zapisana w tonacji G-dur, fis zanotowane jako znak przykluczowy, w t. 6 dolna wersja zanotowana jako triola ósemkowa, w t. 7 tylko górna, w t. 8 i 9 tylko dolna wersja, w t. 9 na trzecią miarę ósemki g1 h1, t. 10–11 brak; w zapisie tekstu w zwr. 4 najpierw w. 5–8, a po nich w. 1–3. s. 266–267 nr 276 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 23, bez lokalizacji, tam w t. 3 ostatnia ósemka d1, w t. 5 górna, w t. 6 tylko dolna wersja. s. 267–268 nr 277 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 17, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Stoi Jasieniek za drzwi[ceńkami]” i teka 43, sygn. 1352, k. 89, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. (k. 91r.) w t. 1, 2 i 5 tylko dolna wersja, w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki d2 d2, w t. 6 tylko górna wersja; w zapisie tekstu z k. 89 w zwr. 1: „carnemi” zamiast „carniusieńkiemi”, zwr. 2 zanotowana skrótowo – tekst od słowa: „rucha”, zwr. 3–5 jak w druku. s. 268 nr 278 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 14, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Na polu wiśnia”, zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 7 tylko górna wersja, trzecia ósemka alternatywnie c2, w t. 8 tylko górna wersja. s. 269 nr 279 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 2, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Usiądziem Józiu”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym: �436                    U  sią  dziem Józiu...                                                 . Nad nutami notatka Kolberga: „lub . nr 280 – Melodia bez tekstu w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 18, tam tylko górna wersja, w t. 3 dwie pierwsze ósemki f2 e2. s. 269–270 nr 281 – Wariant tekstu por. nr 185 w suplemencie. s. 270 nr 282 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 2, bez lokalizacji. W rkp. t. 3 i 4 w pierwszym wykonaniu: & # j j j œJ œJ œJ œJ œ œ , w drugim œ œ J wykonaniu w t. 3 pierwsza ósemka g1. s. 271 nr 283 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 20, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Nieszczęśliwy ten ganeczek”. W rkp. w t. 2 tylko dolna wersja, w t. 3 przy drugiej ósemce alternatywnie c2, w pierwszym wykonaniu brak t. 7. nr 284 – Rkp. Kolberga, sygn. 3208, k. 182, z lokalizacją jak w druku, tam melodia z incipitem: „Jak ja będę dzieci miała, oj, joj, joj”. r œ œ W rkp. t. 1–2: & œ R J œ J j œ œ R R Jœ œ , w t. 3–4 tylko dolna wersja, w t. 8 w pierwszym wykonaniu górna, przy powtórce dolna wersja. s. 272 nr 286 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 23, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Rąbała Kasia kalinę”; w rkp. t. 3–4:        ga: „lub ”, t. 7–8:      , nad t. 3 notatka Kolber. s. 272–273 nr 288 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”. W rkp. w drugim wykonaniu: w t. 6 na trzecią miarę ósemka e2, w t. 7 na trzecią miarę ósemka h1 i w t. 8 na pierwszą miarę ósemka d2; pod melodią ślady zapisu tekstu, dziś nieczytelne. �437 s. 273 nr 289 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 142v.; jest to czystopis przygotowany do druku z naniesioną lokalizacją, numerem pieśni jak w tomie i odsyłaczami. Por. nr 189 w suplemencie. nr 290 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 142v., z lokalizacją jak w druku, tam tekst podpisany pod melodią jak nr 291. s. 274 nr 291 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 142v., z lokalizacją, tam tekst podpisany pod melodią jak nr 290. nr 292 – Rkp. terenowy Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 52, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Czyja to córa, czyja”; teka 43, sygn. 1352, k. 90 i 87, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp (k. 92r.) melodia niedokończona, w drugim wykonaniu:    . brak t. 5–6, w t. 1 alternatywnie trzy ósemki d2, t. 3:   Na k. 90 tylko: zwr. 1, zwr 2 w. 1–2, zwr. 3 w. 3–4, zwr. 4 w. 1–2 i zwr. 5; na k. 87 fragmenty tekstu: „Jeden drugiego pyta, gdzie ta dziewcyna sypia. Sypia se w komorze pod okienkiem, zapiera się dre[wienkiem]. Drzwicki z bylickim, słomą… . Głupi dwo[racy byli], co tych zamków nie pobili”. nr 293 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 6, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Pasła dziewcyna owce”; teka 43, sygn. 1352, k. 87 i teka 43, sygn. 1352, k. 90, na k. 87 i 90 tylko tekst bez lokalizacji. W rkp. z k. 91 w pierwszym wykonaniu: w t. 3 na trzecią miarę ósemka fis1, w t. 4 górna wersja, w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie ósemka a1, w drugim wykonaniu: t. 1–3:              , w t. 4 dolna wersja. W zapisie tekstu z k. 90 w zwr. 1 w. 1–2: „Pod laskiem na murawce pasła dziewcyna owce”, w zwr. 2 brak w. 3–4. s. 275 nr 294 – Tekst w rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 90, bez lokalizacji, tam w zwr. 3 w. 1: „W Warszawie” zamiast „A w Łomży”, w zwr. 4 w. 3 i 4 następujące: „I weszłem do pokoju, tupnąłem nóżką na nią”. �438 nr 295 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 21, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Młoda dziewcyna, młoda”; w rkp. zapis następujący: j œ œ &œ J J Mło - da œ œ œ. œ œ J J dzie - wcy - na, j j & œj # œ œ œJ œ mło - da... œ œJ œ œ J J œ œ œ œ œ J J J J œ œ œ œ #œ œ œœ œ j œ . s. 275–276 nr 296 – Tekst w rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji. W rkp. po zwr. 1–2: „Jak… kiedy dzieci płacą. Daj dzieciom po jabłuski, niechaj płacą pomalusku, bywaj, waspan, u mnie”, dalej zwr. 4, a następnie: „Jak u pani… kiedy stara przędzie. Daj starej na czepiec…”, po tym fragmencie zwr. 5 i 6. Tekst por. DWOK T. 42, nr 1811. s. 276 nr 297 – Por. nr 159 w suplemencie. s. 277 nr 298 – Rkp. Kolberga: teka 11, sygn. 1175, k. 22, z lokalizacją „od Suwałk (Zielone, Niemcowizna)”, tam melodia i tekst; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 43, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Hulaj, bujaj, jeleniu” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W obu zapisach melodii tylko œ. j œ œ œ Uœ R R R . część wokalna: t. 1–6, t. 3: & J nr 299 – Rkp. Kolberga, teka 8, sygn. 1160, k. 367, z lokalizacją: „od Białegostoku i Nowogrodka”. Pieśń z akompaniamentem fortepianowym zob. DWOK T. 67/II, nr 664. nr 300 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 16, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Pojechał pan po wino” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Augustów”, tam tekst. W rkp. (k. 92r.) w t. 1–2 tylko górna wersja, w t. 4 zamiast pierw   szej ósemki szesnastki c h , t. 7:      , w t. 8 tylko 2 1   �439 dolna wersja. W rkp. (k. 90) po tekście jak w druku jeszcze niedokończone fragmenty: „Pyta…, mundur…, z Modlina, napił miodu i wina… połamał mu koń nogi. Ubogiego żałować, dukata mu darować”, a dalej: „Naści żołnierz złoty krzyż, a idź sobie, gdzie ty chcesz, przez dziedziniec kulając, przez dziedziniec skakając, wsiad na konia, wywinął. W nocy z panią spał, jeszcze za to krzyż dostał. Pani w ok[ienku mrugała. Ja sie pana nie boje, co mnie pan dał, to moje”. s. 278 nr 301 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 7, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Z tamtej strony jeziora” i teka 43, sygn. 1352, k. 86, bez lokalizacji, tam tekst; teka 43, sygn. 1352, k. 90, z zapisami z Augustowa, tam fragmenty tekstu. W zapisie melodii t. 2–3 i 5–6 skrócone każdorazowo do jednego taktu: œ œ œ , w t. 4–5 ≥ przy c2, w t. 7 tylko dolna wersja, w t. 8 tylko górna wersja, na pierwszą miarę ósemki d2 cis2, w t. 9 dolna wersja: ćwierćnuty h1 g1, t. 12: & # œœ # œœ œœ œœ . W zapisie tekstu z k. 86 zwr. 1–3 i zwr. 4 w. 1–2, a po nich: „W tej komorze jest zielone łoze, slicne, malowane, hej, łoze, moje łoze, któż na tobie będzie spał” oraz wariant ostatniego wiersza: „kogoz ja tam połoze”, a dalej zwr. 6. �440 W zapisie z k. 90 zwr. 1 bez w. 3, wiersz 2 zwrotki 4 i na koniec: „Pod tą lipką zieloną stoi łoże malowane” (por. zwr. 5). nr 302 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 15, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Z tamtej strony jeziora, stoi lipa”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, t. 4–6: # œ œ œ œ œ #œ œ˙ & # œJ J J , w t. 9 tylko górna wersja, na drugą miarę triola ósemkowa, t. 11–13: & 3 # jj œ œ œ œ œ œ œj 3 ˙ . s. 279 nr 303 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 1, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Na suchym dębie”; sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 129, tam widoczne tylko zwr. 2, 4, 6, 7 i 9 oraz przekreślone zwr. 5, 3 i 8, początek karty odcięty. W zapisie melodii z teki 43 w pierwszym wykonaniu: t. 1: & # œœ t. 3: & œ # œ jœ œ œ œ J œ J J , t. 3: & œ œ , w drugim wykonaniu: # œ œ œ œ . s. 279–280 nr 304 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 7, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem zwr. 3: „Pogonię ja woły” i rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 87, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 3–5 i zwr. 6 w. 1–3. W zapisie melodii w t. 2 tylko dolna wersja; w zapisie tekstu w zwr. 3 w. 2: „Jasiowe” zamiast „Stasiowe”. s. 280–281 nr 305 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 30, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Na tutejszej grobli”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, t. 2:      , w t. 6 tylko górna, w t. 7 i 8 tylko dolna wersja         ,  i dodana inna wersja alternatywna:  brak znaku powtórki. s. 282 nr 307 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 25, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Ożenił się sajdak”; w rkp. zapis melodii następujący: �441 # œ œ œ œ & J J J J O - że - nił œ œ œ œ œ œ J J J J œ œ œ się saj - dak... # & œ œ œ œ œ # & œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ œ œ [ œ] œ œ œ œ œ .. œ . nr 308 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 11, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Rozgniewała się, wzięła”; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 83, z lokalizacją naniesioną przez Kolberga: „Kropiwno”, tam tekst bez melodii. W rkp. (k. 92) melodia zanotowana o sekundę wielką wy- œœ œ œ œ J , w t. 5 b œ œœ J żej, w t. 1–3 tylko dolna wersja, t. 4: & J J œ w drugiej połowie taktu trzy ósemki d2 c2 a1, w t. 8 przy trzeciej ósemce alternatywnie b1, poniżej dodana wersja alternatywna:        . s. 283 nr 309 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 2, tam melodia bez tekstu; teka 39, sygn. 1343, k. 17, tam tekst bez melodii, oba rkp. bez lokalizacji. W rkp. z teki 43 melodia zapisana w metrum , przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 1–4 w obu wykonaniach tylko górna wersja, w t. 4 na pierwszą miarę alternatywnie szesnastki a1 h1, w t. 6 na pierwszą miarę ósemka h1, w t. 9 tylko górna wersja, t. 10–12:              . s. 283–284 nr 311 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 26, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam melodia z incipitem: „Kum z kościoła idzie” i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją jak w druku, tam tekst; sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 113, tam widoczne fragmenty melodii i tekst, jest to czystopis, dziś uszkodzony. �442 W obu zapisach tekstu w zwr. 4 między w. 2 i 3 jeszcze: „Chodź, kumeńku, do chaty, napijem sie herbaty”, przy czym w rkp. o sygn. 465 ten fragment przekreślony. s. 284 nr 312 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna 150), k. 113, z lokalizacją jak w druku, tam melodia i tekst; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 4, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Na progu stojała, na kuma” i teka 43, sygn. 1352, k. 84, z zapisami z okolic Suwałk, tam tekst bez melodii. W rkp. o sygn. 465 w t. 3 i 5 tylko górna wersja. W zapisie nutowym z teki 43 w t. 1 i 2 zamiast trzydziestodwójek szesnastka d2, w t. 1 ostatnia szesnastka d2, przy niej alternatywnie trzydziestodwójki d2 c2, w t. 3 tylko górna wersja, t. 5: & # œ œœ Rœœ J œJ R . s. 284–285 nr 313 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 281, tam pieśń zapisana dwukrotnie; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 83, z lokalizacją naniesioną przez Kolberga: „Suwałki” i jego dopiskiem: „Trzciany, Korkliny”, tam tekst bez melodii. W rkp. o sygn. 465 pierwszy zapis uszkodzony – karta odcięta, dziś widoczny tylko dolny fragment pięciolinii oraz tekst, tam odesłanie do wariantu w cz. III Mazowsza (T. 26) nr 409; poniżej drugi zapis, tam melodia z pierwszą zwrotką, lokalizacją jak w druku i numerem pieśni jak w tomie. W zapisie tekstu z teki 43 brak trzech ostatnich wierszy zwr. 4 i brak zwr. 6. s. 285–286 nr 314 – Rkp. Kolberga: teka 1, sygn. 1117, k. 1b v., tam melodia i tekst, skreślona nota: „od Łodzi (Milewski)”, przekreślony odsyłacz do wariantu tekstu w Sandomierskiem (DWOK T. 2) nr 198 i notka: „przeniesiono do Maz[owsza] V”; sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 281, jest to czystopis z lokalizacją, numerem pieśni i odsyłaczami jak w druku, a także ze wzmianką zamieszczoną na s. 286 w. 1–3g. W rkp. z teki 1 przed t. 1 przygrywka:  ## 2 1   & œœ œRœ œJœ œ œJœ œ , t. 5–8: R     , t. 3: r j j r r j ## œ œ œ œ œ j r & J J J R R œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œj , a obok  zanotowana jeszcze jedna wersja alternatywna dla t. 8 – zgodna z wersją małych nut w druku. �443 W rkp. o sygn. 465 przed t. 1 przygrywka (później skreślona przez Kolberga): & ## ## œ œœ t. 7: & œœJ j œ œ œ . & œ œ œ , t. 3: ## œœ œœ 2 1 œœ œJ œ œœ œ R R J J , s. 286–287 nr 315 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 46, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Hej, stojała w sadzie”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 1 na drugą miarę alternatywnie d2, w t. 2 tylko górna wersja, pierwsza szesnastka f2 lub alternatywnie na pierwszą miarę szesnastki e2 c2, w t. 3 tylko górna wersja, w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki a1 g1. Melodia i tekst zob. DWOK T. 42, nr 1846. s. 287–288 nr 316 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94v., nr 3, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Stała się nam nowina”, zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 2 i 9 na pierwszą miarę dolna wersja, na drugą ósemki h1 a1, w t. 5, 6 i 8 tylko górna wersja, t. 7 słabo czytelny. s. 288–290 nr 317 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 29, z lokalizacją ogólną: „Suwałki” i teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 10, bez lokalizacji, w obu rkp. melodia z incipitem: „Jasio konie poił”; teka 43, sygn. 1352, k. 85 i k. 86, bez lokalizacji, tam tekst.  W rkp. z k. 92v. w t. 1 dodana wersja alternatywna:    , t. 3:       , w t. 5 dolna wersja zgodna z drukiem, poza tym dodane wersje alternatywne jak powyższy przykład w t. 3, w t. 7 tylko dolna wersja. W rkp. z k. 95r., melodia zanotowana o kwartę czystą niżej, obok zanotowana wersja alternatywna dla t. 1: & œ œ œ œ œ , w t. 5 na pierwszą miarę dodane alternatywnie ósemki f2 e2, w t. 6 tylko górna, w t. 7 tylko dolna wersja. W zapisie tekstu z k. 85 zwrotki 1–4, po nich zwr. 7–9 i pierwszy wiersz zwr. 10, dalej zwr. 15–17, 20, 22–25, a następnie: �444 „Zacepił się Kasi fartuszek za pale, ej, ratujze, mój Jasienku, moje zakochanie. Nie na tom cię kidał, żeby cię ratować, musis, ty, Kasinku, ten dunaj zgruntować”, po tym fragmencie zanotowany jeszcze incipit: „Młode rybackowie”, dalej w. 1–2 zwrotki 36 i w. 2 i 5 zwrotki 35. Na k. 86 zwr. 21, dalej: zwr. 13, 14, 26, 28, 34, 35 i 36, przy czym w zwr. 21 w. 4: „bym na sobie miała”, w zwr. 34 w. 2: „złote” zamiast „głośne”. Wariant melodii z incipitem: „Przyjechał Jasiu z cudzej ukrainy”, zob. nr 218 w suplemencie. s. 290 nr 318 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 35, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „W jednem to miasteczku”. W rkp. w t. 1 na trzecią i czwartą miarę alternatywnie ćwierćnuta c2 i ósemki d2 e2, w t. 2 zamiast ostatniej ósemki szesnastki f1 d1, w t. 3 tylko dolna, w t. 4 górna wersja, na trzecią i czwartą miarę alternatywnie ósemki c2 g1 i ćwierćnuta g1, w t. 5 przy ostatniej ósemce alternatywnie d2. s. 290–291 nr 319 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 19, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam melodia z incipitem drugiej zwrotki: „A mój jegomość” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 2. W rkp. z k. 91 w t. 1 na drugą miarę ósemki f2 d2, w t. 3 w górnej wersji zamiast szesnastek ósemka f2, w t. 4 dodane wersje alternatywne: na pierwszą i drugą miarę ósemki a1 h1 c2 a1, na trzecią miarę ósemki a1 g1, w t. 5 i 6 tylko górna wersja, w t. 5 na pierwszą miarę ósemki c2 g1. s. 291 nr 320 – Tekst w rkp. terenowych Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją: „Augustów”. Na k. 88 kolejno: zwr. 1–3, przy czym w zwr. 1: „królewna” zamiast „podolanka”, a w zwr. 2 brak w. 2, dalej zwr. 4, zwr. 6–10, 12–16, 18–23 i 26–33, pozostałych zwrotek brak. Na k. 89 zwr. 1, dalej: „Przyszedł do nij”, a następnie zwr. 11, 17, 26 (bez słów: „Pan brat”), zwr. 25, a po niej: „Szewce siedzą przy warstacie…” i na końcu zwr. 27. W rkp. Kolberga zachowały się także inne niż publikowany pod nr. 320 zapisy nutowe do tej pieśni, por. DWOK T. 42, nr 1827– 1828. �445 Odsyłacz do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), nr 9 dotyczy podobnych fragmentów tekstu. s. 292 nr 321 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 6, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Jak w lecie, tak w zimie”. W rkp. melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w t. 2 i 6 tylko górna wersja, w t. 3 na trzecią miarę szesnastki e2 d2, t. 7: & b œR Rœ œJ . r œ , w t. 8 na pierwszą miarę ósemka g1. s. 292–293 nr 322 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 42, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący: & # œ œ œ œJ œ œ œ J œ œ œ œœœœ œ J J # j j j j j j œ œœœ & œ œ œ œ œ œ œ œ œJ œJ œ J J œ œ œ ˙ œ . s. 293–294 nr 323 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352: k. 92v., nr 38, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Cemu te wiatry nie wieją” i teka 43, sygn. 1352, k. 84, z zapisami z okolic Suwałk, tam tekst. W zapisie melodii (k. 92) w t. 3, 4 i 6 tylko dolna wersja, w t. 4 pierwsza ćwierćnuta alternatynie d2, druga ćwierćnuta g1, w t. 6 druga ćwierćnuta c2. s. 294 nr 324 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 6, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Służył Jasio u pana” i teka 43, sygn. 1352, k. 85, tam tekst. W zapisie melodii (k. 92) zanotowana tylko dolna wersja, w t. 2 na pierwszą miarę ósemki d2 e2, w t. 4 zamiast szesnastek ósemka gis1, w t. 5 widoczne trudności intonacyjne wykonawcy, nad d2 zanotował Kolberg równocześnie ≥ i Ω. s. 295 nr 325 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 21, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Tam za borem bylica” – zob. przypis Kolberga do numeru 325 w T. 28. j œ œ œœ W rkp. t. 1: & œ œJ J , w t. 2–5 tylko dolna wersja, w t. 4 druga ósemka h1, w t. 6 na pierwszą miarę dolna, na trzecią obie wersje. �446 nr 326 – Melodia bez tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 22, bez lokalizacji; tam widoczne trudności w zapisie metrorytmicznym, melodia zapisana czę częściowo , przy zachowaniu tych saściowo w metrum , mych wartości rytmicznych, w rkp. tylko górna wersja, t. 1–2:         , t. 5–6 przy powtórce zanotowane o sekundę niżej. s. 296 nr 327 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 37, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Pojechał pan na dunaj”; teka 43, sygn. 1352, k. 84, z zapisami z okolic Suwałk i teka 43, sygn. 1352, k. 90, na k. 84 i tamże na k. 90 tylko tekst, oba rkp. bez lokalizacji. W zapisie melodii w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 i 4 tylko górna, w t. 2 na pierwszą miarę szesnastki e2 f2, w t. 4 na pierwszą miarę szesnastki f2 d2. W rkp. z k. 84 najpierw incipit: „Pojechał pan”, dalej zwr. 6, zwr. 4 w. 1 i 2, zwr. 7 w. 1, następnie wariant zwr. 9: „Służka do dworu przychodzi i pani nowinę powiada”, po nim zwr. 10, dalej tekst: „Juże pan utonął, tylko wrony konik…”, zwr. 13 (vel) i 12 (vel). Na k. 90 zwr. 1–3, zwr. 4 (vel), w zwr. 5 w. 2: „do pani znać daje”, dalej zwr. 8, przy czym w rkp. „dworu” zamiast „domu”, po niej zwr. 11–16 bez wariantów zamieszczonych w nawiasach. Tekst por. nr 225 w suplemencie. s. 296–297 nr 328 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 25, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Czego kalino w cieni stoisz”; teka 43, sygn. 1352, k. 73, bez lokalizacji, tam tekst zwr. 11–13 i 17–21; rkp. nieznanego autora, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji – tekst zwr. 1, 3–6 i 11–12. W zapisie melodii w pierwszym wykonaniu: w t. 1–4 górna wersja, przy powtórce zapis następujący: # œ & œ œ J œ œ œ œ J œ m œ œ œ . W zapisie tekstu z k. 88 zwr. 1 zanotowana skrótowo (tylko incipit, a dalej: „etc.”), w zwr. 11 i 12: „Kasienku” zamiast „siostro”, po zwr. 12 wariant zwr. 13: „Mnie sąsiadeńka poprosiła, żeby dzieciątko porzuciła”. W rkp. Kolberga zachował jeszcze inny zapis melodii do tej pieśni, zob. DWOK T. 42, nr 1829. s. 298 nr 330 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 5, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: �447 „U szenkarza na dole (bis)”; w rkp. w t. 1 i 3 tylko dolna wersja, w t. 1 na pierwszą miarę ósemki d2 d2, w t. 3 dodana inna wersja # œ œœœœœ alternatywna: & , t. 5:         . s. 298–299 nr 331 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92v., nr 39, z lokalizacją ogólną: „Suwałki”, tam melodia z incipitem: „Wędrowali krawcycy” i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W zapisie melodii (k. 92v.) różnice w zapisie metrorytmicznym: # & œj œj œœ œœ J J Wę - dro - wa - li # œ & œœ œœ œ j œ Jœ œ kraw - cy - cy... j œ œJ œJ œJ œ # œ ˙ j œ œ J œ j j j j œ œ œ œ œ œ ˙ œ . W zapisie tekstu w zwr. 9 najpierw: „z tą dziewcyną”, a dalej zanotowane: „pójść z senkarką”, w zwr. 10: „weź dziewcynę” zamiast „weź senkarkę”, w zwr. 12: „senkarko” jak w druku. s. 299 nr 333 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 18, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Skocyła Ka-          sia”; w rkp. tylko dolna wersja, t. 7–8:  . nr 334 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 94r., nr 27, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Szła Kasinka”, widoczne trudności Kolberga w zapisie metrorytmicznym, zapis następujący:                                                  , w powyższym przykładzie dodane wersje alternatywne: w t. 1 jak œ œ œ œ œjœ œ dolna wersja w druku, w t. 5: & œ . s. 300 nr 335 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 16, bez lokalizacji. W rkp. w zapisie melodii przy kluczu tylko �448 b œ jeden bemol, t. 1: & œ œ œ œ J J J J , t. 5–6 zanotowane w metrum  zamiast ćwierćnuty z kropką każdorazowo ósemka i nad nią fermata. s. 301–302 nr 337 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją: „od Stawisk, Szczuczyna”. Zapisowi tekstu z k. 89 odpowiada melodia z k. 92, inna niż publikowana przez Kolberga, zob. DWOK T. 42, nr 1833, tam z pierwszą zwrotką. Odsyłacz do melodii nr 418 w T. 26 błędny. s. 302 nr 338 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 84, z zapisami z okolic Suwałk, tam tekst; dwie ostatnie zwrotki zanotowane skrótowo, bez pierwszego wiersza. W rkp. Kolberga zachował się zapis melodii do tej pieśni, zob. DWOK T. 42, nr 1831. s. 303 nr 339 – Pod pieśnią odesłanie do pierwodruku opublikowanego przez Kolberga w „Przyjacielu Ludu” R. 14: 1847, T. 2, nr 42, tam melodia z pierwszą zwrotką, zob. przedruk w DWOK T. 67/I, nr 215. nr 340 – Rkp. Kolberga, teka 5, sygn. 1136, k. 83r., z lokalizacją ogólną: „z Łomżyńskiego”. W rkp. melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w tonacji durowej, tzn. przy c2 i g1 występuje każdorazowo ≥; w t. 2 na ostatnią miarę ćwierćnuta cis2 lub alternatywnie ósemki cis2 a1, w t. 3 tylko górna wersja, na ostatnią miarę alter-    natywnie gis1, t. 4–5:                     , w t. 6 tylko górna wersja. s. 304 nr 341 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 15, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Ach, zbujali się siwe łabędzie” zanotowana o sekundę wielką wyżej; teka 42, sygn. 1349, k. 20, z lokalizacją jak w druku, bez daty. W obu rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 na drugą miarę druga ósemka f2; w rkp. z teki 43 w t. 5 na pierwszą miarę alternatywnie ósemki es2 d2. W zapisie tekstu (teka 42) w zwr. 2: „mego tatula” zamiast „mego ojca”, w zwr. 3: „koniki” zamiast „konie”. W rkp. jeszcze jedna zwrotka: „Ach, trzeba, trzeba te drogie sygnety sprzedawać, swego najmilejszego z tej niewoleńki dostawać. Już jego kochana te drogie sygnety sprzedała, swego najmilejszego z tej niewoleńki dostała”. �449 Poniżej jeszcze notatka Kolberga odnosząca się do kolejnych zwrotek: „podobnie: mamula – te siwe krowy, siostryczka – te drogie suknie, kochanka – ten drogi sygnet”. nr 342 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 11, bez lokalizacji, tam melodia z fragmentami tekstu: „Gdzie to jedziesz, Jasiu, na wojenkę, Kasiu. […] na cisowej górze, [na] jedwabnym…”. W rkp. w t. 5, 8 i 10 tylko dolna wersja, w t. 10 widoczne trudności intonacyjne wykonawcy, nad f2 równocześnie ≥ i Ω. s. 304–305 nr 343 – Rkp. Kolberga, sygn. 3208, k. 85, z lokalizacją jak w druku, tam melodia i tekst. W zapisie melodii w t. 2 na drugą miarę a1, w t. 3–5 tylko dolna, w t. 6–8 tylko górna wersja, w t. 8 na drugą miarę g1. s. 305 nr 344 – Por. nr 249 w suplemencie. s. 306 nr 346 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93v., nr 16, z lokalizacją ogólną: „Szczepanków”, tam melodia z incipitem: „Żołnierz ci ja, żołnierz”; w t. 1 w pierwszym wykonaniu ostatnia ósemka d2. s. 306–307 nr 347 – Rkp. Kolberga: sygn. 3208, k. 201, z lokalizacją jak w druku i notą: „Żołnierska”, tam melodia, tekst zwr. 1 i pierwszy wiersz zwr. 2; rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 3, tam melodia z incipitem: „Jak ja miałam lat piętnaście”; teka 39, sygn. 1343, k. 17, bez lokalizacji, tam widoczne tylko wiersze 1–3 pierwszej zwrotki, reszta karty odcięta. W rkp. z teki 43 melodia zanotowana o tercję małą wyżej, w t. 4: w pierwszym wykonaniu na drugą miarę alternatywnie ósemki a1 g1, przy powtórce ósemki d1 d1. s. 307–308 nr 348 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 48, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Idzie kobieta tak” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. (k. 92) melodia zanotowana o tercję małą niżej, w pierwszym wykonaniu: w t. 1 druga ósemka b1, na trzecią miarę ósemki b b c , w t. 2 na pierwszą miarę ósemki c c , t. 3: & j b œœœœœ œ , w drugim wykonaniu: w t. 2 na pierwszą miarę ósemki b b , na 1 2 b drugą druga ósemka b1, t. 3: & 2 2 1 1 b œ œ œ œœ œ œ JJ , tam na trzecią �450 i czwartą miarę dodana jeszcze jedna wersja alternatywna, jak wersja małych nut w druku. W zapisie tekstu we wszystkich zwrotkach: „kanapa” zamiast „łoże”, w rkp. brak też zamieszczonego w nawiasie wariantu zwr. 4. s. 308–309 nr 349 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 169v., jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym numerem pieśni oraz z odsyłaczem jak w tomie; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 6, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Cały dzień myśliwy”. W rkp. o sygn. 465 w t. 2 na trzecią i czwartą miarę tylko górna wersja, w t. 4 w górnej wersji półnuta fis1. W rkp. z teki 43 melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w t. 1 na ostatnią miarę alternatywnie ósemki a1 g1, w t. 2 na trzecią miarę alternatywnie ćwierćnuta c2, w t. 3 tylko dolna wersja, na drugą miarę alternatywnie ósemki h1 c2, w t. 4 tylko górna wersja. s. 309–310 nr 350 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 169v., jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym numerem pieśni oraz z odsyłaczem jak w tomie; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 92r., nr 51, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Pojechał myśliwy” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, bez lokalizacji, tam tekst. W zapisie z teki 43 melodia zanotowana w metrum  przy zachowaniu tych samych wartości rytmicznych, w t. 1 w pierwszym wykonaniu druga ósemka fis1. s. 310 nr 351 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 146, jest to czystopis przygotowany do druku z naniesionym numerem pieśni jak w tomie oraz z odsyłaczami i przypisem; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 45, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Siedzi zając pod miedzą”. W rkp. o sygn. 465 w t. 6 tylko dolna wersja; w rkp. z teki 43 melodia zanotowana w metrum  w podwojonych wartościach rytmicznych, w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 2 pierwsza ósemka e2, w t. 4 i 6 tylko dolna wersja, w t. 7 zamiast pierwszej ósemki szesnastki d2 c2. s. 310–311 nr 352 – Por. nr 267 w suplemencie. s. 311 nr 353 – Rkp. Kolberga, teka 24, sygn. 1283, k. 13v., z lokalizacją ogólną: „Łomża”. W rkp. melodia zanotowana o kwartę czystą wyżej, w drugim wykonaniu: w t. 2 również dolna wersja, t. 3–4:             . �451 s. 312–313 nr 355 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 11, bez lokalizacji, tam melodia i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam tekst. W rkp. z k. 95 melodia zanotowana o sekundę wielką wyżej, w drugim wykonaniu t. 5–8: &b œœœ œ œ #œ J œœœ œ œœœ œ œ ‰ ; w zapisie tekstu po zwr. 1 zanotowane skrótowo kolejne zwrotki: „Przyjechał do ni w sobotę w sabas, aj, waj, … w sobotę… . I jechał do ni trzema furami. Na jedną furę śrebło i złoto. Na drugą furę skrynki, pierynki. Na trzecią furę wsiąde ja sama”. s. 313 nr 356 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 46, bez lokalizacji, z notatką: „Żydówka Ryfka”, tam melodia z incipitem: „Ej, była, żyła”. W rkp. brak znaku przykluczowego, w pierwszym wykonaniu:   t. 2:    , w t. 4 na pierwszą miarę ósemka a1, w t. 5 na trzecią miarę alternatywnie szesnastki c2 c2, w drugim wykonaniu:  t. 1–2:        , w t. 8 na trzecią miarę tylko cis2, po t. 8 dodany jeszcze jeden takt: ćwierćnuta z kropką d2. s. 313–314 nr 357 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 41, jest to czystopis przygotowany do druku z lokalizacją, naniesionym numerem pieśni i odsyłaczem jak w druku; rkp. terenowy teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 39, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia. W rkp. o sygn. 465 zwr. 3 pierwotnie zanotowana na końcu, a po zwr. 4 jeszcze: „Żydówkę głuchą biczem przez brzucho, a Żyda Arona pałkiem za ucho, aj waj mir”; r r j ‰ w rkp. z teki 43 t. 5–6 skrócone do jednego taktu: & œœ œœ œ R R powyżej jeszcze oznaczenia literowe nut: trzy razy e. , �452 s. 314 nr 358 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 41, jest to czystopis przygotowany do druku z lokalizacją i naniesionym numerem pieśni jak w druku; rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 95r., nr 9, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Na moście Chroście”. W rkp. o sygn. 465 zwr. 3 zanotowana jako ostatnia; w rkp. z teki 43 w t. 1 tylko dolna wersja, w t. 3 przy drugiej ósemce alternatywnie c2, t. 5–8 w drugim wykonaniu: & œ œ œ j œœ J œ œ œ œ œ œ J . s. 315 nr 359 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 38, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Przyjechali Żydkowie”, zapis następujący: j j & œ œ œJ Jœ Przy - je - cha - li j j œ œ &œ œ J J œ J j œ œ Żyd - ko - wie... j 3j j j œœ œœ œœ œœ œ œ œ œ J J 3 œ œ œ œ œ œj œ œ œ œ œ J J J J œ Œ . s. 316 nr 361 – Tekst w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji, tam z wariantem melodii, por. DWOK T. 42, nr 1848. nr 362 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. nr 363 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. W rkp. najpierw zwr. 3–9, a po nich zwr. 1–2 zanotowane jako osobny wątek. s. 317 nr 364 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 85, bez lokalizacji. nr 366 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 5, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Tuna, tuna przy dolinie”; teka 43, sygn. 1352, k. 95v., nr 11, bez lokalizacji, tam melodia i teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, tam tekst. W rkp. z k. 91 w t. 4: w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim wykonaniu: & # œ œ œj . œr . R R W rkp. z k. 95 w pierwszym wykonaniu w t. 4 na pierwszą miarę górna wersja, na drugą miarę ósemka g1, w drugim wykonaniu t. 1–4: �453 # r r j & œœ œœ œ œj r r œ œ œ œ œ J # œœ j œ Jœ œ & # m œ œœjœ œ œ J œ. J r j j œ œ œR œR œR œ œ ; R w zapisie tekstu z k. 88 zwr. 3 zanotowana skrótowo, brak w. 2. s. 318 nr 367 – Rkp. Kolberga: sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 27v., jest to czystopis przygotowany do druku z lokalizacją i naniesionym numerem pieśni jak w druku; rkp. terenowe: teka 43, sygn. 1352, k. 91r., nr 20, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam melodia z incipitem: „Za jezioreńkiem konie” i teka 43, sygn. 1352, k. 90, z lokalizacją: „Sejny”, tam tekst. W rkp. o sygn. 465 w t. 4 tylko dolna wersja. W rkp. z teki 43 w t. 1 tylko górna wersja, od t. 3 zmiany rytmiczne: U j œ j œœœ j r œ. œ . œ J œ R 3 3 nr 368 – Incipit tekstu w rkp. terenowym Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 88, bez lokalizacji, por. nr 286 w suplemencie. nr 369 – Rkp. Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 31, bez lokalizacji, zapis słabo czytelny. W rkp. w pierwszym wykonaniu górna wersja, w drugim dolna; w t. 1 w obu wykonaniach druga szesnastka a1; w pierwszym wykonaniu: w t. 3 pierwsza szesnastka nieczytelna, druga e2, na trzecią miarę alternatywnie ósemka g2, między t. 3 i 4 dodane jeszcze dwa takty: takt pierwszy nieczytelny, t. 2 jak górna wersja w t. 3; w drugim wykonaniu: brak powtórki w t. 2, w t. 3 ostatnia szesnastka h1, t. 4: ósemka i ćwierćnuta g1. s. 318–319 nr 370 – Rkp. terenowe Kolberga: teka 43, sygn. 1352, k. 91v., nr 41, bez lokalizacji, tam melodia z incipitem: „Hola, wołki, hola” i teka 43, sygn. 1352, k. 89, z lokalizacją ogólną: „Augustów”, tam tekst. W rkp. z k. 91 zapis następujący: U # r j j œ œ j & œ œR œ œJ œ œ œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ . Jałochna (za bydłem) Ho - la, woł - ki, byś - ki ho - la # j œ œ œ œ œœœ œ œœ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ J & # . œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ .J JJ J œ œ œ .. J œ . ho - la ryk krów œ. œ. # 2 j & 4 .. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ 1. 2. 2 4 �# j œ œ œ œ œœœ œ œœ & œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ J 454 # œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œœ œ œ œ œ œ .. & .. J J J œJ J œ . ho - la ryk krów œ. œ. 2 4 # 2 j & 4 .. œJ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ .. œ œ œ œ œ œ œ . 1. 2. rom ta ta s. 319–320 nr 372 – Rkp. Kolberga: rkp. terenowy, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 43, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Poszła mucha po wodę”; sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 109, tam tekst, karta odcięta, był to czystopis z notą lokalizacyjną i z melodią. W zapisie z teki 43 w pierwszym wykonaniu t. 4:     , w drugim wykonaniu: w t. 1 ostatnia ósemka c , w t. 2 na drugą miarę alternatywnie ćwierćnuta a1. W rkp. o sygn. 465 zwr. 3 zanotowana początkowo jako ostatnia, a następnie opatrzona numerem 3, w zwr. 6 w. 4: „wyleciał” zamiast „wycieczał”. s. 320 nr 373 – Tekst w rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 109 podpisany jako dalszy ciąg poprzedniej pieśni. nr 374 – Rkp. Kolberga, sygn. 465 (dawna TNW 150), k. 109, jest to czystopis przygotowany do druku z lokalizacją i naniesionym numerem pieśni. s. 320–321 nr 375 – Rkp. terenowy Kolberga, teka 43, sygn. 1352, k. 93r., nr 44, z lokalizacją ogólną: „Łomża”, tam melodia z incipitem: „Dwa kapłony żyta”. W rkp. w t. 1 tylko dolna wersja, na drugą miarę alternatywnie ósemki c2 c2, w t. 2 na pierwszą miarę dolna, na drugą miarę obie wersje, na trzecią i czwartą miarę górna wersja. 2 Przypisy (s. 323–354) s. 323–325 w. 30g. ( przyp. 1) – Cytaty pochodzą z wymienionej przez Kolberga pracy L. Rzeczniowskiego Dawna i teraźniejsza Łomża, Warszawa 1861, s. 61, 82–87; przyp. 1 na s. 325 wprowadzony przez Kolberga. s. 325 w. 31g. (przyp. 1) – s. 334 w. 1d. (przyp. 10) – Wszystkie fragmenty pochodzą z pracy Z. Glogera Kilka słów o podaniach z okolic �455 Tykocina, „Biblioteka Warszawska” 1867, T. 3, s. 141–150; w archiwum zachowała się też odbitka artykułu (teka 50/29, k. 11–16) z naniesionymi notatkami Kolberga dotyczącymi rozmieszczenia w druku i przypisami. Poszczególne partie tekstu pochodzą z następujących stron „Biblioteki Warszawskiej”: przyp. 2 – s. 149– –150; przyp. 3 – s. 144; przyp. 4 – s. 146–148; przyp. 5 – s. 142–143, tam także w przypisie odesłanie do fragmentu hasła K. Wł. W[ójcickiego] Cygani zamieszczonego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w 1861, T. 6, s. 38 (całość hasła s. 35–47); przyp. 6 (i przypisy dolne) – s. 143–144: w przyp. 1 na s. 332 odesłanie za Glogerem do hasła w Encyklopedii powszechnej Orgelbranda, tam w T. IV z 1860 roku na s. 20–29 hasło J. Bartoszewicza Bona Sforcyja, na s. 24 Bartoszewicz wymienia pracę Orzelskiego w tłumaczeniu Spasowicza, zob. Bezkrólewia ksiąg ośmioro, czyli dzieje Polski od zgonu Zygmunta Augusta r. 1572 do r. 1576 Świętosława z Borzejowic Orzelskiego, przełożył przypisami i życiorysem uzupełnił W. Spasowicz, Petersburg i Mohilew 1856, T. 3, s. 206 i 215–216, tam na wymienionych stronach o dobrach Bony; przyp. 7 – pochodzi ze s. 148 pracy Glogera Kilka słów…; przyp. 8 – s. 146; przyp. 9 – s. 116, przy czym przyp. 2 dolny na s. 333 włączony przez Kolberga, jego treść naniesiona na odbitce; przyp. 10 – s. 145. s. 335–337 w. 25g. (przyp. 11) – Zgodnie z odsyłaczem Kolberg wykorzystał fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 115. s. 337–339 w. 6g. (przyp. 12) – Kolberg wykorzystał fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 270– 273. s. 339 w. 7g. – s. 340 w. 1d. (przyp. 13) – Por. fragmenty pracy A. Połujańskiego Wędrówki po guberni augustowskiej…, s. 152. W przypisach dolnych na s. 339 wprowadzonych przez Kolberga wymieniony został tekst S. Nowalskiego Wigry zamieszczony w „Kalendarzu Ludowym Redakcji Zorzy” na rok 1871 [Warszawa 1870], s. 55–61 zawierający fragment zaginionego rękopisu dotyczącego historii klasztoru w Wigrach. s. 341–342 (przyp. 14) – Przytoczone przez Kolberga fragmenty pochodzą z artykułu A. Osipowicza Wycieczki w okolice Suwałk… zamieszczonego w „Tygodniku Ilustrowanym”, nr 255. W pierwszym akapicie wzmianka o autorze historii Wilna, dotyczy pracy A.H. Kirkora wydanej pod pseudonimem Jan ze Śliwna Przechadzki po Wilnie i jego okolicach, Wilno 1856, tam na s. 134–135 rozważania o pochodzeniu nazwy. �456 s. 343 (przyp. 15) – Wymieniony na początku akapitu „sprawozdawca” to B. Chlebowski (nazwisko autora w spisie treści), który w ramach Przeglądu piśmienniczego w „Tygodniku Ilustrowanym” 1881, T. XII, (seria III), nr 299 analizuje poglądy W. Kętrzyńskiego wyrażone w artykule O pierwotnym ustroju społecznym w Polsce. Z powodu dzieła pana prof. dr Stanisława Smolki: Mieszko Stary i jego wiek zamieszczonym w „Ateneum” 1881, T. 2, s. 463–477. Zamieszczony przez Kolberga cytat pochodzi z „Tygodnika”, tam natomiast omówione (a nie cytowane) zostały poglądy Kętrzyńskiego. Dalej wymieniony został artykuł Antoniego J. [A.J. Rolle] Dzieje szlachty okolicznej w owruckim powiecie, „Biblioteka Warszawska” 1881, T. 2, s. 19–39, 183–200 i 352–367, przytoczone informacje pochodzą ze s. 33 i 35 i nie jest to cytat. W przypisie wykorzystany fragment artykułu W. Łebińskiego O wojnach i rycerzach polskich. Studium starożytnicze, „Ateneum” 1885, T. 2, s. 243–271. s. 344–346 w. 20g. (przyp. 16) – Kolberg wykorzystał fragmenty publikacji P. Bobrowskiego Grodenskaja gubernija wydanej w serii Materialy dla geografii i statistiki Rossii, sobrannyje oficerami generalnogo sztaba, Sankt–Petersburg 1863, T. II (nota za: Estreicherem). Na początku cytatu wzmianka o pracach Szafarzyka i Jaroszewicza, zob. m.in.: P.J. Szafarzyk Starożytności słowiańskie, w tłumaczeniu H.N. Bońkowskiego, T. 1–2, Poznań 1844 (oryginał czeski publikowany w zeszytach w latach 1836–1837) i J. Jaroszewicz Materiały do statystyki i etnografii guberni grodzieńskiej, „Atheneum” Wilno 1848, T. 6 (z. 6), s. 168–186. W przypisie na s. 345 odesłanie do mapy – Karty etnograficznej województw zamieszczonej na końcu Obchodów weselnych… Glogera. s. 346 w. 21g. – s. 347 w. 1d. (przyp. 17) – Cytat pochodzi z rozdziału „O sobótkach świętojańskich” zamieszczonego w pracy K. Milewskiego Pamiątki historyczne krajowe, Warszawa 1848, s. 279– –283. Na s. 347 w. 7–8g. wymieniona praca A. Kajsarowa Versuch einer Slavischen Mythologie in alphabetischer Ordnung – wyd. niemieckie: Getynga 1804 (tam s. 65–66); wyd. rosyjskie 1807. s. 348–349 w. 12g. (przyp. 18) – Kolberg zacytował fragment artykułu Z. Glogera Kópalnocka (Sobótka) z „Tygodnika Ilustrowanego” 1868, T. I (seria 2), nr 5. Na s. 348 w pierwszym akapicie wymieniony starodruk Innocentego Gizela Synopsis ili kratkoje opisanie o naczale slawienskago naroda z 1679 roku. W drugim akapicie wzmianka o poglądach J.S. Bandtkiego, zob. tegoż Dzieje narodu polskiego, T. 1: Wrocław 1833, s. 109 w rozdziale „O religii pogańskiej w Polszcze”; dalej wzmianka o wymienionej w poprzednim przypisie pracy Kajsarowa Versuch einer Slavischen �457 Mythologie…, s. 65; na końcu drugiego akapitu wymieniony za Glogerem Cerkovnyj Slovar P. Aleksiejewa, Sanktpetersburg 1794 (wydanie wykorzystane przez S. Lindego), natomiast nie wiadomo o jaką pracę Wójcickiego chodzi: krótki opis kupalnocki m.in. w Pieśniach ludu Białochrobatów… T. 1, s. 252–256, w Zarysach domowych T. 3, s. 278–281. W trzecim akapicie wymieniona praca Z. Glogera Obchody weselne…, tam wróżby świętojańskie opisane na s. 39–46. Na s. 349 wymieniona została M. Stryjkowskiego Kronika Polska, Litewska, Żmódzka i wszystkiej Rusi, wydanie nowe Warszawa 1846; pierwodruk: Królewiec 1582. s. 349 w. 13g. – s. 350 w. 17g. (przyp. 19) – Rkp. Kolberga, teka 41, sygn. 1347, k. 81, nr 292–296, jest to odpis ze Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego ze s. 179–182; w rkp. Kolberga pod numerem 292 zapis nutowy z incipitem: „W pierwszym momencie” oraz jako nr 297 tekst: „Wzięta do nieba”, zob. nr 49 w T. 28 i przypis do tego numeru. s. 350 w. 18g. – s. 352 w. 6d. (przyp. 20) – Kolberg zacytował fragmenty Ludu polskiego… Ł. Gołębiowskiego, s. 319–324. Pod nr. 2 za Gołębiowskim wymieniony „Kalendarz Polski i Ruski” S. Duńczewskiego – nie odnaleziono rocznika z wierszem; pod nr. 4 wymieniony K. Lach-Szyrma i jego praca Anglia i Szkocja. Przypomnienie z podróży roku 1820–1824, T. 1, Warszawa 1828; pod nr. 15 fragment ballady W. Żukowskiego Świetlana w tłumaczeniu A.E. Odyńca, zob. m.in. Nowy parnas polski zawierający poezje Adama Mickiewicza, Edwarda Odyńca…, Poznań 1832, s. 9–11. s. 352 w. 5d. – s. 353 w. 1d. (przyp. 21) – Cały tekst pochodzi z Obchodów weselnych. Pierwsza pieśń u Glogera na s. 236–238, tam za broszurą [Jana z Wychylówki] Kiermasz wieśniacki abo rozgwara kmosia z Bartoszem na Zawiślu, odnaleziono wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1902, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XVII, tam Pieśń VI, s. 12– –14, zob. też Antologia literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku, Wrocław 1985, s. 343–367. Odesłanie do zbioru K.W. Wójcickiego Pieśni ludu Białochrobatów… także za Glogerem, dotyczy T. 2, s. 27. Druga pieśń oraz dotyczące jej informacje wraz z odesłaniem do starodruku u Glogera na s. 236, odnaleziono: Dama dla uciechy młodzieńcom i pannom, w której się zamykają tańce i padwany rozmaite teraz na nowo wydane, w: Pieśni, tańce i padwany XVII wieku, wydanie T. Wierzbowskiego, Warszawa 1903, seria: „Biblioteka Zapomnianych Poetów i Prozaików Polskich XVI–XVIII wieku” z. XIX, s. 67–91, tam Taniec 10, s. 75–78. s. 354 (przyp. 22) – Pieśń w zbiorze A. Kocipińskiego Pisni, dumki i szumki ruśkoho naroda na Podoli, Ukraini i w Małorossyj. �458 Spisani i perełożeny pid muzyku… . Persza sotnia [8 desiatok], W Kijiwi i Kamińci Pod. 1862, tam s. 26–27, nr 9 z informacją o pochodzeniu z rkp. I. Szpeka. s. 355–377 (Podlasie Ruskie) – Zgodnie z odsyłaczem Kolberg zamieścił artykuł Podlasie ruskie podpisany „Podlasiak (A. P… łowicz) publikowany w „Gazecie Warszawskiej” w 1854, nr 242–246, 248– –251, 253 i 255. W przypisie na s. 355 Kolberg wymienia J. Jaroszewicza, zob. tegoż Materiały do statystyki i etnografii guberni grodzieńskiej, „Atheneum” Wilno 1848, T. 6 (z. 6), s. 168–186 i Z. Glogera, zob. bibliografia. �ANEKS Recenzja cz. I, II i III Mazowsza W. Smoleńskiego1 O. Kolberg Mazowsze, obraz etnograficzny. T. I–II Kraków 1885-86 i Tom III Kraków 1887 Niewielu pozostało z dzielnej drużyny, która po wypadkach r. 1831 z zapałem się rzuciła do badań etnograficznych. Parł ja do chat wieśniaczych zarówno z ludu czerpiący siłę, a rozwielmożniony w poezji romantyzm, jak rozbrzmiewające śród emigracji hasła rewolucyjne i przyszłość Polski fundujące na niewyzyskanym w pracy narodowej pokładzie. Przewodniczył też młodzieńcom, składającym drużynę ową, raczej motyw literacko-społeczny, niż świadomość badania naukowego istoty ludu, zaklętej w pieśni, klechdach, przysłowiach, zagadkach, zwyczajach, ubiorze i t. p. Wacław z Oleska, Wójcicki, Żegota, Pauli, Konopka, Lipiński, Zmorski, żarliwiej czcili poezję, niż wiedzę. W historii byli antykwariuszami, antropologii nie tknęli, przygotowania do studiów porównawczych nie posiadali żadnego, potrzeba metody umiejętnej w badaniu przechodziła granice ich pojęć. Żaden z nich chyba nie studiował A. Humboldta, Malte-Bruna, Klaprotha, Edwardsa, a każdy mógłby o sobie powiedzieć: „ Czucie i wiara silniej mówi do mnie, niż mędrca szkiełko i oko”. Pomiędzy dyletantami etnografii, przedsiębiorcymi wycieczki po kraju około r. 1840, odznaczył się p. Oskar Kolberg nie zdolnościami szczególnemi lub wiedzą, lecz mrówczą w gromadzeniu rzeczy ludowych skrzętnością, przez co żniwo zebrał obfitsze, niż inni. Jego kilkunastotomowy Lud nieocenione zawiera skarby i zagranicy nawet imponuje ogromem. Dawniejsze serie ogarnęły sandomierskie, krakowskie, Kujawy i W. Ks. Poznańskie; obecnie siedemdziesięcioletni starzec rozpoczął publikację Mazowsza według porządku takiego: 1) Mazowsze polne tj. obszar po lewej stronie Wisły, 2) leśne – po prawej Wisły, a lewej Bugu; 3) stare – po prawej Wisły i Bugu; 4) pruskie. Same przezwiska, nadane przez p. Kolberga różnym częściom Mazowsza, okazują nieokreśloność zasady, która przewodniczyć powinna planowi. Nazwy polne i leśne są fizjograficzne; stare i pruskie – historyczne; nie wiemy przeto, na czem właściwie autor opiera swój układ. – Obok tego nazwy fizjograficzne nie wytrzymują krytyki, nie od dzisiaj bowiem całe Mazowsze jest polnem; nie wytrzymuje jej i pierwsza historyczna, skoro całe Mazowsze jest starem. Z objaśnień, dodanych do nazw, 1 Recenzja W. Smoleńskiego została opublikowana w dwóch częściach: O. Kolberg „Mazowsze, obraz etnograficzny”. Tom I–II, Kraków 1885-86 oraz „Mazowsze. Obraz etnograficzny”. Tom III, Mazowsze leśne, Kraków 1887, z rycinami podług rysunków W. Gersona, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 280-282 i tamże, s. 435–436. �460 wychodzi zasada podziału hydrograficzna, która również zadowolnić nie może. Podlasie np. ze względów historycznych i etnograficznych powinno by stanowić jednostkę odrębną, tymczasem autor część jedną zaliczył do Mazowsza leśnego, drugą do starego, dlatego, że całość rozciąga się po stronie Bugu lewej i prawej. Bezzasadnie również rozbił autor takie jednostki, jak dawne ziemie: warszawska i czerska. Wypadało oprzeć plan dzieła na dostrzeżonych odrębnościach etnograficznych, co z niewielką by autorowi przyszło trudnością, skoro posiada materiał do Mazowsza całego. Pierwsze dwa tomy poświęcił p. K. Mazowszu polnemu, t.j. częściom ziem dawnych: warszawskiej i czerskiej, województwu rawskiemu i odłamowi łęczyckiego, stanowiącemu powiat brzeziński. Ujął materiał w działy idące w następującym porządku: kraj, lud, zwyczaje, okrężne, obrzędy (chrzest, pogrzeb, wesele), a w końcu pieśni różne, zajmujące cały tom drugi. Opis kraju (str. 3–34) nadzwyczajnem świeci ubóstwem. Po wzmiance długiej o odrębności politycznej Mazowsza, idzie podział jego, na województwa, następnie opis Warszawy z wyliczeniem wszystkich kościołów, w końcu krótka historia miast i osad z lewego brzegu Wisły, jak Piaseczno, Czersk, Warka, Grodzisk itp. Nie jest to więc ani geografia, ani historia i nie rozumiemy, z jakiej racji w dziele etnograficznym tego rodzaju wiadomości znalazły miejsce. Żadnego zgoła z etnografia nie mają związku, najmniejszego bowiem nie dają pojęcia nawet o właściwościach topograficznych obszaru, gatunku gleby, sieci wód itp., nie potrącają również o właściwą historię. Zamiast notatek o miastach, wolelibyśmy dzieje chłopa mazowieckiego, choćby na podstawie dotychczasowych „opracowań”; zamiast specyfikacji miast wolelibyśmy próbkę geografii historycznej, do której niemało dostarczają szczegółów Księga ziemi czerskiej, Jędrzej Święcicki (Topographia 1634), Ulryk Werdum (1670-72) i inni. Dział, zatytułowany L u d, zawierający oprócz opisu fizycznej postawy i charakteru Mazura, jego ubiór, żywność, mieszkanie, gatunki zajęć, wypełniony jest lepiej, chociaż bez krytyki i kunsztu. Rzecz dziwna, że autor, który dla obserwowania ludu odbywał po kraju wędrówki, zamiast własnych spostrzeżeń powołuje się na rozmaite powagi; nie kompiluje nawet, lecz podaje nie zawsze wiążące się z sobą wypisy z Gołębiowskiego i Wójcickiego, oraz liczne z gazet wycinki. Dla charakterystyki ubioru, nie licząc na siebie i na piękne, dodane do dzieła ryciny, przepisuje z Kozłowskiego i czasopism całe ustępy; toż samo w materii żywności, mieszkania i zajęć. Tego rodzaju metoda sprowadza powtarzania (np. o budnikach str. 41 i 67 pod ludem i pracą; święcone str. 57 i 137 pod żywnością i zwyczajami), sprzeczności nawet i luki; nie daje obrazu, lecz strzępy tylko i to wartości niepewnej, skoro autor, zawierzywszy korespondentom i kolaboratorom gazet, całemi garściami bez wyboru z nich czerpie. W ten sam sposób traktuje p. Kolberg zwyczaje: o wiankach świętojańskich przepisuje z Kurierów notatki kronikarskie i błahe koncepta (I. str. 171–175). W ogóle tom pierwszy jest słaby; tylko ustępom, ilustrującym zwyczaje za pomocą �461 muzyki i tekstu pieśni, choć po większej części znanym skądinąd, wartości odmówić nie można. Inaczej się przedstawia tom drugi, zawierający różnego rodzaju dość dobrze usystematyzowane pieśni z nutami i tańce. P. Kolberg nie jest pisarzem, lecz wybornym zbieraczem. Uchybił w tomie pierwszym pod względem ogarnięcia przedmiotu, konstrukcji i krytyki; dobrze się wywiązał w drugim, surowy podając materiał. Nieudolność pisarska nie może uwłaczać sławie, na którą jako zbieracz wytrwały i umiejętny niezaprzeczenie zasłużył. * Tom trzeci dzieł p. Kolberga, poświęcony Mazowszu „leśnemu” nie przewyższa wartością pierwszego. Rozdział pt. „Kraj” zamiast fizjografii z obszaru prawego brzegu Wisły, podaje suchy, a niedokładny spis rzek i jezior, szereguje według podziału administracyjnego z roku 1815 (obwody: stanisławowski, siedlecki i łukowski) nomenklatury miasteczek i osad, jak Kobyłka, Radzymin, Kamieńczyk, Stanisławów itp. Trzebaż było przynajmniej uzasadnić nazwę obszaru opisem lasów, które tam kiedyś szumiały; godziło się wskazać kierunek biegu rzek i właściwości jezior, podać jakieś cechy znamienne, odróżniające tę część kraju od „polnego”. Dostarczyć by mogła autorowi materiału mapa hydrograficzna, wydana w roku 1883 przez W. Kopernickiego, geologiczna Encyklopedii rolniczej, rozprawy Pamiętnika Fizjograficznego z dziedziny fauny i flory krajowej, relacje podróżników (np. Niemcewicza), artykuły po czasopismach itp. Stosowania podziału administracyjnego z r. 1885 [błąd druku, miało być: 1815] zrozumieć trudno; większą by chyba miał rację pochodzący z czasów Rzeczypospolitej, jako oparty na pewnych podstawach etnograficzno-historycznych. W ogóle opis „kraju” niczego zgoła nie uczy; zarówno mieszkaniec łanów, jak stepów lub gór po przeczytaniu artykułu p. Kolberga łatwo mógłby przypuścić, że Mazowsze „leśne” różni się od jego ojczyzny jedynie nomenklaturami, czasem powstania osad, odmiennością osób historycznych i zdarzeń, lecz niczem więcej. Na podstawie materiałów przedstawionych w rozdziale poświęconym opisowi „Ludu”, cudzoziemiec mógłby wyrobić sobie pewne o chłopie polskim pojęcie, lecz nie nauczyłby się istotnej charakterystyki kmiecia z Mazowsza „leśnego”. Zaznaczył p. Kolberg na wstępie dzieła, że Mazurowie z prawego brzegu Wisły przybierają w okolicy Stężycy i Adamowej cechy małopolskiemi, pod Siedlcami zaś mieszają się z ludem podlaskim, lecz charakterystyki owego melanżu etnograficznego, z wyjątkiem zaznaczenia pewnych osobliwości fizycznych, nie daje. Dużo uczą kolorowane ryciny: jedna, przedstawiająca ubiór chłopstwa od Radzymina i Serocka, druga od Żelechowa i Łukowa; lecz z tekstu zarówno o Mazurze z cechami małopolskiemi, jak z podlaskiemi wyobrażenia dokładnego nabrać nie �462 można. P. Kolberg nie podaje własnych obserwacji, lecz przepisuje spostrzeżenia bliźnich. Cenne być mogą opisy Ulanowskiej, Krupińskiego itp., nie zawadziłoby jednak przy korzystaniu z prac dyletantów nieco krytyki; nabrałoby też dzieło p. Kolberga większego interesu, gdyby był zamiast wypisów etnograficznych ułomki różnorodnego materiału organicznie połączył, gdyby z nich istotny ułożył obraz. Po charakterystyce ludu idą jego zwyczaje (wigilia, kolęda, zapusty etc.), obrzędy domowe (1. chrzciny, 2. pogrzeb, 3. wesele, zam. 1, 3, 2), pieśni i tańce, przeważnie w wariantach rzeczy znanych z tomów poprzednich. Jest to materiał nader szacowny, zwłaszcza, że go wydawca zbogacił spisanemi przez siebie nutami. Zaznacza p. Kolberg w pieśniach i tańcach nowość zwrotów melodyjnych i obfitość rytmów z niezwykłą mocą akcentowanych, co nie znając się na muzyce, zaznaczamy tylko. Wł. Smoleński. ��ISBN 978-83-959125-2-8 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mazowsze. Suplement do tomów 24-28 Subject The topic of the resource Kolberg, Oskar (1816-1890) ; Mazowsze ; folklor tradycyjny ; etnografia Description An account of the resource Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, tom 80/II, 466 stron Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolberg, Oskar (1816-1890) ; z rękopisów i ze źródeł drukowanych wybrały i opracowały Ewa Antyborzec i Hanna Pawlak Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2024 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ceceb60453213c17e80ddf420a50d77d.pdf 6b6130d4361acc572946d095a5ca1d88 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1417 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1310 Title A name given to the resource Mazurzy Wieleńscy - falsyfikacja podstaw mitu / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.201-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 PL ISSN 0071-1861 WOJCIECH Ł Y S I A K (Poznań) M A Z U R Z Y WIELEŃSCY - FALSYFIKACJA PODSTAW M I T U W kilkunastu wsiach p o ł o ż o n y c h w północnej części Puszczy Noteckiej, w okolicach Wielenia i K r z y ż a do dzisiejszego dnia utrzymuje się grupowe przekonanie, jakoby s p o ł e c z n o ś ć j c z a m i e s z k u j ą c a została w przeszłości spro­ wadzona w te lasy przez księcia Piotra Sapiehę, dziedzica „ p a ń s t w a w i e l e ń s k i e go". M i e s z k a ń c y tych wsi (Biała, Chcłst, Drawsko, Kamiennik, M a r y l i n - daw­ niej Smrodyniak. M ę ż y k , Miały, N o w e Kwiejce, P ę c k o w o , Piłka, Rosko i Wrzeszczyna) sami określają się mianem „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " , a termin z powodzeniem funkcjonuje w ludoznastwie i ś w i a d o m o ś c i polskich etnogra­ fów. Nadto za „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " uważają się m i e s z k a ń c y Chojna, wsi położonej na p o ł u d n i o w y m skraju Puszczy Noteckiej w pobliżu Sierakowa. 1 W niniejszych r o z w a ż a n i a c h terminem „ m i t " o k r e ś l a m i d e ę p o w s t a ł ą w sprzyjających warunkach j a k o wyraz s p o ł e c z n e g o zapotrzebowania na war­ tości uznawane za prawdziwe, aczkolwiek z gruntu fałszywe. Wartości takie d o t y c z y ć m o g ą r z e c z y w i s t o ś c i historycznej, politycznej, kulturowej b ą d ź spo­ ł e c z n e j . M i t taki jest d z i e ł e m grupy lub jednostki, c h o ć uświęcony o g ó l n o s p o ­ ł e c z n ą a p r o b a t ą w y r a ż a przekonania zbiorowe. Grupowe przekonania o zdarze­ niach m a j ą c y c h miejsce w r z e c z y w i s t o ś c i lub utwierdzone treści fikcjonalnc zostają z czasem p r z e k s z t a ł c o n e w taki w ł a ś n i e m i t - i d e ę , który pozbawia ich wartości w y j ś c i o w e cech indywidualnych i pozostawia tylko to, co odpowiada przyjętemu w micie w z o r o w i . M i m o sakralnego niekiedy i irracjonalnego cha­ rakteru mitu, znajdujemy w nim okruchy myślenia historycznego, aczkolwiek u w i ę z i o n e g o w y o b r a ż e n i e m przeszłości nie znajdującego potwierdzenia w re­ aliach dziejowych. Struktura mitu „ M a z u r ó w W i l e ń s k i c h " jest przejrzysta i logiczna, jeśliby tylko przy niej p o z o s t a ć . Gdy z a ś s i ę g n i e m y głębiej w tło historyczne i kulturowe, o k a ż e się, iż zastane luki p o z w o l ą o d r z u c i ć wszystko to, czego presji ulegli nawet niektórzy badacze. M i t „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " kształtowały i składają się nań następujące czynniki: 1. Historyczny - d o p u s z c z a j ą c y „kolonizację m a z u r s k ą " . 2. Tradycja „kolonizacji mazurskiej". 3. Megalomania s ą s i e d z k a . 4. Mazurzenie m i e s z k a ń c ó w wymienionych m i e j s c o w o ś c i . 5. Regionalizm i literatura regionalna. P o k r ó t c e o m ó w i ę kolejno elementy budowy tego mitu, z a c z y n a j ą c od tła historycznego. M i ę d z y r z e c z e w a r c i a ń s k o - n o t e c k i e , które w znakomitej w i ę k s z o ś c i należa­ ło do powiatu p o z n a ń s k i e g o w ś r e d n i o w i e c z u , podobnie jak dzisiaj, pokryte b y ł o z w a r t ą p u s z c z ą , w ó w c z a s prawic z u p e ł n i e n i c z a l u d n i o n ą . W X I V wieku �202 W O J C I E C H ŁYSIAK na tym terenie byio zaledwie siedem osad ( H ł a d y ł o w i c z 1932, s. 70). W X V I w i e k u okolice Wielenia należały do m o ż n e g o rodu G ó r k ó w , by na p r z e ł o m i e X V I i X V I I wieku przejść w r ę c e wojewody kaliskiego, starosty i n o w ł o d z k i e go, S t a n i s ł a w a Czarnkowskiego. W roku 1611 w ł o ś ć m i w i c l e ń s k i m i gospoda­ rzy j u ż kasztelan m i ę d z y r z e c k i i d r a w i ń s k i , Jan Czarnkowski, który z m a r ł w s z y w 1616 roku p o z o s t a w i ł dziedzictwo dóbr w i e l e ń s k i c h c ó r c e , s t a r o ś c i a n c e barskiej, Z o f i i H e r b u t ó w n i e , piszącej się z Folsztyna. Jej jedyny syn z pier­ wszego m a ł ż e ń s t w a , starosta lipieński, Jan Kostka z m a r ł w s z y w 1623 roku podzielił swe olbrzymie dobra m i ę d z y d w ó c h s y n ó w . S t a n i s ł a w o t r z y m a ł Sza­ motuły, zaś Aleksander - Wieleń, Rawicz, G ó r k ę i Osieczna. W latach 16451651 dobra w i e l e ń s k i c z a s t a w i ł Aleksander Kostka wojewodzie pomorskiemu, Jakubowi Weyherowi, a n a s t ę p n i e s p r z e d a ł je wojewodzie kaliskiemu, Zyg­ muntowi G r u d z i ń s k i e m u . Po nim włości te przejął syn Andrzej, wojewoda kaliski i p o z n a ń s k i , a z m a r ł w s z y w 1678 p o z o s t a w i ł jedynemu synowi, Stefa­ n o w i . Bezpotomna ś m i e r ć tego ostatniego zamyka okres panowania rodu Gru­ d z i ń s k i c h w dobrach w i e l e ń s k i c h . D r o g ą koneksji rodzinnych w k o ń c u X V I I w i e k u przeszły w ręce wojewody ł ę c z y c k i e g o , generała wielkopolskiego, Pio­ tra O p a l i ń s k i e g o . Po nim, w 1692 roku, majątek przejął syn Adam, a po jego bezpotomnej śmierci w 1696 córka Piotra z drugiego m a ł ż e ń s t w a , Ludwika Opalińska. Z p o c z ą t k i e m X V I I I wieku na arenie wielkopolskiej pojawił się m o ż n y i w p ł y w o w y ród litewsko-ruski, S a p i e h ó w . Wspomniana Ludwika O p a l i ń s k a , w y c h o d z ą c za m ą ż za starostę bobrujskiego, zdzitowskiego, s o k o ł o w s k i e g o i Słonimskiego, hetmana Wielkiego Koronnego, Jana Kazimierza S a p i e h ę , wniosła mu w posagu o l b r z y m i ą fortunę - K o ź m i n , Rawicz, Radlin i Wieleń (Sapiehowie 1894, s. 128). Samo tylko „ P a ń s t w o W i e l e ń s k i c " s k ł a d a ł o się z p i ę ć d z i e s i ę c i u pięciu wsi (Zimmermann 1915, s. 255). D o h p te pozostały w r ę k a c h S a p i e h ó w przez ponad sto lat, umacniając gospodarcze i polityczne znaczenie tej rodziny. Jan Kazimierz Sapieha z m a r ł 23 lutego 1730 roku. Po nim dobra w i e l e ń s k i e o d z i e d z i c z y ł syn Piotr, starosta s o k o ł o w s k i , wschowski, stolnik W i e l k i Koronny, wojewoda s m o l e ń s k i , a wyzbywszy się w 1766 roku swych m a j ą t k ó w litewskich, na stale osiadł w Wielkopolsce (Sapiehowie 1894, s. 337). Od p o c z ą t k u X V I I I wieku rozwija się na terenie Puszczy Noteckiej osadnic­ two o l ę d e r s k i c . J e d n a k ż e t o c z ą c e się wojny (wojna p ó ł n o c n a 1700-1721) i to­ w a r z y s z ą c e i m zarazy d o p r o w a d z i ł y do p o w a ż n e g o wyludnienia j u ż z a ł o ż o ­ nych osad. W zachodnich partiach Puszczy Noteckiej, w c h o d z ą c y c h w skład Branderburgii, a także w Nowej Marchii, zaludnieniem o p u s t o s z a ł y c h wskutek d z i a ł a ń wojennych ziem zająła się administracja pruska Fryderyka Wielkiego. N o w y c h o s a d n i k ó w sprowadzano m i ę d z y innymi z Polski, z a c h ę c a j ą c ich licz­ n y m i przywilejami i ulgami (Zimmermann 1915, s. 145). W s p o m i n a ł o tych czasach znawca s t o s u n k ó w demograficznych i kulturowych m i ę d z y r z e c z a warc i a ń s k o - n o t e c k i e g o , Oskar Grossert: „czas ten jednak nie był dogodny dla osadnictwa niemieckiego, jak o tym ś w i a d c z ą c h o c i a ż b y wyjazdy o s i e d l e ń c ó w do Branderburgii, tak że nawet Piotr Sapieha się na takie ucieczki skarży. [...J �M A Z U R Z Y WIELUŃSCY 203 W latach 1754-1756 wielu N i e m c ó w z d ó b r w i e l e ń s k i c h uciekało przez D r a w ę do Nowej M a r c h i i . Naliczono ich w całości 247 o s ó b . W czasie wojny siedmio­ letniej, która nie dała się we znaki na ziemiach w i e l e ń s k i c h , c h o ć raz wojska rosyjskie przeszły tędy do Nowej M a r c h i i , także wielu N i e m c ó w uciekło z ziem w i e l e ń s k i c h " (Grossert 1929, s. 37). Obrazu zniszczenia dopełniła w ł a ś n i e wojna siedmioletnia (1756-1762), w czasie której kraje K r ó l e s t w a Pruskiego zostały zniszczone i wyludnione, z w ł a s z c z a z a ś Brandenburgia b e z p o ś r e d n i o g r a n i c z ą c z p o s i a d ł o ś c i a m i Piotra Sapiehy. W ó w c z a s król pruski, Fryderyk I I r o z w i n ą ł akcję zasiedlania powojennych pustek, u p r o w a d z j ą c z Wielkopolski o k o ł o 3000 c h ł o p ó w z rodzinami i dobytkiem. Owa akcja nie o m i n ę ł a t a k ż e ziem Piotra Sapiehy, z których uprowadzono dziesiątki rodzin (Zimmermann 1915, s. 145). Zorganizowano w ó w c z a s nawet specjalne komendy n a d z o r u j ą c e akcję p r z e s i e d l e ń c z ą ( K o n o p c z y ń s k i 1947, s. 86). Najbliższa taka komenda z n a j d o w a ł a s i e w Drezdenku, której p r z e w o d n i c z y ł tamtejszy burmistrz, M u t h mann. W z w i ą z k u z tą akcją Piotr Sapieha z ł o ż y ł stanowczy protest w Berlinie, na który o t r z y m a ł o d p o w i e d ź , że w jego p o s i a d ł o ś c i a c h c h ł o p ó w tych „ w s p o s ó b z u p e ł n i e nieludzki i nader okrutny maltretują [...] ludzie s t a m t ą d tu p r z y c h o d z ą , aby z a b e z p i e c z y ć się przeciw takim o k r u c i e ń s t w o m " (Gomolcc 1964, s. 2 7 ) . Ta w ł a ś n i e sytuacja dziejowa stała się punktem zaczepienia, punktem w y j ­ ścia budowy mitu „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " . Twierdzono bowiem, ż e wskutek zaistniałej sytuacji, tzn. pustki osadniczej w l e w o b r z e ż n y c h dobrach Piotra Sapiehy, z o s t a ł on zmuszony do sprowadzenia nowych o s a d n i k ó w z Mazowsza lub pogranicza mazowiecko-mazurskiego, którymi w całości z a l u d n i ł opusto­ s z a ł e wsie (Gomolec 1964, s. 27). I m p o n u j ą c y m elementem budowy mitu „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " jest samouzupełniająca się, tradycyjna wiedza o „kolonizacji mazurskiej". W relacjach jednak lokalna s p o ł e c z n o ś ć najpierw podkreśla sytuację sprzed rzekomej kolo­ nizacji, np. „ m y wszyscy j e s t e ś m y sprowadzeni z Mazur. Tutaj naród w y m a r ł na c h o l e r ę i wtedy k s i ą ż ę Sapieha s p r o w a d z i ł tu o s a d n i k ó w z Mazur"; „Jak tutaj ta cholera p a n o w a ł a , przede wszystkim w Pęckowie i Drawsku, przybyli tu ludzie z Mazur". Początki kolonizacji i jej przebieg znane s ą we wszystkich wymienionych na w s t ę p i e dwunastu wsiach (Łysiak 1987, s. 231-244). „ M y j e s t e ś m y Mazurzy i nas tu s p r o w a d z i ł Piotr Sapieha" - twierdzi się w Chojnie. „ K s i ą ż ę Sapieha s p r o w a d z i ł tu M a z u r ó w z Mazowsza, oni tu przybyli z » p ę c a k i e m « . O s a d n i k ó w b y ł o pięciu. On ich tu osadził, bo musieli w y k a r c z o w a ć las" - powiedziano m i w P ę c k o w i e , z a ś w M i a ł a c h twierdzono, ż e „ S a p i e h a poza­ kładał te wszystkie wsie". W Rosku jeden z i n f o r m a t o r ó w twierdził: „my jeste­ ś m y z M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h . Dawni to tu buły bagna i osady rybackie. Wtedy się ludzie sprowadzili z Mazur, ale czy moi przodkowie tu przybyli, lo ja nie w i e m " . Inny z a ś p o w i e d z i a ł : „ R o s k o datuje się od czasu j a k k s i ą ż ę Sapieha s p r o w a d z i ł tu 700 rodzin M a z u r ó w z Mazowsza i osiedlił ich tutaj w Puszczy Noteckiej. Ojciec m i o p o w i a d a ł , że oni byli osiedleni w Rosku, Wrzeszczynie, P ę c k o w i e , Drawsku, Klępiczu, Obrzycku, Piłce i Kruczu. Do Roska sprowa­ dzonych b y ł o 30 rodzin". W Pęckowie natomiast twierdzono, iż „najpierw 2 �204 WOJCIECIIl.YSIAK p r z y b y ł o czterech o s a d n i k ó w . Oni s i ę nazywali N o j , Przylepa, Marnot i Helak, to chyba b y ł mój przodek. Oni przynieśli z s o b ą » p ę c c k « i stąd nazwa. Wtedy to oni wszyscy mieszkali w j e d n y m domu, który im z b u d o w a ł Sapieha". N a l e ż y tu p o d k r e ś l i ć , iż nazwiska te, obok nazwisk Stochaj i Mierzwa wymienia s i ę zazwyczaj w podobnych informacjach. S p o ł e c z n o ś ć „ m a z u r s k a " o w y c h k i l k u ­ nastu w s i nadnoteckich u w a ż a ich bowiem za p r o t o p l a s t ó w c h ł o p s k i c h r o d ó w „mazurskich". „ M a z u r z y W i e l e ń s c y " pamiętają też stopień zależności od zamku w i c l e ń skiego i samego Piotra Sapiehy, przytaczając, niekiedy precyzyjnie, swe prawa i p o w i n n o ś c i . Oto garść p r z y k ł a d ó w : „ K s i ą ż ę Sapieha n a d a ł m i e s z k a ń c o m Roska prawo p o ł o w u ryb na Noteci za dwa guldeny rocznie, a później musieli u niego za to o d r a b i a ć dwa dni w tygodniu"; „Jak Sapieha żył to d a ł nam prawo do: wypasania bydła w lasach; mogli my dwa razy w tygodniu brać drzewo z lasu na opał, ile kto m ó g ł unieść; dwa razy w roku m o g l i ś m y brać ś c i ó ł k ę z lasu; dostawali my drzewo na b u d o w ę d o m ó w " . „ S a p i e h a p o z w a l a ł nam z a k ł a d a ć sobie w lesie tyle pola ile tylko kto m ó g ł w y k a r c z o w a ć i o b r o b i ć . N i e k t ó r z y to jeszcze mieli prawo do szukania i kopania w lesie bursztynu. Jeszcze teraz k o ł o Pęckowa w lesie na » J c l y ń c u « s ą doły po tych kopaczach". Do faktów tych n a w i ą z u j e jeszcze jedna o p o w i e ś ć : „ojciec mojej babki miał p a t e r a j k ę w Drawsku. Jednego razu w y b i e g ł y mu na d r o g ę dwa ź r e b a k i . W tym samym czasie p r z e j e ż d ż a ł Sapieha b r y c z k ą z a p r z ę ż o n ą w dwa konie. Z a t r z y m a ł się na w i d o k koni i kazał sobie p r z y p r o w a d z i ć do siebie ich w ł a ś c i c i e l a . » C z y to twoje k o n i e ? « »Tak panie.« »lle kosztują?« »Nic p a n i c « . »To p r z y p r o w a d ź j e j u t r o do Wielenia na z a m e k ! « »Tak panie«. C h ł o p b a ł się, że straci ź r e b a k i , a do tego go jeszcze pobiją. Z a p r o w a d z i ł je jednak na drugi dzień do zamku. O k a z a ł o s i ę , ż e Sapieha w z i ą ł konie, ale w zamian za nie z a p i s a ł mu z i e m i ę w Drawsku i d a ł mu pozwolenie na r y b o ł ó w s t w o na Noteci od Wielenia do Bielic. Cała rodzina lo byli sami bracia J a g i e ł k o w i e " . Obok tego twierdzi s i ę w Rosku, ż e „Księciu Sapiesze musieli o d d a w a ć rocznie: 24 guldeny czynszu, 5 beczek miodu, kilka g a r n c ó w chmielu na piwo; d a w a ć musieli furmanki na osiemnaście mil odległości" . Elementem spajającym mit „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " , a p o t w i e r d z a j ą c y m niejako m o ż l i w o ś ć „koloniacji mazurskiej" była swoista megalomania s ą s i e d z ­ ka. W y r a ż a ł a s i ę k a w a ł a m i i żartami „o g ł u p i c h s ą s i a d a c h " przypisywanych jedynie do „ m a z u r s k i e g o " Chojna (Łysiak 1986, s. 183-199). „ S z c z e g ó l n i e k p i ą sobie z ich jakoby niedorozwoju u m y s ł o w e g o " - z a u w a ż a ł Adam Tomaszewski (Tomaszewski 1936, s. 86). Jesl przy t y m charakterystyczne, że owe żarty nie d o l y c z ą pozostałej s p o ł e c z n o ś c i „ m a z u r s k i e j " i nie ma ż a d n y c h śladów, by k i e d y k o l w i e k w p r z e s z ł o ś c i w y s t ę p o w a ł y . Inną m i e j s c o w o ś c i ą w Puszczy N o ­ teckiej, z m i e s z k a ń c ó w której pokpiwali sobie sąsiedzi, była w i e ś Jezierce p o ł o ż o n a na p ó ł n o c od Skwierzyny (Tscheuschner br, s. 143-144). Fakt ten jednak t w o r z y ł y z u p e ł n i e inne warunki kulturowe. 3 Ze zjawiskiem megalomanii s ą s i e d z k i e j , której upust znajdujemy w przebo­ gatym folklorze, spotykamy^ się z w y k l e na peryferiach d w ó c h grup kulturo­ w y c h , etnograficznych b ą d ź etnicznych, w miejscu, gdzie stykają s i ę granice �M A Z U R Z Y WIELUŃSCY 205 o b s z a r ó w przez nie z a m i e s z k a ł y c h . Teza taka pozwala na przyjęcie przesłania mitu j a k o o b o w i ą z u j ą c e g o , skoro bowiem l u d n o ś ć r z e c z y w i ś c i e sprowadzona została w te strony, to przyniosła z s o b ą inne, b ą d ź nowe wartości kulturowe o d b i e g a j ą c e od norm uznawanych przez ludność tu z a m i e s z k a ł ą . „ O b c y " Chojanie stali s i ę tą d r o g ą przedmiotem d r w i n p o z w a l a j ą c y c h w n o s i ć o ich rzeko­ m y m sprowadzeniu z Mazur. N a j w i ę c e j k a w a ł ó w w i ą ż e s i ę z ich tzw. „ p o p r z e c z n o ś c i ą " . Zdaniem Felicji Straszewskiej „ C h o j a n i e wszystko robią »na p o p s y c k ę « : konia do wozu z a k ł a ­ dają »na p o p s y c k ę « , o r z ą »na p o p s y c k ę « , baba z lasu chrust niesie »na popsyckę«, kapelusz na g ł o w i e , pasek, szelki, wszystko, nawet ż e g n a j ą s i ę »na popsyck ę « " (Starszewska 1931, s. 35). Opowiadania o ich „ p o p r z e c z n o ś c i " okoliczna l u d n o ś ć w ż a r t a c h niekiedy n a ś l a d o w a ł a , b u d z ą c tym irytację w y ś m i e w a n y c h . Kazimierz Nitsch z a p i s a ł relację z prawdziwego p o n o ć zdarzenia: „ B y ł o to w Chojnie na weselu, gdy po ślubie w ó z z g o ś ć m i zajechał na p o d w ó r z e , jeden z obecnych Polan c h c ą c i m p o m ó c z s i ą ś ć , w z i ą ł d r a b i n ę i niósł j ą w poprzek, z a w a d z a j ą c j ą o c z y w i ś c i e po drodze. Chojanie zaraz poznali co lo m i a ł o z n a c z y ć i jeden z nich z a w o ł a ł : » C o ly myślis, ze Chojany jesce takie głupie, ze nam d r a b k ę wpopsek niesies?«. Wlcdy ż a r l o w n i ś p r z y s t a w i ł j ą pionowo do wozu, bo powiadano dawniej, że w podobnym wypadku Chojany najpierw wchodzili na n a j w y ż s z y szczebel, a potem dopiero drugą stroną schodzili" (Nitsch 1902, s. 674). W tym k o n t e k ś c i e sytuuje się r ó w n i e ż prawdziwe wyda­ rzenie, o k t ó r y m cytowana j u ż Felicja Straszewska pisała: „za c z a s ó w pańsz­ c z y ź n i a n y c h , m o ż e 80 lat temu, Chojno z lasami obecnie p a ń s t w o w y m i nale­ ż a ł o do kasztelana Kwileckiego z W r ó b l e w a . Z n a ł a m s t a r u s z k ę , która dosko­ nale p a m i ę t a ł a te czasy i na w ł a s n e oczy widziała j a k Chojany pędzili kury, gęsi i prosiaki jako d z i e s i ę c i n ę do » k a s t e l u n a « . P o n i e w a ż w lesie ptactwo ustawicz­ nie u c i e k a ł o , Chojany w y r ą b a l i s z e r o k ą d r o g ę i na czele i na końcu pochodu » g a d z i n o w e g o « , niosąc d ł u g ą d r a b i n ę , ctopędzili z B o ż ą p o m o c ą swoje » s t w o ry« do » z y k i « . Nad » z y k u m « zaczęli się s k r o b a ć po g ł o w i e i m e d y t o w a ć , jakby to wszystko p r z e w i e ź ć na d r u g ą stronę. Po d w ó c h dniach tych medytacji w p a d ł Chojanom taki koncept do g ł o w y : Położyli drabiny na brzegu Warty, powiązali szmatami nogi z w i e r z ą t do szczebli drabin i puścili tę całą m e n a ż e r i ę na w o d ę , sami z a ś płynęli obok, w r z e s z ą c okrutnie i długimi ż e r d z i a m i prostując coby nie p o j e c h a ł o »na p o p s y c k ę « . Po tak trudnej przeprawie zapędzili » s t w o r y « do kasztelana" (Straszewska 1931, s. 35-36). Nie s p o s ó b p r z y t o c z y ć tu wszystkich tych anegdot. Opowiadane s ą do dzisiaj w całej niemal Puszczy Noteckiej, a często poza nią, aczkolwiek obec­ nie z a t a r ł się j u ż ich kontekst kulturowy. K o l e j n y m elementem budowy mitu „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " jest tzw. „ m a z u r z e n i e " m i e s z k a ń c ó w wspomnianych kilkunastu w s i . S p r o w a d z a ł o się to do z a s t ę p o w a n i a s p ó ł g ł o s e k d z i ą s ł o w y c h sz, cz, dź,-głoskami z ę b o w y m i s, c, dz, oraz podobnej w y m i e n n o ś c i z na s. „ M a z u r z e n i e " lutcjszej ludności z a u w a ż y ł j u ż Oskar Kolberg, k t ó r e m u „język niektórych w i e ś n i a k ó w przypomina jeszcze m o w ę m a z o w i e c k ą pierwszych tych o s a d n i k ó w " (Kolberg 1877, s. 114). Doda­ w a ł jednak: „ m o w a ta atoli s k a ż o n ą j u ż w części została (osobliwie u m ł o d s z e - �206 W O J C I E C H ŁYSIAK go pokolenia) w p ł y w e m narzecza okolicznej ludności wielkopolskiej j a k o i dalszej kaszubskiej ( t j . Prus Zachodnich i Pomorza), z którą m i e s z k a ń c y w c z ę s t e w c h o d z ą stosunki, biorąc z t a m t ą d niekiedy dziewki i p a r o b k ó w do służby, j e ż d ż ą c tam na jarmarki itp." (Kolberg 1877, s. 243). Mazurzenie l u d n o ś ć tutejsza o d c z u w a ł a j a k o g ł ó w n ą o d r ę b n ą c e c h ę swojej mowy. Na tej w ł a ś c i w o ś c i j ę z y k o w e j o p i e r a ł o się w pierwszym r z ę d z i e poczucie ich o d r ę b ­ ności w stosunku do sąsiadującej z nią ludności wielkopolskiej, co cementowa­ ło s p o i s t o ś ć g r u p o w ą . Zdawali sobie z lego s p r a w ę nie tylko „ M a z u r z y " , ale t a k ż e sąsiedzi (Tomaszewski 1936, s. 85), co niejako l e g i t y m i z o w a ł o mit ich początku. Dzisiaj nie s p o s ó b usłyszeć „ m a z u r z e n i a " na omawianym terenie. Wszyscy p o s ł u g u j ą się j ę z y k i e m z b l i ż o n y m do p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j gwary wielkopol­ skiej. Nawet niektóre terminy gwarowe, charakterystyczne dla tej s p o ł e c z n o ś c i , zostały wymienione elementami gwary Wielkopolan. J e d n a k ż e s p o ł e c z n o ś ć tutejsza p a m i ę t a , iż w przeszłości „ m a z u r z e n i e " b y ł o c h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą jej j ę z y k a , podkreślając ten fakt przy okazji o p o w i a d a ń o „kolonizacji mazur­ skiej". Przypomina się też w s p ó ł c z e ś n i e zwroty w o w y m , niefunkcjonującym j u ż , j ę z y k u , jakie o n g i ś powszechnie lu w y s t ę p o w a ł y , a które w y r o s ł y na grun­ cie prawdziwych rzekomo w y d a r z e ń , np. „Od Roska do Droska, piosek, syski, sysko nase" (Rosko); „ P a c , a na co spojzys, s y ć k o byndzie twoje" (Chojno); „Jak we Wzescynie plyndze piekom, to w Rosku c u ć " (Rosko). Wszystkie te zwroty w s p ó ł c z e ś n i e pojawiają się z rzadka w j ę z y k u potocznym j a k o powie­ dzonka sytuacyjne. Po raz pierwszy informacja o „ M a z u r a c h W i e l e ń s k i c h " i „kolonizacji ma­ zurskiej" pojawiła się w pracach Oskara Kolberga. W s p o m i n a j ą c o Chojnie pisał, iż „ w i e ś ta nad Wartą jesl koloniją M a z u r ó w sprowadzonych przy k o ń c u 17go w i e k u i na p o c z ą t k u 18go wieku przez S a p i e h ę , dziedzica Wielenia, k t ó r e g o Chojanie po dziś d z i e ń Sapiejką i ojcem swoim n a z y w a j ą " (Kolberg 1875, s. 23). P o t w i e r d z i ł j ą Kolberg w kolejnym tomie swego monumentalnego dzieła p i s z ą c : „ k s i ą ż ę Sapieha, dziedzic Wielenia, s p r o w a d z i ł na p o c z ą t k u z e s z ł e g o stulecia M a z u r ó w i łych w swojich dobrach o s a d z i ł " (Kolberg 1877, s. 114). Nie w i e m y jednak z j a k i c h ź r ó d e ł c z e r p a ł te w i a d o m o ś c i , podobnie jak Edmund Callier, który o w ą kolonizację umieścił w roku 1710 (Słownik, s. 756). Za „ m a z u r s k ą " l u d n o ś ć u z n a w a ł m i e s z k a ń c ó w Chojna Kazimierz Nitsch (Nitsch 1902, s. 673), a o p o z o s t a ł y c h twierdził, iż „ w i a d o m o też pozytywnie, ż e s ą to późniejsi osadnicy z Mazowsza" (Nitsch 1911, s. 86). W okresie m i ę d z y w o j e n n y m - z a „ k o l o n i z a c j ą m a z u r s k ą " Piotra Sapiehy opowiedzieli się miejscowi regionaliści w prasie lokalnej. Konrad Kaczmarek pisał: „ K i s ą ż ę Sapieha w Wieleniu b ę d ą c y panem tych ziem, w i e d z i a ł jakie p l e m i ę m o g ł o b y tu p r a c o w a ć i z a l u d n i ć tę c z ę ś ć ziemi polskiej, mianowicie Mazurzy. Istotnie też sprowadza ich tu pod koniec X V I I w. i osiedla w okolicy Wielenia" (Kaczmarek 1929, s. 2 6 ) . W tym duchu za „ m a z u r s k i m " pochodzeniem ludności omawianej części Puszczy Noteckiej, j u ż w nowszych czasach opowiedzieli się Jan N i e d ź w i e c k i (1977, s. 22) i Andrzej Wyrwa (1981, s. 9) oraz wspomniany j u ż wyżej L u d w i k 4 �M A Z U R Z Y WIELEŃSCY 207 Gomolec (1964, s. 27), który „kolonizację m a z u r s k ą " s y t u o w a ł w lalach 17681772. T r e ś c i tego rodzaju pojawiały s i ę także w kronikach parafialnych, acz­ k o l w i e k spisywanych przez miejscowych księży j u ż po drugiej wojnie świato­ wej, pod n i e w ą t p l i w y m w p ł y w e m tradycji. S z c z e g ó l n i e z a ś interesujące w y d a j ą się b y ć w y w o d y w s p ó ł c z e s n e g o regionalisty z Chojna, Leona Skrzypczaka. Po c z ę ś c i przejmuje on sugestie zaproponowane przez Gomolca, ale nie przyznaje się do ź r ó d e ł ich pochodzenia i pisze: „dlatego książę Sapieha b y ł zmuszony s p r o w a d z i ć ludzi z Mazowsza i osiedlić na wymienionych terenach Polski j a k o c h ł o p ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h w piaszczystej puszczy. B o w P o z n a ń s k i m b y ł b y nie z n a l a z ł c h ę t n y c h do osiedlenia s i ę j a k o c h ł o p ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h , bo poza c h ł o p a m i p a ń s z c z y ź n i a n y m i b y ł o w p o z n a ń s k i m j u ż d u ż o c h ł o p ó w wolnych, a N i e m c y zaraz za m i e d z ą chętnie przyjmowali k a ż d e g o i osiedlali j a k o chłopa w o l n e g o " . Z a k ł a d a przy tym Skrzypczak, że zaludnienie tych t e r e n ó w nastą­ piło w d w ó c h rzutach. Osiedlenie ludności „ m a z u r s k i e j " w Chojnie m o g ł o n a s t ą p i ć , jego zdaniem, w latach 1721-1740, „bo przeprowadzona inwentary­ zacja ż y w e g o inwentarza u ludzi p a ń s z c z y ź n i a n y c h w Chojnie w 1759 roku wykazuje, ż e chłopi p a ń s z c z y ź n i a n i b y l i j u ż dobrze zagospodarowani, bo posiadali d u ż ą ilość ż y w e g o inwentarza - 270 sztuk bydła i koni, a ż e b y to o s i ą g n ą ć potrzebowali na to wiele lat p r a c y " - konkluduje. W cytowanym maszynopisie wiele tego rodzaju „ d o w o d ó w " g r a n i c z ą c y c h z n a u k o w ą ignoran­ cją. 5 6 N a l e ż y przy t y m z a u w a ż y ć , ż e lokalna prasa trafiała do wsi „ m a z u r s k i c h " i m o g ł a m i e ć znaczny w p ł y w na ugruntowanie funkcjonującego j u ż z pewno­ ścią przekonania. N i e m a ł y w p ł y w m i a ł też autorytet miejscowego plebana „ w i e d z ą c e g o " p r z e c i e ż więcej i lepiej o przeszłości niż z w y k ł y parafianin. Godzi się także z a u w a ż y ć , ż e wymieniony Leon Skrzypczak z Chojna jest we wsi niekwestionowanym autorytetem, na którego w pierwszym rzędzie powo­ łuje się lokalna s p o ł e c z n o ś ć . Informacje o przeszłości funkcjonujące w grupie b y ł y j a k b y przypisane do autorytetu jako gwaranta ich p r a w d z i w o ś c i . Akcep­ tacja w i a d o m o ś c i musiała w y r a ż a ć się p e ł n y m , niekwestionowanym zaufaniem do osby cieszącej s i ę autorytetem. L u d przyjmował jej pogląd, jej p e r s p e k t y w ę widzenia przeszłości i u t o ż s a m i a ł się z nią. N i e z n a ł bowiem zasad innej narra­ cji historycznej poza tą, j a k ą p r z e d s t a w i a ł autorytet, a j e ś l i przy tym p o z o s t a w a ł on w zgodzie z zasadami moralno-etycznymi w grupie o b o w i ą z u j ą c y m i , wiara w e ń była ostateczna, aksjomatyczna niemal. Wiara jesl b o w i e m uznawaniem autorytetu tego, kto podaje nam c o ś do wierzenia, a w i a d o m o ś c i uzyskane d z i ę k i aktowi wiary opierają się z kolei na autorytecie informatora. O c z y w i ś c i e , ż e obraz przeszłości przedstawiony przez autorytet jest zniekształcony, ponie­ w a ż kiedy go o d t w a r z a ł , nie p o s i a d a ł jeszcze bezstronnej oceny teraźniejszości, p o n i e w a ż i jego o b o w i ą z y w a ł y schematy narracji nie d o p u s z c z a j ą c e dowolno­ ści w y p o w i e d z i . Wiedza o przeszłości zinterpretowana przez autorytet opiera się o zasady m y ś l e n i a magicznego, b a z u j ą c e g o na wierzeniu, a charakterysty­ cznego dla danej grupy. M y ś l e n i e to t w o r z ą c e , co prawda, o k r e ś l o n y spójny system, jest wyrazem myślenia ahistorycznego, zdogmatyzowanego, nie po­ z w a l a j ą c e g o na w ł a ś c i w ą , i n d y w i d u a l n ą o c e n ę przeszłości. Stąd też prawdopo- �208 WOJCIECIIl.YSIAK dobnie wiedza ta charakteryzuje się tak dalece p o s u n i ę t ą z b i e ż n o ś c i ą i stercotypizacją. W kulturze typu ludowego, mimo p o w y ż s z y c h uwag, brak jest miejsca na p r z y p a d k o w o ś ć . Wszystko ma tu swoje miejsce i uzasadnienie. Ludowa wiedza o p r z e s z ł o ś c i stanowi o d p o w i e d ź na nie zadane wprost pytania, przede wszy­ stkim o „ p o c z ą t e k " , o ź r ó d ł o istnienia, bowiem „ c o nie ma swojego p o c z ą t k u jest podejrzane, ambiwalentne, jest jakby na progu, b ą d ź w o g ó l e nie istnieje" (Sulima 1989, s. 27). N o , bo czy m o ż e istnieć c o ś , co się nigdy nie z a c z ę ł o ? Wyjaśnienie, czy też narracja historyczna w kulturze typu ludowego daleka jest od tego, jakie znamy z nauk historycznych. Innego rodzaju jest bowiem r z e c z y w i s t o ś ć w tej kulturze zawarta, innymi prawami się rządzi. W „świecie bez h i s t o r i i " nie znajdujemy logiczno-formalnej struktury r z e c z y w i s t o ś c i . W świecie tym nic nie istnieje „ s a m o r o d n i e " , „ w s z y s t k o " podyktowane jest „ c z y m ś " i od niego u z a l e ż n i o n e . 1 to właśnie stanowi o ciągłości tradycji ludo­ wej, nie t y l k o historycznej. K o n i e c z n o ś ć w y j a ś n i a n i a , pytania o „ p o c z ą t e k " b ę d ą c e elementami mityzacji r z e c z y w i s t o ś c i historycznej, stanowi paradygmat świata widzianego przez pryzmat lokalnej o p t y k i . Z r o z u m i a ł y m jest, ż e wiedza o „ p o c z ą t k a c h " w a ż n a była jednie w kręgu lokalnej s p o ł e c z n o ś c i . K r ą g grupy lokalnej o b r a c a ł się w o k ó ł spraw pierwszych (w sensie czasu) i był ich kontynuacją. K r ą g ten zarazem sam s o b ą s t a n o w i ł ó w p o c z ą t e k (symboliczny), a g ł ę b o k o zakorzenio­ na struktura m y ś l e n i a magicznego pozwalała chłopu u z n a ć m i n i o n ą , m i t y c z n ą r z e c z y w i s t o ś ć za k o n k r e t n ą i p r a w d z i w ą . Sfera magiczna jakby w gruncie rzeczy nic istniała, wszystko było rzeczywiste i prawdziwe. Mit-idea, j a k p o w i e d z i a ł e m na wstępie bazuje na w a r t o ś c i a c h powierzchow­ nie prawdziwych, aczkolwiek niosących ł a d u n e k z d a ń fikcjonalnych. Oparty na autorytecie duchowych i materialnych ś l a d ó w legitymizujących grupowe przekonanie jest s t a ł y m komponentem p r z e k o n a ń grupy i w jej o b r ę b i e nie potrzebuje racjonalnych u z a s a d n i e ń . Grupa bowiem sama p o z w a l a ł a mu istnieć p o t w i e r d z a j ą c go n o w y m i elementami, znajdując dlań s a m o p o l w i e r d z a j ą c e się w a r t o ś c i . Stąd też kryterium a r g u m e n t ó w sprowadza się zazwyczaj do aksjomatycznych r o z s t r z y g n i ę ć . Przedstawiony na w s t ę p i e s k r ó c o n y opis sytuacji dziejowej w p o ł o w i e X V I I I w i e k u , spójny i logiczny z d a ć by się m o g ł o , wykorzystywany b y ł dla naukowego udowodnienia z a s a d n o ś c i sprowadzenia w lasy Puszczy Noteckiej ludności mazurskiej. Pojawia się tu jednak drobny s z c z e g ó ł , pewna niekonse­ kwencja. O t ó ż „ d o m i n i u m s a p i e ż y ń s k i e " obejmujące, j a k p o w i e d z i a ł e m , z g ó r ą pięćdziesiąt w s i , dzieliło się na tzw. „stronę n i e m i e c k ą " p o ł o ż o n ą po prawym brzegu Noteci, z a m i e s z k a ł ą g ł ó w n i e przez N i e m c ó w , oraz tzw. „stronę p o l s k ą " po l e w y m brzegu Noteci. „Strona polska" - z a m i e s z k a ł a przez P o l a k ó w była mniejszym obszarem „ d o m i n i u m " , bowiem o b e j m o w a ł a d w a d z i e ś c i a jeden wsi (Biała, Branice, Cteszkowo, Chełst, Drawsko, Gulcz, Hamrzysko, Huta, K l ę picz, Kwiejce Stare, Krucz, Kruteczek, M a r y l i n (dawniej Smrodyniak), Miały, M ę ż y k , Nowe Kwiejce, Pęcko "o, Piłka, Rosko, Wrzeszczyna). Nie ma ż a d n e g o dokumentu, czy też opracowania, które potwierdziłoby, iż przed w o j n ą siedmio- �M A Z U R Z Y W1ELEŃSCY 209 letnią, w jej trakcie, b ą d ź po niej ludność polska z a m i e s z k a ł a tę c z ę ś ć „ p a ń s t w a s a p i e ż y ń s k i e g o " o p u s z c z a ł a te tereny. Wiadomo natomiast, iż cała ta akcja w y s i e d l e ń c z a d o t y c z y ł a ludności niemieckiej, co p o d k e ś l a ł cytowany Oskar Grossert, iż l u d n o ś ć ta uciekała przez D r a w ę . Nic m o g ł o to zatem d o t y c z y ć m i e s z k a ń c ó w t e r e n ó w l e w o b r z e ż n y c h . Identycznie rzecz się miała po roku 1762, kiedy burmistrz M u l h m a n n u p r o w a d z a ł c h ł o p ó w spod Wielenia. Fakt ten w i ą z a ć m o ż n a w y ł ą c z n i e z terenami p r a w o b r z e ż n y m i Noteci. Nie spotykamy się b o w i e m na omawianym terenie z nagłym i masowym wyprowadzeniem ludności. Absolutnym nieporozumieniem jest też charakterystyka temporalna „ k o l o ­ nizacji mazurskiej" zaproponowana przez Oskara Kolberga i Edmunda Calliera. N i e mogli Sapiehowie s p r o w a d z i ć tu M a z u r ó w we wskazanym przez nich czasie z tej prostej przyczyny, iż nie byli w ó w c z a s jeszcze w ł a ś c i c i e l a m i tych dóbr. Podstawowym bodaj elementem budowy mitu „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " jest ich tradycja w y r a ż a j ą c a przyczyny, organizację i przebieg „kolonizacji mazur­ skiej" oraz p ó ź n i e j s z y c h z w i ą z k ó w i zależności od Piotra Sapiehy. R o z w a ż a j ą c rolę pierwiastka historycznego w tradycji, czy też tzw. „ p a m i ę c i zbiorowej" jakiejkolwiek grupy, chodzi nam przede wszystkim o samo ujęcie w n i m rzeczywistej materii. Tradycja historyczna grup lokalnych z praktycznie nieograniczonego zbioru m o ż l i w o ś c i p r z e c h o w a ł a te, które były s e n s a c j ą oko­ licy, k t ó r e w odczuciu grupy godne były z a p a m i ę t a n i a , aczkolwiek niekiedy historycznie z u p e ł n i e obojętne. Tradycja historyczna najczęściej w przeszłości m a n i f e s t o w a ł a siew folklorze (od pieśni począwszy, a na o p o w i e ś c i wspomnie­ niowej s k o ń c z y w s z y ) . J e d n a k ż e rozwój jego form m ó g ł w y p r z e d z a ć rzeczywi­ stość, a fakty w n i m w y r a ż o n e ulegały deformacji lub po prostu zostały w y m y ­ ś l o n e . W y o b r a ż e n i e przeszłości bylo wszak k s z t a ł t o w a n e pod w p ł y w e m róż­ nych c z y n n i k ó w , a w wielu wypadkach d e c y d o w a ł y o tym emocje. Dlatego zwrot k u ź r ó d ł o m , nie ludowej proweniencji, a o przeszłości z a ś w i a d c z a j ą c y m , pozwoli nam o d c z y t a ć proces formułowania się ustnych przekazów, pozwoli w n i k n ą ć w z ł o ż o n y mechanizm pochodzenia omawianego mitu. Obserwacja przeszłości w kulturze typu ludowego napotyka na szereg trud­ ności z racji ograniczonych m o ż l i w o ś c i w niej uczestniczenia. O c z y w i ś c i e w najbliższej okolicy „ w s z y s t k o " m o g ł o z a ś w i a d c z y ć o przeszłości, t w o r z y ł o j ą i o niej p r z y p o m i n a ł o . Jeśli bowiem w M a r y l i n i c pokazywano c h a ł u p ę , k t ó r ą Piotr Sapieha z b u d o w a ł dla swojej kochanki, to o c z y w i ś c i e wszyscy „ w i e d z i e ­ l i " , ż e informacja o t y m zgodna jest z p r a w d ą . Podobnie było z wieloma i n n y m i obiektami, z k t ó r y m i z e t k n ą ł e m siew terenie, a klóre niezbicie d o w o d z i ć miały, w przekonaniu lokalnej s p o ł e c z n o ś c i , o sprowadzeniu jej tu z Mazowsza. Po­ dobnie rzecz miała s i ę z cyklem „ m a z u r s k i c h " p o d a ń toponomastycznych do­ w o d z ą c y c h tej „ k o l o n i z a c j i " . Dziś jeszcze nie starcza grupie w y o b r a ź n i by np. o d r z u c i ć w i e ś ć o założeniu i nadaniu nazwy wsi P ę c k o w o przez pięciu osadni­ ków, którzy przybyli tu w ó w c z a s z „ p ę c k i e m " . Nie s p o s ó b o d r z u c i ć przekona­ nia, iż o s a d z i ł w M i a ł a c h Sapieha d z i e w c z y n ę po j a k i ś ciężkich przejściach m ó w i ą c do niej: „I tu spokój b ę d z i e s z miała". �210 W O J C I E C H ŁYSIAK S t o p i e ń przezywania przeszłości b y ł mocno ograniczony, bowiem podświa­ domie s p r o w a d z i ć się m ó g ł jedynie do gwarancji autorytetu. P r z e s z ł o ś ć post­ rzegana przez s p o ł e c z n o ś ć s k a z a n ą na ustny jej obieg była s a m o p o l w i e r d z a j ą cym s i ę z a m k n i ę l e m obiegiem. Kwestią bowiem podstawowej wagi jest to, czy w l u d o w y m pojmowaniu przeszłości d o ś w i a d c z e n i a w y w i e r a ł y w o g ó l e j a k i ­ k o l w i e k w p ł y w na interpretację. Wydaje się, ż e każdy system fundamentalnych p r z e k o n a ń inspiruje pewne d o ś w i a d c z e n i e , które m o ż e b y ć u w a ż a n e za jego potwierdzenie. Dlatego też samopotwierdzenic warunkuje d o ś w i a d c z e n i e przez j e d n o s t k ę b ą d ź g r u p ę tego, czego je nauczono d o ś w i a d c z a ć , o czym j u ż wie. Tak też b y ł o z i n d y w i d u a l n y m lub grupowym d o ś w i a d c z e n i e m przeszłości. W jej interpretacji jednostka p o s ł u g i w a ć się mogła r ó ż n y m i modelami, j e d n a k ż e d o m i n u j ą c a tu tradycja paradygmatyczna ograniczała zakres dopuszczalnych modeli i kładała nacisk na te przeżycia, które u w a ż a ł a za naistotniejsze. W ś w i a d o m o ś c i grupy stosunek do przeszłości nie musiał p o l e g a ć na znajo­ m o ś c i prawdziwych faktów. Ludowa wizja przeszłości jako s a m o u z u p e ł n i a j ą c a się wiedza grupowa z a k ł a d a , że historią jest wszystko to, co odnosi s i ę do p r z e s z ł o ś c i , zatem, na gruncie u ś w i ę c o n y m tradycją o niej w w y o b r a ż e n i a c h m o ż n a s t w i e r d z i ć co grupa uznawała za swoją przeszłość, nic z a ś , j a k ta p r z e s z ł o ś ć b y ł a . Jest zatem owa wizja informacją o zasadach myślenia na temat s p o ł e c z e ń s t w a i o t a c z a j ą c e g o świata, o w r a ż l i w o ś c i na czas, o granicach temporalnej w y o b r a ź n i , nie z a ś o tym co siew otoczeniu grupy r z e c z y w i ś c i e d z i a ł o . Wynika stąd jednoznaczna ocena m o ż l i w o ś c i dokumentacyjnych tradycji histo­ rycznej funkcjonującej w masach - jest ona po prostu ahistoryczna. Z p i e l ę g n o w a n e j przez „ M a z u r ó w W i c l e ń s k i c h " tradycji o d r z u c i ć należy b e z w z g l ę d n i e przekonanie jakoby „ k o l o n i z a c j ą " objęte było Chojno. Wieś ta od ś r e d n i o w i e c z a należała do klucza dóbr szamotulskich N a ł ę c z ó w , a później do rodziny K w i l e c k i c h z Dobrojcwa. Nigdy w przeszłości nie w c h o d z i ł a w skład w i e l e ń s k i c g o „ d o m i n i u m s a p i e ż y ń s k i e g o " , toteż nie wydaje się, by k t ó r y k o l w i e k z S a p i e h ó w zainteresowany był kolonizowaniem nie swoich ziem. „ K o l o n i z a c j ę m a z u r s k ą " w dobrach Sapiehy falsyfikują w s p o s ó b przekonu­ j ą c y dwa obszerne dokumenty przechowywane w A r c h i w u m Parafialnym w Wieleniu, a jej w s p ó ł c z e s n e , jeśliby przyjąć za o b o w i ą z u j ą c ą c h a r a k t e r y s t y k ę t e m p o r a l n ą L u d w i k a Gomolca. Pierwszy z nich to Kronika Parafii z lat 17641799 prowadzona przez ks. Antoniego Ronlza . Pedantyczne zapisy ks. Rontza, c z ł o w i e k a zc wszech miar w y k s z t a ł c o n e g o d o t y c z ą wszelkich sfer życia tam­ tejszej parafii. O b e j m u j ą bowiem p r ó c z treści kronikarskich, opisy w i e r z e ń i p r z e k o n a ń medycznych tamtejszej s p o ł e c z n o ś c i . Brak tu jednak jakiejkolwiek w z m i a n k i o sprowadzeniu obcej ludności. Wydaje się jednak, ż e gdyby taka masowa kolonizacja miała miejsce w r z e c z y w i s t o ś c i , zostałaby odnotowana w owej kronice. A p r z e c i e ż ks. A n t o n i Rontz p r z y w o ł y w a ł tu wydarzenia, jakie miały miejsce przed objęciem p r z e z e ń u r z ę d u . T a k ż e wśród nich brak informa­ cji o j a k i e j k o l w i e k kolonizacji. Nie wspomina też o niej w i e l e ń s k i proboszcz o w c z e ś n i e j s z y c h , rzekomych ucieczkach c h ł o p ó w polskich do Nowej M a r c h i i . 7 �211 M A Z U R Z Y W1ELEŃSCY Najciekawszym jednak dokumentem jesl „Genealogia Wszystkich Familii Parochii W i c l e ń s k i c j . . . " . Ten i m p o n u j ą c y dokument wymaga kilku s ł ó w ko­ mentarza o celu i metodzie jego s p o r z ą d z e n i a . Oto pisał ks. A n t o n i Rontz: „ w i d z ą c za rzecz p o ż y t e c z n ą Proboszczowi у m i ł ą ludziom m i e ć akuratnie opisane Familie Parochii, p o s t a n o w i ł e m wszystkie sposobem Genealogicznym o p i a s ć , aby tak Proboszcz m ó g ł lepiej trzodę s w o j ą p o z n a ć [ . . . ] . Ja najprzód do tego sobie t o r o w a ł e m d r o g ę przez lo ż e m zaraz po przybyciu moim M e t r y k i od roku 1606 przepisał у Regestrami opatrzył, które mie służyły na to, że k a ż d e g o snadno z n a l e ź ć m o g ł e m , z tym wszystkim jednak to ułożenie m o ż e nie stało się bez wielkiej s n a d n o ś c i z d w ó c h naybardziej racyi, ż e wiele c h r z t ó w у ś l u b ó w przez niedbalstwo nie napisano у że po wsiach Polskich ludzi nie po Oycu, ale po mieyscu n a z y w a j ą " . Dodaje przy tym ks. Rontz: „jakież z a ś to w Genealogii zamieszanie czyni, kiedy czasem iedna osoba dla tych przyczyn wielorakie przezwiska ma, bo iesl iedno od oyca, drugie od matki, trzecie od żony, czwarte od mieysca, piąte z w y m y s ł u ludzkiego у budy Oyca inaczej zwano niż syna, a dziada znowu inaczey iak oyca, k a ż d e m u iawne iest. Z ley to przyczyny czego z M e t r y k i d o c h o d z i ć nie m o g ł e m pilnym w y p y t y w a n i e m ludzi d o s z e d ł e m " . Z d a w a ł sobie przy tym ks. Antoni Rontz s p r a w ę z w y j ą t k o w o ś c i „ G e n e a l o g i i [ . . . ] " , pisał b o w i e m : „ r o z u m i e m , że to dzieło na świecie iedyne iest, bo c i ę ż k o i długa praca, którey do niego potrzebna". 8 9 Zestawienie genealogiczne rodzin chłopskich tzw. „strony polskiej", którym autor poświęca t r z y n a ś c i e lat życia i pracy, nie odnotowuje „ n a g ł e g o " przybycia tu nowych rodzin w okresie rzekomej „kolonizacji", a n i e m o ż l i w y m jest, by pedantycznie skrupulatny ksiądz nie p o c z y n i ł uwag, gdyby Mazurzy rzeczywi­ ście zostali tu sprowadzeni, tym bardziej, że z a z n a c z y ł , iż „niektórzy z ż o n a m i у d z i e ć m i zkąd inąd tu p r z y b y l i " . W całej jednak „ G e n e a l o g i i . . . " naliczyłem siedem takich uwag, np. Rak Jan p r z y s z e d ł z P o l s k i , Szymkiewicz M i c h a ł z P o l s k i " , Agnieszka Przybylanka z M ę ż y k a 23 maj 1742 poszła za S t a n i s ł a w a iakiego z P o l s k i . 11 12 1 1 4 „ G e n e a l o g i a [ . . . ] " sięga c z a s ó w znacznie poprzedzających t e m p o r a l n ą cha­ r a k t e r y s t y k ę „kolonizacji mazurskiej" s u g e r o w a n ą przez Ludwika Gomolca, oraz tę, k t ó r ą p r o p o n o w a ł Oskar Kolberg i Edmund Callicr. Dla rozwiania podstaw mitu p r z y p o m n i e ć leż trzeba tradycyjne przekonanie, iż pierwszymi osadnikami sprowadzonymi tu z Mazowsza przez Piotra S a p i e h ę b y l i : Marnot, Stochaj, Helak, Noj i Przylepa. „ G e n e a l o g i a ..." dowodzi, iż rody c h ł o p s k i e o tych nazwiskach m i e s z k a ł y tu j u ż w końcu X V I i na początku X V I I wieku. Wiadomo пр., że 20 lutego 1640 roku z m a r ł w Pęckowie Grzegorz H e l a k . Natomiast protoplastami rodziny M a m o l ó w w tejże wsi byli Andrzej i Ewa. C ó r k a z tego m a ł ż e ń s t w a 14 grudnia 16)6 roku wyszła za Andrzeja Ś m i g l a . Dla zobrazowania „ G e n e a l o g i i ..." p r z y t o c z ę tu korzenie rodziny N o j ó w z Pec­ ko wa: 1 5 1 6 Marcin Noy + żona Ewa. - Jan 13 czerwca 1638 - P a w e ł 17 stycznia 1640 + żona Katarzyna 16 stycznia 1669. - M i c h a ł brat iego# i żona Anna#. �212 W O J C I E C H ŁYSIAK - Grzegorz 9 marca 1654. Jan + żona Ewa Zagrzebczarka 12 stycznia 1659. - Kazimierz 2 marca 167J na m i e ś c i e + żona M a ł g o r z a t a . 17 Grzegorz + żona Regina 16 lutego 1781, przenieśli się do Droska 1701 . P r z y k ł a d y podobne m o ż n a byłoby m n o ż y ć , a w k a ż d y m wypadku w y k l u c z ą one podstawy budowy mitu „ M a z u r ó w W i e l e ń s k i c h " . Megalomania s ą s i e d z k a wyrażająca się cyklem anegdot o m i e s z k a ń c a c h Chojna b y ł a b y bodaj najmocniejszym argumentem kształtowania mitu, gdyby nie fakt, iż w i e ś ta przez M a z u r ó w skolonizowana b y ć nic m o g ł a . Jednak i ten element, j e ś l i b y p r z e m i a w i a ł za mitem, daje się z a k w e s t i o n o w a ć . Oto bowiem nie tylko Chojno i jego m i e s z k a ń c y w tej okolicy było przedmiotem d r w i n . Istnieją w s z a k ż e zapisy angdot, o czym się zapomina, d o t y c z ą c e m i e s z k a ń c ó w pobliskiego Ł u b o w a i Wartosławia (Knoop 1893, s. 211-213). Wydaje się, że l u d n o ś ć tutejsza r z e c z y w i ś c i e m o g ł a się c z y m ś w y r ó ż n i a ć , m o ż e „ m a z u r z e ­ niem", ale dowodzenie m e g a l o m a n i ą s ą s i e d z k ą ewentualnej kolonizacji mazur­ skiej jest zabiegiem bardzo ryzykownym. Jednym z elementów kreujących mit „Mazurów Wieleńskich" były cechy dialektologiczne, tzw. „mazurzenie", na którym oparte było ich poczucie odręb­ ności grupowej w stosunku do ludności sąsiedniej. Owo „ m a z u r z e n i e " przez badaczy utrzymujących koncepcję sprowadzenia ludności w lasy Puszczy Notec­ kiej z Mazowsza uznawane było za dowód koronny. Zapominali jednak o w i badacze, że na terenie międzyrzecza warciańsko-noteckiego „mazurzyli" nie tylko mieszkańcy miejscowości objętych rzekomą „kolonizacją". Spotykał się z tym zjawiskiem j ę z y k o w y m Adam Tomaszewski i Kazimierz Nitsch we wsiach Wiejce i Krobielewko koło Skwierzyny (Tomaszewski 1924, s. 27; Nitsch 1929, s. 140). D o k ł a d n e zaś badania dialektologiczne tego pierwszego wykluczyły o w ą „koloni­ zację". Wnioskuje on bowiem na gruncie tych badań, iż „przeciwko j a k i e m u ś masowemu sprowadzeniu M a z u r ó w w te okolice przemawiają liczne i wybitne cechy j ę z y k o w e " (Tomaszewski 1935, s. 136). Podkreśla przy tym, że „jest rzeczą wykluczoną, aby la ewentualna kolonizacja była tak masowa i silna, żeby ludności oddawna osiadłej mogła narzucić mazurzenie. Legendę o pochodzeniu mazurskim ludności spod Wielenia obalają zupełnie stwierdzone niemazowieckie cechy języ­ kowe tej ludności i niemożliwość, jak dotąd, znalezienia potwierdzenia takiej kolonizacji w dokumentach historycznych" (Tomaszewski 1936, s. 114). Wpro­ w a d z o n ą przez Oskara Kolberga do polskiego ludoznawstwa informację o „Ma­ zurach Wieleńskich" poddał także krytyce. Pisał bowiem „Kolberg niebardzo orientował się w rozmieszczeniu miejscowości mazurskich. Dlatego cała jego informacja o zaludnieniu tych okolic przez Sapiehę Mazurami jest mało wiarygod­ na, przypuszczać można, że Kolberg zawierzył na ślepo któremuś/, informatorów" (Tomaszewski 1936, s. 87). A d a m Tomaszewski zdecydowanie rozstrzygnął kwestię falsyfikacji pod­ staw mitu na gruncie b a d a ń j ę z y k o w y c h . Jednak kilkanaście lat w c z e ś n i e j przeciw koncepcji „ k o l o n i z a c j i " w y p o w i e d z i a ł się Jan Stanisław B y s t r o ń . O omawianej grupie napisał: „ Na p ó ł n o c n y m zachodzie, r ó w n i e ż j u ż na pograniczu, w nadnoteckiej puszczy osiedlili się tzw. Mazurzy wicleńscy, k t ó - �M A Z U R Z Y WIELUŃSCY 213 rzy n a z w ę s w ą z a w d z i ę c z a j ą » m a z u r z e n i u « nieznanemu ludowi wielkopolskie­ mu. P r ó b o w a n o w y w i e ś ć ich z Mazowsza, skąd jakoby mieli być sprowadzeni do robol l e ś n y c h , jednak ani badania etnograficzne, ani j ę z y k o w e nie m o g ą s t w i e r d z i ć u nich cech mazowieckich" (Bystroń 1925, s. 13; 1947, s. 28-29). W podobnym duchu w y p o w i e d z i a ł się w s p ó ł c z e ś n i e Janusz Kamocki, aczkol­ wiek trudno w n i o s k o w a ć czy p r o w a d z i ł w tym w z g l ę d z i e jakiekolwiek samo­ dzielne badania (Kamocki 1966, s. 111). Ś w i a d o m o ś ć odrębności „Mazurów Wieleńskich" tkwiąca do dzisiaj w nich samych jest z pewnością niezwykle barwnym elementem ich kultury. „Pamięć zbiorowa" tej grupy przedstawia jej własny obraz, taki jakim chce go widzieć. Obraz ten kształtowany pod presją różnych kryteriów chronologicznych i rzeczo­ wych przedstawia wyizolowane z kontekslu dziejowego wydarzenie nie znajdują­ ce ż a d n e g o racjonalnego uzasadnienia. Oczywiście nie można od grupy lakiej w y u i a g a ć myślenia historycznego właściwego warsztatowi naukowemu historyka. Stąd leż w a ż n ą się wydaje świadomość ciągłości i więzi łączącej je z przeszłością, niezależnie od tego czy jest ona merytorycznie prawdziwa czy fałszywa. LITERATURA B y s t r o ń J. S. 1925 Ugrupowaniu etniczne ludu polskiego, Kraków. 1947 Etnografia Polski, Warszawa. D y m e k Ł. 1929 Gwary ludowe, „ G ł o s Uczniowski", R. 1, nr 3, s. 33-35. G i e r m e k J. 1929 Mniejszość narodowa w powiecie czarnkowskirn, „Głos Uczniowski", R. 1, nr 3, s. 41-45. G o m o 1 с с L. 1964 Grupy regionalne i lokalne nazwy ludności, |w:J Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, Poznań, 1. 2. G r o s s с r t O. 1929 Evangelium und Deutsclilum im Filelmer Gebit unier polnisclier Grundherrschlaft 912-1789, S c h ó n l a n k e . H ł a d у ł o w i с z K. J. 1932 Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielkopolsce od XIV do XIX wieku, L w ó w . K a c z m a r e k K. 1929 Mazurzy w powiecie czarnkowskirn, „Głos Uczniowski", R. 1, s. 26-32. K a m o c k i J. 1966 Zarys grup etnograficznych w Polsce, „ Z i e m i a . Prace i materiały krajoznawcze". К n o p p O. 1893 Sagen undErzahlungen ans der Provinz Posen, P o z n a ń . �214 WOJCIECH ŁYSIAK K o l b e r g O. 1875 Wielkie Księstwo Poznańskie, t. 9, K r a k ó w . 1877 Wielkie Księstwo Poznańskie, t. 11, K r a k ó w . K o n o p c z y ń s k i W. 1947 Fryderyk Wielki a Polska, P o z n a ń . Ł y s i a k W. 1986 Chojno i jego mieszkańcy w opiniach sąsiadów, „ L u d " , t. 70, s. 184-199. 1987 „Kolonizacja mazurska" i ród Sapiehów w tradycji tzw. „Mazurów Wieleńskich", „ L u d " , t. 7 1 , s. 231-244. N i e d ź w i e c k i J. 1977 Grupy regionalne w województwie pilskim i ich budownictwo, „Rocz­ nik Nadnotecki", R. V I I , z. 2. N i t s c h K. 1902 Pojęcia ludu wielkopolskiego o Mazurach, „ W i s ł a " t. X V I . 1911 Mowa ludu polskiego, Kraków. 1929 Wybór polskich tekstów gwarowych, Lwów. Sapiehowie Sapiehowie. Materiały hisloryczno-genealogiczne i majątkowe,wydane na­ kładem rodziny, Petersburg 1894, t. 3. Słownik Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, pod red. F. Sulimierskiego, Warszawa 1880, t. 9. S t r a s z e w s k a F. 1931 O Chojnie i Chojanach, „ Z grodu Halszki", R. 2, nr 4, s. 34-35. S u l i m a R. 1989 Wieczność - biografia - historia (o ludowych podaniach historycznych niefolklorystycznie), „Literatura Ludowa", R. 33, nr 2, s. 15-35. T o m a s z e w s k i A. 1924 Mowa ludu wielkopolskiego. 1935 Mowa tzw. Mazurów 1936 Mowa tzw. Mazurów T s c h e u s c h n e r O. Charakterystyka Wieleńskich, Wieleńskich, ogólna, Poznań. „ S ł a w i e Occidcnlalis" t. 14. Poznań. br Heimatkunde des Kreise Schwerin (Wrthe). Beurbeitet und ben von... Schwerin. W y r w a A. 1981 Mazurzy Wieleńscy, „ T y g o d n i k Pilski", R. 3, nr 8. Z i m m e r m a n n К. 1915 Fryderyk Wielki i jego kolonizacja na ziemiach polskich, herausgege- Poznań. Przypisy: W różnych opracowaniach podejmujących kwestię tzw. „Mazurów Wieleńskich" autorzy za „mazurskie" uznają niemal wszystkie wsie „polskiej strony" „dominium sapieżyńskiego" uzupełniając powyższe o Ciszkowo, Gulcz, Hamrzysko, Krucz. Kruteczek, Klępicz, Zawadę i Bielawy. �MAZURZY WlELEŃSCY 215 W tradycji mieszkańców omawianego lerenu do dnia dziesiejszego zachowały się wspomnienia okrucieństw Piotra Sapiehy. Spotkałem się tu między innymi z takimi oto opiniami: „Mówią, że ten Sapieha to byl wielki »drapieżnik«. Mial on trzydzieści kobiet i jak jeszcze którą chciał, to jąbrał", „Jak mu służący nie przyniósł kobiety, którą chciał, to mu kamień do głowy przywiązywali i topili go", „Sapieha miał prawo do pierwszej nocy, klóre zawsze w-ykorzystywał i nie było na to rady", „Gdzieś na jakimś drzewie miat być wbity hak i tam Sapieha wieszał ludzi. To drzewo stalo naprzeciw tartaku w Wieleniu", „Pod Wieleniem miał zbudować Sapieha cztery kapliczki za to, że powiesił dziesięciu Żydów" - (Łysiak 1987, s. 238-242). Otto Knoop pisał zaś: „biada woźnicy, który wiózł możnego pana byłby przewrócił wóz. Na tym samym miejscu, gdzie by sirj to siato, natychmiast zostałby powieszony na najbliższym drzewie" (Knoop 1893, s. 59-60). ^ Informacje zebrane w sierpniu 1985 roku przez autora opracowania oraz w grudniu 1986 roku przez Annę Sawicką. ** W podobnym tonie na łamach „Głosu Uczniowskiego" wypowiadał sięŁyejan Dymek (1929, s. 33-35) oraz Jan Giermek (1929, s. 41-45). ^ L. Skrzypczak, Życie wdanym Cltojtiie nad Wartą, 1981, s. 7, (maszynopis w Archiwum Etnologii UAM, nr 81). Tamże, s. 8. ' Archiwum Parafialne, Wieleń. „Dawne zapiski ks. prob. A. Rontza". Archiwum Parafialne, Wieleń. „Genealogia Wszystkich Familii Parochii Wieleńskiej zebrana przez ks. Antoniego Józefa Rontza, kanonika Warszawskiego, proboszcza Wieleńskiego, Roku Pańskiego 1786". Tamże, k. 1. 9 IO Tamże, k. 1-2. U Tamże, k. 2. 1 2 Tamże, k. 248. 1 3 Tamże, k. 249. 1 4 Tamże, k. 178. 1 5 Tamże, k. 103. 1 6 Tamże, k. 120. 1 1 Tamże, k. 166. Wojciech Łysiak M Y T H O F T H E GROUP ORIGIN AND IDENTITY AND ITS F A L S I F I C A T I O N . T I I E C A S E O F M A Z U R Z Y WlELEŃSCY Summary T h e inhabitants of a dozen or so villages situated in the northern part of Notecka Forest (western Poland) claim their descent from the settlers who, they believe, had been immigrated to that area from Mazovia and settled there by count Piotr Sapieha, the owner of the demesne of W i e l e ń . Taht convinction, supported by a number of factors promoting its popularity had turned into myth, i.e. an idea fulfilling the social demand for values believed to be real. T h e myth of the Mazovian origin of the discissed group was actual on two levels of creation and reception: that of the communities inhabiting the locality and on that of ethnographers who have tried to prove such an origin of the regional group. T h e two spheres of the functioning of the myth were rather independent although both had some elements in common. F o r the local group itself the myth introduced people into a „prepared world" and assigned a steady nad safe place for each individual. T h e same myth became a subject for scientific researches and considera­ tions. T h e anthropological interpretation of myth explains it in terms of a system in which human reality has been included into cosmic whole as one of its organic elemnts reflecting its structure and its life. In that way the socio-cultural function of myth can be found, i.e. that of consolidation and stabilization of social order. T h e myth of „ M a z u r z y W i e l e ń s c y " was shaped and reinforced by five factors which, so to say, created a „ s e l f - s u p p l e m e n t i n g " image. 1. History - since some of the historiand of the region had found a „ g a p " in the historical development of the territory they filled it with that „ M a z o v i a n colonization" which was said to �216 WOJCU-Cll Ł Y S I A K have taken place in the years 1768-1772. T h e reasoning of the authors of that idea is a sample of exceptional ignorance. 2. T h e tradition of the ..colonization from Mazovia", deeply rooted in the group conscious­ ness had probably been instilled into it by the 19th century outstanding Polish ethnographer Oskar Kolberg. The tradiition although it refers to historical events can be no evidence tor serous studies of the problem because history in the traditional version had been changed considerably. 3. Traditional folk j i k e s about the „ M a z o v i a n " residents of one of the villages told by the inhabitants of the neighbouring localities can be no evidence either. Thai very village could have never been colonized by Piotr Sapieha, the knowledge of real historical events on that territory precludes such possibility. T h e very fact lhal the inhabitants of thai village became ihe object of such jokes does not legiiimize the myth of their particular origin since „ j o k e s about stupid neighbours" referred to residents of other villages there too, what was neglected by the who wanted to find the trouth in ihe myth. 4. A s one of the strongest evidences supporting the myth was considered ihe dialect of the discussed villages, the pronounciation characteristic for the region of Mazovia. But that proof had been falsified too owing to arduous to arduous dialectological studies carried out on that territory by a linguist A d a m Tomaszewski. 5. Regionalism and regional literature have contributed to confirmation of the myth which had already existed in the group. People engaged in supporting and developing regional culture in that locality were highly respected by local peasants and they have abused their position since people took for granted their opinions. Thus tjhey managed to introduce into common opinion the values which transformed those already existing and in that way they destroyed the mythical image which had been instilled previously (in the seventies of the (-nineteenth andury). I'ralnslatcd by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e884e3b1277337a491f18be1e695c69a.pdf f6b38c34f550c0397e58b8d35aaced9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4019 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource meble ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3758 Title A name given to the resource Meble Józefa Gibuły / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2, s. 97-101 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. Ewa E W B maju Badania J 1960 roku Plastyki ekipa Ludowej oraz M u z e u m L u b e l s k i e g o tracyjne na terenie łania wojenne, które czenie w y t w o r ó w również zwłaszcza Fragment PAN badania Na spowodowały nas badań dzia­ bionych sprzętów, i a w krzesła. wnętrza. meblarstwo kawszych ozdobne tradycji. w tej okolicy wywiadów, nie miało cie­ meble — poza niami m a l o w a n y m i w b a r w n e w z o r y — występowały tu s t o s u n k o w o zasługuje Gibułę, Zdobione rzadko. zespół zdobionych do czasów wioskach w Toteż mebli, snycerką, obecnych w które Zaborzu pow. Opole i rolny w n i e d a l e k i c h Słotwinach 8 morgów był z nych c h w i l a c h chętnie wykonywał n a własny wienia W sąsiadów. sprzętów własnej domu roboty: kredens, jakiej główków jest poziomym nie tle. różnią się ze dekoracja Krzesła od powszechnie względu Na — się z a z w y c z a j p o d względem na ryte rzadko zresztą rzucają się w oczy łóżko, 6 szereg krzeseł, w deko­ ogóle m e b l a r s t w i e l u d o w y m t e j o k o l i c y . P o śmierci w Józefa jąca się 6 krzeseł biało n a zasługują — skupia oglądającemu. Natomiast są także ( m o ż e n a w e t z w i ę k s z ą d b a ­ poniżej siedzenia. przeznaczone a w jednym t j . deska Pomimo że wy­ znajdu­ wszystkie były d o j e d n e g o wnętrza, n a zinwentaryzowane, z d o b i n y dość s i l n i e różnią się m i ę d z y sobą. są na krzesłach o p a r c i a , które n a j b a r ­ c z t e r e c h , które zostały o d s z u k a n e i nie także na wsi, dotychczas występująca na poprzeczkach tutaj ozdobione zdobiny spotykanych za­ żłobio­ kształtu używanych „carga", drobny szlakiem n y c h k o n c e n t r y c z n y c h kółek, p o m a l o w a n y c h czarnym oparcia, posiadał nie spotykamy ozdobiona beleczki oraz ramę d o o b r a z u ; w s z y s t k i e o z d o b i ł bogatą snycerską, stereotypo­ przednia i terenie interesująco t y l k o zewnętrzna pionowe n a zamó­ na i k o l o n i a Rzeczyca). strona którym również meble krzesła w formie, łością) wol­ obecnie zdo­ 4 wej padku zamiłowania łóżko, najmniej ziemi użytek o r a z swym mebli Lub.) i t a m i chociaż n i g d y n i e uczył się t e g o rzemiosła, w sprzęt g o s p o d a r s k i są wspom­ się łóżko o zupełnie p r o s t e j , omówienie. Kębło- rozproszone czasie t y l k o część mianowicie wymienionych dziej z dworu w (pow. Opole Stolarzem Z jednak się spuściznę. W się odnaleźć a (miał i k r e w n i rozdzielili przedstawia Józefa pobliskich udało które uwagę zachowały kilku wie — za uciułane pieniądze kupił się n a stałe. przez Lubelskie. Józef Gibuła — r o b o t n i k osiedlił skrzy­ n a szczególną wykonanych kredens, pozostałą U 1943 l u b 1944 r o k u 3 w s i (Słotwiny, k o l o n i a Z a b o r z e sztuki, wyposażenia Jak można sądzić z p r z e p r o w a d z o n y c h i siebie w 70 l a t ) , s y n o w i e między znisz­ zabytków nastąpiła nianych ludowej, budownictwa która pene- poważne kultury Gibuły, wówczas ponad obsza­ 1944 d ł u g o t r w a ł e tradycyjnej zakresu Sekcji Sztuki Lubelskiego. roku B pracowników prowadziła interesujących z O Instytutu Powiśla rach t y c h toczyły się w racją Gibuła: Fryś-Pietraszkowa M tym 1. Józef to symetryczne, sztywne w Przeważ­ układzie gałązki z l i s t k a m i , o s a d z o n e w k w a d r a t o w y m w a z o n i k u ( i l . 3, 4). D o d a t k o w y e l e m e n t z d o b n i c z y stanowią kółka — kon­ centryczne pror stymi l u b wypełnione kreskami. W dwóch przecinającymi wypadkach się występują .97 ��II. 3, 4. Józef poza t y m z a b a w n e „ l u d z i k i " ( i l . 1). Z p r o s t e g o głowy i rysów t w a r z y o r a z postacie te przypominają mentalne b r a k u ogólnych nieco potraktowanie ujęcia proporcji r y s u n k i dzieci. tułowia świadczy Orna­ jednak o tym, że a u t o r c e l o w o i ś w i a d o m i e upraszczał wane postacie, podciągając ogólny c h a r a k t e r t y p o w o Najbardziej kompozycyjnych (il. 2). Składa Gibuły on kredens pod kompozycji. przykładem jest z ryzo­ konsekwentnie dekoracyjnej efektownym się je Gibuła: umiejętności jego jednodrzwiowej z zamaskowaną szufladą o r a z d w u d r z w i o w e j roboty podstawy nastawy Fragmenty o 6 profilowanych ogranicza nych krzesła. polach się t u d o k i l k u listków, kół zdobniczych. Dekoracja zaledwie elementów: koncentrycznych lub owal­ dzielonych wewnątrz p r o s t y m i kreskami, podobnych j a k n a krze­ słach, o r a z Z tych kompozycji się strefowo wzoru. ptaszka elementów w powstaje rodzaju w ramach Snycerkę tle listki szereg kwiatonów, flakonika. symetrycznych które poszczególnych podkreśla W oszczędnej g a m i e wym ( i l . 6) i niekształtnego powtarzają kondygnacji polichromia, utrzymana kolorystycznej. Na jasnym, ugro- i łodygi pociągnięte są n a przemian .9.9 �Józef ment Gibuła: II. kredensu. bielą i r ó ż e m i n d y j s k i m , czym najwięcej 5. Krzesło. II. 6. Frag­ k a r m i n e m l u b czernią, b i e l i występuje w górnych przy partiach dekoracji. N i e udało się n i e s t e t y uzyskać żadnych i n f o r m a c j i na t e m a t kolejności tów. Wiadomo około r o k u powstawania jedynie, że zdobionych sprzę­ wykonany został kredens 1935. B r a k r ó w n i e ż wiadomości o p b d n i e - t a c h , które skłoniły G i b u ł ę d o t a k o r y g i n a l n e j czości artystycznej. Według zapewnień twór­ synów Gi- buły, p o z a w y r o b e m o p i s a n y c h p o w y ż e j sprzętów n i e p r z e j a w i a ł o n żadnej i n n e j działalności plastycznej. Twórczość Gibuły, m i m o bezpośrednich p o w i ą z a ń w swoim ludowa. ogólnym Analizując że n i e posiada z ludową charakterze sztuką jest poszczególne jak motywy, żadnych tradycyjną, najbardziej można by znaleźć p e w n e a n a l o g i e n p . w ś r ó d r a d o m s k i c h przęśl i c , c z y góralskich f o r m n a s e r k i . Fot. Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1225ade93a764e055d15c9baf5a46f0c.pdf 9bde2ce40f58e1aa7adaac89e19e8e46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6600 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Subject The topic of the resource mit - aspekt polityczny magia rytuał kozioł ofiarny antropologia polityki antropologia symboliczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6170 Title A name given to the resource Mechanizm rytualny Description An account of the resource 261 s., il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Michoń, Łukasz P. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowe Pomaturalne Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �„Mamy do czynienia z Autorem o dużej erudycji, z dogłębną znajomością problematyki teoretycznej, z profesjonalną antropologiczną interpretacją mitu biblijnego oraz z oryginalną ideą, w myśl której mit ów odtwarzany jest we współczesnej historii Polski, rozgrywa się na naszych oczach, a właściwie w nim uczestniczymy (tak jak czynnie uczestniczy w nim sam Autor tekstem swym przyczyniając się nieuchronnie do jego powielania – przynajmniej na poziomie świadomości)”. Prof. dr hab. Michał Buchowski Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu oraz Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie n. Odrą „Książka wrocławskiego antropologa kultury jest opracowaniem, które przeczytałem z satysfakcjonują i uwagą, aby – skończywszy lekturę – mieć poczucie, że inteligentne myślenie owocuje zawsze pracami nietuzinkowymi (...). Kultura polityczna jest dramatem społecznym o strukturze mitu, jest ponawianym obrzędem przejścia, w którym nie chodzi jednak właściwie o zmianę w sensie linearnym, ale o ciągle ponawiane próby czasu wahadłowego (bo takim jest w istocie czas w polityce). Stąd przyjdzie zgodzić się z sądem autora, że „każdy kryzys ofiarny nieuchronnie wpisuje się w logikę dramatu społecznego, stając się wzorcem dla kolejnych prób jego rytualnego powtórzenia”. Prof. Wojciech Józef Burszta Katedra Antropologii Kultury Uniwersytet SWPS w Warszawie �„Łukasz P. Michoń trafnie pokazuje, że władza to również, a może przede wszystkim, zdolność do definiowania natury rzeczywistości społecznej i możliwość narzucania swoich definicji społeczeństwu”. Dr hab. Krzysztof Jaskułowski, prof. SWPS Uniwersytet SWPS, Wydział Zamiejscowy we Wrocławiu Katedra Studiów Europejskich „Zawarte w pracy studia przypadków łączy przeświadczenie o donośności roli, jaką odgrywa połączenie performatywnego i semiotycznego wymiaru kultury. Podejście to jest w polskojęzycznej literaturze przedmiotu nowatorskie i zasługuje na uwagę chociażby ze względu na to, jak dalece związek działania ludzkiego (polityki w tym przypadku) i symbolizacji (nadawania znaczeń) rzeczywistości w ten sposób wytwarzanej jest nadal mało rozpoznany w polskich naukach społecznych i humanistyce. (...) Znajdujemy na przykładzie przedłożonej pracy wyjątkowy model uprawiania nauk społecznych, w Polsce często krytykowany i niezrozumiany – tj. podejście stricte interdyscyplinarne (lub „post-dyscyplinarne” jakby powiedzieli zwolennicy studiów kulturowych), stojące w poprzek wąsko pojmowanych dziedzin wiedzy. Dla autora tej pracy w istotny sposób ważny staje się przedmiot analizy, nie zaś trzymanie się określonych norm tradycyjnych i skostniałych barw naukowej narracji. Język zresztą pełni tu rolę nie tylko deskryptywną, lecz również generuje określone fakty społeczne, co zresztą jest materią badań autora. Mechanizm rytualny jest także rodzajem dyskursu kulturowego i jako taki przez rzeczywistość kulturową jest warunkowany oraz jednocześnie ją współtworzy. Po drugie praca dr. Michonia jest kolejnym krokiem w stronę proliferacji antropologicznego spojrzenia w polskiej nauce w obszarach przedmiotowych zagarniętych i zazdrośnie chronionych przez inne dyscypliny, co jest też odmianą swoistej interdyscyplinarności. Moim zdaniem praca ta wnosi wiele świeżego spojrzenia do polskich badań nad kulturą i życiem publicznym pokazując jak dalece te sfery są ze sobą splątane”. Dr Jarema Drozdowicz Wydział Studiów Edukacyjnych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu ��Łukasz P. Michoń Mechanizm rytualny O modelu ofiarniczego ustanawiania nowego ładu politycznego Wrocław 2016 �https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/ Kanał YouTube Mechanizmu rytualnego: https://www.youtube.com/channel/UCN-RAKhJrs8M-X31WERAYzg Redakcja: Łukasz P. Michoń Recenzenci: Michał Buchowski Wojciech J. Burszta Jarema Drozdowicz Krzysztof Jaskułowski Korekta: Bożena Michoń Maria Kulewska Redakcja techniczna: ARTE BUENA Monika Aleksandrowicz www.artebuena.com Skład wersji elektronicznej: Michał Nakoneczny 88em.eu Projekt okładki: Łukasz P. Michoń Monika Aleksandrowicz Streszczenie w j. angielskim: Ewa Herman-Włodarczyk Streszczenie w j. niemieckim: Marta Chanas-Nowicka Streszczenie w j. rosyjskim: Lidia Cichal Streszczenie w j. węgierskim: Gizella Csisztay Na okładce zdjęcie fragmentu rzeźby zatytułowanej „Karma” autorstwa Do-ho Suh https://en.wikipedia.org/wiki/Do-ho_Suh Zdjęcie autora na okładce: Jacek Świątek Wydawca: Państwowe Pomaturalne Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy 50-238 Wrocław, ul. Niemcewicza 2 www.skiba.edu.pl Wersja cyfrowa: ISBN 978-83-933530-7-1 Wersja drukowana: ISBN 978-83-933530-8-8 Wydanie I �W ostatecznym rozrachunku ofiarą i sprawcą jest ta sama osoba. Jedność ludzkiej rasy uchwycić możemy dopiero wówczas, gdy zdołamy pojąć prawdę owej ostatecznej równoważności w całej grozie. Jean Baudrillard, Zbrodnia doskonała, Warszawa 2008, s. 8. Wiedza jest przerażająca, to prawda. Ale jeśli wojownik zaakceptuje przerażającą naturę wiedzy, to równocześnie usunie jej grozę. Carlos Castaneda, Opowieści o mocy, Poznań 2001, s. 37. �Łukasz P. Michoń (ur. 1981) doktor nauk humanistycznych, animator, artysta, eksperymentator. Absolwent Państwowego Pomaturalnego Studium Kształcenia Animatorów Kultury „SKiBA” we Wrocławiu oraz Katedry Ethnologii i Antropologii Kulturowej UWr. Skupia swoją uwagę badawczą na wszystkim, co ukryte, tajemnicze, kontrowersyjne, fascynujące i nieoczywiste. �Spis treści Notka biograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Od Autora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Pozostają już tylko egzorcyzmy? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 ROZDZIAŁ I Na szlaku dawnej drogi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Aaron rzuci losy o dwa kozły, jeden los dla Pana, drugi dla Azazela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 Dawid pojawia się na scenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 Model dla tego, który czysto i dokładnie chce czynić swoją powinność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 ROZDZIAŁ II Świat zaczarowany, przemiany ogromne, skąd idą? Dokąd płyną? Czy z bajek i czarów? . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Rozgrzewanie mechanizmu do granic widzialności . . . . . . . 125 Józef Piłsudski pojawia się na scenie . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 Ten, który czysto i dokładnie czynił swoją powinność? . . . . . 169 ROZDZIAŁ III Mechanizm ponownie zostaje wprawiony w ruch . . . . . . . . . 179 Prawo i Sprawiedliwość pojawia się na scenie . . . . . . . . . . . 193 Głębia tego problemu jest nawet głębsza niż nam się wydaje . . 217 ZAKOŃCZENIE Choroby sekretne leczy się ujawnieniem . . . . . . . . . . . . . . 239 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 Netografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 Streszczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 ��Od Autora1 Publikując Mechanizm rytualny w formie darmowego i powszechnie dostępnego e-booka starałem się spłacić dług jaki zaciągnąłem na mocy umowy społecznej, dzięki której jako obywatele zdecydowaliśmy się opodatkować zapewniając każdemu darmowy proces edukacji, zdobywanie wiedzy naukowej i wreszcie powszechne jej przekazywanie. Dojrzewając w atmosferze „wolnej kultury” wyznaczającej sposób myślenia, dzielenia się wiedzą i wspólnotowego rozwiązywania palących problemów współczesności uznałem, że udostępnienie wyników pracy jest moją powinnością jako obywatela, naukowca oraz urzędnika państwowego. Upubliczniając za darmo wyniki pracy, liczę także na to, że – podobnie jak to ma miejsce w przypadku programów komputerowych – każdy będzie mógł przeanalizować moje próby i wnieść swój wkład w ulepszanie wiedzy na temat mechanizmu rytualnego oraz przyczynić się do przezwyciężenia jego uroku. Warunkiem powodzenia tego projektu, jest zatem współpraca. Wierzę, że zrozumienie i zastąpienie opisanego mechanizmu innym modelem przejścia z jednego stanu do drugiego, nie leży w kompetencjach osiągnięć genialnej jednostki, ale jest możliwe dzięki pracy „zbiorowego intelektu”. Jestem pewny, że działając wspólnie, jesteśmy zdolni podołać temu wielkiemu zadaniu. Dziękuję wspólnocie Państwowego Pomaturalnego Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy „SKiBA” we Wrocławiu, która wsparła merytorycznie projekt publikacji e-booka oraz książki w formie drukowanej. Jestem szczególnie wdzięczny Monice Aleksandrowicz za nieocenioną pomoc we wdrażaniu rozwiązań osadzających książkę w eksperymentalnym nurcie liberatury naukowej. Dziękuję wreszcie mojej rodzinie, za niesłabnącą miłość, wsparcie i wiarę. 1 Link do zwiastunów Mechanizmu rytualnego: https://www.youtube.com/ watch?v=Qu6Nm0LeY1E, https://www.youtube.com/watch?v=BS9le4NseyM. ��WSTĘP Pozostają już tylko egzorcyzmy2? Pewnej wyborczej niedzieli, 25 września 2005 roku, podczas mszy świętej, w której uczestniczyłem ogromne wrażenie zrobiło na mnie przewidziane na 26. niedzielę zwykłą drugie czytanie pochodzące z Listu św. Jakuba Apostoła: Teraz wy, bogacze, zapłaczcie wśród narzekań na utrapienia, jakie was czekają. Bogactwo wasze zbutwiało, szaty wasze stały się żerem dla moli, złoto wasze i srebro zardzewiało, a rdza ich będzie świadectwem przeciw wam i toczyć będzie ciała wasze niby ogień. Zebraliście w dniach ostatecznych skarby. Oto woła zapłata robotników, żniwiarzy pól waszych, którą zatrzymaliście, a krzyk ich doszedł do uszu Pana Zastępów. Żyliście beztrosko na ziemi i wśród dostatków tuczyliście serca wasze w dniu rzezi. Potępiliście i zabiliście sprawiedliwego: nie stawia wam oporu3. Po mszy intuicyjnie zajrzałem do tygodnika Niedziela z tego samego dnia, w którym pojawił się równie zaskakujący „wywiad tygodnia”. W tym szczególnym numerze czasopisma rozmowa została przeprowadzona tylko z jednym kandydatem na urząd Prezydenta – Lechem Kaczyńskim. Wywiad zatytułowany W trosce o silną i uczciwą Polskę4 był w istocie streszczeniem programu wyborczego kandydata PiS-u. Tej niedzieli wyszedłem z kościoła z mocnym postanowieniem, że do niego nie wrócę, dopóki dogłębnie nie zrozumiem związków, jakie zachodzą między tekstami świętymi, rywalizacją polityczną a rolą, w jakiej stawiają się politycy Prawa 2 3 4 J. Baudrillard, O uwodzeniu, Warszawa 2005, s. 5–6. Jk 5, 1–6 Wszystkie cytaty biblijne wykorzystane w tej pracy pochodzą z Biblii Jerozolimskiej, Poznań 2006. http://www.niedziela.pl/artykul/77696/nd/W-trosce-o-silna- i-uczciwa-Polske (dostęp: 16.01.2013). �i Sprawiedliwości. Stopniowe odkrywanie mechanizmu, który organizuje te wyobrażenia z całą mocą przypomniały mi o tym, że „nic nie jest oczywiste”5. Kompozycja książki została w całości podporządkowana procesowi odkrywania mechanizmu rytualnego. Podejmując taką decyzję, bardzo mi zależało na tym, aby czytelnik śledzący ten proces mógł z łatwością wejść w rolę czujnego obserwatora pracy badacza postępującego niczym detektyw, który – zanim osiągnie zadowalający poziom wiedzy teoretycznej na temat interesującego go zjawiska – na początku zawsze ma dostępne jedynie poszlaki. Żadna z nich, wzięta z osobna, niczego na początku nie wyjaśnia, natomiast ujęte wszystkie w odpowiedni kontekst rytualny zaczynają układać się w mito-logiczną całość, możliwą do zrozumienia i powtórzenia. Postępując w ten sposób chciałem osiągnąć efekt, dzięki któremu czytelnik mógłby odnieść wrażenie podążania razem ze mną od jednego śladu do drugiego, poszerzając w ten sposób stopniowo swoją wiedzę o naturze mechanizmu rytualnego. W efekcie przyjętej perspektywy chodziło mi o to, aby nie tyle „opowiedzieć historię”, ale przedstawić proces polegający na jej „odtwarzaniu”6 – jak to ujął Roger Caillois. Innymi słowy, wartość tak przedstawionej analizy naukowo-kryminalnej „mierzy się w dużym stopniu tym, jak niepojęty jest dla rozumu i doświadczenia jej początek, a zrozumiały i logiczny jej koniec”7. Wszystkie zaproponowane i opisane w książce rozwiązania formalne pełnią rolę specyficznych egzorcyzmów, które zorientowane są na dostrzeżenie i tym samym uwolnienie się spod działania niezwykle silnego uroku mechanizmu, który w sprzyjających warunkach dramatu społecznego zostaje wprawiony w ruch i niepostrzeżenie przenosi aktorów społecznych rywalizujących w polu polityki w przestrzeń ofiarniczą. Ów mechanizm wrzuca następnie 5 6 7 M. Buchowski, Zrozumieć Innego, Kraków 2004, s. 4. R. Caillois, Powieść kryminalna, [w:] Tenże, Siła powieści, Gdańsk 2008, s. 39. Tamże, s. 47. 14 �przedstawicieli zantagonizowanych stron w konkretne role symboliczne, co narzuca kategorie myślenia o rzeczywistości oraz sposoby zakończenia kryzysu za pomocą rytualnych mordów ze starannie wyselekcjonowanych do poświęcenia przedstawicieli społeczeństwa. Podjęte przeze mnie badania nad mechanizmem rytualnym przypominały zatem specyficzną sprawę kryminalną, w której „ofiarnik” za każdym razem zostawia ślady, wzorując się na wcześniejszych „zbrodniach” przebiegających według tego samego schematu opartego na scenariuszu mito-logicznym. Ekscytujący okazał się fakt, że na podstawie znajomości owego scenariusza oraz jego paradygmatycznych realizacji staje się możliwe między innymi zdemaskowanie niedoszłego „zbrodniarza”, zanim dokona on kolejnej rytualnej zbrodni. W ramach stopniowej rekonstrukcji mechanizmu rytualnego powstał zaskakujący kontekst, który pozwalał, co było dla mnie dość dużym zaskoczeniem, doprecyzować wykorzystane w pracy teorie – co szczególnie jest widoczne w uszczegółowieniu mechanizmu kozła ofiarnego opisanego przez René Girarda. Z premedytacją, już w pierwszym rozdziale, odwróciłem porządek odkrywania i skoncentrowałem się na przedstawieniu sytuacji modelowej, która w istocie ujawniła się dopiero pod koniec śledztwa naukowego. Taką decyzję podjąłem, mając na uwadze wskazanie kolejności, dzięki której czytelnik łatwiej będzie mógł wczuć się w rolę kogoś, kto zna schemat rytualny i może nim dowolnie zarządzać. Z tego też powodu, już na początku książki przedstawiam specyfikę świadomości kosmologicznej, dla której tekst święty stanowi zawsze pewnego rodzaju wzorzec, schemat, dzięki któremu mogą być interpretowane wydarzenia przeszłe, współczesne oraz wizje przyszłości. Z powodu nagromadzenia różnych śladów, które szczegółowo opisuję w tym rozdziale, swoją uwagę badawczą skierowałem w stronę motywu biblijnego zawartego w dwóch starotestamentowych Księgach Samuela. Dzięki analizie strukturalno-semiotycznej – nawiązującej do metody zaproponowanej przez Edmunda Leacha i Daniela Alana Aycocka w podejściu do badań nad 15 �Biblią oraz uzupełnieniu jej o podejście charakterystyczne dla teorii ofiarniczej Girarda – udało mi się nie tylko wskazać istnienie ram strukturalno-rytualnych dla scenariusza mito-logicznego, ale także uszczegółowić teorię o kontekst, którego francuski antropolog nie uwzględnił w swoich analizach. Szczególnie ważne okazały się w tej kwestii wspomniane badania Edmunda Leacha i Daniela Alana Aycocka, Władymira Proppa – nad bajką magiczną oraz Victora Turnera – nad dramatami społecznymi. Francuski badacz nie ukrywał, że odkrycie przez niego mechanizmu ofiarniczego, któremu nadał nazwę nawiązującą do starotestamentowego rytuału przebłagalnego, jest jedynie metaforycznym nawiązaniem do biblijnego rytuału. Problem polega na tym, że w starotestamentowym rytuale są losowane dwa kozły, których losy – w strukturalnym splocie okoliczności – zaskakująco pokrywają się z dwoma mordami rytualnymi dokonanymi według tej samej mito-logiki w interesujących mnie Księgach Samuela. Co ciekawe, wspomniane mordy zostały dokonane na postaciach nabywających stygmaty ofiarnicze w sposób, który dzięki strukturalnej analizie starotestamentowej sagi jest możliwy do precyzyjnego zrekonstruowania i, co za tym idzie, powtórzenia. Z mojego punktu widzenia ważnym okazało się odkrycie, że rytualne ofiary stanowią jednoczesną ramę strukturalną starotestamentowej sagi, której budowa, co także udało mi się wykazać, odpowiada trójfazowemu schematowi obrzędu przejścia. Dzięki wykazaniu specyficznej budowy starotestamentowej sagi stało się w ten sposób możliwe dostrzeżenie w tych dwóch ramowych mordach wydarzeń umożliwiających przejście z jednej sekwencji rytualnej do kolejnej, dając w ten sposób większą jasność, co do kontekstu, który sprzyjał wprawianemu w ruch mechanizmowi ofiarniczemu. W rozdziale drugim koncentruję się na rozwinięciu i uzupełnieniu analiz strukturalnych dwóch Ksiąg Samuela o ujęcie charakterystyczne dla morfologii bajki magicznej Proppa. Dzięki temu zabiegowi udało mi się wykazać, że starotestamentowa saga odpowiada wszystkim elementom kompozycji bajki magicznej 16 �składającej się z trzech przebiegów, które, co warto w tym miejscu podkreślić raz jeszcze, pokrywają się także ze wspomnianym trójfazowym schematem obrzędu przejścia. W efekcie przeprowadzonych analiz możliwe okazało się odczytanie schematu sagi w kontekście specyficznej relacji między dwoma głównymi jej postaciami, czyli Saulem i Dawidem. Postępując w ten sposób udało mi się udowodnić, że pierwszy przebieg odpowiada strukturalnie losowi fałszywego bohatera (w tej roli występuje Saul – pierwszy król Izraela), który z powodu „braku” zostaje posłany w drogę, następnie łamie nakaz/zakaz, za co spotyka go kara. Drugi odpowiada relacjom bohatera fałszywego/króla i bohatera (dotyczy on relacji Saula, który nie sprostał próbie i został odrzucony przez Boga, i Dawida). Trzeci i ostatni przebieg odpowiada natomiast losowi bohatera/króla (chodzi tu o Dawida), który ponownie przekracza zakaz, składając w ofierze rytualnej przedstawicieli rodu fałszywego bohatera/króla (siedmiu mężczyzn z rodu Saula) sprowadzonych do roli antagonistów. W ten sposób bohater/król niweluje „brak” i doprowadza do nastania „Złotego Wieku”. Bardzo mi zależało na tym, aby jeszcze w rozdziale drugim przejść w miarę płynnie od analiz strukturalnych sytuacji modelowej zapisanej w Biblii do dramatu społecznego, który byłby paradygmatyczną jej realizacją. Innymi słowy – chciałem połączyć statyczny model strukturalny z podejściem procesualnym umożliwiającym jego realizację uwzględniającą specyfikę dynamiki społecznej. W tym celu skoncentrowałem się głównie na dwóch ujęciach, łącząc ze sobą wnioski z badań i analiz prowadzonych przez Victora Turnera oraz Marshalla Sahlinsa. Uzbrojony w takie instrumentarium teoretyczne starałem się wykazać to, co nie udało się Girardowi, czyli fakt, że kryzys ofiarniczy oraz mito-logika kozła ofiarnego jest jednym z wielu scenariuszy możliwych do zrealizowania w ramach schematu dramatu społecznego. Innymi słowy – nie każdy dramat społeczny musi przebiegać według mito-logiki kryzysu ofiarniczego, lecz 17 �każdy kryzys ofiarniczy nieuchronnie wpisuje się w logikę dramatu społecznego, stając się wzorcem dla kolejnych prób jego rytualnego powtórzenia. W ten sposób na przykładzie dramatu społecznego ze szczególnym udziałem Józefa Piłsudskiego starałem się zrekonstruować okoliczności, w których aktywuje się „pewien paradygmat źródłowy” 8 – jakby go określił Victor Turner – czy też próba „uhistorycznienia” 9 starotestamentowej sagi będącej jednoczesnym powtórzeniem wzorca tworzenia „nowego porządku” w ramach gry wygenerowanej przez mechanizm. W pogłębionym studium przedmiotu dotyczącym działań Józefa Piłsudskiego zrekonstruowałem proces, w którym wykorzystując uprzywilejowaną sytuację wyjściową, zostaje on stopniowo pochłonięty przez symbol bohatera magicznego. Przeznaczeniem symbolicznym bohatera magicznego jest ustanowienie „nowego porządku świata” poprzez umiejętne skanalizowanie zbiorowej przemocy. Starałem się także wykazać, jak – używając konsekwentnie języka magicznego – Piłsudski kieruje tę przemoc na swoich przeciwników politycznych, wpisując ich w symboliczne typy „zdrajców”, „buntowników” oraz „łotrów”, aż do ich wykluczenia z życia społecznego, poprzez ostateczne wpisanie ich w symboliczną kategorię „kozłów ofiarnych”. W tym kontekście podstawę moich analiz stanowią oficjalne odczyty, wywiady, pisma, wystąpienia i korespondencja Józefa Piłsudskiego, które zostały przeze mnie potraktowane w kategoriach odrębnego dyskursu, sprzyjającego wprawianiu w ruch mechanizmu ofiarniczego. Dzięki wyizolowaniu pewnych elementów pola historycznego oraz przedstawieniu ich w specyficznym rytmie historycznym starałem się uwidocznić ówczesny dramat społeczny, którego wzór został wykorzystany następnie w dyskursie polityków Prawo i Sprawiedliwość. 8 9 V. Turner, Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, Kraków 2005. P. Ricoeur, Symbolika zła, Warszawa 1986, s. 189. 18 �Po zrekonstruowaniu schematu scenariusza mito-logicznego, a następnie jego paradygmatycznej realizacji w ramach dramatu społecznego – z kluczowym udziałem Józefa Piłsudskiego – w rozdziale trzecim łatwiejsze stało się wskazanie strukturalnych ram dla specyficznych działań dyskursywnych polityków partii Prawa i Sprawiedliwości determinujących także ściśle określoną mito-poetykę. Kluczowym materiałem źródłowym wykorzystanym w tej części analizy były różnego rodzaju teksty polityków PiS-u udostępnione w większości na stronach internetowych tej partii, na stronie sejmu oraz dostępne za pośrednictwem autoryzowanych wywiadów. Szczególną uwagę poświęciłem dwóm kampaniom wyborczym tego ugrupowania – z 2005 roku (parlamentarna i na urząd prezydenta) oraz z 2007 roku (parlamentarna), a także ich specyficznej kontynuacji, która miała miejsce po katastrofie smoleńskiej w 2010 roku. Swoją analizę materiałów źródłowych zakończyłem w grudniu 2012 roku. Okres kampanii wydał mi się szczególnie interesujący z prostego powodu. W tym szczególnym czasie przedstawiona została bowiem spójna narracja mito-historyczna Prawa i Sprawiedliwości na temat sytuacji w Polsce po 1989 roku, która konsekwentnie była rozwijana aż do końca 2012 roku. W ostatnim rozdziale zrekonstruowałem także kontekst mito-historyczny, który wyjątkowo sprzyja wprawianiu w ruch mechanizmu rytualnego stymulującego dramat społeczny odpowiadający w istocie – jak już wcześniej wykazałem – kryzysowi ofiarniczemu. Kryzys ów możliwy został do uchwycenia – dzięki dość prostej metodzie porównawczej polegającej na równoległym interpretowaniu współczesnych wydarzeń – symultanicznie na trzech zaproponowanych poziomach jednocześnie. Postępując w ten sposób wierzę, że każdy czytelnik łatwiej będzie w stanie zrozumieć, w jakim sensie próba rytualnego powtórzenia wcześniejszego dramatu społecznego zestawionego ze strukturalnym wzorcem scenariusza mito-logicznego umożliwia świadome zarządzanie współczesnym oraz kolejnymi dramatami społecznymi. Mam nadzieję, że wynikająca z tej wiedzy 19 �odpowiedzialność będzie dla czytelnika uderzająca. W tym kontekście postanowiłem także przywołać kilka nieudanych prób przywracania równowagi, których podjął się ówczesny prezes Polskiej Akademii Nauk Michał Kleiber ukazując tym samym głębię istniejącego problemu. Trudno oprzeć się wrażeniu, że żyjemy obecnie w czasie wojen kulturowych obejmujących wszystkie sfery naszego życia10, jest to czas narastających niepokojów społecznych11, prób wskazania i zdefiniowania ich źródeł oraz propozycji ich rozwiązania12. Uświadomiłem sobie, że jeśli faktycznie widmo rewolucyjnych zmian ponownie stoi u bram naszego świata13, to w oparciu o dokonaną tutaj analizę, istnieje ryzyko udoskonalenia i wykorzystania mechanizmu w sposób, który byłby daleki od moich intencji. Gdy uświadomiłem sobie istniejące splątania i zależności niemożliwe było przyjęcie któregokolwiek stanowiska skonfliktowanych stron. Nie mniej czuję się zaangażowany w próbę zdemaskowania iluzoryczności, w jakiej tkwimy, stojąc przed realną groźbą rozwiązania współczesnych nam konfliktów według szlaku „dawnej drogi”. Musimy się liczyć także z tym, że profesjonalni reżyserzy dyskursu mogą udoskonalić swój scenariusz działań o brakujące elementy kompozycji w celu skuteczniejszego stymulowania i zarządzania urokliwym mechanizmem pochłaniającym uwagę uwikłanych aktorów. Możliwe staje się także jego wykorzystanie do konsekwentnego zwalczania wybranych środowisk. Uświadamiając sobie specyficzną powtarzalność i wewnętrzną dynamikę mechanizmu – stosunkowo łatwe wydaje się także zarządzanie „stanem wyjątkowym” oraz utrzymywaniem zantagonizowanego społeczeństwa 10 11 12 13 W.J. Burszta, Kotwice pewności. Wojny kulturowe z popnacjonalizmem w tle, Warszawa 2013. S. Żiżek, Rok niebezpiecznych marzeń, Warszawa 2014. E. Laclau, C. Mouffe, Hegemonia i socjalistyczna strategia. Przyczynek do projektu radykalnej polityki demokratycznej, Wrocław 2007, C. Mouffe, Paradoks demokracji, Wrocław 2005. W.I. Lenin, Rewolucja u bram. Pisma Lenina z roku 1917, (wybór i opracowanie) S. Żiżek, Kraków 2007. 20 �w permanentnej pułapce symboliczno-rytualnej. Mam nadzieję, że upublicznienie i powszechny dostęp do wiedzy na ten temat wywoła chęć refleksji i przyczyni się do wypracowania modeli przechodzenia z jednego stanu do drugiego bez konieczności składania ofiar przebłagalnych. 21 ��ROZDZIAŁ I Na szlaku dawnej drogi Wołanie proroków o „sprawiedliwość i prawo” – oto znaczeniowe podwaliny mitu14. Znosząc, za namową Pierre’a Bourdieu, fałszywe granice między sztucznie rozdzielonymi uniwersami teoretycznymi15, w relacji ze swojego antropologicznego śledztwa będę korzystał z tych ujęć, które w istotny sposób przyczyniły się do wyśledzenia oraz zrozumienia działania interesującego mnie mechanizmu rytualnego. Tym samym postanowiłem korzystać z dorobku antropologów prowadzących badania w szeroko rozumianym nurcie strukturalno-semiotycznym16. Wszyscy oni, mimo dzielących ich różnic, w logice wszelkiego rodzaju tekstów kultury starają się odnaleźć choćby częściowe i niepełne wzory17, prawidłowości charakterystyczne dla magicznego użycia słowa18 oraz towarzyszące mu rytualne reguły postępowania. W poszukiwaniu źródeł owych wzorów oraz pewnych regularności z jaką one występują, ich uwaga badawcza najczęściej kierowała się w stronę mitów interesującej ich społeczności oraz świadomości magicznej, w kategoriach której są one wyrażane. 14 15 16 17 18 P. Ricoeur, dz. cyt., s. 10. P. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie, Warszawa 2006, s. 249. Używając sformułowania „strukturalno-semiotyczny”, odwołuję się w tym miejscu do wnikliwych i szczegółowych ustaleń Macieja Czeremskiego: „Zarówno pojęcie «strukturalizm», jak i «semiotyka» funkcjonują we współczesnej humanistyce w sposób wieloznaczny. Pierwszy z nich odnosi się jednak zasadniczo do teorii kładących nacisk na relacyjne własności badanych obiektów, drugi natomiast dotyczy badań nad znakami. Zestawienie obu tych terminów w zwrocie «strukturalno-semiotyczny» sugeruje więc taki kierunek badań, który postrzega obiekty swej analizy jako system istotnych relacji pomiędzy znakami”, [w:] M. Czeremski, Struktura mitów, Kraków 2009, s. 55. A. Barnard, Antropologia, Warszawa 2006, s. 170. J. Barański, Socjotechnika, między magią a analogią, Kraków 2001, s. 8. �W badaniach dotyczących zagadnienia magii wyróżnić można dwa podstawowe podejścia. Pierwsze z nich określane jest mianem inwariantnego. W ramach tego paradygmatu badacze: (…) starają się wskazać szereg cech strukturalnych, które mają być charakterystyczne dla działań magicznych pojawiających się w różnych systemach społeczno-historycznych. Sam fakt wystąpienia określonych przez daną teorię cech sprawia, iż konkretne zjawisko kulturowe zalicza się do domeny magii19. W tym paradygmacie postanowiłem także prowadzić antropologiczne śledztwo. W konsekwencji przyjąłem, że: (…) zespół pewnych skorelowanych ze sobą fenomenów zdefiniowanych a priori, pojawiać się może w różnych układach społecznych i kulturowych. Magia stanowi jakby konstelację cech, która ujawnić się może w każdej chwili lub dryfować w czasie i przestrzeni 20. Drugie z podejść, zwane kontekstowym, zakłada implicite, że zjawisko magii tworzy całościowy układ kultury, a nie wyodrębniony z szerszego kontekstu typ zachowań i towarzyszących mu przekonań. Innymi słowy w tym paradygmacie: Magia właściwa ma być dla określonego typu kultury – kultury pierwotnej właśnie. W istocie rzeczy magia nie stanowi więc składnika kultury, lecz jej charakterystyczną cechę21. Dwa wymienione podejścia do magii nie muszą jednak wzajemnie się wykluczać. Uważam, że w wielu przypadkach mogą się w ciekawy sposób uzupełniać. Ich komplementarność wyraża się jednak najczęściej w próbach określenia funkcji i kontekstów, w jakich magiczna percepcja odgrywa rolę decydującą. Innymi słowy, w przypadku tej pracy, inspiracją są analizy antropologiczne dotyczące magii rozumianej w ujęciu kontekstowym, dzięki czemu możliwe 19 20 21 M. Buchowski, Magia i rytuał, Warszawa 1993, s. 23. Tamże, s. 24. Tamże. 24 �okazało się odkrycie i przeanalizowanie konkretnych mechanizmów mito-logicznych, w postaci których przetrwała także w społeczeństwach nam współczesnych, czyli reprezentujących różny od magicznego model kultury22. Kontynuując tę myśl, można z powodzeniem przyznać, że mity objawiają się w ramach pewnego rodzaju świadomości, którą – idąc za przykładem Uspienskiego – możemy określić także mianem kosmologicznej23: (...) świadomość kosmologiczna zakłada skorelowanie zdarzeń z jakimś pierwotnym, wyjściowym stanem, który jakby nigdy nie znika – w tym sensie, że jego emanacja w każdym czasie jest nadal odczuwana. Zdarzenia zachodzące w tym pierwotnym czasie jawią się jako tekst, który stale się powtarza (odtwarza się) w następnych zdarzeniach. Ten początkowy, ontologicznie wyjściowy tekst, który się wiąże w jakiś sposób z tym wszystkim, co następuje później, odpowiada temu, co zwykle rozumiemy jako m i t 24. Tłumacząc różnice między abstrakcyjnymi modelami percepcji czasu charakterystycznymi dla świadomości historycznej oraz kosmologicznej, należy pamiętać, że współcześnie, w życiu konkretnych ludzi i złożonych zbiorowości – takich jak nam współczesne społeczeństwo ponowoczesne – ciągle koegzystują one ze sobą25. W zależności od specyficznych okoliczności, które będę starał się tutaj zrekonstruować, jedna percepcja aktualizuje się kosztem drugiej. Należy przy tym pamiętać, że jeden, jak i drugi abstrakcyjny model świadomości determinuje interpretację przeszłości, odbiór teraźniejszości oraz wyobrażenia na temat przyszłości. I tak oto świadomość historyczna, w odróżnieniu od kosmologicznej: 22 23 24 25 Tamże. Ten typ świadomości – w zależności od szkoły i tradycji filozoficznej – różni badacze określali odpowiednio inaczej, czyli mianem: „magicznej”, „archaicznej”, „sakralnej”, „nieoswojonej”, „mitologicznej”, „symbolicznej”, „rytualnej” czy „religijnej”, co w żaden sposób nie wyczerpuje całego repertuaru określających ją pojęć. B. Uspienski, Historia i semiotyka. Percepcja jako problem semiotyczny, [w:] Tenże, Historia i semiotyka, Gdańsk 1998, s. 35. Tamże, s. 37. 25 �(...) organizuje zdarzenia przeszłości w szereg przyczynowo-skutkowy. Zdarzenia przeszłości kolejno, jedno po drugim, ukazują się przy tym jako rezultaty jakichś innych, względnie wcześniejszych, zdarzeń: tym sposobem świadomość historyczna za każdym razem zakłada odwoływanie się do pewnego wcześniejszego – ale nie pierwotnego! – stanu, który z kolei powiązany jest takimi samymi (przyczynowo-skutkowymi) relacjami z poprzednim, jeszcze wcześniejszym stanem i tak dalej26. Starając się zobrazować ową różnicę, przywołam przykład zaproponowany przez Lévi-Strauss’a. Jego zdaniem, gdy historyk pisze o rewolucji francuskiej, odwołuje się do ciągu zdarzeń minionych, których odległe konsekwencje pozwalają się odczuć poprzez nieodwracalne zdarzenia pośrednie27. Dla człowieka myślącego w kategoriach mito-logicznych ta sama rewolucja jest rzeczywistością pochodzącą z innego porządku. Zatem rewolucja francuska jest dla niego jednocześnie sekwencją zdarzeń minionych, a także „wyposażonym w trwałą skuteczność schematem”28 pozwalającym interpretować, przykładowo, współczesną mu strukturę społeczną dzisiejszej Francji, występujące w niej antagonizmy oraz przewidywać zarysy przyszłej ewolucji 29. Rekonstruując cel działań świadomości kosmologicznej, przyjmuję zatem perspektywę historyczną, procesualną – przycznowo-skutkową. Rekonstruując natomiast sam organizacyjny schemat myślenia kosmologicznego, niezbędne jest przyjęcie perspektywy strukturalnej, koncentrującej się nad wewnętrzną budową tekstu mitycznego oraz kontekstem społecznym, w którym zostaje on rytualnie powtórzony. Dopiero sztuka połączenia tych dwóch perspektyw umożliwia dostrzeżenie fenomenu przenoszenia rywalizacji w polu polityki30 (w którym jednostki walczą o władzę i dominację) w sferę rytualną. Dzięki skuteczności ma26 27 28 29 30 Tamże, s. 35. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna, Warszawa 2009, s. 210. Tamże, s. 211. Tamże, s. 210–211, C. Lévi-Strauss, Antropologia wobec problemów współczesnego świata, Kraków 2013, s. 80–88. P. Bourdieu, L.J.D. Wacquant, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, Warszawa 2001, s. 78. Zob. także P. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie… 26 �gicznego przeniesienia rywalizacji w sferę rytualną pretendenci do zdobycia władzy potrafią wpisać się w uprzywilejowaną rolę będącą transformacją starotestamentowego Dawida, przy jednoczesnym wrzuceniu swoich rywali w kategorię antagonisty – Saula, jego rodu oraz ich kolejnych transformacji, których rytualna śmierć jest niezbędna po to, aby ufundować porządek będący z kolei transformacją mito-logicznego złotego wieku. Kiedy wrócimy jednak do kosmologicznej percepcji czasu, kluczowym zadaniem staje się wskazanie tekstu wyjściowego, zatem takiego, który stanowi model zdarzenia początkowego. Model ten jest traktowany przeze mnie jak scenariusz, który bez względu na zmieniający się kontekst historyczny, społeczny i kulturowy zostaje w splocie sprzyjających okolicznościach aktywowany. Wysiłek rozpoznania owego tekstu staje się zatem kluczowy w celu dostrzeżenia magicznego31 (według Proppa czy Bourdieu), sakralnego32 (według Caillois), mitycznego33 (według Lévi-Strauss’a), mito-logicznego34 (według Leacha), mitopraktycznego35 (według Sahlinsa), rytualnego36 (według Turnera) lub ofiarniczego37 (według Girarda) charakteru działań dyskursywnych polityków wprowadzających w ruch mechanizm stanowiący ukryty porządek dla gier społecznych. Mam nadzieję, że wychodząc od tak postawionego problemu, nie zostanę zbyt pochopnie posądzony o próbę manipulacji zebranym materiałem dowodowym. Taki zarzut może się pojawić w momencie, gdy odwrócę porządek odkrywania zaproponowany przez mistrzów podobnych analiz, którzy zalecali, aby patrzeć na interesujące mnie procesy społeczne, tak jak na film, lecz wyświetlany od tyłu. Klasyczna perspektywa jest niezwykle przydatna, bowiem 31 32 33 34 35 36 37 W. Propp, Transformacje bajek magicznych, [w:] Tenże, Nie tylko bajka, Warszawa 2000, s. 146, P. Bourdieu, Zmysł praktyczny, Kraków 2008, s. 302–303. R. Caillois, Człowiek i sacrum, Warszawa 2009. C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna…, s. 167–244. E. Leach, Kultura i komunikowanie, Warszawa 2010, s. 97–135. M. Sahlins, Wyspy historii, Kraków 2006, s. 69–81. V. Turner, Od rytuału do teatru, Warszawa 2005. R. Girard, Sacrum i przemoc, Poznań 1994, cz. 1, s. 53–92. 27 �dzięki niej badacz może postępować niczym „retrospektywny obserwator”38, który jest w stanie dostrzec i zrekonstruować strukturę organizującą kolejne następstwa zdarzeń na poziomie fabularnym – poziomie analizy mitu-scenariusza. Konsekwentnie postępując w ten sposób, może pójść dalej i ukaże mu się, ukryty dotąd kontekst walki politycznej, dzięki któremu podmioty zaangażowane w walkę pochłaniane zostają przez kategorie mityczne. Ostatnim aktem oglądanego filmu i jednocześnie pierwszym punktem analizy staje się zawsze „centralne wydarzenie”39 czy, jak kto woli, „dominanta semantyczna”40, która – znowu używając słów Uspienskiego: (...) od razu oświetla wszystkie poprzednie zdarzenia – pozostaje w naszej pamięci – determinując ich lekturę, czyli łącząc je związkami przyczynowo-skutkowymi, błyskawicznie wiążąc je w szereg fabularny. Końcowa interpretacja (percepcja, uchwycenie sensu), wyznacza, można powiedzieć, ten punkt widzenia, tę perspektywę, z której owe zdarzenia są postrzegane. Jest to swego rodzaju filtr, sito, poprzez które przesiewa się te obrazy. Te, które nie wiążą się z finalnym (znaczącym) zdarzeniem, znikają z naszej pamięci, są zapominane. To finalne zdarzenie każe nam nagle postrzegać wszystkie pozostałe obrazy jako treściowo powiązane ze sobą, ułożyć je w fabularnej następczości41. Dominantą semantyczną w tej analizie jest złożenie ofiary z osób, które w strukturalnym splocie okoliczności42 wpisane zostały w mito-logiczną kategorię fundatorów pierwszego, dwuznacznego i grzesznego porządku. Przyjęcie takiej, a nie innej kolejności wyjaśniania ukrytej istoty interesującego mnie zjawiska związane jest z próbą włączenia czytelnika w porządek odkrywania następujących po sobie funkcji43, które stopniowo składają się na powtó38 39 40 41 42 43 V. Turner, Gry społeczne i obrzędowe metafory, [w:] Tenże, Gry społeczne, pola i metafory…, s. 25. R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi, Warszawa 1992, s. 26. B. Uspienski, Historia i semiotyka…, s. 26. Tamże. „Jest to zestaw historycznych relacji, które jednocześnie reprodukują tradycyjne kategorie kulturowe i nadają im nową wartość wynikającą z pragmatycznego kontekstu” [za:] M. Sahlins, dz. cyt., s. 140. W. Propp, dz. cyt., s. 143. 28 �rzenie kompozycji schematu mito-logicznego i, co ciekawe, przypominają sekwencję zaklęcia magicznego, którego każdorazowe poprawne powtórzenie staje się modelem, dla kolejnych. Innymi słowy – zastosowanie zaproponowanej przeze mnie kolejności wyjaśniania umożliwi czytelnikowi łatwiejsze dostrzeżenie reżyserów interesujących mnie dyskursów w roli tych, którzy postępując wiernie ze scenariuszem mito-logicznym zdarzeń w jednym przypadku osiągają swój cel, a w drugim starają się powtórzyć ten sam schemat działania niekoniecznie już nawiązując do tekstu wyjściowego. Zatem znajomość tekstu wzorcowego oraz jego rytualnego powtórzenia umożliwi osiągnięcie takiego poziomu wiedzy, dzięki której współczesny obserwator mógłby już w połowie rozgrywającego się w jego czasach dramatu społecznego, z dużym prawdopodobieństwem przewidzieć, „co stanie się dalej”44. Właśnie z myślą o osiągnięciu tego szczególnego efektu równoległego odkrywania, chciałbym ową dominantę semantyczną wskazać już w pierwszym rozdziale, w ramach strukturalnej analizy ontologicznie wyjściowego tekstu, który w rzeczywistym procesie badawczym został zrekonstruowany dopiero na samym końcu. Dzięki temu zabiegowi łatwiejsze staje się zrekonstruowanie zasady „uporządkowanej odpowiedniości”45 czy też „homologacji”46 mitu i rytuału. Z mojego punktu widzenia nieistotne jest na razie to, któremu zjawisku przypiszemy rolę oryginału, a któremu odbicia. Będę starał się jednak udowodnić, że owo rozstrzygnięcie nie musi być wcale takie oczywiste, jeśli tylko zrozumiemy, że każde rytualne powtórzenie może stanowić wzór dla następnego. Zanim rozwinięty zostanie i ten wątek, z mojego punktu widzenia kluczowe pozostaje założenie, że mit i rytuał odtwarzają się nawzajem – „jeden na płaszczyźnie działania, drugi – na płaszczyźnie pojęć”47. 44 45 46 47 W. Propp, Bajka, [w:] Tenże, dz. cyt., s. 89. C. Lévi-Strauss, Struktura i dialektyka, [w:] Tenże, dz. cyt., s. 233. Tamże. Tamże. 29 �W tym miejscu wypada przywołać pierwsze ślady, jakie doprowadziły mnie do Biblii rozumianej tutaj jako mit właśnie. Dla antropologów, prowadzących swoje badania w nurcie strukturalno-semiotycznym, mit to historia święta, opowieść o pierwotnych zdarzeniach konstytutywnych dla danej zbiorowości. Jak pisał Lévi-Strauss: Mit odnosi się zawsze do zdarzeń minionych: „przed stworzeniem świata” lub „podczas pierwszych wieków”, a w każdym razie: „dawno temu”. Ale wewnętrzna wartość przypisywana mitowi bierze się z tego, że te zdarzenia, mające rozwijać się w jakimś momencie, tworzą zarazem trwałą strukturę, która jednocześnie odnosi się do przeszłości, teraźniejszości i przyszłości48. Ten, kto odtwarza mit, „przywołuje i aktualizuje pierwotne moce stwórcze”49, wykraczając w ten sposób poza czas historyczny, w czas święty, czas początku. Gdy tak się dzieje, świadomość historyczna zostaje wzbogacona intuicją kosmologiczną. W konsekwencji rytualnie odtwarzany mityczny, święty akt kreacji, wydarzenie konstytutywne, staje się jednocześnie modelem aksjologicznym funkcjonowania zbiorowości i przez okresowe powtórzenie jest właśnie utrwalany, co doskonale ujął w swojej definicji mitu rumuński religioznawca, Mircea Eliade: Mit opowiada historię świętą, opisuje wydarzenie, które miało miejsce w okresie wyjściowym, legendarnym czasie „początków”. Inaczej mówiąc: mit opowiada, w jaki sposób, za sprawą dokonań Istot Nadnaturalnych, zaistniała nasza rzeczywistość; bądź rzeczywistość globalna – Kosmos, bądź tylko pewien jej fragment: wyspa, gatunek rośliny, ludzkie zachowania, instytucja. Tak więc zawsze jest to opowieść o „stworzeniu”, relacja o tym, jak coś powstało, zaczęło być 50. 48 49 50 C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 210. R. Marszałek, Mythos Redivivus, Warszawa 2010, s. 35. M. Eliade, Aspekty mitu, Warszawa 1998, s. 11. 30 �W przekonaniu Eliadego od czasów oświecenia zaczyna się „sekularyzacja mitu”, którego struktury zaczynają rządzić myśleniem ideologicznym i działaniami politycznymi51. Rozwijając tę myśl, rumuński badacz pisał w swoim Dzienniku emigranta: Oto określenia pojawiające się w komunistycznych procesach, które cytuję na chybił trafił: trockista, zwolennik Tity, morderca, agent imperializmu. Chodzi tu o kategorie, charaktery i archetypy nieodpowiadające wcale historycznym, ludzkim osobowościom. Odnosi się wrażenie, że w sowieckich procesach nie występują wcale ludzie jako „indywidua”, lecz typy, archetypy, role. Dokładnie tak samo jak w ahistorycznej perspektywie społeczności archaicznych. Skąd bierze się potrzeba identyfikacji indywiduów (historycznych) z charakterem archetypalnym (mitycznym), potrzeba przekształcenia konkretnego człowieka w przykładową kategorię? Czyżby był to powrót do „ludowej” myśli archaicznej? A może propaganda polityczna skazana jest na to, by sięgać ponownie po kategorie „mentalności ludowej”?52. Do podobnych wniosków doszedł Lévi-Strauss, który uważał, że: (...) nic nie przypomina bardziej myśli mitycznej niż ideologia polityczna. Być może w naszych współczesnych społeczeństwach druga z nich zastąpiła tylko pierwszą53. Zanim rozwinę i ten wątek myślenia mitycznego/kosmologicznego/magicznego/ludowego niezbędny wydaje mi się powrót do mitu jako szczególnego rodzaju tekstu. Mit, według przykładowej definicji Roberta Segala, można rozumieć zatem jako historię (znaczącą dla swoich wyznawców), której główni bohaterowie są postaciami dokonującymi czegoś znaczącego dla jego zwolenników, uporczywie obstających przy micie54 . W interesującym mnie kontekście czynem znaczącym i jednocześnie strukturyzującym całość mito-logicznego modelu będzie, używając słów Mieletińskiego, „przekształcenie chaosu w kosmos”55, co zresztą stano51 52 53 54 55 Tamże, s. 174. M. Eliade, Religia, literatura i komunizm. Dziennik emigranta, Londyn 1990, s. 224. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów… , s. 210. R. Segal, Myth: A Very Short Introduction, Oxford 2004, s. 3–6. E.M. Mieletinski, Poetyka mitu, Warszawa 1981, s. 209. 31 �wi podstawowy sens każdej mitologii. Należy jednak przy tym pamiętać, że w micie „kosmos od początku zawiera wartościujący aspekt etyczny”56 . W tym miejscu kluczowe staje się zatem pytanie o to, co mają wspólnego ze sobą struktury mitu z interesującymi mnie wydarzeniami historycznymi. Szukając odpowiedzi, niezmiernie istotne staje się podporządkowanie śledztwa antropologicznego nadrzędnemu celowi, jakim jest stopniowe rekonstruowanie procesu, w którym Józefa Piłsudskiego jak i polityków partii Prawo i Sprawiedliwość pochłonął symbol bohatera mitycznego, którego rola polega na przeciwstawieniu się siłom będącym transformacją „pierwszego stworzenia i jego dwuznaczności”57. Tym samym będę starał się przedstawić, w jakim sensie działania i rola interesujących mnie polityków miały związek z motywem mitycznym, który może być dla nich uświadomionym, bądź nieuświadomionym, wzorcem specyficznego postępowania na scenie politycznej. W tym miejscu analizy wystarczyć nam muszą jedynie słowa prezydenta Lecha Kaczyńskiego sygnalizujące ten trop rozumowania: W XX wieku mieliśmy trzy wielkie postacie: Piłsudskiego i dwie w sutannach – Stefana Wyszyńskiego i Jana Pawła II. Gdyby mnie ktoś zapytał, czy w sensie historycznym jestem piłsudczykiem, odpowiem, że tak” 58 . 56 57 58 Tamże. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią w XX wieku, [w:] E. Leach, D.A. Aycock (red.), Siostra Mojżesza. Strukturalistyczne interpretacje mitu biblijnego, Poznań 1998, s. 26. Wywiad Pawła Wrońskiego z Lechem Kaczyńskim ukazał się w „Gazeta Wyborcza” z dnia 13–14 maja 2006 roku, s. 14–16. Pod tytułem: Lech Kaczyński: Poparłbym zamach majowy ukazał się na oficjalnej stronie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Prezydent.pl pod linkiem: http://www.prezydent.pl/archiwum/archiwum-strony-lecha-kaczynskiego/wypowiedzi-prezydenta/wywiady-krajowe/rok-2006/gazeta-wyborcza-13-maja-2006-r-/ (dostęp: 10.12.2012). 32 �Podobnym wypowiedziom można przypisać rolę „odcisków palców zostawionych przez złodzieja”59 dyskursu. W tym miejscu naukowego śledztwa już nadanie nazwy partii–Prawo i Sprawiedliwość – stanowi, jakby to określił Kenneth Burke, przykład działania retorycznego wywodzącego się z magii, a polegającego na „użyciu słów przez człowieka, aby wywołać pewne postawy albo spowodować działania innych ludzi”60. Ten fakt można skomentować, używając także słów Rolanda Barthesa, że we wspomnianym zabiegu retorycznym dokonał się „pewien rodzaj kuglarstwa”61, na które warto zwrócić baczniejszą uwagę. Francuski strukturalista wyróżnia – za przykładem Ferdinanda de Saussure’a62 – w systemie lingwistycznym trzy elementy: 1. znaczące (signifié), 2. znaczone (signifiant) oraz 3. znak – przy czym uważa język mityczny za nadbudowany nad tym systemem. Dla niego „znaczące jest końcowym terminem systemu lingwistycznego, a jednocześnie początkowym terminem systemu mitycznego”63. Zatem już w przypadku interesującej mnie nazwy mamy do czynienia z systemem wtórnym, jak gdyby językiem drugiego stopnia, a zatem mitem, który przejawia się tutaj na przestawieniu szeregów natury i kultury. W tym magicznym i perswazyjnym jednocześnie64 zabiegu nadania partii politycznej tej szczególnej nazwy kryje się „odwrócenie rzeczywistości, opróżnienie jej z historii i wypełnienie jej naturą, które wyciągnęło z rzeczy ich ludzki sens w taki sposób, żeby musiały oznaczać brak ludzkiego znaczenia”65. 59 60 61 62 63 64 65 M. Douglas, Znaczenie mitu, [w:] Taże, Ukryte znaczenia, Kęty 2007, s. 219. K. Burke, A Rhetoric of Motives, Berkeley-Los Angeles 1969, s. 43 [za:] S.J. Tambiah, Magia, nauka, religia a zakres racjonalności, Kraków 2007, s. 92. R. Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 277. F. de Saussure, Kurs językoznawstwa ogólnego, Warszawa 2002, s. 89–102, F. de Saussure, Język jako system znaków, [w:] L. Rasiński (red.), Język, dyskurs, społeczeństwo, Warszawa 2009, s. 31–43. B. Szacka, Mit a rzeczywistość społeczeństw europejskich, [w:] E. Mokrzycki, M. Ofierska, J. Szacki (red.), O społeczeństwie i teorii społecznej, Warszawa 1985, s. 480. S.J. Tambiah, dz. cyt., s. 87–90. R. Barthes, dz. cyt., s. 277. Zdaniem strukturalisty „mit (…) ma podwójną funkcję – wskazuje i oznajmia, daje do zrozumienia i narzuca”, [za:] R. Barthes, Mitologie, Warszawa 2000, s. 248. 33 �Jak będę się starał wykazać, Prawo i Sprawiedliwość nie jest zwykłą partią założoną przez ludzi, ale ugrupowaniem, którego członkowie pochodzą wprost od Boga… Ich przeznaczeniem jest natomiast rytualne powtórzenie mito-logicznego schematu stworzenia. Jak będę starał się wykazać w dalszej części analizy, w tym szczególnym przypadku możemy także mówić o dość specyficznym typie semiozy, „która sprowadza się – ogólnie rzecz biorąc – do procesu n o m i n a c j i: znak w świadomości mitologicznej jest analogiczny do nazwy własnej”66. Tak oto tłumaczył ten proces Uspienski: Tak więc, jeśli zdanie „Jan to człowiek” nie odnosi się do świadomości mitologicznej, to jednym z możliwych rezultatów jej mitologizacji może być, na przykład, zdanie „Jan to Człowiek” i w tym właśnie stopniu, w jakim słowo „człowiek” w ostatnim zdaniu będzie występować jako nazwa własna, odpowiada ono personifikacji obiektu i nie daje się sprowadzić do „człowieczeństwa”. Porównajmy z drugiej strony analogiczną odpowiedniość zdań „Jan to herkules” oraz „Jan to Herkules”, gdzie słowo „herkules” w jednym wypadku występuje jako nazwa pospolita, w drugim zaś jako własna, odniesiona do konkretnej postaci, występującej w innej roli. W tym ostatnim wypadku nie chodzi o charakterystykę Jana ze względu na jakąś cząstkową cechę (na przykład siłę fizyczną), lecz o jego charakterystykę poprzez integralną całość – nazwanie. Łatwo się zgodzimy z tym, że ten przykład ma nieco sztuczny charakter, ponieważ trudno nam w rzeczywistości utożsamiać konkretną osobę z mitologicznym Herkulesem, który kojarzy się nam z określonym okresem kulturowo-historycznym. Ale oto całkowicie realny przykład: W Rosji w XVIII wieku przeciwnicy Piotra I nazywali go „antychrystem”. Przy tym dla jednych był to sposób charakterystyki jego osoby i działalności, inni zaś wierzyli, że Piotr rzeczywiście jest Antychrystem. Jak widzimy, ten sam tekst może funkcjonować bardzo różnie67. Innymi słowy – mit jest mową, która porusza się na „bardzo wysokim poziomie i gdzie znaczenie odrywa się, jeśli wolno tak powiedzieć, od podstawy językowej, po której początkowo się toczy”68. Podążając wiernie za tym przykładem, postarajmy się założyć, w tym miejscu jedynie na wiarę, że nazywając partię polityczną: Pra66 67 68 B. Uspienski, Mit – imię – kultura, [w:] Tenże, dz. cyt., s. 65. Tamże, s. 66. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 211. 34 �wo i Sprawiedliwość, politycy tego ugrupowania zrobili coś dużo poważniejszego, niż tak powszechne w polityce zastosowanie wybiegu jedenastego opisanego w Erystyce69. Interesujący mnie politycy, nazywając właśnie w ten szczególny sposób swoją partię, znacząco odnieśli się do metatekstu, czyli do tekstu spełniającego „funkcję metalingwistyczną w stosunku do danego tekstu”70. Niezwykle ważne jest to, aby przyjąć, że owym metatekstem w tym przypadku jest Biblia, a konkretnie starotestamentowe Księgi Samuela. W konsekwencji, interesujący mnie politycy wpisali się w rolę jednego z jej głównych bohaterów mitycznych, czyli Dawida – „prawego i sprawiedliwego” właśnie. Powinniśmy pamiętać, że pojęcie bohatera „implikuje właściwie samo istnienie sytuacji mitycznych. Bohaterem jest ex definitione ten, kto znajduje jakieś wyjście z danej sytuacji, pomyślne lub niepomyślne”71. Postępując w ten sam sposób – czyli przypisując sobie wyłączne prawo do wyjścia z trudnej sytuacji w jakiej, ich zdaniem, znalazła się Polska i Polacy – wspomniani politycy przenieśli dyskurs polityczny w sferę rytualną (betwixt and between72), wpisując się przy tym w rolę, co warto kolejny raz powtórzyć, mitycznego bohatera, którego powinnością jest rozwiązanie trudnej sytuacji przy jednoczesnym upoważnieniu siebie do nieuchronnego złamania w tym celu zakazów społecznych73. Dzięki skuteczności tego zabiegu model historyczny percepcji czasu zostaje zastąpiony przez model kosmologiczny, który stopniowo i, dla nie wprawionego obserwatora, niezauważalnie zagarnia porządek dyskursu politycznego. O dyskursie w tym miejscu myślę tak, jak zdefiniował go Foucault: 69 70 71 72 73 „To, czego się pragnie dowieść, naprzód wkłada się w wyraz, w nazwę, z której potem wniosek wynika przy pomocy prostego analitycznego sądu (…) Z pomiędzy wszystkich wybiegów jest to najbardziej używany, instynktowny”, [w:] A. Schopenhauer, Wybiegi, [w:] Tenże, Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, Kraków 2006, s. 26. Tamże, s. 64. R. Caillois, Mit i człowiek, [w:] Tenże, Żywioł i ład, Warszawa 1993, s. 28. V. Turner, Proces rytualny, Warszawa 2010. R. Caillois, Mit i człowiek… 35 �Historia nieustannie dowodzi, że dyskurs jest nie tylko czymś, co tłumaczy walki i systemy panowania, lecz również tym, dla czego i poprzez co walczymy – jest władzą, którą usiłujemy zdobyć74. Zanim rozwinę i ten wątek, niezbędne jest dokładne zapoznanie się z „historią wzorcową”, czyli wspomnianymi już Księgami Samuela ujętymi w specyficzne ramy interpretacji antropologicznej. Zainteresowania detektywów kulturowych Biblią mają bardzo długą tradycję. Według Beaty Krzyżaniak najstarsze próby kulturoznawczego spojrzenia na Biblię sięgają tzw. „antropologii misyjnej” i wiążą się z etnograficzną aktywnością misjonarzy w okresie wielkich odkryć geograficznych75. Od tamtego czasu, z różnym natężeniem, trwa niesłabnące zainteresowanie antropologów z jednym z najważniejszych tekstów kultury. Nawiązując do tradycji hermeneutycznej, pozwolę sobie wyróżnić dwa podstawowe modele interpretacji tekstu sakralnego. Jeden z nich wyraża się w postaci interpretacji dogmatycznej (teologicznej), drugi natomiast – w interpretacji badawczej76. Mój stosunek do Biblii zdecydowanie będzie realizował model interpretacji badawczej. W tym nurcie utrzymane są także dwa najbardziej pomocne i jednocześnie inspirujące ujęcia wpisujące się w kontekst badań strukturalistycznych, które związane są z analizami przede wszystkim takich badaczy, jak Edmund Leach i René Girard. Co ważne, oprócz zainteresowania Biblią, ich obu interesowała równie mocno zmiana i kryjąca się za nią dynamika społeczna. Obaj traktowali społeczeństwo jako pole bezustannych napięć między jednostkami rywalizującymi o władzę, które dla osiągnięcia celu nieustannie modyfikują obowiązujące normy. 74 75 76 M. Foucault, Porządek dyskursu, Gdańsk 2002, s. 8. B. Krzyżaniak, Biblia i antropologia. Spotkania niedokończone, Poznań 2004, s. 21–32. T. Buksiński, Zasady i metody interpretacji tekstów źródłowych, Poznań 1991, s. 21–27. 36 �Pierwszy z nich – Edmund Leach łączył podejście funkcjonalistyczne z „różnymi odmianami metodologii strukturalistycznej”77 czy raczej, jak podkreślał, dwa komplementarne punkty widzenia: „empiryczne” i „racjonalistyczne”78. Z jednej strony brytyjskiego badacza interesowało zatem „wierne odtwarzanie obserwowanych wprost, bezpośrednich zachowań członków społeczności lokalnych”79, z drugiej – przywiązywał on ogromną wagę do świata idei tubylców oraz „skupiania się na tym, co się mówi, nie zaś na tym, co się robi”80. W efekcie łączenia tych pozornie nieprzystających do siebie podejść uznawał, że jedno jest transformacją drugiego i dlatego stanowią one współdziałającą całość, w której szczególne znaczenie ma mitologia badanej grupy społecznej oraz wypowiedzi tubylców na temat tego, co powinno mieć miejsce. Jego zdaniem punktem odniesienia przedstawicieli wszystkich grup ludzkich jest układ podzielanych przez nich tych samych symboli wyrażanych często w skonwencjonalizowany sposób, czyli w rytuałach. Owe zestawy symboli wyrażające się w rytuałach są jednak ambiwalentne, a z tego powodu mogą być odczytywane bardzo różnie. Jego zdaniem taka postawa wobec symboli wynika z tego, że ludzie bez względu na różnice kulturowe starają się sankcjonować swoje poczynania, które prowadzą ich do realizacji celów, takich jak zwiększenie swoich wpływów politycznych oraz dominacji. Rytuał według Edmunda Leacha stanowi zatem „pewien model dla uczestniczących w nim ludzi”81, co powoduje, że ich działania są jedynie przybliżeniem abstrakcyjnego ideału. Swoje stanowisko ilustrował poniższą analogią: 77 78 79 80 81 E. Leach, Wprowadzenie, [w:] E. Leach, D. Alan Aycock (red.), Siostra Mojżesza…, s. 8. Tenże, Kultura i komunikowanie…, s. 10. Tamże, s. 7. Tamże, s. 8. M. Buchowski, Antropologia społeczna Edmunda Leacha: między funkcjonalizmem a strukturalizmem. Przedmowa do wydania polskiego, [w:] E. Leach, Kultura i komunikowanie, Warszawa 2010, s. XIV. 37 �Symfonia Beethovena „istnieje” jako partytura muzyczna, która może być interpretowana na wiele sposobów przez wszelkiego typu orkiestry. Fakt, iż jakieś niekompetentne wykonanie odbiega dalece od napisanej partytury, prowadzi nas do wniosku, że to „rzeczywiste” wykonanie symfonii było złe, a nie wzorcowa partytura. W rozumieniu racjonalistycznych (strukturalistycznych) antropologów społecznych „struktura” systemu idei społecznych ma się tak do rzeczywistych wydarzeń, jak partytura muzyczna do jej wykonania. Partytura jest, w pewnym sensie, „przyczyną” tego, co się wykonuje, ale nie możemy działać odwrotnie i wnioskować niezawodnie o partyturze na podstawie obserwacji pojedynczych zachowań wykonawcy82. Stosując się ściśle do rady antropologa, należy wskazać ową partyturę muzyczną poprzez, jak sam to określił: (…) badanie wielu różnorakich przykładów empirycznych (szeregu oddzielnych wykonań wielu orkiestr), zanim upewnimy się, że wiemy, co stanowi wspólną abstrakcyjną rzeczywistość tkwiącą u podstaw ich wszystkich83. Ułatwiając czytelnikowi analizę postanowiłem postępować wbrew zaleceniom Leacha i ową partyturę muzyczną przedstawić, jak wcześniej wspominałem, już w pierwszym rozdziale. Warto zaznaczyć, że uczeń Malinowskiego, stosując powyższy model badawczy, najwięcej uwagi poświęcił właśnie analizom Biblii, którą – z jednej strony traktował jak mit właśnie, a z drugiej – co powinno być szczególnie interesujące dla badaczy kultury zajmujących się badaniem rytuałów – jako „jedyną monografię etnograficzną na jaką antropolog społeczny powinien zwrócić pilniejszą uwagę”84. Dla brytyjskiego antropologa częściowo85, jak sam podkreślał, czerpiącego z dorobku Bronisława Malinowskiego, mit – podobnie jak dla jego mistrza – pozostał sakralną opowieścią o wydarzeniach z przeszłości, której używa się dla usankcjonowania teraźniejszego działania społecznego86: 82 83 84 85 86 E. Leach, Kultura i komunikowanie…, s. 8–9 i 59–66. Tamże, s. 9. Tamże, s. 2–3. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią w XX wieku…, s. 17. Tamże. 38 �W swej pierwotnej żywej postaci, (mit – Ł.P.M) jest nie tylko opowiadaniem, lecz rzeczywistością. Nie ma on charakteru fikcji, z jaką spotykamy się w dzisiejszej powieści. Jest natomiast rzeczywistością, która, zgodnie z wierzeniami, istniała w czasach najdawniejszych i od tamtej pory wpływa na świat i losy ludzkie. Mit dla dzikiego człowieka jest tym samym, czym biblijna przypowieść o Stworzeniu, Upadku i Zbawieniu przez Mękę Chrystusa na Krzyżu dla głęboko wierzącego chrześcijanina. Tak jak nasze święte przypowieści żyją w naszych rytuałach, w naszej moralności, kierują naszą wiarą i kontrolują nasze zachowania, tak mit wpływa na dzikiego człowieka87. Zatem Biblia, w ujęciu Leacha, jest historią świętą i prawdziwą także dla tych, którzy w nią wierzą88. Brytyjski badacz z charakterystycznym dla siebie humorem nie chciał powiedzieć wprost, co z jego analiz strukturalnych Biblii mogą wynieść antropolodzy89. Ogromny błąd popełniają jednak ci interpretatorzy, którzy rozpatrują jego analizy tekstu świętego w oderwaniu od prowadzonych przez niego badań terenowych90. Trzeba pamiętać, że w swoich relacjach z badań prowadzonych w latach 1939–1940 w Birmie Północnej Leach wspominał bardzo jasno, że gdy starał się należycie zrozumieć zjawiska społeczne, jakich był świadkiem, po prostu musiał zająć się analizą Biblii. Powód był prosty. Zainteresowany ówczesną rywalizacją polityczną oraz ustaleniami dotyczącymi praw do ziemi zgromadził w terenie trzy wersje wydarzeń reprezentowane przez trzy rywalizujące ze sobą frakcje. Antropolog nie był w stanie jednocześnie rozstrzygnąć tego, co się w istocie wydarzyło i która wersja jest najbliższa niezależnie istniejącej „prawdzie”. Dostrzegł natomiast, że w tym przypadku ma do czynienia z wewnętrznie 87 88 89 90 B. Malinowski, Mit w psychice człowieka pierwotnego, [w:] Tenże, Mit, magia, religia, Warszawa 1990, t. 7, s. 302. C. Lévi-Strauss miał podobny pogląd w tych sprawach, uważając, że skoro tubylec wierzy w mitologię i jest członkiem wierzącego w nią społeczeństwa, to nie ma znaczenia, iż mitologia „nie odpowiada rzeczywistości obiektywnej” [za:] C. Lévi-Strauss, Skuteczność symboliczna, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna, Warszawa 2009, s. 198. E. Leach, Wprowadzenie…, s. 10. Tak robi niestety Beata Krzyżaniak w rozdziale mu poświęconym, [w:] B. Krzyżaniak, dz. cyt., s. 102–115. 39 �nieredukowalnie sprzecznym rodzajem mito-historii strukturalnie odpowiadającej kategoriom fabularnym, charakterystycznym dla starotestamentowej sagi o Saulu i Dawidzie91. Po latach tak oto opisywał swoje wnioski: Antropolodzy muszą dać do zrozumienia, iż żadna część Biblii nie jest zapisem rzeczywistego przebiegu wydarzeń. W części pozytywnej swych prac wykazywać oni mogą następnie, że całość Biblii podziela właściwości takiego samego rodzaju mitohistorii, z którymi antropolodzy systematycznie stykają się w trakcie prowadzenia przez nich współcześnie badań terenowych. Podobieństwo jest kwestią struktury, a nie zawartości. Na koniec wreszcie pokazać oni mogą, że jeśli teksty biblijne potraktować jako tego rodzaju mito-historie, to wykorzystane wówczas przez współczesną antropologię techniki interpretacji mitu dadzą się z dużą precyzją stosować do materiałów biblijnych. Po dokonaniu tego zabiegu niektóre części tekstu ukażą się w nowym świetle92. Proponowane podejście Leacha wymaga od antropologa umiejętności symultanicznego czytania i interpretowania wydarzeń historycznych przez pryzmat tekstu mitologicznego, jak i mitu przez pryzmat „bliskich” oraz „odległych” wydarzeń. Dla postępującego w ten sposób badacza nie jest tak istotne, czy opisywane przez dany tekst święty wydarzenia toczą się w ahistorycznej przestrzeni czasu mitycznego czy w uporządkowanej datami przestrzeni czasu historycznego93. Kluczowe staje się jednak wypracowanie takiej metody postępowania, w której uważny obserwator swobodnie przechodzi od jednego tekstu do drugiego i z powrotem. Owe płynne przechodzenie staje się uzasadnione dzięki założeniu, leżącemu u podstaw antropologii strukturalnej, zakładającemu, że istnieje ścisła korelacja między poziomami mitu, języka a zachowaniami społecznymi94. Leach nie ukrywał, że wypracowanie jego własnej metodologii analiz strukturalnych Biblii nigdy by nie powstały, gdyby nie inspiracje płynące z lektury szkiców Lévi-Strauss’a, takich jak Struktura 91 92 93 94 E. Leach, Political Systems of Highland Burma, Londyn 1954, s. 89–100, E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią w XX wieku…, s. 37–39. Tamże, s. 36. B. Krzyżaniak, dz. cyt., s. 111. C. Lévi-Strauss Antropologia strukturalna… 40 �mitów95 oraz Czyny Asdiwala96. Problem pojawia się w momencie, gdy brytyjski badacz zastosował metodę strukturalną w badaniu Biblii traktowanej przez niego także jako mitologię. Claude Lévi-Strauss zakładał bowiem, że jego metoda analizy strukturalnej może być zastosowana jedynie w przypadku danych pochodzących ze społeczeństw tzw. „zimnych”, czyli „prymitywnych”, „preliterackich” systemów kulturowych, „bez historii”, a nie do danych pochodzących ze społeczeństw „gorących”, które rozumiał jako „literackie”, „historycznie zmienne” systemy społeczne97 – czyli nam współczesne. Lévi-Strauss omijał szerokim łukiem problem relacji między historią a mitem i badał tylko takie społeczeństwa, które uważał za niezmienne, „a ich teraźniejszość za ciągłe i bezpośrednie ponawianie się przeszłości”98. To był podstawowy powód, dla którego francuski strukturalista nigdy nie zajął się analizą motywów mitycznych zapisanych w Starym i Nowym Testamencie. Z kolei uczeń Malinowskiego wspomniany podział społeczeństw uznał za sztuczny i nieadekwatny, bowiem – jego zdaniem – powstał w wyniku niedopuszczalnej „manipulacji materiałem antropologicznym”99, jakiej dopuścił się francuski strukturalista. Brytyjski antropolog reprezentujący nurt procesualizmu strukturalistycznego100 postulował, aby o kulturze myśleć jedynie w liczbie pojedynczej. W konsekwencji przyjętego założenia badawczego jego uwaga koncentrowała się na permutacjach i transformacjach modelowej struktury, która ujawnia się wtedy, gdy jest odnajdowana „w obrębie jednego systemu społecznego – zarówno synchronicznie w danym stadium historii, jak i diachronicznie – w trakcie jego historycznego rozwoju”101. Innymi słowy, co jeszcze raz chciałbym podkreślić, Leach 95 96 97 98 99 100 101 Tenże, Struktura mitów…, s. 207–232. Tenże, Czyny Asdiwala, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna II, Warszawa 2001, s. 161–216. Tenże, Pole antropologii, [w:] Tamże, s. 35. E. Leach, Lévi-Strauss, Warszawa 1998, s. 72. Tenże, Wprowadzenie…, s. 8. A. Barnard, dz. cyt., s. 122. E. Leach, Wprowadzenie…, s. 8. 41 �interesował się relacją między strukturą mitów a rzeczywistością społeczną, w której są one wytwarzane i powtarzane102. Jako badacz terenowy związek ten uważał za niezwykle ważny dla poznania mito-historycznego charakteru konfliktów, które tak bardzo go intrygowały. Traktowanie Biblii przez Leacha wpisywało się zatem w szeroki nurt analiz strukturalnych, które charakteryzowały się „podejściem binarnym”103 zapożyczonym od Lévi-Strauss’a i charakterystycznym później dla niektórych antropologów brytyjskich104 . Koncentrując się już na wypracowanej przez niego metodologii strukturalistycznej, która – jak sam podkreślał – nie była jednak metodologią Lévi-Straussowską105, traktował Biblię jak „zredagowane kompendium wielce różnorodnych dokumentów różnego pochodzenia i z różnych czasów”106, w stosunku do których żąda się od wierzących uznania. Co jest ważne dla mnie, Biblię traktuje on jak tekst synchroniczny, co oznacza, że: W opowieści jedna rzecz następuje po drugiej, gdyż jest to jedyny rodzaj narracji. Lecz prawda mitu, która jest prawdą religijną, zawarta jest w każdym kawałku. Tak jak w marzeniu sennym koniec jest ukryty w początku: nie ma tu rozwoju wypadków, lecz tylko inwersja dialektyczna. Chrystus jest drugim Adamem; Bogurodzica Dziewica jest drugą Ewą; bezgrzeszna nieśmiertelność zastępuje grzeszna śmiertelność itd.107. 102 103 104 105 106 107 M. Buchowski, Antropologia społeczna Edmunda Leacha…, s. XXVII. M.W.G. Stibbe, John as Storyteller. Narrative Criticism and the Fourth Gospel, Cambridge 1995, s. 39–45. D. Pocock, North and South In the Book of Genesis, [w:] J. H. Beattie, R.G. Lienhardt (red.), Studies in Sociological Anthropology: Essays in memory of E.E. Evans-Pritchard by his former Oxford Colleagues, Oxford 1975, s. 273–284., M. Douglas, Czystość i zmaza, Warszawa 2007, M. Douglas, Znaczenie mitu…, s. 204–222. E. Leach, Wprowadzenie…, s. 8. Tenże, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 18. Tamże, s. 21. 42 �Interesuje go zatem Biblia ujęta w całość, tak samo jak wybrane jej motywy, które odczytuje w kontekście jej całości. Należy jednak pamiętać o tym, że analizy strukturalne nie dostarczają rozwiązań, które są „dobre” bądź „złe”; pokazują one jedynie istnienie niepełnych, częściowych wzorów 108 . Z mojego punktu widzenia bardzo ważne wydaje się założenie brytyjskiego antropologa, że w istocie analiza strukturalna umożliwia odkrycie tajemnicy, jaką skrywa każdy tekst święty: Teksty religijne mieszczą w sobie tajemnicę; tajemnica ta jest w jakiś sposób zakodowana w tekście i można ją rozszyfrować. Kod, tak jak we wszelkich formach komunikacji, opiera się na permutacji uwzorowanych struktur. Metoda dekodowania polega na wskazaniu tego, co się bezustannie powtarza w następstwie transformacji109. W wyniku dokonanych przez Leach’a analiz stało się możliwe zdekodowanie wzorów, które wcześni Ojcowie Kościoła przyjmowali za oczywiste i których wielu współczesnych czytelników Biblii nie potrafi już rozpoznać110. Zdaniem brytyjskiego strukturalisty wspomniane wzory mogą być dowodem semiozy pewnych prototypowych zdarzeń, zapamiętanych w schematach, które opisuje ta szczególna mitologia. W przypadku interesujących mnie Ksiąg ze Starego Testamentu będzie to zapis modelowej sytuacji ustanowienia „nowego” porządku politycznego. Autor Kultury i komunikowania, analizując inny motyw biblijny, zwrócił uwagę na istnienie identycznej w obu przypadkach struktury. Motyw, o który tutaj chodzi dotyczy biblijnego Potopu. Funkcją tej opowieści jest: Unicestwienie pierwszego stworzenia i jego dwuznaczności oraz rozpoczęcie wszystkiego od nowa. Koniec potopu oznacza początek prawdziwego czasu. Okres pośredni między pierwszym stworzeniem i potopem jest czymś w rodzaju betwixt and between, pewnym innym czasem 108 109 110 Tamże, s. 13. Tenże, Wprowadzenie…, s. 9. Tamże, s. 10. 43 �dostosowanym do Innego Świata zamieszkanego przez Inne Stworzenia, nie będące w pełni ludźmi. Potomstwo pierwszych rodziców z ogrodu rajskiego oraz potomstwo pierwszych ludzkich przodków zachowanych po potopie przeciwstawione jest sobie jako: nienormalne versus normalne, grzeszne versus usankcjonowane111. Kwintesencją metody strukturalistycznej, w ujęciu antropologa, jest zatem położenie akcentu na fakt, że „naprawdę znaczącymi elementami narracji biblijnej są sprzeczności”112 . Religijny stan communitas leży zatem dokładnie na skraju pomiędzy „dopuszczalnym i niedopuszczalnym”113 i o tym właśnie, zdaniem badacza, traktują opowieści biblijne wzięte w całość. W tym sensie opowieść mito-historyczna służy jako punkt odniesienia dla osób znajdujących się w stanie liminalnym charakterystycznym dla bycia betwixt and between, w którym to stanie nie stosują się zasady ścisłej logiki, panuje za to zamęt i inwersja114 . Wśród aktorów społecznych znajdujących się w tym szczególnym stanie opowieść mito-historyczna, co chciałbym jeszcze raz podkreślić, staje się istotnym punktem odniesienia i wzorem dla działań magicznych. Co ciekawe, postępując konsekwentnie według tego założenia, badacz postanowił uznać wszystkie osoby w narracji biblijnej jako zupełnie fikcyjne115: Znajdują się tu one, ponieważ pełnią określone funkcje w całości opowieści sakralnej, a nie dlatego, że rzeczywiście pojawiły się w dziejach. Jeżeli nawet niewiele z nich w jakiś sposób zaistniało w prawdziwym życiu, to fakt ten pozostaje zupełnie bez znaczenia. Jeśli wymieniona z nazwy jednostka X „rzeczywiście istniała”, to przecież istniało także tysiące innych jednostek, których imion nie znamy. To, co interesuje nas w X, to rola jaką jej przypisano w opowieści sakralnej; na zainteresowanie to nie wpływa pytanie o jego historyczność116. 111 112 113 114 115 116 Tenże, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 26. Tamże, s. 39. Tamże, s. 46. Tamże, s. 41. Tamże, s. 20. Tamże, s. 20–21. 44 �Należy pamiętać, że Leach istotnie przyczynił się do powstania bardzo dynamicznie rozwijającej się subdyscypliny antropologii określanej mianem „antropologii politycznej”117. W jej ramach widział ścisły związek swoich analiz Biblii z badaniami prowadzonymi przez Victora Turnera na temat struktury i antystruktury118. W następnych rozdziałach będę starał się udowodnić słuszność założenia brytyjskiego antropologa, zdaniem którego strukturalna analiza Biblii jest doskonałym punktem wyjścia dla analizy mitu stanowiącego wzorzec dla konkretnych procesów ujętych w kontekst dramatów społecznych119. Drugie, niezwykle inspirujące podejście badawcze do Biblii, które wykorzystałem w swoim antropologicznym śledztwie, dotyczy nie mniej błyskotliwych analiz prowadzonych przez René Girarda. Ten niezwykle kontrowersyjny i inspirujący naukowiec120, który porusza się na pograniczach socjologii, historii literatury, nauki o mitach, antropologii, psychologii i filozofii121, interesuje mnie przede wszystkim jako interpretator mitów i Biblii właśnie. Temat, który nadał kształt jego strukturom myślowym, był ściśle związany z dostrzeżeniem i opisaniem mechanizmu kozła ofiarnego. Mechanizm ten – którego nazwę francuski badacz zapożyczył z biblijnego określenia ofiary przebłagalnej122 opisanej w Księdze Kapłańskiej (16, 21– 28)123 – najogólniej rzecz ujmując, polega na rytualnym przeniesieniu grzechów wspólnoty na konkretną osobę lub grupę, która następnie 117 118 119 120 121 122 123 T.C. Lewellen, Antropologia polityczna, Kraków 2010. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 41–42. V. Turner, Gry społeczne, pola i metafory… I. Badowska, Kontrowersje i dyskusje wokół myśli René Girarda, „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983, s. 318–327. C. Rowiński, Myśl René Girarda, „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983, s. 297. 1 Kpł 16, 21–28, s. 137. „Aaron położy obie ręce na głowę żywego kozła, wyzna nad nim wszystkie winy Izraelitów, wszystkie ich przestępstwa, czyli wszelkie ich grzechy, złoży je na głowę kozła i każe człowiekowi do tego wyznaczonemu wypędzić go na pustynię. W ten sposób kozioł zabierze ze sobą wszystkie ich winy do ziemi bezpłodnej. Ów człowiek wypędzi kozła na pustynię” [za:] 1 Kpł 16, 21–28, cytat Biblia. 45 �wpisuje się w kategorię „kozła ofiarnego” i rytualnie zostaje złożona w ofierze, co z kolei staje się gwarantem zaprowadzenia utraconego poczucia społecznego ładu i harmonii. Innymi słowy, jądrem koncepcji Girarda – jest, jak doskonale to ujął Maciej Kociuba: „pojęcie mordu założycielskiego, którego wielokształtne rytualizacje wytworzyły mechanizmy generujące pierwotne sacrum, w następstwie wszystkie formy kulturowe”124. Aby zrozumieć wyjątkowość podejścia tego naukowca, obraźliwie określanego przez jego krytyków, wywodzących się z tradycji strukturalistycznej, mianem szkodliwego (pestiferously) księdza125 – należy pokrótce opisać, pod kątem podejmowanego przeze mnie problemu, wypracowaną przez niego teorię mimetyczną, dzięki której możliwe będzie zrekonstruowanie działania mechanizmu mimetycznego. Ów mechanizm leży bowiem, zdaniem Girarda, u podstaw tworzenia wszelkich instytucji kulturowych oraz systemów społecznych, a zatem także tych, w kontekście których doszło do aktywowania interesującego mnie mechanizmu rytualnego. W świetle teorii mimetycznej człowiek jest napędzany ogromną siłą, jaką jest naśladownictwo. W ten sposób Girard przejął oraz rozwinął słynne stwierdzenie Arystotelesa, iż „tym właśnie człowiek różni się od innych zwierząt, że jest istotą najbardziej zdolną do naśladowania”126. Francuski badacz mimetyzmowi właśnie przypisał najwyższe znaczenie antropologiczne i społeczne, zakładając jednocześnie, że „człowiek nie jest wynalazcą kultury – jest jej naśladowcą”127. Jego zdaniem ludzie naśladują się we wszystkim, również 124 125 126 127 M. Kociuba, Geneza rytuału w kontekście antropologii René Girarda, [w:] M. Filipiak, M. Rajewski (red.), Rytuał. Przeszłość i teraźniejszość, Lublin 2006, s. 71. Jest to lekceważące określenie wtedy, gdy pamiętać będziemy, że Lévi-Straussa określa się mianem „papieża strukturalizmu” [za:] T.F. Bertonneau, Two Footnotes: On the Double Necessity of Girard and Gans, „Anthropoetics. The Journal of Generative Anthropology”, vol. II, 1996, http://www.anthropoetics.ucla.edu/ archive/anth0201.pdf (dostęp: 2.05.2011). P. Antonello, J.C. de Castro Rocha, Wprowadzenie. „Od początku do końca jedno długie dowodzenie”, [w:] R. Girard, Początki kultury, Kraków 2006, s. 8. R. Girard, Początki kultury…, s. 64. 46 �w pragnieniu posiadania tego samego przedmiotu, co prowadzi ich często do rywalizacji mimetycznej, i w efekcie kryzysu, w który – co jakiś czas – wszyscy popadają. Tym samym u Girarda: Wyrażenie „mechanizm mimetyczny” obejmuje bardzo szerokie spektrum zjawisk: oznacza cały proces, który rozpoczyna się pragnieniem mimetycznym, trwa w rywalizacji mimetycznej, dochodzi do wrzenia w kryzysie mimetycznym lub ofiarniczym i kończy się rozwiązaniem, jakim jest kozioł ofiarny128. Opisując bardziej szczegółowo interesujący mnie proces, chciałbym zwrócić uwagę na to, że pragnienie posiadania jakiegoś przedmiotu powstaje z naśladowania czyjegoś pragnienia wobec tego samego przedmiotu i w ten oto sposób: (…) naśladownictwo ma skłonność do tego, by stawać się antagonizmem: ów mimetyzm rywalizacji może skutkować konfliktem między wzorcem a podmiotem, konfliktem w dążeniu do osiągnięcia przedmiotu ich wspólnego pragnienia; wówczas przedmiot ten traci własne znaczenie, a jednocześnie wzmaga się rywalizacja129. W ujęciu Girarda rywalizacja dotycząca deficytowych przedmiotów staje się źródłem konfliktów, w których strona silniejsza potwierdza swą dominację130. W ich trakcie zawsze wybucha zbiorowa przemoc, która – o ile nie jest kontrolowana – może prowadzić do rozpadu rodzin, społeczeństw, kultur i całych cywilizacji. I właśnie dlatego w drodze ewolucji – zdaniem Girarda – ludzie „wynaleźli” mechanizm szukania ofiary, który stał się narzędziem pozwalającym kontrolować ową eskalację niszczącej rywalizacji. Ten specyficzny „wynalazek” polegał na skanalizowaniu zbiorowej przemocy i skierowaniu jej na jedną osobę lub stosunkowo ograniczoną grupę 128 129 130 Tamże, s. 61. P. Antonello, J.C. de Castro Rocha, dz. cyt., s. 8. J. Bolewski, Mit i prawda kultury, Warszawa 2007, s. 44. 47 �posiadającą stygmaty ofiarnicze131, ofiarę należącą do kategorii „istot do poświęcenia”132. Dzięki specyficznym stygmatom wspólnota jest w stanie jednomyślnie obarczyć taką osobę, lub wspomnianą grupę, odpowiedzialnością za kryzys powstały z przyczyn w istocie od niej niezależnych i przypadkowych (głód, epidemia, kryzys gospodarczy, społeczny, polityczny, moralny, ekonomiczny itp.). Następnie ofiara zostaje kolektywnie (jednomyślnie) uznana za winną i zamordowana, co w terminologii Girarda określane jest mianem kolektywnego gwałtu. Niezwykle ważne jest to, że dzięki temu kolektywnemu morderstwu ustanawiana jest sfera „archaicznego sacrum”133. Tak oto przed zamordowaniem ofiara ogniskuje na sobie całe zło, natomiast po zabiciu jest postrzegana jako wybawiciel pozwalający wspólnocie opanować ryzyko rozlania się niszczącej przemocy. Co ważne, wspólnota biorąca udział w tym procesie jest święcie przekonana, że interweniował sam Bóg. W konsekwencji możliwe staje się skuteczne odsunięcie winy od siebie za dokonanie kolektywnego gwałtu na ofierze. Sposób argumentacji francuskiego myśliciela sprowadza się zatem do odkrycia pragnienia mimetycznego, które kierowało postępowaniem tak samo człowieka „archaicznego”, jak i nam współczesnego. To założenie prowadzi go z kolei do innego, zakładającego, że ludzie rozumowali zawsze w ten sam sposób. Innymi słowy nieustannie, dzięki skuteczności tego narzędzia jakim jest mechanizm kozła ofiarnego, wspólnota potrafi z jednej strony uspokoić chaos oraz zażegnać kolejne kryzysy, w jakie co pewien czas popada. Z drugiej – takie postępowanie stanowi podstawę „procesu strukturotwórczego”134 każdego systemu kulturowego. Zatem efektem działania tego mechanizmu jest tworzenie nowych instytu- 131 132 133 134 Są to różnice, które powodują, że przyszła ofiara jest postrzegana jako ta, która przekracza powszechnie uznawane normy zachowania, statusu społecznego itd., R. Girard, Kozioł ofiarny, Łódź 1987, s. 33–36. Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 141. Tenże, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica, Warszawa 2002, s. 84. Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 129. 48 �cji, porządków społecznych czy też politycznych, których symbolem – jak w dalszej analizie będę starał się wykazać – stają się między innymi nowo ustanowione konstytucje. W swoich badaniach porównawczych Girard, kontynuując tradycję Lévi-Straussowską, traktuje dane kulturowe podobnie jak języki „składające się ze znaków, które nic nie znaczą, jeśli są od siebie odizolowane. Znaki wyrażają się jedynie poprzez drugie; tworząc tym samym wewnętrznie spójne systemy, które nadają każdej kulturze, każdej instytucji własną indywidualność”135. W „wynalezieniu” mechanizmu kozła ofiarnego, kluczowe jest założenie, że osoby biorące w nim udział „od założenia świata”136 nie wiedzą w istocie, że biorą udział w linczu niewinnej ofiary. Co więcej, wierzą one w to, że ofiara została wyznaczona, co jeszcze raz podkreślę, w sposób nadprzyrodzony, natomiast sam mord był interwencją sacrum (Boga): Grupa dokonująca zabiegu ofiarniczego nie może być świadoma niewinności ofiary, musi wierzyć, że ofiara jest winna i została wyznaczona do spełnienia roli kozła ofiarnego w sposób nadprzyrodzony137. Zdaniem Girarda – niewiedza co do istoty przeprowadzonego gwałtu jest niezbędna do tego, aby każdy biorący w nim udział mógł „trwać w złudnym przekonaniu, że ofiara jest naprawdę winna i już z samego tego powodu zasługuje na karę”138. Innymi słowy: „chcąc znaleźć kozła ofiarnego, nie można widzieć prawdy, a zatem nie można przedstawić ofiary jako kozła ofiarnego, lecz jako człowieka, który został słusznie skazany”139. W efekcie własna przemoc została przez wspólnotę zsakralizowana i ukazywała się jej jako epifania bóstwa. Ponadto przekonanie o sakralności założycielskiego gwałtu 135 136 137 138 139 Tenże, Rzeczy ukryte od założenia świata, „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983, s. 76–77. Tamże, s. 74–82. G. Sorman, Powrót człowieka religijnego, [w:] R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 7. R. Girard, Początki kultury…, s. 90. Tamże. 49 �spowodowało, że te wydarzenia uległy stopniowej rytualizacji i zostały zapamiętane w mitach archaicznych. W ten sposób pierwotna przemoc, która ma cechy „niepowtarzalności i spontaniczności”140 może być nadal powtarzana, a każde tego rodzaju powtórzenie jest działaniem w swojej istocie rytualnym. Stąd Girard wyciągnął wniosek, że rytuały są tym samym mimetycznie powiązane z pierwotnym mordem założycielskim, choć nigdy mu nie dorównują swoją siłą, ponieważ nie są już spontaniczne ani żywiołowe. Innymi słowy – rytuały są przypomnieniem kolektywnego i spontanicznego gwałtu, lecz w odróżnieniu od niego przebiegają w ściśle wyznaczonych ramach141. Zdaniem francuskiego naukowca, którego analizy – jak sam to określił – przypominają postępowanie detektywa142, każda kultura ludzka ma za zadanie „ukrywanie własnych początków, a więc kolektywnego gwałtu”143. Jednak, dzięki bardzo drobiazgowej i rozbudowanej komparatystyce tekstów źródłowych, francuski intelektualista swoją uwagę skierował w stronę mitów, które jego zdaniem powielały uniwersalny schemat144. Ów schemat nie odsłania się jednak bezpośrednio podczas analizy jednego tekstu, ale dopiero w procesie porównawczym wielu tekstów mitologicznych. Aby możliwe stało się odkrycie owego wzoru, niezbędne jest dokonanie na tekstach mitologicznych swoistego gwałtu, aby, jak usprawiedliwiał takie postępowanie autor Sacrum i przemocy, teksty te nie zadawały już nigdy gwałtu swoim ofiarom145. Dopiero po wspomnianym zdemaskowaniu i zrozumieniu natury mitów możliwe staje się dostrzeżenie prześladowań przebiegających według wspomnianej logiki ofiarniczej. Niezwykle interesujące i jednocześnie kontrowersyjne, jest to, że w swoich analizach Girard traktował mity jak dokumenty 140 141 142 143 144 145 Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 140. Tamże, s. 137. Tenże, Sacrum i przemoc, Poznań 1994, cz. 2, s. 46. Tenże, Kozioł ofiarny…, s. 147. Tamże, s. 37. Tamże, s. 17. 50 �będące z jednej strony świadectwem rzeczywistych prześladowań, jak i stanowiących wzór dla kolejnych, z drugiej jednak – teksty, które ukrywają swoją prawdziwą naturę. Francuski badacz uważał, że niezwykle ważnym warunkiem uchwycenia tej dwojakiej natury mitów jest, podobnie jak u Szekspira146, rozwinięcie specyficznego rodzaju wyobraźni która określił mianem: mimetyczno-tragicznej147. Dzięki rozbudzeniu owej wyobraźni możliwe staje się dostrzeżenie, że każde kolejne przejście od jednego porządku do drugiego, z jednego stadium do drugiego, dokonuje się za pośrednictwem kryzysów i mechanizmu kozła ofiarnego gwarantującego ich rytualne zakończenie. Kluczowe dla dalszych badań staje się jednak zrozumienie, że owe kryzysy są: (...) analogiczne z kryzysami, których ślady kryją w sobie mity, a także pewne zjawiska właściwe niektórym okresom w historii, obfitującym w akty prześladowcze148. W ten oto sposób, zdaniem filozofa, każdy mit jest świadectwem kolektywnego prześladowania o ile zawiera następujące opisy: (...) społecznego i kulturowego kryzysu, a więc ogólnego odróżnorodnienia (pierwszy stereotyp), opis zbrodni „odróżnorodniających” (drugi stereotyp) oraz czy desygnowani autorzy tych zbrodni posiadają znaki selekcji ofiarniczej, paradoksalne cechy odróżnorodnienia (trzeci stereotyp)149. Girard uznał, że nagromadzenie powyższych stereotypów w jednym micie/dokumencie pozwala przypuszczać, że prześladowanie jest autentyczne, ale jego przedstawienie jest fałszywe. Kontynuując, jego zdaniem, obecność trzech powyższych stereotypów może świadczyć o tym, że: 146 147 148 149 Tenże, Szekspir. Teatr zazdrości, Warszawa 1996. Tamże, s. 254. Tenże, Kozioł ofiarny…, s. 147. Tamże, s. 37. 51 �1) akty gwałtu są autentyczne, 2) kryzys jest autentyczny, 3) ofiary są wybierane nie na podstawie przypisywanych im zbrodni, lecz na zasadzie znaków ofiarniczych – wszystkiego, co sugeruje pokrewieństwo owych zbrodniczych znaków z kryzysem, 4) sensem tej operacji jest zrzucenie na ofiary odpowiedzialności za ów kryzys i zadziałanie nań przez unicestwienie ofiar lub, co najmniej, wyrzucenie ich ze wspólnoty, którą „skalały”150. Na tym etapie prowadzonego śledztwa szczególnie interesujący jest związek, jaki francuski badacz widzi między mitami a konkretnymi historycznymi prześladowaniami. Dla każdego detektywa kultury, któremu uda się rozszyfrować przedstawienia prześladowcze, staną się one „prawdziwą nicią Ariadny”151 umożliwiającą orientację tak samo w labiryncie mitologii jak i prześladowań, dla których mit stanowi specyficzny model. Według Girarda mity opisują bowiem rzeczywiste prześladowania, natomiast koncentrując na nich swoją uwagę, łatwiej jest dostrzec „zniekształcenia prześladowcze”152, które umykają podczas obserwowania współczesnym nam prześladowaniom. Innymi słowy, podobieństwo między nimi przebiega na poziomie „strukturalnym”153. Zatem jego hipoteza badawcza także musi być czysto „strukturalna”: (...) podobnie jak „strukturalna” jest nasza analiza prześladowczych przedstawień w historii. Jedynie natura i porządek stereotypów prześladowczych doprowadziły nas do teoretycznego sformułowania tezy o zakorzenieniu danego tekstu w rzeczywistym prześladowaniu. Dopóki nie zdecydujemy się na wnioskowanie takiej właśnie genezy, nie wyjaśnimy sobie jak i dlaczego nieustannie powracają te same tematy i dlaczego organizują się właśnie w ten, a nie inny sposób154. Dzięki wypracowanej i konsekwentnie stosowanej metodzie porównawczej155 Girard dostrzegł, niezwykłą rolę Biblii na tle innych mitologii. Po latach badań porównawczych uznał ją w końcu za 150 151 152 153 154 155 Tamże. Tamże, s. 51. Tamże, s. 61. Tamże, s. 44. Tamże. Tenże, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 11. 52 �jedyny tekst na świecie stanowiący klucz do uniwersalnego kodu cywilizacji156. W konsekwencji postanowił wyjaśnić wszystkie inne mitologie przez pryzmat Biblii157. Jego zdaniem, to właśnie Biblia ujawnia naturę mechanizmu mimetycznego, który w innych źródłach literackich był skrywany od założenia świata158. Chodzi o to, że zdaniem Girarda, tylko redaktorzy Biblii „od początku stają po stronie mordowanych ofiar, a także odsłaniają założycielski efekt tych morderstw”159. Idąc dalej tym tropem, francuski badacz proponuje, aby stosując metodę porównawczą w badaniu mitów, wyjść właśnie od analizy Biblii i Ewangelii160. Struktura mitów i Biblii jest bowiem taka sama161, różni je zakończenie, o czym Biblia uprzedza czytelnika dużo wcześniej162. Punktem kulminacyjnym biblijnego objawienia są Ewangelie i opis niewinnej ofiary złożonej z Jezusa. W Nowym Testamencie „objawia się nie tylko Jego niewinność, lecz także niewinność wszystkich tego rodzaju «kozłów ofiarnych»”163. Na potrzeby mojego śledztwa niezwykle ważne jest zrozumienie, że motywy biblijne, jak i mitologiczne, mogą w ten sam sposób służyć jako scenariusz dla działań rytualnych, o ile zapomnimy tylko o wydźwięku dominanty semantycznej tych przekazów. Ujmując rzecz prościej, zakładam, że oba przekazy są identyczne tak długo, jak niedostrzegalna pozostanie tajemnica zamordowania niewinnej ofiary, która demaskuje ukrytą naturę wprawianego w ruch mechanizmu ofiarniczego. Zatem różnica między Biblią a mitem polega na tym, że w tym drugim przypadku niemożliwe jest dostrzeżenie Jezusa i jego kolejnych transformacji symbolicznych traktowanych jako niewinne w istocie ofiary, bowiem: 156 157 158 159 160 161 162 163 J.M. Domenach, René Girard – Hegel chrystianizmu, „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983, s. 311. Tamże. R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata…, s. 74–182. M. Goszczyńska, Posłowie, [w:] R. Girard, Kozioł ofiarny…, s. 319. R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 11. Tamże, s. 12. Tenże, Początki kultury…, s. 111. Tenże, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 14. 53 �(...) ze śmiercią Jezusa ofiara przestaje być winna, ryt ofiarniczy nie ma już sensu, upada logika kozła ofiarnego, idą w rozsypkę same podstawy cywilizacji antycznej. Chrystus zmusza nas do spojrzenia w twarz destrukcyjnej przemocy, której nie chcemy widzieć. Jego objawienie jest zarazem racjonalne i Transcendentalne; to wszystko moglibyśmy sami zrozumieć, ale bez Niego nie zrozumieliśmy164. Co za tym idzie, myśl rytualna nie jest w stanie dostrzec transformacji mimetyzmu przemocy w mimetyzm wybaczania i miłości. Współcześnie myślący ofiarniczo ludzie, zdaniem Girarda, nigdy nie będą w stanie zrozumieć pełnych miłości słów konającego na krzyżu Jezusa: „Ojcze przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią”165. 164 165 G. Sorman, dz. cyt, s. 9. Łk 23, 34. �Aaron rzuci losy o dwa kozły, jeden los dla Pana, drugi dla Azazela166 Transgresje są maskowane przez zbiorową inscenizację, zmierzającą do nadania im wspólnie uznawanego znaczenia: transgresje stają się ofiarą, co jest dokładnym przeciwieństwem ich społecznie uznanej, czyli równie obiektywnej prawdy, prawdy zabójstwa. Cała prawda magii i zbiorowej wiary zamyka się w tej grze podwójnej prawdy, w tej podwójnej grze z prawdą; dzięki niej grupa, odpowiedzialna za całą obiektywność, w pewnym sensie kłamie sama sobie, tworząc prawdę, której sensem i funkcją jest negowanie prawdy znanej wszystkim i przez wszystkich uznawanej: kłamstwo, które nie oszukałoby nikogo, gdyby wszyscy nie byli zdecydowani, aby siebie oszukać167. Czas najwyższy przejść do przedstawienia konkretnej fabuły biblijnej, która stanowi strukturalny wzorzec „dla wszystkich czynności i «sytuacji», w których następnie owo wydarzenie się powtórzy”168. Tym samym powtórzenie tego mitu w konkretnym kontekście historycznym „pociąga za sobą zniesienie czasu świeckiego i przeniesienie człowieka w czas magiczno-religijny”169. Już wcześniej wskazałem tropy, które doprowadziły mnie do zainteresowania starotestamentową sagą o Saulu i Dawidzie. Niezwykle istotne jest jednak to, aby czytelnik podążając za mną starał się go czytać za przykładem Leacha i Girarda – symultanicznie. Zatem proponuję aby temat biblijny potraktować jako mit autodemaskatorski170 odsłaniający logikę wprawianego w ruch mechanizmu rytualnego pokrywającego się z konkretnymi dramatami społecznymi, odsłaniając ich ofiarniczy wymiar wraz z „brutalnym ukryciem przemo166 167 168 169 170 1 Kpł 16, 7–10. P. Bourdieu, Zmysł praktyczny, Kraków 2008, s. 302–303. M. Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 2000, s. 450. Tamże, s. 451. R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi… �cy”171. Z tego też powodu ważne jest, aby od samego początku o Saulu i jego potomkach myśleć jak o postaciach, które idealnie pasują do kategorii kozła ofiarnego. Takie ujęcie umożliwi uświadomienie sobie, że: (...) kozioł ofiarny jest obalonym idolem. Wspinanie się i upadek wiążą się ze sobą. Dobrze wiemy, że krańcowości stykają się ze sobą. Nie można ich interpretować oddzielnie, jednak pierwszego nie można traktować jako przyczyny drugiego. Domyślamy się tu jakiegoś zjawiska społecznego słabo zdefiniowanego ale całkowicie realnego, o przebiegu niepewnym lecz przewidywalnym172. Za Leachem natomiast wspomniany temat mito-logiczny potraktuję jako historię fikcyjną, natomiast jej bohaterów jako kategorie symboliczne, których specyficzne relacje zostały przywołane i powtórzone w dwóch interesujących mnie dramatach społecznych. Należy jednak pamiętać także, że saga odpowiada permutacjom uwzorowanej struktury innych biblijnych opowieści. W tym przypadku dochodzi przykładowo do mito-logicznie przebiegającej inwersji dialektycznej, w ramach której Dawida traktować można jak drugiego Kaina, natomiast Saula jak drugiego Abla173. Co za tym idzie nie możemy zapominać o uwadze Leacha, który podkreślał że: Kain był nie tylko mordercą i chronioną zbłąkaną owieczką, ale i zarazem twórcą cywilizacji, przodkiem-założycielem, który zbudował pierwsze miasto (Rdz 4,17). W jednym sensie zabójstwo jego brata jest prototypem mitycznym „morderstwa”, ale w sensie drugim jest to także prototyp „ofiary”. Przez zabicie Abla Kain zastępuje go, a jednocześnie czyni się osobą uświęconą174. 171 172 173 174 Tenże, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 14. Tenże, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 22–23. Polecam schemat E. Leacha znajdujący się w: Wprowadzenie…, s. 12. Rozwinięcie tego problemu w: D. A. Aycock, Piętno Kaina, [w:] E. Leach, D.A. Aycock, Siostra Mojżesza…, s. 156–163. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad biblią w XX wieku…, s. 33. 56 �Podobną uwagę odnośnie tego motywu biblijnego czyni Girard, który zaznacza, że: (…) od kiedy zostaje ustanowiona kara śmierci, pierwotne zabójstwo powtarza się w ten sam sposób, to znaczy tak, aby wszyscy brali w tym udział, a nikt nie był za nie odpowiedzialny. Z tego prototypicznego i rytualnego zabójstwa wypływa kultura w swych rozmaitych aspektach: Biblia mówi, że oprócz instytucji prawnej, począwszy od Kaina i jego potomstwa, narodziła się hodowla zwierząt, muzyka i technika175. Pamiętając o tych permutacjach, łatwiej jest dostrzec we wspomnianym motywie scenariusz demaskujący grę i ostateczny cel tych, którzy próbują go w specyficznym języku magiczno-rytualnym powtórzyć. Innymi słowy – przywołany mit warto potraktować jako plan przyszłej akcji politycznej176. Parafrazując Hildę Kuper, proponuję wejście w rolę antropologa, która sprowadza się do połączenia perspektywy wróżbity i detektywa. Gdy to się stanie, łatwiejsze będzie zrozumienie, że „nawet jeśli brak jest widocznych śladów przestępstwa, można orzec o zabójstwie”177. Wracając już do Biblii, należy wiedzieć, że Pierwsza i Druga Księga Samuela przedstawiają i jednocześnie demaskują mito-logikę ustanawiania „nowego” porządku polityczno-społecznego. W tym miejscu warto rozpocząć, moim zdaniem, od Księgi Psalmów. Według biblistów, autorstwo większości Psalmów (73)178 można przypisać bowiem Dawidowi – fundatorowi monarchii i jednemu z głównych bohaterów Ksiąg Samuela. Co ciekawe, Dawid wielokrotnie jest wymieniany w Biblii jako poeta i muzyk179. Pozwala to przypuszczać, że mimo praktycznego działania politycznego i militarnego, 175 176 177 178 179 R. Girard, Początki kultury…, s. 85. R. Marszałek, dz, cyt., s. 70. H. Kuper, Wróżbita i detektyw, [w:] J.J. MacAloon (red.), Rytuał, dramat, święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska kulturowego, Warszawa 2009, s. 223. Wstęp do Księgi Psalmów, [w:] Biblia Jerozolimska…, s. 702, W.R.F. Browning, Słownik biblijny, Warszawa 2009, s. 427. 1 Sm 16, 16–23; 1 Sm 18, 10; 2 Sm 1, 17–27. 57 �Dawida cechowało także poetyckie, teoretyczne uzasadnienie swoich czynów. Jak będę starał się przedstawić w kolejnych rozdziałach książki, transformacje charakterystyczne dla myślenia magicznego ujawniają się w dobrze rozpoznanych cechach języka magicznego, który z kolei stanowi integralną część wprawianego w ruch mechanizmu rytualnego. Innymi słowy – nie sposób właściwie uchwycić skuteczności rytualnej (praktyki) bez uwzględnienia biegłości w użyciu języka (teoretycznego uzasadnienia) w specyficznym kontekście społecznym i historycznym. Wracając jednak do Psałterza Dawidowego, należy pamiętać, że jest on zbiorem specyficznych tekstów magiczno-religijnych. Sam fakt, że zdanie: „On miłuje prawo i sprawiedliwość”180, wypowiedziane zostaje przez Dawida, króla Izraela, już może dawać do myślenia, parafrazując Ricoeura181. Psalm 33, z którego pochodzi wspomniany cytat, rozpoczyna się następująco: Sprawiedliwi, wołajcie radośnie na cześć Pana, prawym przystoi pieśń chwały. Sławcie Pana na cytrze, grajcie mu na harfie dziesięciostrunnej. Śpiewajcie Jemu pieśń nową, pełnym głosem pięknie Mu śpiewajcie! Bo słowo Pana jest prawe, a każde jego dzieło [oparte] na wierności. On miłuje prawo i sprawiedliwość; ziemia jest pełna łaskawości Pańskiej. Przez słowo Pana powstały niebiosa i wszystkie ich zastępy przez tchnienie ust Jego. On gromadzi wody morskie jak w worze, oceany umieszcza w zbiornikach. Niech cała ziemia boi się Pana i niech się go lękają wszyscy mieszkańcy świata! Bo On przemówił, a wszystko powstało; On rozkazał, i zaczęło istnieć182. 180 181 182 Ps 33, 5. P. Ricoeur, Symbol daje do myślenia, [w:] Tenże, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, Warszawa 2003, s. 62–80. Ps 33, 1–9. 58 �Jak wynika z tego fragmentu, „prawo i sprawiedliwość” były od zawsze u Boga, tak jak: słowo, niebiosa, wody, ziemia. Darczyńcą „prawa i sprawiedliwości” jest zatem odwieczny Bóg. W wielu Psalmach pojawia się oczekiwanie na Boga, choć Jego przyjście, Jego obecność zostały wyznaczone już wcześniej wraz z powstaniem świata. Jego powtórne pojawienie, związane z pojawieniem się pomazańca Bożego – „prawego i sprawiedliwego” ma wynikać z nastania wyjątkowego momentu – „czasów utrapienia”. Treść psalmów, także wprost, wskazuje na to, jaki los spotkać musi tych, którzy stają przeciwko boskiemu prawu i sprawiedliwości: (...) bo Pan miłuje sprawiedliwość i nie opuszcza swych świętych; nikczemni wyginą, a potomstwo występnych będzie wytępione. Sprawiedliwi posiądą ziemię i będą mieszkać na niej na zawsze183. Z treści Psalmu 37 jasno wynika, że przeznaczeniem sprawiedliwych jest posiąść ziemię, lecz zanim do tego dojdzie, nikczemni muszą wyginąć. Należy pamiętać także, że Psalmy pełnią niezwykle ważną rolę w kontekście biblijnej mito-historii. Zdaniem Girarda: Psalmy odtwarzają wielkie kryzysy, oczywiście polityczne i społeczne, lecz także religijne, które są tożsame ze schyłkiem systemów ofiarniczych jeszcze funkcjonujących (…). Jesteśmy na styku religii jeszcze sensu stricto ofiarniczej, oraz polityki ofiarniczej w szerszym znaczeniu. W niektórych punktach można już przekładać język dyskursu religijnego na język dyskursu politycznego i vice versa184 . Wracając do wspomnianych Ksiąg, warto podkreślić fakt, że tytułowy prorok Samuel nie jest ich główną postacią, a jednak to właśnie jego imieniem są one nazwane. Co prawda jest on postacią 183 184 Ps 37, 28–29. R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 61. 59 �przełomową między tradycyjną, charyzmatyczną formą władzy w Izraelu (okres Sędziów) a rodzącą się monarchią185 i to właśnie w dużej mierze dzięki roli proroka czytelnik może odkryć autodemaskatorski charakter sagi. W sensie mito-logicznym głównymi bohaterami są natomiast Dawid, którego można wpisać równie dobrze w kategorię bohatera prawdziwego186 i Saul – bohater fałszywy187 – pierwszy król Izraela. Wyprzedzając fakty ten pierwszy – w efekcie zwycięstw w wewnętrznych (z Saulem i jego rodem) i zewnętrznych konfliktach – zdobywa władzę i ustanawia właściwą monarchię oraz ma możliwość sprowadzenia po wielu latach Arkę Przymierza do Jerozolimy. Drugi ginie śmiercią tragiczną, a rytualna ofiara złożona z przedstawicieli jego rodu kończy okres kryzysu w Izraelu i toruje drogę do nastania złotego wieku Izraela. Ważny, z mojego punktu widzenia, jest także fakt, że wspomniane Księgi opisują sytuację czasów przełomowych, niepewnych i kryzysowych. Były to czasy nieustannych walk i chaosu, z którego wykluł się okres opisywany w źródłach biblijnych dosłownie jako złoty wiek Izraela188. Postacie symboliczne tego scenariusza występują, co chciałbym jeszcze raz z całą mocą podkreślić, w specyficznym okresie, który można nazwać czasem mitycznym, odznaczającym się zasadniczą dwoistością: jawi się bowiem w antytetycznych postaciach „Chaosu” i „Złotego Wieku” – fascynującej nieograniczoności towarzyszy odstręczający zamęt i niepewność”189. Tym samym proponuję, żeby o wspomnianej sadze myśleć jak o micie będącym „odmianą logicznego narzędzia, które ma dokonać mediacji”190 między okresem sędziów a monarchią, między końcem jednego porządku politycznego 185 186 187 188 189 190 Ze wstępu do Księgi Samuela, [w:] dz. cyt., s. 214. W. Propp, Bajka…, s. 105. Tamże. „Ostatnie rozporządzenia Dawida wprowadzają na tron Salomona. Rządy jego to najwspanialszy moment historii Izraela” Ze wstępu do Ksiąg Królewskich, [w:] Biblia, s. 256, zob. także: Z. Kosidowski, Złoty wiek Izraela, [w:] Tenże, Opowieści Biblijne, Warszawa 1988, s. 240–301. R. Caillois, Człowiek i sacrum…, s. 129. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 223. 60 �a początkiem drugiego. Jest to czas rywalizacji między pierwszym monarchą a drugim (właściwym), co prowadzi do nastania rządów trzeciego (pożądanego). Kluczowy – w przedstawieniu biblijnym – jest kontekst, w którym lud Izraela prosi podstarzałego proroka Samuela, pełniącego także rolę sędziego, aby ten ustanowił nad nimi króla. Prośbę swą motywują tym, że chcą być jak inni i stać się narodem191 z jednym królem192. Prośba ludu w Biblii jest przedstawiona jako grzech bałwochwalstwa193, który niesie za sobą niebezpieczne konsekwencje: Nie podobało się Samuelowi to, że mówili: „Daj nam króla, aby nami rządził”. Modlił się więc Samuel do Pana. A Pan rzekł do Samuela: „Wysłuchaj głosu ludu we wszystkim, co mówi do ciebie, bo nie ciebie odrzucają, lecz Mnie odrzucają, jako króla nad sobą. Podobnie jak postępowali od dnia, w którym ich wyprowadziłem z Egiptu, aż do dnia dzisiejszego, porzucając Mnie i służąc innym bogom, tak postępują i z tobą. Teraz jednak wysłuchaj ich głosu, tylko wyraźnie ich ostrzeż i oznajmij im prawo króla, który ma nad nimi panować”. I powtórzył Samuel wszystkie słowa Pana ludowi, który od niego zażądał króla194. 191 192 193 194 Stawanie się „Narodem” jest w tym motywie ściśle związane ze stopniowym osiąganiem jednomyślności co do przyzwolenia na śmierć Saula i jego rodu oraz jednoczesnego umocnienia się na tronie „miotu Bożego” czyli Dawida i jego potomków. W tym sensie można przyjąć, że Naród – pisany wielką literą – powstaje w momencie osiągnięcia „jednomyślności prześladowców” Saula, jakby to nazwał Girard. Trzeba jednak pamiętać, że przez dużą część tekstu biblijnego, to Saul jest przedstawiony jako prześladowca „sprawiedliwego” Dawida. Ta dialektyczna łamigłówka staje się jasna dopiero po prześledzeniu całej fabuły interesującego mnie motywu. Dopiero po śmierci Saula i kolejnej ofierze rytualnej złożonej z siedmiu mężczyzn jego potomstwa, którzy nie są już zaliczani do ludu Izraela, staje się aż nadto jasne, że mamy w tym przypadku do czynienia z powtórzeniem mechanizmu pojednawczego w postaci wyselekcjonowania i zabicia kozła ofiarnego. Ten akt jest tak doniosły, że kończy kryzys mimetyczny i kumuluje wystarczającą moc do pojednania ludu Izraela, ufundowania monarchii oraz nastania złotego wieku Izraela. 1 Sm 8, 5. Ważna uwaga dotyczy tego, że lud Izraela był podzielony na dwa obozy. Jeden, który żądał króla, drugi, który temu się sprzeciwiał. W ten sposób można mieć jasność, że istniały dwie skonfliktowane frakcje. 1 Sm 8, 1–18. 1 Sm 8, 6–10. 61 �Niezwykle ważne jest zwrócenie uwagi na fakt, że Samuel na prośbę Boga, nieustannie przestrzegał lud przed fatalnymi w skutkach konsekwencjami ustanowienia króla. Nawet groźba, że Bóg nie wysłucha ludu, gdy ten będzie się na króla żalił, nie pomogła w zmianie decyzji: Sami będziecie narzekali na króla, którego sobie wybierzecie, ale Pan was wtedy nie wysłucha. Odrzucił lud radę Samuela i wołał: „Nie, lecz król będzie nad nami, abyśmy byli jak wszystkie narody, aby nas sądził nasz król, aby nam przewodził i prowadził nasze wojny!”. Samuel wysłuchał wszystkich słów ludu i przekazał je do uszu Pana. A Pan rzekł do Samuela: „Wysłuchaj ich głosu i ustanów im króla!”195. Z powyższych fragmentów wyraźnie wynika, że Bóg zgodził się na ustanowienie króla nad ludem wbrew swojej woli. Mało tego, ustanowienie króla staje się faktycznym odrzuceniem Boga, co jest kolejnym niezwykle istotnym tropem wskazującym na genezę mechanizmu ofiarniczego. Wprawienie go w ruch jest bowiem możliwe tylko wtedy, gdy dokonujący tego aktu przeciwstawia się Bogu. Wtedy i tylko wtedy możliwe jest zachowanie niewiedzy, co do istoty wprawianego w ruch mechanizmu. Ten fragment, demaskatorski w swojej istocie, doskonale potwierdza słuszność analiz Girarda, który podkreśla, że ów mechanizm jest w istocie szatanem196, Bóg natomiast poprzez proroków może jedynie objawiać jego naturę i przestrzegać przed konsekwencjami wprawiania go w ruch. Warto jeszcze raz powtórzyć i przypomnieć, że: Pojawienie się Saula na scenie relacjonowanych w 1 Księdze Samuela wydarzeń jest ściśle związane z wielkimi społeczno-politycznymi przemianami w Izraelu i wyznacza początek nowej epoki w jego biblijnej historii197. 195 196 197 1 Sm 8, 18–22. R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 44–58. D. Dziadosz, Monarcha odrzucony przez Boga i lud, Przemyśl 2006, s. 21. 62 �Niezwykle inspirujący jest także sam wybór Saula na pierwszego króla Izraela. Co ważne – Saul był bardzo wysoki i dorodny, „a nie było od niego piękniejszego człowieka wśród synów izraelskich. Wzrostem przewyższał cały lud”198. Ponadto Saul pochodził z pokolenia Beniamina z jednego z najmniejszych pokoleń izraelskich199, natomiast jego ród jest przedstawiony jako najniższy ze wszystkich rodów pokolenia Beniamina200. Już te wskazówki stanowią pewien dowód wstępnej selekcji ofiarniczej. Saul posiadał znak ofiarniczy, taki jak wzrost, który różnił go wyraźnie od pozostałych. Należy także pamiętać o jego pochodzeniu z jednego z najmniejszych pokoleń i rodów Izraela, co w przypadku później rosnącej przemocy w ramach wojny domowej z Dawidem o władzę w Izraelu będzie miało fundamentalne znaczenie, bowiem będzie oznaczało, że przemoc nie zostanie wprost proporcjonalnie odwzajemniona i wymordowanie przedstawicieli, stosunkowo nielicznego rodu, stanie się gwarantem zaprowadzenia pożądanego ładu. Po namaszczeniu Saula na króla ten zaczął, tak jak Samuel mu przepowiedział, modlić się w prorockim uniesieniu wśród innych proroków i stał się „innym człowiekiem”. Saul z woli Boga został wybrany na króla jeszcze raz, poprzez publiczne losowanie, lecz dotknięty Jego duchem bał się brać w nim udziału: Tymczasem Samuel zwołał lud do Mispa. Odezwał się wtedy do Izraelitów: „Tak mówi Pan, Bóg Izraela: Wyprowadziłem Izraelitów z Egiptu i wyzwoliłem was z ręki Egiptu i z ręki wszystkich królestw, które was ciemiężyły. Lecz wy teraz odrzuciliście Boga waszego, który uwolnił was od wszystkich nieszczęść i ucisków, i rzekliście Mu: Ustanów króla nad nami. Ustawcie się więc przed Panem według pokoleń i według rodów”. Samuel kazał wystąpić wszystkim pokoleniom Izraela i padł los na pokolenie Beniamina. Nakazał potem, by wystąpiło pokolenie Beniamina według swoich rodów i padł los na ród Matriego. A los padł na Saula, syna Kisza. Szukano go, ale nie znaleziono. Jeszcze pytali się Pana: „Czy ten człowiek tu przybył?”. Odrzekł Pan: „Oto tam ukrył się w taborze”. Pobiegli więc i przyprowadzili go stamtąd. Gdy 198 199 200 1 Sm 9, 2. 1 Sm 9, 21. 1 Sm 9, 21. 63 �stanął pośrodku ludu, wzrostem przewyższał cały lud o głowę. Rzekł wtedy Samuel do całego narodu: „Czy widzicie, że temu, którego wybrał Pan, nikt z całego ludu nie dorówna?” A wszyscy ludzie wydali okrzyk, wołając: „Niech żyje król”. Wtedy Samuel ogłosił ludowi prawa władzy królewskiej, zapisał je w księdze i złożył ją przed Panem. Następnie odprawił Samuel wszystkich ludzi do domów. Również i Saul udał się do swego domu, w Gibea, a towarzyszyli mu wojownicy, których serca Bóg poruszył. Tymczasem synowie Beliala mówili: „W czym ten może nam pomóc?” I wzgardzili nim, nie złożyli mu też daru, ale on nie zwracał na to uwagi 201. Niezwykle ważne jest zwrócenie uwagi na fakt, który nie umknie czytelnikowi znającemu treść Biblii, że wspomniane losowanie jest strukturalnym powtórzeniem mechanizmu ofiary przebłagalnej w postaci kozła ofiarnego: (Aaron) Weźmie dwa kozły i postawi je wobec Pana, przed wejściem do Namiotu Spotkania. Następnie Aaron rzuci losy o dwa kozły, jeden los dla Pana, drugi dla Azazela. Potem Aaron przyprowadzi kozła, wylosowanego dla Pana, i złoży go na ofiarę przebłagalną. Kozła wylosowanego dla Azazela postawi żywego przed Panem, aby dokonać na nim przebłagania, a potem wypędzić go dla Azazela na pustynię202. Strukturalne i symboliczne podobieństwo między tymi fragmentami z Biblii polega na tym, że Saul został wylosowany na tej samej zasadzie jak to miało miejsce w przypadku kozła ofiarnego przeznaczonego dla Azazela. Azazel jest natomiast interpretowany przez tłumaczy biblijnych jako demon mieszkający na ziemi jałowej, tam gdzie Bóg nie działa zapładniająco203. A zatem Saul jest przedstawiany od początku jako niechciana przez Boga, ale pożądana ofiara przebłagalna zrodzona z grzechu ludu wynikającego z pragnienia rywalizacji mimetycznej z innymi narodami, które posiadały króla. 201 202 203 1 Sm 10, 17–27. 1 Kpł 16, 7–10. Przypis do 1 Kpł 16, 8. Azazel, [w:] W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2007, t. 1, s. 72. 64 �Nieuchronnie Saul (i jak się później okaże, także jego potomkowie) wszedł na utarty szlak 204 – jakby to określił Girard – i jego upadek od początku jest wyraźnie zapowiedziany, bowiem: Monarcha nie jest bynajmniej kimś, kto sprawuje władzę duchową, jest on ofiarą, skazańcem, któremu zawieszono wykonanie wyroku, kimś, kogo lud przygotował sobie jako przyszłego kozła ofiarnego205. Bardzo ważna, z mojego punktu widzenia, jest informacja, że kluczowa rola Saula, o czym wprost jest mowa w Księdze, dotyczy wybawienia Izraela od jego wrogów206. W następstwie opieki Pana nad pierwszym królem Izraela, ten pokonał Amonitów i Filistynów a także Amalekitów, co umocniło go w roli króla. Charakterystykę jego rządów świetnie przedstawia kolejny fragment z Biblii: „W którąkolwiek stronę się zwrócił, zwyciężał, dając dowody męstwa”207. Należy jednak pamiętać, że przyczyny początkowych sukcesów oraz upadku Saula są ściśle ze sobą powiązane i stanowią jeden z kluczowych warunków umożliwiających dalszy rozwój akcji mitu. Saul staje przed próbą, która ma określić, czy jest godny tego, aby być królem nad ludem Izraela208. Tą próbą ma być kara wymierzona Amalekitom, którzy w przeszłości stanęli na drodze Izraelitów, gdy ci szli z Egiptu do Ziemi Obiecanej. Postać Amaleka209 będzie odgrywać ważną symbo204 205 206 207 208 209 R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 77. G. Sorman, dz. cyt., s. 8–9. 1 Sm 10, 1. 1 Sm 14, 47–52. 1 Sm 15, 1. Amalekici pojawiają się w interesującej mnie sekwencji w Księdze Wyjścia. W opisywanym wydarzeniu warto zwrócić uwagę na kontekst. W trakcie powrotu do Ziemi Obiecanej przez Boga zgromadzenie Izraela rozbiło obóz w Refidim. W tym samym czasie do Refidim przybyli Amalekici, „aby walczyć z Izraelitami”. Izraelici byli wtedy słabi, skłóceni i wystawiali Boga na próbę. Ostatecznie, dzięki modlitwom Mojżesza, Izraelici pokonali Amalekitów w tym bardzo trudnym dla nich momencie. Na pamiątkę tego zwycięstwa Bóg kazał zapamiętać, iż z powodu tego, że Amalekici podnieśli rękę „na tron Pana”, wojna z nimi będzie trwać przez wszystkie pokolenia aż do zupełnego zgładzenia pamięci o nich. W ten sposób Amalekici stali się ucieleśnieniem symbolicznego zła, chaosu, czyhającego na słabość Izraela, aby go zniszczyć. Czytaj: Wj 17, 8–16. 65 �liczną rolę w kolejnych przedstawieniach mitologicznych. Wracając do Pierwszej Księgi Samuela, warto zwrócić uwagę na to, że Saul miał pobić wspomnianego Amaleka, a następnie obłożyć klątwą wszystko to, co było jego własnością210. Samuel, będąc pośrednikiem między królem a Bogiem, wyraził to tak, zwracając się do króla: (...) nie lituj się nad nim, lecz zabijaj tak mężczyzn, jak i kobiety; młodzież i dzieci, woły i owce, wielbłądy i osły211. Ten barbarzyński nakaz łatwiej jest nam zrozumieć wtedy, gdy przyjmiemy, że od pomazańca Bożego lud żąda bezwzględności, ponieważ chce dostrzegać w nim niezwyciężonego wodza, który morduje wrogów ludu z namaszczenia Bożego. Doskonale sens tej relacji oddaje fragment Psalmu 18: Bóg, co mocą mnie przepasuje i nienaganną czyni moją drogę, On daje moim nogom rączość nóg łani i stawia mnie na wyżynach, On ćwiczy moje ręce do bitwy, a ramiona – do napinania spiżowego łuku. Dajesz mi tarczę Twą dla ocalenia, i wspiera mnie Twoja prawica, a Twoja troskliwość czyni mnie wielkim. Wydłużasz mi kroki na drodze i stopy moje się nie chwieją. Ścigam mych wrogów i dopadam, a nie wracam, póki nie zginą. Starłem ich, nie mogli się podnieść, upadli pod moje stopy. Mocą mnie przepasujesz do bitwy, sprawiasz, że przeciwnicy gną się pode mną, zmuszasz wrogów moich do ucieczki, a wytracasz tych, co mnie nienawidzą. Wołają – lecz nie ma wybawcy; 210 211 1 Sm 15, 1–3. 1 Sm 15, 1–3. 66 �do Pana – lecz im nie odpowiada. Jak proch na wietrze ich rozrzucę, zdepczę jak błoto uliczne212. Uważny czytelnik Biblii wie doskonale, że Saul nie posłuchał Samuela. Mimo iż zgładził wszystkich Amalekitów, za namową swojego ludu, którego się bał 213, darował życie królowi Agagowi, zachowując także jego bardzo bogaty dobytek. Całą resztę, czyli wszystko to, co było mało wartościowe, Saul i jego lud obłożył klątwą214. Żyjący Agag symbolizuje tu napierający chaos, z którym wybraniec Boży musi bezwzględnie i skutecznie walczyć, aby zachować ład i harmonię. Ten, który nie jest w stanie podołać temu zadaniu, sam staje się stopniowo przyczyną chaosu, zepsucia oraz słabości wewnętrznej swojego ludu. W konsekwencji miłosiernego przecież czynu Saula, który – co należy podkreślić z całą mocą – wynikał z ogromnej presji jego ludu, prorok Samuel oznajmia mu, że nie wykonał woli Boga, dlatego Ten odrzuca go jako króla215. Saul nie sprostał próbie, przed jaką stanął. Od tego momentu Saul staje się wewnętrznym wrogiem Izraela. W konsekwencji następuje natychmiastowe i bezlitosne odrzucenie Saula przez Boga, pojawienie się na dworze królewskim Dawida, a następnie postępuje stopniowe deprecjonowanie Saula. Idąc jednak za interpretacją Girarda, łatwo jest dostrzec, że Saul od tego momentu popadł w niełaskę u swojego ludu, a nie Boga216. Natomiast zarzuty wobec niego są bardzo wątpliwe, a przez to stereotypowe w sensie, jaki nadał temu określeniu Girard. Zarzuty wobec Saula 212 213 214 215 216 Ps 18, 33–43. „Saul odrzekł Samuelowi: «Popełniłem grzech: Przekroczyłem nakaz Pana i twoje wskazania, bałem się bowiem ludu i usłuchałem jego głosu»”. 1 Sm 15, 24. 1 Sm 15, 9. 1 Sm 15, 22–23. Scena ta pokazuje istotę niewierności „wybrańca” Bożego, co świetnie ilustruje kolejny fragment: „«Pan odebrał ci dziś królestwo izraelskie, a powierzył je komuś innemu, lepszemu od ciebie. Chwała Izraela nie kłamie i nie żałuje, gdyż to nie człowiek, aby żałował»”. Samuel kończąc dzieło Pana i pokazując wierność jego woli, zabija Agaga. Czytaj: 1 Sm 15, 28–33. R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 21. 67 �dotyczą bowiem nadużycia władzy217 i są charakterystyczne dla niebawem obalonego władcy. Innymi słowy – zarzuty tego rodzaju muszą się pojawić, aby przygotować mu „dawną drogę”. W jednym momencie najwyższe uwielbienie wobec Saula zamienia się w najwyższą odrazę218. W przypadku tych szczególnych postaci mitologicznych scenariusz wydarzeń zawsze przebiega w ten sam sposób i sprowadza się do przygotowania ofiarniczego219 – „rozpoczyna się od zaszczytów, od bogactwa, a kończy straszliwą klęską”220. Co prawda to „Bóg go przeklina”221, ale nie może być inaczej, jeśli lud ma pozostać nieświadomym mechanizmu ofiarniczego, w którym bierze udział. Innymi słowy: „To bóg obala potężnych, lecz depcze ich tłum”222. 217 218 219 220 221 222 Tamże. Tamże, s. 22. Tamże, s. 75. Tamże, s. 24. Tamże, s. 31. Tamże, s. 26. �Dawid pojawia się na scenie Pojawienie się Dawida w logice fabuły tego mitu autodemaskatorskiego jest ściśle związane z grzechem Saula i wielkim rozczarowaniem, jakie w związku z tym wywołał wśród swojego ludu. Co ważne, kilkakrotnie w Biblii podkreślone zostają cechy różniące Saula od Dawida. Ten pierwszy, jak już wspomniałem, był wysoki i dorodny223. Z kolei Dawid opisywany jest, jeszcze przed namaszczeniem, jako najmniejszy i najmłodszy pośród synów Jessego, a do tego trudniący się wypasem owiec224. Dawida, w odróżnieniu od Saula, nie cechował budzący respekt i na pierwszy rzut oka widoczny wygląd fizyczny, ale to, co ukryte, czyli serce225. Co ważne, Saul z pozoru był dorodny i godny realizacji woli Pana, natomiast Dawid, z pozoru także, nie wydawał się godny tego, aby stać się pomazańcem Bożym. Gdyby, wyprzedzając nieco kolejność wyjaśniania, ich wzajemną relację analizować w kontekście stałego układu funkcji składających się na kompozycję bajki magicznej226, to – co warto przypomnieć raz jeszcze – Saul wpisuje się w kategorię symboliczną „fałszywego bohatera”, bowiem „prawdziwym bohaterem” – „sprawiedliwym” okaże się dla każdego znającego treść starotestamentowej sagi – Dawid. Zanim jednak ukaże się nam cały temat mito-logiczny w swojej okazałości, możemy przyjrzeć się dokładniej tym fragmentom scenariusza, które stanowią zapowiedź przyszłej ofiary złożonej z Saula. Jednym z nich jest wygrana walka Dawida z Goliatem227. 223 224 225 226 227 1 Sm 9, 2–3. 1 Sm 16, 12–13. 1 Sm 16, 7. W. Propp, Bajka…, s. 92. Goliat był żołnierzem filistyńskim, który w wojnie z Izraelitami zaproponował walkę z jednym z nich. Potyczka miała rozstrzygnąć o wyniku całej wojny. Ze względu na posturę wojownika filistyńskiego, która wzbudzała przerażenie wśród jego przeciwników, nikt nie chciał podjąć się tego wyzwania. W związku z tym król Saul obiecał temu, który pokona filistyńskiego harcownika, �Goliat nie przypadkowo wyróżnia się wzrostem spośród innych wojowników. Walka Dawida-pasterza228, delikatnego chłopca grającego opętanemu przez złego ducha królowi na cytrze229, z Goliatem jest zapowiedzią walki między Dawidem a samym Saulem. Zwycięstwo Dawida nad Goliatem jest próbą, która symbolicznie potwierdza słabość Saula przed swoją armią i ludem, a co za tym idzie – brak opieki Boga nad pierwszym królem Izraela przy jednoczesnym potwierdzeniu opieki Boga nad „przypadkowo” pojawiającym się chłopcem będącym jedynie giermkiem230 na dworze króla. To wydarzenie, jak już wiedzą uważni czytelnicy Biblii oraz zaznajomieni ze strukturalną analizą bajek magicznych231 naukowcy, stanowi zapowiedź przejmowania władzy nad „Królestwem”. Śledząc jednak dokładnie tekst biblijny, nie sposób pominąć faktu, że w konsekwencji wygranej Dawida nad Goliatem, i mimo licznych uników króla zazdrosnego o błyskotliwą karierę Dawida, syn Jessego otrzymał w końcu obiecaną mu królewską córkę (Mikal) za żonę, wchodząc w ten sposób do królewskiej rodziny. Następnie został mianowany dowódcą wojska, co zdaniem króla miało spowodować rychłą śmierć Dawida. Mimo to, co charakterystyczne, wszędzie tam, gdzie posłał go król, „wiodło mu się dobrze”232, w konsekwencji jego czyny prowadziły do wzrostu jego potęgi. Saul natomiast wprost proporcjonalnie tracił autorytet i wpływy233. Lud Izraela podsycał atmosferę rywalizacji mimetycznej, śpiewając na cześć Dawida wielce znaczące, psalmy: „Pobił Saul tysiące, a Dawid dzie- 228 229 230 231 232 233 bogactwo oraz swoją córkę za żonę, a całą rodzinę śmiałka obiecał zwolnić z płacenia danin. Dawid, znajdując się przez przypadek na miejscu bitwy, zadeklarował, że skoro nikt nie chce walczyć z Goliatem urągającym wojskom Boga żywego, to on go pokona, tak jak robił to wcześniej rozprawiając się z groźnymi zwierzętami atakującymi jego trzodę. Czytaj: 1 Sm 17, 32–37. 1 Sm 16, 12–13. 1 Sm 16, 23. 1 Sm 16, 21. C. Lévi-Strauss, Struktura i forma. Rozważania o pracy Vladimira Proppa, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna II…, s. 139–160. 1 Sm 18, 7. 1 Sm 18, 28–30. 70 �siątki tysięcy”234. W tych okolicznościach rywalizacja mimetyczna między królem – Saulem a Dawidem nabierała na sile. Demonizowany Saul w przedstawieniu Pierwszej Księgi Samuela przeciwstawia się swojemu narodowi mordując kapłanów i mieszkańców miast, które okazały pomoc uciekającemu przed nim Dawidowi 235. Saul, tak samo jak symboliczni Amalekici dla Izraela, stawał się dla swojego ludu „wrogiem na zawsze”236. Stopniowe deprecjonowanie Saula jest kolejnym stereotypem prześladowczym prowadzącym do wniosku, że pierwszy król przestaje się zaliczać do ludu Izraela i czeka go los kozła ofiarnego rytualnie wygnanego na pustynię. Jak się później okaże, przedstawicieli jego rodu czeka natomiast los kozła złożonego Bogu w ofierze przebłagalnej. Naród jest wyraźnie podzielony, przy czym z narracji biblijnej wynika, że stopniowo staje przychylniejszy Dawidowi – „sprawiedliwemu”. Nie mniej Dawid, unikając otwartej konfrontacji z Saulem, jest zmuszony do ucieczki i ukrywania się w niedostępnych miejscach na pustyni, tak samo jak kozioł przebłagalny ofiarowany Azazelowi. Kolejna analogia strukturalna do ofiary złożonej z kozła ofiarnego jest tutaj bardzo czytelna. Różnica polega jednak na tym, że o ile Saul stanie się faktycznie kozłem ofiarnym przeznaczonym Azazelowi, to Dawid, będąc pomazańcem Boga, sprosta kolejnej próbie237 i cudownie powróci z pustyni, wsparty do tego specyficznymi sprzymierzeńcami: Zgromadzili się też wokół niego wszelkiego rodzaju uciśnieni i ci, którzy ścigani byli przez wierzycieli, i ci, którym było ciężko na duszy, a on się stał dla nich przywódcą238. 234 235 236 237 238 1 Sm 18, 7; 1 Sm 21, 12; 1 Sm 29, 5. 1 Sm 22, 13–23. 1 Sm 18, 29. W. Propp, Bajka…, s. 104. 1 Sm 22, 2. 71 �To między innymi uciśnieni stają się świadkami kolejnej próby, przed którą stanął Dawid. W czasie prześladowań Dawida przez Saula doszło do ich przypadkowego i niezwykle ważnego spotkania w jaskini Engaddi. Saul prześladujący Dawida zatrzymał się tam na noc, natomiast w tej samej jaskini, lecz nieco głębiej ukrywał się Dawid. Ludzie Dawida wiedząc o tym, donieśli mu, posługując się autorytetem boskim, że można łatwo, nie ryzykując przy tym zbyt wiele, zabić Saula: Właśnie to jest dzień, o którym Pan powiedział tobie: Oto ja wydaję w twe ręce twojego wroga, abyś z nim uczynił, co ci się wyda słuszne239. Dawid nie robi jednak tego, czego oczekują od niego doradcy. Zamiast zabić Saula, odcina mu fragment płaszcza, z powodu czego spotkały go wyrzuty sumienia podobne do tych, jakie miałby w przypadku zabicia pomazańca Bożego240. Podążając za radą Girarda, nie możemy dać się zwieść tej ofiarniczej perspektywie oraz pozornej niewinności Dawida, bowiem powinniśmy cały czas pamiętać o tym, że: (...) w śmiertelnej walce politycznej słabsza strona powinna za wszelką cenę uniknąć przemocy; gdy przemoc zdaje się nie do uniknięcia, niech będzie tak ograniczona, wybiórcza i określona przez warunki, jak tylko można, tak legalna i prawowita, jak tylko przemoc może być, zakorzeniona w czymś, co jest jeszcze święte w oczach ludu241. Z im większą siłą Dawid jest przedstawiany w Biblii jako ten, który w żaden sposób nie chce śmierci Saula i jest prześladowany bez powodu242, tym bardziej wydaje się podejrzanym zapowiadanego na 239 240 241 242 1 Sm 24, 5. 1 Sm 24, 5–6. R. Girard, Szekspir. Teatr zazdrości…, s. 278. Dawid zdaje się na wolę Boga, mówiąc: „Niechaj Pan dokona sądu między mną a tobą, niechaj Pan na tobie się pomści za mnie, ale moja ręka nie zwróci się przeciw tobie. Według tego, jak głosi starożytne przysłowie: «Od złych zło 72 �wiele sposobów mordu. Dawid bowiem zachowuje się jak przyszły morderca, który jednak przytomnie unika bezpośredniego kontaktu z krwią ofiary243, budując sobie w ten sposób solidne alibi. Zatem, w świetle analiz Girarda, powinniśmy raczej myśleć o tej scenie w kategoriach podkreślania różnic między przemocą złą i dobrą: Nawet najdziwniejsze aberracje myśli religijnej świadczą o prawdzie, którą jest utożsamianie zła i środka zaradczego w kwestii przemocy. Raz przemoc ukazuje ludziom swe straszliwe oblicze, mnoży spustoszenia, a kiedy indziej wprost przeciwnie, ukazuje się jako siła pojednawcza, rozsiewając dookoła siebie dobrodziejstwa ofiary. Ludzie nie mogą przeniknąć tajemnicy tego dualizmu. Potrzebują widocznego odróżnienia dobrej przemocy od złej, chcą powtarzać bez przerwy tę pierwszą, aby uniknąć drugiej. Tym właśnie jest rytuał i aby był skuteczny, co już zauważyliśmy, ofiarnicza przemoc musi być podobna do nieofiarniczej244. Zabójstwo śpiącego Saula grozi zatem rozlaniem się złej przemocy zanieczyszczającej, dzielącej i dezintegrującej245 lud Izraela. Potencjalny ofiarnik, jakim jest tutaj Dawid, musi spełniać swoją pracę spokojnie i czysto, co będzie świadczyło jak najlepiej o nim samym. W innym wypadku Dawid nie będzie potrafił wywołać wśród ludu jednoczącej jednomyślności ofiarniczej wokół śmierci Saula i sam 243 244 245 przychodzi», ręka moja nie zwróci się przeciw tobie. (…) Pan więc niech będzie rozjemcą, niech rozsądzi między mną i tobą, niech wejrzy i poprowadzi moją sprawę, niech obroni mnie przed twoją ręką!”. Saul przyznał Dawidowi, że ten jest sprawiedliwy, bowiem jak sam przyznał: „Dziś dałeś mi dowód, że mi dobro świadczyłeś, kiedy bowiem Pan wydał mnie w twoje ręce, ty mnie nie zabiłeś. (…) Niech cię Pan nagrodzi szczęściem za to, coś mi dziś uczynił. Teraz już wiem, że na pewno będziesz królem i że w twojej ręce utrwali się królowanie nad Izraelem. Przysięgnij mi więc wobec Pana, że nie wyniszczysz mego potomstwa po mnie, że nie wytracisz też mego imienia z rodu mego ojca”. Dawid obiecał Saulowi, że tak zrobi. Charakterystyczne jest to, że Saul obawiał się analogicznej kary, do tej jaka spadła na Amalekitów. Jak później się okaże, jego obawy nie były bezpodstawne. Bowiem wymordowanie przeciwników politycznych Dawida staje się równoznaczne ze śmiercią „domu Saula” i przywróceniem ładu. Czytaj: 1 Sm 24, 13–23. R. Girard, Szekspir. Teatr zazdrości…, s. 278. Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 49. Tenże, Szekspir. Teatr zazdrości…, s. 272. 73 �stanie się potencjalną ofiarą246 rozlewającej się przemocy. Niechlujstwo w tym przypadku jest złym znakiem247, bowiem składanie ofiary wyglądać będzie na morderstwo, które ustanawia zły przykład; staje się zachętą do dalszej przemocy248. Innymi słowy, Dawid musi się wstrzymać z zabójstwem aż do momentu, w którym będzie mogła zostać zastosowana dobra przemoc wobec Saula, czyli taka, która spełni warunki przemocy ofiarniczej i z tego powodu będzie w stanie uzdrowić, zjednoczyć i pogodzić podzielony lud Izraela249. Dlatego tak ważne jest, aby pamiętać o tym, że: W sprawie tak ryzykownej jak zamordowanie popularnego przywódcy istnieje szereg rzeczy, które mordercy mogą uczynić w celu zwiększenia swoich szans, i inne, których muszą unikać za wszelką cenę. Gdybyśmy sporządzili listę wszystkich tych pozytywnych i negatywnych środków ostrożności, zbiegałoby się to z nakazami i zakazami rytualnego składania ofiary 250. Zatem postępowanie Dawida staje się identyczne jak w przypadku innych postaci znajdujących się w tego rodzaju strukturalnym splocie okoliczności: Ofiarnicy zawsze są świadomi, że w ich słabych rękach różnica między tymi dwoma rodzajami przemocy może łatwo zniknąć. Gdy tylko różnica ta gubi się, składanie ofiary staje się znowu złą przemocą kryzysu, z którego przede wszystkim się wywodzi; czyni ona kryzys gorszym niż wówczas, gdy nie próbowano składać ofiary 251. Uważam, że problem z zamordowaniem Saula odpowiada problematyce związanej z zabiciem homo sacer („człowieka świętego”), której tak wiele miejsca poświęcił w swoich analizach włoski filozof 246 247 248 249 250 251 Tamże, s. 269. Tamże, s. 279. Tamże. Tamże, s. 272. Tamże, s. 278. Tamże, s. 273. 74 �Giorgio Agamben252. Homo sacer jest zatem banitą, którego można zamordować, nie można go jednak złożyć Bogu w ofierze, gdyż na mocy prawa jest on podwójnie wyłączony ze wspólnoty bowiem: (...) homo sacer należy do Boga pod postacią niemożności złożenia w ofierze i włączony jest do społeczności pod postacią możliwości bycia zabitym. Życie, którego nie można złożyć w ofierze, a które jednak można zabić, jest życiem świętym 253. Warto zwrócić uwagę, że los homo sacer strukturalnie pokrywa się z losem kozła ofiarowanego Azazelowi. Odpowiadający mu strukturalnie Saul, który od momentu losowania potwierdzającego jego wybór na króla żyje w permanentnej niepewności, co do swego losu, natomiast od momentu niesprostania próbie w narracji biblijnej jest przedstawiany jako osoba, która stopniowo stygmatyzowana i pozbawiana ludzkich cech, pozostaje jedynie chwilowo przy życiu. Pierwszy król Izraela jest stopniowo wykluczany tak ze świata ludzi (profanum) jak i bogów (sacrum), pozostając ciągle królem. W konsekwencji staje się postacią demoniczną, której śmierć staje się polityczną koniecznością wyznaczającą strefę „nierozróżnialności między ofiarą a morderstwem”254. Wracając jednak do wydarzeń w jaskini Engaddi, należy zwrócić uwagę, że pierwszy król Izraela w odpowiedzi Dawidowi, darującemu mu życie, przyznaje, że zgrzeszył, postępował nierozsądnie oraz błędnie255. Na samym końcu postanowił on pobłogosławić Dawida jak swojego syna256 i namaścić go na swojego prawowitego następcę. Sama śmierć Saula jest w Biblii przedstawiona stereotypowo i z pozoru przypomina inne tego rodzaju śmierci mające potencjalną moc kończącą okres chaosu. Chciałbym zwrócić uwagę na to, że po spotkaniu w jaskini Dawid i Saul toczyli jednoczesne wojny z zewnętrz252 253 254 255 256 G. Agamben, Homo sacer. Suwerenna władza i nagie życie, Warszawa 2008. Tamże, s. 115. Tamże, s. 116. 1 Sm 26, 21. 1 Sm 26, 25. 75 �nymi wrogami swojego ludu. Pierwszy walczył z Amalekitami, natomiast drugi z Filistynami. O ile syn Jessego pokonał Amalekitów, o tyle Saul wraz ze swoimi synami poległ w starciu z Filistynami 257. Opuszczony król nie zginął jednak z ręki swoich wrogów, ale sam rzucił się na swój miecz, ginąc śmiercią samobójczą. „Radykalne usunięcie”258 w formie samobójstwa Saula, wydaje się najlepszym rozwiązaniem dla Dawida. Pozornie wszystkie warunki zostały spełnione, aby zwyciężyła dobra przemoc259 i to zadana z ręki samej ofiary. Samobójcza śmierć Saula wydaje się być idealną ofiarą rytualną, stanowiącą upragnione rozwiązanie mające moc ograniczającą do minimum ryzyko eskalacji niszczycielskiej przemocy wśród ludu Izraela260, mimo to dzieje się inaczej. Śmierć Saula, podobnie jak w przypadku postaci Alarbusa w Tytusie Andronikusie Szekspira261, okazuje się zatrutym lekarstwem (pharmakon)262 prowadzącym do spirali przemocy w postaci kolejnych odwetów opisanych w Biblii jako wojna domowa w Izraelu. Interpretacja śmierci Saula staje się bardzo problematyczna zaraz na początku Drugiej Księgi Samuela, gdy do Dawida przybywa młody Amalekita, a nie Filistyn − jakby wynikało z logiki opowiadania, który następnie oczekuje od niego nagrody za zabicie Saula. Na dowód swojego śmiałego czynu przynosi diadem i naramiennik należący do Saula. Dawid w narracji biblijnej został przedstawiony wprost jak zleceniodawca, prawdziwy, choć ukryty, ofiarnik Saula. Od tej sceny śmierć Saula zaczyna przypominać krwawy mord wywołujący chaos263 symbolicznie przedstawiony w postaci sekwencji 257 258 259 260 261 262 263 1 Sm 31. R. Girard, La voix méconnue du réel, Paryż 2002, s. 24, [za:] J. Bolewski, Mit i prawda kultury…, s. 116. R. Girard, Szekspir. Teatr zazdrości…, s. 272. Doskonałą analizę na ten temat przeprowadził Girard. Czytaj: R. Girard, Teotihuakan, [w:] Tenże, Kozioł ofiarny…, s. 86–97. M. Grzegorzewska, Scena we krwi. Szekspira tragedia zemsty, Kraków 2006, s. 62. Czytaj także: W. Shakespeare, Tytus Andronikus, Warszawa 2000. R. Girard, Kozioł ofiarny…, s. 181. Tenże, Szekspir. Teatr zazdrości…., s. 274. 76 �kolejnych tragicznych wydarzeń. W jednym momencie zła przemoc zaczyna brać górę nad dobrą. Dawid, chcąc zaradzić eskalacji złej przemocy, w odpowiedzi na te demaskatorskie słowa Amalekity rozkazuje natychmiast zabić młodzieńca: Powiedział do niego Dawid: „Jak to? Nie bałeś się podnieść ręki na pomazańca Pańskiego?”. Wezwał więc Dawid jednego z młodzieńców i dał rozkaz: „Podejdź i przebij go!”. Ten zadał mu taki cios, że umarł. Dawid zaś wołał w jego stronę: „Odpowiedzialność za twoją krew [zrzucam] na twoją głowę! Usta twe wydały o tobie świadectwo, gdy mówiły: Ja zabiłem pomazańca Pańskiego”264. Dopiero po tym akcie Dawid śpiewa pieśń żałobną o Saulu265, a następnie każe się jej uczyć kolejnym pokoleniom266. Powinniśmy jednak przez cały czas pamiętać, że w takich okolicznościach: Rytuał negowania zabójstwa występuje wraz z aktami przebłagalnymi, mającymi sprzyjać wskrzeszeniu; wskrzeszenie zaś jest przywoływane i zarazem zapowiadane przez performatywny język rytualnych pieśni, posługujących się schematem łączenia przeciwieństw267. Co prawda, po śmierci i pogrzebie Saula królem Judzkim zostaje Dawid, niemniej cień odpowiedzialności za śmierć pierwszego króla Izraela ciąży na Dawidzie już do końca sagi. Należy jednocześnie pamiętać, że dojście Dawida do władzy w Izraelu i w Judzie należałoby ocenić w kategorii zamachu stanu wymierzonego przeciw prawomocnej i formalnie panującej dynastii Saulidów268. W tym samym czasie dowódca wojsk Saula, Abner, obwołał Iszbaala269 – syna Sau264 265 266 267 268 269 2 Sm 14–16. 2 Sm, 19–27. 2 Sm, 18. P. Bourdieu, Zmysł praktyczny…, s. 304. D. Dziadosz, dz. cyt., s. 435. Imię Iszbaal w tekście hebrajskim brzmi Iszboszet. Imiona, mające w zakończeniu imię bożka kananejskiego, zostały zamienione w czasach późniejszych na boszet – hańba. Ten przypis pochodzący od tłumaczy Biblii może sugerować, że syn Saula i cały jego dom został zdeprecjonowany aż do finałowej 77 �la, królem nad Izraelem. Od tego momentu toczy się już walka nie tyle między Dawidem a Iszbaalem o to, kto stanie się królem całego ludu, ale jako „wojna między domem Saula a domem Dawida”270. Co istotne, w wyniku kolejnych wydarzeń – „Dawid stawał się mocniejszy, natomiast dom Saula coraz słabszy”271. Odtąd Dawid przedstawiany jest z jednej strony jako ten, który ze wszystkich sił stara się dotrzymać przysięgi złożonej Saulowi, a z drugiej – jako próbujący ze wszystkich sił opanować chaos rozlewającej się przemocy. W związku z tym, podczas wojny domowej w Izraelu nie chce śmierci nikogo z rodu królewskiego. Nie sposób jednak nie zauważyć, że czerpie oczywiste korzyści ze śmierci właśnie tych postaci, stopniowo, aczkolwiek bardzo konsekwentnie, umacniając swoją pozycję i władzę w Izraelu. Niech takim przykładem będzie zabicie przez dwóch żołnierzy Dawida wspomnianego Iszbaala. W tym miejscu znowu warto podkreślić, że powtórzyli oni dokładnie ten sam schemat, co w przypadku młodego Amalekity. Byli oni bowiem przekonani, że każdy, kto zabije Iszbaala, może oczekiwać nagrody od Dawida, dlatego też zrobili to bez jego zgody. Za karę ci dwaj giną, a Dawid lamentuje po śmierci Iszbaala, tak samo jak wcześniej po śmierci Saula. Nie mniej ta przemoc dokonana wobec Iszbaala otwiera mu ostatecznie drogę do stania się królem nad całym Izraelem i ustanowienia stolicy w Jerozolimie272 . W związku ze śmiercią kolejnych wewnętrznych wrogów Dawida ten „stawał się coraz potężniejszy, bo Pan, Bóg Zastępów, był z nim”273. Dopiero po tych wydarzeniach Dawid stał się godny, aby 270 271 272 273 sceny, w której Saul, jak i jego synowie, przestają być uznani za pochodzący z ludu Izraela, [w:] 2 Sm 21, 3–6. Ciekawą wskazówką jest to, że według Słownika Biblijnego Pierwszym imieniem Iszbaala było Eszbaal co oznaczało „mąż należący do pana”. Redaktorzy biblijni zmienili je później na „męża wstydu”, [za:] Iszbaal, [w:] W.R.F. Browing, dz. cyt., s. 200. 2 Sm 3, 1. Tamże. 2 Sm 5, 1–3. 2 Sm 5, 10. 78 �wreszcie sprowadzić Arkę Przymierza274 do Jerozolimy i budować Bogu dom na mieszkanie275. Należy zwrócić uwagę na to, że Arkę mógł sprowadzić dopiero Dawid, a nie Saul lub jakikolwiek inny przedstawiciel jego rodziny, co jest kolejnym dowodem na to, że to Dawida Bóg sobie upodobał. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż rozpoczęcie budowania Domu Bożego, powrót Arki do Ziemi Obiecanej oraz wzrost potęgi Dawida są ściśle ze sobą związane. Dzisiaj byśmy nazwali to teatralną legitymizacją władzy prawdziwego bohatera sagi oraz ostatecznym odrzuceniem bohatera fałszywego. Żeby to jednak dostrzec wyraźniej i w całej okazałości, chciałbym pominąć kolejne wątki, pojawiające się Księdze Samuela, do których gorąco odsyłam wnikliwego czytelnika, i skoncentrować się na trzech ostatnich. Niezwykle istotne jest to, że dwa pierwsze stanowią przykład podwójnego powtórzenia tej samej sekwencji, która jest zawarta w Księgach Samuela, co z kolei prowadzi do ofiary rytualnej kończącej kryzys ofiarniczy. Nikogo nie powinno to jednak dziwić, bowiem powtórzenie jest charakterystyczne dla wszelkiego rodzaju mitów i posiada funkcję „odsłonięcia struktury mitu”276. Bardzo ważne jest dostrzeżenie faktu, że żadna z tych dwóch warstw mitu nie jest identyczna277. Jeśli jednak będziemy poważnie traktować to, że celem tego mitu, jak zresztą każdego innego, jest przede wszystkim „dostarczenie logicznego modelu rozwiązania sprzeczności”278 i dodamy do tego jeszcze odsłonięcie logiki mechanizmu ofiarniczego oraz wzięcie w obronę przypadkowych ofiar, co wyróżnia Biblię spośród innych mitologii, wtedy łatwiej nam będzie dostrzec ukry274 275 276 277 278 Co ważne – w Arce znajdowały się dwie tablice stanowiące Prawo i przykazania ludu Izraela. Wspomniane przykazania spisane palcem Bożym na tablicach kamiennych stanowiły świadectwo opieki Boga nad swoim pomazańcem (w Księdze Wyjścia był to Mojżesz, według Z. Freuda zamordowany fundator nowej religii, [za:] Z. Freud, Człowiek imieniem Mojżesz a religia monoteistyczna, Warszawa 1994) oraz pouczenia dla całego ludu. Czytaj: Wj 24, 12; Wj, 31, 18. 2 Sm 7, 4–6. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 231. Tamże. Tamże. 79 �te, dla niewprawionego oka, znaczenie owych powtórzeń. Nie będę ukrywał, że w takich przypadkach łatwo zostać posądzonym o nadmierny redukcjonizm i traktowanie strukturalnych jednostek mitu, jakby były pozbawione niejednoznaczności 279. Nie mniej bronię tutaj poglądu Leacha, który uważał, że: Jeśli zamęt i inwersja z łatwością dadzą się zastosować w działaniu rytualnym, to użyte w narracji obracają się przeciwko niej. Jeśli opowieść mitohistoryczna służyć ma jako punkt odniesienia do dzisiejszych zachowań religijnych i parareligijnych, to nie może być ona bełkotem; musi się jawić jako sensowna280. Jeśli zatem będziemy pamiętali, że wspomniana saga opisuje relacje bohaterów w stanie liminalnym, betwixt and between, pomiędzy pierwszym porządkiem (grzesznym) – a pożądanym (złoty wiek Izraela), wtedy będzie dla nas w pełni jasne, że rolę mediatora między tymi porządkami pełni Dawid. Jego rywalizacja z Saulem i w konsekwencji śmierć pierwszego króla Izraela oraz jego potomków torują z kolei drogę do nastania złotego wieku Izraela i rządów Salomona – jego syna. Niezwykle inspirujące jest zwrócenie uwagi na to, że Dawida, którego czyny nie są mniej szkaradne niż zbrodnie Saula, nie spotyka taka sama kara jak pierwszego króla Izraela: Edytorzy tych złożonych pod względem literackim passusów nie ukrywają niegodziwości czynów obydwu monarchów, podkreślają ich skruchę, ale rozgrzeszają jedynie syna Jessego281. Dopiero przyjmując perspektywę teoretyczną Girarda, możemy dostrzec ofiarniczy mechanizm kryjący się za śmiercią Saula wybranego w strukturalnym zbiegu okoliczności, a przez to wpisanego wraz ze swoimi potomkami w kategorię „kozła ofiarnego”, czyli istot przeznaczonych do poświęcenia. Postępując w ten sposób, odsłaniam głęboką strukturę intersującego mnie mitu, ulegającą takim 279 280 281 M. Douglas, Znaczenie mitu…, s. 217. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 41. D. Dziadosz, dz. cyt., s. 492. 80 �transformacjom, aby „radykalna opozycja wyjściowa”282 (pierwszy porządek – pożądany porządek) odsłoniła specyficzną rolę mediatora (Dawida), którego konsekwentne działanie doprowadzi do wyjścia z trudnej sytuacji, w jakiej się znajduje targany kolejnymi kryzysami lud Izraela. Owym rozwiązaniem, co warto raz jeszcze podkreślić, jest odróżnienie złej przemocy od dobrej i zastosowanie tej drugiej wobec Saula i jego potomków składanych w rytualnej ofierze, co spowoduje zakończenie trwającego trzy lata głodu, oraz ostatecznie utoruje drogę do nadejścia złotego wieku. Pierwsze z powtórzeń dotyczy, wspomnianego pokrótce pomysłu Dawida, wybudowania domu (świątyni) dla Arki Przymierza. W odpowiedzi Bóg przez proroka Natana odpowiedział Dawidowi, że nigdy i nikogo o taki dom nie prosił. I daje do zrozumienia, że jest to kolejna innowacja powtarzająca sytuację tę, która dotyczyła ustanowienia monarchii w Izraelu. Nie mniej Bóg obiecuje, że inaczej niż w przypadku Saula Pan nigdy nie odwróci się od Dawida, a jego potomek będzie kontynuował władzę rodu Dawidowego. Ważne jest jednak to, o czym jasno jest napisane w Biblii, że z powodu grzechu Dawida to jego potomek, a nie on, dokończy budowę domu Pana283. Uradowany Dawid odprawia poetyckie modły284, dziękując w ten sposób Panu za opiekę i łaskę. Następnie podbija kolejne narody285, za każdym razem osobiście dowodząc w boju całym Izraelem. Działo się tak do czasu, gdy postanowił wysłać swoje sługi przeciwko Ammonitom286, samemu pozostając w Jerozolimie. W tym czasie wykorzystał Batszebę – żonę Uriasza Chittyty – swojego najemnika287. W wyniku tego zbliżenia Batszeba zachodzi w ciążę, natomiast Dawid postanawia zamordować jej męża, aby skandal zdrady małżeńskiej nigdy nie wyszedł na jaw. Interesujące jest to, 282 283 284 285 286 287 M. Czeremski, dz. cyt., s. 77. 2 Sm 7, 1–17. 2 Sm 7, 18–29. 2 Sm 8, 1–14. 2 Sm 11, 1. 2 Sm 11, 3. 81 �że Uriasz ginie łudząco podobną śmiercią do tej, jaka spotkała Saula. Uriasz z rozkazu Dawida został wysłany bowiem na misję samobójczą, w czasie której podstępnie został wystawiony na śmierć288 w walce z Ammonitami. Bóg słowami proroka Natana uświadomił Dawidowi, że ten jest winny morderstwa Uriasza i Bóg o tym wie289. W związku z tym Bóg ukaże śmiercią syna z grzesznego związku. Zdemaskowany przez Boga Dawid pości zatem przez cały okres ciąży Batszeby290. Po śmierci Uriasza i zakończonej żałobie Batszeby, Dawid przygarnął ją do siebie, a ta urodziła mu martwego syna291. Mimo to Dawid, skończywszy pokutę, powtórnie zaczął sypiać z Batszebą. Z tego związku rodzi się kolejny, warto zaznaczyć – drugi lub raczej – „właściwy” syn, który otrzymuje imię Salomon. Prorok Natan nadaje mu jednak jeszcze jedno imię – Jedidiasz292. Warto dodać, że jest to ten sam Salomon, który jako jedyny spośród licznych synów Dawida dostąpił ostatecznie zaszczytu panowania nad Izraelem w okresie jego złotego wieku. Uważnemu czytelnikowi sagi nie trudno jest dostrzec transformacyjny schemat opozycji binarnych. Dawid jest zatem niczym lud Izraela. Dawid pragnie sprowadzić Arkę do Jerozolimy i jako pierwszy wybudować dom Panu. Lud Izraela natomiast chce być jak inne silne w wojnach narody i żąda od Boga, aby ten ustanowił nad nimi pierwszego króla. Bóg traktuje jedną i drugą prośbę w kategoriach grzechu bałwochwalstwa prowadzącego do nadużyć i śmierci niewinnych (Saula i Uriasza). Namacalnym dowodem grzechu Dawida będzie pierwsze dziecko, które urodzi się martwe. W przypadku Izraela jest to Saul, pierwszy i tragicznie zmarły król, bowiem od początku był ofiarą, której wyrok został jedynie odłożony w czasie. Po okresie przejściowym (pokuta Dawida − chaos w Izraelu) dopiero drugie dziecko (Salomon), (drugi król – Dawid), okazuje się tym 288 289 290 291 292 2 Sm 11, 1–26. 2 Sm 12, 1–14. 2 Sm 12, 15–23. 2 Sm 11, 26. Imię to oznacza „Umiłowany przez Pana”. 82 �właściwym, którego syn będzie panował w okresie złotego wieku. Muszę przy tym wyraźnie podkreślić, za Dariuszem Dziadoszem, że grzech Dawida nie jest wcale mniejszy od grzechu Saula. A zatem losy pierwszych dwu władców Izraela w kontekście popełnionych przez nich błędów są zbieżne jedynie do pewnego punktu. Dla pro dawidowych redaktorów tradycji o Saulu i Dawidzie scenografia upadku i klęski została zarezerwowana tylko dla pierwszego króla Izraela. W przypadku natomiast Dawida, założyciela dynastii, która okaże się fundamentem monarchii i podstawą dla nieograniczonych czasem i przestrzenią mesjańskich oczekiwań w Izraelu, nawet grzech i niewierność nie prowadzą do zguby, lecz co najwyżej do krótkotrwałej Bożej reprymendy 293. Uważam, że tragizmu Saula nie można tłumaczyć po prostu „paradoksem Bożego miłosierdzia”294, lecz konsekwentnie odsłanianym przez autorów biblijnych strukturalnym zbiegiem okoliczności wpisanym w logikę kryzysu ofiarniczego! Analizując sagę w tym kontekście, dochodzę do wniosku, że pierwszy król Izraela i jego potomkowie nabyli stygmaty ofiarnicze295, stając się w ten sposób potencjalnymi ofiarami należącymi do kategorii istot do poświęcenia296. Drugi wątek dotyczy konfliktu między Absalomem – młodszym synem Dawida a Amnonem – jego synem pierworodnym. I w tym przypadku mamy do czynienia z kolejną inwersją dialektyczną w ramach sagi o Dawidzie i Saulu. Tym razem Amnon zapragnął siostry swojego brata Absaloma 297. Następnie zgwałcił ją i kazał wyrzucić na ulicę. Gwałt i kazirodztwo ustawia Amnona, prawowitego następcę Dawida, w bardzo złej sytuacji, bowiem jest to kolejna postać, która za Saulem wchodzi na szlak „dawnej drogi”. Tym razem na zlecenie Absaloma, niemal od razu, biorąc pod uwagę kolejność następujących po sobie wydarzeń mito-logicznych, 293 294 295 296 297 D. Dziadosz, dz. cyt., s. 498. Tamże. R. Girard, Kozioł ofiarny…, s. 33–36. Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 141. 2 Sm 13, 1. 83 �ginie pierworodny. Młodszy brat zabija najstarszego brata i od tego momentu, mimo licznych prób ojca szukającego sposobów załagodzenia kolejnego kryzysu targającego Izraelem 298 , znowu wybucha wojna domowa 299, lecz tym razem między Dawidem a jego zbuntowanym synem Absalomem. I tym razem jednak Dawid starał się unikać, jak mógł, śmierci swojego przeciwnika. Nie mniej kolejny już raz zabijali za niego inni… Tym razem uciekający na mule przed sługami Dawida Absalom „zapuścił się pod konary wielkiego terebintu”300, zaplątawszy swoje włosy w konarach drzewa, zawisł między niebem a ziemią. Słudzy Dawida nie od razu postanowili zabić wiszącego Absaloma, bowiem bali się kary, jaka mogła ich z tego powodu spotkać. Najbliższy dowódca Dawida, który udał się w pogoń za Absalomem, wziął na siebie odpowiedzialność za ten czyn wbijając w jego serce trzy oszczepy 301. Mimo zadania tych ciosów Absalom jeszcze żył, dlatego podbiegło do niego dziesięciu giermków, którzy go dobili 302 . Tym razem zabójcy Absaloma, ani posłańcy, którzy donieśli o tym Dawidowi, nie zostali ukarani śmiercią303 . Po śmierci Absaloma Dawid pogrążył się w żałobie. Taka postawa króla nie spodobała się jego sługom, którzy wymusili na nim, aby zamiast pogrążać się w żałobie wystąpił przed swoim wojskiem, które walczyło przeciwko wojskom Absaloma, dziękując im za wierność i oddanie w służbie304 . Słudzy Dawida, zagrozili mu, że jeśli tego nie zrobi spotka go nieszczęście większe od nieszczęść, jakie dotykały go od młodości 305. Dawid ostatecznie ulega szantażowi, robiąc dokładnie to, czego oni od niego oczekiwali. 298 299 300 301 302 303 304 305 2 Sm 14. 2 Sm 15–18. 2 Sm 18, 9. 2 Sm 18, 14. 2 Sm 18, 15. 2 Sm 18–19. 2 Sm 19, 5–9. 2 Sm 19, 8. 84 �W przypadku tego powtórzenia Amnon jest transformacją Saula, który dokonuje jednak nieco innego, aczkolwiek jak najbardziej stereotypowego przewinienia, jakim jest kazirodztwo306. Absalom natomiast stanowi transformację Dawida, który jednak w odróżnieniu od swojego ojca jednoznacznie dopuszcza się zemsty na starszym bracie, dokonując „brudnego” morderstwa. Absalom mordujący publicznie Amnona myli w ten sposób złą przemoc z dobrą i dlatego musi go spotkać taka sama kara, jaka spotkała jego starszego brata. Śmierć Absaloma musi być zadana w sposób rytualny, czysty, tak aby nie doprowadziła do eskalacji przemocy. Dawid mimo wszystko wybaczający swojemu młodszemu synowi, w tym układzie wpisuje się w kategorię miłosiernego Boga, który obiecuje, że nigdy nie opuści307 swojego syna ani go nie zabije, choć walczy z jego wojskami308, chcąc opanować w ten sposób chaos wojny domowej. W ostateczności to stronnicy Dawida, kolejny raz wbrew jego woli, rytualnie mordują Absaloma. Tak oto kolejny raz mordu dopuszczają się stronnicy Dawida, a nie on sam, z tą jednak różnicą, że nie spotyka ich tym razem za to żadna kara. Mało tego − zmuszony przez nich Dawid przerywa żałobę po stracie syna i pod wpływem oczywistego szantażu dziękuje im za wierne wypełnienie służby. Drugie powtórzenie (w kontekście kolejnych strukturalnych powtórzeń motywu mitycznego), w którym uczestniczą tym razem synowie Dawida, otwiera drogę309 do ostatecznego i właściwego mordu rytualnego. Dopiero teraz, po być może nieco nużącej lecz niezbędnej analizie, możemy przejść do motywu biblijnego odpowiadającego strukturalnie ofierze przebłagalnej w postaci kozła ofiarnego, lecz złożonego Bogu. W kontekście głównego tematu sagi, jakim jest przejście z jednego porządku do drugiego, nie ma już żadnych wątpliwości, że wszelkiego rodzaju mordy w tym okresie 306 307 308 309 R. Girard, „Totem i tabu” a zakazy kazirodztwa, [w:] Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 35–76. 2 Sm 7, 1–17. 2 Sm 17. 2 Sm 20, 14–23. 85 �przejściowym prowadziły do tego właściwego – pojednawczego i oczyszczającego cały lud Izraela. Wracając już do tego konkretnego wydarzenia, należy podkreślić, że w tym czasie w całym Izraelu nastał głód, który trwał trzy lata 310. Dawid, nie korzystając tym razem z pośrednictwa proroka, sam poprosił o pomoc Pana, a ten dał mu taką oto odpowiedź: Krew pozostaje na Saulu i jego domu: bo wymordował on Gibeonitów311. Głód jest przedstawiany w Biblii jako bezpośrednia przyczyna domniemanego grzechu Saula wobec Gibeonitów, o którym znacząco milczą autorzy biblijni 312 . Co ważne – ów grzech Saula spada także na jego potomków, którzy stopniowo deprecjonowani w trzecim powtórzeniu ostatecznie nie są uznani za członków ludu Izraela! Dawid natomiast przedstawiony jest jako król, który zostaje oddelegowany do tego, aby zmierzyć się – jak to ujął Bourdieu – z niebezpieczeństwami nieodłącznymi transgresji 313 . Dawid wypełnia wolę ludu, który oczekuje od niego, że ten zamieni zabójstwo w konieczną ofiarę albo raczej zaneguje świętokradztwo przez samo jego dokonanie314: Dawid zapytał Gibeonitów: „Co wam winienem uczynić i czym was ułagodzić, abyście błogosławili dziedzictwo Pańskie?”. Oświadczyli mu Gibeonici: „Z Saulem i jego domem, nie chodzi nam o srebro ani złoto. Nie chcemy również spowodować śmierci żadnego człowieka w Izraelu”315. Gdy Dawid usłyszał te zapewnienia, postanowił uczynić wszystko, o co go poproszą. Na co Gibeonici odpowiedzieli tak: „Z powodu człowieka, który nas niszczył i zamierzał naszą zgubę, żebyśmy przestali istnieć na całym obszarze 310 311 312 313 314 315 2 Sm 21, 1. Tamże. W przypisach istnieje tylko informacja dotycząca tego, że „opowieść o ich zagładzie nie zachowała się”. P. Bourdieu, Zmysł praktyczny…, s. 280. Tamże. 2 Sm 21, 3–4. 86 �Izraela, niech wydadzą nam siedmiu mężczyzn z jego potomków. Powiesimy ich wobec Pana na wzgórzu Saula, który był wybrańcem Pańskim”. Król odpowiedział: „Wydam ich wam”316. Co ciekawe i warte podkreślenia, także i tym razem Dawida (ofiarnika, mediatora) wyręczają w mordzie inni (Gibeonici). W ten sposób król Izraela unika po raz kolejny bezpośredniego kontaktu z krwią ofiar, którzy tym razem nie są nawet uznani za członków ludu Izraela. Nie mniej, z narracji biblijnej jasno wynika, że to król właśnie, a nie kto inny, bardzo dokładnie wyselekcjonował przyszłe ofiary317. Poza tym zabito ich na tym samym wzgórzu, na którym wcześniej zmarł opuszczony przez Boga Saul! Jest także ściśle określony czas, kiedy to miało miejsce: „Zostali straceni w pierwsze dni żniw: był to początek żniw jęczmienia”318. W konsekwencji tych działań: Zrobiono wszystko tak, jak król zarządził. Potem dopiero Bóg okazał się dla kraju łaskawy319. 316 317 318 319 2 Sm 21, 5–6. 2 Sm 21, 8. 2 Sm 21, 9. 2 Sm 21, 14. 87 ��Model dla tego, który czysto i dokładnie chce czynić swoją powinność To, co rzeczywiste i to, co wyobrażeniowe istnieją jedynie wtedy, gdy patrzy się z pewnego dystansu. Co dzieje się wówczas, gdy ów dystans, włączając w to dystans dzielący rzeczywistość od wyobrażenia, zaczyna zanikać, ulega wchłonięciu, a na jego miejscu pojawia się model?320 Przechodząc do analizy strukturalnej sagi, chciałbym za Leachem jeszcze raz przypomnieć, że procedury tego rodzaju nigdy nie dostarczają rozwiązań, które są „dobre” lub „złe”; pokazują one jednak istnienie niepełnych, częściowych wzorów321. Nie istnieje zatem żaden ostateczny punkt dojścia, w którym badacz mógłby powiedzieć, że oto rozumie już wszystko. Ich celem jest przede wszystkim odsłonięcie podstawy (modelu), który następnie umożliwi przyjrzenie się interesującym mnie zdarzeniom historycznym w zaskakujący być może dla wielu sposób. Koncentrując się jednak na rekonstrukcji wspomnianego wzoru, pragnę zwrócić uwagę na to, że forma kompozycyjna interesującej mnie sagi ma strukturę charakterystyczną dla zjawiska występującego w tekstach i znanego jako chiasmus. Chiasmus jest sekwencją, której elementy układają się następująco: a:b:c:c:b:a322. Edmund Leach, badając Biblię, słusznie zauważył, że sekwencja typu chiasmus odpowiada także sekwencji rytualnej odkrytej i opisanej ponad sto lat temu przez francuskiego etnografa Arnolda van Gennepa323. Jednak zaskoczony czytelnik może zadać pytanie: Co z tego wynika dla prowadzonego tutaj śledztwa? 320 321 322 323 J. Baudrillard, Symulacja i science-fiction, [w:] Tenże, Symulakry i symulacja, Warszawa 2005, s. 149. E. Leach, [w:] Wprowadzenie…, s. 13. Tenże, Przeciw podziałowi na gatunki: Czy przypowieści stawiają światło na świeczniku czy ukrywają je pod korcem, [w:] E. Leach, D.A. Aycock, Siostra Mojżesza…, s. 130. Tamże, s. 131. �Śpiesząc z odpowiedzią na to pytanie, uznałem, że warto pójść za radą brytyjskiego antropologa i połączyć chiasmus biblijny z obrzędem przejścia324 z co najmniej pięciu powodów. Po pierwsze – w ten sposób przedstawię kolejny istotny dowód na to, że saga stanowi „przepis dla rytualnego wykonania”325. Po drugie – łatwiej mi będzie dowieść tego, w jaki sposób biblijna saga odpowiada modelowemu zapisowi trójfazowej struktury obrzędu przejścia326. Po trzecie – taki zabieg umożliwi czytelnikowi dostrzeżenie wydarzeń, których funkcja polega na umożliwieniu przejścia z jednej sekwencji rytualnej do kolejnej. Po czwarte – wskazanie wydarzeń następujących po sobie diachronicznie wzdłuż pewnej osi (od lewej do prawej)327 w logice mitu pozwoli mi stworzyć, używając terminologii strukturalistycznej, szereg syntagmatyczny, odpowiadający ich wzajemnym relacjom. Po piąte wreszcie – na podstawie dokonanej analizy, będę mógł wykazać ich realizacje paradygmatyczne328 najpierw w kontekście analiz morfologicznych bajki magicznej329, a następnie w ramach interesujących mnie mito-historii ujętych w ramy dramatu społecznego. Postępując w ten sposób, dzięki łączeniu wydarzeń synchronicznie (wzdłuż osi, z góry w dół)330, odkryję wiązki relacji331 odpowiadające mito-logice wprawienia w ruch mechanizmu rytualnego. W tym miejscu chcę przyjrzeć się dokładnie teorii Arnolda van Gennepa. Jego zdaniem obrzędy przejścia dotyczą tych dziedzin życia, w których pojawia się zmiana. I tak oto: 324 325 326 327 328 329 330 331 A. van Gennep, Obrzędy przejścia, Warszawa 2006. E. Leach, Przeciw podziałowi na gatunki…, s. 131. A. van Gennep, dz. cyt. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 213. M. Czeremski, Oswojenie bajki. Morfologia Władimira Proppa, [w:] W. Propp, Morfologia bajki magicznej, Kraków 2011, s. XIII. W. Propp, Morfologia bajki magicznej… C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 213. Tamże. 90 �(...) poczynając od różnych faz biograficznych (narodziny, dojrzewanie, małżeństwo, macierzyństwo i ojcostwo, śmierć) i zmieniającego się w związku z nimi statusu społecznego, przez awansowanie w hierarchii grupowej, przystępowanie do właściwych grup wieku, płciowych czy zawodowych, aż po zmiany w otaczającej przestrzeni wiążące się z przekraczaniem granic terytorialnych i wszelkich innych. W każdej z wymienionej sytuacji właściwa jednostce grupa społeczna symbolicznie, to jest przez stabilny i powtarzalny cykl obrzędów, komentuje zmianę dokonującą się w jej życiu332. Van Gennep, analizując niezliczone przykłady obrzędów pochodzących z całego świata, poszukiwał zasady uniwersalnej, która pomogłaby zrozumieć te specyficzne przejścia tak indywidualne jak i zbiorowe333. Dokonując licznych porównań, doszedł do wniosku, że rytuały mogą się różnić od siebie formą, natomiast zasadniczo odpowiada im ten sam mechanizm334. Ponadto każdy cykl rytualny składa się z trzech następujących po sobie sekwencji, które „towarzyszą przechodzeniu z jednego stanu do innego, z jednego świata (w ujęciu kosmicznym lub społecznym) do drugiego”335. Co ważne – van Gennep podkreślał, że owe sekwencje należy badać w kolejności ich występowania, we wzajemnej relacji oraz za każdym razem ujmować je w całość. Dopiero postępując w ten sposób możliwe jest zrozumienie ich mechanizmu działania oraz specyficznej symboliki, która im towarzyszy. Francuski naukowiec wspomniane sekwencje podzielił tym samym na: „rytuały wyłączenia (separacji), rytuały okresu przejściowego (marginalnego) i rytuały włączenia (integracji)”336. Tak oto kompletny schemat rytuałów przejścia składa się, jego zdaniem, z „rytuałów preliminalnych (wyłączenia), rytuałów liminalnych (okresu przejściowego) oraz rytuałów postliminalnych (włączenia)”337. Należy przy tym cały czas pamiętać, że w praktyce poszczególne grupy rytuałów różnią się od siebie wagą, 332 333 334 335 336 337 J. Tokarska-Bakir, Przemiany, [w:] A. van Gennep, dz. cyt., s. 7. M. Segalen, Obrzędy i rytuały współczesne, Warszawa 2009, s. 38. A. van Gennep, dz. cyt., s. 186. Tamże, s. 36. Tamże. Tamże, s. 36–37. 91 �jaką im się przypisuje, oraz stopniem rozwinięcia. Przykładowo – forma i czas trwania pierwszej (preliminalnej) i trzeciej (postliminalnej) fazy, czyli wyłączenia oraz włączenia, różnią się od siebie w zależności od tego, czego konkretnie dotyczą. Tak oto rytuały wyłączenia dominują w ceremoniach pogrzebowych, a rytuały włączenia w zaślubinach338. Jednak, jak słusznie zauważył Leach, logika zaproponowanej sekwencji rytu jasno wskazuje na to, że symbolika rytuału separacji powinna być mniej więcej identyczna z rytuałami integracji, z tą jednak różnicą, iż powinna być jej odwrotnością339. To w zasadzie potwierdza interesujący mnie rytuał dwóch kozłów ofiarnych. Van Gennep dowodził także, że każdy rytuał przejścia jest związany z przejściem ze sfery profanum do sacrum i z powrotem. Sacrum jednak rozumiał on jako kategorię „manifestującą się w szczególnych sytuacjach”340, co określał mianem „oscylacji sacrum”341. Jego zdaniem na co dzień człowiek żyje w rzeczywistości profanum, biorąc jednak udział w istotnym przejściu z jednego stanu do drugiego, z jednego miejsca do drugiego, znajduje się w rzeczywistości sacrum. Świetnie tłumaczy tę problematykę Buchowski: W myśl jego (van Gennepa – Ł.P.M.) założeń sacrum zlokalizować można „between and betwixt”, na styku nadprzyrodzonego i doczesnego. W tej koncepcji obrzędów przejścia między dwoma stanami społecznymi istnieje zawsze faza pośrednia. W jej trakcie poddani zabiegom bywają separowani z grupy, traktowani jako niebezpieczni dla współbratyńców, obłożeni tabu. Położenie przechodzących przez obrzędy jednostek ma być efektem ich kontaktu z sacrum. W czasie rites de passage działanie mocy sakralnych ulega intensyfikacji. Podejście rytualne wskazuje, że mamy do czynienia z sytuacją wyjątkową, w którą włączone są bezpośrednio siły „mistyczne”. Poprzez swe „dotknięcie” sacrum zmienia wymiar czasu, miejsca, wydarzenia i osób. Jednostki bądź grupy znajdujące 338 339 340 341 Tamże, s. 36. E. Leach, Przeciw podziałowi na gatunki…, s. 130. A. van Gennep, dz. cyt., s. 37. Tamże. 92 �się w fazie liminalnej są w stanie społecznego zawieszenia, społecznego niebytu, przestrzennej i czasowej próżni. Sacrum van Gennepa to zatem wszystko to, co znajduje się na skraju dwóch kategorii, obszar graniczny 342 . Wszystkie osoby, czy grupy znajdujące się w fazie liminalnej, działają zatem, będąc w stanie zawieszenia, społecznego niebytu. W tym czasie mogą robić wszystko to, co znajduje się na granicy tego, co na co dzień uchodzi dla nich za dopuszczalne i niedopuszczalne, legalne i nielegalne, dobre i złe, pożądane, lecz zakazane. Aktorzy społeczni znajdujący się w liminalności są wyłączeni z działania prawa, a także oceny moralnej, ponieważ znajdują się w kontakcie z siłami ambiwalentnej mocy sacrum. Rytuał kończy się po sprostaniu niezwykle ważnej próbie, która wymaga złamania nakazów i zakazów obowiązujących na co dzień, przez żyjących w sferze profanum. Po dokonaniu tych czynów w fazie marginalnej, rytualnie jednostka lub grupa zostaje ponownie włączona do społeczeństwa. Po integracji jednostka lub grupa znajduje się z powrotem w rzeczywistości profanum, czyli tam, gdzie wszelkich nakazów i zakazów, podziałów społecznych, relacji między osobami i grupami należy bezwzględnie przestrzegać. Spróbujmy teraz przyjrzeć się starotestamentowej sadze, tak jak proponował Leach, czyli w kontekście rytuałów przejścia odpowiadających sekwencji zwanej chiasmus. Następstwa zdarzeń będę starał się zapisać, tak jak zalecał Lévi-Strauss, w jak najkrótszych zdaniach343. Jak już wcześniej zaznaczyłem, saga o Saulu i Dawidzie dzieje się pomiędzy dwoma porządkami politycznymi, odpowiadającymi okresowi sędziów oraz monarchii344. 342 343 344 M. Buchowski, Magia i rytuał…, s. 87. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 212. Należy także pamiętać o chronologicznym układzie starotestamentowych ksiąg, z których wynika, że interesujące mnie dwie Księgi Samuela łączą wcześniejszą Księgę Sędziów i późniejszą Pierwszą Księgę Królewską. Księga Rut znajdująca się między Księgą Sędziów a Księgami Samuela jest ważna o tyle, o ile przypomina o rodowodzie Dawida. 93 �Przejście ze sfery profanum (okres sędziów) dotyczy całego ludu Izraela i rozpoczyna się od jego prośby skierowanej do Samuela (ostatniego sędziego), aby Bóg ustanowił nad nimi króla. Chcą bowiem, żeby to król właśnie prowadził w ich imieniu wojny z licznymi wrogami345. Powtórzę raz jeszcze, że prośba ta wynika z poczucia braku rzekomej mocy sędziów, czyli dotychczasowych przedstawicieli tego ludu, w walce z wrogami Izraela. Co ważne – jeszcze przed rozpoczęciem trójczłonowej sekwencji rytualnej Bóg ustami Samuela przestrzega lud przed konsekwencjami ich prośby: A Pan rzekł do Samuela: „Wysłuchaj głosu ludu we wszystkim, co mówi do ciebie, bo nie ciebie odrzucają, lecz Mnie odrzucają jako króla nad sobą. Podobnie jak postępowali od dnia, w którym ich wyprowadziłem z Egiptu, aż do dnia dzisiejszego, porzucając Mnie i służąc innym bogom, tak postępują i z tobą. Teraz jednak wysłuchaj ich głosu, tylko wyraźnie ich ostrzeż i oznajmij im prawo króla, który ma nad nimi panować” 346 . A zatem rozpoczęcie sekwencji rytualnej w starotestamentowej sadze, niezwykle jasno i precyzyjnie określone jest jako grzech odrzucenia Boga i początek służeniem innym bogom. Wybór pierwszego króla Izraela podkreśla symbolicznie fazę separacji ludu Izraela od Boga. Saul zostaje najpierw wybrany przez Samuela na przyszłego króla. Przed rytualnym losowaniem, mającym potwierdzić ten wybór, Saul zaczyna prorokować, stając się innym człowiekiem. Po tym mistycznym doświadczeniu Saul ukrywa się, bojąc się, że w wyniku losowania zostanie wybrany na króla. Jak wcześniej już podkreślałem, wybór Saula w formie losowania strukturalnie pokrywa się z wyborem kozła ofiarnego, jak się później okaże, poświęconego Azazelowi. Faza separacji wchodzi w kulminacyjną fazę, od momentu, gdy Saul staje przed próbą, której nie może sprostać. Chodzi oczywiście 345 346 1 Sm 8, 18–22. 1 Sm 8, 6–10. 94 �o darowanie życia Agagowi, królowi Amalekitów 347. Po tym wydarzeniu Bóg odrzuca Saula 348 i wybiera znów za pośrednictwem Samuela − Dawida, który niemal od razu stoi przed próbą której – w odróżnieniu od Saula – udaje mu się sprostać, zabijając Goliata 349 i ratując w ten sposób „honor ludu Izraela”. Od momentu nieudanej próby Saula i udanej próby Dawida rywalizacja tych dwóch postaci osiąga swój kulminacyjny etap. Saul prześladujący Dawida stopniowo jest deprecjonowany, natomiast Dawid wprost proporcjonalnie rośnie w siłę, przechodząc pozytywnie kolejne próby świadczące o tym, że Bóg go sobie umiłował. W końcu dochodzi do spotkania Saula i Dawida w jaskini Engaddi, w której Dawid daruje życie królowi. W tym kontekście Dawid pozytywnie przechodzi kolejną próbę, nie zabijając Saula i rozróżniając w ten sposób dobrą przemoc od złej. Opuszczony przez Boga Saul ostatecznie ginie śmiercią samobójczą na wzgórzu Gilboa, co stanowi wydarzenie centralne w fazie liminalnej. W tej fazie podkreślana jest ambiwalencja Saula jako pomazańca Bożego, którego śmierć opłakuje Dawid, mimo iż ten go wcześniej prześladował. Śmierć Saula jednak nie kończy chaosu, lecz powoduje jego rozlanie. Od śmierci Saula trwają nieustanne próby przywrócenia równowagi i ustanowienia odmienionej struktury. Po śmierci Saula, w zasadzie od wydarzenia rozpoczynającego Drugą Księgę Samuela, mamy do czynienia z licznymi próbami rytualnej przemocy mającymi na celu zatrzymanie rozlewającego się chaosu. Wszystkie opisane w tym okresie powtórzenia prowadzą do odróżnienia dobrej przemocy od złej. Należy jednak cały czas pamiętać, że w tym czasie Dawid dopuszcza się nie mniej 347 348 349 „Saul odrzekł Samuelowi: «Popełniłem grzech: Przekroczyłem nakaz Pana i twoje wskazania, bałem się bowiem ludu i usłuchałem jego głosu»”. 1 Sm 15, 24. 1 Sm 15, 22–23; 1 Sm 15, 28–33. 1 Sm 17, 32–37. 95 �szkaradnych czynów niż Saul 350 . Istotna różnica polega jednak na tym, że Bóg obiecał mu, iż mimo to nigdy nie opuści Dawida i jego potomków. Właściwa faza integracji rozpoczyna się od udanego rytuału, w ramach którego Dawid otwarcie selekcjonuje siedmiu mężczyzn będących potomkami Saula (obdarzone stygmatami ofiarniczymi istoty do poświęcenia) i pozwala złożyć ich w ofierze przebłagalnej. Nie robi tego jednak bezpośrednio, lecz czynią to za niego Gibeonici, wieszając siedmiu wyselekcjonowanych mężczyzn na tym samym wzgórzu, na którym zginął Saul 351. Należy z całą mocą podkreślić, że rytuał przebłagalny, który jest jednocześnie rytuałem włączenia, stanowi kontynuację wyboru Saula na pierwszego króla Izraela. O ile jednak Saul był kozłem ofiarnym przeznaczonym dla Azazela, to jego potomkowie odpowiadają strukturalnie drugiemu wylosowanemu kozłowi przeznaczonemu na ofiarę przebłagalną dla Pana 352 . W istocie dopiero ta druga precyzyjnie złożona ofiara ma moc kończącą kryzys i jednoczącą lud Izraela! W przypadku drugiego mordu, Dawid staje się ofiarnikiem, który czysto i dokładnie czyni swoją powinność. W konsekwencji Salomon – syn Dawida zostaje królem Izraela i rządzi w okresie złotego wieku Izraela. Poniżej przedstawiam schemat rytuału przejścia odpowiadający starotestamentowej sadze: 350 351 352 2 Sm 12, 1–14. 2 Sm 21, 6; 2 Sm 21, 12. Przypominam fragment: „Zrobiono wszystko tak, jak król zarządził. Potem dopiero Bóg okazał się dla kraju łaskawy”, 2 Sm 21, 14. 96 �FAZA LAMINALNA E/F G H I SFERA SACRUM SEPARACJA D WŁĄCZENIE J OKRES SĘDZIÓW (BRAK MOCY) A SFERA PROFANUM ZŁOTY WIEK IZRAELA (POWRÓT MOCY) B/C K L SFERA PROFANUM Schemat 1. Struktura obrzędu przejścia odpowiadająca starotestamentowej sadze. Opis schematu: A – brak mocy sędziów, B – lud prosi Samuela, aby ten w imieniu Boga ustanowił króla nad nimi, co wiąże się z odrzuceniem Boga, C – Saul zostaje namaszczony na następcę Samuela i pierwszego króla Izraela, D – wybór Saula potwierdza losowanie, które strukturalnie odpowiada losowaniu kozła ofiarnego, E – Bóg opuszcza Saula po jego nieudanej próbie, jaką jest darowanie życia Agagowi, F – Bóg wybiera Dawida, który sprostał próbie, jaką jest zabicie Goliata, G – śmierć Saula na wzgórzu Gilboa odpowiadająca śmierci kozła wypędzonego dla Azazela, H – Dawid próbuje zatrzymać rozlewający się chaos, starając się cały czas odróżnić dobrą przemoc od złej I – Dawid dokonuje prawidłowej selekcji ofiarniczej (odróżnia dobrą przemoc od złej) i, za pośrednictwem Gibeonitów, rytualnie morduje siedmiu mężczyzn z rodu Saula. Bóg okazuje się dla Izraela łaskawy (odwrotność E), J – elekcja jest kontynuacją ofiary przebłagalnej (D) przebiegającej według logiki kozła ofiarnego z tą różnicą, że siedmiu mężczyzn z rodu Saula wpisuje się w kategorię kozła ofiarowanego Panu, a nie Azazelowi. Ofiara Dawida zostaje przyjęta (drugi kozioł został poświęcony, rytuał przebłagalny został zakończony, „trwający trzy lata głód” został zakończony), co jest ostatecznym dowodem opieki Boga nad Dawidem, K – pełen mocy Bożej Salomon (Jedidiasz – „umiłowany Jahwe”) zostaje namaszczony przez Dawida na króla, L – rozpoczyna się pełen mocy okres zwany złotym wiekiem Izraela. 97 ��ROZDZIAŁ II Świat zaczarowany, przemiany ogromne, skąd idą? Dokąd płyną? Czy z bajek i czarów?353 Znajdujemy się w strefie rządzonej logiką symulacji, nie mającej już nic wspólnego z logiką faktów i porządkiem racji. Symulacja charakteryzuje się precesją modelu, wszelkich modeli wobec najzwyklejszego faktu – modele istnieją jako pierwsze, a ich orbitalne, na wzór bomby, krążenie wytwarza prawdziwe pole magnetyczne wydarzenia354. Edmund Leach w artykule355 przytoczonym w pierwszym rozdziale dowodzi, że wraz z narastaniem wiedzy specjalistycznej w antropologii doszło do niepokojących podziałów na badaczy mitów, specjalistów zajmujących się podaniami ludowymi oraz tych, którzy koncentrowali się na bajce. W konsekwencji mity, podania ludowe, bajki oraz inne teksty kultury zostały przez specjalistów w swoich dziedzinach tak zdefiniowane i rozróżnione, aby wzajemnie się wykluczały 356 . Zdegustowany tym faktem antropolog przypomniał jednak, że wspomniane różnice zostały wprowadzone i podkreślone raczej w celu „zadowolenia osobistej ambicji uczonych”357 niż z myślą o pożytku poznawczym płynącym z koncentrowania się na istocie podziałów gatunkowych. Leach, będący katem na wszelkiego rodzaju ortodoksje i sztucznie podkreślane różnice wynikające z niepotrzebnej rywalizacji 353 354 355 356 357 J. Piłsudski, Przemówienie przez radio w ósmą rocznicę odzyskania niepodległości, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. IX, Warszawa 1991, s. 48–52. J. Baudrillard, Preceseja symulakrów, [w:] Tenże, Symulakry i symulacja…, s. 24. E. Leach, Przeciw podziałowi na gatunki… Tamże, s. 126. Tamże. �między naukowcami reprezentujących różne szkoły i tradycje358 , zachęca jednocześnie, aby antropolodzy skoncentrowali się na dużo ważniejszej kwestii. Chodzi oczywiście o skupienie uwagi badawczej na dekodowaniu tekstów świętych, będących scenariuszami dla procesów rytualnych, modelami dla konkretnych działań społecznych. W tym ujęciu zupełnie drugorzędne dla tak zorientowanego naukowca będzie to, czy scenariusz przekazywany jest w jednym czy drugim gatunku za pomocą narracji bajki magicznej, mitu, legendy, eposu czy plotki. Z mojego punktu widzenia wszystkie te gatunki nie są same w sobie tak interesujące jak sposób, w który łączą się one z działaniami społecznymi ujętymi w analizie procesualnej359, która: Zakłada analizę kultury, podobnie jak analizę strukturalno-funkcjonalną, z bardziej statyczną porównawczą analizą morfologiczną włącznie. Nie neguje ona żadnej z nich, lecz na pierwszym miejscu stawia dynamikę 360 . Przyjmując tę nieortodoksyjną perspektywę, najważniejsze dla prowadzonego tutaj śledztwa staje się zrekonstruowanie struktury organizującej te szczególne teksty oraz odtworzenie kategorii symbolicznych przez nią generowanych, po to aby możliwe stało się dostrzeżenie, że stanowią one zapis modelu wprawienia w ruch oraz działania interesującego mnie mechanizmu rytualnego. W tym miejscu moją uwagę badawczą koncentruję na niezwykle inspirujących analizach bajki magicznej dokonanych przez Władimira Proppa. Analizy morfologiczne bajek magicznych przeprowadzone przez rosyjskiego badacza są niezwykle 358 359 360 A. Kuper, An Interview with Edmund Leach, Current Anthropology 27 (4) 1986, s. 375–382, http://asc2.files.wordpress.com/2007/10/an-interview-with-edmund-leach.pdf (dostęp: 02.03.2012). V. Turner, Dramaty społeczne i opowieści o nich, [w:] Tenże, Od rytuału do teatru…, s. 97–146. Tenże, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 32. 100 �podobne do, o wiele późniejszych, choć niezależnie prowadzonych, analiz strukturalnych prowadzonych przez Claude Lévi-Straussa 361, które dotyczyły mitów. Idąc za namową Leacha, nie będę wdawał się w tym miejscu w nadmierne podkreślanie różnic między tymi dwoma ujęciami 362 . To, co mnie szczególnie interesuje, jest związane z wykazaniem, jak ich połączenie może korzystnie wpłynąć na bardziej szczegółową analizę mechanizmu rytualnego. Władimir Propp skoncentrował się w swoich badaniach na bajce magicznej, bowiem uznał ją za najbardziej archaiczną formę spośród innych narracji folklorystycznych, która – jego zdaniem – genetycznie wywodzi się z mitów 363 . Niezwykle istotne jest to, że rosyjski folklorysta nie widział różnic w budowie formalnej między mitem a bajką 364 , otwarcie przyznając, iż: (...) bajka magiczna, sprowadzona do swoich morfologicznych podstaw, jest m i t e m 365 . Mimo oczywistej zbieżności schematu kompozycyjnego mitu i bajki366 różnice między tymi tekstami rosyjski badacz dostrzegał przede wszystkim w ich funkcji społecznej. Tak oto przedstawiał swoją argumentację: 361 362 363 364 365 366 C. Lévi-Strauss, Struktura i forma. Rozważania o pracy Vladymira Proppa, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna II…, s. 129–160. Odpowiedź Proppa na artykuł Lévi-Straussa ukazał się w postaci dodatku do włoskiego wydania Morfologii bajki magicznej. Angielska wersja tego artykułu została opublikowana w połowie lat osiemdziesiątych: V. Propp, The structural and Historical Study of the Wondertale, [w:] Tenże, Theory and History of Folklore, Minneapolis 1984, s. 67–81. Świetnie to uczynił Maciej Czeremski, [w:] M. Czeremski, Oswojenie bajki…, s. XVII–XXV. W. Propp, Historyczne korzenie bajki magicznej, Warszawa 2003, s. 19. Tamże. Tenże, Morfologia bajki magicznej…, s. 88. Tenże, Pochwała bajki, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 49. 101 �Mitów nie opowiadano dla rozry wki, choć ich intrygujące wątki dostarczały słuchaczom przyjemności. Wiązały się one z kultami, miały obłaskawiać bogów, ci zaś – pomagać ludziom. Różnica między mitem a bajką polega więc na funkcji społecznej. „Mit, który utracił znaczenie społeczne, przekształca się w bajkę”. Mit jest opowiadaniem z porządku religijnego, bajka natomiast reprezentuje porządek estetyczny. Mit jest wcześniejszy, bajka zaś późniejsza. Tym samym różnią się one nie tyle jako przekazy, ale raczej ze względu na odbiór 367. Z mojego punktu widzenia i specyficznego charakteru poruszanego tutaj problemu argumentacja Proppa rozróżniająca mit i bajkę ze względu na ich specyficzny odbiór jest dla mnie wysoce niezadowalająca. O wiele istotniejsze są dla mnie bowiem te akcenty, które podkreślają, że rosyjski badacz traktował bajkę magiczną niczym wersję ludową mitu. Chciałbym zwrócić uwagę na fakt, że Propp dostrzegał ścisły związek między bajką magiczną a obrzędami. Jego zdaniem niektóre motywy bajek, jak także wykryte przez niego układy bajkowych funkcji, mogą odpowiadać strukturze obrzędów inicjacji 368 . W związku z tym rosyjski badacz zwracał uwagę na to, że w przypadkach, gdy obrzęd staje się całkowicie niejasny, wtedy bajka może stanowić tekst, w świetle którego możliwe stanie się jego zrozumienie. Natomiast wtedy, gdy geneza jakiegoś zjawiska społecznego jest niejasna, bajka magiczna może z kolei służyć za tekst, w świetle którego można odkryć jego dawno zapomniany charakter rytualny 369. Podsumowując, Propp uważał, że: Bajka nie narodziła się od razu jako gotowy gatunek. Wyrasta ona z mitu, sięgając korzeniami życia obrzędowego i kultowego. Z mitu wywodzą się również trwające do dzisiaj formy jej wykonania 370 . 367 368 369 370 Tamże, s. 50. Tenże, Historyczne korzenie bajki magicznej…, s. 17. Tenże, Bajka jako całość, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 171–184. Tenże, Historyczne korzenie bajki magicznej…, s. 18. Tenże, Życie bajki, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 77. 102 �Zgadzam się z Lévi-Straussem, który uznał, że nie ma istotnych powodów, aby przywiązywać się do podkreślania różnic między bajką magiczną i mitem. W konsekwencji francuski strukturalista zastanawiał się, czy lepszym określeniem dla bajki magicznej nie byłoby określenie: „bajka mityczna”371. Propp zresztą sam skłaniał się ku tej nazwie, przyznając, że z „historycznego punktu widzenia”372 byłaby ona uzasadniona. Warto w tym miejscu wtrącić jedynie, że Marshall Sahlins widział w bajce magicznej raczej ludową „teorię społeczeństwa”373 zanim ta stała się ostatecznie bajką. Pomijając na razie tę kwestię, papież strukturalizmu otwarcie przyznawał, że każdy badacz mitów: Prawie zawsze zauważa, iż te same opowiadania, postacie, moty wy – w identycznej formie lub przekształcone – pojawiają się w mitach i bajkach jednej populacji. Co więcej: bardzo rzadko zdarza się: że gwoli stworzenia pełnej serii przekształceń danego tematu mitycznego wystarczy odwołać się tylko do mitów (określanych w ten sposób przez tubylców). Niektórych z tych przekształceń trzeba szukać w bajkach, aczkolwiek można by wyprowadzić je na podstawie mitów w ścisłym tego słowa znaczeniu 374 . Rosyjski folklorysta podkreślał, że bajka magiczna stanowi najwspanialszą odmianę ludowej prozy artystycznej, która na wskroś przeniknięta jest wzniosłymi ideałami i dążeniem do najwyższych wartości 375 . Zanim jednak dokładniej przyjrzymy się wartościom przekazywanym przez ten szczególny typ bajki, niezwykle ważne są kryteria, na podstawie których rosyjski badacz wyodrębnił bajkę magiczną spośród innych tekstów folklorystycznych. Autor Morfologii bajki magicznej, kontynuując 371 372 373 374 375 C. Lévi-Strauss, Struktura i forma. Rozważania o pracy Vladymira Proppa…, s. 139. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 98. M. Sahlins, Obcy-Król, czyli Dumézil wśród Fidżyjczyków, [w:] Tenże, Wyspy historii…, s. 100. C. Lévi-Strauss, Struktura i forma. Rozważania o pracy Vladymira Proppa…, s. 142. W. Propp, Bajki magiczne, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 87. 103 �podejście formalistyczne charakterystyczne dla całego ruchu znanego szerzej jako Opojaz 376 , w swoich analizach skoncentrował się na autonomicznym badaniu tekstów rozpatrywanych pod kątem ich struktury czy raczej „morfologii” 377 właśnie: Owa „morfologia” narracji nastawiona była na rozpoznanie, wyróżnienie i obiektywny opis procesów literackich, co miało służyć dotarciu do „swoistości” danego tekstu czy grupy pewnych (na przykład poetyckich) tekstów. Traktowanie poszczególnych dzieł lub ich grup jako zamkniętych struktur z wewnątrzsystemowym konstytuowaniem znaczeń było analogiczne z założeniami językoznawstwa strukturalnego378. W swojej teorii morfologicznej Propp wyodrębnił dwa rodzaje komponentów, z których składa się bajka magiczna. Były to elementy stałe, oraz zmienne. Elementami stałymi, czyli tymi, które nieustannie się powtarzają, nie są – według Proppa – tematy bajek, ale funkcje postaci występujących w danej grupie motywów 379. Podam przykład zaproponowany przez Proppa, który świetnie ilustruje to podejście: Król wysyła Iwana na poszukiwanie królewny. Iwan wyrusza w drogę. Król wysyła Iwana po czarodziejski przedmiot. Iwan wyrusza w drogę. Siostra wysyła brata po lekarstwo. Brat wyrusza w drogę. Macocha wysyła pasierbicę po ogień. Dziewczynka wyrusza w drogę. Kowal wysyła parobka po krowę. Parobek wyrusza w drogę, itd. 380 . W tym przypadku „wyprawianie po coś” czy też „wyruszanie w drogę” to wielkości stałe, czyli funkcje. Zatem każda z występujących postaci może być wymieniona na wiele innych postaci, które będą realizowały te same funkcje. I tak na przykład zamiast króla może pojawić się chłop, kupiec, ojciec czy też, przywołując 376 377 378 379 380 D. Ulicka, Wstęp, [w:] W. Propp, Nie tylko bajka…, s. 15. M. Czeremski, Struktura mitów…, s. 64. Tamże, s. 64–65. M. Czeremski, Oswojenie bajki. Morfologia Władimira Proppa…, s. X. W. Propp, Transformacje bajek magicznych, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 143. 104 �bardziej współczesne jego transformacje, prezydent, klasa społeczna, mieszkańcy wioski, naród, generał, gospodyni domowa itd. itp. Odpowiednio: Iwanem, bratem, dziewczynką, parobkiem może być każda inna postać realizująca tę samą funkcję, czyli przykładowo: sportowiec, Naród Wybrany, Batman, polityk PiS-u, Józef Piłsudski, starotestamentowy Dawid, Bolek i Lolek, Reksio, Jezus Chrystus, Czerwony Kapturek czy pasta Colgate z reklamy itd. itp. Ważne jest, aby pamiętać, że konstytutywne dla tych wszystkich postaci jest, w przypadku króla jak i jego transformacji, to samo działanie, czyli „posyłanie”, natomiast w przypadku Iwana i jego transformacji – „wyruszanie w drogę”. W konsekwencji Propp nie myśli o bajce w kategoriach motywów (jednostek tematycznych), lecz rozpatruje ją jako kombinację funkcji, co prowadzi go do wniosku, że: (...) można analizować części składowe bajki niezależnie od tego, do jakiej fabuły należą 381. Na tym jednak nie koniec. Po analizie stu bajek, rosyjski badacz uznał, że istnieje dokładnie 31 specyficznych funkcji, które mimo przesunięć i wahnięć zachowują zawsze tę samą kolejność. Natomiast układ funkcji można nazwać właśnie kompozycją bajki. W konsekwencji dla autora Morfologii…: (...) bajka magiczna jest opowiadaniem, zbudowanym na właściwej kolejności przedstawionych funkcji w ich różnych odmianach, przy czym niektóre z tych funkcji mogą się nie pojawiać, a inne mogą się powtarzać 382 . Trzydzieści jeden funkcji, które poniżej przedstawię, są zatem wszystkimi wykrytymi i wyabstrahowanymi funkcjami, a nie tymi, które są wspólne dla wszystkich konkretnych bajek magicznych. Podsumowując, to właśnie wspomniany: 381 382 Tamże, s. 145. Tenże, Morfologia bajki magicznej…, s. 98. 105 �(...) układ funkcji można nazwać kompozycją bajki. A zatem bajki magiczne odznaczają się jednorodną kompozycją. To właśnie stanowi ich wyróżnik. Gatunek bajki magicznej należy więc charakteryzować nie ze względu na obecność cudownych momentów i nie na drodze wyliczania fabuł, lecz biorąc pod uwagę ich budowę lub kompozycję383. Analiza morfologiczna doprowadziła Proppa do stworzenia modelu bajki magicznej, na który składały się wspomniane funkcje. Są one z jednej strony tożsame z gatunkami działań siedmiu postaci384, z drugiej odpowiadają właściwemu porządkowi funkcji. Niezwykle ważne jest zrozumienie, że „krąg działań” postaci oznacza dystrybucję funkcji między rolami i jest w istocie modelem wtórnym, zależnym od modelu kolejności działań postaci385: Funkcje (gatunki działań) pozostają w stosunku do siebie w takiej samej relacji, jak kolejne nuty melodii (relacje poziome). Rodzaje działań wchodzących w skład tej samej funkcji odpowiadają natomiast różnym potencjalnym wysokościom pojedynczego dźwięku (relacje pionowe). W terminologii strukturalistycznej funkcje tworzą zatem szereg syntagmatyczny, a rodzaje działań to trzydzieści jeden odrębnych szeregów paradygmatycznych386. Proponuję jednak, żeby podczas odczytywania zrekonstruowanego przez Proppa układu funkcji, dla ułatwienia interpretować go jednocześnie w kontekście odkrytego przez van Gennepa schematu obrzędu przejścia. Postępując w ten sposób, nie tylko przekonamy się, że budowa bajki magicznej odpowiada układowi typu chiasmus, na co już zwrócił uwagę Leach, analizując mitologię biblijną, ale jest także specyficznym modelem pokazującym żywotność scenariusza będącego wzorem dla rytualnych działań dla wszystkich tych, 383 384 385 386 Tenże, Bajki magiczne…, s. 92. Postaciami tymi są: antagonista (złoczyńca), darczyńca (dawca), magiczny pomocnik, królewna lub jej ojciec, osoba posyłająca, bohater i fałszywy bohater [za:] W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 75–79. E. Mieletinski, Strukturalno-typologiczne badania bajki, [w:] W. Propp, Morfologia bajki magicznej..., s. 161. M. Czeremski, Oswojenie bajki. Morfologia Władimira Proppa…, s. XIII. 106 �którzy mitu (w naszym przypadku są to dwie starotestamentowe Księgi Samuela) znać nie muszą. Wystarczy bowiem, że uświadomimy sobie, jak ogromny wpływ na kształtowanie naszego odbioru świata ma czytanie i opowiadanie bajek, narracje historyczne387, wszelkie przekazy medialne388, relacje z wydarzeń historycznych389, wydarzeń telewizyjnych transmitowanych na żywo390, jak ważne w konstruowaniu wizji świata mają obejrzane filmy391, reklamy392, czytanie tak popularnych powieści kryminalnych393, które wewnętrznie realizują układ funkcji odpowiadający w istocie kompozycji bajki magicznej. Zatem nie ma nic szczególnego w tym, że także politycy sięgają po te schematy, aby rozumieć, opisywać świat oraz wyznaczać i realizować cele, które następnie uważają za „konieczność historyczną”, za „naturalną kolej rzeczy” czy wręcz narzucającą się z dużą siłą „oczywistość”. Michel de Certeau w słynnej książce Wynaleźć codzienność wskazał jednak na jeszcze jeden niezwykle interesujący aspekt analiz Proppa: Aktualne nowatorstwo Proppa polega na analizie taktyk, których zestaw i kombinacje znajdują się w bajkach, dokonywanych na podstawie elementarnych jednostek niebędących znaczeniami ani postaciami, ale czynnościami odnoszącymi się do konfliktowych sytuacji. Interpretacja ta pozwala więc kolejnym badaczom uznać bajki za strategiczne dyskursy ludu. (…) W historiach owych, odwracających nierzadko stosunki sił i – jak opowieści 387 388 389 390 391 392 393 P. Ricoeur, Intryga i historyczna opowieść, Kraków 2008, H. White, Poetyka pisarstwa historycznego, Kraków 2000, H. White, Proza historyczna, Kraków 2009, J. Wasilewski, Opowieści o Polsce. Retoryka narracji, Warszawa 2012. E.W. Rothenbuhler, Komunikacja rytualna, Kraków 2003, s. 99–120. J. Tokarska-Bakir, Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Warszawa 2008, D. Kosiński, Teatra polskie: historie, Warszawa 2010, M. Sahlins, Z przeprosinami dla Tukidydesa. Rozumienie historii jako kultury i odwrotnie, Kraków 2011. J. Baudrillard, Wojny w zatoce nie było, Warszawa 2006, D. Dayan, E. Katz, Wydarzenia medialne. Historia Transmitowana na żywo, Warszawa 2008, A. Jawłowski, Święty ład. Rytuał i mit mundialu, Warszawa 2007. R. Stam, R. Burgoyne, S. Flitterman-Lewis, New Vocabularies in Film Semiotics. Structuralism, Postructuralism and Beyond, London 2000, Ch. Vogel, Podróż autora. Struktury mityczne dla scenarzystów i pisarzy, Warszawa 2010. J. Barański, Socjotechnika, między magią a analogią…, s. 93–116. U. Eco, Nieobecna struktura, Warszawa 2003, s. 395, M. Czubaj, dz. cyt., Gdańsk 2010, s. 80–81. 107 �o cudach – zapewniających słabemu zwycięstwo w utopijnej przestrzeni cudowności, ujawniają się formalne struktury codziennych praktyk. Przestrzeń ta zabezpiecza broń słabego przed rzeczywistością ustalonego porządku. Skrywa ją także przed społecznymi kategoriami, które „nadają bieg historii”, ponieważ nad nią panują. A tam, gdzie historiografia opowiada w czasie przeszłym o strategiach ustanowionej władzy, historie „magiczne” oferują swej publiczności (cześć uważnemu słuchaczowi) taktyki możliwe do wykorzystania w przyszłości 394. Zanim jednak stanie się jasne, na czym polega strategiczna siła „dyskursu ludu”, ta specyficzna broń słabego przed rzeczywistością ustalonego porządku, warto najpierw przyjrzeć się wymienionym przez Proppa funkcjom, które z jednej strony pokrywają się ze schematem obrzędu przejścia, a z drugiej odpowiadają wspomnianej sekwencji rytualnej opisanej przez Leacha i zastosowanej przeze mnie do analizy starotestamentowej sagi. Właśnie z tych powodów proponuję, żeby uważny czytelnik odczytywał starotestamentową sagę i kręgi działań występujących tam postaci w kontekście funkcji zaproponowanych przez Proppa. Analizując bajkę magiczną, warto pamiętać, że rosyjski badacz stworzył statyczny model uniwersalny (szereg syntagmatyczny), natomiast sensy przypisywane postaciom oraz ich atrybutom – w jego przypadku i w każdym kolejnym – mają charakter lokalny (realizacje paradygmatyczne). Dzieje się tak, bowiem zdaniem Proppa, struktura nie występuje w postaci abstrakcyjnej, lecz jest dostępna jedynie w konkretnej narracji, która realizowana jest w charakterystycznych dla każdej kultury kodach. Dlatego tak ważne jest, aby wychodząc od modelu Proppa, przenieść go w odmienny kontekst kulturowy w celu odkrycia interesującego mnie słownika konkretnie stosowanych kodów. Postępując w ten sposób, łatwiej nam będzie zrozumieć, jak konkretne osoby pełniące funkcje społeczne łączą się z kręgami działań postaci, co z kolei 394 M. de Certeau, Wynaleźć codzienność. Sztuki działania, Kraków 2008, s. 25. 108 �pozwoli wykazać istnienie kulturowych tendencji we wrzucaniu konkretnych osób w symboliczne kategorie antagonisty, bohatera czy fałszywego bohatera395. Każda bajka magiczna zaczyna się od sytuacji początkowej, w której następuje jakieś nieszczęście, stanowiące transformację b r a k u 396 . Propp podkreślał, że siedem pierwszych funkcji bajki magicznej stanowi przygotowanie do właściwej akcji. I tak oto funkcja I oznacza sytuację, w której jeden z członków rodziny odchodzi z domu 397 (w starotestamentowej sadze oznacza to odejście od systemu politycznego opartego na Sędziach). Następnie bohater otrzymuje zakaz (II funkcja). W kontekście sagi funkcja ta realizowana jest poprzez ostrzeżenie Boga, że prośba ludu, aby ustanowić króla nad nimi, jest grzechem bałwochwalstwa 398 . Naruszenie zakazu (III funkcja)399 jest ściśle związane z otrzymaniem zakazu (II funkcja). Tak więc funkcje II i III stanowią podwójny element, co oznacza, że druga połowa może się pojawiać bez pierwszej. Bardzo ważne jest, że od tego momentu w narracji bajki pojawia się postać antagonisty bohatera, złoczyńcy400: Jego rolą jest zakłócenie spokoju szczęśliwej rodziny, wywołanie jakiegoś nieszczęścia, przyniesienie szkody, wyrządzenie krzywdy. Przeciwnikiem bohatera może być zarówno smok, jak i diabeł, rozbójnik, czarownica czy macocha (…) Przyszedł, zakradł się, czy przyleciał i zaczyna działać 401. 395 396 397 398 399 400 401 J.J. Liszka, The Semiotic of Myth. A Critical Study of Symbol, Bloomington 1989, s. 121–128. W. Propp, Bajki magiczne…, s. 98, 1 Sm 8, 5. Tenże, Morfologia bajki magicznej…, s. 28. 1 Sm 8, 1–18. 1 Sm 8, 18–22. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 29. Tamże. 109 �Jak starałem się wykazać w rozdziale pierwszym, ustanowienie króla związane jest z odrzuceniem Boga, co umożliwia wprawienie w ruch mechanizmu, który zdaniem Girarda, jest w istocie szatanem402… Funkcja IV polega na dokonywaniu zwiadu przez antagonistę. Następnie antagonista otrzymuje informacje o swojej ofierze (lud Izraela), co stanowi funkcję V. W konsekwencji złoczyńca usiłuje oszukać swoją ofiarę, aby zapanować nad nią lub jej mieniem, co określił Propp mianem podstępu (funkcja VI)403. W tym celu antagonista może zmienić postać, działać przez namowę, stosować rozliczne oszustwa czy formy przemocy. Ostatecznie ofiara ulega oszustwu i mimowolnie pomaga wrogowi, co stanowi funkcję VII. Według Proppa bohater zawsze ulega namowom antagonisty, co prowadzi do nieszczęścia przygotowawczego404. W kontekście sagi ta funkcja odpowiada losowaniu, które z jednej strony publicznie potwierdza wybór Saula na króla, z drugiej odpowiada strukturalnie losowaniu kozła ofiarnego przeznaczonego nie Panu, lecz – jak wynika ze strukturalnej analizy sagi – Azazelowi oraz, jak wiemy, stanowi stygmat ofiarniczy kozła, który stanie się ofiarą przebłagalną złożoną następnie w ofierze Bogu. W konsekwencji dochodzi do niezwykle ważnej funkcji VIII, w której antagonista wyrządza jednemu z członków rodziny szkodę lub krzywdę, co w konsekwencji uruchamia właściwą akcję całej bajki405: Odejście, naruszenie zakazu, udzielenie informacji, udane oszustwo – wszystko to przygotowuje tę funkcję, umożliwia ją lub przynajmniej ułatwia. Dlatego pierwsze siedem funkcji można traktować jako część przygotowawczą bajki, podczas gdy szkodzenie stanowi jej zawiązanie406. 402 403 404 405 406 R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 44–58. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 31. Tamże, s. 32. Tamże. Tamże. 110 �Antagonista szkodzi na bardzo wiele sposobów. Propp szczegółowo opisuje 19 z nich. Niezwykle ważne jest to, że nie wszystkie bajki zaczynają się od szkodzenia (kradzieży, zabicia, wypędzenia, grożenia, dręczenia). Jego ekwiwalentem morfologicznym, jak zaznaczyłem nieco wcześniej, jest wspomniany już brak, niedostatek, który prowadzi do poszukiwań407. W tym miejscu Propp wprowadza kolejną funkcję, którą oznacza jako VIIIa. Chodzi o to, jak to określił rosyjski badacz, że jednemu z członków rodziny czegoś brakuje, pragnie on coś posiadać408. Gdyby Girard znał pracę Proppa, zapewne na tej funkcji szczególnie skupiłby swoją uwagę. Co ciekawe – brak odpowiadający funkcji VIII lub VIIIa pojawia się z konieczności w każdej bajce i, zdaniem Proppa, nie ma innych form zawiązania akcji. Zatem zawiązanie ma ścisły związek ze szczególnym rodzajem pragnienia, które Girard określił mianem pragnienia mimetycznego prowadzącego do rywalizacji mimetycznej i w konsekwencji kryzysu ofiarniczego. Funkcja IX opisana jest następująco: bohater dowiaduje się o nieszczęściu lub braku; zostaje wysłany lub pozwala mu się odejść. Ta funkcja jest niezwykle ważna, ponieważ wprowadza do bajki postać bohatera. Niestety, Propp w żaden sposób nie problematyzuje tej funkcji, wprowadzając przy tej okazji postać bohatera fałszywego (choć dostrzega w tym miejscu dwa rodzaje bohatera: pokrzywdzonego i poszukującego). Bohaterowi fałszywemu poświęca inne funkcje, co za chwilę zaprezentuję. Funkcja IX realizowana może być także w ten sposób, że bohater zostaje wygnany, skazany na śmierć, lecz zostaje potajemnie uwolniony, a zatem wyrusza w drogę wbrew swojej woli lub musi wyruszyć w drogę, bowiem alternatywą jest dla niego śmierć409. Z analizy starotestamentowej sagi jasno wynika, że pragnienie ustanowienia monarchii w Izraelu płynęła z pragnienia ludu bycia jak inne narody, które posiadają króla, a dzięki temu 407 408 409 Tamże, s. 35. Tamże, s. 36. Tamże, s. 38–39. 111 �są skuteczniejsze w prowadzeniu wojen ze swoimi wrogami. Zatem zadaniem Saula jako króla jest przede wszystkim zwyciężać wrogów Izraela. Równie interesująca jest funkcja X, w której poszukujący zgadza się lub decyduje na przeciwdziałanie. Należy jednak pamiętać, że w przypadku wygnanych, zabitych, zaczarowanych i zamienionych bohaterów ten element nie występuje, bowiem nie mają oni woli wyzwolenia410. W ten sposób dochodzimy do funkcji XI, w której bohater opuszcza dom. Funkcja ta jest realizowana na dwa różne sposoby w zależności od tego, czy bohater jest poszukujący, czy też pokrzywdzony. Pamiętając o wnioskach płynących z analizy strukturalnej starotestamentowej sagi, intuicja badawcza każe mi podążać za losem wygnanego bohatera, którego pozornie tylko czekają przygody bez określonego celu411, bowiem należy pamiętać, że każda bajka magiczna kończy się XXXI funkcją określaną mianem wesela, co oznaczać może także zdobycie przedmiotu poszukiwań, jak również zostanie królem „innego”, „złotego” królestwa. Przypomnę raz jeszcze, że jedyną alternatywą jest surowa kara i zdemaskowanie bohatera jako bohatera fałszywego lub antagonisty, co określane jest jako funkcja XXVIII. Zanim jednak do tego przejdę, chciałbym zwrócić uwagę na to, że w funkcji XI pojawia się nowa postać nazwana przez Proppa darczyńcą lub dawcą412. Darczyńcą, w kontekście tekstu mito-logicznego, jest, w mojej ocenie, prorok Samuel, przez którego przemawiał Bóg. Przejdźmy jednak do funkcji XII, w której bohater zostaje poddany próbie przez darczyńcę, i tutaj znowu posłużę się cytatem: „co przygotowuje otrzymanie przez niego magicznego środka lub pomocnika”413. Ta funkcja określana jest jako: pierwsza funkcja darczyńcy414. A zatem darczyńca wystawia bohatera na próbę. W Biblii 410 411 412 413 414 Tamże, s. 39. Tamże. Tamże, s. 40. Tamże. Tamże. 112 �paradygmatyczną realizacją tej funkcji będzie oczywiście scena, która miała dać odpowiedź, czy Saul jest godny bycia królem nad Izraelem415. Ową próbą, o czym warto kolejny raz przypomnieć, miało być ukaranie Amalekitów polegające na ich wymordowaniu, zniszczeniu wszystkiego, co do nich należało oraz nałożeniu na nich klątwy416. Kluczowa dla losów bohatera jest jego odpowiedź na działania przyszłego darczyńcy (funkcja XIII). Jeśli bohater sprosta próbie, wtedy otrzymuje magiczną pomoc (funkcja XIV), jeśli nie − wtedy nie otrzymuje magicznego pomocnika lub środka, zostaje zdemaskowany jako fałszywy bohater i realizuje wspomnianą już wcześniej funkcję XXVIII. Następnie zostaje surowo ukarany przez darczyńcę, realizując funkcję XXX, co strukturalnie odpowiada końcowi bajki. Wiemy, że Saul nie sprostał próbie. Bojąc się swojego ludu, oszczędził życie Agagowi, za co w konsekwencji Bóg się od niego odwrócił417. Od tego momentu postać Saula wpisuje się w krąg działań bohatera fałszywego, co zapowiada nieuniknioną i straszną karę, jaka go czeka. Niezwykle ważne jest zrozumienie, że bajka może mieć kilka przebiegów. A zatem powinniśmy pamiętać o tym, że: Z punktu widzenia morfologii bajką można nazwać dowolną akcję rozwijającą się od szkody lub braku, przez pośrednie funkcje, aż do wesela lub do innych funkcji, występujących w charakterze rozwiązania. (…) Taki rozwój akcji nazwalibyśmy przebiegiem. Każde nowe wyrządzenie szkody, każda nowa strata lub brak, tworzą nowy przebieg. Jedna bajka może mieć kilka przebiegów, więc w toku analizy należy przede wszystkim ustalić, z ilu przebiegów się składa. Jeden przebieg może następować bezpośrednio po drugim, mogą się one jednak również przeplatać, rozpoczęty przebieg może się zatrzymywać, może pojawiać się nowy. Nie zawsze łatwo jest wydzielić przebiegi akcji, ale zawsze jest to możliwe, i to z wielką ścisłością418. 415 416 417 418 1 Sm 15, 1. 1 Sm 15, 1–3. 1 Sm 15, 10–23. W. Propp, Morfologia bajki magicznej..., s. 91. 113 �Analiza strukturalna starotestamentowej sagi odczytana w świetle teorii morfologicznej Proppa ukazała jak na razie dwa przebiegi. Przypomnę, że w pierwszym – Saul zrealizował rolę zarezerwowaną dla fałszywego bohatera, który nie sprostał zadaniu i w konsekwencji Bóg się od niego odwrócił (bohater nie otrzymał magicznej pomocy). Co oznacza, że pierwszy przebieg kończy się negatywnie. Los fałszywego bohatera jest okrutny, bo musi on zostać surowo ukarany, co w przypadku Saula oznacza, jak już wiemy, problematyczną śmierć na wzgórzu Gilboa. Zanim do niej jednak dochodzi, w strukturze mitu pojawia się postać Dawida, co odpowiada rozpoczęciu drugiego przebiegu, który ostatecznie kończy się pozytywnie. Chciałbym jednocześnie zaznaczyć, że Dawid realizuje wszystkie przygotowawcze funkcje aż do XIII, kiedy – w odróżnieniu od Saula – udaje mu się sprostać próbie (zabija Goliata), otrzymuje magiczną pomoc (błogosławieństwo Boże) i, w następnej kolejności, realizuje funkcję XV − zostaje przeniesiony z jednego królestwa do drugiego, co oznacza także przeniesienie bohatera do miejsca, gdzie znajduje się przedmiot jego poszukiwań. W przypadku Dawida funkcja ta jest realizowana przeniesieniem na dwór króla Saula. Król, jak dobrze pamiętamy, zazdrosny o rosnącą popularność Dawida posyła go na bardzo niebezpieczne misje419. W tym miejscu staje się jasne, że Saul przestaje realizować krąg działań bohatera. W drugim przebiegu zaczyna realizować bowiem krąg działań charakterystyczny dla króla/fałszywego bohatera (ojca królewny)420, który jest zazdrosny o Dawida i w związku z tym wrogo do niego nastawiony, co związane jest z zadawaniem mu trudnych zadań421. Powinniśmy pamiętać cały czas o tym, że ród Saula od momentu nieudanej próby zostaje w sadze stopniowo deprecjonowany i sprowadzony ostatecznie do jednej z transformacji postaci antagonisty, czyli złoczyńcy422. 419 420 421 422 1 Sm 18, 7. Dawid po zabiciu Goliata dostał obiecaną córkę króla – Mikal. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 75–76. 1 Sm 18, 7. 1 Sm 18, 29. 114 �Stopniowo demonizowany król (realizujący wcześniej krąg działań fałszywego bohatera), którego Bóg opuścił, umiera („samobójstwo” Saula na wzgórzu Gilboa). Dzieje się tak ponieważ: Zawsze istnieje jakiś złoczyńca, jakiś gnębiciel ludu. Był wszechmocny, ale już nie jest. W końcu Bóg go przeklina. Dopada go pomsta wojsk niebieskich 423 . Następnie Dawid zostaje królem Judy. Kolejna funkcja XVI polega na walce bohatera i jego antagonisty. Strukturalnie ujmując tekst biblijny, uważam, że postacią będącą antagonistą Dawida jest syn Saula − Iszbaal424, z którym Dawid przystępuje do bezpośredniej walki. Mimo to Iszbaal nie ginie z rąk Dawida, lecz zostaje zabity przez jego dwóch żołnierzy. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, że magicznym środkiem, czy raczej realizatorami magicznej pomocy w kontekście całej mito-logicznej sagi o Saulu i Dawidzie, są postacie, które wyręczają Dawida w kolejnych zabójstwach. Dzieje się tak aż do finalnego i najważniejszego mordu rytualnego, w wyniku którego Dawid przygotowuje grunt pod nastanie rządów Salomona rozpoczynającego złoty wiek Izraela. Ludzie – czy jak wolałby Girard – tłum425, staje się „magicznym środkiem” niezbędnym do osiągnięcia celu. Tłum jest bowiem przekonany, że realizuje wolę sacrum. Po śmierci Iszbaala Dawid „stawał się coraz potężniejszy, bo Pan, Bóg Zastępów był z nim”426. W konsekwencji Dawid realizuje funkcję XIX, która oznacza usunięcie początkowego „nieszczęścia” lub „braku”427, co strukturalnie odpowiada sprowadzeniu Arki Przymierza do Jerozolimy. Funkcji XX odpowiada natomiast powrót bohatera, czyli zamieszkanie Dawida w Jerozolimie. Dla wnikliwego czytelnika staje się jasnym, że odtąd Dawid, podobnie jak wcześniej Saul, 423 424 425 426 427 R. Girard, Dawna droga…, s. 31. Przypominam, że jego imię stopniowo deprecjonowane oznacza ostatecznie „mąż wstydu”. R. Girard, Dawna droga…, s. 26. 2 Sm 5, 10. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 52. 115 �zaczyna realizować więcej niż jeden krąg działań. O ile jednak Saul realizował krąg działań bohatera fałszywego i króla, to postać Dawida łączy krąg akcji bohatera i króla. Stąd wynika odmienny los Dawida, który mimo iż dopuszcza się szkaradnego czynu, jakim jest wykorzystanie żony swojego żołnierza a następnie wysłanie go na pewną śmierć428, nie spotyka go los tak okrutny jak Saula. Ważne jest natomiast, że Dawid realizuje funkcję XXI, czyli ściganie bohatera429 i ratunek przed pościgiem (funkcja XXII), co często kończy bajkę. Funkcje te odpowiadają strukturalnie konfliktowi Dawida z jego najstarszym synem Absalomem, który zamordował swojego starszego brata Amnona, a następnie wystąpił w otwartym konflikcie przeciwko swojemu ojcu. Warto przypomnieć, że Absalom także ginie z rąk żołnierzy Dawida. Pamiętajmy jednak cały czas o tym, że bajka może się składać z wielu przebiegów i wszystkie one nie tylko stanowią kontynuację danej bajki430, jak chciał Propp, ale także stanowią one specyficzne powtórzenie, które ma na celu ujawniać ukrytą strukturę mitu. Z tej perspektywy proponuję, żebyśmy przyjrzeli się trzeciemu i ostatniemu istotnemu przebiegowi (czy też powtórzeniu), który w kontekście analizy strukturalnej całej sagi miał charakter demaskatorski i ujawniał rytualny charakter mordu kończącego kryzys. Strukturalnie pokrywa się on także z drugą, przebłagalną ofiarą złożoną z kozła. Przypomnijmy, że Dawid stanął po raz kolejny przed trudnym zadaniem, realizując tym samym funkcję XXV. Propp podkreślał, że ta funkcja jest jednym z najbardziej lubianych przez odbiorców elementów bajki431. W sadze trudne zadanie związane było z przezwyciężeniem trwającego trzy lata głodu, który zapanował w całym Izraelu432. Co ciekawe, wśród 12 przykładowych realizacji tej funkcji wymienia jedną łudząco pokrywającą się z paradygma428 429 430 431 432 2 Sm 11, 3; 2 Sm 11, 1–26. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 54. Tamże, s. 56. Tamże, s. 58. 2 Sm 21, 1. 116 �tyczną realizacją starotestamentowej sagi. Chodzi tutaj o dokonywanie wyboru, co oznaczało wskazanie poszukiwanej osoby spośród dwunastu takich samych dziewczynek i takich samych chłopców433. W przypadku mitu biblijnego chodziło oczywiście o selekcję siedmiu mężczyzn z rodu Saula. Nie ma sensu powtarzać raz jeszcze dokładnej realizacji paradygmatycznej odpowiadającej kontekstowi starotestamentowej sagi, dlatego posłużę się jedynie kolejnymi funkcjami. Prawidłowe wykonanie zadania przez Dawida (oznaczające u Proppa funkcję XXVI) wiązało się z rozpoznaniem bohatera (funkcja XXVII), w konsekwencji fałszywy bohater lub antagonista zostaje zdemaskowany (funkcja XXVIII). Następnie bohater przybiera nową postać, co także oznaczać może budowanie cudownego pałacu (domu dla Arki Przymierza) – realizacja funkcji XXIX. Ostatecznie, jak już wspomniałem wcześniej, bohater zawiera małżeństwo/ zostaje królem, co oznacza wesele (funkcja XXXI)434. W przypadku biblijnej sagi oznacza to ostateczne umocnienie na tronie królewskim rodu Dawida i zapowiedź nastania okresu złotego wieku Izraela symbolicznie odpowiadającemu rządom jego syna Salomona. Uważnemu czytelnikowi, który nie zniechęcił się powyższą analizą, z pewnością nie umknął fakt, że starotestamentowa saga odczytana w kategoriach teorii morfologicznej Proppa odpowiada wszystkim elementom kompozycji bajki magicznej! Czy to oznacza, że mamy do czynienia z uniwersalnym modelem ujawniającym strukturę obrzędu przejścia? Moim zdaniem, tak może być. Jeśli bowiem dostrzeżemy zbieżność trzech wymienionych przebiegów składających się na interesujący mnie mit z trzema fazami obrzędu przejścia: rytuałowi wyłączenia, rytuałowi liminalnemu oraz rytuałowi włączenia – wtedy łatwiej dostrzeżemy, że już układ funkcji jest specyficznego rodzaju scenariuszem. Pierwszy przebieg odpowiada bowiem strukturalnie losowi fałszywego bohatera, który z powodu „braku” zostaje posłany w drogę, następnie łamie nakaz/ 433 434 W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 59. Tamże, s. 61–62. 117 �zakaz, za co spotyka go kara, drugi odpowiada relacjom bohatera fałszywego/króla i bohatera, trzeci i ostatni odpowiada losowi bohatera/króla, który przekracza zakaz, składając w ofierze rytualnej przedstawicieli rodu fałszywego bohatera/króla sprowadzonych do roli antagonistów, dzięki czemu niweluje „brak” i doprowadza ostatecznie do nastania złotego wieku. Dla ułatwienia sporządziłem poniższy schemat, który obrazuje tą strukturę: I PRZEBIEG II PRZEBIEG III PRZEBIEG RYTUAŁ WYŁĄCZENIA BRAK RYTUAŁ WŁĄCZENIA RYTUAŁ LIMINALNY NADMIAR Schemat 2. Schemat strukturalny starotestamentowej sagi odpowiadający trzem przebiegom bajki magicznej. Opis schematu: I) przebieg odpowiada losowi fałszywego bohatera, II) przebieg relacji fałszywego bohatera/króla i bohatera, III) przebieg odpowiada natomiast relacji bohatera/króla i przedstawicieli rodu fałszywego bohatera/króla. W tym miejscu warto przejść do inspirujących i uzupełniających analiz Algirdasa Juliena Greimasa, jednego z najbardziej znaczących reprezentantów współczesnej semiotyki 435 , który podjął bardzo ciekawą próbę syntezy „syntagmatyki” Proppa i „paradygmatyki” Lévi-Straussa. Badania Greimasa wpisują się dzisiaj w nurt gramatyki narracyjnej i neostrukturalizmu zwanego także strukturalizmem „antyhumanistycznym”, któ435 A. Grzegorczyk, Rekonstrukcja mitu w semiotyce A. J. Greimasa, [w:] A.J. Greimas, E. Leach (red.), Rytuał i narracja, Warszawa 1989, s. 99. 118 �rego wyraźną cechą jest dążenie do scjentystycznej epistemologii pozbawionej antropologicznego punktu widzenia. Dla mnie Greimas jest ważny przede wszystkim jako mistrz mitologicznej komparatystyki oraz wytrwały poszukiwacz uniwersaliów kulturowych 436 . Greimas w swoich badaniach starał się osiągnąć z jednej strony specyficznie rozumiany przez siebie, wcześniej postulowany przez Lévi-Straussa, poziom mitologii powszechnej 437, z drugiej – starał się wdrożyć projekt polityczny, jakim było zrekonstruowanie mitologii litewskiej z fragmentów bajek i mitów uznanych przez badacza za kanoniczne 438 dla kultury litewskiej. Zatem analizy Greimasa zaprowadziły go do miejsca, w którym zrekonstruowana mitologia litewska stała się modelem „dla”439 – używając słów Geertza – współcześnie ciągle żywotnego dyskursu tożsamości narodowej na Litwie. Zanim jednak Greimas osiągnął ten poziom, jeszcze raz przypomnę: (...) w swojej analizie bajki brał za podstawę Proppa, „poprawiając” go za pomocą teorii Lévi-Straussa, a w analizie mitu – odwrotnie – wychodził od Lévi-Straussa, uzupełniając go Proppem 440 . Moim celem nie będzie przy tej okazji szczegółowe zrekonstruowanie wszystkich ustaleń tego bardzo inspirującego semiotyka, ani tym bardziej przywołanie zaproponowanego przez niego bardzo rozbudowanego i szczegółowego słownika, który może być rozwijany w zasadzie bez końca441. To, co mnie jednak szczególnie interesuje, związane jest ze wskazaniem przez Greimasa mechanizmu zmiany ról tej samej postaci. W związku z tym francuski semiotyk litewskiego pochodzenia rozwijający ustalenia Proppa postulował, 436 437 438 439 440 441 K. Rosner, Semiotyczne próby konstruowania gramatyk tekstowych: A. Greimas, C. Bremond i inni, [w:] A. Grzegorczyk, Semiotyczne olśnienia. Szkice o teorii A.J. Greimasa, Poznań 1997, s. 57. C. Lévi-Strauss, Opowieść o rysiu, Łódź 1994. A.J. Greimas, O bogach i ludziach. Studia o mitologii litewskiej, Kęty 2007. C. Geertz, Interpretacja kultur, Kraków 2005, s. 115–117. E. Mieletinski, Strukturalno-typologiczne badania bajki…, s. 174. M. Czeremski, Struktura mitów…, s. 94. 119 �aby postacie, takie jak: osoba posyłająca bohatera i ojca królewny połączyć w jedną postać i określić ją mianem nadawcy. Postać magicznego pomocnika i darczyńcy włączyć z kolei w postać pomocnika. Trzecia postać odbiorcy i podmiotu powinna, według niego, łączyć się natomiast z bohaterem. W tym układzie królewna jest, zdaniem Greimasa, przedmiotem442. Uważam, że doceniając ten redukcjonistyczny sposób myślenia, należy pozostać sceptycznymw wobec tak sztywnej metody łączenia postaci, bowiem jak sam Greimas szczerze przyznawał: Możliwości popełnienia pomyłki kryją się na każdym zakręcie tekstu, a granica pomiędzy intuicją a „wyobraźnią” nigdy nie jest oczy wista. Jedynie porównanie tekstu z innymi tekstami, podobieństwa i różnice oraz jego wewnętrzna spójność gwarantują „mityczną prawdę”443 . Poza tym Greimas bazował na funkcjach i postaciach Proppa, które traktował jak wyjściowe dane, w oderwaniu od kontekstu folklorystycznego, historycznego i, co dla mnie niezwykle istotne, społecznego w ujęciu procesualnym, co powodowało, że jego analizy opierały się – co zapożyczył z kolei od Lévi-Straussa – na kulturowo-etnograficznych kodach (seksualnym, pokarmowym, naturalnym). Musimy pamiętać o tych wszystkich uwagach, ponieważ wspomniany mechanizm łączenia i redukcji postaci pozwala nam wyjaśnić możliwość odgrywania przez Saula trzech wspomnianych ról, a przez Dawida dwóch, co z kolei ściśle determinuje selekcję ofiarniczą osób ze stopniowo degradowanego i, co dla nas nie może być żadnym zaskoczeniem, ostatecznie zantagonizowanego rodu Saula. 442 443 A.J. Greimas, Ku teorii interpretacji opowiadania mitycznego, [w:] Tenże, E. Leach (red.), Rytuał i narracja…, s. 133–167. [Za:] M. Zowczak, O technikach tworzenia sensu według Algirdasa J. Greimasa, [w:] A.J. Greimas, O bogach i ludziach…, s. 18. 120 �Kolejną inspiracją płynącą z analiz Greimasa jest zwrócenie uwagi na to, że istotą mitu jest naruszenie umowy (co prowadzi do nieszczęść) oraz jej odnowienie 444 , na co jasno wskazują mity445 , w tym także ten, który – w kontekście prowadzonego tutaj śledztwa – szczególnie mnie interesuje. Ten istotny element naruszenia i odnowy umowy ukrywają z kolei analizy morfologiczne bajki magicznej. Co wydaje mi się równie ważne w kontekście prowadzonej tutaj analizy, Greimas powiązał syntagmatycznie początek bajki z negatywną serią podwójnych funkcji, czyli nagromadzenia nieszczęść i alienacji bohatera z pozytywną serią związaną z jej zakończeniem, czyli usunięciem nieszczęścia i nagrodzeniem bohatera. Owa syntagma kontraktowa odpowiadała budowie kwadratu semiotycznego, który – zdaniem twórcy gramatyki narracyjnej – jest konstruktem czysto logicznym, leżącym u podstaw szeregu dwóch innych syntagm narracyjnych (performatywnej – odpowiadającej próbom bohatera oraz dysjunkcyjnej – odpowiadającej przemieszczeniom bohatera). Wszystkie trzy syntagmy odpowiadają strukturze głębokiej, która determinuje działania konkretnych aktorów – realizatorów funkcji. W rezultacie połączenia owych syntagm powstaje, zdaniem Greimasa, wspólna narracja 446 . Wszelkie próby bohatera w narracji bajki magicznej są, zdaniem badacza, środkiem rozwiązywania konf liktowych stosunków przez transformację sytuacji negatywnej w pozytywną. Greimas wprowadził przy tym hierarchię tych prób, które co prawda dostrzeżone zostały w bajkach magicznych dzięki analizie morfologicznej Proppa, natomiast nie są bezpośrednio dostrzegalne dzięki analizie strukturalnej mitów. Zatem wspomniane próby są odpowiednio: próbą kwalifikująca, zasadniczą i gloryfikującą 447. Jeśli pomy444 445 446 447 A.J. Greimas, Porównawcza nauka o micie, [w:] Tenże, E. Leach (red.), Rytuał i narracja…, s. 119–132. E. Mieletinski, Poetyka mitu, Warszawa 1981, s. 118–120. M. Czeremski, Struktura mitów…, s. 90. A.J. Greimas, Ku teorii interpretacji opowiadania mitycznego…, s. 144–154. 121 �ślimy w tym kontekście o trzech interesujących mnie przebiegach bajki w kategoriach trójfazowego schematu obrzędu przejścia, na który składają się rytuał separacji, liminalny i włączenia, wtedy łatwiej nam będzie zrozumieć związek wymienionych prób z punktami kulminacyjnymi odpowiadającymi trzem fazom rytuału przejścia. W tym kontekście odpowiednio próba kwalifikująca związana jest z losowaniem, które strukturalnie pokrywa się z losowaniem kozła ofiarnego. Druga, zasadnicza, przed którą staje Saul, faktycznie dyskwalifikuje tę postać i czyni ją bohaterem fałszywym. W konsekwencji Saul nie dochodzi do próby gloryfikującej, stając się jednocześnie bohaterem fałszywym/królem/antagonistą. Dzieje się jednak coś jeszcze − przedstawiciele jego rodu biorą udział w próbie gloryfikującej jako symboliczne ofiary/antagoniści, strukturalnie odpowiadający kozłowi ofiarnemu przeznaczonemu Bogu. W przypadku Dawida próba zasadnicza, której jego postać sprostała, otwiera drogę do ostatniej – gloryfikującej, w której bierze udział jako bohater/ofiarnik. W ten sposób Dawidowi/bohaterowi/ofiarnikowi udaje się zażegnać kryzys, składając w rytualnej ofierze symbolicznych zdeprecjonowanych przedstawicieli pierwszego porządku należących do rodu Saula/fałszywego bohatera/króla/ antagonisty. Bajka magiczna, w ujęciu Greimasa, sama w sobie ma charakter mediacyjny448 − jest kodem, czy też specyficznym komunikatem 449, którego znajomość umożliwia generowanie kolejnych opowieści mitycznych 450 . Postępując w ten sposób, można zatem odkryć strukturalnie głębinowe treści, które generują diachroniczne wielości na poziomie dyskursów451, jak także umożliwiają odkrycie ogólnych zasad analizy dowolnych wątków 448 449 450 451 E. Mieletinski, Strukturalno-typologiczne badania bajki…, s. 177. E.W. Rothenbuhler, dz. cyt., s. 73–92. M. Zowczak, dz. cyt., s. 9. E. Mieletinski, Strukturalno-typologiczne badania bajki…, s. 178. 122 �narracyjnych 452 . Innymi słowy, Greimas pokazał, że można przetworzyć „inwentarz elementów” narracji Proppa, uzupełniając go o wnioski płynące z analizy strukturalnej mitu, co umożliwi stworzenie dowolnego „systemu wtórnego”, który odpowiada temu, co dziś określamy dyskursem 453 . 452 453 C. Bremond, Kombinacje syntaktyczne między funkcjami a sekwencjami narracyjnymi, „Pamiętnik Literacki” 1968, t. LIX, z. 4, s. 285–291. A. Grzegorczyk, Niekartezjańskie współrzędne w dzisiejszej humanistyce, Poznań 1992, s. 75. 123 ��Rozgrzewanie mechanizmu do granic widzialności Uważam, że jest to najlepszy moment do tego, aby wzbogacić dotychczasowe analizy o wybrane kwestie, które twórczo rozwinęli tacy antropolodzy, jak Victor Turner i Marshall Sahlins. Na potrzeby prowadzonego tutaj śledztwa postanowiłem zacząć od ustaleń brytyjskiego antropologa, uzupełniając je o perspektywę analiz Sahlinsa. W rozdziale pierwszym jedynie zasygnalizowałem, że w analizach strukturalnych Biblii Edmund Leach wskazywał na związek struktury tekstu biblijnego z ustaleniami Turnera dotyczącymi sfery liminalnej (betwixt and between) 454 . Postępując w ten sposób, Leach postulował, aby szukać ściślejszych związków między strukturą tekstów sakralnych a konf liktami społecznymi ujętymi w rytualny kontekst procesów społecznych 455 . Rozwijając ten bardzo ważny wątek, stworzymy warunki do zastosowania statycznego modelu strukturalnego w ujęciu procesualnym. Turner jest niezwykle inspirującym badaczem, który mimo że nie stworzył spójnego systemu teoretycznego na miarę prób Lévi-Straussa czy Girarda i tak odcisnął ogromne piętno na badaczach zajmujących się problematyką dynamiki społecznej, konf liktów społecznych oraz ich związku z gatunkami performatywnymi, takimi jak: teatr, rytuał, film, poezja, proza czy karnawał. Przez jednych był określany mianem strukturalisty456 , przez innych jako przedstawiciel antropologii symbolicznej 457, 454 455 456 457 E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 26. Tamże, s. 4–42. H. Czerwińska-Burszta, Teoria rytów przejścia Arnolda van Gennepa i jej recepcja na gruncie strukturalistycznym, „Lud”, t. 70, 1986, s. 51–65. J. Drozdowicz, Symbole w działaniu. Akademickie konteksty nurtu symbolicznego, Poznań 2009, s. 151–178. �procesualnego symbolizmu 458 , twórca antropologii widowisk459, prekursor antropologii doświadczenia 460 , antropologii politycznej 461, był uznawany za jednego z ojców-założycieli nowej dyscypliny kulturoznawczej nazwanej ritual studies, co – jak dowodzi Mathieu Def lem 462 – w żaden sposób nie wyczerpuje licznych prób sklasyfikowania dorobku intelektualnego szkockiego antropologa. Turner nie ukrywał, że ogromny wpływ na wypracowanie jego podejścia do zmian społecznych miało przypadkowe odkrycie znanej koncepcji obrzędu przejścia wypracowanej przez – przywoływanego już w pracy – Arnolda van Gennepa. Brytyjski badacz dostrzegł w koncepcji francuskiego folklorysty strukturalny klucz do swoich dotychczasowych ustaleń dotyczących większości rytuałów, które badał wcześniej w małym południowoafrykańskim plemieniu Ndembu 463 . W efekcie ponownego „odkrycia” i uznania koncepcji struktury obrzędu przejścia napisał książkę pt. Proces rytualny: struktura i antystruktura 464 , która stała się niemal od razu, z jednej strony manifestem jego antropologii procesualnej, z drugiej podsumowaniem badań Turnera na temat związku między działaniami obrzędowymi a przemianami struktury społecznej 465 . W tej bardzo ważnej książce Turner dowodził, że wszelka dynamika społeczna odbywa się dzięki specyficznej umiejętności przechodzenia społeczeństw jak i jednostek ze struktury do struktury poprzez antystrukturę, 458 459 460 461 462 463 464 465 M. Deflem, Rytuał, anty-struktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna analiza symboli, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, nr 1–2 (256–257), r. 2002, s. 188–199. L. Kolankiewicz (red.), Antropologia widowisk, Warszawa 2005, s. 9–32, J.J. MacAloon (red.), Rytuał, dramat, święto, spektakl…, s. 11–35. V. Turner, E.M. Bruner (red.), Antropologia doświadczenia, Kraków 2011. T. C. Lewellen, dz. cyt. M. Deflem, Rytuał, anty-struktura i religia…, s. 199. V. Turner, Las symboli: aspekty rytuałów u ludu Ndembu, Kraków 2006. Tenże, Proces rytualny… A. Szyjewski, Człowiek w drodze do życia sakralnego; sacrum, rytuał i symbol w koncepcji Victora Turnera, [w:] V. Turner, Las symboli…, s. XII. 126 �która odpowiada specyficznym relacjom ludzkim zwanym communitas. U van Gennepa owo przejście odpowiadało rytualnemu wyjściu osoby lub grupy ze sfery profanum (rytuały wyłączenia) przez sferę sacrum (rytuały liminalne, sfera najintensywniejszego oddziaływania sacrum, stan communitas), by następnie odmieniona osoba lub grupa (po zmianie statusu społecznego) mogła zostać ponownie włączona (rytuały włączenia) do sfery profanum. Zatem sfera profanum u francuskiego folklorysty odpowiada strukturze w ujęciu Turnera – czyli społeczeństwu rozumianemu jako system zróżnicowanych, zhierarchizowanych i zinstytucjonalizowanych pozycji, ról oraz statusów – innymi słowy ten model charakteryzuje „normalne”, codzienne sposoby w jakich funkcjonuje społeczeństwo. Communitas odpowiada zatem sferze intensywnego oddziaływania sacrum, sferze liminalnej, w której społeczeństwo jawi się jako niezróżnicowana i nieustrukturyzowana wspólnota, gdzie ma miejsce całkowite zrównanie jednostek podporządkowanych jedynie władzy rytualnej. Różnicę między właściwościami charakterystycznymi dla liminalności a systemem hierarchicznym odpowiadającym strukturze można wyrazić, za przykładem Lévi-Straussa, w formie wybranych przeze mnie binarnych opozycji 466 ujętych w poniższej tabeli: 466 communitas struktura przejście stan całość częściowość homogeniczność heterogeniczność równość nierówność anonimowość system nazewnictwa brak statusu społecznego status społeczny brak rangi zróżnicowanie rang V. Turner, Proces rytualny…, s. 124–125. 127 �brak samolubstwa samolubstwo całkowite posłuszeństwo posłuszeństwo tylko dla starszych rangą świętość laickość wiedza święta wiedza techniczna ciągłe odnoszenie się do mocy mistycznych okresowe odnoszenie się do mocy mistycznych prostota złożoność akceptacja bólu i cierpienia unikanie bólu i cierpienia Zdaniem Turnera każde ludzkie społeczeństwo jest zatem procesem dialektycznym nieustannie następujących po sobie faz struktury i antystruktury. W każdym społeczeństwie, w różnych okresach, jeden albo drugi z tych „nieśmiertelnych antagonistów” jest zawsze górą467. Niezwykle ważne jest uświadomienie sobie, że – zdaniem Turnera – żadne społeczeństwo nie może funkcjonować bez tej specyficznej dialektyki468, którą badacz określił na łamach swojej książki właśnie mianem procesu rytualnego: Zachodzi tutaj proces dialektyczny, ponieważ bezpośredniość communitas pozwala na pośredniość struktury, gdy tymczasem w obrzędach przejścia ludzie są uwalniani od struktury i kierowani do communitas tylko po to, by powrócić do struktury odrodzonej i wzmocnionej przez ich doświadczenie communitas469. Warto zaznaczyć, że autor Procesu rytualnego zwrócił szczególną uwagę na fazę środkową w strukturze obrzędu przejścia van Gennepa (fazę liminalną), uznając ją za najważniejszą w tej dynamice. Taką decyzję zdeterminowały jego wnioski płynące z obserwacji i analiz symbolicznych działań uczestników w rytuałach Ndembu i, jak pisał, rozciągnięcie pojęcia liminalności 467 468 469 Tamże, s. 144. Tamże, s. 141. Tamże. 128 �do wszelkich stanów poza codziennym życiem 470 . Taka postawa pozwoliła mu na analizowanie i porównywanie zjawisk społecznych pochodzących z zupełnie innych kontekstów społeczno-kulturowych 471, które strukturalnie przebiegały w ten sam sposób. Każdy z tych przypadków ujawniał na swój sposób, że właśnie „ta faza przejścia jest najbliższa kontaktowi z boskimi albo nadludzkimi istotami lub mocami”472 . Innymi słowy to właśnie liminalność ujawnia, że: (...) marginalność, strukturalna podrzędność są warunkami, w których często powstają mity, symbole, rytuały, systemy filozoficzne i dzieła sztuki. Te formy kulturowe zaopatrują ludzi w zestaw wzorców czy modeli będących na pewnym poziomie okresowymi reklasyfikacjami rzeczywistości i stosunku człowieka do społeczeństwa, przyrody i kultury. Są jednak czymś więcej niż klasyfikacjami, ponieważ prowokują ludzi do działania i myślenia. Każdy z tych wytworów ma wielogłosowy charakter oraz wiele znaczeń i jest zdolny do poruszenia ludzi jednocześnie na wielu poziomach 473. Badacz dynamiki procesów rytualnych podkreślał, że w fazie liminalnej obrzędu przejścia, czyli w fazie, kiedy objawia się communitas, ujawniają się także główne wartości kultury. To w konsekwencji prowadzi do tego, że: (...) stosunki społeczne ulegają uproszczeniu, a mit i rytuał rozwinięciu. Można bez trudu zrozumieć, dlaczego tak jest: jeżeli liminalność traktujemy jako czas i miejsce wycofania się z normalnych form działania społecznego, to czas ten można postrzegać jako potencjalnie okres analizowania głównych wartości i pewników kultury, w której liminalność ta występuje 474. I w innym miejscu uzupełnia tę myśl: 470 471 472 473 474 Tenże, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 40. Tenże, Proces rytualny…, s. 138. Tenże, Liminalność i communitas, [w:] M. Kempny, E. Nowicka-Rusek (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej – kontynuacje, Warszawa 2004, s. 241. Tenże, Proces rytualny…, s. 140–141. Tamże, s. 168. 129 �Communitas ma tendencję do generowania metafor i symboli, które później są transformowane w zespoły kulturowych wartości; symbole nabierają „społeczno-strukturalnych” właściwości w otoczeniu uwarunkowań ekonomicznych i polityczno-prawnych. Ale te kulturowe i społeczno-strukturalne ramy są interpretowane i nakładane przez konkretne indywidua dążące do realizacji własnych celów, ideałów, miłości, nienawiści, władzy475. Co ciekawe, brytyjski antropolog dostrzegał i rozróżniał dwa główne typy rytuałów przejścia ze struktury do struktury poprzez stan communitas, dzieląc je odpowiednio na obrzędy podwyższenia statusu (gdy jednostka przechodzi z niższej pozycji do wyższej, podczas narodzin, wchodzenia w dojrzałość, małżeństwa czy przy wprowadzeniu jednostki w obowiązki) oraz rytuały odwrócenia statusu. Ze względu na tematykę pracy swoją uwagę badawczą skieruję w stronę zbiorowych rytuałów odwrócenia statusu, które towarzyszą zmianom społecznym. Ten specyficzny rodzaj rytuałów Turner uważał za zdolny do przywrócenia prawidłowej wzajemnej relacji pomiędzy strukturą a communitas w okresach spowodowanych katastrofami pojmowanymi przede wszystkim jako skutki ciężkich przewinień społecznych476, wtedy gdy wybucha wojna, w której bierze udział cała społeczność, a także w celu odwrócenia skutków głodu, suszy lub plagi477. Niezwykle istotne jest to, że Turner rozwijając analizy formalne obrzędu przejścia van Gennepa, widział ogromną potrzebę wzbogacenia ich o badania dotyczące symboli używanych w konkretnych kontekstach procesów rytualnych478. Postępując w ten sposób, wpisał swój projekt badawczy w kontekst symbologii komparatywnej479. Brytyjski badacz uznawał bowiem rytuały za dynamiczne układy znaczących symboli. 475 476 477 478 479 Tenże, Od liminalności do liminoidalności w zabawie, przepływie i rytuale, [w:] Tenże, Od rytuału do teatru…, s. 79. Tenże, Proces rytualny…, s. 176–177. Tamże, s. 170. Tenże, Badania nad symbolami, [w:] M. Kempny, E. Nowicka-Rusek (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Warszawa 2003. Tenże, Od liminalności do liminoidalności…, s. 29. 130 �Symbole są także mocno związane ze zmianą społeczną – są kojarzone z indywidualnymi i zbiorowymi interesami, celami, znaczeniami, aspiracjami, ideałami – o których dowiadujemy się wprost lub wnioskujemy z obserwacji zachowania. Z tych powodów struktura i właściwości symboli rytualnych mają charakter dynamiczny, przynajmniej w obrębie danego kontekstu działania480. Według Turnera symbolem może być przedmiot, działanie, relacja społeczna, zdarzenie, gest, fragment przestrzeni, który jest arbitralnie uznawany za odwzorowujący lub przywodzący na myśl inny przedmiot, działanie, ideę itp481: Symbole wykazują właściwości kondensacji, jednoczenia odrębnych odnośników, a zarazem polaryzację znaczenia. Pojedynczy symbol reprezentuje wiele rzeczy jednocześnie. Nie wszystkie odnośniki są tego samego rzędu logicznego, niektóre zostają zaczerpnięte z wielu dziedzin doświadczenia społecznego i sfery sądów etycznych482. Wieloznaczność symboli jest w ujęciu tego uczonego sprawą kluczową, bowiem pozwala jednostkom i grupom wybierać w trakcie rytuału różne ich znaczenia, pozostając jednocześnie zjednoczonym wokół wspólnego symbolu. Symbole są zatem nie tylko wieloznaczne, ale dzięki temu podatne na manipulację. Symbole są także z jednej strony inicjatorem, a z drugiej rezultatem procesów rytualnych i dlatego zawierają w sobie jego właściwości483. Symbole, zarówno ich zmysłowe środki wyrazu (znaczące), jak i zbiory znaczeń (znaczone) są zanurzone w przebogatym świecie żyjących, świadomych, posiadających emocje i wolną wolę istot, które wykorzystują je nie tylko do wprowadzenia porządku w uniwersum, ale także do zakwestionowania społecznych prawideł – jedno i drugie dzieje się poprzez ich rozszerzenie lub redukcję – a tym samym do podważenia 480 481 482 483 Tamże, s. 32. Tenże, Las symboli…, s. 27. Tenże, Proces rytualny…, s. 82. Tamże. 131 �dotychczasowych aksjomatów, które zaczęły krępować rozumienie i manipulowanie współczesnymi wydarzeniami484. W tym kontekście Turnera interesowało jednak to, kto manipuluje symbolami, w jakim celu i na czym polega skuteczność symboliczna – czyli uczynienie z nich bodźca do działań. W tym sensie proponował, aby antropolodzy przyglądali się uważnie symbolom w działaniu, a zatem ich „odrywaniu się” od abstrakcyjnych systemów symbolicznych, w które były włączone i obserwowaniu kontekstów „wczepiania się” w nowe, powstające ad hoc kombinacje symboli służących, jak sam pisał: (...) konstytuowaniu, legitymizacji lub podważeniu programów i obowiązujących scenariuszy działań zbiorowych485. W kontekście prowadzonego tutaj śledztwa szczególnie interesować mnie będzie to, jak symbole „odrywają się” od abstrakcyjnego scenariusza mitologicznego uszczegółowionego o wnioski płynące z analizy morfologicznej bajki magicznej według Proppa. Następnie prześledzę proces ich „wczepiania się” w konkretne działania społeczne rozgrzewające do granic widzialności – używając metafory Turnera – interesujący mnie mechanizm rytualny. Tym samym w analizach konkretnych działań społecznych ujętych w kontekst procesualny będę traktował symbole niczym: (...) dynamiczny system złożony z elementów znaczących i znaczonych oraz zmiennych sposobów nadawania znaczeń, działający w określonym czasowo procesie społeczno-kulturowym486. Innymi słowy, za sugestią brytyjskiego antropologa będę się starał traktować rytuały: 484 485 486 Tenże, Od liminalności do liminoidalności…, s. 33–34. Tenże, Badania nad symbolami…, s. 93. Tamże. 132 �(...) jako rozpoznawalne fazy w procesie społecznym, za pomocą których grupy społeczne dostosowują się do wewnętrznych zmian (wywołanych osobistymi czy frakcyjnymi walkami i konfliktami norm lub też innowacjami technicznymi, organizacyjnymi itd.) i adaptują się do środowiska zewnętrznego (społecznego i kulturowego, a także fizycznego i biotycznego). Z tego punktu widzenia symbol rytualny staje się elementem w działaniu społecznym, pozytywną siłą na tym polu wydarzeń487. Turner konsekwentnie rozwijając swój projekt procesualnej dialektyki, skoncentrował się na badaniu gier społecznych. W jego ujęciu oznaczają one: konf likty między paradygmatami, które ujawniają się w publicznych epizodach wybuchowego rozładowania napięcia 488 . Paradygmaty oznaczają dla Turnera zbiory zasad rywalizujących ze sobą grup. Zasady te stopniowo ulegają przekształceniu w metafory i symbole, mające moc mobilizowania sił politycznych, antagonizując w ten sposób rywalizujące grupy tworzące społeczeństwo. Tak zmobilizowani aktorzy społeczni doprowadzają z kolei do próby sił między wpływowymi nosicielami paradygmatów, zmieniając w ten sposób układ sił, w ramach którego funkcjonują owe jednostki. Zatem gry społeczne są dla Turnera procesami kontestacji rywalizujących ze sobą paradygmatów, które ujawniają sprzeczne interesy i postawy istniejące w każdym społeczeństwie bez względu na jego wielkość i złożoność. Co ciekawe Turner porównując wiele gier tego typu, które pochodziły z zupełnie różnych kontekstów społeczno-kulturowych i historycznych, dostrzegł, że wszystkie one mają „w znacznym stopniu taką samą strukturę czasową i procesualną”489, jaką odkrył u ludu Ndembu. Nieważne przy tym było to, czy chodzi o sprawę Dreyfusa, aferę 487 488 489 Tenże, Od liminalności do liminoidalności…, s. 32. Tenże, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 23. Tamże. 133 �Watergate 490 , konf likt Tomasza Becketa z Henrykiem II491, powstanie księdza Hidalgo 492 czy też pielgrzymki do miejsc świętych 493 . Wszystkie one oglądane z meta-poziomu, niczym film, zdradzają istnienie struktury, którą dostrzec i wyróżnić potrafi retrospektywny obserwator494 . Odkrycie owej struktury w interesujących go grach społecznych umożliwiło mu wyróżnienie tzw. „procesjonalnej formy” gry. Warto podkreślić, że Turner myślał w tym kontekście o „temporalnej strukturze”495 , która oznacza czasowe następstwo zdarzeń układających się w cztery główne fazy działania publicznego dostępnego obserwacji i analizie. W ten oto sposób, zdaniem Turnera, „struktura fazowa gier społecznych” jest formą odgrywanych modeli i metafor, które istnieją w umysłach aktorów. Cztery wspomniane fazy gry społecznej przedstawiają się następująco: 1. Naruszenie ładu poprzez symboliczne jego zanegowanie. 2. Następną fazą jest kryzys, który pojawia się w następstwie naruszenia zwykłych stosunków społecznych. 3. Działania przywracające równowagę. 4. Reintegracja lub schizma 496 . Inaczej rzecz ujmując: W najprostszym ujęciu model gry obejmuje cztery sceny i zaczyna się od naruszenia jakichś relacji, uważanych za kluczowe w grupie odniesienia – która nie tylko tworzy scenerię, lecz również wyznacza wiele celów gry – by następnie przejść przez fazę szybko narastającej sytuacji kryzysowej ku 490 491 492 493 494 495 496 Tenże, Dramaty społeczne i opowieści o nich…, s. 117. Tenże, Dramaty społeczne a brazylijska umbanda, [w:] Tenże, Antropologia widowiska, Warszawa 2008, s. 49–110. Tenże, Paradygmaty religijne a działanie polityczne: Tomasz Becket na radzie w Northampton, [w:] Tenże, Gry społeczne, pola i metafory…, s. 47–80. Tenże, Hidalgo: Historia jako gra społeczna, [w:] Tamże, s. 81–128. Tenże, Pielgrzymki jako procesy społeczne, [w:] Tamże, s. 139–194, V. Turner, E. Turner, Obraz i pielgrzymka w kulturze chrześcijańskiej, Kraków 2009. Tenże, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 23. Tamże, s. 26. Tamże, s. 27–31, (podkreślenia Ł.P.M.). 134 �wyraźnemu dychotomicznemu podziałowi grupy, a następnie zastosowaniu środków prawa lub obrzędu w celu przywrócenia równowagi lub pogodzenia stron konfliktu znajdujących się na scenie. Ostatnim stadium jest albo publiczne i symboliczne zamanifestowanie pojednania albo nieunikniona schizma. Sygnałem pierwszego stadium jest często otwarte, publiczne naruszenie jakiejś normy lub zasady rządzącej kluczową relacją, która została przeobrażona z przyjaznej w opozycyjną497. Dla uważnego czytelnika nie jest zaskoczeniem, że ten model gry pokrywa się ze schematem starotestamentowej sagi i, jak wiemy, z trzema przebiegami charakterystycznymi dla budowy bajki magicznej. Chciałbym jednak w tym miejscu skoncentrować się na przejściu od struktury przez antystrukturę, do struktury uwzględniając w schemacie rytualnym cztery fazy charakterystyczne dla gry społecznej: SFERA LIMINALNOŚCI II STRUKTURA III ANTYSTRUKTURA STAN COMMUNITAS I IV STRUKTURA Schemat 3. Proces rytualny odpowiadający czterem fazom gry społecznej. Opis schematu: I ) naruszenie ładu, II) kryzys, III) działania przywracające równowagę, IV ) reintegracja lub schizma. Autor Gier społecznych dostrzegał nie tylko ścisły związek między grami społecznymi a rytuałami, ale także z przedstawieniami teatralnymi. Ta specyficzna relacja wynika z tego, że podobnie w sztuce 497 Tenże, Paradygmaty religijne a działanie polityczne…, s. 63–64. 135 �teatralnej jak i podczas rytuału, a co za tym idzie w każdej fazie gry społecznej dochodzi, jego zdaniem, do publicznego wyeksponowania zbiorowego doświadczenia498. Chodzi o ucieleśnianie „atemporalnych struktur” istniejących „w głowach” tubylców (zestawy idei, wyobrażeń, pojęć, schematów fabularnych), które są choćby częściowymi modelami dla „temporalnych struktur” – czyli pragmatycznymi realizacjami owych gier. Zdaniem Turnera teatr wywodzi się z trzeciej fazy gier (działań przywracających równowagę), z jednej strony ujawniając elementy procesu społecznego, z drugiej nadając znaczenia wydarzeniom oraz będąc ich uważnym metakomentarzem: Teatr wywodzi się z trzeciej fazy dramatu społecznego, fazy, która w swej istocie jest próbą nadania znaczenia wydarzeniom „dramatu społecznego” w procesie nazwanym przez Richarda Schechnera „przywracaniem przeszłości”. Teatr w rzeczy samej jest wyolbrzymieniem, hipertrofią procesu sądowego i rytualnego; nie jest natomiast prostym powieleniem „naturalnego” wzorca dramatu społecznego. Jest więc w teatrze coś ze śledztwa, coś z sądzenia, coś z karania, ale także coś z praktyk religijnych499. W ten oto sposób teatr oraz inne gatunki performatywne charakterystyczne dla naszego typu społeczeństwa są ściśle związane z grami społecznymi stymulując się wzajemnie. Dostrzeżenie tego sprzężenia zwrotnego skłoniło antropologa do zwrócenia większej uwagi na teatralny charakter tego typu działań społecznych, który najlepiej wyraża, jego zdaniem, termin – dramat społeczny. Mechanizm tej wzajemnej stymulacji bardzo czytelnie obrazuje położona na boku ósemka zapożyczona od Richarda Schechnera500, lecz szczegółowo opisana przez Turnera: 498 499 500 J. Drozdowicz, dz. cyt., s. 157. V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 14. R. Schechner, Performatyka. Wstęp, Wrocław 2006, s. 96, V. Turner, Dramaty społeczne i opowieści o nich…, s. 118. 136 �Schemat 4. Pętla dodatniego sprzężenia zwrotnego pomiędzy dramatem społecznym a performansami estetycznymi wg. Richarda Schechnera: Dwa półkola ponad horyzontalną linią podziału reprezentują jawny i widoczny obszar życia publicznego, półkola poniżej to rzeczywistość utajona, ukryta, możliwe nawet, że nieświadoma. Lewa pętla wyraża dramat społeczny, s k ł a d a j ą c y się z czterech faz: naruszenia ładu, kryzysu, przywrócenia równowagi i pozytywnego lub negatywnego rozwiązania. Prawa pętla reprezentuje jakiś gatunek przedstawienia kulturowego – dla naszych celów przyjmijmy, że jest to dramat sceniczny. Zauważmy, że jawny dramat społeczny zasila utajony obszar dramatu scenicznego; jego specyficzna forma w danej kulturze, w danym miejscu i czasie, nieświadomie lub może przed-świadomie wpływa nie tylko na formę, ale także na treść dramatu scenicznego, dla którego stanowi aktywne, „magiczne” lustro. Dramat sceniczny jest czymś więcej niż rozrywką, choć rozrywka zawsze jest jednym z jego istotnych wymiarów, jest metakomentarzem, umyślnym lub nieumyślnym, explicite lub implicite, do głównych dramatów społecznych danej epoki (wojen, rewolucji, skandali, zmian instytucjonalnych). Ale to nie wszystko: Jego przesłanie i retoryka stanowią pożywkę dla utajonej struktury procesualnej dramatu społecznego, co wyjaśnia jego podatność na rytualizację. Życie samo w sobie staje się lustrem dla sztuki, żywi ludzie odgrywają swoje życie, dramat sceniczny wyposaża protagonistów dramatu społecznego, owego „dramatu życia”, w najistotniejsze opinie, wyobrażenia, tropy i perspektywy ideologiczne501. Ten niezwykle inspirujący związek między grami społecznymi, procesami rytualnymi a gatunkami performatywnymi ujętymi w ramy dramatu społecznego stanowi także ciekawe uzupełnienie teorii Girarda. Warto przypomnieć, że francuski myśliciel również dostrzegał ścisły związek przedstawień teatralnych, które – jego 501 V. Turner, Przedstawienie w życiu codziennym, życie codzienne w przedstawieniu, [w:] Tenże, Od rytuału do teatru…, s. 179, (podkreślenia Ł.P.M.). 137 �zdaniem – wyrastają z kolektywnej przemocy i stanowią rodzaj obrzędów502 gwarantujących rytualne oczyszczenie wspólnoty, z tą jednak istotną różnicą, że są one jeszcze bardziej oczyszczone z przemocy niż ofiary rzeczywistych zbrodni rytualnych: (...) lecz bogatszych pod względem kulturowym, ponieważ zawsze – przynajmniej bezpośrednio – są to medytacje nad początkami tego, co religijne, i nad początkami kultury w jej całokształcie, nad potencjalnymi źródłami wiedzy. Turnerowski dramat społeczny, tak samo jak kryzys ofiarniczy u Girarda, stanowi uniwersalny sposób rozwiązywania sytuacji konfliktowych i w dużym stopniu się z nim pokrywa: Cóż, zatem życie społeczne, nawet w swoich pozornie najspokojniejszych chwilach, jest brzemienne w dramaty społeczne. Jakby każdy z nas przechowywał w domowym zaciszu dwa swoje oblicza: „pokojowe” obok „wojennego”, pierwsze gotowe do współpracy, drugie odłożone na wypadek konfliktu. Ten pierwotny i odwieczny model agonistyczny jest właśnie dramatem społecznym. Wraz z rozwojem naszego gatunku, wraz z nabywaniem coraz większej zręczności w posługiwaniu się symbolami, postępującym opanowaniem natury, z nasileniem się naszych autodestrukcyjnych zapędów – staliśmy się mistrzami w opracowywaniu kulturowych modeli konfrontacji, rozumienia, nadawania znaczenia, a niekiedy pokonywania kryzysów – to właśnie nic innego jak druga faza permanentnego dramatu społecznego, który nęka nas bez przerwy na wszystkich poziomach organizacji społeczno-kulturowej503. Idąc dalej za wskazówkami Turnera, chciałbym zwrócić uwagę na niezwykle inspirujący fakt, że osoby biorące udział w dramacie społecznym wpisują się – dokładnie tak samo jak w przypadku kryzysu ofiarniczego – w „symboliczne typy”: (...) zdrajców, buntowników, łotrów, męczenników, bohaterów, wyznawców, kłamców, oszustów, kozły ofiarne504. 502 503 504 R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 90. V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 13, (podkreślenia Ł.P.M.). Tenże, Dramaty społeczne i opowieści o nich…, s. 121. 138 �Innymi słowy, bycie w obsadzie tego specyficznego spektaklu, który następnie staje się kulturowym paradygmatem, jest tak samo – zdaniem Girarda i Turnera – najlepszą drogą do społecznej nieśmiertelności. Z racji poruszanego tutaj problemu oraz wcześniejszych analiz jest kluczowe, aby powiększyć tę przykładową listę kategorii symbolicznych o te, które stały się widzialne dzięki analizie morfologicznej zaczerpniętej od Proppa zastosowanej do interpretacji starotestamentowej sagi o Saulu i Dawidzie. Są to oczywiście kategorie symboliczne: króla i bohatera, bohatera fałszywego i kozła ofiarnego. Turner ledwie wymienił niezwykle istotny dla teorii Girarda typ symboliczny kozła ofiarnego. Mimo to brytyjski antropolog wskazywał tropy prowadzące do uznania „kryzysu ofiarniczego” Girarda za wart rozwinięcia, wspominając choćby o tym, że: (...) aby zatamować rozlewający się kryzys, liderzy walczących grup sięgają po mniej lub bardziej formalne procedury regulacyjne i naprawcze. Różnią się one w zależności od stopnia skomplikowania kryzysu, natury wspólnoty nim dotkniętej i zakresu jej autonomii w stosunku do szerszego systemu relacji społecznych. Owe procedury to zarówno osobiste rady i pokątne arbitraże, formalne mechanizmy sądowo-prawne, jak i publiczne rytuały. Te ostatnie wiążą się z „ofiarą”, w sensie ścisłym lub moralnym; przysłowiowy kozioł ofiarny jest narzędziem przemocy symbolicznej użytej w celu przywrócenia równowagi 505 . Wiele wskazuje zatem na to, że kryzys ofiarniczy oraz mito-logika kozła ofiarnego jest jednym z wielu modeli możliwych do aktywowania w ramach schematu dramatu społecznego. Innymi słowy – nie każdy dramat społeczny musi przebiegać według mito-logiki kryzysu ofiarniczego, lecz każdy kryzys ofiarniczy wpisuje się w model dramatu społecznego, stając się wzorcem konfrontacji oraz prób reintegracji dla kolejnych jego realizacji. 505 Tamże, s. 114, (podkreślenia Ł.P.M.). 139 �Równie inspirujące dla prowadzonego tutaj śledztwa antropologicznego jest wskazanie Turnera na istnienie tzw. „symboli dominujących” (zwanych także przez niego źródłowymi, kluczowymi, kardynalnymi, ześrodkowującymi, osiowymi czy centralnymi), które pojawiają się w różnych kontekstach obrzędowych. Mają one siłę kontroli całej procedury rytualnej a czasami poszczególnych etapów dramatu społecznego. Co wydaje się jeszcze ciekawsze, ich znaczenie jest w bardzo wysokim stopniu stałe i spójne w całym systemie symbolicznym. Dzieje się tak, według Turnera, z bardzo prostej przyczyny: Właśnie dzięki tym właściwościom symbole dominujące dość łatwo poddają się analizie w obrębie kulturowego systemu odniesień. Można je uznawać za „wieczne przedmioty” – nie tyle trwające w nieskończoność, ile takie, do jakich kategoria czasu się nie odnosi. Stanowią tym samym stosunkowo trwałe punkty zarówno w strukturze społecznej, jak i kulturowej, będąc miejscami styczności między tymi dwoma rodzajami struktury506. Niezwykle ważne jest jednak to żeby zrozumieć, iż w każdym przykładzie użycia symbolu dominującego istnieją co najmniej trzy porządki odniesienia: (1) znaczenie jawne, którego podmiot jest w pełni świadom, odnoszące się do jasno wyrażonych celów obrzędu; (2) znaczenie utajone, które podmiot uświadamia sobie bardzo słabo, choć na późniejszym etapie może je sobie w pełni uzmysłowić, odnoszące się do innych obrzędowych i pragmatycznych kontekstów działania społecznego; (3) znaczenie ukryte, którego podmiot zupełnie sobie nie uświadamia507. Symbole dominujące – czy jak wolała Sherry B. Ortner – symbole kardynalne 508 są jednocześnie „scenariuszami kardynalnymi”, czyli określają operacyjne formy podstawowych związ506 507 508 V. Turner, E. Turner, Obraz i pielgrzymka w kulturze chrześcijańskiej…, s. 216, (podkreślenia Ł.P.M.). Tamże, s. 216–217, (podkreślenia Ł.P.M.). S.B. Ortner, O symbolach kardynalnych, [w:] M. Kempny, E. Nowicka-Rusek (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej…, s. 106. 140 �ków pomiędzy celami a środkami działania 509. Ciekawe jest to, że zdaniem Ortner każda kultura posiada pewną liczbę takich scenariuszy, które jeszcze raz przypomnę: (...) określają właściwe cele oraz wskazują skuteczny sposób ich osiągnięcia, formułując w ten sposób kardynalne strategie kulturowe 510 . Turner w ciekawy sposób dowodził, że w dramatach społecznych wykorzystywane są symbole dominujące/kardynalne organizujące realizację scenariusza konkretnych działań społecznych. Dzięki wcielającym się symbolom tego rodzaju możliwe staje się aktywowanie scenariusza kardynalnego, który odpowiada w istocie interesującemu mnie mechanizmowi rytualnemu. W tym miejscu prowadzonego śledztwa ważne jest założenie, że takim symbolem będą różne realizacje jego kategorii, począwszy od postaci biblijnego Dawida („prawego i sprawiedliwego”), bajkowego króla/bohatera poprzez jego paradygmatyczne realizacje zrekonstruowane w pogłębionym studium przedmiotu odpowiadającym dwóm grom społecznym z udziałem odpowiednio Józefa Piłsudskiego oraz polityków partii Prawa i Sprawiedliwości. Pogłębione studium przedmiotu oznacza tym samym: Historię pojedynczej grupy lub społeczności w dłuższym okresie, zestawionej jako następstwo różnego typu jednostek procesu, w tym wspomnianych już gier społecznych i przedsięwzięć społecznych. Jest czymś więcej niż zwykłą historiografią, obejmuje bowiem również użytkowanie wszelkich narzędzi pojęciowych, które przekazują antropologia społeczna i kulturowa 511. 509 510 511 Tamże, s. 111. Tamże. V. Turner, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 32. 141 �Najwyższy czas aby wzbogacić prowadzone śledztwo o podejście właściwe dla strukturalnej antropologii historycznej w ujęciu Marshalla Sahlinsa512. Clifford Geertz uznawał tego bardzo inspirującego badacza za bezkompromisowego obrońcę poglądu o istnieniu odrębnych kultur, z których każda nie tylko stanowi „totalny kulturowy system ludzkich działań”, ale może być rozumiana w kategoriach strukturalistycznych513. Spośród bardzo bogatego dorobku tego amerykańskiego antropologa szczególnie zaintrygowały mnie analizy okoliczności związanych ze śmiercią kapitana Jamesa Cooka. Marshall Sahlins na łamach dwóch książek Wyspy historii514 i Jak myślą „tubylcy”. O kapitanie Cooku, na przykład 515 dowodził, że James Cook zginął na Hawajach zamordowany przez tubylców w – niezwykle inspirującym dla historyków i antropologów – „strukturalnym splocie okoliczności”. Ów szczególnego rodzaju splot wydarzeń związany był z tym, że James Cook – zwany Kolumbem Pacyfiku zginął z rąk Hawajczyków 14 lutego 1779 roku przez błąd i jego konsekwencje, w ramach którego został uznany 17 stycznia 1779 roku za wcielenie boga Lono516. Do tego brzemiennego w skutkach nieszczęśliwego splotu okoliczności doszło dlatego, że w zgodzie z obowiązującym kalendarzem tubylców James Cook pojawił się w zatoce Kealakekua w czasie święta na cześć boga Lono. Postać mitologiczna tego boga łączona jest: (...) z naturalnym wzrostem i rozmnażaniem się ludzi, powracającym co roku na wyspy wraz z użyźniającymi deszczami pory zimowej: jest także starożytnym królem, który przybywa w poszukiwaniu swojej świętej panny młodej517. 512 513 514 515 516 517 M.D. Sahlins, Inne czasy, inne zwyczaje. Antropologia historii, [w:] M. Kempny, E. Nowicka-Rusek (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej – kontynuacje…, s. 145. C. Geertz, Zastane światło, Kraków 2003, s. 125. M. Sahlins, Wyspy historii… Tenże, Jak myślą „tubylcy”. O kapitanie Cooku, na przykład, Kraków 2007. Tenże, Kapitan James Cook, jako umierający Bóg, [w:] Tenże, Wyspy historii… Tamże, s. 124. 142 �W konsekwencji przybycia Jamesa Cooka w tym specyficznym kontekście czasu świątecznego, wielki odkrywca został poddany przez kapłanów lokalnej społeczności zwyczajowym obrzędom powitalnym przewidzianym właśnie dla tego hawajskiego boga. Zdaniem Sahlinsa właśnie wtedy, podczas wielkiej ceremonii Makahiki, brytyjski kapitan statku Discovery stał się sobowtórem wizerunku Lono. Na tym epizodyczna historia kapitana Cooka pewnie by się zakończyła, gdyby nie to, że kilka tygodni później – 13 lutego 1779 – któryś z tubylców nie ukradł szalupy należącej do statku Discovery. To wydarzenie sprowokowało „rytualną kontynuację” przybycia Cooka będącego, dla niektórych z mieszkańców wysp, w istocie wcieleniem Lono. Rankiem 14 lutego 1779 roku James Cook zszedł na ląd z grupą żeglarzy, żeby wziąć jako zakładnika hawajskiego króla – Kalaniopu’u, co miało wymusić od tubylców oddanie skradzionej szalupy. Od tego momentu kapitan „zepsuł stworzony dla siebie boski skrypt”518, wywołując swoim zachowaniem kryzys mitopolityczny. Gdy kapitan wraz z żeglarzami dotarł do namiotu króla, dla retrospektywnego badacza, jakim jest Sahlins, stało się jasne, że w decydującym momencie Cook i Kalaniopu’u, czyli „Bóg i Król, przeciwstawiają się sobie jako kosmiczni adwersarze”519. W jednej magicznej chwili Cook, zdaniem Sahlinsa, przechodzi metamorfozę od istoty będącej obiektem czci do przedmiotu wrogości, co ostatecznie prowadzi do jego zbiorowego mordu520, a następnie rytualnego złożenia jego ciała w ofierze przez hawajskiego króla521. Przykładowa analiza Sahlinsa, którą nie będę się teraz szczegółowo zajmował, ponieważ nie jest to głównym celem mojej pracy, doskonale obrazowała proces, w którym dla aktorów społecznych zaciera się różnica między historią a rytuałem. 518 519 520 521 T.H. Eriksen, Małe miejsca, wielkie sprawy, Warszawa 2009, s. 242. M. Sahlins, Kapitan James Cook, jako umierający Bóg…, s. 124. Tamże, s. 124. Tamże, s. 125. 143 �Wnioski do jakich dochodzi Sahlins, spotkały się z ostrym sprzeciwem innego antropologa, Gananatha Obeyesekerego, który daje im wyraz na łamach książki Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku522. Jak słusznie zauważa Geertz, robi tak raczej z pobudek moralnych i politycznych, niż w wyniku podważenia empirycznych dowodów, jakie zebrał i strukturalnie opracował Sahlins523. Obeyesekere nie chce się zgodzić z Sahlinsem, który między innymi przedstawia tubylców, jego zdaniem, jako irracjonalnych ludzi, którzy Cooka mylili z bogiem. Nie chcę dalej wchodzić w szczegóły tego, w istocie ideologicznego sporu, jaki wywołał Obeyesekere. Moim zdaniem, tubylcy ówcześnie zamieszkujący Hawaje stali przed takim samym problemem jak tubylcy z Rosji czy współcześni nam Polacy, którzy w specyficznych okolicznościach mito-logicznych mają problem z odróżnieniem znaku od nazwy własnej, możliwych narracji na temat rzeczywistości, które są brane w istocie za samą rzeczywistość. Przypomnę raz jeszcze przykład z Uspienskiego: W Rosji w XVIII wieku przeciwnicy Piotra I nazywali go „antychrystem”. Przy tym dla jednych był to sposób charakterystyki jego osoby i działalności, inni zaś wierzyli, że Piotr rzeczywiście jest Antychrystem. Jak widzimy, ten sam tekst może funkcjonować bardzo różnie524. Innymi słowy – nie chodzi o to, żeby uznać fakt, że dla wszystkich Hawajczyków kapitan Cook był Lono, ale raczej o zrozumienie, w jakim kontekście Cook ze statusem Lono wywołał kryzys strukturalny, który następnie został zażegnany wraz z jego śmiercią (w kolektywnym mordzie) i rytualnym złożeniu w ofierze przez hawajskiego króla. Można sobie jednak zadać pytanie, co z tego specyficznego mordu – dokonanego pod koniec XVIII wieku gdzieś na 522 523 524 G. Obeyesekere, Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, Kraków 2007. C. Geertz, Stan antropologicznej sztuki…, s. 127. B. Uspienski, Mit – imię – kultura…, s. 66. 144 �egzotycznych, dla współczesnych Polaków, Hawajach – wynika dla prowadzonego tutaj śledztwa? Śpiesząc z odpowiedzią, chciałbym za Sahlinsem zwrócić uwagę na fakt, że w sprzyjających okolicznościach dochodzi do sytuacji, w których historyczne działania stają się projekcją relacji mitycznych525 właściwych dla każdej kultury. Każde społeczeństwo, nie wykluczając także nam współczesnego, ma osobliwą mitopoetykę, która kryje się za konkretnymi mitopraktykami526, możliwymi do rozszyfrowania przez antropologów, którzy starają się zrozumieć wydarzenia historyczne w ich specyficznie kulturowym kontekście. Tak właśnie dochodzi do możliwych obserwacji „strukturalnych splotów okoliczności”, które w ujęciu Sahlinsa oznaczają: Praktyczną realizację kategorii kulturowych w określonym kontekście historycznym, wyrażających się w działaniu historycznych sprawców mających określone interesy (…). Struktura splotu okoliczności jako pojęcie ma wartość strategiczną przy określaniu ryzyka symbolicznego (np. odniesienia) i selektywnych reifikacji (np. dokonywanych przez tych, którzy są u władzy)527. Zatem w ujęciu Sahlinsa każdy kryzys polityczny jest w istocie kryzysem mitopolitycznym528. Taki kontekst wydarzeń historycznych powoduje, że kluczowi aktorzy społeczni, czyli tzw. postacie znaczące, które się nimi stały na mocy strukturalnego splotu okoliczności529, muszą dźwigać strukturalne brzemię530 swoich postaw i czynów, stając się częścią kryzysów mitopolitycznych w konkretnym kontekście układów kulturowych i społecznych. 525 526 527 528 529 530 M. Sahlins, Różne czasy, różne zwyczaje: antropologia historii, [w:] Tenże, Wyspy historii…, s. 67. Tamże, s. 67, M. Sahlins, Jak myślą „tubylcy…, s. 106. Tenże, Wprowadzenie, [w:] Tenże, Wyspy historii…, s. 14. Tenże, Kapitan James Cook, jako umierający Bóg…, s. 142. Tenże, Kultura i sprawstwo w historii, [w:] Tenże, Z przeprosinami dla Tukidydesa…, s. 132. Tenże, Różne czasy, różne zwyczaje: antropologia historii…, s. 62. 145 �Przechodząc do pogłębionego studium przedmiotu, chciałbym wytłumaczyć się ze specyficznej postawy wobec wydarzeń historycznych. Za sugestią mistrzów, takich jak: Uspienski, Girard, Turner czy Sahlins, także i dla mnie opowiadanie historii to nic innego, jak: (...) relacjonowanie od początku tego, czego wynik jest już znany, przy czym znajomość wyniku decyduje o doborze (z archiwum) kolejnych epizodów opowieści 531. Nie jest zatem zaskoczeniem, że właśnie stałe elementy kompozycyjne wyabstrahowane z analizy morfologicznej starotestamentowej sagi ujętej w kontekst kryzysu ofiarniczego oraz dramatu społecznego zdeterminuje „rytm historyczny” prezentowanych wydarzeń. Pod pojęciem „rytm historyczny”, znowu za Sahlinsem, rozumiem: Zagęszczenie wydarzeń w danym przedziale czasowym, przy czym kryterium decydującym o tym, co liczy się jako wydarzenie, jest znaczenie dla ostatecznego wyniku 532. Zdaniem amerykańskiego antropologa – to właśnie wydarzenie wywołuje zmiany w postrzeganiu czasu przeszłego i nadaje moc szerszemu ładowi społecznemu, reifikując je i uosabiając w postaciach konkretnych aktorów społecznych533, takich jak interesująca mnie postać Józefa Piłsudskiego. 531 532 533 Tenże, Kultura i sprawstwo w historii…, s. 129–130. Tamże, s. 131. Tamże. �Józef Piłsudski pojawia się na scenie534 Jeśli po wiekach historycy będą wyrokować o istnieniu ludzi na podstawie zachowanych życiorysów – dojdą być może do wniosku, że Piłsudski w ogóle nie istniał. Że został wymyślony przez poetów ku pokrzepieniu serc małego, cierpiącego niewolę narodu 535. Trudno się nie zgodzić z faktem, że Józef Piłsudski jest jedną z najbardziej zmitologizowanych postaci w historii Polski i jedną z najważniejszych postaci dwudziestolecia międzywojennego536. Dziesiątki książek, niezliczone ilości artykułów na jego temat już mogą stanowić pewną miarę ważności tego bohatera w polskiej mito-historii537. Piłsudski już za życia konsekwentnie kreował swoją legendę, będąc nie tylko człowiekiem czynu – jak lubił o sobie mówić, ale także człowiekiem słowa, który bardzo rzetelnie „przykładał się do procesu mitologizacji własnej osoby”538. Ten płodny autor, który pozostawił po sobie bogatą spuściznę literacką, nigdy nie zapomniał, że słowo ma „wielką magiczną moc”539. Z oczywistych względów Józef Piłsudski interesuje mnie z jednej strony jako postać, która stopniowo została pochłonięta przez symbol bohatera mitycznego, którego mito-logicznym przeznaczeniem, jeszcze raz to przypomnę, jest przeciwstawienie się siłom będącym transformacją pierwszego 534 535 536 537 538 539 Ta część rozdziału II jest rozwinięciem artykułu, który napisałem z Markiem Pawlakiem: Antropologia dramatu społecznego. O mechanizmach wykluczenia w walce politycznej Józefa Piłsudskiego, [w:] B. Płonka-Syroka, K. Marchel (red.), Wykluczanie. Społeczno-kulturowe mechanizmy kreowania emocji, Wrocław 2010, s. 299–318. B. Urbanowski, Józef Piłsudski marzyciel i strateg. Część pierwsza. Korekta mitów, Warszawa 1997, s. 11. J. Faryś, Rola Józefa Piłsudskiego w II Rzeczypospolitej, [w:] J. Faryś, T. Sikorski (red.), Józef Piłsudski (1867–1935). Polityk – wódz – mąż stanu, Szczecin 2006, s. 7–16. A. Czubiński, Józef Piłsudski (1867–1935). Legenda i rzeczywistość, [w:] A. Czybiński (red.), Józef Piłsudski i jego legenda, Warszawa 1988, s. 29–58. W. Wójcik, Józef Piłsudski w legendzie literackiej, Kielce 1999, s. 7. Tamże. �stworzenia i jego dwuznaczności. Z drugiej strony Piłsudski interesuje mnie jako symbol kardynalny, który zrealizował scenariusz odpowiadający z grubsza strukturze postaci starotestamentowego Dawida lub, jak kto woli, mito-logice postaci bohatera bajki magicznej. Pytanie, na ile świadomie Józef Piłsudski wpisał się w postać symboliczną, która wprawia w ruch mechanizm rytualny, pozostanie już na zawsze bez jednoznacznej odpowiedzi. Mimo to nie chciałbym z tego powodu zatrzymywać toku śledztwa. Są liczne poszlaki, takie jak na przykład Przemówienie przez radio w ósmą rocznice odzyskania niepodległości autorstwa Józefa Piłsudskiego, które świadczyć może o myśleniu synkretycznym silnie obecnym w przedstawieniu ówczesnej sytuacji mito-politycznej w Polsce. Nie byłoby w nim nic interesującego, gdyby nie dwa równie interesujące fakty. Po pierwsze, przemówienie zostało wygłoszone przez radio do narodu kilka miesięcy po przewrocie majowym 1926 roku. Po drugie, jego budowa strukturalnie odpowiadała bajce magicznej. Dzięki takiemu zabiegowi Piłsudski postanowił wytłumaczyć wszystkim słuchaczom radia, czym był zamach stanu i jaką odegrał w niej rolę nasz magiczny bohater. Zanim jednak przyjrzymy się nieco bliżej i tej poszlace, musimy pamiętać, że śledztwo należy prowadzić po kolei i na tyle szczegółowo, żeby dostrzec, iż sam życiorys Piłsudskiego w ciekawy sposób pokrywa się z losem bohatera mito-logicznego, takiego jak choćby starotestamentowy Dawid. Nie bez znaczenia jest także fakt, że po zamachu majowym w 1926 roku piłsudczycy rozwijali własny program wychowawczy we wszystkich ówczesnych podręcznikach historii, w których silnie zmitologizowana postać Piłsudskiego stanowiła symbol cnót i zachowań narodowych. W ramach wychowania państwowego konsekwentnie zrównywano także interes państwowy z działalnością polityczną Marszałka540 co, w oczywisty 540 W. Paruch, Mit Rzeczypospolitej w piłsudczykowskiej myśli politycznej. Między wiedzą historyczną a wizją polityczną, [w:] E. Ponczek, A. Sepkowski (red.), Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, Tom I, Toruń 2010, s. 320–330. 148 �sposób, przyczyniało się do umocnienia symbolu tego polityka541, który kształtował i nadal kształtuje świadomość narodową i historyczną wielu Polaków542. Przez następne lata, aż po naszą współczesność, postać Piłsudskiego jak i kluczowe wydarzenia związane z jego działalnością polityczną i wojskową stały się symbolami źródłowymi konsekwentnie wykorzystywanymi w rozmaitych rywalizacjach politycznych543. Na tym etapie postępowania chciałbym przede wszystkim skoncentrować swoją uwagę badawczą na Józefie Piłsudskim, jako postaci mito-historycznej, która umiejętnie wykorzystywała swoją wyjątkową pozycję do generowania dyskursu publicznego oraz tworzenia specyficznej narracji, stosując przy tym foucaultiańskie mechanizmy selekcji, kontroli i doboru. Owe mechanizmy konsekwentnie budowały grunt symboliczny pod proces selekcji ofiarniczej przeciwników politycznych Piłsudskiego, których wykluczenie stworzyło z kolei okoliczności niezbędne do zakończenia ówczesnego dramatu społecznego. W ten sposób zrytualizowanie dyskursu przez Piłsudskiego, służyło mu za niezbędną podstawę wprowadzanych w życie zabiegów mito-politycznych. Świetnie ujął to Michel Foucault: 541 542 543 H. Składanowski, Postać Józefa Piłsudskiego w podręcznikach do nauczania historii w szkołach powszechnych II Rzeczypospolitej, [w:] M. Wojciechowski, Z. Karpus (red.), Józef Piłsudski wobec Europy i wybranych zagadnień wewnętrznych Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1935). W 70. rocznicę śmierci, Włocławek– Toruń 2007, s. 183–195, A. Sepkowski, Romantyczno-heroiczna mityzacja osoby Józefa Piłsudskiego, [w:] Z. Karpusa, G. Radomski, W. Wojdyła (red.), Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, Toruń 2008, s. 101–118. P. Cichoracki, Legenda i polityka. Kształtowanie się wizerunku Marszałka Józefa Piłsudskiego w świadomości zbiorowej społeczeństwa polskiego w latach 1918–1939, Kraków 2005, H. Hein-Kircher, Kult Piłsudskiego i jego znaczenie dla państwa polskiego 1926–1939, Warszawa 2008. M. Golon, Józef Piłsudski w powojennej historiografii polskiej oraz propagandzie, [w:] M. Wojciechowski, Z. Karpus (red.), dz. cyt., s. 196–221, A. Adamczyk, „Epoka geniuszu Komendanta”. Miejsce argumentacji historycznej w próbach kreowania politycznej rzeczywistości w amyśli obozu piłsudczykowskiego po 1939 roku, [w:] E. Ponczek, A. Sepkowski (red.), Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, t. 1, Toruń 2010, s. 331–343. 149 �Rytuał określa kwalifikację, jakie musi mieć jednostka, która mówi (i która w grze dialogu, interrogacji, recytacji powinna przyjmować taką, a nie inną pozycję i formułować takie, a nie inne wypowiedzi), definiuje gesty, zachowania, okoliczności i cały zbiór znaków nieodzownie towarzyszących dyskursowi; wreszcie rytuał ustala domniemaną lub narzuconą skuteczność słów, ich oddziaływanie na tych, do których są skierowane, i wyznacza granice ich wartości przymuszającej. Dyskursy religijne, prawne, terapeutyczne, a częściowo także polityczne nie dają się oddzielić od ustawionego rytuału, który determinuje zarówno właściwości jednostkowe, jak i przyjęte role podmiotów mówiących544. W interesującym mnie kontekście dramatu społecznego, to właśnie osoba Józefa Piłsudskiego – pochłonięta przez symbol „prawego i sprawiedliwego” – zyskała owe „moce” selekcji i regulacji dyskursu. Uważam, iż Józef Piłsudski w doskonały sposób wpisuje się w logikę dramatu społecznego, także dlatego że staje się postacią, która kanalizuje zbiorową przemoc545, kierując ją na swoich przeciwników politycznych i wpisując ich we wspomniane już symboliczne typy. Używając konsekwentnie języka magicznego, Piłsudski prowadzi do ich wykluczenia z życia społecznego, wrzucając ostatecznie w symboliczną kategorię „kozłów ofiarnych”. Zatem – to właśnie Piłsudski rytualizuje i kwalifikuje słowa, to on także ustala role podmiotów mówiących, a w konsekwencji dystrybuuje i zawłaszcza dyskurs wraz z jego władzą i wiedzą. Mechanizmy te wprowadza zaś jako uprzywilejowana (symboliczna) w strukturalnym splocie okoliczności postać dramatu społecznego. Tym samym Piłsudski analogicznie – mimo zasadniczych różnic – do biblijnego Dawida, posiadł moc, która predestynuje go do przeprowadzenia społeczeństwa przez cztery fazy dramatu społecznego wpisanego także w mito-logikę kryzysu ofiarniczego. Pomijając, być może ważne dla niektórych istotne, informacje dotyczące tej postaci, chciałbym się skoncentrować tylko na wydarzeniach kluczowych, odpowiadających stałym elementom kompozycyjnym dramatu społecznego. 544 545 M. Foucault, dz. cyt., s. 28–29. P.A.J. Cezar de Castro Rocha, dz. cyt., s. 11. 150 �Jak zaznaczyłem Marszałek używał biegle i powszechnie języka noszącego znamiona magicznego, bez użycia którego podział na symboliczne typy nie mógłby być skutecznie zainicjowany. Specyfika tego języka polega na jego rytualizacji i pragmatyczności, która, jak łatwo się domyśleć jest ściśle związana z ostatecznym celem, którego jest ilustracją, czyli przygotowaniem społeczeństwa do zgody na złożenie w ofierze symbolicznych przedstawicieli pierwszego porządku uznawanego przez Piłsudskiego za przyczynę kryzysu społecznego. Trzeba przy tym pamiętać, że zawsze: Wróg musi się wcielić w konkretne osoby bądź – przynajmniej – w konkretne grupy. Stąd pospieszne i spektakularne nominacje na wrogów. (…) W takich przypadkach chodziło o szybkie wyznaczenie osób – symboli, ku którym winna się skierować społeczna nienawiść. Symbol łatwych do manipulowania i podkreślających podział na swoich i obcych. (...) Wrogów traktowano w dwojaki sposób. Jako potężną grupę, mającą tzw. zagraniczne powiązania (…), ale także jako odseparowane jednostki, będące jakby ekspozyturami obcości i zakłócające normalny tok życia narodowego546. Charakterystyczną procedurą dla tego typu języka: (...) jest narzucanie wyrazistego znaku wartości; znak ten, prowadzący do przejrzystych polaryzacji, nie ma prawa budzić wątpliwości, jego punktem docelowym jest zdecydowana, nie podlegająca zakwestionowaniu ocena. Częstokroć oceny prowadzące do podziałów dychotomicznych stają się ważniejsze od znaczenia. Znaczenia mogą być niejasne i nieprecyzyjne, oceny zaś – muszą być wyraziste i jednoznaczne. W konsekwencji powstaje zjawisko, które określiłbym jako luźną semantykę. Znaczenie zostaje podporządkowane ocenie; czasem nie jest ważne, co dane słowo znaczy, ważne jest zaś, jakie kwalifikatory z nim się wiążą (dobry/zły, nasz/obcy, postępowy/wsteczny itp.). To, co ujawnia się zwykle w wypowiedzi, tutaj występuje już na poziomie języka. (…) Można by powiedzieć, że nowomowa – bądź język magiczny – w dużo większym stopniu niż inne style społeczne składa się z elementów przeinterpretowanych547. 546 547 M. Głowiński, Nowomowa po polsku, Warszawa 1990, s. 65–66. Tamże, s. 8. 151 �Innymi słowy, język ten można określić jako jednowartościowy548, generujący transparentne układy polaryzacji, które z niebagatelną mocą ingerują w istotny kształt rzeczywistości społeczno-kulturowej. Jeszcze raz warto przypomnieć, że to, co jest charakterystyczne dla magii, to właśnie jej fundamentalny związek z językiem. Mauss i Hubert uważali, że: (...) wszystkie magie spekulowały na przeciwieństwach, na opozycjach: powodzenie i pech, zimno i ciepło, woda i ogień, wolność i przymus itd. Wiele rzeczy ugrupowano na zasadzie przeciwieństw i posługiwano się ich opozycyjnym charakterem. Będziemy zatem uważali pojęcie przeciwieństwa za specyficzne pojęcie magii549. Zatem stosowanie zasady binarności na płaszczyźnie językowej stanowi przesłankę wskazującą o użytych zabiegach magicznych charakterystycznych tak dla dramatów społecznych oraz ich specyficznych rozwinięć będących w istocie kryzysami ofiarniczymi. Można zatem zaryzykować stwierdzenie, iż istnieje ścisły związek pomiędzy teorią magii a analizą dyskursu w okresach wprawiania w ruch rytualnych modeli rywalizacji symbolicznej. W tym kontekście należy pamiętać o niezwykle istotnych słowach Michela Foucaulta, który pisał, że: (...) w każdym społeczeństwie wytwarzanie dyskursu jest równocześnie kontrolowane, selekcjonowane, organizowane i poddane redystrybucji przez pewną liczbę procedur, których rolą jest zaklinać moce i niebezpieczeństwa, zawładnąć przypadkowością zdarzeń, wymknąć się ciężkiej, niepokojącej materialności550. Z mojego punktu widzenia warto pokrótce przedstawić kontekst mito-historyczny, który ukształtował samego Piłsudskiego, jak i przygotował społeczeństwo na pojawienie się postaci historycznej, która 548 549 550 Tamże. M. Mauss, H. Hubert, Zarys ogólnej teorii magii, [w:] M. Mauss (red.), Socjologia i antropologia, Warszawa 2001, s. 95. M. Foucault, dz. cyt.., s. 7. 152 �mogłaby być pochłonięta przez symbol kardynalny „prawego i sprawiedliwego”. Przełom wieku XIX i XX podtrzymywał i sprzyjał romantycznym wzorcom myślenia mitycznego: Wiara w Opatrzność i w to, że Opatrzność ześle genialną jednostkę, była pochodną dominującego w naszej kulturze nurtu romantycznego i centralnego dla romantyzmu polskiego, mitu mesjanistycznego. Kult indywidualizmu i uznanie szczególnej roli wybitnej jednostki, apoteoza walki, nurt autorytarny – sympatyzowanie z silną władzą, to wszystko bardzo bliskie jest wyobrażeniom o praktyce politycznej okresu romantycznego, walce narodowo-wyzwoleńczej, działalności konspiracyjnej, która wymagała takich postaw. (…) Wierzono w ideę ofiary, ofiary krwi, która stanowi niezbędny składnik wypełnienia się mitu sprawiedliwości dziejowej. Silne były emocjonalnie motywowane pragnienia odegrania się za wszystkie klęski i upokorzenia 551. Powstańcza tradycja była silnie obecna w mentalności przedstawicieli zarówno środowisk prawicowych, jak i lewicowych. Deklaracje polityczne sugerujące podział na lewicę i prawicę nie odgrywały w przypadku „romantycznej mentalności”552 istotnej roli. Warto jednak podkreślić istnienie innego ważnego elementu silnie ugruntowanego w świadomości społecznej tamtego okresu, chodzi tutaj o: (...) ideał państwa, porządku prawno-politycznego, sprawiedliwości społecznej, jaki stanie się udziałem tych, którzy doczekają własnego państwa 553 . To właśnie idea mesjanistyczna odgrywała fundamentalną rolę w kreowaniu wizji nieistniejącej jeszcze Rzeczpospolitej. W tym kontekście bardzo istotna wydaje się uwaga Andrzeja Walickiego, przypominająca, że: 551 552 553 T. Biernat, Józef Piłsudski – Lech Wałęsa. Paradoks charyzmatycznego przywództwa, Toruń 1999, s. 103. M. Janion, Romantyzm i historia, Warszawa 1978, s. 567. T. Biernat, dz. cyt., s. 104. 153 �(...) w romantycznym mesjanizmie polskim przeważał aspekt uniwersalistyczny: odrodzenie Polski miało być przecież „początkiem nowego świata”, świata, w którym nastąpi „uspołecznienie społeczeństw” i powszechna chrystianizacja stosunków politycznych554. Ta, bardzo ogólnie naszkicowana, sytuacja polityczna panująca w Polsce z grubsza określana jest przez historyków jako „wyjściowa” dla długo oczekiwanego przeobrażenia politycznego. Nie interesowałby mnie ten mniej lub bardziej faktyczny kontekst, gdyby nie to, że sam Piłsudski w słynnym tekście Jak stałem się socjalistą pisał w podobnym tonie o atmosferze panującej w swoim domu rodzinnym. Duch panujący w tym miejscu przepełniony był „świeżym wspomnieniem o klęsce narodowej 1863 r.”555. Choć przyszły Naczelny Wódz urodził się cztery lata po upadku powstania styczniowego, tak pisał o nastrojach, jakie temu wydarzeniu towarzyszyły w jego domu: Matka, nieprzejednana patriotka, nie starała się nawet ukrywać przed nami bólu i zawodów z powodu upadku powstania, owszem, wychowywała nas, robiąc właśnie nacisk na konieczność dalszej walki z wrogiem ojczyzny. Od najwcześniejszego dzieciństwa zaznajamiano nas z utworami naszych wieszczów, ze specjalnym uwzględnieniem utworów zakazanych, uczono historii polskiej, kupowano książki wyłącznie polskie. Ten patriotyzm rewolucyjny nie miał określonego kierunku społecznego556. Nie mniej istotne jest to, że jak sam Piłsudski wspominał, pozostawał pod wielkim wpływem twórczości Słowackiego, Krasińskiego i Mickiewicza. Co więcej, Józef Piłsudski nie ograniczał się tylko i wyłącznie do literatury dotyczącej Polski. Jak sam pisał: 554 555 556 A. Walicki, Między filozofią, religią i polityką. Studia o myśli polskiej epoki romantyzmu, Warszawa 1983, s. 22. J. Piłsudski, Jak stałem się socjalistą, [w:] L. Wasilewski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. II, Warszawa 1989, s. 49. Dla większej jasności wypowiedzi J. Piłsudskiego, zrezygnowałem z archaicznej pisowni niektórych wyrazów, ingerując tym samym w oryginalny tekst. Tamże. 154 �Najwyższe wrażenie sprawiały na mnie książki opisujące byt narodów klasycznych Greków i Rzymian. Prawdopodobnie dlatego, że były przepełnione szczegółami walk o ojczyznę i opisami bohaterskich czynów. Oprócz tego byłem rozkochany w Napoleonie i wszystko, co się tego mego bohatera tyczyło, przejmowało mnie wzruszeniem i rozpalało wyobraźnię. Wszystkie zaś marzenia moje koncentrowały się wówczas koło powstania i walki orężnej z Moskalami, których z całej duszy nienawidziłem, uważając każdego z nich za łajdaka i złodzieja 557. Poza inspiracjami literackimi istotny dla mnie pozostaje fakt, iż Piłsudski, jak zaznaczyłem wcześniej, postrzegał siebie jako „człowieka czynu”. Mimo zmieniającej się sytuacji politycznej na arenie międzynarodowej pozostawał zwolennikiem i inicjatorem walki zbrojnej w celu odzyskania przez Polskę i Polaków upragnionej niepodległości: Nasze klasy posiadające, zrażone wspomnieniami 1831 i 1863 roku (…) uważają wszelką myśl o walce zbrojnej za szaleństwo, a wszelkie dążenie w tym kierunku jako zasługujące na potępienie bezwzględne. Lecz rzućmy okiem na dzieje: nie było prądu politycznego, nie było hasła, które początkowo nie było potępiane; a zawsze najsilniej potępiano kierunki później zwycięskie. Ile gromów spadło na ideologów rewolucji francuskiej, jak silnie potępiano początkowo hasło zjednoczenia Włoch. W ubiegłym stuleciu pod koniec czwartego lat dziesiątka, kto nie brał za wariatów ludzi, głoszących, że Węgry winny walczyć, by stać się autonomicznym państwem? A jednakże – te swego czasu przez wszystkich trzeźwych za utopijne i szkodliwe uznane projekty, stały się rzeczywistością. To samo będzie z hasłem powstania zbrojnego558. Pomimo upływu lat Józef Piłsudski pozostawał nadal wierny ideom walki czynnej, co więcej – widział w nich symboliczną potrzebę i praktyczny sposób na odzyskanie niepodległości. Niech dowodem owej radykalnej postawy będzie poniższy cytat z jednego z jego pism: 557 558 Tamże, (podkreślenia Ł.P.M.). Tenże, Polityka walki czynnej, [w:] L. Wasilewski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. II, Warszawa 1989, s. 265–266. 155 �Chcę zwyciężyć, aby z walki i to walki na ostro, jestem nie zagajnikiem nawet a wprost bydlęciem, okładanym kijem czy nahajką. (…) Nie rozpacz, nie poświęcenie mną kieruje a chęć zwyciężenia, przygotowania zwycięstwa. Ostatnią moją ideą, której nie rozwinąłem nigdzie, jest konieczność w naszych warunkach wytworzenia każdej partii, a tym bardziej esowej funkcji siły fizycznej, funkcji, że użyję tak nieznośnego dla „humanitarystów” określenia (histeryczne panny, nieznoszące drapania po szkle, ale znoszące pranie ich po pysku) przemocy brutalnej. Tę ideę chciałem przeprowadzić w swojej działalności ostatnich lat i przyrzekłem sobie, że albo swoje zrobię albo zginę. Zrobiłem już dużo w tym kierunku, ale za mało, by móc wypocząć na laurach i zająć się serio przygotowaniem bezpośrednim do walki i teraz stawiam siebie na kartę. Chcę właśnie sobą, którego nazywano i szlachetnym socjalistą, i człowiekiem, o którym nawet wrogowie paskudztwa głośno nie powiedzą, człowiekiem zresztą, który ma trochę zasługi w kulturze ogólnonarodowej, podkreślić tę gorzką, bardzo gorzką prawdę, że w społeczeństwie, które walczyć o siebie nie umie, które cofa się przed każdym batem, spadającym na twarz, ludzie ginąć muszą nawet w tym, co nie jest szczytnym, pięknym i wielkim559. Nie można w żaden sposób pominąć tego, że ogromną rolę w tworzeniu symbolu kardynalnego, którego ucieleśnieniem stał się Piłsudski, odegrały właśnie jego działania konspiracyjne przed I wojną światową oraz zwycięstwa militarne, mające miejsce w trakcie jej trwania560. Szczególnie dzięki spektakularnym akcjom militarnym jeszcze przed 1918 rokiem Józef Piłsudski obrósł w legendę561 niezłomnego i zwycięskiego dowódcy. Mnie jednak nie interesują szczegóły walk, jakie on toczył i konkretne zwycięstwa jakie odnosił, lecz mito-poetyka tych czynów, dzięki której Piłsudski konsekwentnie budował swoją legendę. W tym kontekście interesujący wydaje się jego stosunek do wojny i to, w jakiej roli siebie stawiał: Z garścią małą ludzi, źle uzbrojonych i źle wyposażonych, rozpocząłem wojnę. Cały świat stanął wtedy do boju. Nie chciałem pozwolić, by w czasie, gdy na żywym ciele naszej ojczyzny miano wyrąbać mieczami nowe granice państw i narodów562. 559 560 561 562 [Za:] Z. Zygmuntowicz, J. Piłsudski o sobie. Z pism, rozkazów i przemówień komendanta, Warszawa 1989, s. 47. W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław 1995, s. 7–95. B. Urbanowski, Józef Piłsudski marzyciel i strateg. Część pierwsza. Korekta mitów, Warszawa 1997, s. 155–268. J. Piłsudski, Rozkaz na pierwszą rocznicę wojny, [w:] W. Lipiński (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. IV, Warszawa 1989, s. 40. 156 �Ciekawe jest to, iż Piłsudski przedstawia tu siebie jako najważniejszego inicjatora czynnej walki w imię odzyskania długo oczekiwanej niepodległości Polski. Co ważne, czyni to tylko z garstką ludzi źle uzbrojonych, stając z nimi przeciwko wielkim mocarstwom. Niezwykle istotnym jest fakt, że w polskiej mitopoetyce Józef Piłsudski został zapamiętany jako wódz nieustępliwy i zwycięski w swojej przed-niepodległościowej działalności militarnej. Stanowił on odpowiedź na potrzeby ówczesnego społeczeństwa, a odzwierciedleniem tego jest choćby sposób określania go przez jemu współczesnych: Wielki człowiek to jakby wielkolud między karzełkami, jakby rosły dąb między marną krzewiną. Jakaż dziwna jest w nim siła, jakby cudownie dana od Ducha Świętego, iskra Boża, z której się rozpalają ognie dla oświecenia i ogrzania całej ziemi. (…) Nam potrzeba takiego człowieka daleko więcej niż innym szczęśliwym narodom; bo gdzie obcy zasiewają niezgodę, a jadem służalstwa zatruwają dusze – tam tylko jedna żelazna ręka może skupić wszystkie siły narodowe, z gromady niewolników zrobić karną mocną społeczność, zdolną do walki i zwycięstwa563. Można zatem uznać, że grunt pod scenariusz dramatu społecznego został należycie przygotowany. Józef Piłsudski w doskonały sposób wpisał się w kontekst mito-historyczny ówczesnych czasów. Naszego aktora społecznego stopniowo zaczął pochłaniać symbol kardynalny – symbol bohatera magicznego oraz reżysera zrytualizowanego dyskursu: Dyskurs – zauważa Foucault – z trudem da się sprowadzić do czegoś nieznaczącego; zakazy, które go dotykają, ukazują bardzo wcześnie i szybko jego związek z pożądaniem i władzą. Nie ma w tym nic dziwnego, skoro dyskurs – jak pokazuje psychoanaliza – nie jest wyłącznie tym, co ujawnia (lub ukrywa) 563 [Za:] K. Kawalec, Państwo a naród w dwudziestoleciu międzywojennym – spory nie zakończone, [w:] W. Wrzesiński (red.), Do niepodległości 1918, 1945, 1989. Wizje – drogi – spełnienie, Warszawa 1998, s. 186 . 157 �pożądanie, lecz także samym jego przedmiotem. Historia nieustannie dowodzi, że dyskurs jest nie tylko czymś, co tłumaczy walki i systemy panowania, lecz również tym, dla czego i poprzez co walczymy – jest władzą, którą usiłujemy zdobyć564. Pojawienie się Polski niepodległej na arenie międzynarodowej w 1918 roku, z mojego punktu widzenia, jest niezwykle istotne. To wydarzenie, którego rocznicę obchodzą Polacy 11 listopada, stanowi wyraźny próg w historii Polski. Pozostając w poetyce myślenia magiczno-religijnego, należy pamiętać, że: (...) każdy początek rodzi pewien delikatny problem. Bez wątpienia powoduje zachwianie równowagi, wprowadza nowy element, który musi zostać włączony w porządek świata przy możliwie najmniejszym jego zakłóceniu. Dlatego składnik zapoczątkowujący każdą serię jest uważany za niebezpieczny. Nikt nie waży się go przeznaczyć do powszechnego użytku. Z mocy prawa należy bowiem do boskości: składany jest w ofierze li tylko dlatego, że jest pierwszy, że zapoczątkowuje nowy ład, że jest przyczyną zmiany. Kiedy zbiór dojrzewa, należy go przeto najpierw uwolnić od ciążącej na nim zmazy, a dopiero potem przeznaczyć do spożycia. Tak więc bogom oddaje się pierwsze i najcięższe kłosy po zżęciu, pierwsze i najpiękniejsze owoce z sadów, pierwsze i najdorodniejsze warzywa z warzywników. Na jednostkach wyróżniających się szczególną świętością ciąży obowiązek wchłonięcia siebie niebezpiecznej mocy, jaka kryje się w ich nowości565. Podobne myślenie mito-magiczne, czy jak kto woli, sakralne można zauważyć w przedstawieniach politycznych Józefa Piłsudskiego, dotyczących odzyskania niepodległości: Gdy stanąłem na ziemi polskiej – pisał polityk – i losy złożyły mi w ręce kierownictwo sterem nawy polskiej, zdecydowałem natychmiast spróbować wyprzedzić wszystkich w Europie centralnej i wschodniej w pracy budownictwa państwowego wśród ogólnego chaosu. Spieszyć zaś trzeba było nie tylko przez wzgląd na otoczenie Polski. Wewnątrz było już dosyć chaosu, byłem nim po prostu przerażony. Przez pierwsze kilka tygodni nie napotkałem po prostu człowieka, grupy, partii, czy stronnictwa, które nie było opanowane megalomanią wyjątkową. Twierdzenie: ja, lub my i naród, to 564 565 M. Foucault, dz. cyt., s. 8. R. Caillois, Człowiek i sacrum…, s. 32. 158 �jedno – nie schodziło z ust, każdy to powtarzał, każdy rwał się do reprezentowania na swoją rękę Polski wewnątrz i zewnątrz. Byliśmy, zdaniem moim, tak przesiąknięci chaosem, że naturalny rozwój musiał prowadzić nie do praworządności (…), lecz do silnych starć wewnętrznych i do panowania samowoli grupowej czy partyjnej566. Społeczeństwo polskie, wraz z odzyskaniem niepodległości, zdaniem Piłsudskiego – jest usytuowane w nieokreśloności; w stanie, który można nazwać stanem liminalnym567. To, co charakterystyczne dla wewnętrznej sytuacji niepodległej Polski, to jej związek: (...) z kosmicznym chaosem, będącym także polem pierwotnych możliwości, możliwe jest powstanie czegoś nowego i zmiana, a także transformacja człowieka i społeczności 568. Od tego symbolicznego momentu polskie społeczeństwo zostaje przygotowywane do wzięcia udziału w rytuale przejścia. Nie przypadkiem Józef Piłsudski przedstawia je zatem jako „polityczne niemowlę”, które należy wychować, ukierunkować, nauczyć od początku właściwie odróżniać dobro od zła, prawdę od fikcji. Jednocześnie, stawia on siebie w roli „ojca” narodu i niepodległej Polski, a zatem to właśnie do niego należy podstawowe zadanie, jakim jest ukierunkowanie społeczeństwa i wytyczenie jedynej drogi rozwoju – wprowadzenie go w „dorosłość”: Masa społeczeństwa polskiego – pisał Piłsudski w liście do Romana Dmowskiego – jest rzeczą niczyją, luźnie chodzącą, nie ujętą w żadne kadry organizacyjne, nie posiadającą żadnych właściwie przekonań, jest masą bez kości i fizjonomii. O tę gawiedź politycznie bezmyślną, o przyciągnięcie jej choćby na jeden moment w jedną lub drugą stronę chodzi w pierwszym rzędzie tym wszystkim, którzy robią w Polsce politykę. Cel ten zaślepia i przesłania oczy na wszystko inne działaczom zdolnym prowadzić tylko zajadłe i konkurencyjne duszołapstwo. A ponieważ ogół społeczeństwa jest politycznym niemowlęciem, więc konkurencja musi dostosować swe metody do 566 567 568 J. Piłsudski, O powodach spiesznego powołania sejmu ustawodawczego, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. V, Warszawa 1990, s. 182. V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 73. Ł. Trzciński, Mit bohaterski, Kraków 2006, s. 155–156. 159 �tego poziomu. Stąd spekulacja na najbardziej prymitywne i naiwne odruchy masy, stąd zapominanie o interesach całości państwa – jest regułą i normą, a deklaracja o Ojczyźnie – frazesem, z którym działalność deklamujących stoi w najzupełniejszej sprzeczności 569. Treść wspomnianego listu jest odzwierciedleniem stosunku Piłsudskiego do politycznego chaosu mającego miejsce w Polsce zaraz po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. Piłsudski wiedział doskonale, że „nowy ład” musi zostać jak najszybciej ukonstytuowany, chaos musi zostać zamieniony w kosmos, a zatem: (...) złamawszy tysięczne przeszkody i silny opór wewnętrzny, mogłem złożyć swą władzę w ręce pierwszego Sejmu odrodzonej Polski 570. Jednocześnie na mocy uchwały z 20 lutego 1919 roku zostało mu powierzone dalsze sprawowanie urzędu Naczelnika Państwa, aż do uchwalenia konstytucji. Z punktu widzenia analizy genezy sytuacji, która doprowadziła do dramatu społecznego, jest to jeden z kluczowych epizodów, który ujawnia, że nad pracą dotyczącą ustawy zasadniczej uwidoczniły się dwa obozy. Pierwszy z nich reprezentował swoją osobą Józef Piłsudski, który zmierzał do uchwalenia takich punktów konstytucji, które dawałyby prezydentowi oraz rządowi zwiększoną władzę. Zwolennicy drugiego stanowiska zmierzali z kolei do ograniczenia realnej władzy prezydenta i rządu. Wyrazem tego konfliktu są dzieje przesilenia rządowego w okresie czerwca i lipca 1922 roku. Symbolicznie rzecz ujmując, konflikt wynikający z prac nad ustawą zasadniczą fundującą porządek polityczno-prawny Polski niepodległej unaocznił istnienie dwóch zwalczających się paradygmatów. 569 570 J. Piłsudski, List do Romana Dmowskiego na temat sytuacji politycznej w Polsce i postawy Polaków wobec przedstawicieli obcych państw, [w:] J. Borkowski (red.) Wybór pism: Józef Piłsudski – o państwie i armii, Warszawa 1985, s. 80–83. Tenże, O powodach spiesznego powołania sejmu…, s. 182. 160 �W tym czasie Piłsudski rósł konsekwentnie w siłę, stając się „architektem zwycięstwa” w wojnie z bolszewicką Rosją z lat 1919– 1920. Naczelnik Państwa pełnił w tym okresie także funkcję Naczelnego Wodza. Zwycięska bitwa warszawska z 1920 roku przez wielu historyków uznana za bitwę, która ocaliła Europę przed inwazją ze wschodu, przyczyniła się do umocnienia mitu zwycięskiego i niezłomnego wodza i strukturalnie odpowiadała próbie, której sprostał Naczelnik Państwa, wpisując się w ten sposób w symboliczną rolę bohatera. W wyniku działań politycznych i nieustannego szukania kompromisu między „dwoma” paradygmatami, 14 grudnia 1922 roku kompetencje Józefa Piłsudskiego przejmuje pierwszy prezydent odrodzonej Polski – Gabriel Narutowicz. W ramach analizowanej tutaj gry społecznej można powiedzieć, że w efekcie rywalizacji dwóch obozów doszło do próby reintegracji społecznej, co symbolicznie zostało potwierdzone uchwaleniem konstytucji, oraz w akcie przekazania władzy przez Naczelnika Państwa – Piłsudskiego – 14 grudnia 1922 roku pierwszemu prezydentowi II Rzeczypospolitej – Gabrielowi Narutowiczowi. Fundamentalne dla rozwoju kolejnych wypadków tego szczególnego dramatu społecznego jest to, że pierwszy prezydent reprezentował państwo na zasadach zapisanych w konstytucji marcowej 17 marca 1921 roku, co tutaj ważne – konstytucji, na której ostateczne zapisy nie zgadzał się Piłsudski. Prawdziwym szokiem dla Piłsudskiego i momentem zwrotnym w jego karierze politycznej był zamach na prezydenta Narutowicza (16 grudnia 1922 roku), który pełnił swoją funkcję jedynie kilka dni. W narracji Piłsudskiego czas czynnego udziału w polityce zdawał się zatrzymać wraz z tym morderstwem: W literaturze przedmiotu, a zwłaszcza w tej jej części, która wyszła spod piór piłsudczyków, przełom, który po śmierci prezydenta w psychice Piłsudskiego nastąpił, akcentuje się niezwykle silnie (…). Szok, jak się zdaje, polegał przede wszystkim na ostatecznej utracie wiary w odrodzenie polskiej duszy (…). Wiary, że polskie społeczeństwo w pełni dojrzało do suwerennego, niepodległego bytu. Dlatego też, w rozumieniu Marszałka, demoralizującym je wciąż, a płynącym od politycznych partii prądom należało przeciwstawić 161 �i silny a niepodważalny autorytet, i w razie potrzeby nawet brutalność. Był to, jak się zdaje, decydujący impuls, który w konsekwencji doprowadził do maja 1926 roku 571. Zamach na pierwszego prezydenta II RP stał się jawnym przekroczeniem zasad moralnych – i jednoczesnym punktem, w którym świeżo ustanowiony ład polityczny zostaje ponownie naruszony, wprawiając w ruch, kolejny raz, agonistyczny model dramatu społecznego. Przypomnijmy, że: Owo naruszenie ładu może być wynikiem działania z premedytacją, sprokurowanego przez aktora/aktorów społecznych dla zademonstrowania autorytetu, a także w celu jego podważenia (…), albo po prostu działaniem spontanicznym572. Zdaniem Piłsudskiego sytuacja, która doprowadziła do morderstwa Narutowicza była ściśle związana z istnieniem w polskim społeczeństwie „stygmatów Wschodu”, które odtąd nieustannie przypisywał swoim przeciwnikom politycznym. Jak sam pisał: Starałem się bronić społeczeństwo przed nimi. Jako iluzjonista, tęskniąc do normalnego przejawu życia narodowego, jakim jest państwo polskie, szukałem czynników, danych, które niesie ze sobą rasa polska, w których się czuję dobrze, które potęgują siły jednostki i narodu. Bo cudza dusza – to rzecz niebezpieczna. Stygmat obcego ducha istnieje we wszystkich trzech zaborach. Dla mnie upokarzająca w sprawie Niewiadomskiego jest ta tajemnica Wschodu w nas573. 3 lipca 1923 roku Piłsudski wycofuje się z życia politycznego – porzuca przewodnictwo Ścisłej Rady Wojennej, udając się – jak sam to określa – na „emigrację” do Sulejówka. To wydarzenie strukturalnie odpowiada fazie kryzysu – symbolicznie rozpoczynając fazę liminalną. W tym szczególnym okresie, aż do zamachu majowego 571 572 573 W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław 1995, s. 300. V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 112. J. Piłsudski, Wywiady z redaktorem „Kuriera Polskiego”, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VI, Warszawa 1990, s. 6. 162 �w 1926 roku Piłsudski podkreślał, że jego odosobnienie było efektem zaistnienia sytuacji politycznej, która jest niezgodna z jego sumieniem. Jak twierdził, nie chce brać udziału w życiu politycznym, w którym uczestniczą ludzie odpowiedzialni za śmierć pierwszego prezydenta II Rzeczypospolitej: W tej samej chwili, gdy Belweder, miejsce zaszczytu, miejsce honoru Polski, opuściłem, wszedł tam inny człowiek, wybrany legalnie aktem uroczystym, podpisanym przez marszałka sejmu. Oddałem mu władzę zgodnie z Konstytucją. Na moje miejsce przyszedł dla reprezentacji narodu całego i wszedł na tę ścieżkę, którą ja po trosze przetorowałem, człowiek inny. Nie rozważam jego zalet ani wad, nie omawiam jego wartości. Człowiek ten, jak ja, został wyniesiony ponad innych, dobrowolnym aktem włożony na niego obowiązek, że ma być naszym przedstawicielem, ma w pieczy mieć nasz honor, naszą godność. Ta szajka, ta banda, która czepiała się mego honoru, tu zechciała szukać krwi. Prezydent nasz zamordowany został po burdach ulicznych, obniżających wartość pracy reprezentacyjnej przez tych samych ludzi, którzy ongiś w stosunku do pierwszego reprezentanta, wolnym aktem wybranego, tyle brudu, tyle potwornej, niskiej nienawiści wykazali. Teraz spełnili zbrodnię. Mord karany przez prawo (…). Gdym sobie pomyślał na chwilę, że ja tych panów, jako żołnierz, bronić będę, – zawahałem się w swoim sumieniu. A gdym się raz zawahał, zdecydowałem, że żołnierzem być nie mogę. Podałem się do dymisji z wojska. To są, moi panowie, przyczyny i motywy, dla których służbę państwową opuszczam574. Według opisów Piłsudskiego z czasów „emigracji”, sytuacja polityczna, jaka nastała w Polsce, daleka była od sytuacji „odradzania się” Polski tuż po odzyskaniu niepodległości, kiedy okrzyknięto go Naczelnikiem. Z mojego punktu widzenia istotne jest to, że przez całe cztery lata jego nieobecności w polityce zdawał się konsekwentnie konstruować swoisty etos samego siebie i swoich legionów. Z pism tego okresu klaruje się jasna wizja Marszałka, z której wynika, że wraz ze swoimi żołnierzami posiadł „palmę pierwszeństwa” w tworzeniu ładu niepodległej Polski – innymi słowy, to on miał jedyną spójną wizję, według której możliwe było pojawienie się silnej i w pełni odrodzonej Polski wyłaniającej się z okresu chaosu. W ten 574 Tenże, Przemówienie wygłoszone na bankiecie w „Bristolu”, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VI, Warszawa 1990, s. 33–34. 163 �sposób stopniowo i konsekwentnie Naczelnik demonizował okres „sejmokracji”, która wynikała z fatalnych zapisów w Konstytucji marcowej oraz przedstawicieli klasy politycznej, która ufundowała ten porządek. To myślenie, posiadające znamiona doktrynalne, miało na celu wykluczenie jakiejkolwiek innej wizji społeczeństwa niż ta, którą reprezentował Piłsudski i jego obóz: Doktryna – pisze Foucault – wiąże jednostki z określonymi typami wypowiedzi i w konsekwencji zakazuje im wszystkich innych. Działając zaś w drugą stronę, posługuje się pewnymi typami wypowiedzi, aby związać ze sobą jednostki i tym samym odróżnić je od wszystkich innych. Doktryna dokonuje podwójnego ujarzmienia, podporządkowuje podmioty mówiące dyskursom, natomiast dyskursy – co najmniej wirtualnym grupom mówiących jednostek 575. W konsekwencji w narracji założyciela Legionów ci, którzy do tej pory budowali ład świeżo odrodzonej Polski byli coraz radykalniej deprecjonowani. Oto kolejny przykład: Żyjemy w czasach, których prawo oszczerstwa i szarpania czci cieszy się nadzwyczajną swobodą, a nawet uznaniem. Państwa i narody, które na podstawie kłamstwa, na podstawie negowania prawdy podają myśl polityczną, dążą do zguby. Takie państwo zbliża się ku upadkowi. Prawo walki o byt jest prawem istnienia życia w świecie. Ten jest słabszy, kto buduje na kłamstwie i fałszu, w porównaniu z tym który buduje na prawdzie. Jak w walce wódz, który opiera się na kłamliwych wieściach, który się kłamliwymi raportami kieruje, idzie do przegranej, tak samo naród, który na kłamstwie buduje swe myśli, idzie do swej zguby. To dziwne prawo oszczerstwa, sugestia kłamliwa istnieje przede wszystkim w stolicy państwa, w Warszawie576. Dalej w tym samym wystąpieniu, Piłsudski – jako osoba niepiastująca żadnej funkcji politycznej – przedstawia swoją gotowość do walki z kłamstwem oraz oszczerstwem, które symbolicznie ucieleśniają kolejne sejmy: 575 576 M. Foucault, dz. cyt., s. 31. J. Piłsudski, Przemówienie na zjeździe legionistów we Lwowie, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VI, Warszawa 1990, s. 79–80. 164 �Dzięki Bogu język w buzi mam przywieszony po legionowemu. Mam środki i sposoby. Niełatwo przejść nad nimi do porządku dziennego. Nie jedno z moich słów zostanie uwiecznione tam, gdzie oszczerstwa nie znajdą miejsca. W poszukiwaniu środków dla obrony czci, dla obrony honoru jestem bezwzględny. Jestem zdecydowany wyjść naprzód, aby szacunek dla pracy i państwa polskiego zdobyć577. Należy pamiętać, że diagnozując sytuację społeczno-polityczną kraju, Piłsudski konsekwentnie przedstawia historię Polski w kategoriach opozycji binarnych, stawiając jednocześnie na uprzywilejowanej pozycji siebie, oraz legiony, z którymi wziął czynny i skuteczny udział w walce o niepodległość: Zaszczyty, honory, zaufanie, jednozgodnie wyrażone, znowu wywołały mi gdzieś z zamierzchłej przeszłości wspomnienia dawne, wspomnienia przeklęte, gdzie były te sejmy, które kiedyś, bezładne i krzykliwe, o jednozgodność wołały i nigdy tej jednozgodności nie miały, gdyż jeden człowiek przez swawolę, jeden człowiek, płatny szpieg, o duszy pełnej brudu, mógł pracę państwa zniweczyć. Gdzie te wspomnienia, gdzie posłowie i dygnitarze na obcym żołdzie, w obcych kieszeniach, w obcych będący rękach, obcych słuchający rozkazów, płaszczący się, jak gad, przed obcymi, a tak dumni, a tak panoszący się w domu?! Gdzie te wspomnienia? Pierzchły, zginęły, bo znowu był akt moralny, akt odrodzenia. Znowu jest jednozgodność, ta niegdyś żądana, ta niegdyś wymarzona, ta niegdyś krzyczana i okrzyczana, ta jednozgodność w jednym akcie. Czy ktokolwiek to robił pod strachem, czy przez przyzwoitość, czy z powodu niemożności znalezienia innego wyjścia, czy kto robił to biernie, czy czynnie – to jest wszystko jedno, fakt jest, fakt historyczny, który skupił się na mojej osobie578. Piłsudski przez swoje liczne wystąpienia i wykłady zdaje się unikać komentowania ówczesnej mu sytuacji politycznej, wszak jak wiemy, postanowił zejść ze sceny politycznej. Poprzez konstruowanie etosu legionów i własnej osoby konsekwentnie jednak deprecjonuje polityków reprezentujących inny, „wrogi” paradygmat. Powołaniem Piłsudskiego według jego narracji jest przywrócenie 577 578 Tamże, s. 81. Tenże, Przemówienie wygłoszone na bankiecie w Sali Malinowej hotelu „Bristol”, przedstawiające przyczyny, z powodu których Piłsudski postanowił odejść ze służby wojskowej, [w:] J. Borkowski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VIII, Warszawa 1990, s. 166. 165 �„jednozgodności” narodu w walce z nieustannie odradzającym się wrogim „elementem” zagrażającym tak jemu jak i Polsce, a który nazywał „cieniem”: Był cień, który biegł koło mnie. Czy na polu bitwy, czy w spokojnej pracy, czy w pieszczotach dziecka – cień ten ścigał mnie i prześladował. Zapluty, potworny karzeł na krzywych nóżkach, wypluwający swoją brudną duszę, opluwający mnie zewsząd, nieszczędzący niczego co szczędzić trzeba – rodziny, stosunków, bliskich mi ludzi, śledzący moje kroki, przekształcający moją myśl – ten potworny karzeł pełzał za mną, ubrany w chorągiewki różnych kolorów – to obcego, to swego państwa, krzyczący frazesy, wymyślający jakieś historie, ten karzeł był moim nieodstępnym towarzyszem doli i niedoli, szczęścia i nieszczęścia, zwycięstwa i klęski. Moi panowie, powtarzam, nie znam zjawiska bardziej stałego metodycznie prowadzonego, jak to dotykania rodzinnych stosunków, przed którymi każdy człowiek się zatrzymuje, jak to dotykanie moich przyjaciół, mojego otoczenia, każdego ledwie człowieka, który się do mnie zbliżył, brudnymi rękami, brudną duszą, brudnymi słowami i brudnym, stęchłym powietrzem. Nie znam, moi panowie, zjawiska bardziej stałego, gdy przebiegam swoją historię za ubiegłe lata (…), a plucie to chrzczono wysokimi słowami, wysokimi hasłami. Była to praca tak zwana narodowa, praca tak zwana patriotyczna! Nie jest to tragizmem dla mnie. Wylęgać się takie zjawiska mogą tylko w bagnie niewoli, przez które narody przechodzą579. W słynnym odczycie z roku 1924 pt. Demokracja a wojsko Józef Piłsudski użył rozpalającego wyobraźnię magiczną porównania przedstawiającego „pochód ludzkości” w postaci konfliktu między „dziećmi swobody” oraz „dziećmi nakazu”. W ten sposób przedstawił relację, jak to sam określił: „pomiędzy miłością dla siły i mocy a między mdlejącą siłą swobody”580, między wojskiem a demokracją. Oto jak Marszałek siebie widział w owym konflikcie: Bóg zaszczepił w moje łono elementy siły i mocy nakazu, co posłuch wzbudzać umie. Dał mi w zalążku, w uczuciu, miłość dla mocy i siły. A jednocześnie przez długie życie przeszedłem z bojownikami demokracji. Dlatego to problemu owego szukałem. Szukałem rozwiązania, nie cofałem się przed załamaniami, które ultrafiolet daje, które ultrafioletem oślepiają. Nie chciałem być niewolnikiem, 579 580 Tamże, s. 166. Tenże, Odczyt „Demokracja a wojsko” wygłoszony w klubie społeczno-politycznym, [w:] J. Borkowski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VIII, Warszawa 1990, s. 178–185. 166 �szukałem swobody; byłem dzieckiem swobody – i dla niej, dla tej swobody mocy szukałem. A mocy bez siły nakazu i przymusu nigdzie nie znalazłem. I w tym wieczystym problemacie, w tej sprzeczności demokracji i wojska, byłem długo chowany. Problemat ten ujmowałem w ręce, nie czując wstydu ani niechęci, bo byłem dzieckiem swobody. Ale sprzeczności nakazu i swobody dotąd nie rozwiązałem. Problem ujmuję w oprawę i, jak kamień, go podaję. Zostaje próba rozstrzygnięcia581. Wspomniany fragment doskonale obrazuje rolę, jaką sobie przypisuje Piłsudski. Niemal wprost autor wskazuje na siebie jako ucieleśnienie, czy raczej upostaciowienie sacrum. Jak pisał francuski antropolog Roger Caillois: Świętość jako stała bądź ulotna własność przysługuje niektórym rzeczom (narzędzia kultu), niektórym istotom (król, kapłan), niektórym przestrzeniom (świątynia, kościół, miejsce wysokie, wzniesienie), niektórym okresom (niedziela, dzień Wielkanocny, Bożego Narodzenia itp.). Wszystko może się stać jego siedzibą i tym samym nabrać w oczach jednostki czy społeczeństwa nieporównywalnego z niczym prestiżu. Wszystko też może tę cechę utracić. Rzeczy nie posiadają jej bowiem same z siebie: otrzymują ją na mocy jakiejś tajemniczej łaski 582. 581 582 Tamże. R. Caillois, Człowiek i sacrum…, s. 20. 167 ��Ten, który czysto i dokładnie czynił swoją powinność? Z przedstawień publicznych polityka wynurza się klarowny obraz przyczyny kryzysu gospodarczego i politycznego w Polsce. Winni takiej sytuacji są przeciwnicy polityczni pierwszego Marszałka, którzy stawiani są przez niego jako wrogowie narodu i stopniowo stają się zrównani z siłami chaosu, z którymi Polska już raz wygrała bój i zdobyła się tym samym na odzyskanie niepodległości. Z przedstawień Piłsudskiego wynika także, że społeczeństwo tkwi w pomieszaniu, natomiast Marszałek jest jedyną osobą, która ma siłę i determinację, żeby przezwyciężyć napierające zewsząd niszczące siły, jak już to wcześniej udowodnił, zwyciężając w wojnie polsko-bolszewickiej. Warto zwrócić uwagę na to, że nasz bohater występuje tutaj także w symbolicznej roli oskarżyciela 583 , który inicjuje mimetyczną przemoc. W maju 1926 roku Piłsudski uznał, że wybiła najdogodniejsza godzina przeprowadzenia przygotowanego już od pewnego czasu zamachu stanu 584 . W konsekwencji starć naruszających ład społeczny między piłsudczykami a przedstawicielami legalnej władzy politycznej pod przewodnictwem prezydenta Wojciechowskiego w ciągu trzech dni zginęło 379 żołnierzy i osób cywilnych, a około 920 zostało rannych 585. Poddając te wydarzenia symboliczno-magicznej interpretacji, nie można pominąć faktu, że 583 584 585 „Satan oznacza po hebrajsku «wróg», «przeciwnik», co Septuaginta przełożyła jako epiboulos («spiskujący przeciw»): znaczy również «oskarżyciel», co jest tłumaczone jak ho diabolo («potwarca», «oszczerca»)”, [w:] R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba…, s. 104. H. Zieliński, dz. cyt., s. 183. Tamże, s. 185. �celem ataku oddziałów Piłsudskiego był Belweder. Istnieje tutaj pewne ciekawe podobieństwo tego typu działań symbolicznych kanalizujących przemoc. Jak zauważył Edmund Leach: W wielu częściach współczesnej Ameryki Łacińskiej, Afryki i Azji normalną metodą zmiany politycznego reżimu jest przewrót wojskowy. W zdecydowanej większości przypadków wystąpienie rozlewu krwi nie ma znaczenia. Insurekcja zamyka się w kilku godzinach i przywódcy obalonego rządu udają się na komfortową emigrację za granicę. Formy takiego zamachu są zupełnie zestandaryzowane: stanowi go militarny atak na Pałac Prezydencki. W wielu przypadkach oznajmia się później, że Prezydent był wówczas nieobecny. W całym tym przedsięwzięciu znaczną rolę odgrywają proklamacje (zaklęcia) prasowe i radiowe uzurpatorów wojskowych. Największa różnica między tym rodzajem działania, a działaniem mego wzorcowego czarownika jest taka, że włosy zamierzonej ofiary zastąpione są przez Pałac Prezydencki. Przewrót jest raczej działaniem ekspresyjnym niż technicznym, ale w dziewięciu wypadkach na dziesięć osiąga on zamierzony rezultat. Nie powinniście twierdzić, że magia i czary nigdy nie odnoszą skutku!586. Jak pokazuje ten przykład, działanie Piłsudskiego niewiele odbiega od praktyk stosowanych przez czarowników działających w ramach myślenia magicznego i pozwala mieć pewność, że ludzie w sprzyjających okolicznościach mito-historycznych myślą i starają się działać w bardzo podobny sposób587. Ta krótko trwająca wojna domowa 588 , która na stałe wpisała się w mito-historię Polski i stanowiła punkt centralny w fazie kryzysu, doprowadziła do dymisji rządu Wojciechowskiego oraz przejęcia władzy przez Piłsudskiego i jego współpracowników. Przewrót majowy i w jego wyniku śmierć wielu ludzi stał się także kluczowym wydarzeniem odebranym jako sygnał do poszu- 586 587 588 E. Leach, Kultura i komunikowanie, [w:] Tenże, A.J. Greimas (red.), Rytuał i narracja…, s. 45. R. Girard, Sacrum i przemoc…, s. 46. M. Sioma (red.), Zamach stanu Józefa Piłsudskiego 1926 roku, Lublin 2007, Z. Karpusa, G. Radomski, W. Wojdyła (red.), Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, Toruń 2008. 170 �kiwań kozłów ofiarnych 589. Nowy rząd rozpoczął daleko idące zmiany personalne, które z naszej perspektywy można nazwać rytualnymi. Henryk Zieliński tak opisuje ten okres: W ciągu kilku zaledwie miesięcy zmieniono 11 wojewodów (na 17 województw) i około 1/3 wszystkich starostów w powiatach. Działo się to często w atmosferze donosicielstwa i służalczej uległości niekiedy też szantażu 590 . Marszałek Rataj pełniący tę funkcję przed jak i po przewrocie majowym tak opisy wał okres sanacji: „Zaczęła żerować na sytuacji wszelkiego rodzaju kanalia. Podwładny mający urazę do swego przełożonego robił po prostu na niego donos, iż jest endek lub piastowiec, a nieraz dorzucał, że i „złodziej”, którego należy wysanować 591. Sanacja wymierzona była w ludzi uznanych za przyczynę nieustannego kryzysu. Język, jakim posługiwał się Piłsudski po przewrocie majowym, przyzwalał na tego typu zachowania, które uznał za niezbędne do długo oczekiwanego odrodzenia duszy narodu. Oto jeden z wielu cytatów: Głównymi powodami obecnego stanu rzeczy w Polsce – to jest nędzy, słabizny wewnętrznej i zewnętrznej – były złodziejstwa pozostające bezkarne. Ponad wszystkim w Polsce zapanował interes jednostki i partii, zapanowała bezkarność za wszelkie nadużycia i zbrodnie. W odrodzonym państwie nie nastąpiło odrodzenie duszy narodu 592 . W tym samym wywiadzie Piłsudski dokonuje niezwykle ważnej oceny: 589 590 591 592 Tutaj rozumiem ten termin także za Turnerem jako „«ofiara», w sensie ścisłym lub moralnym, która jest narzędziem przemocy symbolicznej użytej w celu przywrócenia równowagi”, [w:] V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 114. H. Zieliński, dz. cyt., s. 188. [Za:] Tamże. J. Piłsudski, Relacja prasowa „Kuriera Porannego” z przemówienia do przedstawicieli klubów poselskich, określającego stosunek do parlamentu, do posłów i do metod rządzenia, [w:] J. Borkowski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VIII, Warszawa 1990, s. 252–254. 171 �Naród odrodził się w jednej tylko dziedzinie, w dziedzinie walki orężnej, tzn. pod względem odwagi osobistej i ofiarności względem państwa w czasie walki. Dzięki temu mogłem doprowadzić wojnę do zwycięskiego końca. We wszystkich innych dziedzinach odrodzenia nie znalazłem. Ustawiczne waśnie personalne i partyjne, jakieś dziwne rozpanoszenie się brudu i jakiejś bezczelnej, łajdackiej przewagi sprzedajnego nieraz elementu 593. Oto jeszcze jeden cytat z Piłsudskiego: Wydałem wojnę szujom, mordercom i złodziejom i w walce tej nie ulegnę594. Podsumowując tę fazę dramatu społecznego, chciałbym jeszcze raz podkreślić, że wskazanie na obecność elementu „obcego” w polskim narodzie jest zabiegiem rytualnym, który w przedstawieniach Piłsudskiego uniemożliwia całkowite odrodzenie się właściwego narodu. W maju roku 1926 jasne się stało, że przeciwstawić się temu „obcemu elementowi” można tylko w walce orężnej, czyli w jedynej dziedzinie, w której zdaniem marszałka: „Naród się odrodził”. Po udanym zamachu stanu, jak zauważył Dariusz Kosiński, nastąpiło wyraźne nasilenie wykorzystania ceremonii do budowania pozycji i legendy Piłsudskiego595. Kolejne wydarzenia ukazywały, zdaniem Kosińskiego, Piłsudskiego jako: Bohatera, który wypełnił misję i testament wieków, dopełniając dramat rozpoczęty przez insurekcję kościuszkowską596. Najważniejszą z tych „akcji performatywnych” zrealizowanych przez Piłsudskiego w tym czasie był pogrzeb Juliusza Słowackiego na Wawelu w 1927 roku świetnie przedstawiony w szczegółach przez Dariusza Kosińskiego w książce Teatra polskie: historie – do 593 594 595 596 Tamże. Tamże. D. Kosiński, dz. cyt., s. 303. Tamże. 172 �lektury wszystkich zainteresowanych szczerze odsyłam. Z mojego punktu widzenia istotny jest jednak ostateczny cel, jaki przy tej okazji chciał osiągnąć Józef Piłsudski: Celem pogrzebu Słowackiego było nie tylko uczczenie poety – w większej mierze stanowił on ceremonię potwierdzenia i umocnienia jedności odnowionego państwa (obejmującego też ziemie Słowackiemu jako polskie nieznane: Gdynię, Pomorze, Śląsk), które w jego osobie zyskiwało odnowionego patrona. Z tym patronem w sposób szczególny połączony, a nawet wręcz utożsamiony, został Piłsudski, nazywany niekiedy kolejnym wcieleniem Króla-Ducha. W tym kontekście rangę symbolu zyskiwała scena powitania ciała Słowackiego przez Piłsudskiego na Wawelu – oto w siedzibie polskich królów dwa „awatary” narodowego ducha – poeta i wódz – spotykały się, by wzajemnie siebie uczcić, co jednocześnie oznaczało kolejne ustanowienie Marszałka uosobieniem tradycji narodowej597. W ten sposób rozpoczął się okres międzywojnia, który za Girardem można nazwać wyjątkowo obfitującym z jednej strony w akty prześladowcze, z drugiej w performatywne próby reintegracji społeczeństwa. Dokonując rekonstrukcji interesującego mnie dramatu społecznego, chciałbym skoncentrować się na dwóch wydarzeniach symbolicznych, charakterystycznych dla fazy „reintegracji”, następujących po sobie i tworzących specyficzny rytm historyczny, który odpowiada strukturalnie próbom skanalizowania przemocy i skierowania jej na przedstawicieli grup politycznych odpowiedzialnych, zdaniem zwolenników Piłsudskiego, za kryzys w społeczeństwie polskim. Chodzi tutaj oczywiście o najgłośniejszą w tych czasach sprawę brzeską (w latach 1931–1933), w wyniku której osądzeni i uwięzieni w twierdzy brzeskiej zostały osoby uznane za symbolicznych przedstawicieli opozycji politycznej rządów sanacji598 oraz przedstawicieli porządku opartego na Konstytucji marcowej. Drugim wydarzeniem było utworzenie i działanie obozu odosobnienia 597 598 Tamże, s. 304. R.M. Watt, Gorzka chwała. Polska i jej los 1918–1939, Warszawa 2005, s. 114. 173 �w Berezie Kartuskiej599, gdzie w latach 1934–1939 w głównej mierze osadzonymi byli ludzie uznani przez rosnącą w siłę dyktaturę polityczną za różnego rodzaju „antypaństwowców”. Bezpośrednim powodem powstania obozu był zamach 13 czerwca 1934 roku na ministra spraw wewnętrznych rządu sanacyjnego Bronisława Pierackiego. Wszystkie skazane i osadzone w twierdzy brzeskiej i Berezie Kartuskiej osoby stały się tym samym „kozłami ofiarnymi” w strukturalnym splocie okoliczności wpisanymi w symboliczną kategorię przedstawicieli zdeprecjonowanego porządku politycznego ufundowanego wraz z Konstytucją marcową. Surowa kara, która została im wymierzona, miała zagwarantować ostatecznie uspokojenie chaosu, reintegrację społeczeństwa i wprowadzenie ustrukturyzowania w życiu społecznym poprzez ustanowienie nowego i stabilnego ładu polityczno-społecznego wraz z uchwaloną 23 kwietnia 1935 roku Konstytucją kwietniową. Józef Piłsudski umarł 12 maja 1935 roku zaraz po wprowadzeniu w życie nowej konstytucji. Co ciekawe, pogrzeb Piłsudskiego był swoistego rodzaju powtórzeniem pogrzebu Słowackiego600, co miało ostatecznie przekształcić zmarłego polityka w obiekt kultu. Czas aby podsumowując historię gry społecznej, której główną postacią był Józef Piłsudski, ująć ją w ramy modelu trójfazowego schematu dramatu społecznego. Chciałbym przy tej okazji przedstawić także wyszczególnione wydarzenia symboliczne, które odpowiadają stałym elementom kompozycyjnym mechanizmu rytualnego. Uzupełnię model o trzy przebiegi charakterystyczne dla budowy bajki magicznej, które wyraźnie można wydzielić z mito-logiki życiorysu Piłsudskiego. Dzięki tym zabiegom stanie się jasne, że ów model ściśle łączy się z mito-historycznymi losami Polski od czasów odzyskania niepodległości w 1918 roku, aż po wejście w życie Konstytucji kwietniowej w 1935 roku. Postępując w ten sposób, 599 600 W. Śleszyński, Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934–1939, Białystok 2003. D. Kosiński, dz. cyt., s. 304. 174 �chciałbym, aby czytelnik mógł także zrozumieć zrytualizowaną mito-logikę przechodzenia z chaosu w złoty wiek w kontekście interesującego mnie pogłębionego studium przedmiotu. Opis schematu, który znajduje się poniżej, postanowiłem rozpocząć od symbolicznej daty 11 listopada 1918 roku, kiedy to po 123 latach oficjalnie Polacy odzyskali niepodległość. W kontekście interesującego mnie dramatu społecznego data ta jest symbolicznym progiem w mito-historii Polski, bowiem określa wyłonienie się niepodległego państwa z okresu chaosu i niebytu. Od 1918 roku do 1922 roku rytm historyczny wyraźnie przyśpiesza. Piłsudski pełni funkcję Naczelnika Państwa, a podczas zwycięskiej wojny z bolszewicką Rosją nosi także tytuł Naczelnego Wodza. Jako bohater, który sprostał próbie zasadniczej – jakby ją nazwał Greimas – uchronił młode państwo polskie przed napierającym chaosem stając się symbolem paradygmatu, w ramach którego koncentrują się aktorzy niezgadzający się na ustanowienie ładu opartego na zapisach Konstytucji marcowej wprowadzonej w życie 17 marca 1921 roku. Politycy fundujący porządek polityczno-społeczny oparty na zapisach tej konstytucji w strukturalnym splocie okoliczności zostali zakwalifikowani do roli kozła ofiarnego przeznaczonego Azazelowi. Ich los miał przypieczętować proces brzeski. Józef Piłsudski w sprzyjającym kontekście mito-historycznym został natomiast pochłonięty przez symbol bohatera magicznego/ofiarnika, który potrafi skutecznie odróżnić złą przemoc od dobrej. Zamach na Gabriela Narutowicza – pierwszego prezydenta II RP, staje się wydarzeniem interpretowanym przez Piłsudskiego jako naruszenie ładu nieakceptowanej przez niego konstytucji, jak także słabości obozu politycznego, który nie był w stanie ochronić młodego państwa przed rozkładem. W sposób magiczny wszystkie środowiska polityczne przeciwne woli pierwszego Marszałka Polski sprowadzone zostają do kategorii symbolicznej bohatera fałszywego, bowiem nie sprostali próbie zasadniczej. W wyniku śmierci Narutowicza, Piłsudski postanawia wycofać się z polityki, udając 175 �się na „emigrację” do Sulejówka, co odpowiada drugiemu przebiegowi, a także pokrywa się z okresem narastającego kryzysu. W tym okresie Piłsudski konsekwentnie buduje mit siebie i swoich zwolenników, podkreślając konsekwentnie różnice między dwoma paradygmatami, które walczą między sobą o władzę polityczną nad „słabą” Polską. Okres ten odpowiada symbolicznej relacji między bohaterem (Piłsudskim – który sprostał próbie zasadniczej) a bohaterem fałszywym/królem (politykami, którzy nie sprostali próbie zasadniczej). W maju 1926 roku Józef Piłsudski prowadzi swoich żołnierzy do udanego zamachu stanu, dzięki któremu, w ciągu kilku dni, udaje mu się przejąć władzę w Polsce. Od tego symbolicznego wydarzenia rozpoczyna się faza działań odpowiadających przywracaniu równowagi. Niedługo potem Piłsudski rozpoczyna pełnienie roli dyktatora rządów sanacyjnych. Okres działalności Berezy Kartuskiej z jednej strony odpowiada strukturalnie próbie gloryfikującej Józefa Piłsudskiego, dzięki którym możliwe było osiągnięcie jednomyślności w procesie dążenia do przywrócenia równowagi. Z drugiej strukturalnie pokrywa się z selekcją ofiarniczą postaci, które wrzucone zostają w rolę ofiary przebłagalnej złożonej Bogu. Dla uważnego czytelnika nie jest zaskoczeniem, że ten przebieg odpowiada losowi bohatera/króla, który przekracza zakazy, składając w ofierze rytualnej przedstawicieli utożsamianych z fałszywym bohaterem/ królem sprowadzonych następnie do roli antagonistów, lub jak kto woli – wewnętrznych wrogów narodu. Wydarzeniem odpowiadającym fazie reintegracji jest oczywiście ustanowienie nowego ładu opartego na zapisach Konstytucji kwietniowej z 23 kwietnia 1935 roku. Śmierć Piłsudskiego 12 maja 1935 roku kończy rolę tej postaci w dramacie społecznym okresu międzywojennego. Nie mniej wprowadzenie w życie „właściwej” konstytucji strukturalnie odpowiada konsekwencji sprostania próbie 176 �gloryfikującej, symbolizującej początek pożądanego ładu „Złotego Wieku” trwającego do 1 września 1939 roku, kiedy to wybucha II wojna światowa. 1918–1922 1923–1926 1926–1935 Józef Piłsudski jako Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz (bohater) Józef Piłsudski na emigracji w Sulejówku Dyktatura Józefa Piłsudskiego III II 1) Ujawnienie dwóch rywalizujących paradgymatów 2) Piłsudski jako Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz wygrywa wojnę z bolszewikami 3) Ład oparty na podstawie konstytucji z 17 marca 1921 roku 1918 4) Proces brzeski z 1930 roku 5) Obóz koncentracyjny w Berezie Kartuskiej od 1934 roku 6) Śmierć Józefa Piłsudskiego w 1935 roku IV I 1939 Schemat 5. Działania Józefa Piłsudskiego ujęte w ramy dramatu społecznego uwzględniającego także kluczowe wydarzenia w kontekście trzech przebiegów. Opis schematu: I) zamach na pierwszego prezydenta II RP 16 grudnia 1922 jako naruszenie ładu opartego na Konstytucji marcowej, II) Józef Piłsudski udaje się na dobrowolną emigrację do Sulejówka, „wycofując” się z aktywnego życia politycznego. Trwają przygotowania dyskursywne do zamachu stanu, III) zamach stanu w maju 1926 roku. Rozpoczynają się rządy „sanacji”, IV) ład oparty na Konstytucji kwietniowej z 23 marca 1935 roku strukturalnie odpowiada rozpoczęciu „Złotego Wieku” w Polsce, który kończy się wraz z rozpoczęciem II wojny światowej. 177 ��ROZDZIAŁ III Mechanizm ponownie zostaje wprawiony w ruch Czy nadal istnieje szansa, że coś, co zostało opracowane i zaprogramowane w najdrobniejszych szczegółach, może się jeszcze wydarzyć? Czy prawda, która została drobiazgowo i pieczołowicie dowiedziona, nadal ma szansę być prawdziwa601? Na moich oczach odbywał się proces, w którym przedstawiciele rywalizujących paradygmatów zostają stopniowo pochłonięci przez kategorie symboliczne, stając się paradygmatycznymi realizacjami scenariusza mito-logicznego. Rywalizacja polityczna przeniosła się w sferę rytualną. Gdy już do tego doszło, wszyscy biorący w niej udział, stali się więźniami ukrytego porządku, generującego możliwy rozwój wypadków. Podejmując próbę analizy dramatu społecznego przeradzającego się stopniowo w kryzys ofiarniczy moich czasów, musiałem przyjąć zatem specyficzną postawę. Jako antropolog nieuczestniczący w rywalizacji po żadnej ze skonf liktowanych stron przyjąłem perspektywę, która wydaje się niemożliwa do osiągnięcia przez osoby bezpośrednio zaangażowane w tego rodzaju konf likt. Rację miał Turner, podkreślając wielokrotnie, że aktorzy odgrywający role symboliczne w tym, czy innym tego rodzaju dramacie społecznym nie mają, czy raczej, mieć nie mogą całościowej wizji procesu, któremu ulegają. Dzieje się tak, ponieważ ich perspektywa: (...) jest ograniczona przez zajmowanie określonej pozycji czy nawet zespół sytuacyjnie sprzecznych pozycji, zarówno w trwałej strukturze swojej społeczności, jak i strukturze ról narzuconych przez dany rytuał. Co więcej uczestnik najprawdopodobniej kieruje się w swoich działaniach 601 J. Baudrillard, Wojny w zatoce nie będzie, [w:] Tenże, Wojny w zatoce nie było, Warszawa 2006. �różnorodnymi interesami, celami, sentymentami, zależnymi od jego pozycji, które osłabiają jego rozumienie całokształtu sytuacji. Jeszcze większą przeszkodą w obiektywnym oglądzie jest fakt, że ma on tendencję do uznawania za aksjomatyczne i podstawowe tych idei, wartości i norm, które są otwarcie wyrażane bądź symbolizowane przez obrzęd 602 . Podobnie myślał Girard, podkreślając, że uczestnicy kryzysu ofiarniczego, szukający kozła ofiarnego w celu jego rytualnego mordu muszą pozostać w niewiedzy co do istoty mechanizmu, którego stają się częścią. Dzieje się tak, bowiem jego zdaniem: Niewiedza pozwala każdemu trwać w złudnym przekonaniu, że ofiara jest naprawdę winna i już z samego tego powodu zasługuje na karę. Chcąc znaleźć kozła ofiarnego, nie można widzieć prawdy, a zatem nie można przedstawić ofiary jako kozła ofiarnego, lecz jako człowieka, który został słusznie skazany (…) Znaleźć kozła ofiarnego to nie wiedzieć, że się go znalazło 603 . Czy mogę zachować niezależną postawę rozumiejąc, jednocześnie że politycy Prawa i Sprawiedliwości konsekwentnie snują narrację której centralnym punktem staje się konieczność dokonania mordu rytualnego odpowiadającego losowi kozła ofiarnego, który w strukturalnym splocie okoliczności już w 1989 roku mógł zostać przeznaczony Azazelowi? Czy mogę zapomnieć, że w świadomości kosmologicznej tubylców, wśród których żyję, skutecznie przeprowadzona ofiara przebłagalna może stanowić warunek konieczny do nastania złotego wieku zapowiedzianego w postaci IV RP? Czy możliwe jest zachowanie dystansu badawczego, gdy jasnym się stało, że do „nowego ładu” prowadzić może dawna droga mordów rytualnych możliwych do dokonania jedynie w „stanie wyjątkowym” 604 , którego wprowadzenie umożliwia: 602 603 604 V. Turner, Las symboli…, s. 36. R. Girard, Początki kultury…, s. 90. G. Agamben, Stan wyjątkowy, Kraków 2008, s. 7. 180 �(...) fizyczną eliminację nie tylko przeciwników politycznych, ale również całych kategorii obywateli, których z jakichś przyczyn nie da się dopasować do określonego systemu politycznego605? Czy ujawnienie ukrytego porządku mechanizmu rytualnego pozwala zachować dystans do przedmiotu badań? Zdaniem Turnera – co chciałbym jeszcze raz powtórzyć – pochłonięci przez symbole ludzie zawsze mają gotowy scenariusz dramatu społecznego z całym repertuarem wzorców, poprzez które jest on kształtowany, a następnie kanalizowany w agonistycznym rozwoju wypadków, co objawia się przede wszystkim w specyficznych narracjach606 konstruujących specyficzne wyobrażenia „narodowe”607: Narracje te rodzą się w wyniku projekcji niezliczonych dramatów społecznych spowodowanych przez owe strukturalne napięcia, stają się zarazem pożywką dla kolejnych dramatów, dostarczając im retoryki i znaczeń608. Właśnie dlatego ujawnienie powinno się rozpocząć od przedstawienia schematu narracyjnego, w formie sekwencji wydarzeń odpowiadających wzorcowi, według którego niezwykle konsekwentnie była budowana opowieść o rzeczywistości Polski i Polaków po 1989 roku przez polityków Prawa i Sprawiedliwości. Decydując się na taki krok, nie mogłem pominąć wniosków płynących z niezwykle inspirujących analiz językowych z zakresu narratologii właśnie. To właśnie one przypominały z całą mocą czym jest broń słabego przed rzeczywistością ustalonego porządku – o czym wspominał Michel de Certeau. Tak o tym pisał Głowiński: (...) opowiadania tego typu, które w obrębie danej kultury uległy zaawansowanej schematyzacji, te, w których schematyzacja owa jest czynnikiem konstytutywnym i wyróżniającym, nie stanowi zaś elementu przypadkowego. Chodzi zatem o takie odmiany przekazów narracyjnych, których nie charakteryzuje 605 606 607 608 Tamże, s. 9. J. Wasilewski, Opowieści o Polsce… W. Burszta, Od mowy magicznej do szumów popkultury, Warszawa 2009, s. 78–92. V. Turner, Dramaty społeczne i opowieści o nich…, s. 117. 181 �dążenie do indywidualnego kształtowania opowieści, ale o realizację pewnego wzorca, najczęściej łatwo rozpoznawalnego i dobrze zakotwiczonego w danym kręgu kulturowym. Uprzywilejowanym przedmiotem analizy będą tu zatem wszelkiego rodzaju mity czy utwory ludowe, zwłaszcza w tradycji ustnej, o których identyczności decyduje nie istnienie ustalonego raz na zawsze tekstu, ale powszechnie przyjęty, na swój sposób skamieniały układ elementów opowiadania609. Proponowane ujęcie interesującego mnie mechanizmu jest doskonałym uzupełnieniem jego działania na poziomie dyskursywnym ujawniając tym samym jego strategiczny cel. W tym kontekście niezbędne jest przyjrzenie się działaniom narracyjnym polityków PiS-u, którzy w jawny sposób, dla retrospektywnego badacza, nawiązywali do czynów Józefa Piłsudskiego oraz wydarzeń z czasem uznanych w „naszej” mito-historii za rozpoznawalny, spektakularny i skuteczny sposób przejścia rytualnego z jednego porządku do drugiego. Oczywiste jest zatem, że narratologia nie powinna się ograniczać tylko do analizy języka bowiem (...) jedną z cech charakterystycznych narracji jest to, że zawiera ona opisy działania610. Powinniśmy pamiętać, że to właśnie specyficzna narracja wskazuje aktorom społecznym z jednej strony kierunki rozwoju dramatu społecznego przeradzającego się w kryzys ofiarniczy, a następnie narzuca jako „oczywiste” rytualne sposoby jego zakończenia. Pomocne w rekonstrukcji tego procesu okazało się wzbogacenie perspektywy charakterystycznej także dla Krytycznej Analizy Dyskursu. Na polskim gruncie do tego ujęcia nawiązuje między innymi cytowana już przeze mnie praca Michała Głowińskiego, dla której 609 610 M. Głowiński, Wokół narratologii, [w:] Tenże (red.), Narratologia, Gdańsk 2004, s. 10. T. A. van Dijk, Działanie, opis działania a narracja, [w:] M. Głowiński (red.), Narratologia…, s. 90. 182 �słowem kluczem jest zjawisko nowomowy611. Korzystając z inspiracji analiz charakterystycznych dla KAD, łatwiejsze stanie się uchwycenie i opisanie specyficznego języka, który miał niezwykłą siłę przenoszenia rywalizacji symbolicznej w sferę rytualną. Zatem traktuję KAD jako bardzo pomocny element wspierający analizę procesów społecznych uwzględniającą także ich mito-poetycki kontekst: (…) skupiającą się głównie na ich wymiarach semiotycznych – innymi słowy, jest to semiotyczny „punkt wejścia” w procesy społeczne, które są wewnętrznie ukonstytuowane jako dialektyczne relacje między rozmaitymi elementami i momentami społecznymi, obejmującymi dyskurs i momenty niedyskursywne. KAD nie zajmuje się językiem ani dyskursem samym w sobie, lecz po części dyskursywnymi procesami społecznymi (takimi jak: relacje, systemy, struktury) (…) zagadnieniami badawczymi są tu problemy i kwestie życia społecznego612. Czas najwyższy przejść do pogłębionego studium przedmiotu powtarzając procedurę opisaną w rozdziale drugim. W historii Polski wolność odzyskana w 1989 roku – z mojej perspektywy badawczej – stanowi kolejny próg odpowiadający strukturalnie odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, a na poziomie analizy starotestamentowej sagi – symbolicznemu przejściu z okresu sędziów do monarchii. W każdym z dwóch wcześniej przedstawionych przypadków pierwszy porządek, cytując ponownie Caillois, powodował zachwianie równowagi i dlatego też był bardzo niebezpieczny i, jak pamiętamy, przeznaczony został do poświęcenia: Nikt nie waży się go przeznaczyć do powszechnego użytku. Z mocy prawa należy bowiem do boskości: składany jest w ofierze li tylko dlatego, że jest pierwszy, że zapoczątkowuje nowy ład, że jest przyczyną zmiany. Kiedy zbiór dojrzewa, należy go przeto najpierw uwolnić od ciążącej na nim zmazy, a dopiero potem przeznaczyć do spożycia. Tak więc bogom oddaje 611 612 M. Głowiński, Nowomowa po polsku…, Tenże, Nowomowa i ciągi dalsze, Kraków 2009. N. Fairclough, A. Duszak, Wstęp: Krytyczna analiza dyskursu – nowy obszar badawczy, [w:] A. Duszak, N. Fairclough (red.), Krytyczna Analiza Dyskursu, Kraków 2008, s. 15. 183 �się pierwsze i najcięższe kłosy po zżęciu, pierwsze i najpiękniejsze owoce z sadów, pierwsze i najdorodniejsze warzywa z warzywników. Na jednostkach wyróżniających się szczególną świętością ciąży obowiązek wchłonięcia w siebie niebezpiecznej mocy, jaka kryje się w ich nowości613. Owoce nowych porządków – symbolicznie utrwalonych w akcie wprowadzenia w życie odpowiednio rządów Saula, Konstytucji marcowej z 1921 roku czy też Konstytucji III RP z 1997 roku – są w ramach myślenia kosmologicznego nieczyste. W ramach tego światopoglądu pierwsze porządki są zawsze wypełnione niebezpieczną mocą i właśnie dlatego przeznaczone być powinny nie do powszechnego użycia, lecz właśnie do poświęcenia, a następnie rytualnego złożenia w ofierze. Właśnie taki los spotkał postacie symboliczne ze starotestamentowej sagi oraz tych, którzy uczestniczyli w dramacie społecznym II RP. Uważny czytelnik w tym momencie może już doskonale zdawać sobie sprawę z tego, że w sprzyjających okolicznościach mito-historycznych rywalizujący ze sobą ludzie mogą stać się inwersjami dialektycznymi symbolicznego Dawida, Piłsudskiego czy też odpowiednio Saula, fałszywego bohatera/króla oraz jego kolejnych magicznych transformacji. W ramach przyjętej przeze mnie perspektywy badawczej niezwykle istotne jest to, że politycy PiS-u w okresie, który za Borisem Budenem można określić mianem strefy przejścia między komunizmem a porządkiem, który jeszcze do końca się nie wykluł614, reprezentowali stanowisko jednego z dwóch rywalizujących ze sobą paradygmatów. Najprościej rzecz ujmując, wyrażali oni stanowisko tych, którzy nie akceptowali porządku symbolizowanego przez Konstytucję III RP615 i w konsekwencji traktowali go jako symbol skandalicznego kompromisu między komunistami a rywalizującymi z nimi środowiskami wolnościowymi. Modelowo odpowiada ta 613 614 615 R. Caillois, Człowiek i sacrum…, s. 32. B. Buden, Strefa przejścia, Warszawa 2012. J. Bralczyk, J. Wasilewski, O języku preambuły do Konstytucji 1997. Retoryczna inżynieria zgody, [w:] M. Czyżewski, S. Kowalski, T. Tabako (red.), Retoryka i polityka. Dwudziestolecie polskiej transformacji, Warszawa 2010, s. 83–128. 184 �sytuacja także społecznym wyobrażeniom i postawom, które bardzo dobrze przedstawił Sergiusz Kowalski, posługując się takimi oto dwoma modelami: Są z jednej strony ci, którzy akceptują istniejący ład, wręcz są z niego dumni. Według nich rewolucja udała się: Polska zrealizowała stare marzenie o wolności i powrocie do Europy. Ma stabilną demokrację, związała się instytucjonalnie i geopolitycznie z Zachodem, wchodząc kolejno do NATO, Unii Europejskiej i Schengen; wkrótce wejdzie też do strefy euro, co dopełni przemianę. Pod słońcem wolności kraj rozkwita, zapewniając coraz powszechniejszy dobrobyt swoim obywatelom, i nawet z globalnym kryzysem finansowo-ekonomicznym radzi sobie (gdy to piszę) rewelacyjnie. Nasze perspektywy są najlepsze od stuleci, żyjemy w przyjaznym otoczeniu, pozostaje tylko doskonalenie szczegółowych rozwiązań. Co istotne, akceptacja istniejącego ładu nie oznacza akceptacji wszystkiego, co w jego ramach istnieje: ustrój jest w tym rozumieniu instrumentarium politycznym, sumą mechanizmów pozwalających rozwiązywać pojawiające się nieuchronnie problemy. Borykamy się z trudnościami, ale nie przeciw systemowi, tylko właśnie za jego pomocą616. Z drugiej strony w społeczeństwie jest silnie reprezentowany drugi paradygmat, w ramach którego istnieje silna niechęć do akceptacji istniejącego ładu ufundowanego podczas obrad Okrągłego Stołu: Według nich prawdziwa rewolucja jeszcze się nie dokonała. Wolność i demokracja, które mamy, są ułomne lub zgoła iluzoryczne; co gorsza, nie są tym, za co się podają: prawda musi przebijać się przez gęstą, celowo rozsnutą zasłonę pozorów. Również dobrobyt rozdzielany jest nierówno i niesprawiedliwie, bo nie decydują zdolności i wkład pracy, tylko usytuowanie w układzie nieformalnych powiązań. Polska, owszem, winna wrócić do Europy (gdzie jej miejsce), ale czujna, uzbrojona w pakiet słusznych, historycznie i moralnie uzasadnionych postulatów. Instytucje europejskie nie są bowiem środowiskiem nam przyjaznym, tylko dżunglą, gdzie rządzą interesy, a zwyciężają nie prawda i racja moralna, tylko siła i spryt. Możliwe są dwa warianty eksportowe: eurofobia lub postawa misyjna: odrzucić Europę 616 S. Kowalski, Konstrukcja i dekonstrukcja III RP: Symetrie i asymetrie, [w:] M. Czyżewski, S. Kowalski, T. Tabako (red.), Retoryka i polityka. Dwudziestolecie polskiej transformacji, Warszawa 2010, s. 48–49, (podkreślenia Ł.P.M.). 185 �lub ją chrześcijańsko reformować. Wszystkie te poglądy nie są odosobnione, tylko tworzą syndrom, nie pochodzą z różnych źródeł, ale z jednego, którym jest pragnienie dokończenia rewolucji617. Wielu ogólnie zorientowanych obserwatorów życia społecznego w Polsce zgodzi się ze mną, że od 1989 roku zdążyły się wyklarować dwa wyraźnie odrębne paradygmaty, które w sprzyjających warunkach przyjęły ponownie pozycje wyjściowe. Jedynym czego brakowało, aby rozpocząć kolejny dramat społeczny, było otwarte naruszenie ładu przez fundatorów pierwszego porządku. Innymi słowy, chodzi o takie wydarzenie, które strukturalnie odpowiadałoby nieudanej próbie zasadniczej Saula i jej dramatycznych konsekwencji. W czasach II RP tego rodzaju próbie strukturalnie odpowiadał zamach na pierwszego prezydenta odrodzonej Polski – Gabriela Narutowicza, co – jak wiemy – symbolicznie zostało wykorzystane przez Józefa Piłsudskiego. W III RP jawnym naruszeniem porządku mającym ogromną moc rozpalania wyobraźni wielu Polaków był bez wątpienia skandal korupcyjny z 2002 roku nazwany z czasem „aferą Rywina” lub też na wzór afery „Watergate” – „Rywingate”. Te trzy wydarzenia, odpowiadające strukturalnie i symbolicznie skandalowi powstałemu z przyczyny niesprostania próbie zasadniczej przedstawicieli pierwszego porządku, zadziałały niczym zapłon. Nie sposób przeoczyć tego momentu, w którym dramat zaczyna wypełniać zrutynizowane życie społeczne. Tak o tym pisał Turner: Zachowania jednostek przyjmują charakter, który neurobiolodzy nazywają „ergo tropicznym” – co oznacza „pobudzoną, spotęgowaną aktywność i emocjonalną reakcję”. Jestem przekonany, że gdybym opanował odpowiednie narzędzia pomiarowe, byłbym w stanie odkryć w „aktorach” dramatu społecznego takie „wzmożone reakcje układu sympatycznego”, jak przyśpieszenie akcji serca, wzrost ciśnienia krwi, nadmierne wydzielanie potu, rozszerzenie źrenic i zahamowanie aktywności żołądkowo-jelitowej oraz funkcji wydzielniczych. Innymi słowy, w czasie dramatów społecznych klimat emocjonalny wspólnoty jest pełen grzmotów, błyskawic i szalejących zmiennych wichrów! Kiedy takie publiczne zjawisko dotyka normalnie funkcjonującego społeczeństwa, nabiera 617 Tamże, s. 49, (podkreślenia Ł.P.M.). 186 �rangi poważnego przekroczenia zasad współżycia społecznego, na miarę użycia siły, a nawet zabójstw. Takie złamanie reguł może być rezultatem zarówno kipiących emocji – zbrodnia w afekcie, jak i chłodnej kalkulacji – polityczne działanie podjęte w celu zmiany istniejącego układu władzy618. Być może wielu czytelników przyzna, że na wieści płynące z mediów dotyczące szczegółów tego skandalu także czuło spotęgowaną aktywność i reagowało równie emocjonalnie. Od tego symbolicznego i dobrze znanego wydarzenia będę ponownie rekonstruował kolejne w specyficznym rytmie historycznym pokrywającym się ze stałymi elementami kompozycji scenariusza mito-logicznego. W przedstawieniu tego skandalu na tyle, na ile jest to niezbędne w toku prowadzonego tutaj śledztwa oraz po przyjęciu specyficznego rytmu historycznego prezentowanych wydarzeń, ważne jest to, iż do Adama Michnika, redaktora naczelnego Gazety Wyborczej, przyszedł Lew Rywin – znany producent filmowy i aktor – utrzymując, że jest kurierem „grupy trzymającej władzę”. Następnie jako przedstawiciel tego tajemniczego środowiska złożył Michnikowi propozycję zapłacenia łapówki przez spółkę Agora (właściciela Gazety Wyborczej) w wysokości 60 mln złotych dla owej „grupy trzymającej władzę”. Miało się to wszystko odbyć w zamian za przyjęcie korzystnych zapisów w nowelizowanej w tym czasie ustawie o radiofonii i telewizji. W ramach korzystnych dla Agory ustaleń właściciel gazety mógłby w konsekwencji kupić stację telewizyjną, na czym, jak uważał Rywin, mogło jej w tym czasie bardzo zależeć. Wiele wskazywało na to, że owa grupa ma związek z ówcześnie rządzącą koalicją, w której główną siłą po zwycięskich wyborach w 2001 roku byli politycy Sojuszu Lewicy Demokratycznej. Dopiero cztery miesiące po spotkaniu Rywina z Michnikiem zostały ujawnione nagrane przez Michnika taśmy z tego spotkania, a ich zapis oraz szczegóły śledztwa dziennikarskiego dotyczące kulisów tej propozycji zostały opublikowane na łamach Gazety 618 V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 10–11. 187 �Wyborczej. 10 lipca 2003 roku Sejm na wniosek polityków PiS-u, wtedy partii opozycyjnej, powołał komisję śledczą, która miała wyjaśnić całą sprawę. Z perspektywy czasu Elżbieta Matynia, ogromnie wyczulona na wszelkiego rodzaju wydarzenia performatywne, tak opisywała ten okres: Skandal korupcyjny, ujawniony przez „Gazetę”, stał się przełomowym momentem politycznym i doprowadził do pierwszego publicznego, bo transmitowanego na żywo przez telewizję, śledztwa komisji parlamentarnej w demokratycznej Polsce. Przesłuchano wiele osób publicznych i polityków wśród nich samego Adama Michnika619. Przesłuchania komisji w sprawie „Afery Rywina” stały się wydarzeniem medialnym oglądanym przez miliony telewidzów. Transmitowane na żywo przez 16 miesięcy (od stycznia 2003 roku do kwietnia 2004 roku) posiedzenia sejmowej komisji śledczej dały ogromną możliwość spektakularnemu skonfrontowaniu przedstawicieli dwóch rywalizujących paradygmatów. Pierwszy raz na taką skalę Polacy mogli doświadczyć, czym jest skandal będący wydarzeniem medialnym620. W tym okresie właśnie rywalizacja polityczna przeniosła się wyraźnie w sferę sacrum. Telewizyjny teatr dnia codziennego został zastąpiony teatrem permanentnej konfrontacji. To właśnie w tym czasie pojawiały się wszelkie możliwe wyjaśnienia tego, co się w istocie stało w gabinecie Adama Michnika. Wyjaśnienia te były jednak coraz bliższe myśleniu magicznemu, a osoby uwikłane w ten skandal coraz wyraźniej stawały się symbolami spatologizowanych elit pierwszego porządku. W zbliżających się wyborach właśnie wyobrażenia na temat owych elit stały się kołem zamachowym kolejnych kampanii. Uważnych antropologów współczesności specjalnie to nie zdziwiło i nie zaskoczyło, bowiem właśnie w ten sposób dynamicznie kształtują się symbole, które jeszcze przez wie619 620 E. Matynia, Demokracja performatywna, Wrocław 2008, s. 96. J.B. Thompson, Skandal polityczny. Władza i jawność w epoce medialnej, Warszawa 2010, s. 81–116. 188 �le lat będą regulować dyskurs na temat przyczyn kryzysu państwa polskiego i polskiego społeczeństwa. Innymi słowy – w tym właśnie czasie media stymulowały dynamiczny proces budujący symboliczny grunt pod rozpoczynający się dramat społeczny moich czasów. Niezwykle ważny jest dla mnie fakt, że kluczową postacią pierwszego tak poważnego skandalu w III RP został Adam Michnik, jedna z symbolicznych postaci porządku ufundowanego w wyniku obrad Okrągłego Stołu w 1989 roku. To właśnie Michnik był pomysłodawcą nowatorskiego przejścia z komunizmu do demokracji w formie, która miała zastąpić rewolucję zasadą negocjacji z rzecznikami systemu komunistycznego. On także, z nadania Lecha Wałęsy, założył pierwszy nie rządowy, ale oficjalny dziennik „Gazeta Wyborcza”, którego utworzenie również wynegocjowano przy Okrągłym Stole. Gazeta ta była jednak czymś dużo więcej niż tylko kolejną gazetą: „Gazeta Wyborcza”, będąca największym dziennikiem w Europie Środkowej, szybko stała się polem kształtowania języka zdolnego opisać i oddać nową rzeczywistość, forum dla najważniejszych debat na temat demokratycznych przekształceń oraz głównym miejscem edukacji demokratycznej. Wzięła na siebie również rolę głównego „kuratora” młodego demokratycznego państwa, rolę kontrowersyjną, z której powodu była ostro krytykowana621. Adam Michnik stał się nie tylko jednym z symbolicznych fundatorów nowego ładu w ramach negocjacji przy Okrągłym Stole, ale w strukturalnym splocie okoliczności stał się także symbolem środowisk, które zawarły „haniebny” akt ze środowiskami komunistycznymi, tworząc „system Rywina”622 , będący współczesną realizacją paradygmatyczną biblijnego układu Saula z Agagiem. W tym kontekście mito-historycznym, dzięki „aferze Rywina”, już kilkanaście lat po obradach Okrągłego Stołu najbardziej podwa621 622 E. Matynia, dz. cyt., s. 86. J. Skórzyński (red.), System Rywina, czyli druga strona III Rzeczypospolitej, Warszawa 2003. 189 �żanym aktem okazał się właśnie ten symbol nowego ładu, który przez jeden z paradygmatów był coraz głośniej określany mianem „ustępstwa na rzecz komunistów i kompromitujące porozumienie między elitami”623 , a nie „kulminacyjną lekcją w historii dialogu”624 – jakby woleli ich przeciwnicy. Pod wpływem szoku wywołanym „Rywingate” socjolog Paweł Śpiewak, autor między innymi bardzo ważnej książki Pamięć po komunizmie 625, przejął już wcześniej wymyślone przez Rafała Matyję hasło budowania IV RP, które podjęte zostało następnie przez środowiska konserwatywne 626 . Przedstawiciele tego obozu uważali, że nadszedł najwyższy czas, aby zacząć myśleć o budowaniu IV RP 627, co wyrażało jego brak wiary w samonaprawę systemu III RP, który zapadł na nieuleczalną chorobę rodem z PRL-u: Okazało się, że ową chorobę przenieśliśmy razem z instytucjami i personelem z PRL. Z tą jedną różnicą, że teraz sekretarze Komitetu Centralnego, funkcjonariusze komunistycznych służb specjalnych wraz z działaczami ZSL, mogą powoływać się na mandat demokratyczny, a nie jak dawniej na konieczność historyczną, geopolityczne racje lub wolę partii rządzącej. Sprawują jednak władzę tak samo, jak przed wielu laty, lekceważąc prawo, partnerów politycznych i obyczaj społeczny 628 . Dodatkowym wsparciem tego sposobu myślenia były między innymi bardzo rzetelne analizy innej znanej socjolożki – Jadwigi Staniszkis. Autorka niezwykle ważnej książki Postkomunizm jasno i przekonująco dowodziła, że: 623 624 625 626 627 628 E. Matynia, dz. cyt., s. 88. Tamże. P. Śpiewak, Pamięć po komunizmie, Gdańsk 2005. Krytykę III Rzeczypospolitej i projekty jej naprawy formułowali też: Ryszard Legutko, Zdzisław Krasnodębski, Tomasz Merta, Marek A. Cichocki, Andrzej Nowak, Bogdan Szlachta, Dariusz Gawin [za:] J. Sanecka-Tyczyńska, Państwo obywatelskie i wspólnota polityczna. Studium o myśli politycznej Prawa i Sprawiedliwości, Lublin 2011, s. 30. P. Śpiewak, Koniec złudzeń, „Rzeczpospolita” z dnia 23.01.2003 roku, http:// www.rp.pl/artykul/694102.html?p=1 (dostęp 20.11.2011). Tamże. 190 �Mniej więcej połowa członków obecnej elity władzy i pieniądza w Polsce zajmowała w czasach komunizmu stanowiska kierownicze, jedna trzecia – wykonywała zawody „specjalistów”, a tylko 11 procent plasowało się na niższych szczeblach drabiny społecznej. Koniec komunizmu bowiem, to – przede wszystkim – swoista „rewolucja menedżerska”629. W konsekwencji, zdaniem Staniszkis, układ oparty na kompromisie zawartym podczas obrad Okrągłego Stołu był syndromem, który rozpoznał Alexis de Tocqueville, analizując rewolucję francuską630: Dokonała się rewolucja polityczna, a właściwie już przed rozpoczęciem zakończyła społeczna. Hierarchie dawnego reżimu przetrwały, choć mechanizmy ich reprodukowania są już odmienne631. 629 630 631 J. Staniszkis, Postkomunizm, Gdańsk 2001, s. 5, J. Wasilewski, Elita polityczna 1998, Warszawa 1999, s. 35. A. de Tocqueville, Dawny ustrój i rewolucja, Warszawa 1970. J. Staniszkis, dz. cyt., s. 5. 191 ��Prawo i Sprawiedliwość pojawia się na scenie Polska potrzebuje potężnej protekcji, by szczęśliwie po wyjściu z Egiptu przejść przez pustynię czasu wyrzeczeń i osiągnąć w końcu szczęśliwy byt, którego naród upatruje w budowie IV Rzeczypospolitej632. Trudno się nie zgodzić z wymienionymi oraz wieloma innymi analizami naukowymi dotyczącymi problematyki postkomunistycznej. Z mojego punktu widzenia ważniejsze staje się jednak ich symboliczne wykorzystanie w ramach dyskursu polityków Prawa i Sprawiedliwości. Dla potrzeb proponowanych tutaj analiz wystarczy zaznaczyć, że wspomniana partia została zarejestrowana 8 czerwca 2001 r.633 . W skład tego ugrupowania weszli wtedy politycy wywodzący się z wcześniejszych organizacji politycznych, takich jak: Porozumienie Centrum, Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe, Koalicja Konserwatywna oraz szeroko rozumiane środowiska chrześcijańsko-demokratyczne 634 . Politycy tej partii swoją wizją polityczną, wpisywali się otwarcie w paradygmat podważający dorobek pokojowej rewolucji. W zbliżających się wyborach w 2005 roku politycy Prawa i Sprawiedliwości skrzętnie korzystali z wielu haseł, używając do tego celu specyficznego języka rytualnego, mającego siłę przenoszenia rywalizacji politycznej w sferę sacrum, w przestrzeń, w której panują korzystne warunki do aktywowania się 632 633 634 Fragment wystąpienia posła PiS-u Andrzeja Górskiego z 24 maja 2006 roku noszącego pełny tytuł: Oświadczenie w sprawie chrztu Mieszka I, koronacji Bolesława Chrobrego oraz wizyty Ojca Świętego Benedykta XVI i potrzeby podjęcia przez Sejm RP uchwały o nadaniu Chrystusowi tytułu „Jezus Król Polski”, www. sejm.gov.pl (dostęp 10.11. 2012). J. Sanecka-Tyczyńska, Państwo obywatelskie i wspólnota polityczna. Studium o myśli politycznej Prawa i Sprawiedliwości, Lublin 2011, s. 7. Tamże, s. 18. �świadomości kosmologicznej. Ta magiczna atmosfera udzieliła się także bardzo wielu humanistom, którzy poczuli bardzo wyraźnie „posmak skandalu wywołany mitologiczną narracją”635, co skłoniło ich do niemal natychmiastowego dzielenia się wiedzą na ten temat. I jak to bywa, pozostawili po sobie różnego rodzaju mniej lub bardziej rozproszone teksty refleksyjne, wskazujące na istnienie wielu elementów składowych opisywanego tutaj mechanizmu rytualnego 636 . Gorąco zachęcam moich kolegów i koleżanki, aby przyjrzeli się swoim analizom ujmując je w kontekst działania mechanizmu, który wprawiany jest w ruch zawsze w ramach konkretnej mito-historii oraz przez specyficzny dyskurs637 nawiązujący do charakterystycznych transformacji metaforyczno-metonimicznych wpisanych także, o czym warto zawsze pamiętać, w przekształcenia odpowiadające stałym elementom kompozycji charakterystycznych dla bajki magicznej638 . 635 636 637 638 H. Weinrich, Struktury narracyjne mitu, [w:] M. Głowiński (red.), Narratologia…, s. 178. J. Chmielewska-Gnojewska, Mit IV RP jako narzędzie manipulacji w kampanii wyborczej PiS w 2005 roku, [w:] B. Szklarski (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008, s. 55–61, R. Jaźwiński, Historiozoficzne meandry mitu „nowego państwa” (mitu założycielskiego). Próba interpretacji schematu dziejowego IV RP, [w:] Tamże, s. 70–83, R. Marzęcki, IV RP i mit liberalizmu – analiza mitów polskiej polityki w świetle koncepcji G. Sorela, R. Girardeta, E. Cassirera i R. Barthes’a, [w:] Tamże, s. 84–95, K. Michałowski, Rola mitu krwi i ziemi w Państwie Platona, czyli o relacjach między ideą, mitem i praktyką przez pryzmat mitu III RP i IV RP, [w:] Tamże, s. 96–112, A. Lipiński, Mitologizacja czy dyskursywna reprezentacja? Okrągły stół, Magdalenka i „gruba kreska” jako kategorie dyskursu prawicy, [w:] Tamże, s. 277–292. B. Juszczyszyn, Polityka historyczna w założeniach programowych i działaniach parlamentarnych PiS w latach 2005–2007, [w:] E. Potoczka, A. Sepkowski (red.), Mity hitoryczno-polityczne wyobrażenia zbiorowe polityka historyczna, Toruń 2010, t. I, s. 364–382, T. Sikorski, IV Rzeczpospolita – następstwo zmienności dziejowej czy projekt modernizacji? (w programie politycznym Koalicji Konserwatywnej), [w:] Tamże, s. 383–405. V. Wróblewska, Od bohatera mitycznego do bohatera bajkowego (na przykładzie opowieści ludowych), [w:] P. Kowalski (red.), Mit, prawda, imaginacja, Wrocław 2011, s. 145–156. J. Hajduk-Nijakowska, Proces mityzacji współczesnych bohaterów, [w:] Tamże, s. 213–232. B. Schultze, „Z chłopa król”. Cztery wieki tradycji tematu literackiego w Polsce, Kraków 2006. 194 �W tym miejscu wypada wyjaśnić, na czym polega istota transformacyjnego sposobu myślenia magicznego. Kontynuując tradycję intelektualną Jerzego Kmity639, współczesny antropolog nacjonalizmu – Krzysztof Jaskułowski – tłumaczy tę kwestię w bardzo jasny i przystępny sposób, stawiając znak równości między tym sposobem myślenia a nacjonalizmem640: Związek natury metonimicznej jest niezależny od ludzkiej myśli: występuje bez względu na to, czy ludzie zdają sobie z niego sprawę, czy nie. Jest to zjawisko obiektywne typu: przyczyna-skutek lub część – całość (w sensie fizycznym). Natomiast związek symboliczny ma charakter arbitralny. Został ukonstytuowany na mocy konwencji, która obowiązuje jedynie w określonej społeczności: zdecydowano, że pewna rzecz (na przykład flaga) będzie reprezentacją innej rzeczy lub idei (na przykład pojęcia narodu). Myślenie magiczne znamionuje nieustanna transformacja związków metonimiczno-przyczynowych w metaforyczno-symboliczne i na odwrót. (…) Przejawem myślenia magicznego jest przekonanie o inherentnym związku języka i rzeczywistości (znaku i desygnatu), czego wyrazem jest obawa przed wypowiadaniem niektórych zdań czy słów, ponieważ mogą one „wywołać” opisywane przez siebie stany rzeczy 641. Precyzując kwestię istoty myślenia magicznego, błędem byłoby upatrywanie skuteczności mowy, która byłaby wyrazem tego rodzaju myślenia, w samym tylko narzędziu semiotycznym. Równie ważny jest bowiem kontekst społeczny, sprzyjający takim aktom oraz towarzysząca im praktyka rytualna. Jak pisała Elżbieta Hałas: W sytuacjach społecznych magia nie ma realnych skutków tylko wówczas, gdy próbuje się działać za pomocą słów poza granicami delegowanego przez instytucję autorytetu. Rytuał religijny jest szczególnym przypadkiem rytuałów społecznych, których magia nie tkwi w samym dyskursie, lecz w systemie relacji społecznych, które go tworzą, czynią możliwym i społecznie skutecznym642. 639 640 641 642 J. Kmita, Kultura i poznanie, Warszawa 1985, s. 123–157. W.J. Burszta, K. Jaskułowski, Nacjonalizm jako myślenie metonimiczne, „Sprawy Narodowościowe” 2005, z. 27, s. 7–21. K. Jaskułowski, Wspólnota symboliczna. W stronę antropologii nacjonalizmu, Gdańsk 2012, s. 129–130. E. Hałas, Symbole w interakcji, Warszawa 2001, s. 162. 195 �Idąc za wnioskami płynącymi z analiz Bourdieu, który w swoich pracach poświęcił sporo miejsca dyskursom autorytetów, należy dodać, że język tego rodzaju, żeby był skuteczny, powinien być w ypowiadany w uprawomocnionej sytuacji, a także według uprawomocnionych reguł. Dzięki spełnieniu tych warunków dyskurs taki zyskuje siłę symboliczną, dzięki której jest w stanie zniszczyć dominującą symbolicznie definicję zastanej rzeczy wistości, która także stała się dominująca w efekcie podobnej wojny z innymi, ry walizującymi dyskursami. W konsekwencji, jak przyznaje Bourdieu, tworzenie rzeczywistości nigdy nie jest pokojowe i kooperaty wne, lecz zawsze oparte na współzawodnictwie lub wręcz konf likcie i pozostaje uwarunkowane kapitałem symbolicznym, czyli autorytetem stron 643 . W tym kontekście warto się zastanowić nad tym, jak przypisanie „prawa i sprawiedliwości” tylko jednej partii politycznej, w sprzyjających okolicznościach, zdeterminowało cały dyskurs polityczny 64 4 . Przed zwycięskimi dla polityków Prawa i Sprawiedliwości wyborami w 2005 roku na urząd prezydenta oraz do sejmu i senatu ugrupowanie to wystartowało pod hasłem „IV Rzeczpospolita – sprawiedliwość dla Wszystkich”. W programie wyborczym PiS-u z 2005 roku można było przeczytać, co następuje: Państwo nasze musi być jednoznacznie osadzone w tej tradycji, którą tworzą dzieje I Rzeczypospolitej, walki o niepodległość w czasie rozbiorów, II Rzeczypospolitej, walki przeciwko okupantom niemieckim i sowieckim w czasie II wojny światowej, a także dzieje walki przeciwko rządom komunistycznym w Polsce, zwłaszcza „Solidarności”. Nie ma takiej polskiej tradycji, w której mieszczą się jednocześnie Piłsudski i Bierut, Witos i Wycech, niepodległościowa PPS i PPR, Dmowski i Piasecki. Nie da się, mimo wysiłku oszustów, zlać tradycji solidarnościowej i peerelowskiej, w jednym szeregu postawić katolickich duszpasterzy i urzędników od ateizacji, chrześcijaństwa i nihilizmu moralnego. 643 644 Tamże, s. 183. A.M. Gill, K. Whedbee, Retoryka, [w:] T. Van Dijk (red.), Dyskurs jako struktura i proces, Warszawa 2001, s. 201. 196 �Z perspekty wy historii bledną dawne spory. Ale rozróżnienia zdrady i służby Polsce, odwagi i tchórzostwa, mądrości i głupoty nie da się zamazać 645 . Jak łatwo jest zauważyć, politycy PiS-u wywodzą swoje korzenie z tradycji, w której jedną ze sztandarowych postaci, jak już wspomniałem wcześniej, jest Józef Piłsudski, tuż obok innych, jak można było przeczytać, „katolickich duszpasterzy”. Cytowany powyżej fragment wprost określa sposób przedstawiania rzeczywistości, w której występuje ścisła relacja „władzy-mitusacrum” 646 . W przypadku powoływania się na związek ideologiczny ze zmitologizowanymi postaciami znanymi z mito-historii Polski, w sposób magiczny następuje sakralizacja autorytetu politycznego polityków PiS-u. Nawiasem mówiąc, można przywołać jeden z wybiegów dialektycznych rozpoznanych i opisanych przez Schopenhauera. Wybieg ten opiera się na tym, aby: (…) zamiast zasad uży wać autorytetów, stosownie do wiedzy przeciwnika. (…) Dlatego też łatwo prowadzić sprawę, kiedy masz za sobą autorytet poważany przez przeciwnika. Im więcej ograniczonymi są wiedza i zdolności dysputującego, tym większa ilość autorytetów stanowi dla niego powagę 647. Z mojego punktu widzenia nawiązywanie do piłsudczykowskiego myślenia o państwie, a także bezwarunkowe uznanie dla Józefa Piłsudskiego – jego ideologii oraz metod działania648 – stanowi nie tylko kolejny zabieg retoryczny, ale jest raczej konsekwentnym budowaniem kapitału symbolicznego tego ugrupowania politycznego uwzględniającego ich wyjątkową rolę, która polega na skutecznym rozwiązaniu sytuacji kryzysowej podobnej do tej, z którą skutecznie zmierzył się Piłsudski. Aby 645 646 647 648 http://www.pis.org.pl/dokumenty/program.htm (dostęp 11.03.2007). S. Filipowicz, Mit i spektakl władzy, Warszawa 1988, s. 138. A. Schopenhauer, dz. cyt., s. 33. Wywiad z Lechem Kaczyńskim, Historia stosowana ukazał się w czasopiśmie „Arcana” 2006, nr 4–5, s. 8. 197 �jednak zyskać zgodę na zostanie „ofiarnikem”, politycy tego ugrupowania musieli skutecznie wpisać się w symboliczną rolę „sprawiedliwego”, który ponownie przeprowadzić może Polskę przez okres „sanacji”. Kolejną poważną próbą podjętą w tym celu okazały się wybory w 2005 roku. Sądzę, że w ustroju państwa demokratycznego okres kampanii wyborczej oraz samych wyborów przypomina czas odnowy. Jest to czas przejściowy, liminalny. Czas ten pojawia się cyklicznie i przebiega w ściśle określony sposób 649. Uważam, że intersujący mnie okres kampanii jest swojego rodzaju inicjacją, ma wprowadzać polityka w arkana sztuki czarowania. O skuteczności magicznej decyduje wynik wyborów. Polityk – czarownik w relacji z wyborcami deklamuje mity, by dać dowód, iż jest wtajemniczony w sprawy, do których reprezentowania może zostać powołany głosami elektoratu. Jak czytamy u Eliadego: Widzimy zatem, że „historia” opowiadana przez mit stanowi rodzaj „wiedzy” ezoterycznej nie tylko dlatego, że jest ona sekretna i przekazy wana w trakcie inicjacji, ale także dlatego, że „wiedza” ta oznacza posiadanie mocy magiczno-religijnej 650 . 649 650 „Oczywiście pierwotni różnie rozumieją «Rok», a daty Nowego Roku zmieniają się w zależności od klimatu, środowiska geograficznego, rodzaju kultury itp. Zawsze chodzi tu o jakiś cykl, to znaczy o pewien przedział czasowy, który ma początek i koniec. Otóż na końcu jednego cyklu i na początku drugiego odprawia się cały szereg rytuałów mających na celu odnowę Świata. Jak już wspomnieliśmy, to właśnie renovatio jest ponownym stworzeniem, które przebiega zgodnie z modelem wyznaczonym przez kosmogonię. Najprostsze przykłady odnaleźć można wśród aborygenów – chodzi tu o corocznie ponawiane mity pochodzenia. Zwierzęta i rośliny, stworzone in illo tempore przez Istoty Nadnaturalne, zostają raz jeszcze rytualnie stworzone. Znajdujące się w Kimberley malowidła naskalne uważane za dzieło mitycznych przodków są odmalowywane gwoli przywrócenia im ich twórczej mocy, jaka po raz pierwszy ujawniła się w czasach mitycznych, to znaczy na początku Świata”, [za:] M. Eliade, Aspekty…, s. 48–49, (podkreślenia Ł.P.M.). Tamże, s. 20. 198 �Marek Kochan przyznaje, że są przynajmniej cztery powody, by rozpatrywać sytuację wyborów prezydenckich i parlamentarnych jako działań niepewnych, podległych „siłom magicznym”, a więc – wymagających magii651. Powód pierwszy: z perspektywy nadawców, czyli polityków lub raczej czarowników: (...) działania, którym towarzyszy masowa propaganda, są działaniami ważnymi – wiele zależy od ich sukcesu i angażuje się w nie duże środki, a zarazem nie są one w pełni poddane racjonalnej kontroli. Można konstruować przekazy w oparciu o racjonalne przesłanki – analizę opinii, wyniki badań i testów. Można wybierać optymalne kanały informowania potencjalnych wyborców (…), aby jak największa ich liczba zetknęła się z przekazem. (…) Choć więc stosuje się racjonalne środki zwiększania prawdopodobieństwa odniesienia sukcesu, nigdy nie ma pewności co do jego wystąpienia. (…) Analizując slogany w tym kontekście, można zauważyć, że mają one niekiedy wymiar zaklęć rzucanych, by zjednać przychylność losu czy też, bardziej praktycznie, zaczarować ludzi mających wpływ na sukces lub porażkę652. Drugi powód związany jest z sytuacją odbiorców. Oni także bowiem: (...) nie mają pewności, że podejmowane przez nich działanie – głosowanie (…) – będzie w pełni skuteczne, że przyniesie im pożądany efekt. Wyborcy nie wiedzą, czy ich ugrupowanie uzyska odpowiednią ilość głosów, nie tylko po, to by objąć rządy, ale nawet, by wejść do parlamentu. Nie wiedzą, czy dany kandydat na prezydenta ma szansę wygrać albo choćby przejść do drugiej tury. A więc potrzebują działania magii, bez której, jak stwierdził Bronisław Malinowski, mogliby ulec „nastrojom rozpaczy i niepokoju, lękowi i nienawiści”. (…) A więc również i odbiorcy mogą często traktować reklamę i politykę jako domenę działania sił magicznych. Ulegać tym sloganom, które lepiej „czarują” (a więc mają większą „moc”), albo też wypowiadać slogany jak zaklęcia w sytuacjach oczekiwania na pomoc sił nadprzyrodzonych653. Trzeci powód związany jest ze stylistyką i zawartością komunikatów. Tak o tym pisał Kochan: 651 652 653 M. Kochan, Slogany w reklamie i polityce, Warszawa 2003, s. 67. Tamże, s. 67–68. Tamże, s. 69–70. 199 �W propagandzie politycznej zdarzają się przykłady komunikatów (wypowiedzi, ulotek, haseł) obiecujących takie skutki wyboru odpowiedniego kandydata, w które nie sposób uwierzyć, posługując się racjonalnym oglądem sytuacji, które zwyczajnie okazują się nieprawdą, lub są niemożliwe do zweryfikowania: „sto milionów” Wałęsy, Wspólna Polska albo „przyszłość” Kwaśniewskiego, Milion nowych miejsc pracy Kongresu Liberalno – Demokratycznego czy Prawda zamiast haseł Pawlaka. W obietnicach polityków zawsze istnieje pewne residuum magiczności, gdyż wyborcy nie rozumieją w pełni działań, które mają zapewnić obiecywane im korzyści (też często symboliczne, a więc nie poddające się racjonalnej analizie)654. Z pewnością to samo można powiedzieć o haśle wyborczym PiS-u, które brzmiało, jeszcze raz przypomnę: „IV Rzeczpospolita – Sprawiedliwość dla Wszystkich”. Po czwarte, zdaniem Kochana, niekiedy same przekazy nawiązują bezpośrednio do magii, a działanie produktów czy ludzi „jest pokazywane, jakby zawierało pierwiastki działania sił magicznych czy nadprzyrodzonych”655. W tym sensie można uznać, że „slogan lub inne fragmenty tekstu będą tym, czym w magii jest zaklęcie”656. Z mojej perspektywy badawczej doskonałą analizę kampanii wyborczej PiS-u przeprowadził Tomasz Olczyk. Analizy Olczyka okazały się bardzo inspirujące także dlatego, że zostały przedstawione z perspektywy retrospektywnego obserwatora dostrzegającego zmianę retoryki dwóch kolejnych kampanii oraz ich transformacyjny charakter. W świetnej książce zatytułowanej Politrozrywka i popperswazja w błyskotliwy sposób dowodził, że kampanii wyborczej partii Prawa i Sprawiedliwości do parlamentu oraz na urząd prezydenta w 2005 roku, towarzyszyła specyficzna stylistyka w prezentowaniu katastroficznych obrazów rzeczywistości. Olczyk skoncentrował swoją uwagę szczególnie na procesie oddzielania przeszłości od teraźniejszości oraz powiązane z tym aktem zjawisko zdominowania teraźniejszości przez obrazy dystopii, które stopniowo przekształciły się w nieustanną wizję kakotopii. Dla wielu czytelników 654 655 656 Tamże, s. 70. Tamże, s. 71. Tamże. 200 �zaskoczeniem może być odmienne definiowanie w tym kontekście słów: dystopia, antyutopia oraz kakotopia, skoro w słownikach języka polskiego występują one zazwyczaj jako synonimy. Olczyk zaproponował jednak inne podejście i nawiązał do związków etymologicznych pojęcia kakotopii z pojęciem kakofonii. W efekcie terminem kakotopia określił wszystkie obrazy rzeczywistości społecznej, które akcentują dysharmonię, nierównowagę, konflikt oraz wynikające z niewłaściwej dystrybucji różnego rodzaju zasobów między grupami społecznymi, jaki i między nimi a różnego rodzaju instytucjami, ze szczególnym uwzględnieniem instytucji jaką jest państwo657. Badacz reklam politycznych interesującego mnie okresu wyborczego zauważył, że wszystkie partie oprócz tych, które podczas afery „Rywingate” sprawowały władzę koalicyjną (SLD-UP i PSL), konsekwentnie nie wspominały o swoim udziale w sprawowaniu władzy w całym okresie III RP bowiem, jak napisał Olczyk: Przyjęcie przez większość politycznych „my” roli „opozycji” jest powiązanie z nadaniem „onym” roli „wiecznej władzy”. Ponieważ „oni” sprawują władzę bez przerwy od początku III RP, cały okres III RP jest opisywany jako czas dystopii658. W przekazach wszystkich partii poza tymi, które tworzyły wtedy koalicję rządzącą, dominowało, zdaniem Olczyka, ukazywanie całego okresu po 1989 roku jako procesu pogłębiającej się dystopii. W okresie kampanii kreowany obraz świata przez większość ugrupowań opierał się zatem na dystopii teraźniejszości oraz arkadii przyszłości. Na poziomie analizy treści spotów reklamowych badacz wydzielił trzy rodzaje dystopii: – Dystopia tematyczna czy też opisowa, w której wykorzystuje się liczne wskaźniki społeczno-gospodarcze i statystyki, za pomocą których kreowany jest względnie spójny obraz wszechogarniającego kryzysu obejmującego najistotniejsze dziedziny życia. 657 658 P. Olczyk, Politrozrywka i popperswazja, Warszawa 2009, s. 324. Tamże, s. 308. 201 �– Kakotopie to opisy zaburzeń równowagi wewnątrzspołecznej, czyli konfliktów między grupami oraz między grupami a instytucjami, opierające się na dychotomicznych opozycjach, w których jedna strona binarnego podziału jest niesprawiedliwie uprzywilejowana kosztem drugiej. – Dystopie metaforyczne i mitopodobne, przede wszystkim dotyczące niepewnej przyszłości Polski w Unii Europejskiej659. Dystopia tematyczna będąca opisem rzeczywistości, w okresie wyborczym zawierała w sobie cztery podstawowe parametry: – bezrobocie i emigracja zarobkowa; – zniszczona i/lub wyprzedana gospodarka; – bieda i życie dużej części społeczeństwa poniżej minimum socjalnego; – głód i niedożywienie660. Uzupełnieniem opisowej dystopii, zdaniem Olczyka, jest (konstruowany za pomocą odmiennych formalnie i treściowo środków) opis rzeczywistości, który został przez niego określony mianem kakotopii. Są to opisy, które spokojnie można uznać za charakterystyczne dla skonfliktowanych paradygmatów podważających symboliczny porządek. Kakotopia występowała, zdaniem socjologa, najczęściej w reklamach partii Platformy Obywatelskiej oraz Prawa i Sprawiedliwości. Kakotopia w ich przypadku oznaczała strukturę złożoną z prostych i czytelnych opozycji binarnych opartych w istocie na transformacjach metaforyczno-metonimicznych: Opozycje te w ostatecznym rozrachunku dają się sprowadzić do podziału „my” – „oni” w najszerszym rozumieniu, a różne ich warianty są w dużej mierze efektem swego rodzaju przymusu egzemplifikiacji i unaoczniania. Przymus ten (obecny zarówno w tabloidowej stylistyce, jak i w ramowaniu epizodycznym) prowadzi do ukazywania instytucji, grup i kategorii społecznych za pomocą ich jednostkowych, najczęściej wizualnych reprezentacji 661. 659 660 661 Tamże, s. 315–316. Tamże, s. 316. Tamże, s. 325–326. 202 �Z mojego punktu widzenia ów zabieg jest niezwykle skuteczny wtedy, gdy ktoś stara się dokonać skutecznej stygmatyzacji osób publicznych, ugrupowań politycznych oraz środowisk, wpisując w symboliczną rolę kozła ofiarnego. Postępując w ten sposób, reklamy polityczne tych dwóch ugrupowań bazowały na następujących opozycjach: bogaci przeciw biednym – PiS w swoich spotach przeciwstawiał kilku najbogatszych Polaków (którzy zbili majątek dzięki patologii utożsamionej z III RP) reszcie Polaków662. Drugą realizacją paradygmatyczną dychotomii „my” – „oni” było związane z kolejnym zabiegiem metaforyczno-metonimicznym, który łączył bogatych z liberałami. Ci ostatni w reklamach wyborczych pomagali bogatym „zjadać biednych”663 – jak to określał Olczyk. Kolejną transformacją magiczną tej kategorii było przeciwstawienie różnego rodzaju aferzystów, złodziei i prezesów, którzy okradają emerytów z resztek pieniędzy, a dzieci z nadziei na świetlaną przyszłość664. W końcu wszystkie te kakotopie łączyły się w kategorii, w której „oni” oznaczało „władzę”. „Władza” owa przejęła państwo. Państwo tym samym przestało służyć „zwykłym Polakom”, a wręcz odwróciło się do nich tyłem. W spotach reklamowych PO i PiS-u bardzo wyraźne było zatem dążenie do dokończenia rewolucji z 1989 roku po to, żeby wymarzone państwo miało być państwem, w którym będzie przywrócona sprawiedliwość i poczucie, że każdy otrzymuje to, co mu się należy665. Podsumowując swoje wnioski płynące z analiz rzeczywistości kreowanej w reklamach politycznych tego okresu, badacz podkreślił taką oto ich wspólną cechę: (...) zwłaszcza ostatnie 16 lat historii Polski, to okres narastającej katastrofy. Polska jest opisywana jako kraj postępującego bezrobocia, ubóstwa i głodu. Obraz kryzysu pogłębia kakotopijna wizja rosnących nierówności społecznych, niewłaściwych dystrybucji praw i przywilejów (…). Treściowemu aspektowi odpowiada stosowana w reklamie formuła katastroficznego 662 663 664 665 Tamże, s. 327–328. Tamże, s. 329. Tamże, s. 330–335. Tamże, s. 339. 203 �filmu, horroru i tabloidowych obrazów nierówności społecznych. Ta retoryczna wizja wymaga uzupełnienia o kluczowy czynnik – opis „onych”, którzy do tej katastrofy doprowadzili666. Kim są „oni”? Mógłbym powtórzyć za Olczykiem, że jest to „unia personalna sił zła”, dodając jednocześnie, że stanowi ona wieczną reprezentację nieustannie odradzającego się chaosu, z którym skuteczną walkę mogą toczyć jedynie „prawi i sprawiedliwi” przedstawiciele narodu. Bardzo ciekawe w opracowaniu Olczyka okazało się ujęcie „onych” według wspólnych reguł konstrukcyjnych. Ujawnienie tych reguł staje się niezwykle pomocne w celu zrekonstruowania ram dla kluczowych transformacji metaforyczno-metonimicznych w poszukiwaniu rytualnego mordu pierwszego jak i drugiego rodzaju. W tym miejscu, chciałbym zacytować dłuższy fragment z książki Politrozrywka i Popperswazja: – „Oni” krzywdzą, lub planują skrzywdzić grupy kreowane w reklamie politycznej na najsłabsze, przede wszystkim ludzi starszych, emerytów i rencistów, ale również dzieci, młodzież, bezrobotnych, pracowników budżetówki, ogólnie rzecz biorąc tych, z którymi „my polityczne” pozostaje w metonimicznych relacjach. – „Oni” działają z niskich pobudek: dla zysku, ze strachu i posłuszeństwa, żądzy władzy, niekompetencji i głupoty lub też czynią szkody i zło bez żadnego wyraźnego powodu. – „Oni” maskują się, przebierają, zmieniają nazwy, ukrywają swoje prawdziwe oblicza, oszukują, kłamią i konstruują symulacje, dlatego trzeba ukazać ich prawdziwe „ja”, odrzeć z fasady i podać ich prawdziwe nazwy i wizerunki. – Elementem kamuflażu „onych” bywa upodabnianie się do „my”, jednak prawdziwe oblicze „onych” w sensie moralnym, ideologicznym i etycznym jest zawsze dokładną odwrotnością czy też „negatywem” „my”. – Różne grupy „onych” współpracują ze sobą dla osiągnięcia swoich celów, całokształt aktualnej rzeczywistości bywa wynikiem umowy między różnymi frakcjami „onych” zawartej na początku III RP lub też rozkazu wydanego przez „prawdziwych onych” ich eksponentom. 666 Tamże, s. 359–360. 204 �– Na poziomie całego obrazu rzeczywistości okazuje się, że „oni” są połączeni swego rodzaju unią personalną – te same postaci i organizacje są reprezentantami różnych kategorii „onych” w przekazach różnych partii a nawet w różnych przekazach tych samych partii. – Personifikacje i reprezentacje „onych” są dobierane według co najmniej jednej z poniższych reguł: – przedstawicielami „onych” są dominujący na scenie politycznej kandydaci i dominujące ugrupowania polityczne; – przedstawicielami „onych” są kandydaci (i ugrupowania) możliwie odlegli ideologicznie wobec sponsora reklamy; – przedstawicielami „onych” są kandydaci (i ugrupowania) odwołujący się do podobnego segmentu wyborców, co nadawca komunikatu reklamowego. – W ostatecznym rozrachunku podziały między „onymi” mają charakter drugorzędny, fasadowy i są elementem maskowania prawdziwej tożsamości „onych”. (…) – Parlament i partie polityczne są opanowane przez „onych” zarówno w kategoriach czysto ilościowych, jak i historycznych – „oni” sprawują władzę niepodzielnie i bez przerwy od początku III RP 667. Do różnego rodzaju transformacji „onych” zaliczali się przede wszystkim „postkomuniści”, których personifikacją w licznych spotach reklamowych tego czasu stali się przede wszystkim: Aleksander Kwaśniewski, Wojciech Jaruzelski, Lech Wałęsa oraz Adam Michnik. Charakterystyczne dla kampanii wyborczej Prawa i Sprawiedliwości w roku 2005 było także to, że po kakotopijnych opisach teraźniejszości odbiorcy spotów reklamowych dostawali jedyną odpowiedź na te wszystkie problemy, czyli arkadyjską wizję IV RP – lub jak kto woli – symboliczną zapowiedź „Złotego Wieku” odpowiadającą strukturalnie złotemu wiekowi Izraela, czy też – w kontekście II RP – porządkowi ufundowanemu wraz z Konstytucją kwietniową. Zdaniem Olczyka, jak i bardzo wielu naukowców analizujących tamte wybory, obietnica nastania IV RP była jednym z najsilniejszych z magicznych słów, użytych 667 Tamże, s. 378–380. 205 �w kampaniach wyborczych tego okresu. Nie mogę jednak się zgodzić z dość często powtarzanym wnioskiem, iż ów zabieg sugerował, że: Cały system społeczny, ekonomiczny i polityczny może zostać zmieniony w wyniku zmiany jego nazwy. Dystopijne i kakotopijne charakterystyki rzeczy wistości ustąpią, kiedy zacznie ona funkcjonować pod nowym szyldem 668 . Z mojego punktu widzenia zapowiedź zmiany nazwy porządku była otwartą deklaracją wojny symbolicznej, jak i zapowiedzią rozwiązania ofiarniczego leżącego u jego podstaw. Bowiem dopiero po rytualnym mordzie – jak wskazuje scenariusz mito-logiczny oraz jego paradygmatyczna realizacja – możliwe jest nastanie arkadyjskiej rzeczywistości zapowiadanej w tym kontekście mito-historycznym jako IV RP. Kolejna niezwykle ciekawa analiza Tomasza Olczyka dotyczyła analiz biografii startujących w wyborach polityków, w tym oczywiście polityków Prawa i Sprawiedliwości. Jak błyskotliwie dowodził ten badacz mediów, większość tego rodzaju tekstów (w tym oczywiście narracja dotycząca kandydata na prezydenta – Lecha Kaczyńskiego) zbudowana była według stałego wzorca charakterystycznego dla bohatera magicznego, żywcem zbudowanego na podstawie stałych elementów kompozycji charakterystycznych dla bajki magicznej Proppa669! Co ciekawe, jedyną różnicą jest to, że o ile w schemacie bajki magicznej nie wszystkie funkcje muszą występować, nie mniej ich kolejność powinna pozostać niezmienna, o tyle w reklamie politycznej epizody z życia polityka-bohatera nie muszą następować po sobie w stałej kolejności. 668 669 Tamże, s. 431. Tamże, s. 439–454. 206 �Nie jest to niewinny zabieg retoryczny, bowiem należy pamiętać o tym, że bajka magiczna oprócz tego, że jest scenariuszem mito-logicznym, a bohater magiczny – ofiarnikiem, to w przypadku projekcji tego modelu na życie konkretnego człowieka w istocie stanowi to kolejny zabieg wspierający proces pochłaniania go przez symbol „sprawiedliwego”. Z drugiej strony za Sahlinsem należy cały czas pamiętać, że o ile bajka magiczna jest ludową teorią społeczeństwa, to biografia polityka odpowiadająca strukturalnie losom bohatera magicznego staje się ludową teorią bohatera, którego powołaniem jest ufundowanie nowego porządku lub, w przypadku nieudanej próby gloryfikującej, wpisanie się w mito-historyczny schemat martyrologiczny. Drugie rozwiązanie, jak się okazało po katastrofie w Smoleńsku, czyni go w niemal niezauważalny sposób symbolem „sprawiedliwego”, który zginął śmiercią męczeńską, starając się osiągnąć cel, do którego został powołany w strukturalnym splocie okoliczności… W wyborach do parlamentu z wynikiem niemal 27% zdobytych głosów zwyciężyła partia Prawo i Sprawiedliwość. W wyborach prezydenckich wygrał kandydat tego samego ugrupowania – Lech Kaczyński. W październiku 2005 roku został zaprzysiężony mniejszościowy rząd Prawa i Sprawiedliwości, na czele którego stanął Kazimierz Marcinkiewicz. Rząd otrzymał wotum zaufania dzięki głosom członków partii Samoobrony RP, Ligi Polskich Rodzin oraz Polskiego Stronnictwa Ludowego. W lutym 2006 roku został podpisany „pakt stabilizacyjny” między przedstawicielami Samoobrony RP, LPR-u oraz PiS-u. W maju te ugrupowania stworzyły rząd koalicyjny, który – targany dwoma poważnymi kryzysami – trwał do sierpnia 2007 roku. Ku zdziwieniu Olczyka po zakończeniu wyborów specyficzna retoryka polityczna charakterystyczna dla okresu kampanii wcale nie zelżała. W konsekwencji badacz odniósł wrażenie, że kampania wyborcza skończyła się dopiero dwa lata później, wyborami w 2007 roku. W tym okresie mieliśmy do czynienia 207 �z czymś, co nazwał on „bezprecedensową dwuletnią kampanią parlamentarną” 670 . W tym niezwykle intensywnym okresie doszło do bardzo ważnego zjawiska, jakim było zradykalizowanie i spolaryzowanie sceny politycznej na dwa otwarcie zwalczające się obozy: rządowy oraz opozycyjny. Najbardziej radykalne wersje dystopii III RP, które były prezentowane przez skrajne ugrupowania LPR i Samoobrony RP stały się podstawowym budulcem „oficjalnej” narracji rządzących: Na mocy tej swoistej dyfuzji Samoobrona i LPR przejęły od PiS-u koncepcję arkadii przyszłości – IV Rzeczypospolitej. PiS zaś od koalicjantów zapożyczył bądź wyeksponował, niewidoczne w jego reklamach politycznych wątki demokracji symulowanej z koncepcją „układu” i pozostających na usługach „onych” mediów wzbogaconą o „autorską” ideę „łże-elit”, a przede wszystkim rozbudowaną definicję „onych” obejmującą nie tylko agenturę i „układ”, ale także sojusz postkomunistów z liberałami czy też, jak to określił Jarosław Kaczyński, lumpenliberałami 671. Z mojej perspektywy w tym zjawisku nie ma niczego szczególnego, jeśli zrozumiemy, że ukrytym kontekstem działań dyskursywnych polityków Prawa i Sprawiedliwości jest dramat społeczny stopniowo przeradzający się w kryzys ofiarniczy, który zakończyć może jedynie rytualnie złożona ofiara z przedstawicieli pierwszego porządku, jak i jego kolejnych transformacji. Jak słusznie podkreślał Olczyk, po wyborach z 2005 roku narracyjno-retoryczna struktura, która leżała u podstaw kreowania wirtualnego świata reklamy wyborczej, nieoczekiwanie po ich zakończeniu stała się podstawą wyjaśniania i rozumienia rzeczywistości politycznej: Co więcej, dominacja retorycznych mechanizmów sprowadzających wszystkie polityczne podziały do jednoznacznej binarnej opozycji wydaje się korelować z postępująca polaryzacją i uproszczeniem sceny politycznej. W 2005 roku dwa największe ugrupowania (PiS i PO) uzyskały 670 671 Tamże, s. 471. Tamże, s. 473. 208 �łącznie 48,87% głosów, wynik zbliżony do historycznej średniej. Po dwóch latach retorycznej konfrontacji, na dwie największe partie zagłosowało 73,62% wyborców, co było wynikiem nienotowanym do tej pory w polskim systemie politycznym 672 . Stało się tak, ponieważ jako społeczeństwo stymulowane do wzięcia udziału w dramacie społecznym utknęliśmy, jeśli mogę tak napisać, w sferze liminalnej. Wydaje się, że nie ma innego sposobu do ruszenia dalej, bez rytualnego mordu na koźle przeznaczonym dla Azazela, a zatem złożenia w ofierze postaci, która symbolicznie wpisuje się w rolę fundatora pierwszego porządku. Język, jak i działania ekipy rządzącej w tym czasie, konsekwentnie zmierzały do tego celu. W artykule Dramat języka z nieukrywanym zdziwieniem Michał Głowiński podkreślał, że mowa ekipy rządzącej w okresie 2005–2007 w zaskakujący sposób zaczęła przypominać język charakterystyczny dla władzy totalitarnej z czasów PRL: Obserwujemy zjawisko, które wydawać się może paradoksalne i być traktowane jako swoista złośliwość historii: ugrupowanie, które z antykomunizmu uczyniło swój ideowy fundament, a z dekomunizacji – jedno z haseł naczelnych, operuje językiem w sposób, który nie tylko przypomina praktyki obowiązujące za komunistycznej władzy, ale niekiedy bywa ich zdumiewającym powtórzeniem673. Fundamentem języka rządzącej ekipy były, zdaniem językoznawcy, trzy podstawowe elementy. Pierwszym z nich było „konsekwentnie dychotomiczne widzenie świata” 674 , które nie dopuszczało żadnych niuansów i zbędnych komplikacji: 672 673 674 Tamże, s. 477. M. Głowiński, Dramat języka, [w:] Tenże, Nowomowa i ciągi dalsze…, s. 212. Tamże. 209 �My jesteśmy przedstawicielami dobra (jeden z jej głównych polityków określił się krótko i węzłowato jako jego uosobienie!), głosimy słuszne idee, mamy najlepszy, a w swojej istocie jedyny, program naprawy kraju. Ten, kto za nim się nie opowiada i zgłasza do niego zastrzeżenia, jest przeciwko nam675. Z pierwszym z wymienionych elementów ściśle związany jest kolejny, czyli wykorzystywanie „idei wroga” 676 . Niezwykle ważne jest jednak to, że wrogiem jest każdy, kto znajduje się po drugiej stronie, kto myśli inaczej niż wspomniani politycy, każdy, kto proponuje inne rozwiązania legislacyjne, społeczne, ideologiczne: Wynika z tego, że język ten nie jest językiem kompromisu, wszelkie rozwiązania ugodowe znajdują się poza jego granicami. A więc albo się podporządkujesz, i wtedy będziesz nasz, albo jeśli się przeciw nam zbuntujesz lub w ogóle reprezentujesz poglądy i dążenia, których nie aprobujemy, jesteś właśnie wrogiem677. Świetnym przykładem było w tym czasie używanie formuły „postkomunista”, która różniła się znacząco od kontekstu, w którym używała tego słowa Jadwiga Staniszkis. Samo słowo, jak zauważył Głowiński, jest wieloznaczne, co stwarza odpowiednie warunki do różnego rodzaju manipulacji. W języku PiS-u z tego okresu słowo to pozbawione zostało wszelkich realnych treści historycznych: Postkomunę – w tym rozumieniu – tworzą ci, którzy są przeciw partii mającej jedyny słuszny program i jedynej uczciwej, tak jak za czasów Polski Ludowej wrogami ludu ogłaszano tych, którzy byli przeciw PZPR. Tutaj podobieństwo narzuca się siłą wprost niebywałą. W takich przypadkach nie chodzi o realne znaczenia, chodzi o napiętnowanie osób i grup, które uznaje się za wrogie678. 675 676 677 678 Tamże. Tamże. Tamże, s. 213. Tamże, s. 216. 210 �Z dwoma pierwszymi czynnikami ściśle łączy się z kolei trzeci, jakim jest „spiskowe widzenie świata”679: Walczymy z tymi, którzy bez wytchnienia knują, tworzą tajemnicze układy, usiłują przeszkodzić nam w naszych poczynaniach, działają na szkodę narodu, państwa, Kościoła, a przede wszystkim – przeciw interesom Polski680. Trzy wymienione elementy wyrażane były w języku, który z jednej strony cechowała zaawansowana dowolność semantyczna. To zjawisko przejawiało się w narzucaniu słowom i formułom „dogodnych dla siebie znaczeń, zakresów semantycznych, a także współczynników aksjologicznych”681 – jak tłumaczył Głowiński. Z drugiej strony język ten cechowała niebywała agresja. Taki język nie ma za zadanie nazywanie zjawisk, ale arbitralne narzucenie znaków wartości, które mają górować nad znaczeniem. Jest to także język dążący do „zagarnięcia pełnej władzy”682. Świetnym tego przykładem staje się także słowo „zmiana” użyte w tym jednowartościowym języku: „Zmiana” jest zarezerwowana dla zwolenników IV Rzeczpospolitej, nie mają do niej prawa ci, co od podstaw budowali III Rzeczpospolitą683. W konsekwencji po dwóch latach dzielenia sceny politycznej na dwa obozy, doszło do bardzo ciekawego zjawiska, o którym tak pisał Olczyk: (…) jedynym wiarygodnym heroldem ramy dystopii III RP pozostałym na placu boju okazał się PiS, a jedynym wiarygodnym głosicielem dystopii IV RP Platforma Obywatelska. Można zatem postawić tezę, że retoryczna wersja rzeczywistości stała się symulakrem nieodróżnialnym już w żaden sposób od „prawdziwego” obrazu świata polityki. Politycy, dziennikarze i zwykli obywatele zostali niejako uwięzieni w owym schemacie i postawieni 679 680 681 682 683 Tamże, s. 213. Tamże. Tamże, s. 215. Tamże, s. 219. Tamże. 211 �przed wyborem rządowej bądź opozycyjnej wersji sinusoidy determinującej trajektorie parametrów rzeczywistości. Na mocy swoistego mechanizmu samospełniającego się proroctwa rama stała się polityczną rzeczywistością684. W wyniku skandalu korupcji politycznej koalicja rządząca rozpadła się i 7 września 2007 roku, Sejm podjął decyzję o skróceniu kadencji. Bezpośrednią przyczyną wyborów była dymisja i aresztowanie ministra spraw wewnętrznych i administracji oraz zupełnie bezprecedensowa w tamtym czasie relacjonowana na żywo multimedialna konferencja prasowa prokuratury ukazująca kulisy tej sprawy. Kampania do parlamentu z roku 2007, kiedy urząd prezydenta piastował cały czas Lech Kaczyński, okazała się sequelem tej z roku 2005. Najważniejsza zmiana dotyczyła jednak tego, że cały przekaz zwielokrotniono i wyolbrzymiono. Jak zauważył Olczyk: Analogiczne procesy stosuje się w sequelach klasycznych filmów rozrywkowych, gdzie w każdej kolejnej części podstawowa struktura, która przyniosła kasowy sukces pierwszego filmu (a więc ogólny schemat narracji i główne, znane już i lubiane przez widzów postacie), pozostaje niezmieniona, zwiększa się za to liczba i potęga wrogów, brutalność akcji mierzona liczbą zabitych antagonistów, szybkość montażu i jakość oraz liczba efektów specjalnych. Zrealizowanie megaspektaklu kampanii wyborczej 2007 roku według reguły „to samo tylko bardziej” nie oznacza, że nie pojawiły się nowe zjawiska i tendencje685. Owymi zjawiskami nowymi w kontekście kampanii z 2007 roku były trzy duże debaty (w kolejności: Jarosław Kaczyński – Aleksander Kwaśniewski, Jarosław Kaczyński – Donald Tusk, Aleksander Kwaśniewski – Donald Tusk), które określane były mianem „starcia gigantów”. Drugim ważnym zjawiskiem tamtego okresu było nieustanne komentowanie kampanii wyborczej na niezliczonej ilość portali internetowych, co spowodowało, że większość opinii publicznej mogła dużo bardziej aktywnie brać udział w wyborach, wypowiadając się na równi ze specjalistami na temat przebiegu 684 685 P. Olczyk, dz. cyt., s. 479. Tamże, s. 483. 212 �rywalizacji politycznej. W ten sposób wszyscy chętni nie tylko stali się krytykami retoryki rywalizujących polityków, ale aktywnie włączali się do udziału w tym dramacie, opowiadając się po stronie jednego z rywalizujących paradygmatów. Kolejnym zjawiskiem niezwykle istotnym z mojego punktu widzenia był wyraźny wzrost, w porównaniu z kampanią z 2005 roku, negatywnych reklam. Słowem kluczem dla kampanii PiS-u w tym czasie był układ. Słowo, które zdaniem jego pomysłodawcy PR-owca Prawa i Sprawiedliwości podczas tamtej kampanii – Michała Kamińskiego – odwoływało się otwarcie do poetyki filmu sensacyjnego686. Większość spotów reklamowych tej partii opartych było na zasadzie kojarzenia zła z rekwizytami i sytuacjami przypominającymi o skandalach ostatnich dwóch lat. Co charakterystyczne, ów układ znów nie zawierał żadnych bezpośrednich wskazówek co do tego, kogo można do niego zaliczyć687. Jedno było tylko pewne – chcący wrócić do władzy, pragną się pozbyć polityków Prawa i Sprawiedliwości, którzy zdążyli przez te dwa ostanie lata napsuć im sporo krwi, niwecząc ich niecne plany względem słabego państwa jak i niepodejrzewającego niczego społeczeństwa. W konsekwencji słowo układ stało się pewnego rodzaju workiem, do którego można było wrzucić wszystkich, których politycy PiS-u uznali za wrogów. Z drugiej strony, jak zauważył Głowiński, użycie tego słowa w ten specyficzny sposób: Ujawnia mechanizm magii językowej, wysoce charakterystycznej dla omawianych praktyk. Zakłada się, że ów mityczny układ istnieje, nie precyzuje się jednak, na czym on polega, kto konkretnie nim kieruje, kto wchodzi w jego skład. Ważne jest to, by go demaskować w kategoriach najbardziej ogólnych i by mobilizować do walki z nim niczym ze smokiem, to prawda, bardzo groźnym 686 687 Tamże, s. 494. Tamże, s. 496, (podkreślenia Ł.P.M.). 213 �i podstępnym, mimo że nikt go na własne oczy nie widział688. Manipulowanie układem zdradza jednoznacznie, że w przypadku polityków, którzy korzystali z tego słowa w powyższym znaczeniu, nie chodziło w istocie o poznawanie świata, ale jego konsekwentne kreowanie w kategoriach charakterystycznych dla myślenia magicznego. Retoryka oskarżycielska połączona z pasją demaskatorską charakteryzowała cały wspomniany okres aktywności politycznej polityków PiS-u. Wybory parlamentarne w 2007 roku wygrała Platforma Obywatelska, uzyskując ponad 41% poparcia obywateli, Prawo i Sprawiedliwość zyskało poparcie ponad 32% głosujących. W sumie na te dwie partie zagłosowało ponad 72% biorących udział w wyborach, co odpowiada 8 mln obywateli. Po tych wyborach politycy Prawa i Sprawiedliwości przeszli do opozycji parlamentarnej, natomiast prezydentem w tym czasie był polityk wywodzący się z tej partii – Lech Kaczyński. 688 M. Głowiński, Czy totalitaryzacja języka?, [w:] Tenże, Nowomowa i ciągi dalsze…, s. 227. 214 ���Głębia tego problemu jest nawet głębsza niż nam się wydaje Są sytuacje, w których najpraktyczniej jest oprzeć się żądzy bezpośredniego udziału, „usiąść i czekać”, pozwolić sobie na spokojną, krytyczną analizę. Wezwania do czynu zdają się napierać na nas z każdej strony 689. Trzy lata później miało miejsce wydarzenie, które z jednej strony stało się istotnym punktem zwrotnym rozgrywającego się dramatu społecznego moich czasów, z drugiej wpisane zostało w specyficzną mito-poetykę dyskursu Prawa i Sprawiedliwości. 10 kwietnia 2010 roku około godziny 9:10 dziennikarz radia Tok Fm Marcin Graczyk prowadzący program Ranni politycy poinformował słuchaczy: „– Jak podaje telewizja TVN 24, według wstępnych informacji, samolot z Prezydentem się rozbił. To wiadomość nieoficjalna, ale podana przez MSZ”690. W tym momencie – z mojej perspektywy rozpoczęło się największe wydarzenie medialne 691 XXI wieku w Polsce. W audycji radiowej prowadzący, przejętym głosem, odesłał wszystkich słuchaczy do innego medium, jakim jest telewizja. W pierwszych godzinach od katastrofy (10:00– 13:00) za pośrednictwem kanałów telewizyjnych wydarzenia związane z katastrofą śledziło ponad 9,5 mln osób 692 , co stanowiło ponad 86% udziału w rynku telewizyjnym. Tego samego dnia po południu Rada Ministrów na specjalnym posiedzeniu ogłosiła ogólnonarodową żałobę, która miała trwać do 18 kwietnia 2010 689 690 691 692 S. Żiżek, Przemoc. Sześć spojrzeń z ukosa, Warszawa 2010, s. 11. https://www.youtube.com/watch?v=W5grLvqgljs. „Wydarzenie medialne to uroczystość, która stanowi urlop od codzienności, której uświęcone treści traktowane są z namaszczeniem i której oddana widownia czynnie w niej uczestniczy” [za:] W. Godzic, Wstęp do wydania polskiego, [w:] D. Dayan, E. Katz, dz. cyt., s. 8. Artykuł: Miliony oglądało po tragedii pod Smoleńskiem, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/miliony-widzow-ogladalo-relacje-po-tragedii-pod-smolenskiem, (dostęp: 20.06.2012). �roku. W niedzielę między 15:20 a 17:10 telewizje – transmitujące przywitanie ciała prezydenta na Okęciu i kondukt żałobny idący ulicami Warszawy – zebrały przed nadajnikami ponad 13 mln widzów, co stanowiło około 85% udziału w rynku693 . Rywalizujące na co dzień o widza telewizje, w tym szczególnym czasie, przestały się od siebie różnić. Ich relacje, często łączone 694 , przebiegały według tego samego scenariusza i były identycznie narratywizowane i celebrowane. Wszystkie solidarnie zrezygnowały z emitowania reklam, co niechybnie zapowiadało nastrój niecodziennych wydarzeń. We wszystkich przekazach komentatorzy w teatralnym skupieniu, podkreślali na wiele sposobów niewyrażalną w słowach, „ogromną stratę dla narodu”. Dotychczasowi rywale polityczni mówili jednym głosem o ciepłych i bliskich relacjach, jakie łączyły ich z tragicznie zmarłymi ludźmi, którzy, co prawda, byli ich przeciwnikami politycznymi, ale prywatnie dobrymi kolegami, a nawet przyjaciółmi. W ten sposób zmianę języka medialnego zdradzało przejście z czasu profanicznego, codziennego, w czas święty, w stan communitas, jakby określił to Victor Turner 695 i na co od razu zwrócili uwagę antropolodzy 696 . W relacjach medialnych społeczeństwo zostało przedstawione, jakby znalazło się kolejny raz w fazie liminalnej. Według mediów nastąpił czas wspólnotowy, czas jednomyślności i braku podziałów. W tym okresie dotychczasowe różnice statusów społecznych, różnice polityczne i inne, tak charakterystyczne dla struktury społecznej jak i dwóch rywalizujących paradygmatów, przestały odgrywać dominującą rolę. Po raz kolejny telewizyjny teatr dnia 693 694 695 696 Tamże. Artykuł: TVP, TVN i Polsat przez weekend razem, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/tvp-tvn-i-polsat-przez-weekend-razem (dostęp: 10.07.2012). V. Turner, Od liminalności do liminoidalności…, s. 92–93 i dalej. J. Tokarska-Bakir, Karnawał smutku, „Gazeta Wyborcza” 2010, nr 96. http://wyborcza.pl/1,97863,7807919,Karnawal_smutku.html (dostęp: 6.03.2012). 218 �codziennego został zastąpiony teatrem święta – lecz tym razem święta jedności w czasie żałoby narodowej. To właśnie w tym szczególnym czasie spontanicznie, w ramach myślenia kosmologicznego, pojawiały się mito-logiczne wyjaśnienia tego, co się stało w Smoleńsku. Cytowany już wcześniej poseł PiS-u i politolog Artur Górski w wywiadzie Oskarżam Moskwę, który ukazał się na łamach czasopisma Nasz Dziennik już dwa dni po katastrofie był pewien, kto i dlaczego doprowadził do „nowego Katynia”697. Po raz kolejny poetyka oparta na logice specyficznej dla transformacji metaforyczno-metonimicznych w zasadzie z miejsca dawała odpowiedzi, kto zamordował prezydenta, kto stał za zamachem wymierzonym w elity polityczne narodu polskiego 698 , determinując dyskurs Prawa i Sprawiedliwości na kolejne lata. Wróćmy jednak do żałoby narodowej. Podczas jej trwania „wszyscy” mogli poczuć się jedną wielką rodziną narodową. Przy czym nikt nie musiał znać lokalnego kontekstu polityczno-społecznego. Wystarczyło bowiem rozumieć to wydarzenie, o ile potrafi się rozpoznać scenariusz, według którego było narratywizowane. A scenariusz był już gotowy od dawna. Gotowa była forma opowieści, scenopis, który konstytuuje możliwości narracyjne gatunku, jakim jest „Koronacja”. To według jej logiki następuje przewidywalny podział ról w ramach relacjonowanego spektaklu oraz sposób, w jaki zostanie on przedstawiony. Innymi słowy, ceremonia przebiegała według reguł ustalonych przez tradycję, mimo iż całkiem niedawno wynalezioną699. Właśnie dlatego, nawiązując do dobrze nam znanego dramatu społecznego II RP, 697 698 699 Wywiad Zenona Baranowskiego z Andrzejem Górskim, Oskarżam Moskwę, http://stary.naszdziennik.pl/index.php?dat=20100412&typ=tk&id=tk17.txt (dostęp: 10.11.2012). Artykuł: Antoni Macierewicz podsumował prace zespołu dot. katastrofy smoleńskiej http://www.pis.org.pl/article.php?id=20759 (dostęp: 12.12.2012), Artykuł: Jarosław Kaczyński, Musimy zmierzyć się z prawdą http://www.pis.org.pl/article.php?id=21157 (dostęp: 18.12.2012). Czytaj: E. Hobsbawn, T. Ranger, Tradycja wynaleziona, Kraków 2008. 219 �pogrzeb pary prezydenckiej opierał się m.in. na elementach scenariusza wydarzeń z 1927 r., kiedy to z rozkazu Józefa Piłsudskiego na Wawelu pochowano Juliusza Słowackiego700. 17 kwietnia 2010 roku o godzinie 12:00 na pl. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie odbyły się główne uroczystości żałobne. Z całego świata do PAP wpłynęło ponad 3 tys. próśb701 o akredytacje dziennikarskie. Relację z ceremonii pogrzebowej na Wawelu prowadziło na żywo 18702 zagranicznych stacji telewizyjnych, wśród nich m.in. CNN i BBC. Jeśli wierzyć statystykom, polskie relacje telewizyjne z pogrzebu Lecha Kaczyńskiego na Wawelu, w przedsionku krypty, w której spoczywa Józef Piłsudski703, zgromadziły przed telewizorami ok. 13 mln. osób704. Z mojego punktu widzenia, rytualny pogrzeb na Wawelu – obok Piłsudskiego – był jasnym komunikatem potwierdzającym fakt, że Lech Kaczyński starał się zrealizować ten sam cel co Józef Piłsudski, stając się jego transformacją dialektyczną w ramach współczesnego dramatu społecznego, o czym przekonało się „na własne oczy” ponad 13 mln widzów… Po żałobie narodowej polskie społeczeństwo jeszcze wyraźniej podzieliło się na dwa obozy, które w istocie wpisywały się w kategorie dwóch rywalizujących dotąd paradygmatów. Jeden z nich, tworząc własne symbole705, zakładał, że katastrofa w Smoleńsku była w istocie zamachem na niezależnego prezydenta Lecha Kaczyń700 701 702 703 704 705 Wywiad Romana Pawłowskiego z Dariuszem Kosińskim, Euro 2012 zamiast Wawelu?, http://wyborcza.pl/1,76842,7830886,Euro_2012_zamiast_Wawelu_. html (dostęp:19.09.2010), czytaj także: D. Kosiński, dz. cyt., s. 303–304. J. Jałowiec, A. Zadroga, Kraków przeżywa najazd zagranicznych mediów, http:// krakow.gazeta.pl/krakow/1,35798,7776661,Krakow_przezywa_najazd_zagranicznych_mediow.html (dostęp: 22.09.2010). Artykuł: Stacje z całego świata relacjonowały pogrzeb Lecha Kaczyńskiego, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/13-mln-widzow-ogladalo-pogrzeb-prezydenta-kaczynskiego, (dostęp: 4.10.2010). Artykuł: Pogrzeb Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego i Jego małżonki Marii http://www.pis.org.pl/article.php?id=17189 (dostęp: 17.04.2010). Artykuł: Stacje z całego świata relacjonowały pogrzeb Lecha Kaczyńskiego, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/13-mln-widzow-ogladalo-pogrzeb-prezydenta-kaczynskiego, (dostęp 4.10.2010.). K. Jaskułowski, Wspólnota symboliczna…, s. 145–164. 220 �skiego706 który dążył do sanacji Państwa. Za ten zamach odpowiada natomiast ówcześnie rządząca koalicja z politykami Platformy Obywatelskiej (transformacja układu) na czele lub/i z władzami rosyjskimi, które wydatnie przyczyniły się do tej katastrofy poprzez działania pośrednie lub nawet bezpośrednie707. Drugi modelowy paradygmat, pozbawiony równie czytelnych symboli, co ten pierwszy uznawał, że katastrofa smoleńska miała miejsce z powodu bardzo wielu nieintencjonalnych błędów i niedopatrzeń ze strony polskiej i rosyjskiej. W jej wyniku nie tylko zginął Prezydent wraz z małżonką, ale także 94 wybitnych Polaków reprezentujących różne partie i środowiska. W tej drugiej wersji tragiczna śmierć dotknęła wszystkich, bez względu na reprezentowane poglądy polityczne i ideologiczne. W ten sposób granica między dwoma skonfliktowanymi paradygmatami przebiegać zaczęła według wiary w „prawdziwe” bądź „fałszywe” przyczyny katastrofy smoleńskiej lub raczej, jak słusznie zwrócił uwagę Jacek Wasilewski, w jedną z dwóch rywalizujących ze sobą narracji na jej temat, tworząc w ten sposób dwie wyraźnie zantagonizowane wspólnoty wartości708. Chciałbym podkreślić w tym miejscu za Leachem i Baudrillardem, że istota problemu polega na tym, że nie jesteśmy w stanie ostatecznie stwierdzić, czy był to przejaw nieszczęśliwego wypadku (przypadek), czy raczej był to zamach (działanie zaplanowane). Możemy ostatecznie zanotować jedną lub drugą narrację na temat katastrofy rozumiejąc w jaki sposób wspiera ona jeden bądź drugi paradygmat rywalizujący o władzę. W ramach dyskursu rytualnego polityków Prawa i Sprawiedliwości stymulującego świadomość kosmologiczną, katastrofa samolotu w Smoleńsku po prostu nie może 706 707 708 W ten sposób Jarosław Kaczyński konsekwentnie buduje obraz swojego brata – Lecha Kaczyńskiego. Podaję jeden z ostatnich tego typu przykładów [w:] Artykuł: Jarosław Kaczyński: Mój brat naraził się wielu http://www.pis.org.pl/ article.php?id=21199 (dostęp: 18.12.2012). Artykuł: Jarosław Kaczyński: Tusk w sensie moralnym i politycznym ma na sumieniu 96 ludzi http://www.pis.org.pl/article.php?id=18273 (dostęp: 10.11. 2011). J. Wasilewski, Opowieści o Polsce…, s. 247–265. 221 �być dziełem przypadku. Z zasady muszą odpowiadać za katastrofę złe moce, co w sferze politycznej oznacza zawsze zamach na ład społeczny 709. Jest to przejaw pewnej „pierwotności”, jak to określał Jean Baudrillard, która powodowała, że: (…) każde wydarzenie, a zwłaszcza śmierć, uznawało się za dzieło jakiejś złośliwej mocy. Tę „pierwotność” (którą zarzucamy ludom pierwotnym, by ją wyegzorcyzmować) można jednak przypisy wać wyłącznie nam samym (…) 710 . Wyobraźnia ofiarnicza ciągle jest podgrzewana. Wybitnie do tego procesu przyczyniły się nie tylko media, ale także artyści, którzy starają się zgłębić symboliczny wymiar tej tragedii oraz jej tajemniczy wpływ na tworzenie się spontanicznej wspólnoty, a zaraz potem, jeszcze z większą siłą dzielącego się na dwa obozy społeczeństwa. Do końca 2012 roku powstało 14 filmów o tej tematyce, kilka spektakli i książek, a kolejne realizacje są w drodze. Innymi słowy – w tym specyficznym czasie ponownie kształtują się symbole, które niedługo potem wykorzystane zostaną do walki politycznej przez paradygmat reprezentowany przez polityków Prawa i Sprawiedliwości. Symbole te będą regulować dyskurs dotyczący szukania przyczyn tragedii w procesie wskazywania i oskarżania winnych w ramach mito-logiki wprawionego w ruch od lat mechanizmu ofiarniczego. Ostatnim tego przykładem jest film Anity Gargas Anatomia upadku, którego wydźwięk jest jasny – w Smoleńsku był zamach, a organy odpowiedzialne za śledztwo w tej sprawie nie dopełniły swoich obowiązków i być może zrobiły to celowo... W tych okolicznościach ciągle nasila się wojna symboliczna, którą liczni komentatorzy życia publicznego nazywają wojną „polsko-polską”. Otwarta niechęć polityków reprezentujących dwa paradygmaty zamienia się w nieukrywaną nienawiść. Od 709 710 J. Baudrillard, Wymiana symboliczna i śmierć, Warszawa 2007, s. 206. Tamże, s. 207. 222 �czasu katastrofy nasiliły się w Polsce różnego rodzaju próby zamachów na przedstawicieli politycznych jednego, jak i drugiego paradygmatu oraz na przedstawicieli klasy politycznej w ogóle. Są to akty spontanicznej przemocy, które stanowią próby zażegnania tego narastającego konfliktu. Kolejne manifestacje podczas świąt narodowych i ważnych rocznic, zwolenników jednego bądź drugiego paradygmatu odbywają się osobno lecz równolegle, konsekwentnie podkreślając w ten sposób podział społeczeństwa na dwa zantagonizowane paradygmaty. Jarosław Kaczyński – lider PiS-u – wręcz podkreśla, że usunięcie od władzy Platformy Obywatelskiej jest zadaniem narodowym711 i mógłbym w tym kontekście dodać, nawiązując do ustaleń Girarda, wymagającym jednomyślności ofiarniczej. W tym samym czasie dyskutowany staje się pomysł postawienia przed trybunałem stanu Jarosława Kaczyńskiego i Zbigniewa Ziobrę, którzy w czasie dwóch lat sprawowania władzy mieli dopuścić się poważnych nadużyć w związku z pełnionymi stanowiskami państwowymi. Działania zantagonizowanych paradygmatów cały czas się zaostrzają. Z analizy dyskursu Prawa i Sprawiedliwości jasno wynika, że odmieniony powrót do struktury (obietnica IV RP) jest możliwy jedynie poprzez skuteczne wykorzystanie mechanizmu rytualnego, w ramach którego złożeni w ofierze zostaną, z jednej strony fundatorzy porządku III RP (próba zasadnicza/rytuał liminalny), a następnie postacie, które w strukturalnym splocie okoliczności uznane zostaną za ich metaforyczno-metonimiczne transformacje (próba gloryfikująca/rytuał włączenia). W ramach mechanizmu ofiarniczego dopiero te dwa rytualne mordy umożliwią zakończenie dramatu społecznego oraz stworzą warunki konieczne dla świadomości kosmologicznej do nastania „Złotego Wieku Polski” w postaci obiecanej IV RP. 711 Artykuł: Jarosław Kaczyński na Radzie Politycznej „PiS”: Narodowe zadanie to jak najszybsze odsunięcie tej władzy, http://www.pis.org.pl/article. php?id=21290 (dostęp: 18.12.2012). 223 �Uważny czytelnik zapewne dostrzegł, że współczesny dramat społeczny przeniesiony w sferę rytualną odpowiadającą kryzysowi ofiarniczemu zrealizowany został niemal w połowie. Z analiz strukturalnych modelowej sytuacji opisanej w Biblii oraz jego paradygmatycznej realizacji tworzącej mito-historię Polski jasno wynika natomiast, jaki może być jego dalszy przebieg. Póki co przedstawię jego schemat bez wydarzeń, które zapowiada jego rytualne powtórzenie. Podobnie jak w przypadku dramatu, którego główną postacią był Józef Piłsudski, chciałbym teraz ująć działania dyskursywne polityków Prawa i Sprawiedliwości w model rozbudowanego trójfazowego schematu dramatu społecznego. Chciałbym przy tej okazji przedstawić także wyszczególnione wydarzenia symboliczne, które odpowiadają stałym elementom kompozycyjnym mechanizmu rytualnego. Od centralnego wydarzenia, czyli zapowiedzianego mordu rytualnego z fundatorów porządku III RP, zależy, czy dramat społeczny po raz kolejny zostanie zrealizowany według mito-logiki mechanizmu ofiarnego – tak jak to miało miejsce w przypadku dramatu społecznego z udziałem Józefa Piłsudskiego czy też starotestamentowego scenariusza mito-logicznego z udziałem Dawida. Opis schematu 6, w jak najkrótszych zdaniach, postanowiłem rozpocząć od symbolicznego roku 1989, kiedy to podczas negocjacji przy Okrągłym Stole ustalono ostateczny kształt zmian ustrojowych w Polsce po odrzuceniu systemu komunistycznego. Rok ten jest symbolicznym progiem w mito-historii Polski, bowiem określa wyłonienie się nowego państwa z okresu komunistycznego. W 1997 roku weszła w życie Konstytucja III RP, która stała się symbolem ponownego utwierdzenia kompromisu pomiędzy środowiskami, które przypieczętowały w ten sposób ustalenia rozpoczęte przy Okrągłym Stole. W 2002 roku, kiedy wybucha „afera Rywina”, rytm historyczny prezentowanych wydarzeń wyraźnie przyśpiesza. Skandal korupcyjny stanowi punkt zapalny wykorzystany przez przeciwników porządku wynegocjowanego przy Okrągłym Stole. Afera staje 224 �się symbolem słabości obozu politycznego, który nie był w stanie uchronić państwa przed napierającym chaosem samemu stając się w ten sposób jego uosobieniem. Po wyborach w 2005 roku reprezentantem politycznym paradygmatu odrzucającego porządek oparty na pokojowych negocjacjach przy Okrągłym Stole zostaje partia Prawo i Sprawiedliwość. Od czasu wyborów środowiska polityczne przeciwne wizji PiS sprowadzone zostają, w ich dyskursie rytualnym, do kategorii symbolicznej bohatera fałszywego, bowiem nie sprostali próbie zasadniczej. W tym specyficznym okresie politycy tej partii konsekwentnie budują specyficzny obraz podziałów polskiego społeczeństwa, podkreślając w ten sposób różnice między dwoma paradygmatami, które walczą między sobą o władzę polityczną nad „słabą” Polską. Okres ten odpowiada symbolicznej relacji między bohaterem (politycy Prawa i Sprawiedliwości) a bohaterem fałszywym/królem (politykami, którzy bronią ustaleń zawartych przy Okrągłym Stole oraz porządku opartego na zapisach Konstytucji III RP z 1997 roku). Od tamtego czasu trwa wojna „polsko-polska”, która po katastrofie smoleńskiej, w kwietniu 2010 roku, zaogniła się jeszcze bardziej, odkąd politycy rządzącej wtedy partii PO są oskarżani z jednej strony, o notoryczne kłamanie w sprawie prawdziwych przyczyn katastrofy, z drugiej – o oczywiste korzyści płynące z doprowadzenia do niej, co w narracji polityków Prawa i Sprawiedliwości czyni ich głównymi i wręcz oczywistymi podejrzanymi w tej sprawie. Powstaje zatem pytanie, co się stać może jeśli wiemy, że wzorcem mito-logicznym określającym cel i sens działań polityków Prawa i Sprawiedliwości pozostaje historia Józefa Piłsudskiego, który strukturalnie, od zamachu stanu w 1926 roku realizował przebieg odpowiadający losowi bohatera/króla, który przekracza zakazy (bezprawne procesy polityczne), składając w ofierze rytualnej przedstawicieli utożsamianych z fałszywym bohaterem/ królem sprowadzonych następnie do roli antagonistów lub, jak kto woli, wewnętrznych wrogów narodu? 225 �Zaryzykuję stwierdzenie, że wydarzenia uznane za konieczne odpowiadające fazie reintegracji są ściśle związane z charakterem próby zasadniczej, której starają się sprostać politycy Prawa i Sprawiedliwości. Podołanie dwóm pozostałym próbom stworzy niezbędne warunki w świadomości kosmologicznej do nastania złotego wieku w jego paradygmatycznej realizacji odpowiadającego IV RP. Dyskurs rytualny polityków „Prawa i Sprawiedliwości” zapowiadający zakończenie dramatu społecznego według schematu ofiarniczego III II 1) Przejście z systemu komunistycznego do systemu demokratycznego na mocy ustaleń podczas obrad Okrągłego Stołu 2) Konstytucja z 1997 roku fundująca porządek III RP 1989 ? IV I IV RP Schemat 6. Dramat społeczny według logiki dyskursu rytualnego polityków Prawa i Sprawiedliwości. Opis schematu: I) „Afera Rywina” z 2002 roku, jako symboliczny przykład naruszenia ładu społecznego, II) od 2005 roku konsekwentnie budowany dyskurs rytualny przenoszący rywalizację dwóch paradygmatów w sferę liminalną dramatu społecznego, III) zapowiedź wydarzenia będącego gwałtownym odsunięciem od władzy przedstawicieli III RP, IV) zapowiedź wprowadzenia konstytucji IV RP będącej paradygmatyczną realizacją nastania złotego wieku. W międzyczasie zostały podjęte kolejne nieudane próby przywracania równowagi, w których kluczową rolę mieli odegrać naukowcy. 8 kwietnia 2013 roku, dwa dni przed trzecią rocznicą katastrofy smoleńskiej TVP 1 postanowiła wyemitować dwa filmy przedstawiające próby dwóch radykalnie różnych rekonstrukcji 226 �przebiegu wypadku lotniczego, w którym zginęło 96 osób w tym para prezydencka. O godzinie 20:20 telewizja publiczna pokazała film zatytułowany: Katastrofa w przestworzach: Śmierć prezydenta wyprodukowany przez Alexa Bystrama i Eda Sayera dla kanału National Geografic. Rekonstrukcja wydarzeń, której podjęli się autorzy tego filmu opierała się na dwóch źródłach. Jednym z nich był raport rosyjskiego Międzypaństwowego Komitetu Lotniczego (MAK)712, drugim natomiast raport sporządzony przez polską Komisję Badania Wypadków Lotniczych Lotnictwa Państwowego713, której przewodniczył ówczesny Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji – Jerzy Miller. Zaraz po nim, o godzinie 21:30, widzowie mogli zobaczyć film dokumentalny wyreżyserowany przez Anitę Gargas. Film ten określany przez Centrum Informacji TVP jako zapis dziennikarskiego śledztwa714 został wyprodukowany przez Niezależne Wydawnictwo Polskie – wydawcę Gazety Polskiej. Kilka miesięcy wcześniej, 16 stycznia 2013 roku, płyta DVD z filmem Anity Gargas została dołączona do wydania gazety w nakładzie przekraczającym 139 tys. egz.715, z których sprzedanych zostało około 120 tys. egz. TVP pod presją Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich716 zgodziła się ostatecznie na emisję dwóch filmów jednego wieczoru a następnie, w ramach specjalnego wydania programu Na pierwszym planie717, którego prowadzącym był Piotr Kraśko, na dyskusję naukowców, która 712 713 714 715 716 717 W polskiej wersji językowej raport MAK jest dostępny pod poniższym linkiem: http://www.komisja.smolensk.gov.pl/kbw/komunikaty/8695,dok.html (dostęp: 11.09.2013). Raport ten jest dostępny pod tym linkiem: http://komisja.smolensk.gov.pl/kbw/ komunikaty/8875,Raport-koncowy-w-sprawie-ustalenia-okolicznosci-i-przyczyn-katastrofy-samolotu-T.html (dostęp: 11.09.2013). http://www.tvp.pl/o-tvp/centrum-prasowe/komunikaty-prasowe/8-kwietniajedynka-wyemituje-dwa-filmy-o-katastrofie-smolenskiej/10369540 (dostęp: 11.09.2013). Za: http://pl.wikipedia.org/wiki/Anatomia_upadku (dostęp: 11.09.2013). http://www.sdp.pl/aktualnosci/525,sdp-pisze-do-prezesa-tvp-w-sprawie-emisji-filmu-anity-gargas-,1359043316 (dostęp: 11.09.2013). Gorąco zachęcam do obejrzenia całego programu dostępnego pod tym linkiem: http://vod.tvp.pl/audycje/publicystyka/na-pierwszym-planie/wideo/smolensk-2010-2013-wydanie-specjalne-08042013/10677788 (dostęp: 12.09.2013). 227 �miałaby wyjaśnić zgromadzonej przed telewizorami publiczności, jak się ustosunkować do dwóch radykalnie różnych interpretacji tego samego wydarzenia. Według badań przeprowadzonych przez Wirtualne Media emisję wspomnianych filmów tego wieczoru oglądało łącznie ponad 6 mln widzów, z czego o 200 tys. więcej obejrzało Anatomię upadku718. Po projekcji wspomnianych obrazów około godziny 22:50 w studiu telewizyjnym na zaproszenie Piotra Kraśki, pojawili się dwaj naukowcy reprezentujący dwie skrajnie różne interpretacje przyczyn katastrofy prezydenckiego samolotu. Program ten nie cieszył się już tak wielką oglądalnością jak dwa poprzedzające go filmy. Według badań Wirtualnych Mediów zgromadził przed telewizorami około 1,85 mln widzów 719. Zaproszeni do studia eksperci prawdopodobnie nigdy nie wystąpili przed równie liczną publicznością odgrywając swoje role w kolejnej odsłonie dramatu społecznego głęboko antagonizującego polskie społeczeństwo. W pierwszej części programu w studiu telewizyjnym pojawili się prof. Paweł Artymowicz720, a po jego przeciwnej stronie zajął miejsce równie imponująco utytułowany prof. Jacek Rońda721. Jak nietrudno się domyślić Paweł Artymowicz dowodził, że nie ma żadnych dowodów na to, że doszło do rzekomych wybuchów na pokładzie Tupolewa722. Pan Jacek Rońda, ekspert, którego analizy wspierały tezy, będące główną osią filmu Anity Gargas oraz zespołu parlamentarnego ds. Zbadania Przyczyn Katastrofy TU-154 M z 10 kwietnia 2010 roku (założonego przez klub parlamentarny PiS723, którego cały skład sta- 718 719 720 721 722 723 http://m.wirtualnemedia.pl/m/artykul/film-anity-gargas-z-wieksza-widownianiz-smierc-prezydenta (dostęp: 11.09.2013). Tamże (dostęp: 11.09.2013). Pod tym linkiem znajduje się profil naukowy tego naukowca: http://pl.wikipedia.org/wiki/Pawe%C5%82_Artymowicz (dostęp: 12.09.2013). Pod tym linkiem znajduje się profil naukowy tego naukowca: http://pl.wikipedia.org/wiki/Jacek_Ro%C5%84da (dostęp: 12.09.2013). https://www.youtube.com/watch?v=DCi9UzIl9JY. http://orka.sejm.gov.pl/ZespolSmolenskMedia.nsf/files/MJAI-96NDC4/%24File/ powolaniezespolu.jpg (dostęp: 15.09.2013). 228 �nowili parlamentarzyści opozycyjnej w tym czasie partii724) działającego pod przewodnictwem Antoniego Macierewicza bronił z kolei stanowiska, że istnieje wiele poszlak, które sugerują, że na pokładzie samolotu miały miejsce eksplozje (być może intencjonalnie wywołane), które nie zostały odnotowane podczas badań przeprowadzonych przez państwową komisję. W efekcie ustalenia komisji pracującej pod przewodnictwem ówczesnego Ministra Spraw Wewnętrznych, zdaniem ekspertów współpracujących z komisją parlamentarną, są co najmniej niekompletne i nie oddają prawdziwego przebiegu wypadków doprowadzających ostatecznie do katastrofy lotniczej. W studiu telewizyjnym dla potwierdzenia swoich tez profesor Rońda posłużył się kilkoma atrybutami scenicznymi, które zostały przedstawione w filmie Anity Gargas, stając się ilustracjami badań i analiz przeprowadzonych przez ekspertów powołanych przez zespół parlamentarny. Jedną z takich ilustracji była kartka, na której zostały wydrukowane dwa zdjęcia satelitarne z miejsca katastrofy rządowego samolotu. Do tych zdjęć, zdaniem naukowca, nie miała dostępu państwowa komisja badająca przyczyny wypadku. Co ciekawe profesor mimo wyraźnej i kilka razy powtórzonej prośby redaktora prowadzącego program nie zgodził się ujawnić źródła pochodzenia tego zdjęcia, ani uzasadnić w istocie tego, czego owa fotografia ma być dowodem725. Wyraźnie zdegustowany tą sytuacją Piotr Kraśko nerwowo uśmiechając się zwrócił się do naukowca tymi słowami: – Panie profesorze, ja mogę panu tylko wierzyć albo nie. – Tak… – ledwo słyszalnie wtrącił naukowiec. – Nie wypada mi powiedzieć, czy panu wierzę, czy nie. Widzę, że ta kartka leży tu na stole. Tyle mogę powiedzieć – zakończył Kraśko. 724 725 http://www.smolenskzespol.sejm.gov.pl/zespolsmolensk.nsf/SkladZespolu.xsp (dostęp: 15.09.2013). Ten fragment programu można obejrzeć od 5 minuty i 10 sekundy: http:// vod.tvp.pl/audycje/publicystyka/na-pierwszym-planie/wideo/smolensk2010-2013-wydanie-specjalne-08042013/10677788. 229 �Profesor Rońda starając się uwiarygodnić stanowisko eksperta w tej sprawie, skorzystał z kolejnego atrybutu scenicznego jakim okazały się dwa zdjęcia pustej puszki po piwie Tyskie… Na jednym zdjęciu była ona zgnieciona, a na drugim rozerwana. Zdjęcie miało, jego zdaniem, zilustrować wnioski płynące z eksperymentu przeprowadzonego przez profesora Piotra Witakowskiego726 , który w ten sposób starał się dowieść, że analogicznie do reakcji puszki, zachowała się konstrukcja samolotu, której rozerwane szczątki mają wygląd typowy dla wewnętrznej eksplozji. Ów dowód także zaprezentowany został wcześniej w filmie Anity Gargas. I tym razem wyraźnie zaniepokojony redaktor Kraśko zwrócił się do profesora nauk technicznych: – Przepraszam ale mam pytanie… Czy to nie dowodzi, powiem delikatnie, komplikacji tych badań. No jeżeli bierzemy puszkę, którą rozumiem, ktoś trzymając w jednym miejscu rozrywa od środka i to może być dowód na to, co się dzieje z kadłubem samolotu, który z prędkością 280 km/h uderza w ziemię i… sugestia jest taka, że reakcje są podobne? Profesor Rońda nie zgodził się z interpretacją Kraśki podkreślając parokrotnie, że przywołany eksperyment przeprowadzony z puszkami po piwie dowodzi raczej uderzającego podobieństwa „charakteru deformacji tego obiektu cienkościennego” do tych deformacji, które eksperci państwowej komisji badającej tą katastrofę błędnie zinterpretowali jako typowe dla znanych im katastrof lotniczych. Oglądający ten program w telewizji uważni widzowie, mogli się w tym momencie złapać za głowę. Jasnym się stało, że stawką w tym rozgrywającym się na oczach widzów spektaklem z kluczowym udziałem naukowców-ekspertów jest nie tylko „jednoznaczne” (czy takiego słowa może bezkarnie używać współcześnie 726 Tu profile naukowe profesora Witakowskiego: http://pl.wikipedia.org/wiki/ Piotr_Witakowski (dostęp: 12.09.2013), http://www.encyklopedia-solidarnosci. pl/wiki/index.php?title=Piotr_Krzysztof_Witakowski (dostęp: 12.09.2013). 230 �naukowiec?) wyjaśnienie przyczyn katastrofy smoleńskiej, ale także autorytet specjalistów w swoich dziedzinach, status nauki jako takiej oraz odpowiedzialność za podsycanie antagonizmów w polskim społeczeństwie, które skazane jest na wiarę w jedną bądź drugą interpretację wypadku lotniczego! Paweł Artymowicz, proponując wyjście z tej, wydawałoby się, beznadziejnej sytuacji, zaproponował kolejne rytualne działanie tamujące rozlewający się kryzys, w postaci organizacji wspólnej naukowej konferencji, która przebiegałaby z uwzględnieniem wszystkich dobrych praktyk naukowych: – Powinniśmy wyjaśnić katastrofę smoleńską do końca, w sposób naukowy. Nauka, to jest metoda naukowa. W nauce jest otwartość. Nie można mówić, mam tutaj pewne dane, które sobie kupiłem, dostałem od jakiegoś tam szpiega, z jakiegoś kraju. To jest śmieszne. Trzeba pokazać dane, które się ma. Trzeba pokazać metodę, jak się dochodziło do wniosków i trzeba zaprezentować wnioski. Wtedy dopiero to ma sens. Sprawa nie jest jednak tak oczywista, jak mogłoby się w tym momencie wielu widzom programu wydawać. Jacek Rońda zwrócił bowiem uwagę, że taka konferencja odbyła się już wcześniej – 22 października 2012 roku727. Jego zdaniem, właśnie wtedy zostały przedstawione zrecenzowane wcześniej artykuły naukowe, które w sposób rzetelny dowodziły podstaw dla uwiarygodnienia alternatywnych, wobec oficjalnej wersji państwowej, przyczyn katastrofy. Profesor przyznał, że organizacja wspólnej konferencji jest dobrym rozwiązaniem. Rozmowę z dwoma specjalistami zakończył Kraśko niezwykle wymownym komentarzem, pod którym może się podpisać wielu ludzi, którym leży na sercu rozwiązanie tego współczesnego węzła gordyjskiego: 727 http://konferencjasmolenska.pl/ (dostęp: 12.09.2013) II konferencja odbyła w dniach 21–22 października 2013 r. Jej temat brzmiał: „Aspekty techniczne, medyczne, socjologiczne i prawne związane ze zniszczeniem samolotu TU-154 M w Smoleńsku w dniu 10.04.2010” http://www.konferencja.home.pl/aktualnosci/komkonf1.pdf (dostęp: 24.09.2013). 231 �– Mam tylko jedno pytanie, tak aby my laicy, którzy nie jesteśmy profesorami i wykładowcami na uniwersytetach mogli powiedzieć po tej konferencji: Ok, teraz wam wierzymy. Wydaje mi się, że jedno kryterium musi być spełnione. Umawiamy się co do tego, że dane wyjściowe, na podstawie których pan i pan – Kraśko zwrócił się w tym momencie w stronę jednego i drugiego profesora – tworzycie swoje symulacje i modele są te same i się zgadzamy, że są spójne. Czy my się co do tego możemy zgodzić? Jak się okazało wypracowanie zgody, co do przyjęcia wspólnych danych wyjściowych jest w istocie niemożliwe, o czym szybko przekonał widzów i prowadzącego program prof. Rońda. Ta akademicka kwestia niemożliwości ustalenia „obiektywnych danych wyjściowych”, która jest oczywista dla współczesnych i dobrze wykształconych naukowców okazała się skandalem dla gospodarza programu telewizyjnego i być może wielu widzów, którzy jeszcze o tej godzinie siedzieli przed telewizorami, lub w innym terminie oglądali program za pośrednictwem Internetu. W drugiej części programu w studiu telewizyjnym pojawili się kolejni goście prowadzącego program. Wśród nich byli profesor Kleiber – ówczesny prezes Polskiej Akademii Nauk728, profesor Ireneusz Krzemiński729 – członek PAN-u oraz czterech dziennikarzy reprezentujących spolaryzowane stanowiska mediów konsekwentnie przedstawiających różne przyczyny, przebieg jak i konsekwencje katastrofy smoleńskiej730. Po krótkim przedstawieniu nowych gości w studiu prowadzący program zwrócił się do prezesa PAN-u: – Panie profesorze, bo to była moja największa wątpliwość w tej rozmowie. No naprawdę, to że kłócą się politycy i dziennikarze, to jest zrozumiałe. Tak jest w każdej sprawie. Tylko naprawdę wydaje mi się, że ludzie są bezradni, gdy 728 729 730 http://pl.wikipedia.org/wiki/Micha%C5%82_Kleiber (dostęp: 14.09.2013), http:// nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=54580&lang=pl (dostęp: 15.09.2013). http://pl.wikipedia.org/wiki/Ireneusz_Krzemi%C5%84ski (dostęp: 15.09.2013), http://nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=55940&lang=pl (dostęp: 15.09.2013). Paweł Wroński – dziennikarz Gazety Wyborczej, Andrzej Stankiewicz – dziennikarz Rzeczpospolitej, Paweł Lisicki – dziennikarz Do Rzeczy, Jacek Karnowski – redaktor wSieci i wPolityce.pl. 232 �kłócą się ze sobą naukowcy. Ludzie oczekują, że siądzie przede mną profesor i powie: można przeciąć tą brzozę, czy nie można, przeciąć tej brzozy. Czy pan, jako naukowiec, prezes Polskiej Akademii Nauk, nie czuje się sfrustrowany i załamany tą sytuacją, że miliony Polaków opierają się tylko na tym: wierzę temu profesorowi, lub wierzę tamtemu profesorowi (…). Prezes PAN-u ze spuszczoną głową słuchał słów prowadzącego program. Gdy ten skończył, przedstawiciel instytucji skupiającej najwybitniejszych polskich uczonych, nie podnosząc wzroku, wyraźnie przejęty, odpowiedział tymi słowami: – Mówiąc zupełnie szczerze (…) ja jestem przerażony całokształtem tej sytuacji, a nie tylko tym jednym elementem. Następnie prof. Kleiber złożył wyrazy współczucia wszystkim rodzinom ofiar katastrofy smoleńskiej i kontynuował swoją myśl: – Rzeczywiście jest tak, że mamy bardzo głęboki problem, który przenosi się także na debaty naukowe i w moim przekonaniu głębia tego problemu jest nawet głębsza niż nam się wydaje, ponieważ ona nawiązuje do pewnych historycznych wręcz podziałów, które w polskim społeczeństwie istnieją. My, od co najmniej czasów zaborów, a pewnie i jeszcze wcześniej, żeśmy mieli część społeczeństwa, która wyznawała pewien model patriotyzmu oparty na głębokim szacunku dla tradycji kulturowych, religijnych i która drugą część społeczeństwa oskarżała o brak tego patriotyzmu, czy też zdradę narodową. Z kolei zawsze byli też tacy obywatele Rzeczypospolitej, którzy dopatrywali się jakichkolwiek sukcesów w życiu społecznym, w pracy organicznej, w pewnym pragmatyzmie życiowym, i z kolei, zarzucali tamtym, pewną bezrozumność i w ogóle szaleństwo. Część z tego konfliktu przenosi się na nasz dzisiejszy problem. Katastrofa smoleńska go jeszcze bardziej uwidoczniła i pogłębiła. Uwidoczniła, ale w stopniu, który jest dla mnie przerażający (…). Prowadzący program zadał wyraźnie przejętemu prezesowi PAN-u bardzo ważne pytanie: – Czy Pan wierzy w to, jako prezes Polskiej Akademii Nauk, że naprawdę może się odbyć ta konferencja i wszyscy naukowcy będą się opierać na tych samych danych, co do których się zgodzimy. Czy to jest możliwe? 233 �Bardzo ciekawa okazała się odpowiedź profesora Kleibera: – Ja uważam, że nie ma innego wyjścia jak tylko rozmawiać merytorycznie. Ja jestem za tym, żeby spotkali się ze sobą eksperci. Ja nie myślę żeby zacząć trzeba było od konferencji. Myślę, że lepiej byłoby gdyby eksperci po obu stronach, bez udziału polityków, spotkali się i spróbowali ze sobą rozmawiać. Profesor nie skończył mówić, gdy przerwał mu prof. Krzemiński wystąpieniem, które było niezwykle emocjonalne. Od tego momentu dyskusja w studiu telewizyjnym znowu ujawniła głębokie podziały, których doskonałą ilustracją, po raz kolejny, stały się rywalizujące narracje na temat katastrofy. Nie widzę w tym miejscu głębszego sensu przytaczania ich argumentów. To, co zrobiło na mnie olbrzymie wrażenie związane było jednak z ledwie słyszalnymi rozpaczliwymi pytaniami profesora Kleibera do zgromadzonych w studiu – Co robić, panowie? Kilkanaście dni później, 19 kwietnia, na łamach internetowego wydania Gazety Wyborczej, przeczytałem wywiad przeprowadzony przez Agnieszkę Kublik z prezesem PAN-u zatytułowany: Prof. Kleiber składa ofertę: Nauka może rozbroić Smoleńsk731. Za pośrednictwem gazety codziennej profesor zadeklarował organizację merytorycznego spotkania dwóch grup ekspertów bez udziału polityków i mediów: – Trzeba nadać debacie merytoryczny charakter, wykazać otwartość, nauczyć się wreszcie rozmawiać także o trudnych sprawach. I dlatego musimy znaleźć sposób, żeby maksymalnie wiarygodnie odnieść się do ustaleń komisji rządowej. Nie mam najmniejszej wątpliwości, że da się w tej sprawie zrobić dużo dobrego. Tylko trzeba do tego podejść uczciwie. Wreszcie dobro wspólne musi wziąć górę nad emocjami i partykularnymi interesami. To warunek wstępny przed przystąpieniem do poważnego potraktowania głosów krytyki. Inaczej za chwilę 70 proc. Polaków będzie uważało, że nie wszystko zostało dostatecznie wyjaśnione732. 731 732 http://wyborcza.pl/1,76842,13763730,Prof__Kleiber_sklada_oferte__Nauka_ moze_rozbroic_Smolensk.html?as=1 (dostęp: 18.09.2013). Tamże. 234 �Po kilku miesiącach propozycja prezesa Polskiej Akademii Nauk nabrała bardziej konkretnych kształtów. Za pośrednictwem mediów, w programie Jeden na jeden733 emitowanym w TVN 24 prof. Kleiber zapowiedział zorganizowanie wspólnej konferencji na przełomie 2013/2014, na którą zamierza zaprosić przedstawicieli dwóch zespołów starających się wyjaśnić katastrofę smoleńską. Dla wielu badaczy współczesnej kultury próba rozwiązania „sprawy smoleńskiej” przez prezesa PAN-u może przywoływać jak najbardziej uzasadnione skojarzenia z działaniami charakterystycznymi dla trzeciej fazy gier społecznych734, wyodrębnionych przez Victora Turnera. Tę fazę cechują propozycje działań przywracających równowagę735. Działania takie polegają na zastosowaniu środków prawa lub obrzędu w celu przywrócenia równowagi lub pogodzenia stron konfliktu znajdujących się na scenie736. Tym razem kluczową rolę mieli odegrać naukowcy reprezentujący dwa rywalizujące o władzę paradygmaty. W tej, być może przerażającej dla wielu walce, wyjątkowy wydaje się głos profesora Kleibera, który reprezentując Polską Akademię Nauk konsekwentnie starał się poszukiwać sposobów rozwiązania konfliktu proponując swoistą terapię na formułowane smoleńskie hipotezy737. Od umiejętnego rozegrania tej fazy gry społecznej zależy, czy następne jej stadium będzie polegało na publicznym i symbolicznym zamanifestowaniu pojednania lub uznaniu nieuniknionej schizmy 738. Warto zwrócić uwagę, że przy tej okazji ówczesny prezes PAN-u starał się pokazać korzyści wynikające z umiejętnego użycia miękkiej siły w ramach tzw. naukowej dyplomacji, o której powstanie wyraźnie zabiegał w artykule opublikowanym w jednym z dzienników: Miękka siła dyplomacji 733 734 735 736 737 738 http://www.tvn24.pl/debata-ws-katastrofy-smolenskiej-nie-wczesniej-niz-za-kilka-miesiecy,356736,s.html (dostęp: 23.09.2013). V. Turner, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 23. Tamże. Tenże, Paradygmaty religijne a działanie polityczne…, s. 63. http://www.aktualnosci.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=1401:aaa&catid=41:wywiady&Itemid=56. V. Turner, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 27–31. 235 �i nauki. Politycy i badacze powinni działać razem739. Czy możliwe jest skuteczne zastosowanie miękkiej dyplomacji bez uwzględnienia ukrytego porządku mechanizmu rytualnego stymulowanego przez świadomość kosmologiczną? Moim zdaniem nie. Prof. Kleiber, były już prezes PAN, podjął ostatnią spektakularną i nieudaną próbę pogodzenia zantagonizowanych paradygmatów. 1 grudnia 2014 roku lider Platformy Obywatelskiej Donald Tusk zajął prestiżowe stanowisko Przewodniczącego Rady Europejskiej, przenosząc się tym samym z Warszawy do Brukseli. 6 sierpnia 2015 roku nowym prezydentem Polski zostaje kandydat Prawa i Sprawiedliwości Andrzej Duda, który zastąpił na tym stanowisku Bronisława Komorowskiego wywodzącego się z ugrupowania Donalda Tuska. 25 października 2015 roku wybory parlamentarne w Polsce wygrywa Prawo i Sprawiedliwość uzyskując bezwzględną większość w dwóch izbach parlamentu, co jest pierwszym takim przypadkiem od 1989 roku. W momencie oddania tekstu do publikacji większość warunków koniecznych do rozegrania dramatu społecznego według ukrytego porządku odpowiadającego mito-logice mechanizmu rytualnego jest już zatem na swoim miejscu… 739 http://www.aktualnosci.pan.pl/images/2013/opinie_i_poglady/mie.pdf (dostęp: 25.09.2013). Artykuł został pierwotnie opublikowany w numerze 181 Dzienniku Gazeta Prawna z dnia 18 września 2013 roku. 236 ���ZAKOŃCZENIE Choroby sekretne leczy się ujawnieniem Odkrycie winnego mniej w gruncie rzeczy waży niż sprowadzenie niemożliwego do możliwego, niewytłumaczalnego do wytłumaczalnego, nadprzyrodzonego do przyrodzonego740. Mechanizm rytualny został wprawiony w ruch. Na naszych oczach ludzie niszczą ludzi w nieszczęśliwych dla ofiar i sprzyjającym ofiarnikom strukturalnych splotach okoliczności. Gdy kończę pisać ten tekst, społeczeństwo znalazło się w fazie liminalnej. Elementem koniecznym do tego, aby mechanizm wszedł w kolejną fazę, jest zapowiadane od dawna złożenie ofiary z przedstawicieli fundatorów III RP. Po zrealizowaniu tego centralnego wydarzenia w trójfazowym schemacie obrzędu przejścia, drugi mord rytualny odpowiadający próbie gloryfikującej, jak również rytuałowi włączenia, narzuca się w wyobraźni ofiarniczej jako element kompozycyjny będący oczywistą koniecznością w procesie ostatecznego odróżnienia przemocy złej od dobrej i w efekcie doprowadzenia do zakończenia kryzysu. Chciałbym z całą mocą podkreślić, że realizacja dramatu społecznego według mito-logiki kryzysu ofiarniczego, staje się jednoczesnym wzorcem dla kolejnych dramatów społecznych, które będą się odbywać w naszej przyszłości. To stawia wszystkich biorących w nich udział w roli osób nie tylko rywalizujących o władzę, rację i sprawiedliwość dziejową, ale tych, od których zależy los przyszłych pokoleń. Dzieje się tak wtedy, gdy kolejne pokolenia przejmą od nich „skuteczne” wzorce rozwiązywania konfliktowych sytuacji w ramach dramatów społecznych, wpisanych w ich mito-historyczny kontekst. Uświadomienie sobie tego związku spowodowało, że – co prawda – nie przyjąłem stanowiska żadnej ze skonfliktowanych 740 R. Caillois, Powieść kryminalna…, s. 181. �stron, to jednak czuję się zaangażowany w próbę zdemaskowania iluzoryczności, w jakiej tkwimy, pozwalając na zakończenie dramatu społecznego według schematu ofiarniczego. To jest najlepszy moment, aby jeszcze raz przypomnieć, że prawdziwym reżyserem kryzysu ofiarniczego, którego jesteśmy świadkami, jest w istocie szatan741 – w sensie, w jakim go rozumie Girard. Szatan – to mito-logiczna nieosobowa siła, która podpowiada oczywiste rozwiązania, wskazując oczywistych winnych: Wielkie kryzysy prowadzą do prawdziwej tajemnicy Szatana, do jego najbardziej zdumiewającej mocy, jaką jest wyrzucanie samego siebie i zaprowadzanie ładu w ludzkich wspólnotach. (…) To za sprawą tego niebanalnego bohaterskiego czynu staje on się niezbędny, a jego władza pozostaje olbrzymia742. Widownia, czyli wszystkie osoby obserwujące wydarzenia, których inicjatorami są ludzie establishmentu politycznego, nie jest nigdy niewinna, bowiem milcząc, przyzwala na rozwiązanie konfliktu według logiki ofiarniczej. Czyni to z nas wszystkich złowrogi tłum czekający na rytualny mord jednej, a następnie drugiej ofiary, aby w efekcie doczekać upragnionego „złotego wieku”. Każda męka osoby, w strukturalnym splocie okoliczności wpisanej w demoniczną postać, zamienia nas zatem w uważną publiczność: (...) tak samo zafascynowaną tym krwawym widowiskiem jak hollywoodzkimi horrorami. Kiedy widzowie nasycą się już przemocą, którą Arystoteles określa mianem katartycznej, obojętne – rzeczywistą, czy wyobrażoną, wracają do siebie i zasypiają snem sprawiedliwego743. W tym miejscu jeszcze raz czuję się w obowiązku przypomnieć, że mechanizm ofiarniczy został już raz zdemaskowany poprzez męczeńską śmierć Jezusa, który wywodził się, jak wiemy dzięki 741 742 743 R. Girard, Widziałem szatana…, s. 48. Tamże, s. 46. Tamże, s. 49. 240 �Ewangeliom synoptycznych, z rodu Dawida744 nazywanego także jego praojcem745. Jestem przekonany, że już samo mito-historyczne pochodzenie Jezusa stanowi czytelny przykład zamknięcia ram mechanizmu wraz ze zdemaskowaniem jego ukrytej natury. Mechanizm ów prędzej czy później dotyka każdego, nie oszczędzi zatem rodzin polityków Prawa i Sprawiedliwości, jeśli nie w tym pokoleniu, to symbolicznie nawiązując do losów Jezusa, w dwudziestym ósmym. Wtedy także może pojawić się człowiek będący ucieleśnieniem miłości i prawdy, którego mimo to spotka los kozła ofiarnego. Stanie się tak, bowiem kolejne pokolenie pozostanie zaślepione mito-logiką selekcji ofiarniczej, nie licząc się z rzeczywistą winą czy też niewinnością wskazywanych ludzi. Warto pamiętać o bardzo przenikliwych słowach Nietzschego, iż: O ofierze i ofiarowaniu myślą zwierzęta ofiarne inaczej niż widzowie: lecz nie pozwalano im od dawna dojść do słowa746. Dlatego tak ważne jest uważne śledzenie losów osób, które wrzucone w kategorie mito-logiczne stały się paradygmatycznymi realizacjami między innymi Saula czy Agaga. Muszę przyznać, że w pracy nad tekstem będącym relacją z prowadzonego śledztwa obawiałem się kilku konsekwencji. Po pierwsze – podjęcie tego skrajnie niebezpiecznego zadania może w przyszłości obrócić się przeciwko mnie i mojej rodzinie, bowiem, jak słusznie zauważył Girard: Jeśli ktoś obnaży mechanizm kozła ofiarnego, ale w końcu ten mechanizm okaże się silniejszy, to wówczas sprawca zamieszania będzie wprost idealnym kandydatem na ofiarę747. 744 745 746 747 Mt 1, 1–17; J 7, 40–42. Łk 1, 26–32. F. Nietzsche, Wiedza Radosna, Kraków 2004, s. 132. R. Girard, Początki…, s. 80. 241 �Po drugie – uświadomiłem sobie, że w oparciu o dokonaną tutaj analizę, istnieje ryzyko udoskonalenia i wykorzystania mechanizmu rytualnego w sposób, który byłby daleki od moich intencji. Musimy się liczyć z tym, że z jednej strony reżyserzy dyskursu mogą udoskonalić swój scenariusz działań o brakujące elementy kompozycji w celu skuteczniejszego zarządzania mechanizmem ofiarniczym. Po trzecie – możliwe staje się wykorzystanie tej samej wiedzy do konsekwentnego zwalczania wybranych środowisk. Stosując mechanizm rytualny – stosunkowo łatwe jest także zarządzanie „stanem wyjątkowym” oraz utrzymywanie zantagonizowanego społeczeństwa w permanentnej pułapce symboliczno-rytualnej. Po czwarte – dużo łatwiejsze wydaje się generowanie symboli kardynalnych, a co za tym idzie zarządzanie scenariuszami gier społecznych realizowanych w dowolnym społeczeństwie. Po piąte – ludzie kościoła nie mogliby tak łatwo i bezrefleksyjnie wspierać polityków, którzy proponują rozwiązania problemów wprawiając w ruch mechanizm ofiarniczy. Taki kościół staje się w istocie kościołem szatana reprodukującym mechanizmy zapewniające jego panowanie. Taki kościół metodycznie redukuje swoich wiernych do roli niewolników odgrywających nieświadomie gotowe kategorie postaci symbolicznych, które nieustannie rywalizują ze sobą, a w kulminacyjnych okresach dramatów społecznych prześladują, w końcu rytualnie mordując. Taki kościół nie jest moim kościołem. Mam jednak nadzieję, że upublicznienie i powszechny dostęp do powyższej analizy utrudni, a być może nawet uniemożliwi, manipulowanie kimkolwiek, skoro wszyscy potencjalnie wiedzieć mogą, w co grają i jak dalece gra jest odległa od „dobrej nowiny”, którą znamy, chociażby dzięki narracji Nowego Testamentu. Na te choroby znam tylko jedno lekarstwo: jawność. Choroby sekretne leczą się tylko ujawnieniem748. 748 W. Gombrowicz, Dziennik 1953–1956, Kraków 2006, s. 80. 242 �Demaskatorska metoda wyzwolenia z obezwładniającego uroku mitów zaproponowana przez Gombrowicza znajduje tutaj swoje doskonałe zastosowanie. Żeby dostrzec i przeciwdziałać mechanizmowi ofiarniczemu, należy najpierw zrozumieć, w jak wielu sytuacjach stosowaliśmy go sami lub stosowany był on wobec nas. Żeby się od niego uwolnić powinniśmy przeanalizować jego działanie w codziennych sytuacjach, w sposobach, w jakich rozwiązujemy konfliktowe sytuacje, w kategoriach, w których odczytujemy relacje z innymi i projektujemy wyobrażenia dotyczące „innych”. Powtarzając za Heideggerem, refleksji powinniśmy poddać to, jak budujemy, myślimy i mieszkamy w naszym świecie. Bez „zrozumienia egzystencjonalnego”749 naszego udziału w stymulowaniu tego mechanizmu, uwolnienie się spod działania jego uroku wydaje się po prostu niemożliwe. Dlatego też zachęcam wszystkich chętnych do szukania rozwiązania przede wszystkim w konsekwentnym uprawianiu polityki rzeczy małych750, czyli tworzeniu alternatywnych narracji wobec tych, które nam przekazują osoby zaślepione rywalizacją o władzę. Zachęcam także do refleksyjnego przyglądania się swojemu teatrowi życia751 codziennego752, funkcjonowania swojej społeczności w jej lokalnym wymiarze753 oraz mechanizmów instytucji754 naszego państwa. Zachęcam także do refleksyjnego stosunku wobec mediów, które skrzętnie podsycają w nas strach, nienawiść oraz rywalizację755 reprodukując tendencyjny obraz rzeczywistości jednocześnie metodycznie dyskredytując wszystkich, którzy myślą 749 750 751 752 753 754 755 R. Girard, Początki..., s. 220. J. C. Goldfarb, Polityka rzeczy małych. Siła bezsilnych w mrocznych czasach, Wrocław 2012. E. Goffman, Człowiek w teatrze życia codziennego, Warszawa 2000. Np. Tenże, Rytuał interakcyjny, Warszawa 2006. M. de Certeau, L. Giard, P. Mayol, Wynaleźć codzienność. 2 Mieszkać, gotować, Kraków 2011. M. Foucault, Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, Warszawa 2009. Y. Jewkes, Media i przestępczość, Kraków 2010, Z. Kloch, Odmiany dyskursu, Wrocław 2006, s. 117–158. 243 �inaczej756. Innymi słowy – zastanówmy się, czy chcemy nadal współtworzyć cywilizację, którą możemy za socjolingwistyczką Deborah Tannen nazwać – cywilizacją kłótni757? Wymieniając tylko kilka z brzegu obszarów zainteresowania, można dostrzec, jak wiele możemy jeszcze zrobić, aby nasze życie nie toczyło się w iluzorycznej potrzebie kryzysów oraz towarzyszących im mordów rytualnych, które tworzą złudzenie ich zażegnania oraz fundowania „nowych” porządków. Może dopiero dzięki temu zwrotowi refleksyjnemu, będziemy gotowi do zrozumienia krzywd, jakie wyrządzili oprawcy swoim ofiarom, nie wiedząc w istocie, co czynią. Z drugiej strony uważam, że dopiero w przestrzeni nieofiarniczej, pozbawionej rywalizacji mimetycznej, możliwe jest rzetelne poznanie mechanizmów, oczywistych nadużyć i mrocznych sekretów charakterystycznych dla okresu III RP. W innym wypadku, co przecież nie powinno nas zbytnio dziwić, nikt w nie zamieszany nie będzie chciał zaryzykować dobrowolnej spowiedzi na ten temat, skoro czekają na niego przygotowane od dawna role kozła ofiarnego przeznaczonego dla Azazela czy też, w najlepszym wypadku, ofiarowanego Panu. Innymi słowy, jeśli naprawdę chcemy znaleźć wyjście z tej wirtualnej pułapki symboliczno-rytualnych mechanizmów, w którą wpadamy raz za razem, musimy zrozumieć, że tylko miłość nas może uratować. Rozpoznanie starej gry, polegające na wyjściu poza jej zniewalający schemat wydaje się dużo łatwiejsze dzięki umiejętności metodycznego (rytualnego) wchodzenia w stan poszerzonej świadomości758. Umiejętne korzystanie z technik i metod „psychomagicznych”759 jak je nazwał Alejandro Jodorowsky daje bowiem obiecujące możliwości wglądu i rozumienia mechaniki Umysłu Nieoswojonego w hiperrzeczywistym świecie symulacji. 756 757 758 759 M. Karwat, O złośliwej dyskredytacji. Manipulowanie wizerunkiem przeciwnika, Warszawa 2007. D. Tannen, Cywilizacja kłótni, Poznań 2003. S. Grof, Kosmiczna podróż. O poznawaniu granic ludzkiej świadomości, Warszawa 2014. A. Jodorowsky, Psychomagia, Warszawa 2012. 244 �Jeśli nas, naukowców działających w służbie publicznej, ma coś różnić od manipulatorów zatrudnionych przez małe i wielkie gangi kształtujące ludzką świadomość, to właśnie głębokie rozumienie owych procesów, wskazywanie kontekstów, w których występują oraz domaganie się nieustannego upubliczniania „tajemnej” wiedzy na ich temat. Stójmy po stronie społeczeństwa. Ujawniajmy wiedzę na temat ukrytych mechanizmów głośno i wyraźnie! Bez względu na to, jak szokująca i skandaliczna wydaje się moja propozycja, w świetle dokonanych tutaj ścisłych analiz strukturalno-semiotycznych leżących u podstaw skuteczności działań magiczno-rytualnych, fundamentalnie kształtujących naszą rzeczywistość, warto ją wziąć bardzo poważnie pod uwagę. Moja propozycja interpretacji wspomnianych procesów społecznych wpisuje się także w debatę na temat kryzysu rewolucji w krajach postkomunistycznych760. Zgadzam się tutaj z Vladimirem Tismaneanu, że wnioski płynące z lekcji tego rodzaju rewolucji, transformacji czy też zmiany systemowej761 oraz przezwyciężania ich kryzysów w krajach postkomunistycznych mogą stać się bardzo ważne dla społeczeństw całego świata. Szczególnie obiecujące w tym kontekście wydają się badania prowadzone w ramach antropologii pojednania762. Jeśli zatem zrozumiemy mito-logiczny kontekst naszych kryzysów oraz uświadomimy sobie działanie mechanizmu rytualnego, przezwyciężając w ten sposób jego sekretny urok, wtedy staniemy się gotowi do szukania alternatywnych rozwiązań w tej bardzo ciekawej grze odbywającej się, tak w naszym 760 761 762 V. Tismeanu, Wizje zbawienia. Demokracja, nacjonalizm i mit w postkomunistycznej Europie, Warszawa 2000. A. Kolasa-Nowak, Rewolucja, transformacja, zmiana systemowa. Przemiana retoryki analiz socjologicznych po 1989 roku, [w:] K. Brzechczyn, M. Nowak (red.), O rewolucji. Obrazy radykalnej zmiany społecznej, Poznań 2007, s. 343–350. J. Kurczewski (red.), Socjologia pojednania, Kraków 2012, J. Kurczewski, A. Herman, Antagonizm i pojednanie w środowiskach wielokulturowych, Gdańsk 2013. 245 �lokalnym kontekście społeczeństwa postkomunistycznego, jak i potencjalnie w każdym innym. Niech pocieszeniem będą dla nas słowa Lévi-Straussa: Jeżeli ludzie nie zabierali się nigdy do żadnej innej pracy prócz budowania społeczeństwa zdolnego do życia, siły, które ożywiały naszych odległych przodków, są także w nas. Nic nie jest rozegrane, możemy wszystko zacząć od nowa. To, co zostało źle zrobione, można przerobić. „Złoty wiek, który ślepy przesąd umieścił za (lub przed) nami, jest w nas”. Braterstwo ludzi nabiera konkretnego sensu, w najbiedniejszym plemieniu widzimy potwierdzenie naszego obrazu i doświadczenie, które w połączeniu z innymi możemy sobie przyswoić jako naukę763. 763 C. Lévi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 2008, s. 414. 246 �Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. Adamczyk A., „Epoka geniuszu Komendanta”. Miejsce argumentacji historycznej w próbach kreowania politycznej rzeczywistości w myśli obozu piłsudczykowskiego po 1939 roku [w:] E. Ponczek, A. Sepkowski (red.), Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, t. 1, Toruń 2010. Agamben G., Homo sacer. Suwerenna władza i nagie życie, Warszawa 2008. Agamben G., Stan wyjątkowy, Kraków 2008. Antonello P., de Castro Rocha J.C., Wprowadzenie. Od początku do końca jedno długie dowodzenie, [w:] R. Girard, Początki kultury, Kraków 2006. Antropologia doświadczenia, Turner V., Bruner E.M. (red.), Kraków 2011. Antropologia widowisk, Kolankiewicz L. (red.), Warszawa 2005. Arystoteles, Dzieła wszystkie, t. 6, Warszawa 2001. Badowska I., Kontrowersje i dyskusje wokół myśli René Girarda, [w:] „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983. Baudrillard J., O uwodzeniu, Warszawa 2005. Baudrillard J., Symulakry i symulacja, Warszawa 2005. Baudrillard J., Wymiana symboliczna i śmierć, Warszawa 2007. Baudrillard J., Zbrodnia doskonała, Warszawa 2008. Barański J., Socjotechnika, między magią a analogią, Kraków 2001. Barnard A., Antropologia, Warszawa 2006. Barthes R., Mit i znak, Warszawa 1970. Barthes R., Mitologie, Warszawa 2000. Bertonneau T.F., Two Footnotes: On the Double Necessity of Girard and Gans, „Anthropoetics. The Journal of Generative Anthropology” 1996, vol. II, nr 1. Biblia Jerozolimska, Poznań 2006. Biernat T., Józef Piłsudski – Lech Wałęsa. Paradoks charyzmatycznego przywództwa, Toruń 1999. Bolewski J., Mit i prawda kultury, Warszawa 2007. Bourdieu P., Medytacje pascaliańskie, Warszawa 2006. Bourdieu P., Wacquant L.J.D., Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, Warszawa 2001. Bourdieu P., Zmysł praktyczny, Kraków 2008. Buchowski M., Antropologia społeczna Edmunda Leacha: między funkcjonalizmem a strukturalizmem. Przedmowa do wydania polskiego, [w:] E. Leach, Kultura i komunikowanie, Warszawa 2010. Buchowski M., Magia i rytuał, Warszawa 1993. Buchowski M., Zrozumieć Innego, Kraków 2004. Buden B., Strefa przejścia, Warszawa 2012. Buksiński T., Zasady i metody interpretacji tekstów źródłowych, Poznań 1991. Burke K., A Rhetoric of Motives, Berkeley-Los Angeles 1969. Burszta W.J., Kotwice pewności. Wojny kulturowe z popnacjonalizmem w tle. Warszawa 2013. Burszta W.J., Od mowy magicznej do szumów popkultury, Warszawa 2009. Burszta W.J., Jaskułowski K., Nacjonalizm jako myślenie metonimiczne, „Sprawy Narodowościowe” 2005, z. 27. 247 �33. Bralczyk J., Wasilewski J., O języku preambuły do Konstytucji 1997. Retoryczna inżynieria zgody, [w:] M. Czyżewski, S. Kowalski, T. Tabako (red.), Retoryka i polityka. Dwudziestolecie polskiej transformacji, Warszawa 2010. 34. Bremond C., Kombinacje syntaktyczne między funkcjami a sekwencjami narracyjnymi, „Pamiętnik Literacki” 1968, t. LIX, z. 4. 35. Browning W.R.F., Słownik biblijny, Warszawa 2009. 36. Caillois R., Człowiek i sacrum, Warszawa 2009. 37. Caillois R., Siła powieści, Gdańsk 2008. 38. Caillois R., Żywioł i ład, Warszawa 1993. 39. Castaneda C., Opowieści o mocy, Poznań 2001. 40. Certeau M. de, Wynaleźć codzienność. Sztuki działania, Kraków 2008. 41. Certeau M. de, Giard L., Mayol P., Wynaleźć codzienność. 2 Mieszkać, gotować, Kraków 2011. 42. Cezar de Castro Rocha P.A.J., Wstęp, [w:] R. Girard, Początki kultury , Kraków 2006. 43. Chmielewska-Gnojewska J., Mit IV RP jako narzędzie manipulacji w kampanii wyborczej PiS w 2005 roku, [w:] B. Szklarski (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 44. Cichoracki P., Legenda i polityka. Kształtowanie się wizerunku Marszałka Józefa Piłsudskiego w świadomości zbiorowej społeczeństwa polskiego w latach 1918– 1939, Kraków 2005. 45. Czerwińska-Burszta H., Teoria rytów przejścia Arnolda van Gennepa i jej recepcja na gruncie strukturalistycznym, „Lud” 1986, t. 70. 46. Czeremski M., Oswojenie bajki. Morfologia Władimira Proppa, [w:] W. Propp, Morfologia bajki magicznej, Kraków 2011. 47. Czeremski M., Struktura mitów, Kraków 2009. 48. Czubaj M., Etnolog w mieście grzechu, Gdańsk 2010. 49. Dayan D., Katz E., Wydarzenia medialne. Historia transmitowana na żywo, Warszawa 2008. 50. Deflem M., Rytuał, anty-struktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna analiza symboli, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, nr 1–2 (256–257), r. 2002. 51. Domenach J. M., René Girard – Hegel chrystianizmu, [w:] „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983. 52. Douglas M., Czystość i zmaza, Warszawa 2007. 53. Douglas M., Ukryte znaczenia, Kęty 2007. 54. Drozdowicz J., Symbole w działaniu. Akademickie konteksty nurtu symbolicznego, Poznań 2009. 55. Dziadosz D., Monarcha odrzucony przez Boga i lud, Przemyśl 2006. 56. Eco U., Nieobecna struktura, Warszawa 2003. 57. Eliade M., Aspekty mitu, Warszawa 1998. 58. Eliade M., Religia, literatura i komunizm. Dziennik emigranta, Londyn 1990. 59. Eliade M., Traktat o historii religii, Warszawa 2000. 60. Eriksen T.H., Małe miejsca, wielkie sprawy, Warszawa 2009. 61. Filipowicz S., Mit i spektakl władzy, Warszawa 1988. 62. Foucault M., Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, Warszawa 2009. 63. Foucault M., Porządek dyskursu, Gdańsk 2002. 64. Freud Z., Człowiek imieniem Mojżesz a religia monoteistyczna, Warszawa 1994. 65. „Gazeta Wyborcza” z dnia 13–14 maja 2006. 66. Geertz C., Interpretacja kultur, Kraków 2005. 67. Geertz C., Zastane światło, Kraków 2003. 248 �68. Gennep van A., Obrzędy przejścia, Warszawa 2006. 69. Gill A.M., Whedbee K., Retoryka, [w:] T. Van Dijk (red.), Dyskurs jako struktura i proces, Warszawa 2001. 70. Girard R., Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi, Warszawa 1992. 71. Girard R., Kozioł ofiarny, Łódź 1991. 72. Girard R., La voix méconnue du réel, Paris 2002. 73. Girard R., Początki kultury, Kraków 2006. 74. Girard R., Rzeczy ukryte od założenia świata, [w:] „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983. 75. Girard R., Sacrum i przemoc, Poznań 1993, t. 1. 76. Girard R., Sacrum i przemoc, Poznań 1994, t. 2. 77. Girard R., Szekspir. Teatr zazdrości, Warszawa 1996. 78. Girard R., Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica, Warszawa 2002. 79. Głowiński M., Nowomowa po Polsku, Warszawa 1990. 80. Głowiński M., Nowomowa i ciągi dalsze, Kraków 2009. 81. Goffman E., Człowiek w teatrze życia codziennego, Warszawa 2000. 82. Goffman E., Rytuał interakcyjny, Warszawa 2006. 83. Goldfarb J. C., Polityka rzeczy małych. Siła bezsilnych w mrocznych czasach, Wrocław 2012. 84. Golon M., Józef Piłsudski w powojennej historiografii polskiej oraz propagandzie, [w:] M. Wojciechowski, Z. Karpus (red.), Józef Piłsudski wobec Europy i wybranych zagadnień wewnętrznych Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1935). W 70. rocznicę śmierci, Włocławek-Toruń 2007. 85. Gombrowicz W., Dziennik 1953–1956, Kraków 2006. 86. Greimas A.J., O bogach i ludziach. Studia o mitologii litewskiej, Kęty 2007. 87. Greimas A.J., E. Leach, Rytuał i narracja, Warszawa 1989. 88. Grof S., Kosmiczna podróż. O poznawaniu granic ludzkiej świadomości, Warszawa 2014. 89. Grzegorczyk A., Niekartezjańskie współrzędne w dzisiejszej humanistyce, Poznań 1992. 90. Grzegorzewska M., Scena we krwi. Szekspira tragedia zemsty, Kraków 2006. 91. Hajduk-Nijakowska J., Proces mityzacji współczesnych bohaterów, [w:] P. Kowalski (red.), Mit, prawda, imaginacja, Wrocław 2011. 92. Hałas E., Symbole w interakcji, Warszawa 2001. 93. Hein-Kircher H., Kult Piłsudskiego i jego znaczenie dla państwa polskiego 1926– 1939, Warszawa 2008. 94. Hobsbawn E., Ranger T., Tradycja wynaleziona, Kraków 2008. 95. Janion M., Romantyzm i historia, Warszawa 1978. 96. Jaskułowski K., Wspólnota symboliczna. W stronę antropologii nacjonalizmu, Gdańsk 2012. 97. Jawłowski A., Święty ład. Rytuał i mit mundialu, Warszawa 2007. 98. Jaźwiński R., Historiozoficzne meandry mitu „nowego państwa” (mitu założycielskiego). Próba interpretacji schematu dziejowego IV RP, [w:] Szklarski B. (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 99. Jewkes Y., Media i przestępczość, Kraków 2010. 100. Jodorowsky A., Psychomagia, Warszawa 2012. 249 �101. Juszczyszyn B., Polityka historyczna w założeniach programowych i działaniach parlamentarnych PiS w latach 2005–2007, [w:] Potoczka E., Sepkowski A. (red), Mity hitoryczno-polityczne wyobrażenia zbiorowe polityka historyczna, t. 1, Toruń 2010. 102. Józef Piłsudski i jego legenda, Czubiński A. (red.), Warszawa 1988. 103. Józef Piłsudski (1867–1935). Polityk – wódz – mąż stanu, Faryś J., Sikorski T. (red.), Szczecin 2006. 104. Karwat M., O złośliwej dyskredytacji. Manipulowanie wizerunkiem przeciwnika, Warszawa 2007. 105. Kawalec K., Państwo a naród w dwudziestoleciu międzywojennym – spory nie zakończone, [w:] Wrzesiński W. (red.), Do niepodległości 1918, 1945, 1989. Wizje – drogi – spełnienie, Warszawa 1998. 106. Kloch Z., Odmiany dyskursu, Wrocław 2006. 107. Kmita J., Kultura i poznanie, Warszawa 1985. 108. Kochan M., Slogany w reklamie i polityce, Warszawa 2003. 109. Kociuba M., Geneza rytuału w kontekście antropologii René Girarda, [w:] Filipiak M., Rajewski M. (red.), Rytuał. Przeszłość i teraźniejszość, Lublin 2006. 110. Kolasa-Nowak A., Rewolucja, transformacja, zmiana systemowa. Przemiana retoryki analiz socjologicznych po 1989 roku, [w:] Brzechczyn K., Nowak M. (red.), O rewolucji. Obrazy radykalnej zmiany społecznej, Poznań 2007. 111. Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2007, t. 1. 112. Kosidowski Z., Opowieści Biblijne, Warszawa 1988. 113. Kosiński D., Teatra polskie: historie, Warszawa 2010. 114. Kowalski S., Konstrukcja i dekonstrukcja III RP: Symetrie i asymetrie, [w:] Czyżewski M., Kowalski S., Tabako T. (red.), Retoryka i polityka. Dwudziestolecie polskiej transformacji, Warszawa 2010. 115. Kuper A., An Interview with Edmund Leach, „Current Anthropology”, 27 (4) 1986. 116. Kuper H., Wróżbita i detektyw, [w:] MacAloon J.J. (red.), Rytuał, dramat, święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska kulturowego, Warszawa 2009. 117. Kurczewski J. (red.), Socjologia pojednania, Kraków 2012. 118. Kurczewski J., Herman A., Antagonizm i pojednanie w środowiskach wielokulturowych, Gdańsk 2013. 119. Krytyczna Analiza Dyskursu, Duszak A., Fairclough N. (red.), Kraków 2008. 120. Krzyżaniak B., Biblia i antropologia. Spotkania niedokończone, Poznań 2004. 121. Laclau E., Mouffe Ch., Hegemonia i socjalistyczna strategia. Przyczynek do projektu radykalnej polityki demokratycznej, Wrocław 2007. 122. Leach E., Kultura i komunikowanie, Warszawa 2010. 123. Leach E., Lévi-Strauss, Warszawa 1998. 124. Leach E., Political Systems of Highland Burma, Londyn 1954. 125. Leach E., Aycock D. A., Siostra Mojżesza. Strukturalistyczne interpretacje mitu biblijnego, Poznań 1998. 126. Lenin W. I., Rewolucja u bram. Pisma Lenina z roku 1917, (wybór, wstęp i oprac.) Żiżek S., Kraków 2007. 127. Lewellen T.C., Antropologia polityczna, Kraków 2010. 128. Lévi-Strauss C., Antropologia strukturalna, Warszawa 2009. 129. Lévi-Strauss C., Antropologia strukturalna II, Warszawa 2001. 130. Lévi-Strauss C., Antropologia wobec problemów współczesnego świata, Kraków 2013. 131. Lévi-Strauss C., Opowieść o rysiu, Łódź 1994. 250 �132. Lévi-Strauss C., Smutek tropików, Warszawa 2008. 133. Lipiński A., Mitologizacja czy dyskursywna reprezentacja? Okrągły stół, Magdalenka i „gruba kreska” jako kategorie dyskursu prawicy, [w:] Szklarski B. (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 134. Liszka J.J., The Semiotic of Myth. A Critical Study of Symbol, Bloomington 1989. 135. Malinowski B., Mit, magia, religia, t. 7, Warszawa 1990. 136. Marzęcki R., IV RP i mit liberalizmu – analiza mitów polskiej polityki w świetle koncepcji G. Sorela, R. Girardeta, E. Cassirera i R. Barthes’a, [w:] Szklarski B. (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 137. Matynia E., Demokracja performatywna, Wrocław 2008. 138. Mauss M., Socjologia i antropologia, Warszawa 2001. 139. Marszałek R., Mythos Redivivus, Warszawa 2010. 140. Michałowski K., Rola mitu krwi i ziemi w Państwie Platona, czyli o relacjach między ideą, mitem i praktyką przez pryzmat mitu III RP i IV RP, [w:] Szklarski B. (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 141. Michoń Ł., Pawlak M., Antropologia dramatu społecznego. O mechanizmach wykluczenia w walce politycznej Józefa Piłsudskiego, [w:] B. Płonka-Syroka, K. Marchel (red.), Wykluczanie. Społeczno-kulturowe mechanizmy kreowania emocji, Wrocław 2010. 142. Mieletinski E.M., Poetyka mitu, Warszawa 1981. 143. Mieletinski E.M., Strukturalno-typologiczne badania bajki, [w:] Propp W., Morfologia bajki magicznej, Kraków 2011. 144. Mouffe Ch., Paradoks demokracji, Wrocław 2005. 145. Narratologia, M. Głowiński (red.), Gdańsk 2004. 146. Nietzsche F., Wiedza radosna, Kraków 2004. 147. Obeyesekere G., Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, Kraków 2007. 148. Olczyk T., Politrozrywka i popperswazja. Reklama telewizyjna w polskich kampaniach wyborczych XXI wieku, Warszawa 2009. 149. Ortner S.B., O symbolach kardynalnych, [w:] Kempny M., Nowicka-Rusek E. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Warszawa 2003. 150. Paruch W., Mit Rzeczypospolitej w piłsudczykowskiej myśli politycznej. Między wiedzą historyczną a wizją polityczną, [w:] Ponczek E., Sepkowski A. (red.), Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, t. 1, Toruń 2010. 151. Piłsudski J., List do Romana Dmowskiego na temat sytuacji politycznej w Polsce i postawy Polaków wobec przedstawicieli obcych państw, [w:] Borkowski J. (red.), Wybór pism: Józef Piłsudski – o państwie i armii, Warszawa 1985. 152. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Borkowski J. (red.), t. 8, Warszawa 1990. 153. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Lipiński W. (red.), t. 4, Warszawa 1989. 154. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Świtalski K. (red.), t. 5, Warszawa 1990. 155. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Świtalski K. (red.), t. 6, Warszawa 1990. 156. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Świtalski K. (red.), t. 9, Warszawa 1991. 157. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Wasilewski L. (red.), t. 2, Warszawa 1989. 158. Pocock D., North and South In the Book of Genesis, [w:] Beattie J. H., Lienhardt R.G. (red.), Studies in Sociological Anthropology: Essays in memory of E.E. Evans-Pritchard by his former Oxford Colleagues, Oxford 1975. 159. Propp W., Historyczne korzenie bajki magicznej, Warszawa 2003. 160. Propp W., Morfologia bajki magicznej, Kraków 2011. 161. Propp W., Nie tylko bajka, Warszawa 2000. 251 �162. Propp V., Theory and History of Folklore, Minneapolis 1984. 163. Ricoeur P., Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, Warszawa 2003. 164. Ricoeur P., Intryga i historyczna opowieść, Kraków 2008. 165. Ricoeur P., Symbolika zła, Warszawa 1986. 166. Rosner K., Semiotyczne próby konstruowania gramatyk tekstowych: A. Greimas, C. Bremond i inni, [w:] Grzegorczyk A., Semiotyczne olśnienia. Szkice o teorii A.J. Greimasa, Poznań 1997. 167. Rothenbuhler E.W., Komunikacja rytualna, Kraków 2003. 168. Rowiński C., Myśl René Girarda, [w:] „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983. 169. Rytuał, dramat, święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska kulturowego, MacAloon J.J. (red.), Warszawa 2009. 170. Sahlins M.D., Inne czasy, inne zwyczaje. Antropologia historii, [w:] Kempny M., Nowicka-Rusek E. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej – kontynuacje, Warszawa 2004. 171. Sahlins M., Jak myślą „tubylcy”. O kapitanie Cooku, na przykład, Kraków 2007. 172. Sahlins M., Wyspy historii, Kraków 2006. 173. Sahlins M., Z przeprosinami dla Tukidydesa. Rozumienie historii jako kultury i odwrotnie, Kraków 2011. 174. Sanecka-Tyczyńska J., Państwo obywatelskie i wspólnota polityczna. Studium o myśli politycznej Prawa i Sprawiedliwości, Lublin 2011. 175. Saussure F. de, Język jako system znaków, [w:] Rasiński L. (red.), Język, dyskurs, społeczeństwo, Warszawa 2009. 176. Saussure F. de, Kurs językoznawstwa ogólnego, Warszawa 2002. 177. Schechner R., Performatyka. Wstęp, Wrocław 2006. 178. Schopenhauer A., Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, Kraków 2006. 179. Schultze B., „Z chłopa król”. Cztery wieki tradycji tematu literackiego w Polsce, Kraków 2006. 180. Segal R., Myth: A Very Short Introduction, Oxford 2004. 181. Sepkowski A., Romantyczno-heroiczna mityzacja osoby Józefa Piłsudskiego, [w:] Karpusa Z., Radomski G., Wojdyła W. (red.), Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, Toruń 2008. 182. Segalen M., Obrzędy i rytuały współczesne, Warszawa 2009. 183. Shakespeare W., Tytus Andronikus, Warszawa 2000. 184. Sikorski T., IV Rzeczpospolita – następstwo zmienności dziejowej czy projekt modernizacji? (w programie politycznym Koalicji Konserwatywnej), [w:] Potoczka E., Sepkowski A., (red), Mity hitoryczno-polityczne wyobrażenia zbiorowe polityka historyczna, t. 1., Toruń 2010. 185. Sioma M., Zamach stanu Józefa Piłsudskiego 1926 roku, Lublin 2007. 186. Składanowski H., Postać Józefa Piłsudskiego w podręcznikach do nauczania historii w szkołach powszechnych II Rzeczypospolitej, [w:] Wojciechowski M., Karpus Z. (red.), Józef Piłsudski wobec Europy i wybranych zagadnień wewnętrznych Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1935). W 70. rocznicę śmierci, Włocławek-Toruń 2007. 187. Sorman G., Powrót człowieka religijnego, [w:] R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi, Warszawa 1992. 188. Stam R., Burgoyne R., Flitterman-Lewis S., New Vocabularies in Film Semiotics. Structuralism, Postructuralism and Beyond, London 2000. 189. Staniszkis J., Postkomunizm, Gdańsk 2001. 252 �190. Stibbe M.W.G., John as Storyteller. Narrative Criticism and the Fourth Gospel, Cambridge 1995. 191. Suleja W., Józef Piłsudski, Wrocław 1995. 192. System Rywina, czyli druga strona III Rzeczypospolitej, Skórzyński J. (red.), Warszawa 2003. 193. Szacka B., Mit a rzeczywistość społeczeństw europejskich, [w:] Mokrzycki E., Ofierska M., Szacki J., (red.), O społeczeństwie i teorii społecznej, Warszawa 1985. 194. Szyjewski A., Człowiek w drodze do życia sakralnego; sacrum, rytuał i symbol w koncepcji Victora Turnera, [w:] Turner V., Las symbol: aspekty rytuałów u ludu Ndembu, Kraków 2006. 195. Śleszyński W., Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934–1939, Białystok 2003. 196. Śpiewak P., Pamięć po komunizmie, Gdańsk 2005. 197. Tambiah S.J., Magia, nauka, religia a zakres racjonalności, Kraków 2007. 198. Tannen D., Cywilizacja kłótni, Poznań 2003. 199. Thompson J.B., Skandal polityczny. Władza i jawność w epoce medialnej, Warszawa 2010. 200. Tismeanu V., Wizje zbawienia. Demokracja, nacjonalizm i mit w postkomunistycznej Europie, Warszawa 2000. 201. Tokarska-Bakir J., Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Warszawa 2008. 202. Tocqueville A. de, Dawny ustrój i rewolucja, Warszawa 1970. 203. Turner V., Antropologia widowiska, Warszawa 2008. 204. Turner V., Badania nad symbolami, [w:] Kempny M., Nowicka-Rusek E. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Warszawa 2003. 205. Turner V., Gry społeczne, pola i metafory, Kraków 2005. 206. Turner V., Las symbol: aspekty rytuałów u ludu Ndembu, Kraków 2006. 207. Turner V., Liminalność i communitas, [w:] Kempny M., Nowicka-Rusek E. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej - kontynuacje, Warszawa 2004. 208. Turner V., Turner E., Obraz i pielgrzymka w kulturze chrześcijańskiej, Kraków 2009. 209. Turner V., Od rytuału do teatru, Warszawa 2005. 210. Turner V., Proces rytualny: struktura i antystruktura, Warszawa 2010. 211. Trzciński Ł., Mit bohaterski, Kraków 2006. 212. Ulicka D., Wstęp, [w:] W. Propp, Nie tylko bajka, Warszawa 2000. 213. Urbanowski B., Józef Piłsudski marzyciel i strateg. Część pierwsza. Korekta mitów, Warszawa 1997. 214. Uspienski B., Historia i semiotyka, Gdańsk 1998. 215. Walicki A., Miedzy filozofią, religią i polityką. Studia o myśli polskiej epoki romantyzmu, Warszawa 1983. 216. Wasilewski J., Elita polityczna 1998, Warszawa 1999. 217. Wasilewski J., Opowieści o Polsce. Retoryka narracji, Warszawa 2012. 218. Watt R.M., Gorzka chwała. Polska i jej los 1918–1939, Warszawa 2005. 219. White H., Poetyka pisarstwa historycznego, Kraków 2000. 220. White H., Proza historyczna, Kraków 2009. 221. Wróblewska V., Od bohatera mitycznego do bohatera bajkowego (na przykładzie opowieści ludowych), [w:] Kowalski P. (red.), Mit, prawda, imaginacja, Wrocław 2011. 222. Wójcik W., Józef Piłsudski w legendzie literackiej, Kielce 1999. 253 �223. Wywiad z Lechem Kaczyńskim, Historia stosowana, „Arcana” 2006, nr 4–5. 224. Vogel Ch., Podróż autora. Struktury mityczne dla scenarzystów i pisarzy, Warszawa 2010. 225. Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, Karpusa Z., Radomski G., Wojdyła W. (red.), Toruń 2008. 226. Zieliński H., Historia Polski 1914–1939, Wrocław 1982. 227. Zowczak M., O technikach tworzenia sensu według Algirdasa J. Greimasa, [w:] Greimas A.J., O bogach i ludziach. Studia o mitologii litewskiej, Kęty 2007. 228. Zygmuntowicz Z., J. Piłsudski o sobie. Z pism, rozkazów i przemówień komendanta, Warszawa 1989. 229. Żiżek S., Przemoc. Sześć spojrzeń z ukosa, Warszawa 2010. 230. Żiżek S., Rok niebezpiecznych marzeń, Warszawa 2014. 254 �Netografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. Anatomia upadku. Artykuł na temat filmu na Wikipedia: http://pl.wikipedia. org/wiki/Anatomia_upadku (dostęp: 11.09.2013). Antoni Macierewicz podsumował prace zespołu dot. katastrofy smoleńskiej http:// www.pis.org.pl/article.php?id=20759 (dostęp: 12.12.2012). Film Anity Gargas z większą widownią niż „Śmierć prezydenta” http://m.wirtualnemedia.pl/m/artykul/film-anity-gargas-z-wieksza-widownia-niz-smierc-prezydenta (dostęp: 11.09.2013). Górski A., Oświadczenie w sprawie chrztu Mieszka I, koronacji Bolesława Chrobrego oraz wizyty Ojca Świętego Benedykta XVI i potrzeby podjęcia przez Sejm RP uchwały o nadaniu Chrystusowi tytułu „Jezus Król Polski”, www.sejm.gov.pl. (dostęp 10.11. 2012). Jałowiec J., Zadroga A, Kraków przeżywa najazd zagranicznych mediów, http:// krakow.gazeta.pl/krakow/1,35798,7776661,Krakow_przezywa_najazd_zagranicznych_mediow.html (dostęp: 22.09.2010). Jarosław Kaczyński: Musimy zmierzyć się z prawdą http://www.pis.org.pl/article. php?id=21157 (dostęp: 18.12.2012). Jarosław Kaczyński: Mój brat naraził się wielu http://www.pis.org.pl/article. php?id=21199 (dostęp: 18.12.2012). Jarosław Kaczyński na Radzie Politycznej „PiS”: Narodowe zadanie to jak najszybsze odsunięcie tej władzy, http://www.pis.org.pl/article.php?id=21290 (dostęp: 18.12.2012). Jarosław Kaczyński: Tusk w sensie moralnym i politycznym ma na sumieniu 96 ludzi http://www.pis.org.pl/article.php?id=18273 (dostęp: 10.11. 2011). Kleiber M, Miękka siła dyplomacji i nauki. Politycy i badacze powinni działać razem http://www.aktualnosci.pan.pl/images/2013/opinie_i_poglady/mie.pdf (dostęp: 25.09.2013). Artykuł został pierwotnie opublikowany w numerze 181 Dzienniku „Gazeta Prawna” z dnia 18 września 2013 roku, Konferencja Smoleńska http://konferencjasmolenska.pl/ (dostęp: 12.09.2013). Kuper A., An Interview with Edmund Leach, Current Anthropology 27 (4) 1986, s. 375–382, http://asc2.files.wordpress.com/2007/10/an-interview-with-edmund-leach.pdf (dostęp: 02.03.2012). Miliony oglądało po tragedii pod Smoleńskiem, oprac. Wirtualnemedia.pl http:// www.wirtualnemedia.pl/artykul/miliony-widzow-ogladalo-relacje-po-tragedii-pod-smolenskiem, (dostęp: 20.06.2012). Na pierwszym planie. Smoleńsk 2010–2013, wydanie specjalne, http://vod.tvp.pl/ audycje/publicystyka/na-pierwszym-planie/wideo/smolensk-2010-2013-wydanie-specjalne-08042013/10677788 (dostęp: 12.09.2013). Pogrzeb Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego i Jego małżonki Marii http://www.pis. org.pl/article.php?id=17189 (dostęp: 17.04.2010). Profile Ireneusza Krzemińskiego: http://pl.wikipedia.org/wiki/Ireneusz_Krzemi%C5%84ski, http://nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=55940&lang=pl (dostęp: 15.09.2013). Profil Jacka Rońdy na Wikipedia: http://pl.wikipedia.org/wiki/Jacek_Ro%C5%84da (dostęp: 12.09.2013). Profile Michała Kleibera http://pl.wikipedia.org/wiki/Micha%C5%82_Kleiber, http://nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=54580&lang=pl (dostęp: 15.09.2013). 255 �19. Profil Pawła Artymowicza na Wikipedia: http://pl.wikipedia.org/wiki/Pawe%C5%82_Artymowicz (dostęp: 12.09.2013). 20. Profile Piotra Witakowskiego: Tu profile naukowe profesora Witakowskiego: http://pl.wikipedia.org/wiki/Piotr_Witakowski, http://www.encyklopediasolidarnosci.pl/wiki/index.php?title=Piotr_Krzysztof_Witakowski (dostęp: 12.09.2013). 21. Program wyborczy Prawa i Sprawiedliwości z 2005 roku, http://www.pis.org.pl/ dokumenty/program.htm (dostęp 11.03.2007). 22. Raport Polskiej Komisji Badania Wypadków Lotniczych Lotnictwa Państwowego http://komisja.smolensk.gov.pl/kbw/komunikaty/8875,Raport-koncowy-w-sprawie-ustalenia-okolicznosci-i-przyczyn-katastrofy-samolotu-T.html (dostęp: 11.09.2013). 23. Raport Rosyjskiego Międzypaństwowego Komitetu Lotniczego (MAK) http://www. komisja.smolensk.gov.pl/kbw/komunikaty/8695,dok.html (dostęp: 11.09.2013). 24. Rozmowa Agnieszki Kublik z Michałem Kleiberem Prof. Kleiber składa ofertę: Nauka może rozbroić Smoleńsk http://wyborcza.pl/1,76842,13763730,Prof__Kleiber_sklada_oferte__Nauka_moze_rozbroic_Smolensk.html?as=1 (dostęp: 18.09.2013). 25. Stacje z całego świata relacjonowały pogrzeb Lecha Kaczyńskiego, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/13-mln-widzow-ogladalo-pogrzeb-prezydenta-kaczynskiego, (dostęp: 4.10.2010). 26. SDP pisze do prezesa TVP w sprawie emisji filmu Anity Gargas. http://www.sdp. pl/aktualnosci/525,sdp-pisze-do-prezesa-tvp-w-sprawie-emisji-filmu-anity-gargas-,1359043316 (dostęp: 11.09.2013). 27. Śpiewak P., Koniec złudzeń, „Rzeczpospolita” z dnia 23.01.2003, http://www. rp.pl/artykul/694102.html?p=1 (dostęp: 20.11.2011). 28. Tokarska-Bakir J., Karnawał smutku, „Gazeta Wyborcza” 2010, nr. 96. http://wyborcza.pl/1,97863,7807919,Karnawal_smutku.html (dostęp: 6.03.2012). 29. TVP, TVN i Polsat przez weekend razem, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www. wirtualnemedia.pl/artykul/tvp-tvn-i-polsat-przez-weekend-razem (dostęp: 10.07.2012). 30. Wywiad z J. Kaczyńskim, Musimy zmierzyć się z prawdą http://www.pis.org.pl/ article.php?id=21157 (dostęp: 18.12.2012). 31. Wywiad ks. inf. Ireneusza Skubisia z Lechem Kaczyńskim, W trosce o silną i uczciwą Polskę http://www.niedziela.pl/artykul/77696/nd/W-trosce- o-silnai-uczciwa-Polske (dostęp: 16.01.2013). 32. Wywiad Pawła Wrońskiego z Lechem Kaczyńskim ukazał się w „Gazeta Wyborcza” z dnia 13-14 maja 2006, s. 14–16. Pod zmienionym tytułem: Lech Kaczyński: Poparłbym zamach majowy, dostępny jest na oficjalnej stronie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Prezydent.pl pod linkiem: http://www.prezydent.pl/ archiwum/archiwum-strony-lecha-kaczynskiego/wypowiedzi-prezydenta/wywiady-krajowe/rok-2006/gazeta-wyborcza-13-maja-2006-r-/ (dostęp: 10.12.2012). 33. Wywiad Romana Pawłowskiego z Dariuszem Kosińskim, Euro 2012 zamiast Wawelu?, http://wyborcza.pl/1,76842,7830886,Euro_2012_zamiast_Wawelu_.html (dostęp: 19.09.2010). 34. Wywiad Zenona Baranowskiego z Andrzejem Górskim, Oskarżam Moskwę, http://stary.naszdziennik.pl/index.php?dat=20100412&typ=tk&id=tk17.txt (dostęp: 10.11.2012). 35. Zespół parlamentarny ds. Zbadania Przyczyn Katastrofy TU-154 M z 10 kwietnia 2010 roku www.smolenskzespol.sejm.gov.pl (dostęp: 15.09.2013). 256 �Streszczenia Mechanizm rytualny O modelu ofiarniczego ustanawiania nowego ładu politycznego Kompozycja książki została w całości podporządkowana procesowi odkrywania mechanizmu rytualnego. Podejmując taką decyzję, zależało mi aby czytelnik mógł z łatwością wejść w rolę czujnego obserwatora pracy badacza, który postępuje niczym detektyw kultury. Dzięki temu zabiegowi czytelnik-detektyw, na początku intrygującej sprawy ma zawsze dostępne jedynie ślady i tropy, które traktowane z osobna, niczego nie wyjaśniają. Ujęte jednak w rytualny kontekst układają się w logiczny wzór, według którego ofiarnik zabija ofiary. Każda zbrodnia dostarcza kolejnych poszlak pozwalających stworzyć procesualny model dokonywanych morderstw, ujawniając jednocześnie ich cel. W toku prowadzonego śledztwa możliwe stało się także zrekonstruowanie ukrytego porządku wcielania się w role ofiarników i ofiar. Okazuje się, że w tej starej grze każdy z nas może zostać pochłonięty przez mechanizm rytualny. Wszystkie zaproponowane w książce rozwiązania formalne pełnią zatem rolę specyficznych egzorcyzmów. Takie podejście stwarza każdemu chętnemu możliwość uwolnienia się spod działania magicznego uroku podążania dawną drogą mordów rytualnych zapowiadających nadejście kolejnego „złotego wieku”. Łukasz P. Michoń 257 �Zusammenfassung von „Mechanizm rytualny” (Ritueller Mechanismus) Über das Modell von dem Opfer-Beschließen einer neuen politischen Ordnung Der Aufbau des Buches wurde als Ganzes dem Prozess der Enthüllung eines rituellen Mechanismus untergeordnet. Als ich mich dafür entschied, legte ich großen Wert darauf, dass sich der Leser mit Leichtigkeit in die Rolle eines aufmerksamen Beobachters der Arbeit eines Forschers hineinfühlen kann, der sich wie ein Detektiv der Kultur benimmt. Dank einer solchen Methode verfügt der Leser-Detektiv am Anfang eines spannenden Falles immer nur über Spuren, die, wenn sie getrennt behandelt werden, nichts erklären. Wenn sie aber in einen rituellen Kontext gefasst werden, bilden sie ein logisches Muster, nach dem der Opferpriester die Opfer tötet. Jedes Verbrechen liefert weitere Indizien an, die ein prozessuales Modell der begangenen Morde zu schaffen ermöglichen und damit das Ziel dieser Morde offenbart wird. Während der Ermittlung war auch möglich die versteckte Ordnung des Verkörperns der Rollen von Opferpriestern und Opfern zu rekonstruieren. Es stellt sich heraus, dass jeder von uns in diesem alten Spiel in den rituellen Mechanismus einbezogen werden kann. Alle im Buch vorgeschlagenen formalen Lösungen erfüllen also die Rolle spezifischer Exorzismen. Eine solche Betrachtungsweise schafft für jeden Willigen die Möglichkeit der Befreiung von der Macht des Zaubers, der die Fortsetzung der alten rituellen Morde ist, welche das nächste “goldene Zeitalter”; ankündigen. Marta Chanas-Nowicka 258 �The Synopsis of The Ritual Mechanism On the Model of the Sacrificial Establishment of a New Political Order The composition of the book is entirely subordinated to the process of detecting the ritual mechanism, which aims at enabling the reader to take the role of a vigilant observer of the work of an investigator who acts like a detective of culture. Thanks to this operation, at the beginning of an intriguing case, only traces and clues are available for the reader-detective, which, treated separately, do not explain anything. However, when placed in the ritual context, they arrange themselves in a logical pattern, according to which the sacrificer kills the sacrifice. Each crime provides further clues allowing to create a processual model of the commited murders and reveal their purpose. In the course of the investigation, it becomes possible to reconstruct the hidden order of embodying the roles of sacrificers and sacrifices. It occurs that, in this old game, each of us can be devoured by the ritual mechanism. Therefore all formal solutions proposed in the book perform the role of specific exorcism. Such an approach creates the possibility of liberation from the magic spell of following the old path of ritual murders announcing the coming of another “Golden Age”. Ewa Herman-Włodarczyk 259 �A szertartás mechanizmus Minden uj politikai berendezkedés áldozatmodelljéről A könyv kompoziciója teljes egészében a szertartások mechanizmusának feltárást szolgálja. A szerző ugy döntött,hogy az olvasót bevezeti a kutatómunka folyamatába, mely a kultura-nyomozás része. Ennek köszönhetően az olvasó-detektiv először nyomokat, tetthelyeket talál és semmi sem világos. Bár a szertartásos kontexusban logikus minta kerül elő, melynek alapján a tettes megöli áldozatát. Ugy tünik,hogy ebben a régi játékban van gyilkossági modell mely a gyilkosság célját is megmutatja. A feltárás folyamán áldozat és tettes szerepe is megvilágosodik. Ebben a régi játékban,bármelyikben is részt vehet. Minden javaslat a könyvben az ördögüzés valamely formája. Igy a rituális gyilkosságok is,melyek a soronkövetkező „Aranykornak” is sajátjai. Gizella Csisztay 260 �Резюме Оврядового механизма Композиция книги целиком подчинена процессу расследования ритуального механизма. Принимая такое решение, я заинтересован был в том, штоб читатель мог легко войти в роль бдительного наблюдателя работы исследователя веущего себе будто детектив. Благодря этому приёму читатель-сыщик, прежде чем получит теоретическое знание на удовлетвояющем уровне про интересующие его явления, сначала всегда распоминает лиш только косвенными уликами. Но никакая из них, принята каждая в отдельности, ничего вначале не объясняет. Приём всех предпосылок в соответствующем ритуальном котексте начинает складываться в легкопонятную и нетрудно предвиденную мифологическую целину. Мои исследования обрядового механизма напоминали таким образом криминальное дело, в катором преступник каждый раз оставляет следы, принимая пример из ранних преступлений проходящих по том же самом сценарию. Экстраординарным оказался факт, что на основе знания этого сценария и его очередных повторений возможным является разоблачение несостоявшегося преступника прежде тем, как совершит он очередное преступление учреждая «новый лад». Все формальные разрешения, предложены и описаны в книге, исполняют роль особых экзорцизмов. Их разобрание, с одной стороны, создаёт возможность освобождения от сглазу механизма приведенного в движение, механизма, который переносит общественных актёров соперничающих за власть в преступничем пространстве. С второй стороны всё таки этотмеанизм осущесвляетса на наших глазах и при нашем удействие ставляя читателя не только в роль детектива, но тоже человека, который по описанию внешности подходит на преступника или жертву, что делает следствие глубоко личным вопросом. Lidia Cichal 261 �ISBN 978-83-933530-7-1 ISBN 978-83-933530-8-8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ceac92bbd86f916b59cc754d035884c.pdf 2221c10421555b22b3cf71fc20fe1385 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2025 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource medycyna ludowa medycyna komplementarna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1879 Title A name given to the resource Medycyna komplementarna w Polsce i jej badanie / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.43-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 DANUTA PENKALA-Gi\ WĘCKA Instytut Etnologii VA\!, Poznań \IEDYCYNA KOMPLEMENTARNA W POLSCE I JEJ BADANIE (na przykładzie badań w małym miasteczku wielkopolskim) Artykuł składa się z dwóch części. Pierwsza omawia w zarysie rozwój medycyny komplementarnej w Polsce w ciągu ostatnich kilkunastu lat oraz jej obecne status quo. Przedstawia także stan badań nad tą dziedziną oraz pewne kontrowersje związane z etnograficznymi badaniami nad medycyną ludową. Druga część stanowi studium na temat medycyny komplementarnej w małym miasteczku leżącym we wschodniej Wielkopolsce, Ślesinie, oraz w jego okolicy 1. Jest to próba realizacji zarysowanych w artykule propozycji metodologicznych autorki. Medycyna komplemen tarna 2 jest obecnie niezwykle popularna w Polsce. Pierwsza fala przypływu zainteresowania nią miała miejsce pod koniec lat 70. co wiązało się z działalnością brytyjskiego uzdrowiciela C. Harrisa, do dziś często przyjeżdżającego do Polski, oraz pojawieniem się miejscowych bioenergoterapeutów, z których najszerzej znany był nieżyjący już dziś S. Nardelli. W owym czasie zasłynął również o. A. Klimuszko z Elbląga, zielarz, uzdrowiciel i jasnowidz, którego książki również obecnie są bardzo popularne. Równocześnie rosło coraz bardziej zainteresowanie akupunkturą, przede wszystkim dzięki wieloletnim, niestrudzonym wysiłkom prof. Z. Garnuszewskiego. Przyjmowało się coraz szerzej ziołolecznictwo, propagowane przez szereg lekarzy i farmakologów, z prof. A. Ożarowskim na czele. Te dwie dziedziny doczekały się przynajmniej częściowego uznania ze strony medycyny oficjalnej. W Pol1 Artykuł powstał w oparciu o dwutygodniowe badania terenowe przeprowadzone przez autorkę wraz z grupą kilkunastu studentów etnografii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu latem 1990 roku. Studentom tym chciałabym wyrazić wdzięczność za solidną, pełną zapału i zaangażowania pra~. Mimo dość krótkiego okresu badań udało się zebrać obszerne i interesujące materiały. ! Termin "medycyna komplementarna" wydaje się być bardziej adekwatny niż częściej używany termin "medycyna alternatywna". Zgadzam się z tymi badacZ<lmi. którzy, jak np. U. Sharma (1990) z\\'Tacają uwagę na iakt, że ludzie nie korzystają z niej zamiast, ale obok uciekania się do medycyny oficjalnej. Jest zatem uzupeŁniająca a nie alternatywna. Inne spotykane terminy: medycyna niecficjalna, niekonwencjonalna, nieortodoksyjna, są o tyle niezręczne, że zostały ukute pn:C1!:przeciwstawienie medycynie oficjalnej. �44 sce działa obecnie ponad 500 lekarzy-akupunkturzystów przygotowanych na specjalnych kursach, a w stolicy istnieje duże Centrum Leczenia Akupunkturą. Homeopatia, wprawdzie mniej doceniana, ale także funkcjonująca na pograniczu medycyny oficjalnej, w całym okresie powojennym (jak i przed wojną) posiadała sporo zwolenników. Swiadczy o tym nieprzerwana działalność kilku aptek homeopatycznych w kraju i reaktywowanie w roku 1976 Towarzystwa Zwolenników Homeopatii, o niemal stuletniej już tradycji, prowadzącego kursy homeopatii dla lekarzy. Około połowy lat 80. mniej niż poprzednio pisze się o medycynie komplementarnej, a jeżeli - to w tonie bardzo krytycznym. Spadek oficjalnego zainteresowania wiązał się niewątpliwie z wydanym przez Ministerstwo Zdrowia zakazem działalności leczniczej osób nie posiadających dyplomu lekarskiego 3, a także wszelkiej współpracy z nimi lekarzy licencjonowanych. W praktyce zresztą nie stosowano wówczas sankcji wobec leczących nieoficjalnie. Zahamowano jednak dobrze dotąd rozwijającą się współpracę między lekarzami i niektórymi bioenergoterapeutami, którym uprzednio zezwolono na przyjmowanie pacjentów w kilku spółdzielniach lekarskich. Ostatnie lata przynoszą znowu wzrost popularności medycyny komplementarnej w Polsce, do czego przyczynia się wyraźnie zmieniony ton publikacji prasowych, programów telewizyjnych i radiowych. Srodki przekazu wręcz popularyzują metody medycyny komplementarnej, czego najdobitniejszym przykładem może być nadawany przez telewizję przez wiele miesięcy cykl seansów "teleterapii" rosyjskiego lekarza, psychoterapeuty Anatolija Kaszpirowskiego. Do studia zapraszani są także polscy bioenergoterapeuci, tacy, jak np. propagowany przez "Telewizję Sniadaniową" Z. Nowak. Nie sposób wyliczyć tutaj nawet części spośród ogromnej liczby działań i incjatyw z interesującej nas dziedziny. Wspomnijmy tylko, że ukazują się rozmaite publikacje specjalistyczne takie, jak "Akupunktura Polska", czasopisma i biuletyny wydawane przez radiestetów, popularne miesięczniki, jak "Szaman" czy "Nie z Tej Ziemi" i niezliczone broszury i książki. Polskę odwiedzają mnisi tybetańscy leczący ziołami, hawajscy kahuni, rosyjscy bioenergoterapeuci przyjmujący pacjentów w poznańskim hotelu "Merkury", uzdrowiciele ze Szwecji czy Ukrainy odbywający seanse terapeu-'tyczne w kościołach. Jednocześnie nadal toczy się walka części środowiska lekarskiego (prawda, że liczebnie mniej znacznej) i pokrewnych specjalności o oficjalne uznanie "naturalnych metod leczenia" właśnie 8 Ministerstwo wypowiedziało się oficjalnie w tej sprawie w 1985 roku. Zresztą do dziś .obowiązuje ustawa z 1950 roku, według której karze podlega każdy, kto zajmuje się rozpoznawilniem, .1eczęniem i. zapobieganiemchor6b, a ·nie posiada dyplomu lekarza. ,. , . �45 jako komplementarnych względem medycyny konwencjonalnej, w obliczu fatalnego stanu rodzimej służby zdrowia i ciągle pogarszającej się kondycji zdrowotnej Polaków. Postuluje się między innymi akceptację szeregu metod medycyny komplementarnej, utworzenie specjalnych przychodni i kliniki lecznictwa naturalnego, wprowadzenie, wzorem niektórych państw zachodnich, licencji dla osób bez dyplomu lekarza po zdaniu przez nie odpowiedniego egzaminu 4. Spośród wielu postulatów tylko jeden, dotyczący reprywatyzacji części aptek, doczekał się realizacji i to w szerszym zakresie niż przewidywano. Jednak brak oficjalnego uznania nie ma wi~kszego wpływu na opisaną pokrótce powyżej działalność przedstawicieli różnych gałęzi medycyny komplementarn.2j. J'vIimoburzliwego wręcz rozwoju medycyny komplementarnej w Polsce, nie stała się ona dotychczas obiektem pogłębionych badań. Pierwsze próby podejmują nieliczni socjologowie medycyny - wśród nich przede wszystkim W. Piątkowski (1984, 1988). Analizy niektórych zjawisk z tego zakresu przeprowadzają psychologowie (przykładem L. Gapik badający "fenomen Kaszpirowskiego"). Etnologowie zdają się stronić od omawianych wyżej zagadnień. Ci, którzy interesują się zbliżoną problematyką, koncentrują się z reguły na badaniu medycyny ludowej, poszukując przy tym pozostałości tradycyjnych wyobrażeil i praktyk, które niejako wyizolowują z całościowego kontekstu potocznych przekonań i działań leczniczych. Nieliczni podejmują problemy bardziej ogólnej natury. Ale podczas gdy w innych krajach, tych, w których antropologia medyczna jest już dobrze rozwiniętą specjalnością, poszukuje się rozwiązań istotnych problemów teoretycznych i metodologicznych, u nas badacze wdają się np. w dyskusje, czy można używać terminu "medycyna ludowa". W. Piątkowski (1988, s. 6-9) twierdzi, że w odniesieniu do praktyk uzdrowicieli i lecznictwa ludowego nie można stosować terminu "medycyna", bowiem nie spełniają one kryteriów naukowości. Proponuje więc dość niezręczne określenie: "lecznictwo niemedyczne" . Jednak obiekc je powyższe z punktu widzenia etnologa nie wydają się uzasadnione; analogicznie, nie rezygnujemy przecież z używania takich terminów, jak "prawo ludowe" czy "ekonomia społeczeństw pierwotnych". Z kolei zdaniem L. Stommy, tzw. "medycyna ludowa" jest wydzielana sztucznie, bowiem wchodzi w skład ludowej wizji kosmosu, "wizji konstrukcji świata, z której wyciągane są, z dużą konsekwencją i logiką, «terapeutyczne» 4 Wśród os6b od lat walczących o uregulowanie sytuacji medycyny komplementarnej w Polsce warto wymienić nieżyjącą już prof. M. Sokołowską, socjologa medycyny i lekarza oraz prof. A. Ożarowskiego, farmakologa, autora listu otwartego w tej sprawie do Ministra Zdrowia (z roku 1989), członka Rady Naukowej przy Ministerstwie Zdrowia. �46 wnioski" (1986, s. 193). Ale dlaczegóż by nie wyodrębnić "medycyny ludowej" z owej całościowej wizji kosmosu (pamiętając oczywiście o jej ścisłych związkach z religią, magią, mitem), skoro reguluje ona specyficzny, odrębny typ praktyki społecznej? Ponadto L. Stomma atakuje użycie terminu "medycyna ludowa" z innej jeszcze pozycji, wskazuje mianowicie, że w przeciwieństwie do medycyny naukowej nie opiera się ona na "racjonalnej analizie reakcji i skutków" (s. 195). Przytacza równeiż drastyczne przykłady takich działań ludowych adeptów "medycyny", które nie mają nic wspólnego z tym, co rozumie się przez praktyki lecznicze w medycynie oficjalnej. Nie dowodzi to jednak niczego poza faktem, że lecznicze praktyki ludowe i oficjalne różnią się, bo oparte są na różnych systemach wiedzy, czy też, jak powiedziałby L. Stomma, wizjach kosmosu. Zarówno A. Paluch, który odszukuje w medycynie ludowej "jądro racjonalne" (1979, s. 86-88), jak i L. Stomma, który ostro krytykuje to podejście (1986, s. 193), traktują medycynę oficjalną jako punkt odniesienia, do którego przyrównują wiedzę medyczną i terapię ludową. "Racjonalne" jest tu ujmowane jako zgodne z paradygmatem biomedycznym. Takie postawienie problemu nie odbiega daleko od tradycyjnego, nadal spotykanego (np. Tylkowa, 1990) rozróżnienia "racjonalnych" i "irracjonalnych" przekonań i praktyk ludowej medycyny 5. Natomiast jeżeli zgodzimy się przyjąć założenie o racjonalności działarl ludzkich (por. np. Topolski, 1973, s. 212-214), według którego jednosb:a dąży do osiągnięcia rezultatu maksymalnie preferowanego zgodnie ze swoim systemem wiedzy, zrezygnujemy z oceniania czynności i motywujących je przekonań z perspektywy zupełnie innego systemu wiedzy. Zostawmy zatem ocenie specjalistów-farmakologów, chemików, psychologów i innych - kwestie skuteczności leków i praktyk medycyny iudowej. Nas powinno interesować badanie jej - i szerzej, medycyny komplementarnej - jako zjawiska kulturowego. Terminem "medycyna komplementarna" bądź "alternatywna" określa się zwykle takie dziedziny, jak wymieniane wyżej: homeopatia, akupunktura, bioenergoterapia i szereg innych, spoza lecznictwa ludowego. Opracowania na temat medycyny komplementarnej koncentrują się z regdy na tych właśnie jej składnikach 6. Tymczasem, moim zdaniem, współczesna medycyna ludowa również mieści się w ramach medycyny komplementarnej, tworząc wraz z innymi jej formami zestaw uzupelniaj1{cy 5 Gwoli sprawiedliwości należy dodać, że w innym mIeJSCU A. Paluch (LibC'r;" Paluch, 1988, s. 151) dobitnie przeciwstawia się temu podejściu, wywodzącemu "ię z paradygmatu pozytywistycznego. a Mowa o opracowaniach ukazujących się w krajach zachodnich (np. Sern!l'us, 1987). �47 względem propozycji medycyny oficjalnej. W opracowaniach na temat medycyny ludovvej często zwraca się uwagę na rozmaite kanały informacji (np. dwory, klasztory, szkoły, literatura popularna), poprzez które dokonywał się w ciągu wieków przekaz nowych idei z zewnątrz. Zapomina ~ię jednak nieraz, że jest to proces ciągły, w dodatku wskutek rozwoju środków masowego przekazu i większej mobilności ludności ciągle przybierający na sile. Do mieszkal'lców miasteczek i wsi docierają zarówno, przekształcone w rozmaity sposób, idee i koncepcje medycyny oficjalnej, jak i nowinki na temat modnych w mieście metod leczenia komplementarnego. Trudno jest zatem "wypreparować" medycynę ludową z całości medycyny komplementarnej. Możemy starać się wydzielić elementy tradycyjne dla celów analitycznych, np. zastanawiając się nad pochodzeniem poszczególnych składników medycyny komplementarnej. N ależy jednak pamiętać, że są one ze sobą ściśle powiązane, składając się, w różnych proporcjach, na potoczną wiedzę i praktykę medyczną w rozmaitych środowiskach kulturowych. Przejdźmy teraz do omówienia stanu medycyny komplementarnej w Slesinie i okolicy. Jest to wstępne, ogólne opracowanie na podstawie obszernych materiałów, które są przedmiotem dalszych, wnikliwych badań. Slesin jest niewielkim miasteczkiem położonym 23 km na północ od Konina, na skraju rozległego Konińskiego Obszaru Przemysłowego, w pobliźu odkrywkowych kopalń węgla brunatnego, eksploatowanych od lat 60., elektrowni i huty aluminium. W związku z tym występuje tu daleko posunięta degradacja środowiska naturalnego. Duża część mieszkailców, szczególnie mężczyzn, jest zatrudniona w kopalniach i innych zakładach. Część ludności Slesina, a przede wszystkim okolicznych wiosek, zajmuje się rolnictwem, w samym Slesinie wiele osób trudni się handlem, usługami i rzemiosłem. Bliskość miasta i dojazdy do pracy sprzyjają nawiązywaniu szerszych kontaktów. Dawniej w takich kontaktach pośredniczyli głównie handlarze 9ierzem (Slesin był ważnym ośrodkiem handlu pierzem), w mniejszym stopniu również wędrowni sprzedawcy leków, jak mówiono, "jeżdżący z medycyną" po okolicznych wsiach. W ramach medycyny komplementarnej można z grubsza wydzielić medycynę "domową" praktykowaną w kręgu rodzinno-sąsiedzkim oraz segment reprezentowany przez rozmaitych specjalistów. Jednak w praktyce i w tym wypadku granice między wyróżnionymi działami są płynne. W Ślesinie np. na pograniczu między nimi praktykują kobiety zajml\jące się tzw. "mierzeniem", o czym będzie mowa niżej. W zespole potocznych przekonań medycznych ważne miejsce zajmują wyobrażenia na temat etiologii chorób. W znaczący sposób wpływają one na postawienie diagnozy i wybór metody leczenia. Do najczęściej �48 przywoływanych etiologii naturalistycznych 7 należy zbytnie ochłodzenie organizmu ("przeziębienie" traktowane zarówno jako przyczyna choroby, jak i jako sama choroba), zawianie ("zacugowanie"), dżwiganie ciężkich przedmiotów, złe uchwycenie dziecka, przelęknięcie (przyczyna padaczki), zakażenie (wskutek ukłucia jakimś brudnym przedmiotem), zarażenie się (powszechnie znane są różne choroby zakażne, ale raczej nie mówi się o bakteriach czy wirusach). Często wymienia się również zanieczyszczone powietrze ("złe", "zatrute") wskutek bliskości przemysłu, a także awarii w Czarnobylu ("promienie z Czarnobyla powodują raka"), a także nawozy sztuczne i skażoną przez nie żywność. Znacznie rzadziej spotyka się etiologie personalistyczne - tu należy przede wszystkim wiara w rzucanie uroków. Zazwyczaj twierdzi się, że dawniej spotykano wiele czarownic ("ciot") rzucających uroki, a teraz już ich nie ma; jednak część informatorów nadal wierzy w urok jako przyczynę niektórych chorób. Spośród wyróżnianych chorób warto wymienić kilka nie posiadających bezpośrednich odpowiedników w klasyfikacji biomedycznej, a więc należących do tzw. "chorób kulturowo zdeterminowanych". Są to między innymi "przełamanie" czy "przegibnięcie", o którym będzie jeszcze mowa; "oberwanie" spowodowane dżwignięciem ciężkiego przedmiotu, a objawiające się bólami brzucha i gorączką; "żganie" (kłucie w boku); "spadnięcie" czy "przeskoczenie" żyły (od nadwyrężenia); "wilk", który ma dotykać tylko mężczyzn, objawiający się krostami i bólami w odbycie i odbytnicy, spowodowany siedzeniem na czymś zimnym; kołtun dziś już nie spotykany, ale dobrze pamiętany, powodowany "ociotowaniem" 8. Niektóre z tych terminów, np. oberwanie albo przełamanie, używane są zarówno na określenie choroby, jak i jej przyczyny. Do najpopularniejszych domowych sposobów terapeutycznych należy leczenie ziołami. W każdym domu znanych jest przynajmniej kilka najpospolitszych ziół, jak lipa i rumianek (stosowane na przeziębienie), dziurawiec, mięta i siemię lniane (używane przy dolegliwościach przewodu pokarmowego). Jest to domena kobiet, które niekiedy jeszcze same zbierają zioła, choć w ostatnich latach coraz częściej kupowano je w aptece 9. Informacje o ziołach i ich stosowaniu uzyskuje się najczęściej od sąsiadek i znajomych, niekiedy od lekarzy albo z popularnych czasopism. Niektóre kobiety posiadają znacznie lepszą niż przeciętna znajomość ziół Podział na etiologie naturalistyczne i personalistyczne stosuję za G. M. Fo(1976). 8 Wyczerpujące informacje o kołtunie i jego analizę strukturalno-semiotyczną zawiera artykuł Z. Libery i A. Palucha (1988). 9 W ostatnich latach lekarze coraz chętniej zapisują leki ziołowe. 7 sterem �49 (twierdzą, że nauczyły się tego od matki czy od babki) i chętnie udzielają rad znajomym. Natomiast nie ma obecnie w Ślesinie i okolicy zielarzy-specjalistów, prowadzących działalność na szerszą skalę. Z innych metod szczególnie szerokie zastosowanie ma stawianie baniek w wypadku przeziębienia i innych chorób układu oddechowego. Metoda ta zresztą od pewnego czasu doczekała się ponownego uznania i jest zalecana przez lekarzy, także w Ślesinie. Dawniej stosowano również bańki cięte, służące ściągnięciu z organizmu "popsutej" krwi. Nadal jeszcze spotyka się przystawianie pijawek dla usunięcia "złej" krwi przy bólach zębów, dziąseł, puchnięciu nóg (pijawki można podobno kupić na targu w Koninie). Na bóle nerek i dolegliwości reumatyczne przykłada się kocią skórkę, przy tych ostanich stosuje się również zewnętrznie nalewkę ze spirytusu lub denaturatu na mrówkach. Na odmrożenia zaleca się smarowanie naftą i ogrzewanie nad ogniem miejsca odmrożenia, terpentyną smaruje się liszaje. To tylko kilka przykładów z dość obfitego zestawu metod domowych. Wspomina się takie, które wyszły już z użycia, np. odkażanie ran moczem ludzkim albo picie psiego sadła na gruźlicę. Wchodzą natomiast do repertuaru domowych środków nowe leki. Wydaje się, że okresowo występuje moda na pewne metody i środki lecznicze, pojawiająca się najpierw w mieście, później przenikająca także, różnymi kanałami informacji, do środowisk małomiasteczkowych i wiejskich i stopniowo zanikająca. W Ślesinie taką niemal już przebrzmiałą modą było stosowanie tzw. "grzybka chińskiego", hodowanego na mleku, zalecanego "na krążenie", "na żołądek". Nieco mniej znane były "kryształki japońskie", hodowane na wodzie z rodzynkami, stosowane między innymi na nadciśnienie i dolegliwości wątroby. Zaleca się także kit pszczeli (na serce, na przeziębienie), napój z soku z aloesu z winem i miodem (na wzmocnienie), nalewkę bursztynową (na serce). Za wskazane uważa się również noszenie ozdób z bursztynu, między innymi na bóle głowy i choroby tarczycy, oraz, mniej popularne z miedzi. Napotkano nawet w Ślesinie parę osób na własną rękę stosujących akupresurę, o której dowiedziały się od znajomych z miasta i z broszur. W 1990 roku, kiedy prowadzono badania, niezwykle popularne stały się w Polsce telewizyjne seanse terapeutyczne Anatolija Kaszpirowskiego. Również w Ślesinie wiele osób oglądało te seanse. Większość informatorów wierzyła w skuteczność i sensowność takiego leczenia ("lepszego niż operacje, trucie lekami"), nawet jeżeli im samym nie pomogło. Kilka osób potwierdziło przypadki wyleczenia siebie czy kogoś z rodziny z takich dolegliwości, jak bóle serca, bóle reumatyczne, niepłodność, moczenie się dziecka. ł Lud t. LXXIV �50 Leczenie magiczno-religijne, dawniej zajmujące bardzo ważne miejsce ludowej terapii, ma obecnie mniejsze znaczenie. Wspomina się czasem kobiety zajmujące się niegdyś zamawianiem, odczynianiem uroków (umiały to robić także "cioty", które same rzucały uroki). Spotyka się jeszcze sporadycznie informacje, że w przypadku uroku, kiedy np. bardzo boli głowa, należy otrzeć czoło rąbkiem koszuli. Ale generalnie resztki wiary w uroki manifestują się jedynie w zabiegach profilaktyo:nych zawiązywaniu czerwonych wstążek na płocie, przy łóżeczku niemowlęcia czy przy uprzęży konia. Rzadko już okadza się chorych, np. cierpiących na ból zęba, spalanymi wianuszkami z ziół, choć nadal jeszcze starsze lwbiety noszą te wianki do kościoła do poświęcenia w oktawę święta Bożego Ciała. Ze względu na bliskość słynnego sanktuarium J\'Iatki Bożej w Licheniu, mieszkańcy Ślesina i okolic często odwiedzają to miejsce pielgrzymkowe. Szczególnie chętnie jeżdżą tam na odpust w święto l\tlatki Boskiej Zielnej, 15 sierpnia. Odbywają również pielgrzymki do Częstochowy. Brak jednak informacji o konkretnych przypadkach wyleczenia chorób w miejscach pielgrzymek. Informatorzy twierdzą, że dawniej często zdarzały siC; cudowne wyleczenia. Większość nie wątpi w ich możliwość, jeżeli tylko chory gorąco się modli. Natomiast woda z cudownego źródła w pobliżu licheńskiego sanktuarium, czerpana przez wielu pielgrzymów, nie cieszy się prawdopodobnie szczególną popularnością wśród mieszkańców Ślesina. Większość twierdzi, że jest to zwykła woda i raczej nie może pomóc chorym. Bardziej popularna jest wiara w leczniczą moc św. Walentego, patrona chorych na padaczkę. 14 lutego wielu wiernych przybywa na odpust do kościoła w Ślesinie, gdzie jest ołtarz poświęcony św. Walentemu. Informatorzy utrzymują, że uzdrowił on już wielu chorych na padaczkę. Wśród lokalnych praktyków działających na polu medycyny komplementarnej najliczniejszą grup(~ stanowią wspomniane już kobiety zajmujące się "mierzeniem" (inaczej "namierzaniem"). Praktykują one w większości w kręgu rodzinno-sąsiedzkim, ale są i takie, nieliczne, które można uznać za specjalistki. Są one szerzej znane, z ich usług najchętniej się korzysta. "Mierzenie" to nazwa, którą określa się zarówno czynności diagnostyczne, jak i lecznicze, wykonywane jeżeli stwierdzi się tzw. "przełamanie" (inaczej "przegibnięcie" , "wywichnięcie"). Choroba ta występuje przede wszystkim u niemowląt i małych dzieci, ale może się zdarzyć i u osób dorosłych. Objawami rodzącymi podejrzenie o przełamanie u małego dziecka są: ciągły płacz, brak apetytu, podwyższona a nawet wysoka temperatura, niekiedy wymioty. Według informatorów lekarze często diagnozują taki stan jako przeziębienie albo zapalenie oskrzeli. Tymczasem nieleczone przełamanie, którego istotą jest to, że "kości w kręgosłupie ulegną przestawieniu lub wyleci dysk" (według słów jednej ze specjalistek), prowadzi w konsekwencji do kalectwa, powstania ga;·bu. VI �51 Mierząc stwierdza si~ naJplerw, czy dziecko jest rzeczywIscle "przegibnięte". Stosuje się trzy podstawowe sposoby. Pierwszy polega na zmierzeniu za pomocą bawełnianej chusty złożonej w pasek odległości między łokciami przy rozprostowanych ramionach. Następnie tą samą chustką sprawdza się, czy zmierzonej długości odpowiada obwód ldatki piersiowej dziecka. Jeżeli jest większy, dziecko jest przełamane. Leczenie polega na stopniowym, delikatnym dociąganiu chustki w celu wyróv,;nania obu odległości. Czasem wystarcza jeden zabieg, czasem powtarza siE;go przez kilka kolejnych dni. Drugi sposób mierzenia przeprowadza się sp;-awdzając, czy osobie mierzącE:~juda się u leżącego na plecach dziecka dotknąć lewy łokieć do prawego kolana i prawy łokieć do kolana lewego. Jeżeli nie -trzeba stopniowo, bez użycia siły dociągnąć. Stosując trzeci sposób próbuje się u dziecka leżącego na brzuchu dotknąć piętą miejsca zgięcia rączki w nadgarstku, również "na krzyż" (według innej wersji: piętą do łokcia). Dociągnąć należy bardzo delikatnie, bo jeśli ktoś "nie ma czucia w rękach", może zaszkodzić dziecku, które nie ma jeszcze twardych kości. U dorosłych "wywichnięcie" występuje rzadziej w kręgosłupie albo w łopatce, wskutek urazu, przewrócenia, dŹ\vigania. Stosuje się wówczas namierzanie w pozycji siedzącej, tak by chory dotknął prawym okiem lewego kolana i odwrotnie. Informatorzy powszechnie wierzą w skuteczność opisanego leczenia przełamania. Twierdzą, że leczenie stosowane przez lekarzy jest nieskuteczne. Według jednej ze specjalistek, zajmującej się od 25 lat mierzeniem, jest ono obecnie bardzo popularne w miasteczku i okolicznych wsiach, przy czym wciąż poszerza się krąg kobiet znających tę technikę. Dawniej było ich znacznie mniej, ale były to znakomite specjalistki, o dużym autorytecie, przekazujące swe umiejętności córkom albo synom. Teraz coraz więcej matek uczy się podstaw mierzenia u specjalistek i same stosują tę metodę u swoich dzieci. Mierzenie można uznać za rodzaj fizykoterapii, pośredni między nastawianiem kości i masażem (przy stosowaniu pierwszego z opisanych sposobów). W niektórych przypadkach po zabiegu przeprowadza się oddzielnie masaż. Specjaliści od nastawiania kości cieszą się szczególną popularnością wśród ludności. Zwani są na ogół kręgarzami. Informatorzy wspominają kilkoro, już nieżyjących, ale najsłynniejszy był niewątpliwie zmarły przed kilku laty Matusz spod Konina. Nastawiał złamania, zwichnięcia, wstawiał wypadnięte kręgi. Jego działalność kontynuują obecnie syn i wnuczka. Wielu informatorów (w różnym wieku) i członków ich rodzin leczyło się u Matusza. Niemal wszyscy wypowiadają się pozytywnie o jego umiejętnościach, twierdzą, że nastawiał lepiej niż lekarze 10. 10 Tylko j2dna informatorka powołała się na odmienn;ł opinię swojego kolegi pracującego na oddzi?le fl'habiliti',cji szpitala w Koninie. Twierdzi on. że wi:,,3a �52 Wśród innych praktyków należy wymienić kilku specjalistów łączących zdolności różdżkarskie, bioenergoterapeu tyczne i znajomość ziół. Jeden z nich, mieszkaniec Ślesina, zmarł przed 6 laty, ale nadal jest dobrze pamiętany. Był z zawodu ślusarzem, a odkrył swe zdolności dzięki zajmującemu się leczeniem niekonwencjonalnym ksiqdzu z Izbicy Kujawskiej. Wykrywał choroby posługując się wahadełkiem, leczył dotykiem, zalecał różne zioła. Od księdza z Izbicy zapożyczył przepis na leczenie raka hubą brzozową, korzystał również z książek na temat leczniczych właściwości ziół. W okolicy Ślesina (Sompolno, Przystronie) działają nadal specjaliści tego rodzaju, jeden od 15, drugi od 4 lat. Ten ostatni twierdzi, że pacjenci przyjeżdżają do niego z całej Polski, a nawet z zagranicy. Utrzymuje, że jest w stanie wyleczyć wszystkie choroby, łącznie z rakiem i potrafi zatrzymać postępy AIDS. Podkreśla jednak kluczowe znaczenie wiary chorego w wyleczenie. Ponadto w wiosce tuż pod Ślesinem praktykuje radiesteta (z zawodu mechanik), zajmujący się od 2 lat produkcją żywej i martwej wody. Nauczył się tego z rozmaitych książek i broszur, sprzedaje wodę ludziom z okolicy i udziela porad. Inny specjalista, ślusarz ze Ślesina, od niemal 20 lat zajmuje się pszczelarstwem i leczy produktami pszczelimi - miodem, kitem i mleczkiem pszczelim 11. Ponadto na niewielką skalę leczy schorzenia reumatyczne ukłuciami pszczół, przeprowadzając długotrwałą, 3-6 miesięczną kurację. Podsumowując, dla lokalnych specjalistów medycyny komplementarnej leczenie jest zajęciem dodatkowym, nie są oni pełnymi profesjonalistami. Za swoje usługi na ogół nie biorą pieniędzy (na przykład kobiety zajmujące się mierzeniem) albo biorą "co łaska" (jak Matusz), bądź pobierają tylko opłaty za produkty lecznicze (żywa i martwa woda, produkty pszczele). Jeżeli któremuś szczególnie zależy na pieniądzach, opinia mieszkańców ocenia go bardzo krytycznie. Interesujące są drogi, które prowadzą specjalistów do rozpoczęcia praktyki. W wypadku umiejętności raczej technicznych, manualnych, jak mierzenie czy kręgarstwo, mamy do czynienia z przekazem międzypokoleniowym w ramach rodziny. Inaczej jest ze specjalnościami, które wymagają posiadania specjalnej "mocy" (jak różdżkarstwo czy bioenergoterapia). Momentem kluczowym jest tu odkrycie, zwykle nagłe i przypadkowe, posiadanej siły przez samego praktyka lub kogoś z zewnątrz. Interesujący jest jeden przypadek objawienia we śnie i nakazu leczenia ze strony istoty nadprzyrodzonej ludziom Matusz zaszkodził. Podobno na oddziale rehabilitacji często przeprowadza się operacje poprawiające "robotę" Matusza. 11 Mleczka pszczelego pozyskuje tak mało, że leczy nim tylko żonę chorą na serce. �53 TlTatkiBoskiej. Warto podkreślić otwarcie tych specjalistów na kontakty zewnętrzne - związki z kołami radiestetów, udział w kursach, korzystanie z różnych publikacji. Lekarze medycyny oficjalnej w Ślesinie 12 są nastawieni pozytywnie, przynajmniej do niektórych metod medycyny komplementarnej, w szczególności do stosowania ziół i do rnierzenia. Jedna ze specjalistek od namierzania twierdziła, że spotyka się nawet z pochwałami ze strony lekarzy. Mieszkańcy z kolei chętnie korzystają z usług miejscowej służby zdrowia, którą oceniają na ogół pozytywnie, postulując jedynie zatrudnienie lekarzy o pewnych nie reprezentowanych tu specjalnościach. Ludność nie widzi sprzeczności między systmem medycyny oficjalnej a medycyną komplementarną, nie traktuje ich alternatywnie. Ta druga jest faktycznie komplementarna w stosunku do pierwszej. Korzysta si(~ po prostu z całej gamy możliwości poprawienia stanu zdrowia. Sama medycyna komplementarna jest złożoną, synkretyczną całością, w której można dostrzec z jednej strony kontynuację tradycyjnych, ludowych przekonań i praktyk, z drugiej - nowe, w różny sposób przetworzone elementy pochodzące z rozmaitych źródeł, przekazywane przez wiele kanałów informacyjnych. Jest zatem zmienna i dynamiczna. LITERATURA Foster G. M. etiologies in non-Western medical systems, "American Anthropologist", vol. 78, no. 4, s. 773-782. Libera Z., Paluch A. 1983 Ethnomedicine and the plica, w: S. Szynkiewicz [ed.], Poland at the 12th Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wrocław, s. 149-160. Paluch A. 1976 Disease 1979 Badania nad lecznictwem w: Z. Jasiewicz W. nie, Piątkowski 1984 Naturalnc 1988 Lecznictwo sposoby ludOWym [red.], Funkcje społeczne Wrocław, leczenia, niemedyczne 11) Polsce Polsce U) 11) i ich współczesne etnologii, Poznań, znacze- s. 85-92. Nauka dla Wszystkich, nr 384. XX wieku, Wrocław, Nauka dla Wszystkich, nr 418. Sermeus G. 1987 Altcrnative medicine in Europe, Brussels. Sharma U. 1990 Complemcntary medicine and medical social anthropology niepublikowancgo referatu wygłoszonego podczas I Konferencji Association of Social Anthropologists w 1990 r.l, 12 W Ośrodku Zdrowia i w Slesinie przyjmuje nekolog, 2 stomatologów i 1 felczer. 3 internistów, (maszynopis European 2 pediatrów, ] gi- �54 Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej w., Warszawa. XIX Topolski J. 1973 Dyrektywa menty racjonalizowania marksistowskiej Tylkowa D. 1990 Medycyna czesność, ludowa Wrocław, działań metodologii w kulturze Biblioteka wsi ludzkich, h1LmanistlJki, Karpat Etnografii w: J. Kmita [red.]. ElePozna,'l, s. 222-236. Tradycja nr 42. Polskich. Polskiej, i wspót- Dunuta Penkala-Gawęcka COMPLEMENTARY MEDICINE IN POLAND A;\~D ~TS RE:SEARCH (Summary) The article consists of two parts. The first presents the development and status quo of complementary medicine in Poland and the beginnings of its research. The second part is an initial account of the research on complementary medicine conducted in 1990 by the author and a group of ethnography students in Slesin, a small town in eastern Wielkopolska, and in the vicirilty of Slesin. The author presents popular medical knowledge and practice which make part of the "domestic" complementary medicine, practised by families and their neighbours. It consists of the traditional folk elements as well as new. elements which are transformations of certain ideas of official medicine or borrowings from trends of complementary medicine fashionable in towns. The article also discusses another branch of complementary medicine represented by different specialists: chiropractors (traditional specjalization) as well as dowsers, bioenergetics therapists and other persons who practise treatment forms that are new in the community under study. Women dealing in the so-called "measuring", part of whom can be regarded as specialists, are on the borderline of these domains. Complementary medicine is very popular and, at the same time, it makes no alternative to the official medicine. People willingly avail themselves of both. Furthermore, doctors have a positive attitude to, at least, some types at complementary medicine. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c2fa9d5f64cb58000d980da93ddb150a.pdf 721cdcdc70e2e590886d696f7bb52805 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2110 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource medycyna ludowa medycyna komplementarna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1959 Title A name given to the resource Medycyna ludowa i komplementarna w polskich badaniach etnologicznych / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.169-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Instytut Etnologii i Antropologij Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań MEDYCYNA LUDOWA I KOMPLEMENTARNA W POLSKICH BADANIACH ETNOLOGICZNYCH Artykuł wymaga wprowadzenia pewnych wstępnych uściśleń. Po pierwsze, nie aspiruję do pełnego, szczegółowego przedstawienia dziejów polskich badań nad medycyną ludową. Nie byłoby to zresztą możliwe w ograniczonych ramach tekstu. Celem artykułu jest raczej scharakteryzowanie głównych wątków przewijających się w tych badaniach, ich zmienności i kontynuacji, poszukiwanie źródel niektórych ujęć obecnych we współczesnych polskich opracowaniach etno medycznych, a także wskazanie pewnych, wartych głębszych studiów, obszarów badawczych. Tylko kilka wybranych prac przedstawię bliżej, nie opisując wszakże szczegółowo ich zawartości, a raczej, z jednej strony, specyfikę podejścia, z drugiej - w<!tki kontynuowane później i rozwijane. Po drugie, opracowania etnologiczne z tego zakresu trudno ściśle oddzielić od socjologicznych, etnofarmakologicznych czy historyczno-medycznych. Wiadomo, że w początkowym okresie rozwoju polskiej etnologii wiele prac dotyczących medycyny ludowej pisali lekarze i przyrodnicy. Obecnie medycyna komplementarna jest przedmiotem zainteresowania szeregu dyscyplin pokrewnych etnologii. Etnomedycyna czy antropologia medyczna jest usytuowana w "strefie pogranicznej" między etnologi:ł i innymi naukami społecznymi oraz dyscyplinami przyrodniczymi. Toteż będę wzmiankowała również prace autorów, którzy nie są z wykształcenia etnologami, ale ich wkład jest cenny dla rozwoju badań etnomedycznych. Po trzecie, niezbędne jest wstępne wyjaśnienie (sądzę, że dalszy tok wykładu pełniej wyjawi moje intencje) zamieszczenia w tytule terminów "medycyna ludowa" i "medycyna komplementarna". Najkrócej rzecz przedstawiając, polskie badania etnologiczne z interesującego nas zakresu koncentrowały się na medycynie ludowej. Współcześnie jednak ów przedmiot przekształcił się; trudno obecnie wyizolować medycynę ludową z szerszego zespołu przekonań i praktyk medycznych spoza oficjalnej nauki medycznej, zespołu, który określam jako medycynę komplementarną. * * * �170 We wczesnym okresie polskich badań nad medycyną ludową wyrazme zaznaczony był ich cel praktyczny. Mniej więcej od połowy XIX wieku coraz częściej podejmowali ten temat lekarze, którzy wskazywali na pożytki wypływające ze skrupulatnego zbadania "przesądów" z zakresu lecznictwa i znalezienia sposobów ich wykorzenienia. Powstawało wiele drobnych, przyczynkarskich opracowań, publikowanych w rozlicznych pismach medycznych i przyrodniczych Uak: "Przegląd Lekarski", "Gazeta Lekarska", "Przegląd Farmaceutyczny", "Przyrodnik"), opisujących głównie postacie i działalność znachorów, wierzenia i praktyki magiczne, a także ludowe ziołolecznictwo. Szerzej zakrojoną pracę, O przesądach lekarskich ludu naszego, opublikował w 1845 roku M. Zieleniewski (był to wyciąg z jego rozprawy doktorskiej z zakresu medycyny). Stosunkowo wyczerpująco przedstawia on przekonania i praktyki medyczne, dzieląc je na profilaktyczne i terapeutyczne. Odwołuje się skrupulatnie do źródeł pisanych, z których korzystał, natomiast nie dokumentuje pochodzenia materiałów, które sam zebrał, stanowiących podstawę pracy. Głównym celem autora nie jest jednak dokumentacja ludowych praktyk medycznych; opisanie owych "przesądów lekarskich", ich poznanie, wskazanie źródeł, ma pomóc w znalezieniu "środków do ich usunienia", bo przecież "lud, który je dotąd uroczystą czcią osłania ( ... ), najwięcej z nich cierpi" (Zieleniewski, 1845, s. 13). M. Zieleniewski zwraca ponadto uwagę na inny jeszcze pożytek płynący z badania tych "przesądów" l -- może być ono pomocne dla poznania dziejów medycyny. Zgodnie z ewolucjonistycznym założeniem (na które autor wprost nie powołuje się), dają one wyobrażenie o "pierwszych zawiązkach medycyny" (tamże, s. 12 - 13). Ten motyw przewija się w szeregu XIX-wiecznych opracowań etnograficznych, między innymi w naj pełniejszej pracy na temat polskiej medycyny ludowej powstałej w tym okresie, autorstwa M. Udzieli (1891), również lekarza. W medycynie ludowej, w tym ujęciu, kryją się "zapatrywania naszych przodków", które "... zachowały ( ... ) pierwotną czystość, nieskażoną naleciałościarni" (M. Udziela, 1891, s. 5, 7). Praca Udzieli zasługuje na szczególną uwagę ze względu na dobre udokumentowanie źródła materiałów, pochodzących zarówno z szeroko wykorzystanych opracowań opublikowanych, jak i (w mniejszym stopniu) z badań własnych autora. Inaczej niż Zieleniewski, Udziela używa terminu "medycyna ludowa", a "przesądy lecznicze" znalazły się dopiero w drugiej części tytułu, poza tym rzadko pojawiając się w tekście. Jednak Udziela podkreśla często także szkodliwość różnych przekonań, praktyk, stosowanych leków, a szczególnie działalności 1 Jest to wątek poboczny; autor stara się przede wszystkim zrealizować zalecenie Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, "aby opisać przesądy ludu naszego, pod jakimkolwiek względem nauki lekarskiej dotyczące; wskazać o ile można ich początek i źródło z którego l prawdopodobieństwem wypłynąć mogły i podać środki do ich usunicnia" (Zieleniewski, 1845, s. V). �171 "pokątnych lekarzy", czy "doktorów ludowych" (tamże, s. 43 - 49). Sceptycznie odnosi się do przekonania niektórych lekarzy i etnografów o możliwości wykorzystania pewnych elementów medycyny ludowej w medycynie naukowej 2. Ale i on (tamże, s. 6) pisze, że u wszystkich ludów obok środków, "które są wynikiem sił nadprzyrodzonych", które ściśle wiążą się z religią, są też jakieś środki lecznicze mniej lub bardziej skuteczne. Ten wątek wyraźnie uwidacznia się w polskiej literaturze etnograficznej traktującej o medycynie ludowej i nie stracił popularności do dziś. Do upowszechnienia tego podejścia niewątpliwie przyczyniła się postawa niektórych szanowanych przedstawicieli świata lekarskiego z końca XIX wieku, którzy głosili potrzebę zastosowania w oficjalnej medycynie środków medycyny ludowej. Jak podaje K. Moszyński (1967a, s. 176)" W. Niemiłowicz, b. profesor uniwersytetu lwowskiego, dał z pewnością wyraz przekonaniom bardzo wielu współczesnych sobie lekarzy i teoretyków medycyny w swej odezwie z r. 1893, nawołującej do zbierania wiadomości z zakresu lecznictwa chłopów, uważając, iż zgromadzone dane przyniosą pożytek nie wyłącznie dla etnografii, ale i w ogóle dla <cierpiącej ludzkości>" 3. Moszyński zauważa, że te zawodne nadzieje doprowadziły jednak do stworzenia cennej dokumentacji medycyny ludowej. Tworzyli je zarówno medycy i przyrodnicy, jak i etnografowie. Zainteresowanie medycyną ludową wynikało więc z innych już motywacji niż uprzednie dążenie do wytępienia przesądów. Obydwa zresztą omówione wątki mieszczą się doskonale w ramach pozytywistycznej nauki XIX wieku. W istocie, można je traktować nie jako przeciwstawne, ale mieszczące się w ramach jednego schematu. Zgodnie z ewolucjonistycznym paradygmatem, rozwój prowadził od "prymitywnych", "przesądnych" przekonań i praktyk leczniczych, przez protonaukowe, aż do współczesnej medycyny naukowej. Podejście to określane jest w literaturze jako empirycystyczne bądź racjonalistyczne (por.: Good, 1994, s. 29-47). Można dodać, że tendencja do poszukiwania w ludowej medycynie "racjonalnego jądra" jest dobrym przykładem zjawiska określanego jako mityzacja kultury ludowej, które dostrzegli i opisali współcześni badacze (Robotycki, Węglarz, 1983; Stomma, 1986). Zresztą zjawisko to, ci rebours, można obserwować również w pierwszej z omówionych postaw. Jak wspomniałam już, przedstawiając prace Zieleniewskiego i Udzieli, badacze tego okresu doszukiwali się w medycynie ludowej świadectw odległej przeszłości, wskazywali na jej nieskażony charakter. Takie podejście zgodne 2 M. Udziela (1891, s. 41 -42) krytycznie ocenia wypowiedź 1. Grajnerta (1880), podkreślającego przede wszystkim skuteczność stosowanych w medycynie ludowej ziół. 3 Według odezwy tej: "Lud nasz tak hojnie obdarzony zmysłem spostrzegawczym, liczne porobi! odkrycia, potrzebne mu w użyciu codziennym; liczne wynalazł leki i praktycznie je wypróbował, a obecnie potrzeba by tylko naukowych badań, aby te skarby dla dobra ogółu zebrać i ułożyć, aby krytycznie zhadać wartość rzeczy i w naukowym je świetle przedstawić" (za: Moszyński. 1967. s. 176). �172 było z generalnym stanowiskiem XIX-wiecznych ludoznawców wobec kultury ludowej, podkreślających archaiczność, trwałość, niezmienność elementów do niej należących. Mechanizmy owej "podstawowej" mityzacji, która sama w sobie okazała się nadzwyczaj trwała, przedstawili szczegółowo współcześni badacze (np. Stomma, 1986; K. Piątkowski, 1994). Warto jednak zwrócić uwagę, że w konkretnych analizach autorzy prac o medycynie ludowej dostrzegali nieraz przejawy jej dynamiki. Wzmianki o tym świadczące znajdujemy na przykład, jakby wbrew generalnym konstatacjom autorów, w omówionych wyżej opracowaniach. Zieleniewski (1845, s. 69) pisze, że " ... wiele przesądów od najdawniejszych czasów w książkach zawartych, między lud weszło, i że tym sposobem same księgi stały się źródłem częścią dla nowych przesądów, częścią rozpowszechniały dawniejsze"4. Udziela (1891. s. 23, 41) podaje przykłady pojęć zaczerpniętych z medycyny oficjalnej, wskazuje również na pochodzenie szeregu ludowych leków, zapożyczonych ze starych zielników, kalendarzy i innych książek, często za pośrednictwem dworu. Warto dodać, że autor zauważa, iż jest to proces dwukierunkowy. Cytuje opinię A. Podbereskiego (1880): "Trudno jest odróżnić leki dworsko-szlacheckie od ludowych, albowiem z dworu przez sługi rozchodzą się one na wieś do znachorek i odwrotnie od znachorek dostają się do dworu, skąd znowu wracają między lud, mniej lub więcej zmienione" (M. Udziela, 1891, s. 41). Z kolei J. Rostafiński (1885, s. 2 - 3), twierdzi, że ziołolecznictwo ludowe wywodzi się z literatury popularnej, a niewiele czy zgoła nic nie zostało w nim z pierwotnych wyobrażeń 5. Różne, jak starałam się pokazać, były przesłanki, które skłaniały badaczy w XIX wieku do gromadzenia materiałów z zakresu medycyny ludowej. Faktem jest jednak duże zainteresowanie w tym okresie ową dziedziną. Opracowania jej dotyczące miały przede wszystkim charakter dokumentacyjny i do dziś pozostają cennym źródłem do badań etnomedycznych. Były to zwykle drobne przyczynki. Często dotyczyły pojedynczej wsi, parafii albo powiatu, omawiały wybraną chorobę i sposoby jej leczenia, czy też poświęcone były poszczególnym metodom i środkom leczniczym. Wśród tych ostatnich przeważały opracowania dotyczące leków ziołowych, ale szereg prac dotyczył także odczyniania uroków, formuł zamawiania. Interesujące i wartościowe jako źródło są zapisy relacji znachorów. Opracowania dotyczące medycyny ludowej ukazywały się na łamach takich pism, jak "Lud", "Wisła", "Zbiór Wiadomości 4 Jednakże autor we wstępie podkreśla, że starał się owe obce naleciałości pomijać, by przypadkiem "przesądów nicrodzimego pochodzenia naszemu ludowi nie przypisać". 5 J. Burszta (1967, s. 4(0) pisze, że: "... etnograficzne dane terenowe świadczą, że sens ludowych praktyk i przesądów, związanych z określonymi ziołami i roślinami używanymi w lecznictwie, nie różni się zbyt wiele od tych, jakie ukazane są w opracowaniu J. Roslafińskiego. Świadczy to niewątpliwie o wpływach tej literatury na lecznictwo ludowe, a może tcż i o czerpaniu przez autorów wprost z wiedzy ludu. �173 do Antropologii Krajowej", "Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", a także we wzmiankowanym wyżej czasopiśmiennictwie medycznym i przyrodniczym oraz w popularnych tygodnikach i miesięcznikach (np. "Tygodnik Ilustrowany", "Przyjaciel Ludu", "Wędrowiec") i prasie codziennej. Materiały z tego zakresu można również znaleźć w ogólniejszych pracach etnograficznych, np. Ł. Gołębiewskiego, Lud polski. Jego zwyczaje, zabobony, wierzenia (1830), R. W. Berwińskiego, Studia o guslach, czarach, zabobonach i przesądach leczniczych (1862) oraz w Dziełach wszystkich Oskara Kolberga. Wiadomości o medycynie ludowej zawierają ponadto niektóre monografie regionów i wsi (np. M. Federowski, 1888; S. Udziela, 1902). Niewiele było obszerniejszych prac w całości poświęconych medycynie ludowej: oprócz przedstawionych już dzieł Zieleniewskiego i M. Udzieli (pracę tego ostatniego można uznać za pierwsze w tym okresie opracowanie syntetyczne), należy wymienić wartościowy zbiór autorstwa 1. Talko-Hryncewicza Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej (1893)6 oraz J. Rostafińskiego Zielnik czarodziejski, lj. zbiór przesądów o roślinach (1885), do dziś wykorzystywany jako cenne źródło przez polskich etnofarmakologów. Zakres terytorialny opracowań obejmuje różne regiony Polski, ale najwięcej chyba materiałów zgromadzono na terenie Galicji i kresów wschodnich. Charakterystyczny jest zastosowany przez autorów układ prac. Punktem wyjścia są z reguły choroby, uporządkowane z grubsza zgodnie z ówczesną klasyfikacją medyczną. Przy poszczególnych chorobach omawia się środki i metody lecznicze. Zieleniewski (1845) zastosował prosty podział, także zapożyczony z nauki medycznej, na przekonania i praktyki (w jego terminologii "przesądy") związane z zachowaniem zdrowia oraz z leczeniem chorób. To, co nie zmieściło się w odpowiednich dwóch rozdziałach, omówił w oddzielnym, trzecim (np. "pomór", zwyczaje związane ze śmiercią). Natomiast w późniejszym dziele M. Udzieli (1891) występuje układ, który - z różnymi modyfikacjami, bardziej lub mniej rozbudowany -- przewija się w licznych pracach na temat medycyny ludowej. Autor wyodrębnia: choroby mózgu, nerwów i zmysłów; choroby narządu oddechowego; choroby narządu trawienia, moczowego i płciowego; choroby skóry;"cierpienia chirurgiczne" i narządu ruchowego oraz Gako równorzędne z powyższymi) rozdziały: ciąża, poród, połóg; wiek dziecięcy i choroby dzieci; śmierć, zwłoki i pogrzeb. Z takiego podziału wynikają nieuniknione trudności (uświadamiane bądź nie) z zakwalifikowaniem poszczególnych chorób, a zwłaszcza tych, które nie mają odpowiedników (albo ścisłych odpowiedników) w nozologii medycznej. W wypadku Udzieli (1891, s. 158-159,171,178-187,226-234) przejawia się to np. 6 Jest to obszerna. solidnie przygotowana praca, w której Talko-Hryncewicz wykorzystał nie tylko literaturę etnograficzną, ale i takie źródła, jak rozmaite notatki w czasopismach i kalendarzach oraz informacje zbierane dla autora przez lekarzy, aptekarzy, księży działaj<lcych na wsi. �174 w zaliczeniu do "chorób narządu trawienia, moczowego i płciowego" takich dolegliwości, jak "morzysko" (skutek duszenia przez zmorę), "przełamanie", zimnica (febra 7), a do "cierpień chirurgicznych i narządu ruchu" - róży i krost. Dodać należy, że we wstępnej części pracy, przed omówieniem poszczególnych chorób, autor zamieścił rozdziały dotyczące przekonań o przyczynach chorób, ogólnych koncepcji leczenia oraz o "doktorach ludowych". Uprzedzając dalsze rozważania, można zasygnalizować trwałość pewnych wątków, które pojawiły się i rozwinęły w polskich badaniach nad medycyną ludową XIX i początku XX wieku. * * * W okresie międzywojennym zainteresowanie medycyną ludową znacznie się zmniejszyło. Zapewne przyczyniło się do tego osłabienie pozytywistycznej wiary w korzyści, jakie może odnieść medycyna oficjalna ze studiów nad lecznictwem ludu. Pojawiały się nadal drobne przyczynki w popularnych pismach, takich jak "Orli Lot", "Kurier Literacko-Naukowy", w regionalnych wydawnictwach w rodzaju "Ziemi Nadnoteckiej" czy "Zarania Śląskiego". Niewiele było jednak poważniejszych opracowań. Do takich można zaliczyć prace dotyczące roślin leczniczych: A. Fischera, Ro.Wny w wierzeniach i ohrzędach ludu polskiego (1929), S. Udzieli, Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego (1931) oraz J. W. Szulczewskiego, Rośliny w mianownictwie, przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego (1932). Nieco informacji o ludowej medycynie można znaleźć w podręcznikach etnografii polskiej (Fischer, 1926; Poniatowski, 1932). Próbą syntezy była obszerna praca H. Biegeleisena, Lecznictwo ludu polskiego (I 929). Mimo ambicji autora, zestawiającego bogaty materiał dotyczący nie tylko Polski, ale i innych krajów europejskich, a nawet niektórych pozaeuropejskich, nie jest to wiarygodne źródło (brak dostatecznej dokumentacji), a wywody genetyczne nie są przekonujące. Dla ułatwienia korzystania z rozrzuconych (dość chaotycznie) w tekście danych, J. Obrębski (1931) opracował osobny indeks. Najwięcej wniósł w tym okresie w badania nad omawianą dziedziną K. Moszyński (1963; wyd. 1, 1939). Obszerny rozdział Kultury ludowej Słowian dotyczący medycyny ludowej jest doskonałym źródłem, syntetyzuje materiały dotyczące Słowiańszczyzny, a ponadto zawiera wiele ogólniejszych, interesujących przemyśleń autora o cechach ludowej medycyny. Moszyński (1963, s. 175 - 176) podkreśla, że jest ona swoistym działem kultury, który szczególnie trudno poddaje się zabiegom klasyfikacyjnym. Nie można jej zaliczyć do "kultury technicznej", bo przedstawia "bardzo ścisły splot składników technicz7 Dodać trzeba, że M. Udziela (1891, s. 178) zauważa, iż pod nazwą ,,febra"]ud rozumic wiele różnych chorób, którc łączą się z występowaniem dreszczy. �175 nych z magicznymi, a nieraz i kultowymi", nie możliwy do rozdzielenia. Autor zauważa przy tym, że istotna jest nie tylko forma zabiegu leczniczego, ale przede wszystkim jego podmiotowa treść, a tę większość źródeł pomija. Wspominałam już wypowiadany przez Moszyńskiego sąd o złudności nadziei na znalezienie w lecznictwie ludowym "skarbów", które mogłaby wykorzystać medycyna naukowa. Przypadki takie są, jego zdaniem, rzadkie. Opisuje zjawisko mityzacji (nie używając, oczywiście, tego słowa) ludowego lecznictwa: ". ..nawet profesorzy uniwersytetów ogłaszają w ciągu ostatnich jeszcze dni medycynę ludową za <głęboką skarbnicę wiedzy lekarskiej), choć w gruncie rzeczy jest ona olbrzymim chaotycznym bric-a-brac'iem, wśród którego cenne rzeczy zajmują stosunkowo bardzo niewiele miejsca" (Moszyński, tamże, s. 232). Moszyński jednak nadal podtrzymuje XIX-wieczny podział zabiegów terapeutycznych na racjonalne i irracjonalne (którego punktem wyjścia jest paradygmat medycyny), mimo że zauważa, iż to, co jest bezwartościowe dla medycyny naukowej, nie jest takie dla ludu. W dziele Moszyńskiego medycyna została omówiona w ramach wiedzy ludowej. Przy wspomnianych trudnościach klasyfikacyjnych jest to na pewno lepsze wyjście niż wtłaczanie jej w obręb "kultury technicznej". Materiał pogrupowany jest w ustępy dotyczące chorób i ich nazw, przyczyn chorób (te Moszyński podzielił na nadprzyrodzone i przyrodzone), profilaktyki oraz terapii, z wyróżnieniem zabiegów leczniczych i leków. Autor odstąpił więc, z korzyścią dla pracy, od stosowanego już rutynowo omawiania całego materiału "według chorób". * * * W polskiej literaturze etnograficznej powstającej po II wojnie światowej nurt badań nad medycyną ludową nie jest reprezentowany szczególnie bogato. Przeważają przy tym prace, które są w prostej linii kontynuacją tradycyjnego etnograficznego podejścia do tej dziedziny. W czasopismach takich, jak "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", "Opolski Rocznik Muzealny", "Łódzkie Studia Etnograficzne" ukazują się artykuły omawiające lecznictwo ludowe w jakimś regionie, powiecie albo jednej czy kilku miejscowościach (na przykład: Jastrzębski, 1961; Hajówna, 1966; Jakubowska, 1966; Olszowy, Tylkowa, 1968; Pawłowska, 1972; Szychowska-Boebel, 1978; Dłużewska, 1983). Inne teksty opisują wybrane techniki terapeutyczne, na przykład upuszczanie krwi (Kisielewska, 1966), leczenie gliną (Czubala, 1984), bądź też prezentują pojedynczą chorobę i sposoby jej leczenia (Nowakowski, 1979). Ten ostatni temat podjęli również w nowszych, interesujących artykułach A. Paluch i Z. Libera. Pierwsza z tych prac dotyczy kołtuna (Libera, Paluch, 1988), druga - suchot (Paluch, 1994). Wyniki studiów nad roślinami leczniczymi znajdujemy między innymi w gruntownych opracowaniach M. Henslowej (1962; �176 1972; 1976), traktujących zresztą szerzej o wiedzy ludowej o roślinach. Duży wkład w badania nad roślinami w medycynie ludowej wniósł A. Paluch, który opublikował szereg prac z tego zakresu, także o charakterze popularyzatorskim (między innymi: Paluch, 1984; 1989; Libera, Paluch, 1993). Nieco informacji o medycynie ludowej zamieszczono w różnych monografiach regionalnych (albo poszczególnych wsi), ale często ta dziedzina kultury ludowej bywała pomijana albo przedstawiana bardzo skrótowo. Wyjątkiem jest Kultura ludowa Wielkopolski, w której temat ów został potraktowany wyczerpująco w artykule autorstwa J. Burszty (1967); szerzej omówiła również medycynę ludową D. Tylkowa w ramach monografii kultury ludowej Beskidu Śląskiego i Beskidu Sądeckiego (Tylkowa, 1984; 1985). W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych opublikowano także oddzielne monografie regionalne medycyny ludowej: B. Szychowskiej- Boebel, Lecznictwo ludowe na Kujawach (1972) i D. Tylkowej, Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich (1989). Prace z omawianego zakresu oparte są z reguły na rzetelnej dokumentacji etnograficznej i mają dużą wartość źródłową. Omówię pokrótce trzy wymienione wyżej opracowania monograficzne, zwracając szczególną uwagę na niektóre, istotne moim zdaniem, wątki pojawiające się również w innych publikacjach. Monografia wielkopolskiego lecznictwa ludowego, autorstwa J. Burszty, to praca solidna, znakomicie udokumentowana i wnosząca wiele interesujących przemyśleń. Odwołują się do niej często inni autorzy piszący o medycynie ludowej. J. Burszta szeroko przedstawił historyczne źródła polskiego lecznictwa ludowego, wskazując szczególnie na silny wpływ literatury popularnej XVI - XVłII wieku, z której liczne motywy przedostawały się, różnymi drogami, do środowisk wiejskich. Oddziaływania te jeszcze bardziej nasiliły się w XIX wieku, kiedy ukazywały się coraz częściej rozmaite wydawnictwa kierowane specjalnie do ludu. Jak pisze Burszta (1967, s. 401), w lecznictwie ludowym "nie da się ( ... ) oddzielić treści przejętych z zewnątrz od tych, które ukształtowały się w obrębie doświadczeń życiowych wielu pokoleń wsi". W układzie pracy wyróżnione zostały poglądy etiologiczne (podzielone na kosmiczne, przyrodnicze i demonologiczno-magiczne, do których autor dołączył naturalistyczne); magia w lecznictwie ludowym; lecznictwo domowe (tu omówione zostały roślinne i inne środki lecznicze); "ludzie leczący", czyli "lekarze ludowi"; wreszcie podsumowanie zatytułowane "od medycyny ludowej do współczesnej". Autor wnikliwie przedstawił charakterystyczne cechy lekarzy ludowych i ich praktyk, włączając również dane o miejskich znachorach, których wpływy sięgały przecież także na wieś. Nie izoluje zatem sztucznie tego, co "wiejskie" czy "ludowe" i "miejskie". We fragmentach dotyczących profilaktyki i terapii wyróżnione zostały zabiegi i środki "zabobonno-magiczne" i te, które są "mniej lub więcej racjonalne i realne" (tamże, s. 412). Autor jednak wyraźnie zaznacza, że owe sposoby "zabobonno-magiczne" �177 czy inaczej irracjonalne są takimi z naszego, dzisiejszego punktu widzenia 8. Pisząc - krótko - o przemianach medycyny ludowej, Burszta zwraca uwagę na jej dawniejszą autonomię, rozdział od medycyny szkolnej. Utrzymuje, że medycyna ludowa staje się obecnie reliktem kulturowym, pozostałym jeszcze w pamięci informatorów (tamże, s. 430). Jednakże w innym miejscu, pisząc o ludowych etiologiach, zauważa, iż są one złożonym kompleksem, "w którym uwidaczniają się zarówno ubożejące gwałtownie treści bardzo dawnego pochodzenia, jak też - w stopniu coraz większym - elementy współczesnej wiedzy" (tamże, s. 406). Ta uwaga jest słuszna nie tylko w stosunku do etiologii. Można więc chyba powiedzieć, że ludowa medycyna nie tyle ginie, co zasadniczo przeobraża się. Monografia lecznictwa ludowego Kujaw B. Szychowskiej-Boebel jest opracowana w sposób tradycyjny. Przekonania etiologiczne, profilaktyka, zabiegi i środki lecznicze zostały omówione nie w odrębnych rozdziałach, a przy poszczególnych chorobach. Choroby ujęto w grupy, według uproszczonej nieco systematyki medycznej. Ten sposób prezentacji materiału jest charakterystyczny dla dawniejszych opracowań etnomedycznych, o których już była mowa. Oczywiście, powoduje on kłopoty z klasyfikacją niektórych chorób. I tak na przykład autorka zaliczyła tak spcyficzną dolegliwość, jak kołtun (por. wspomniany wyżej artykuł Libery i Palucha, 1988) do chorób skórnych, a szereg chorób tak różnych, jak reumatyzm, anemia, nowotwory, oberwanie, przełamanie, ujęła pod nagłówkiem ,,inne". Dodatkowy rozdział został poświęcony znachorom. W zgodzie z XrX-wieczną tradycją, Szychowska-Boebel dzieli środki i metody leczenia na racjonalne i irracjonalne (choć zauważa, że trudno je rozdzielić), nie określając zresztą, co jest punktem wyjścia tego podziału. Mimo deklaracji we wstępie o potrzebie uchwycenia współczesnych zmian ludowego lecznictwa, opracowanie koncentruje się raczej na odtworzeniu tradycyjnych przekonań i praktyk. Interesujące są uwagi autorki na temat wcześniejszych przeobrażeń, przenikania do lecznictwa ludowego, z dużym opóźnieniem, poglądów medycyny 'oficjalnej, czy popularyzacji na wsi poglądów i rad księdza Kneippa (Szychowska- Boebel, 1972, s. 14 - 15). Pracę D. Tylkowej, omawiającą medycynę ludową regionu Karpat Polskich, cechuje nieco zmodyfikowane ujęcie tradycyjne. Poszczególne rozdziały dotyczą: etiologii i diagnostyki; form organizowania pomocy medycznej; środków terapeutycznych; klasyfikacji chorób i zabiegów leczniczych. Sposoby leczenia zostały więc omówione dwukrotnie - raz oddzielnie (choć oczywiście odniesione do leczenia poszczególnych chorób), po raz drugi w rozdziale, którego punktem wyjścia są choroby. Te ostatnie zostały pogrupowane według M J. Burszta (1967, s. 429) pisze, że medycynę ludową cechuje "... swoista sfera myślenia (oo.). W płaszczyźnie tego myślenia wszystkie środki są celowe i racjonalne. Tylko z bazy współczesnego, realnego, racjonalnego poglądu na świat znaczna część tych środków staje się nierozsądna". 12 - Lud t. LXXVII' �178 bardzo uproszczonej klasyfikacji medycznej (jednym z jej członów są tu "choroby wewnętrzne") i generalnie podzielone na "choroby wieku dziecięcego" i "choroby wieku dojrzałego" (a przecież wiele chorób występuje i u dzieci, i u dorosłych). Ponownie pojawia się problem zakwalifikowania poszczególnych chorób, choć przy tak ogólnym podziale jest to mniejsza przeszkoda. Ale na przykład kołtun-gościec wcale nie jest tu ujęty (omówiono go w rozdziałe o środkach terapeutycznych). W całej książce przewija się rozróżnienie racjonalnych i irracjonalnych przekonań (etiologii, wiedzy ośrodkach leczniczych) i praktyk medycznych. Autorka określa generalnie jako "racjonalne" środki pochodzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego oraz "zabiegi mechaniczne", takie jak na przykład stawianie baniek (Tylkowa, 1989, s. 84). "Irracjonalne" - to praktyki i środki magiczno-religijne 9. I tu nie wskazano na źródło takiego podziału, można się tylko domyślać, że chodzi o perspektywę nauki medycznej. Ale jak można z tej perspektywy zaliczać do "racjonalnych" etiologii przekonanie o przeziębieniu jako przyczynie chorób wątroby (tamże, s. 25) albo do "racjonalnych" sposobów leczenia smarowanie krost słodką śmietanką (s. 89)'1 W innym miejscu (s. 80) autorka pisze o racjonalnych sposobach terapeutycznych "ludowych bądź przyjętych z medycyny oficjalnej", a więc może chodzi raczej o "zdroworozsądkowy", bardzo zmienny i nieprecyzyjny punkt widzenia. Tylkowa (tamże, s. 105 - 106) poruszyła również zagadnienie "racjonalnego jądra" medycyny ludowej, doszukując się go przede wszystkim w lekach ziołowych oraz w takich zabiegach, jak stawianie banie~ czy pijawek. Takie stanowisko jest zresztą logiczną konsekwencją wyodrębnienia racjonalnych i irracjonalnych praktyk i środków. Ostatni rozdział, poświęcony współczesnym przemianom lecznictwa ludowego na terenie Karpat Polskich, wskazuje na "procesy modernizacyjne", wpływające na zmianę proporcji w ludowej wiedzy medycznej "pomiędzy tym co racjonalne a irracjonalne, na korzyść wiadomości posiadających uzasadnienie naukowe". Z drugiej strony, autorka zauważa, że zachowano jeszcze "wiele dawnych przesądów i praktyk ludowego lecznictwa" (s. 101, 103). Mamy więc tu charakterystyczne dla licznych ujęć "procesu przemian" przeciwstawienie tego, co "tradycyjne", temu, co "nowoczesne", brak jednak pogłębionej analizy, która pokazywałaby, jak "nowe" splata się ze "starym". Zajmę się jeszcze nieco bliżej kilkoma wątkami wskazanymi w omówionych monografiach. Przewijają się one zresztą często we współczesnej polskiej literaturze etnomedycznej. Przejęty z pozytywistycznie zorientowanej etnografii XIX-wiecznej podział 9 Autorka (Tylkowa, 1989, s. 79) zastrzega się, że zdaje sobie sprawę ze "znacznej sztuczności" wyodrębnienia zabiegów magicznych. Pisze: "Czynności magiczne towarzyszyły bowiem większości ludowych zabiegów terapeutycznych, a więc tych, które posiadały racjonalne uzasadnienie". A więc utożsamia zabiegi magiczne z irracjonalnymi, a pozostałe z racjonalnymi. �179 na "racjonalne" i "irracjonalne" przekonania i praktyki ludowej medycyny jest. nadal często spotykany. Niektórzy autorzy już we wstępie pracy sygnalizują jego stosowanie, czasem z zastrzeżeniem, że jest to trudne zadanie, ze względu na "zagmatwany splot praktyk racjonalnych z irracjonalnymi" l0, inni dopiero omawiając poszczególne przekonania etiologiczne albo zabiegi lecznicze formułują oceny na ten temat. Z reguły nie precyzują punktu wyjścia takiego podziału. Można sądzić, że ukrytym założeniem jest odwołanie się do perspektywy medycyny oficjalnej. Jednak, po pierwsze, jej paradygmat ulega ciągłym zmianom, a po drugie, w istocie oceny autorów formułowane są, jak już wykazywałam, ze zdroworozsądkowego punktu widzenia. Co zaś najważniejsze, we współczesnej etnologii przeważa podejście podmiotowe, które generalnie podważa sens takiego podziału. W takim ujęciu można mówić jedynie o "racjonalności" zrelatywizowanej kulturowo. A więc jakiekolwiek przekonania o chorobie i jej leczeniu mogą być uważane za racjonalne, jeżeli - według systemu wiedzy danej grupy - zachowania zgodne z tymi przekonaniami prowadzą do pożądanych rezultatów. Nie jest przy tym istotne, jak owe przekonania oceniane są z punktu widzenia innych systemów wiedzy 11. Myśl tę wyraził nieco innymi słowy znany amerykański antropolog medycyny B. Good (1994, s. 29): "to, co odbiega od założonej - z perspektywy biomedycznej - racjonalności, nie wynika z ignorancji czy (przesądów), ale jest zakorzenione w kulturze, systemie wierzeń i praktyk, które mają swą własną (logikę kulturową) i pełnią funkcje adaptacyjne". Podejście takie jednak, jak można wnioskować przeglądając literaturę, z trudem toruje sobie drogę w polskich badaniach etnomedycznych, przeważa tradycja "racjonalistyczna". Znamienne, że na przykład trafne uwagi J. Burszty na ten temat, przytoczone wyżej, zostały zignorowane przez autorów późniejszych prac. Jednym z nielicznych wyjątków jest wymieniany już artykuł Z. Libery i A. Palucha (1988, s. 151), w którym autorzy ostro krytykują przeciwstawianie przez badaczy elementów racjonalnych i irracjonalnych w medycynie ludowej 12 (por. też: Libera, 1995, s. 8 - II). Być może do zmiany tego stanu rzeczy przyczynią się publikowane w ostatnich latach opracowania teoretyczno-metodologiczne takich autorów, jak M. Buchowski i W. Burszta, prezentujących i propagują- 10 Na przykład 1. Jastrzębski (1961, s. 135) wypowiada taką Opinię, powołując się na Moszyńskiego. Interesujące, iż Jastrzębski zauważa nie tylko fakt, że "medycyna oświecona" zmienia swoje poglądy na skuteczność poszczególnych ludowych leków i praktyk, ałe także dodaje: ,.Zdarzają się również fakty, że zabieg, który etnograf skłonny jest uważać za irracjonalny, według lekarza nie jest zupełnie pozbawiony postaw". Innymi słowy, perspektywa etnografa nie jest tożsama z medycznym punktem widzenia. II Pisałam już na ten temat niejednokrotnie (na przykład: Penkala-Gawęcka, 1983, s. 28; 1991, s. 46). 12 Warto dodać, że obecnie na relatywizm określeń "racjonalny-irracjonalny" w odniesieniu do lecznictwa ludowego wskazują również socjologowie medycyny (por.: W. Piątkowski, 1994). �180 cych "podmiotową rekonstrukcję kultury" (na przykład: Buchowski, Burszta, 1992). Jeśli przyjmiemy naszkicowane powyżej rozumienie "racjonalności", bezsensowne stanie się rozważanie, czy medycyna ludowa zawiera, czy nie, "racjonalne jądro". Wspominałam już, że problem ten i związane z nim próby "odsiewania ziarna od plew", poszukiwania tych leków i metod ludowej medycyny, które mogłyby być włączone przez medycynę oficjalną, bardzo zajmowały XIX-wiecznych medyków i etnografów (często w jednej osobie łączyli oni obydwie te profesje), a później także przewijał się w badaniach etno medycznych i jest obecny do dziś. Niektórzy badacze Uak Moszyil.ski) sceptycznie oceniają wartość medycyny ludowej dla naukowej. inni natomiast podkreślają, że ta ostatnia wiele skorzystała ze zdobyczy pierwszej i nadal dużo cennych elementów może w niej odnaleźć. Na przykład A. Paluch (1979, s. 87 - 88) pisał: "Często pewne wskazania, recepty, ludowe sposoby lecznicze wplątane są w system magicznych zaklęć, formułek słownych, gestów, rytuałów, a jednak przy tym zawierają często jądro racjonalne i posiadają rzeczywistą aktywność. A tylko ze względu na otoczkę <otoczkę magiczną) wydają się być irracjonalne ... ". Stanowisko to (nazywając je "mitem lecznictwa ludowego") ostro skrytykował L. Stomma (1986, s. 193 - 195), twierdząc, że ogromna większość ludowych praktyk i środków leczniczych jest bezwartościowa dla naukowej medycyny, i że w lecznictwie ludowym nie ma i nie może być mowy o eksperymencie. Stomma pisze: "Nie oznacza to bynajmniej, by nie mogły się w <medycynie ludowej) zdarzać przepisy mniej czy bardziej celne (prawidłowe) z punktu widzenia naukowej wiedzy medycznej. Jest to jednak przede wszystkim kwestia przypadku" (tamże, s. 195). Paluch i inni badacze (na przykład Tylkowa) wypowiadający się pozytywnie w kwestii "racjonalnego jądra" medycyny ludowej, odwołują się wprost albo domyślnie do perspektywy biomedycznej. Stomma również przyjmuje ten punkt widzenia, dochodząc wszakże do diametralnie odmiennych wniosków. Tymczasem, jak sądzę, rozwiązywanie tego problemu nie należy wcale do etnologa 13, co starałam się wykazać omawiając pojęcie racjonalności. Etnografowie posługują się często perspektywą nauki medycznej także wtedy, gdy próbują klasyfikować wyróżniane w ludowej wiedzy medycznej choroby. Z reguły jest to układ bardzo uproszszony w stosunku do nozologii medycznej; zresztą wierne jej przeniesienie uniemożliwiłoby włączenie do 13 Oczywiście, poszukiwaniem owych "racjonalnych" (z punktu widzenia biomedycyny) elementów w medycynie ludowej, czyli, inaczej mówiąc, sprawdzaniem. skuteczności poszczególnych leków i metod, mogą się zajmować - i zajmują - przedstawiciele medycyny i innych nauk przyrodniczych, na przykład farmakologii. Pomocą służą im takie dyscypliny pograniczne, jak etnofarmakoJogia (por.: Penkala-Gawęcka, 1994). �181 schematu szeregu chorób. Ale nawet przy bardzo ogólnym podziale, badacz napotyka trudności, szczególnie w przypadku tego rodzaju chorób, które określane bywają w literaturze jako "ludowe" (folk illnesses) bądź jako "syndromy zrelatywizowane kulturowo" (culture-bound syndromes), a więc takie dolegliwości (czy ich zespoły), które nie mają odpowiedników albo mają tylko przybliżone odpowiedniki w klasyfikacji biomedycznej 14. W polskiej ludowej wiedzy medycznej można do nich zaliczyć na przykład "przełamanie", "oberwanie", kołtun, a także - jak można wnioskować z interesującego studium A. Palucha (J 994) - suchoty. Omawiając monograficzne opracowania medycyny ludowej wskazywałam na kłopoty, jakie nastręcza etnografom ujęcie takich chorób w ramy schematu. Wydaje się, że badacz winien każdorazowo wnikliwie dokumentować treść podmiotową danego pojęcia określającego jakieś dolegliwości, aby, między innymi, uniknąć automatycznego jej utożsamiania z biomedyczną jednostką chorobową tylko na podstawie zbieżności nazwy (przykładem może być tu "gościec"). A więc należy gruntownie zbadać sens (zgodnie z zasadami interpretacji humanistycznej - por.: Buchowski, Burszta, 1992) nie tylko tych chorób, które wyraźnie jawią się nam jako "ludowe", ale także takich, które na pierwszy rzut oka wydają się odpowiednikami jednostek medycznych. Innym problemem, zwracającym uwagę przy lekturze etnograficznych prac o medycynie ludowej, jest przedstawienie jej zmian. Najczęściej zagadnienie to jest potraktowane bardzo ogólnikowo, jako konieczny dodatek do zasadniczej części opracowania, poświęconej rekonstrukcji owej "tradycyjnej medycyny ludowej". Takie ujęcie to kontynuacja wzmiankowanego w pierwszej części artykułu, XIX-wiecznego podejścia do kultury ludowej jako niezmiennej, przechowującej dawne treści. Świadczy o tym już sam układ prac, przeciwstawiających obraz sztucznie wyizolowanej medycyny ludowej "procesowi zmian", który opisany jest zwykle w sposób schematyczny. Schemat ów polega na pokazaniu "wkraczania na wieś" nowoczesnej medycyny (instytucji, lekarzy, pielęgniarek) i stwierdzeniu ograniczania wskutek tych "modernizacyjnych wpływów" medycyny ludowej, która stopniowo nabiera charakteru reliktowego. Jednak, zauważają na koniec badacze, niemało przekonań i praktyk medycyny ludowej przetrwało, jest to więc ta dziedzina kultury, która zmienia się wolniej niż inne. Brak w tych opracowaniach pogłębionej analizy przeobrażeń medycyny ludowej; nie jest ona bynajmniej przedstawiana "w procesie zmian", wbrew temu, co często głosi tytuł rozdziału. Ciekawe, iż nieraz autorzy dostrzegają oddziaływania dawniejsze - dworu, kościoła, popularnej literatury - przekształcające ludową medycynę w toku jej dziejów, natomiast 14 W obrębie światowej antropologij medycznej powstała obszerna literatura na ten temat (na przykład: Simons, Hughes, 1985. Por. teź: Penkala-Gawęcka, w druku). �182 pomijają, a w każdym razie nie interesują się głębiej zagadnieniami współczesnego przenikania do niej nowych treści różnego pochodzenia 15. A przecież owe oddziaływania i idące za nimi przekształcenia są znacznie bardziej nasilone, z oczywistych przyczyn, niż w okresach dawniejszych. Być może zresztą z powodu tempa i zakresu zmian szereg badaczy skłonnych jest traktować medycynę ludową jako relikt, mniej czy bardziej świadomie uznając, że to, co z niej obecnie rodzi się, to jakaś nowa jakość, której nie można już nazywać medycyną ludową. Ale niezależnie od tego czy zajmiemy takie stanowisko, czy też uznamy, że jest to nadal ludowa medycyna, przekształcająca się ciągle, ale zachowująca wiele swoich cech, przede wszystkim w "warstwie myślowej", powinniśmy badać ją właśnie taką, jaka jest, nie izolując sztucznie tego, co uważamy za "tradycyjne". Proponuję termin "medycyna komplementarna", rozumiany szeroko, w odniesieniu do wszelkich form przekonań i praktyk leczniczych - niezależnie od ich proweniencji - które istnieją poza medycyną' oficjalną, tzw. naukową (por.: Penkala-Gawęcka, 1991; 1993). Spośród wielu terminów stosowanych w literaturze polskiej (najczęściej popularnej) i w etnomedycznej literaturze światowej (takich, jak: medycyna alternatywna, niekonwencjonalna, nieortodoksyjna, naturalna) 16, wybrałam określenie "medycyna komplementarna" dla podkreślenia, że jest ona traktowana (przez podmioty czynności medycznych) jako uzupełnienie, a nie alternatywa w stosunku do medycyny oficjalnej 17. Zazwyczaj ten termin, jak i inne, pokrewne, używany jest w odniesieniu do takich, popularnych obecnie praktyk (wraz z odpowiadającą im wiedzą), jak homeopatia, bioenergoterapia, akupunktura, akupresura, aromaterapia, reiki, magnetoterapia i wiele, wiele innych. Uważam jednak, że w ramach medycyny komplementarnej mieści się także medycyna ludowa: 15 Na przykład D. Tylkowa (1989, s. 61) w swojej monografii pisze o upowszechnieniu się pod koniec XIX wieku we wsiach Beskidu Śląskiego zabiegów wodoleczniczych propagowanych przez księdza S. Kneippa. Natomiast w rozdziale o współczesnych przemianach ludowego lecznictwa wcale nie wspomina o obecnych jego przekształceniach pod wpływem środków masowego przekazu, przenikania rozmaitych nowinek niekonwencjonalnej medycyny z miasta itp. Autorka widzi jedynie "... dwutorowość: z jednej strony zachodzące przeobrażenia, z drugiej zaś tradycja zakorzeniona w świadomości micszkańców badanych wsi" (tamże, s. 106). 16 Szczegółowo przeanalizowałam te terminy w artykule na temat perspcktywy etnologicznej w badaniach nad medycyną komplementarną (Penkala-Gawęcka, 1993). Należy pamiętać, że w krajach Trzeciego Świata, odwrotnie niż w Europie czy Stanach Zjednoczonych, charakter uzupełniający może mieć medycyna zachodnia, szczególnie tam, gdzie istnieją silne, o wielowiekowej tradycji "wielkie systemy medyczne". 17 Niektórzy badacze patrzą na ową "komplementarność" z inncj perspcktywy. Na przykład socjolog W. Piątkowski (1990, s. 115) pisze, że być może w przyszłości "pojawi się potrzeba wprowadzenia nowego pojęcia (lecznictwo komplcmentarne) w miejsce terminu (lccznictwo niemedyczne)", ale wymaga to głębokich zmian w świadomości zdrowotnej i systemie opieki medycznej. A więc chodzi tu przede wszystkim o uznanie uzupełniającego charaktcru mcdycyny niekonwencjonalnej przez przedstawicieli medycyny oficjalnej. �183 łącznie z wyżej wymienionymi praktykami tworzy jakby zestaw propozycji uzupełniający względem medycyny oficjalnej 18. Podobnie widzi tę złożoną całość (również włączając w nią lecznictwo ludowe) socjolog medycyny W. Piątkowski, który zajmuje się tą problematyką od wielu lat i jest autorem wielu interesujących opracowań (1981; 1984; 1990; 1994 i inne). W swojej pionierskiej książce z tej dziedziny Spotkania z inną medycyną (1990) autor wydziela w obrębie "lecznictwa niemedycznego" (takim terminem konsekwentnie operuje) samolecznictwo, lecznictwo ludowe i "praktyki lecznicze uzdrowicieli". Punktem wyjścia dla tego podziału jest rodzaj praktyk i typ terapeutów. Jednak przy takim ujęciu lecznictwo ludowe zostało ograniczone do praktyk wykonywanych przez specjalistów - różnych ludowych terapeutów, a przecież bardzo ważną jego część stanowi leczenie domowe i w kręgu sąsiedzkim. Podobnie, lecznicza działalność uzdrowicieli została oddzielona od analogicznych nieraz praktyk (przykładem może być akupresura albo różdżkarstwo) wykonywanych samodzielnie przez niespecjalistów. Tymczasem samoleczenie występuje w obu z wyróżnionych działów medycyny komplementarnej, podobnie jak w obu (medycynie ludowej i "niekonwencjonalnych praktykach") spotykamy różnych specjalistów. W etnologicznych badaniach nad interesującą nas dziedziną przewijały się terminy "medycyna" i "lecznictwo", najczęściej stosowane zamiennie. Jeżeli któryś z autorów chętniej używał określenia "lecznictwo ludowe" czynił to bez wyjaśnienia swojej preferencji. Tradycji stosowania terminu "medycyna" w odniesieniu do ludowej wiedzy i praktyk leczniczych, a także szerzej - do całego kompleksu, który nazywam tu "medycyną komplementarną", przeciwstawił się W. Piątkowski. Dążąc do uściślenia terminologii, w swoich pracach opowiada się za rygorystycznym ograniczeniem terminu "medycyna" wyłącznie do medycyny "naukowej", empiryczno-doświadczalnej (W. Piątkowski, 1990, s. 15 - 16 i inne opracowania) 19. Proponuje termin "lecznictwo niemedyczne", który wydaje się jednak niezręczny ze względu na występującą w nim podwójną negację: już w pierwszym członie autor neguje użycie w odniesieniu do interesującej nas sfery zjawisk określenia "medycyna", a w drugim właściwie powtarza to samo. Spośród etnografów L. Stomma kwestionuje stosowanie terminu "medycyna ludowa", ujmując go, jak pisze, w "sarkastyczny cudzy18 Wiele trudności sprawia znalezienie ogólnej nazwy dla wymienionych wyżej przykładowo niekonwencjonalnych praktyk. W. Piątkowski (1990, s. 22-23) określa je opisowo jako "praktyki lecznicze uzdrowicieli". Ale w ich skład wchodzą także pewne działania samolecznicze, np. akupresura, ćwiczenia zdrowotne (tai-chi, hatha-joga). 19 Autor zauważa zmienność pojęcia naukowości medycyny, arbitralność w wyznaczaniu granicy "między tym, co jest medycyną (nauką), a co medycyną nie jest" (W. Piątkowski, 1990, s. 16). Dodać można, że coraz większa jest obecnie świadomość - przynajmniej w antropologii medycznej - kulturowych uwarunkowań tak zwanej biomedycyny, traktowanej przedtem jako obiektywna i nick westionowalna. �184 słów". Jego zdaniem, "dobór recept 'medycyny ludowej'oparty jest na 'Tablicach Mendelejewa' - na micie, nie zaś na racjonalnej analizie reakcji i skutków" (Stomma, 1986, s. 195). Te uwagi autora wiążą się z krytyką poglądów o "racjonalnym jądrze" medycyny ludowej, o czym pisalam już wyżej. Nie będę przytaczać tutaj szczegółowej argumentacji za pozostaniem przy terminie "medycyna,,2o. Najkrócej mówiąc, oponenci patrzą na medycynę ludową czy komplementarną z perspektywy medycyny oficjalnej, która stara się wytyczyć wyraźną linię graniczną oddzielającą ją od takich praktyk leczniczych (i wiedzy), które nie spełniają kryteriów "naukowości". Według tego rozumowania, jeśli ludowa medycyna nie spełnia owych kryteriów, nie jest medycyną. Moim zdaniem natomiast, po prostu, nie jest medycyną naukową. Lecznicze praktyki ludowe (i szerzej - komplementarne) i oficjalne różnią się, bo oparte są na różnych systemach wiedzy. Ale nie jest to wystarczający powód, by rezygnować z utrwalonego w naszej dyscyplinie uzusu językowego2I. Pewne kontrowersje dotyczą również samego przedmiotu badań, a dokładniej zasadności jego wyodrębniania. Wielu badaczy zwracało uwagę na ścisłe powiązania medycyny ludowej z magią, religią, mitem (między innymi Moszyński, 1967, s. 22, na którego pogląd powołuje się często w swoich pracach A. Paluch). Daleko idące wnioski wyprowadził z tego faktu L. Stomma, którego "sarkastyczny cudzysłów" zdaje się dotyczyć nie tylko sensu nazywania lecznictwa ludowego medycyną, ale także prawomocności jej wyodrębnienia. W jego ujęciu ".. .'medycyna ludowa' stanowi summa summarum zbiór kombinacji, zdeterminowanych przez 'Tablice Mendelejewa' elementów opozycji i mediacji". Oponują przeciw temu ograniczeniu między innymi Z. Libera i A. Paluch (1988, s. 152-153), zwracając uwagę, iż mit, choć bardzo ważny, nie wyczerpuje obszaru ludowej medycyny. Autorzy generalnie przeciwstawiają się redukcjonizmowi strukturalizmu, który prowadzi do tego, że: "Na poziomie 'Tablic Mendelejewa' nie ma już medycyny, religii, magii czy sztuki; jest jedynie zbiór 'elementów', organizujących wszelkie rodzaje działalności ludzkiej w ramach danej kultury zgodnie z tymi samymi założeniami". Piszą dalej: "Medycyna jest integralną częścią systemu kosmologicznego. Funkcjonuje jako jedno z narzędzi utrzymywania porządku, spójności, ciągłości społecznej i kosmicznej, podtrzymuje harmonię w stosunkach człowieka z jego środowiskiem ( ... ) i dlatego wszystkie problemy medyczne mają jednocześnie 20 Przedstawiłam ją w innym artykule (1993). Interesujące jest, że obecnie niektórzy lekarze podkreślają brak granicy między medycyną naukową i kornplementarni1, choć nadal przeważa stanowisko ostro je przeciwstawiające. 21 Podobna dyskusja toczyła się w antropologii na temat zasadności u7.ycia takich terminów. jak "prawo pierwotne" czy "ekonomia społeczellstw pierwotnych". Przeważa jednak stanowisko, że pojęcia: "prawo", "ckonomia" mogą być odnoszone do różnych kultur, jeśli nie podkładac pod nie znaczeń zrelatywizowanych do euroamerykańskiego kręgu kulturowcgo. �185 mityczną, magiczną, religijną, moralną etc. naturę" (tamże, s. 153). Zatem zajmując się medycyną, należy widzieć ją na szerszym tle kulturowym; nie podważa to jednak zasadności jej wydzielania. Zgadzam się z tym stanowiskiem, dodając jeszcze, że medycyna ludowa (czy szerzej: komplementarna), rozumiana jako system wiedzy, wchodzący w skład ogólnej wizji świata/ kosmosu (por.: Stomma, 1986, s. 193), reguluje specyficzny, odrębny typ praktyki społecznej 22. Z pewnością podejście strukturalne, zapoczątkowane w odniesieniu do problematyki etnomedycznej przez L. Stommę (1986), wniosło wiele do polskich badań z tego zakresu, przyczyniło się do nowego spojrzenia na problemy traktowane dotąd w literaturze w sposób rutynowy, powielający dawne, XIX-wieczne schematy. Kategorie opozycji i mediacji, zastosowane przez Stommę do przekonaó o chorobach, recept, środków i sposobów ludowej medycyny, przejęli badacze nawet nie akceptujący w pełni podejścia strukturalnego. A. Paluch wraz z Z. Liberą (1988), wyrażając swoje względem niego zastrzeżenia, przeprowadzili semiotyczno-strukturalną analizę kołtuna - Pilica polonica. W artykule na temat suchot (1994, s. 199), A. Paluch jeszcze dobitniej wypowiedział się o ograniczeniach orientacji strukturalno-semiotycznej, korzystając wszakże z nieco zmodyfikowanych jej koncepcji w analizie tej choroby. Zastosowanie kategorii strukturalnych znajdujemy także w nowszych opracowaniach dotyczących medycyny ludowej poszczególnych regionów (na przykład: Ruszel, 1993). Medycyna ludowa i medycyna komplementarna są również obiektem zainteresowania przedstawicieli innych dyscyplin. Wyniki ich badaó są nieraz bardzo wartościowe dla etnologów zajmujących się tą problematyką. Dla studiów nad medycyną komplementarną duże znaczenie ma wkład socjologów medycyny, szczególnie M. Sokołowskiej (1980a; 1980b; 1986; 1987) i W. Piątkowskiego (1981; 1984; 1990; 1993; 1994). Raport psychologów prezentujący wyniki badaó nad uzdrowicielami (Mellibruda i in., 1984) jest niestety wyjątkiem, można jedynie postulować większe zaangażowanie przedstawicieli tej gałęzi nauk społecznych w omawianą problematykę. Wiele skorzystać może etnologia z badań prowadzonych przez historyków medycyny. Znane są prace z tego zakresu S. Szpiłczyńskiego (1956) i popularne opracowania Z. Kuchowicza (1954). Obecnie interesujące studia prowadzą B. Płonka-Syroka (1994), A. Syroka oraz J. Jeszke (1986), zajmujący się lecznictwem ludowym w Wielkopolsce. Dawne tradycje mają studia etnofar22 Owa praktyka organizuje się wokół "wartości naczelnej", jaką jest - w obrębie tej dziedziny - zdrowie. Zdrowie - to oczywiście kategoria kulturowo zrelatywizowana, tak samo. jak choroha. Należy przy tym pamiętać, że czasem działania dla realizacji tej wartości (zdrowia) nie są podejmowane, a dzieje się tak wówczas, gdy stawiane są przed nią inne wartości, np. honor czy posl.anowanie dla przodków (por.: Penkala-Gawęeka, 1983. s. 26-28). �186 makologiczne i etnofarmaceutyczne, po wojnie rozwijane między innymi przez J. Muszyńskiego (1956). Obecnie prowadzi je Pracownia Historii Nauk o Leku w Instytucie Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN (powołana w 1989 roku, a wcześniej działająca jako Pracownia Historii Farmacji). Badania etnofarmaceutyczne rozumiane są jako opisanie tradycyjnego ziołolecznictwa i ocena skuteczności poszczególnych surowców roślinnych z punktu widzenia współczesnej wiedzy farmaceutycznej (Kuźnicka, red., 1986, s. 16). Pracownia zaprasza do współpracy etnologów i przedstawicieli innych dyscyplin humanistycznych; jej wynikiem są interesujące opracowania (Kuźnicka, red., 1986; 1989; 1993). W tym przypadku działalność interdyscyplinarna koncentruje się na badaniu tradycyjnych leków ludowej medycyny. Niewątpliwie potrzebne są również kompleksowe, interdyscyplinarne studia nad medycyną komplementarną. Etnomedyczne nad nią badania znajdują się dopiero w stadium początkowym i współpraca, szczególnie z socjologami medycyny, jest dla nas bardzo pożyteczna. Omówiłam w tym krótkim opracowaniu tylko niektóre, wybrane wątki ich dobór był oczywiście subiektywny23. Starałam się wykazać ciągłość pewnych motywów i ujęć w polskich badaniach nad medycyną ludową. Przy przewadze tradycyjnych ujęć, nowsze opracowania wniosły podejście strukturalne, które daje nam narzędzia przydatne do wielu analiz etnomedycznych 24. Nowym polem badawczym, którego etnologia nie powinna pomijać, jest medycyna komplementarna - studia nad nią doskonale wpisują się w nurt "antropologii współczesności". BIBLIOGRAFIA Berwiński R. W. 1862 Studia o gus/ach. czarach. zabobonach i przesądach leczniczych, t. I - 2, Poznań. Biegeleisen H. 1929 Lecznictwo ludll polskiego, Prace Komisji Etnograficznej PAU, Kraków. Buchowski M., Burszta W. J. 1992 O założeniach interpretacji antropologicwej, PWN, Warszawa. Burszta J. 1967 Lecznictwo ludowe, w: Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, t. 3, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 393 - 436. 23 Pominęłam polskie badania nad medycyną tradycyjną innych krajów. Wspomnę jedynie prace M. Czaplickiej (1914), które zyskały duży oddźwięk i do dziś cytowane są w literaturze światowej (szczególnie jej studia nad histerią arktyczną). Ponadto, autorka niniejszego tekstu prowadziła badania nad medycyną tradycyjną w Afganistanie, których wynikiem było kilka artykułów i opracowanie książkowe (1988). 24 Warto również wymienić, jako interesujące novum w polskich studiach antropologicznych nad chorobą (mające znakomite wzorce w literaturze światowej, choćby w pracach M. Foucault), doskonałą ksiąźkę M. Sznajderman (1994). �187 Czaplicka M. Aboriginal Siberia. A study in social anthropology, Clarendon Press, Oxford. Czubala D. o ludowym leczeniu gliną w Polsce, "Lud" t. 68, s. 181 - 195. 1984 Dłużewska S. kaszubskiej okolic Bytowa, "Łódzkie Studia 1983 Ludowa wiedza medyczna ludno.ki Etnograficzne" t. 25, s. 35 - 58. Federowski M. Lud okolic Żarek. Siewierza i Pilicy. Jego zwyczaje. sposób życia, podania, gus/a. 1888 zagadki i właściwości mowy, t. 1, Warszawa. zahohony, pidni, zahawy. przysłowia, Fischer A. 1926 Lud po/ski, Lwów. Ro.Hiny w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego, "Lud" t. 28, s. 240-247. 1929 Gołębiowski Ł. 1830 Lud polski. Jego zwyczaje, zabobony, wierzenia, Warszawa. Good B. J. Medicine, rationality, and experience. An anthropological perspective, Cambridge 1994 University Press, Cambridge. Grajnert J. 1880 Zapiski etllograficzne z okolic Wielunia i Radomska, "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" t. 4. Hajówna L. 1966 Lecznictwo ludowe w Tyńcu, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" t. l, s. 141 - 151. Henslowa M. Ro,V/iny dziko rosnąc/! w kulturze ludu po/skiego, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 1962 Wrocław, Archiwum Etnograficzne nr 25. 1972 Wiedza ludowa o bożym drzewku, bylicy i piołunie, "Slavia Antiqua" t. 19, s. 81 -168. Z badmi nad wiedzą ludową a roślinach, "Slavia Antiqua" t. 23, s. 229-251. 1976 Jakubowska H. 1966 Wyniki dotychczasowych badań nad medycyną ludową w powiecie oleskim, "Opolski Rocznik M uzealny" t. 2, s. 223 - 226. Jastrzębski J. 1961 Lecznictwo ludowe w Za/ęczu Wielkim, "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna" nr 5, s. 135 - 164. Jeszke J. Stan badwi lecznictwa ludowego Wielkopolski na tle wiedzyetnomedycznej w Polsce, 1986 "Poznańskie Roczniki Medyczne" t. 10 (20), s. 103 -111. Kisielewska A. o upustach krwi i narzędziach do tego celu używanych współcześnie przez ludność 1966 w pow. hrzozowskim, sanockim. jasielskim krośnieńskim, "Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" nr 4, s. 51- 57. Kolberg O. 1961 - 1994 Ozie/a wszystkie, t. l - 68, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Kuchowicz Z. 1954 Leki i gus/a dawllej wsi, Łódź. Kuźnicka B. (red.) 1986 Historia leków naturalnych, t. I Źródła do dziejów farmacji polskiej, Warszawa. 1914 1989 Historia leków lekoZ/lawstwa, naturalnych, Warszawa. t. 2 Natura i kultura - wspó/zależno.~ci w dziejach �188 1993 Historia leków naturalnych, Rzeszowszczyzny, Warszawa. t. 3 Zioloznawstwo w dawnej wspólczesnej kulturze Libera Z. Medycyna ludowa. Chłopski rozsądek czy gminna fantazja?, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Libera Z., Paluch A. 1988 Ethnomedicine and the plica, w: Poland at the 12th Congress of AllIhropological and Ethnological Sciences, cd. S. Szynkiewicz, Ossolineum, Wrocław, s. 149 - 160. Lasowiacki zielnik, Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy Kolbuszowa, Varia 1993 Kolbuszowskie 2. Mellibruda i.. (i in.) Uzdrowiciele. Raport z badań przeprowadzonych w latach 1982 - 1984, Warszawa. 1984 Moszyński K. KulLUra ludowa S!owian, t. 2 Kultura duchowa, cz. I, wyd. 2, Książka i Wiedza, 1967 Warszawa (wyd .. 1: Kraków 1939). Muszyński J. 1956 Roślinne leki ludowe, Warszawa. Nowakowski C. 1979 Ludowe techniki i sposoby praktykowane w terapii chorób wewnętrznych. Zarys systematyki na przykładzie leczenia febry, "Materiały Zachodnio-Pomorskie" t. 25, s 353- 362. Obrębski J. 1931 Indeks do "Lecznictwa ludu polskiego" Henryka Biegeleisena, Kraków. Olszowy 8., Tylko D. 1968 Z zagadnień medycyny ludowej IV Karpatach, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" t. 3, s. 181-186. Paluch A. Badania nad lecznictwem ludowym w Polsce i ich współczesne znaczenie, w: Funkcje 1979 spo!eczne etnologii, pod red. Z. Jasiewicza, Polska Akademia Nauk, Oddział w Poznaniu, Poznań, s. 85 - 92. Świat ruślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej, Wrocław. 1984 Zerwi; ziele z dziewięciu miedz ... , Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław, 1989 Biblioteka Popularnonaukowa t. 10. SllChoty: przyczynek do Il/dowego pojęcia o chorobie. etiologii i terapii, w: Pożegnanie 1994 paradygmatu? Etnologia wobec wspó!czesno.~ci, pod red. W. J. Burszty i 1. Damrosza, Instytut Kultury, Warszawa, s. 192-201. Pawłowska J. 1972 Relikty tradycyjnych form medycyny i weterynarii ludowej na Dolnym Śląsku w latach 1945 - 1964, "Roczniki Etnografii Śląskiej" t. 4, s. 27·59. Penkala-Gawęcka D. 1983 Antropologia medyczna i etnomedycyna. Rozwój, sum badań, perspektywy, "Lud" t. 67, s. 9-37. Medycyna tradycyjna w Afganistanie i jej przeobrażenia, Polskie Towarzystwo 1988 Ludoznawcze, Wrocław, Prace Etnologiczne t. 12. 1991 M edycyna komplementarna w Polsce i jej badanie, "Lud" t. 74, s. 43 - 54. 1993 Perspektywa etnologiczna w badaniach nad medycyną komplementarną, w: Historia leków naturalnych, t. 3 Zio!oznawstwo w dawnej i współczesnej kullurze Rzeszowszczyzny, pod red. B. Kuźnickiej, Warszawa, s. 25 - 33. 1994 Antropologia medyczna a etnofarmak%gia, "Lud" t. 77. s. 13-21. (druk: 1995) 1995 �189 w druku Antropologiczne spojrzenie na chorobę jako zjawisko kulturowe. Piąlkowski K. 1994 Badacz wobec tradycji, w: Pożegnanie paradygmatu? Etnologia wobec współczesności, pod red. W. J. Burszty i J. Damrosza, Instytut Kultury, Warszawa, s. 117 - 131. Piątkowski W. 1981 Medycyna naukowa wobec naturalnych sposobów leczenia. Konwergencja czy konfronlacja? "Studia Socjologiczne" t. 3(82), s. 89 -101. 1984 Lecznictwo niemedyczne. Próba spojrzenia socjologicznego, "Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska" t. 9, s. 87 - 99. J990 Spotkania z inną medycyną, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin. 1994 Z badań socjologicznych nad lecznictwem niemedycznym w Polsce. Wyhrane problemy teoretyczne i melodologiczne, w: Medycyna u progu XXI wieku. Filozofia i technika lecunia, pod red. K. Imielińskiego, Warszawa. Piątkowski W., Jezior J., Ohme R. 1993 Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne, Wydawnictwo Marek Łoś, Lublin. Płonka-Syroka B. 1994 Mesmeryzm. Od astrologii do bioenergoterapii, wyd. 2, Oficyna Wydawnicza Arboretum, Wrocław. Podbereski A. 1880 M aterialy do demonologii ludll ukraińskiego, "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" t. 4. Poniatowski S. 1932 Etnografia Polski, w: Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa. Robolycki c., Węglarz S. 1983 Chlop potęgą jest basta. a mityzacji kultury ludowej w nauce, "Polska Sztuka Ludowa" R. 37, nr l - 2, s. 3 - 8. Rostafiński 1. 1895 Zielnik czarodziejski. tj. zbiór przesądów o roślinach, "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" t. 13. Ruszel K. 1993 Funkcje lecznictwa ludowego w kulturze wsi rzeszowskiej w XIX i XX wieku, w: Historia leków naturalnych, t. 3 Ziołoznawstwo w dawnej i wspólczesnej kulturze Rzeszowszczyzny, pod red. B. Kuźnickiej, Warszawa, s. 61- 67. Simons R. C, Hughes C C (eds.) 1985 The culture-bound syndromes. Folk illnesses of psychiatric and anthropological interest, D. Reidel Publishing Company, Dodrecht. Sokołowska M. Granice medycyny, Wiedza Powszechna, Warszawa. 1980a 198Gb Interpretacja socjologiczna zjawiska C. Harrisa, w: Człowiek. jego ból, cierpienie i prawo do szczę.kia, Gdańsk. Socjologia medycyny, Warszawa. 1986 1987 Medycyna alternatywna, "Problemy" nr I. Stomma L. 1986 Anthropologia kultury wsi polskiej X I X wieku, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa. Sznajderman M. 1994 Zaraza. Mitologia dżumy, cholery i AIDS, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa. Szpilczyński S. 1956 Z dziejów przesądu zabobonu w lecznictwie, Warszawa. �190 Szulczewski J. W. 1932 Rośliny w mianownictwie. przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego, "Lud" t. 31, s. 93 - 100. Szychowska-Boebel B. 1972 Lecznictwo ludowe na Kujawach, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Toruń. 1978 Tradycyjne lecznictwo ludowe Wiela i okolicznych wsi (Kaszuhy), "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Toruniu" t. 1, s. 75 -126. Tylkowa D. Wiedza ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, pod red. M. 1981 Biernackiej, M. Frankowskiej, W. Paprockiej, Ossolineum, Wrocław, s. 71-88, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 34. Lecznictwo ludowe, w: Tradycja a wspólczesne przeobrażenia wsi Beskidu Śląskiego, 1984 "Etnografia Polska" t. 28, z. l, s. 202 - 222. Medycyna ludowa, w: Studia z kultury ludowej Beskitlu Sądeckiego, pod red. A. 1985 Kowalskiej-Lewickiej, Ossolineum, Wrocław, s. 33 - 52. Afedycyna ludowa IV kulturze wsi Karpat Polskich. Tradycja i w.~pólcZl!sność, 1989 Ossolineum, Wrocław, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 42. Talko-Hryncewicz J. 1893 Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Poludniowej, Akademia Umiejętności, Kraków. Udziela M. 1891 Medycyna i przesądy lecznicze ludu polskiego. Przyczynek do etnografii polskiej, Warszawa, Biblioteka "Wisły" t. 7. Udziela S. 1902 Dwory. Zapiski etnograficzne z /90/ i 1902 r., "Prace i Materiały Komisji Antropologicznej" t. 4. Ro.Wny w wierzeniach ludu krakowskiego, "Lud" t. 30, s. 36 - 75. 1931 Zielen iewsk i M. 1845 O przesądach lekarskich ludu naszego, Kraków. Danuta Penkala-Gawęcka FOLK AND COMPLEMENTARY MEDICINE IN POLiSH ETHNOLOGICAL INVESTIGATIONS (Summary) The article discusses some aspects of folk medicine occurring in Polish ethnological investigations. The discussion covers the period from the 19th century to modern times. One aspect can be defined as "searching for a 'rational nucleus'" - methods and means which scientific medicine could use. The search once gave an impulse to ethnomedical studies. The division of medications and medical practices into "rational" and "irrational" is the legacy of these studies. often encountered in works on folk medicine. Treating the notion of rationality as relativized to a given system of knowledge, such a dichotomy, formulated from the perspective of a dilTcrent system of knowledge (medical or "common sense") should be abandoned. The biomedical perspective (with considerable simplifications) is also adopted when illnesses identified by folk medical knowledge arc classified. As a result of this, thc so-called "folk illnesses" which do not have their counterparts (or precise counterparts) in medical nosology, arc disregarded or "forcefully" included in an assumed system. �191 More reccnt ethnomedical works usually discuss the "process of change" in addition to the "traditional folk medicine". Usually it is trcated very schematically, as "modernization" leading to gradual limitation of folk medicine, which becomes a rdic. It is believed, however, that deeper transformations of folk medicine should be researched. The medicine which adopts a new meaning and yet preserves many of its specific features. The author suggests the notion of "complementary medicine", which would comprise both folk medicine and other unconventional, heterogenic, "urban" practices (together with the accompanying knowledge). Jointly, they would complement the official, "scientific" medicine. Complementary medicine should be a greater focus of interest on the part of ethnologists who used to concentrate on the classical studies of folk medicine, leaving this wider field to the penetration of sociologists of medicine. Investigations of complementary medicine fit perfectly the trend of "modern anthropology". The structural-semiotic trend contributcd much to classical investigations of folk medicine. Ethnologists can profit a lot from cooperation with representatives of other branches of science. interested in folk and complementary medicine, e.g. with sociology of medicine, history of medicine, ethnopharmacy and ethnopharmacology. Trans/. Z. N adstoga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/edccdaa168fb5fb4e58112235c653aaa.pdf 627f99d29d2c98b31b4e1e12785853c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5009 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource religijność ludowa antropologia religii Zadrożyńska, Anna Misterium Męki Pańskiej Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4646 Title A name given to the resource Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? / Antropolog wobec współczesności Dwa typy wspólczesnej wrażliwości religijnej Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.350-365 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baraniecka-Olszewska, Kamila Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kamila Baraniecka-Olszewska Instytut Archeologii i Etnologii PAN Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? Dwa typy współczesnej wrażliwości religijnej Przeżywanie Pasji Pisząc o współczesnej polskiej religijności, stajemy przed koniecznością zrewido­ wania pojęć i przekonań wykorzystywanych we wcześniejszych rozważaniach na ten temat, zwłaszcza na temat religijności ludowej. Kariera terminu, mimo jego roz­ licznych wad z lubością wytykanych przez kolejnych badaczy wcale się nie zakoń­ czyła i choć może nie nabiera już rozpędu, wciąż stykamy się z tekstami, które sta­ nowią świadectwo wiary w możliwości redefinicji, odświeżenia i powtórnego zasto­ sowania pojęcia religijności ludowej (por. Bukraba-Rylska 2008, s. 30). Kariera nie kończy się też w takim sensie, że ta kategoria pozostaje głównym, jeśli nie jedynym, punktem odniesienia w tekstach o polskiej religijności. M ó j artykuł nie będzie t u wyjątkiem. Lecz zamiast walczyć z demonami przeszłości, a autorom tekstów po¬ święconych religijności ludowej wytykać niewłaściwe podejście do omawianych za¬ gadnień, mam zamiar skorzystać z luki, jaką stworzyły pozostawione przez nich opi¬ sy, i w pewnym stopniu ją wypełnić. Mam na myśli lukę, na którą wskazuje Magda Zowczak: C h o c i a ż istnieją e t n o g r a f i c z n e d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e ś w i a d e c t w a g ł ę b o k i e g o p r z e ­ żywania Pasji w religijności l u d o w e j , a w s z t u c e l u d o w e j o d p o w i a d a i m p o p u l a r n o ś ć i b o g a c t w o p r z e d s t a w i e ń p a s y j n y c h , b a d a c z e religijności l u d o w e j nie poświęcili s z c z e g ó l n e j u w a g i t e m u a s p e k t o w i ( Z o w c z a k 2 0 0 8 , s. 3 3 ) . Zdaniem autorki brak zainteresowania t y m tematem wynika z przekonania autorów zajmujących się religijnością ludową o braku mistycyzmu w t y m rodzaju religijnoś­ ci, jak też z podkreślania w niej aspektu magicznego oraz pragmatycznego, podczas gdy „głębokie przeżywanie Pasji" było znakiem szczególnej wrażliwości religijnej (Zowczak 2008, s. 32-33). Informacje o roli Pasji i praktykach z nią związanych w dawniejszej religijności znajdujemy tylko w kilku akapitach rozrzuconych po różnych tekstach zawierają350 �Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? cych opisy, które możemy potraktować jako etnograficzne. Jedno z barwniejszych przedstawień zwyczajów wielkanocnych zostawił nam Jędrzej Kitowicz. Opisał nie tylko nabożeństwa związane z okresem wielkanocnym, ale także pełne ekspresji i po¬ święcenia zachowania kapników umartwiających się postem, biczowaniem czy nie­ sieniem ciężkiego krzyża w wielkopiątkowej procesji (Kitowicz 2003, s. 43-54). Już te kilka stron opowiadających o zachowaniach wielkanocnych informuje nas, że prze¬ żywaniu męki Chrystusa towarzyszyła szczególnie głęboka pobożność . Wzmian¬ ka o przeżywaniu Pasji pojawia się także u Stefana Czarnowskiego. Choć zasadniczo odmawiał on religijności ludowej głębi i refleksyjności, dostrzegł szczególny charak¬ ter pielgrzymek na kalwarie. 1 2 G o r l i w o ś ć zaś, z jaką l u d p o l s k i p i e l g r z y m u j e d o k a l w a r i i , ś w i a d c z y o t y m , jak b a r d z o odpowiada mu t o uzmysłowienie tajemnicy Męki, O d k u p i e n i a i Z m a r t w y c h w s t a n i a , tak jak z a c h o w a n i e się jego w czasie w ę d r ó w k i o d stacji d o stacji oraz n a s t ę p n e w y ¬ p o w i e d z i u c z e s t n i k ó w p i e l g r z y m e k pozwalają stwierdzić, ż e p r z e ż y c i a i c h są nie t y l k o g ł ę b o k i e , ale ż e nie o d r ó ż n i a j ą i c h o n i o d p r z e ż y ć , k t ó r y c h b y d o z n a w a ć musiał rze¬ c z y w i s t y w i d z M ę k i Pańskiej, t o w a r z y s z h i s t o r y c z n e j w ę d r ó w k i Jezusa o d W i e c z e r ¬ nika, p o p r z e z G ó r ę Oliwną, więzienie, sądy aż na G o l g o t ę i d o Ś w i ę t e g o G r o b u ( C z a r n o w s k i 1958, s. 9 3 ) . W o w y m nieodróżnianiu doświadczeń własnych od przeżyć rzeczywistych świadków męki Chrystusa Czarnowski dostrzega ułomność chłopskiej religijności, 1 K a p n i c y - nazywani tak o d swojego stroju - t o o s o b y zrzeszone w bractwach religijnych lub p o ­ zostające poza n i m i , oddające się szczególnego rodzaju p r a k t y k o m r e l i g i j n y m , np. b i c z o w a n i u , posz­ czeniu, z okazji świąt bądź w ramach pokuty. C z ę s t o t e ż u c z e s t n i c z y l i w procesjach religijnych. 2 „Kładli się wszyscy krzyżem i poleżawszy tak d o p e w n y c h słów w śpiewaniu kościelnym nad­ chodzących, za takimże z n a k i e m o d marszałka danym p o d n o s i l i się na kolana i zawinąwszy kaptura z pleców na ramię - biczowali się w gołe plecy dyscyplinami r z e m i e n n y m i albo nicianymi, w powrózki kręte splecionymi. N i e k t ó r z y końce d y s c y p l i n r z e m i e n n y c h przypiekali w o g n i u dla dodania większej twardości albo szpilki zakrzywione w d y s c y p l i n y niciane i rzemienne zakładali, ażeby lepiej ciało swo­ je wychłostali, które czasem t a k o w y m ćwiczeniem, silno przykładanym, aż d o żywego mięsa i szkar­ łatów wiszących sobie szarpali, b r o c z ą c krwią suknię, kapę i p a w i m e n t kościelny. [...] N i e ze wszyst¬ k i c h kościołów, ale z niektórych t y l k o , procesyja kapników - o p r ó c z krzyża z w i z e r u n k i e m C h r y ¬ stusowym na czele procesyi niesionego, miewała d r u g i krzyż w i e l k i , grubości b e l k i , z tarcic spajanych dla letkości zrobiony, który w pośrodku kapników dźwigał jeden k a p n i k , idąc nie w y p r o s t o w a n y , ale w pół człeka p o c h y l o n y tak, jak nam malarze wystawują Chrystusa krzyż na Kalwaryją niosącego. D l a ­ tego p o d ten krzyż dobierali chłopa mocnego. Miał na głowie, c z y l i raczej na czapce kapturem p r z y ­ k r y t e j , koronę cierniową, łańcuch długi i g r u b y przez ramię p o d pachę przepasany koniec krzyża uno¬ sił za n i m i n n y k a p n i k , wyrażający Cyreneusza, a dwaj k a p n i c y d o b y t e pałasze niosący na ramieniu oznaczali żołnierzów, na Kalwaryją Chrystusa prowadzących, z których jeden trzymał w r ę c e koniec łańcucha. W y o b r a ż a j ą c y Chrystusa kapnik udawał także Jego p o d krzyżem upadania, a na ten czas je¬ den żołnierz targając łańcuchem i bijąc n i m o krzyż, czynił duży łoskot, d r u g i uderzając płazem p o krzyżu i po plecach l e k k i m i razami nosiciela krzyża, wołał na niego głosem donośnym: postępuj Jezu! Wtenczas nosiciel, w samej rzeczy pochyłym c h o d e m znużony, odpocząwszy nieco powstawał i dal­ szą drogę, czyli procesyją, kończył" ( K i t o w i c z 2003, s. 4 6 - 4 9 ) . 351 �Kamila Baraniecka-Olszewska ja będę jednak chciała pokazać, że w t y m właśnie tkwić mogło jej bogactwo . Po­ wyższy fragment z tekstu Czarnowskiego cytuje też w swoim artykule na temat re­ ligijności ludowej Ryszard Tomicki. Ponadto zamieszcza on informację, że podczas pielgrzymek na kalwarie i odprawiania drogi krzyżowej pątnicy powszechnie d o ­ datkowo (ponad trud samej pielgrzymki) udręczali swe ciała. Wkładali na głowy wieńce uwite z ciernistych gałązek, a kieszenie wypełniali kamieniami i tak obciąże­ ni wchodzili na górę ukrzyżowania (Tomicki 1981, s. 55). Czarnowski dopatrzyłby się zapewne w tego rodzaju zachowaniu szczególnego pragmatyzmu - przez zwięk­ szenie ofiary pielgrzym zwiększał prawdopodobieństwo, że jego prośba zostanie wysłuchana. W moim przekonaniu jednak podobne zachowania wynikają nie tylko ze swojego rodzaju wymiany z Bogiem, ale również z konkretnego typu wrażliwości religijnej. 3 Zawarte w wymienionych, klasycznych już tekstach informacje na temat prze¬ żywania męki Pańskiej są skąpe, lecz wystarczają, by wyobrazić sobie, że doświad¬ czanie Pasji mogło być niezwykle głębokie, a co więcej, towarzyszyć mu mogła za¬ duma nad losem zarówno Chrystusa, jak i nad własnym. Wierni rozpamiętywali ży¬ w o t Jezusa, ofiarowali mu swój trud, by choć w ten sposób towarzyszyć mu na dro¬ dze krzyżowej, płakali nad jego losem, a mistyczne uniesienia, tak wypatrywane przez badaczy w religijności ludowej, nie są przecież jedynym świadectwem głębi przeżycia. Towarzyszące opisywanym praktykom emocje mogły równie silnie zbli­ żać do Boga. Być może ze względu na wyjątkowo emocjonalny charakter przeżyć związanych z upamiętnianiem męki Chrystusa badacze religijności ludowej pominęli ten temat. Ich zabieg wydaje się jednak niezrozumiały Wszak męka Chrystusa, odkupienie i zmartwychwstanie to wydarzenia podstawowe, a nawet założycielskie dla chrześ¬ cijaństwa. Poświęcenie szczególnej uwagi t y m rozdziałom z historii życia Zbawi¬ ciela już od średniowiecza stanowiło element zalecanego modelu religijności. Pisane wówczas podręczniki medytacji nakazywały rozpamiętywanie męki i wręcz w c z u wanie się w sytuację Chrystusa (por. Freedberg 2005, s. 170-176). W t e d y też zro­ dził się ruch devotio moderna, a na jego fali powstał postulat naśladowania Chrystusa. Dobroć, cierpliwość, wytrwałość Zbawiciela miały być wartościami obecnymi w ży­ ciu każdego wiernego. Jak zaznacza David Freedberg, niepoślednią rolę w p o d o b ­ nych medytacjach czy uczynieniu z Chrystusa wzoru do naśladowania odegrały wi¬ zerunki przedstawiające mękę. Staje się nam bliższy [ C h r y s t u s ] i łatwiej jest nam k s z t a ł t o w a ć nasze ż y c i e na w z ó r jego życia i życia jego ś w i ę t y c h , k i e d y z n i m c i e r p i m y - a najlepiej r o b i ć t o za p o m o c ą 3 Inaczej do nieodróżniania znaczącego i znaczonego p o d c h o d z i Joanna Tokarska-Bakir. W y k a z u j e ona, że jest t o jedna z p o d s t a w o w y c h cech opisywanej przez nią religijności t y p u ludowego, a co więcej, przeciwnie d o Czarnowskiego, w a l o r y z u j e t e n proces p o z y t y w n i e (Tokarska-Bakir 2000, s. 5 3 - 5 7 ) . 352 �Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? w i z e r u n k ó w . D o c h o d z i m y d o w s p ó ł o d c z u w a n i a , k o n c e n t r u j ą c się na w i z e r u n k a c h C h r y s t u s a i j e g o ś w i ę t y c h oraz na i c h c i e r p i e n i u ( F r e e d b e r g 2 0 0 5 , s. 166). U podłoża medytacji leżała zatem empatia rozbudzana przez wizerunki. Tym sa¬ mym aspekt wizualny był od początku wpisany w kult pasyjny. Dziś przypominają nam o t y m rozliczne przestawienia męki Chrystusa - krucyfiksy obrazy rzeźby itp. Wystarczy przyjrzeć się krajobrazowi Polski, by dostrzec, że Pasja w badaniach nad współczesną religijnością nie może pozostać białą plamą. Współczesna wrażliwość pasyjna Przeżywanie Pasji nie jest cechą jedynie dawnej religijności. C h o ć możemy odnieść wrażenie, że obecne w krajobrazie wsi i miast krzyże czy kaplice na tyle spowszed¬ niały, iż nikt, patrząc na nie, nie przywołuje w myślach obrazów męki Chrystusa, rola Pasji we współczesnej religijności pozostaje niezwykle żywym tematem. Jak pisze Zowczak: W i e l e c e c h i p r a k t y k p r z y p i s y w a n y c h m o d e l o w o religijności l u d o w e j w s p ó ł c z e ś n i e jeszcze b a r d z i e j się u m o c n i ł o , a p i e l g r z y m k i , m i s t e r i a i k u l t o b r a z ó w cieszą się nieustającą p o p u l a r n o ś c i ą ( Z o w c z a k 2 0 0 8 , s. 4 1 ) . Rzeczywiście, pielgrzymki, zwłaszcza te na kalwarie, stanowią jeden z elementów dzisiejszego kultu męki Pańskiej. Wpisują się w niego także wszystkie nabożeństwa upamiętniające wydarzenia z ostatnich dni życia Chrystusa - gorzkie żale, droga krzyżowa, także rekolekcje wielkopostne, liturgia Niedzieli Palmowej. Coraz więk­ szą popularnością cieszą się też w Polsce misteria męki Pańskiej wystawiane w sank¬ tuariach, klasztorach i kościołach. Współczesność rządzi się swoimi prawami, więc wśród wymienionych zjawisk składających się na obraz dzisiejszego kultu męki Pańskiej nie może zabraknąć też filmów prezentujących i interpretujących całość Pasji, jej wybrane fragmenty bądź losy konkretnych postaci. By przedstawić znaczenie kultu męki Pańskiej we współczesnej religijności, p o ­ stanowiłam wykorzystać pojęcie „wrażliwości pasyjnej". Inspirowana tekstem A n ­ drzeja H e m k i i Jacka Olędzkiego zamierzam przedstawić szczegółowe ujęcie wraż­ liwości religijnej (Hemka, Olędzki 1990). O n i skupili się na „wrażliwości mirakularnej", owej potrzebie cudowności towarzyszącej życiu religijnemu. M i m o że wrażliwość pasyjna niejednokrotnie wkracza na teren zarezerwowany dla mirakularnej, jest nakierowana na inne treści. Tym, co wyróżnia wrażliwość pasyjną, jest określony stosunek do ostatnich scen z życia Chrystusa oraz ich znaczenie dla wier­ nych. Wrażliwość pasyjna zakłada pewien stopień zaangażowania w kult męki Pań­ skiej, nie tylko powierzchowne z nim zetknięcie. W historii prezentowanej w Pasji ludzie doszukują się odpowiedzi na wiele pytań, dotyczących losów zarówno świa­ ta, jak i własnych; dopatrują się w postawach jej uczestników wzorów postępo­ wania, i pozytywnych, i negatywnych; niejednokrotnie też w ostatnich scenach 353 �Kamila Baraniecka-Olszewska z życia Chrystusa znajdują swój klucz do wiary Wrażliwość religijna stanowi oczy­ wiście kryterium subiektywne, lecz jak zauważają Hemka i Olędzki, powiązane z określonym modelem religijności (Hemka, Olędzki 1990, s. 13), a przez to łatwiej uchwytne dla etnologów. Opisywaną w t y m tekście wrażliwość pasyjną zawężę jednak do badanych prze¬ ze mnie zjawisk, dwóch elementów współczesnego kultu męki Pańskiej - uczest­ nictwa w misteriach wielkanocnych oraz oglądania filmów poświęconych śmierci Chrystusa, przede wszystkim zaś Pasji w reżyserii Mela Gibsona. Takie ogranicze¬ nie zakresu wrażliwości pasyjnej wynika z przedmiotu badań, które prowadzę od kilku lat - właśnie nad polskimi misteriami męki Pańskiej. Podczas tego rodzaju stu­ diów nie sposób uciec od rozmów o innych możliwościach przedstawiania czy upa­ miętniania Pasji. Badania objęły więc także nabożeństwa drogi krzyżowej czy prze­ żywanie liturgii Niedzieli Palmowej. Dotknęły także zjawiska niezwykle żywot­ nego we współczesnej kulturze, mianowicie oglądania filmów. Podczas rozmów, które prowadziłam, okazało się, że niejednokrotnie najsilniejszymi bodźcami bu¬ dzącymi w wiernych ową wrażliwość pasyjną jest obejrzenie misterium i uczestni¬ ctwo w nim lub obejrzenie i przeżywanie filmu opowiadającego o męce Chrystusa. Wrażliwość pasyjna, o której piszę, wręcz rodzi się wskutek zetknięcia z jednym albo z obydwoma z wymienionych rodzajów przedstawienia Pasji. Specyfika badań nad przedstawieniami męki Chrystusa O d 2006 r. prowadzę badania nad misteriami wielkanocnymi w Polsce. D o tej pory zgromadziłam materiały na temat misterium w Poznaniu, w Zawoi Przysłop, w Kal­ warii Pacławskiej, w Bydgoszczy Fordonie oraz w Miejscu Piastowym. Obserwo­ wałam też misteria w Lądzie, O t w o c k u , Zakroczymiu. W każdej z tych miejsco¬ wości przedstawienie wielkanocne wygląda inaczej, inne jest miejsce wystawiania, inny zestaw scen, inna scenografia, stroje, aktorzy . We wszystkich przypadkach 4 4 Z e względu na ogromną rozmaitość misteriów badania nad poszczególnymi przedstawieniami zasadniczo się różnią. W Poznaniu rozmówcami b y l i przede w s z y s t k i m b y l i członkowie duszpaster­ stwa akademickiego salezjanów, a więc ludzie młodzi. C z ę ś ć z nich p r z y g o t o w u j e m i s t e r i u m , c z ę ś ć t y l k o w n i m uczestniczy, lecz t y m , co ich wiąże, jest nie t y l k o m i s t e r i u m , ale także rodzaj wspólnoty powstałej p r z y salezjanach. W Z a w o i Przysłop badania wyglądały już zupełnie inaczej. Przedstawie¬ nie wielkanocne jest p r z e d m i o t e m zainteresowania całej w s i , silnie wiąże się z jej lokalną tożsamoś¬ cią. W y s t a w i a n e jest tam o d około 60 lat, więc miałam okazję porozmawiać z osobami zarówno star¬ s z y m i , jak i młodymi i porównać ich odczucia oraz o p i n i e związane z m i s t e r i u m . Z kolei w K a l w a r i i Pacławskiej m o i m i rozmówcami b y l i mieszkańcy miejscowości położonych wokół sanktuarium, młodsi i starsi, traktujący m i s t e r i u m jako wydarzenie t y p o w e , nieco już spowszedniałe, na stałe w p i ¬ sane w kalwaryjski kalendarz. W Bydgoszczy F o r d o n z n ó w miałam okazję rozmawiać przede wszyst­ k i m z ludźmi młodymi. M i s t e r i u m organizują tam osoby zrzeszone w różnych grupach powstałych p r z y fordońskiej parafii. Jeszcze i n n y c h r o z m ó w c ó w spotkałam w M i e j s c u P i a s t o w y m . Tam zetknęłam się przede w s z y s t k i m z młodzieżą, grającą i uczestniczącą w m i s t e r i u m , gdyż przedstawienie organi­ zowane jest przez uczniów l i c e u m p r z y niższym seminarium michalitów. 354 �Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? miałam jednak d o czynienia z osobami związanymi z misterium, czy to przez orga¬ nizowanie go, czy przez uczestnictwo w nim. Fakt ten zapewne uwrażliwiał ich na historię Chrystusa, a przez to czynił ich ciekawszymi rozmówcami. Stąd też pre¬ zentowana przeze mnie wrażliwość pasyjna jest obrazem religijności osób szcze¬ gólnych - zaangażowanych w przedstawianie samej Pasji. Jednocześnie opisywana wrażliwość pasyjna stanowi pewien znak czasu. Z a n i m rozpoczęłam swoje badania, miało miejsce przynajmniej jedno - tyleż szczęśliwe dla jakości badań, co istotne - wydarzenie. W 2004 r. odbyła się światowa premiera filmu Pasja reżyserowanego przez Mela Gibsona. Jak się okazało, zdarzenie to zna¬ cząco wpłynęło na przebieg moich badań. Z rozmówcami prowadziłam rozmowy już nie tylko o misteriach, ale też o słynnej Pasji Gibsona; na palcach jednej ręki mogę policzyć osoby, z którymi się zetknęłam podczas badań, deklarujące, że nie widziały tego filmu. Porównania, komentarze, a także wzajemne relacje między t y m filmem a przedstawieniami wielkanocnymi pojawiały się niemal w każdej rozmowie. D o dziś brak wzmianki o Pasji Gibsona w opowieściach na temat misterium pozo¬ staje rzadkością. Postanowiłam zatem badania nad misteriami poszerzyć o odbiór innego rodzaju przedstawienia męki Pańskiej - filmu Pasja. Wyłącznie jednak o o d ­ biór tej jednej ekranizacji losów Chrystusa, gdyż w oczach moich rozmówców cał¬ kowicie przyćmiła ona inne, wcześniejsze filmy. Przeżywanie misterium i przeżywanie dzieła Gibsona nie wygląda oczywiście identycznie w przypadku każdego rozmówcy, nie zawsze prowadzi też d o podob¬ nych wniosków. Wśród osób, z którymi rozmawiałam, zarysowały się dwie ogólne postawy: zwolenników misterium i zwolenników filmu Pasja. Rozmówcy podzielili się ze mną swoimi odczuciami, że jedno z wydarzeń oddziałuje na nich silniej niż drugie i t y m samym zapewnia i m , ich zdaniem, poczucie większego zaangażowania w losy Chrystusa czy lepszego zrozumienia ich. N i e zdarzyło mi się jednak spotkać osoby, która stanowczo stwierdziłaby, że jeden z wymienionych sposobów przed¬ stawiania męki Chrystusa w ogóle na nią nie wpływa. Mamy tu zatem do czynienia z sytuacją modelową, kiedy porównywanie doświadczeń z uczestnictwa w misterium oraz wrażeń z filmu Pasja pozwala na utworzenie pewnych typów idealnych. Jeden będzie opisywał maksimum uczuć, emocji, przeżyć religijnych wzbudzonych przez film Gibsona, drugi zaś przez dane misterium; postawy uczestników przedstawień wielkanocnych w większości lokują się gdzieś pomiędzy t y m i typami, nie odpowia¬ dając całkowicie jednemu bądź drugiemu. M i m o to można wyraźnie zauważyć, że jednym łatwiej jest przeżywać i rozważać mękę Pańską wskutek impulsu danego przez uczestnictwo w misterium, innym przez obejrzenie Gibsonowskiej Pasji. D w a typy idealne wrażliwości pasyjnej Wyraźnie zarysowują się nam dwa typy wrażliwości pasyjnej, które nazwałabym nieco górnolotnie symbolicznym (większe oddziaływanie misteriów) i dosłownym (większe oddziaływanie filmu Pasja). Oba niewątpliwie wiążą się z deklarowaną 355 �Kamila Baraniecka-Olszewska przez moich rozmówców potrzebą wizualizowania treści religijnych, umożliwiają bowiem zobaczenie męki Pańskiej. Freedberg wskazywał na niebagatelną funkcję statycznych wizerunków, być może współcześnie wobec gwałtownego rozwoju kultury popularnej podobną rolę należy przypisać dynamicznym wizualizacjom (zob. Zowczak 2008, s. 41). W i e l u moich rozmówców podkreślało, że zobaczenie męki Chrystusa umożliwia i m , jak i innym, głębsze jej przeżywanie. By tego do¬ świadczyć, trzeba jednak być osobą wierzącą. Jeśli k t o ś jest r e l i g i j n y t o b ę d z i e m ó g ł p r z e ż y ć t e ż f i l m [Pasję G i b s o n a ] . Jeśli nie, t o t y l k o g o o b e j r z y I t a k samo jest z m i s t e r i u m . C h c e m y ż e b y w s z y s c y p r z y j e c h a l i . A l e to, c o z n i e g o . . . no, wyniosą, t o sprawa i n d y w i d u a l n a . Jedni p ó j d ą t a m , b o są w i e r z ą c y i n n i z o b a c z y ć , b o c o ś się d z i e j e ( k o b i e t a , lat 27, Poznań, m a r z e c 2 0 0 6 ) . Z siły oddziaływania wizualnych przedstawień męki Pańskiej zdają sobie sprawę twórcy misteriów. Dlatego też sięgają po środki, które w ich przekonaniu podkreślą istotę pokazywanej historii. Tak, właśnie d l a t e g o t e ż używamy t y c h r ó ż n y c h ś r o d k ó w w m i s t e r i u m . W i a d o m o , że jest t o w i d o w i s k o teatralne jako takie, ale r o b i o n o inne wrażenie. Jest l u d z i o m bliskie. Te e f e k t y p o m a g a j ą l u d z i o m t o p r z e ż y ć . Z j e d n e j s t r o n y jest t o teatr, ale z d r u g i e j w ł a ś n i e p r z e ż y c i e religijne, i t o n a p r a w d ę silne. T o w r a ż e n i e jest n i e s a m o w i t e ( m ę ż c z y z n a , lat 3 5 , Poznań, m a r z e c 2 0 0 6 ) . Zarówno uczestnictwo w misteriach, jak i oglądanie Pasji Gibsona zdaniem moich rozmówców niesie w sobie ogromny potencjał. Pozwala na lepsze zrozumie­ nie znaczenia ofiary Zbawiciela, na pogłębienie wiary na wywołanie empatii, na o d ­ nalezienie w Chrystusie lub innych postaciach swoistego wzorca osobowego. „Wi­ dzowie" męki Pańskiej szukają postaci, z którą mogliby się porównać, by zgłębić własne życie. T o C h r y s t u s prosił s w o j e g o ojca, b y ł B o g i e m i prosił s w o j e g o O j c a . N i e umiał p r z e ż y ć tego, tej męki. O n tą m ę k ę widział, p o c i ł się k r w a w y m p o t e m . I prosił ojca, ż e b y t o oddalił. P r o s z ę panią, p a n i sama zobaczy. Jak p a n i b ę d z i e m y ś l e ć o t y m . I jeżeli k t o ś myśli, ł ą c z y się d u c h o w o , t o jest się n a d c z y m z a s t a n o w i ć - n a d własnym ż y c i e m . P o r ó w n a ć go d o męki C h r y s t u s a ( k o b i e t a , lat 65, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2006). C z ł o w i e k jest słaby co m o ż e sam z r o b i ć , t o nie w i e m , b e z Boga. Ja tak uważam. N o ale ja tam, n o i n o i Pan B ó g go uznał [św. P i o t r a ] , a p o t e m stał się ś w i ę t y m , go całował i płakał, a wyparł się. N o t o tys c z ł o w i e k nie n i e r o z tam g o d a : j o b y m t e g o nie zrobił, a p ó ź n i e j c z ł o w i e k jakoś z g ł u p n i e c z y jak i r o b i . T a k myślę ( k o b i e t a , lat 85, Z a w o j a Przysłop, l i p i e c 2 0 0 6 ) . 356 �Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? B o z samego siebie t o jest p r z e ż y c i e , m o ż n a tak p o w i e d z i e ć . B o tak c z ł o w i e k tak m o ż e p o r ó w n a ć siebie, ż e jest t y m k i m ś , k t o się p r z y c z y n i ł d o t e g o [ u k r z y ż o w a n i a ] . T o w t e d y widać ( m ę ż c z y z n a , lat 40, K a l w a r i a Pacławska, m a r z e c 2 0 0 7 ) . Przeżycia te stanowią pewne bogactwo, które moi rozmówcy wynoszą z uczest­ nictwa w misteriach bądź oglądania filmu Pasja. Ale by mogli je pozyskać, potrze¬ bują określonego rodzaju bodźców. Jedni znajdują je w przeżywaniu misterium, żałując, że wcześniej nie mieli możliwości uczestniczyć w p o d o b n y m zdarzeniu, i n ­ ni doszukują się ich w oglądaniu Pasji Gibsona, zawierzając prezentowanej tam in¬ terpretacji losów Chrystusa. Typ wrażliwości pasyjnej, któremu większy impuls d o refleksji nad męką Pańską daje uczestnictwo w misteriach, nazwałam symbolicznym, by skontrastować spo¬ sób przedstawiania historii Jezusa w przedstawieniach wielkanocnych z brutalną i werystyczną formą prezentacji w filmie Gibsona. Twórcy misteriów nie dysponują ani wystarczającymi środkami, ani możliwościami technicznymi, a często też chęcia¬ mi, by losy Chrystusa przedstawić z dbałością o każdy szczegół. Jednocześnie też część organizatorów świadomie unika prezentowania zbytniego okrucieństwa. W niektórych misteriach (np. w Lądzie, w Zawoi Przysłop) w ogóle nie ma scen bi¬ czowania i krzyżowania, pokazanie ich zastępują odgłosy tych czynności. W in¬ nych przedstawieniach wielkanocnych, choć sceny te są prezentowane (Poznań, Kalwaria Pacławska, Miejsce Piastowe, Bydgoszcz Fordon) i Chrystus wspina się na Golgotę umazany sztuczną krwią, umowność tych scen (niezależna od wrażeń, ja¬ kie wywołują) jest z daleka widoczna. Ponadto twórcy misteriów nie dążą do abso­ lutnego odtworzenia realiów. Zdarza się, że Chrystusa gra 18-latek (Zawoja Przysłop), apostoła 70-latek (Kalwaria Pacławska). Chleb podczas ostatniej wieczerzy może być z powodzeniem zastąpiony blatem do pizzy (Zawoja Przysłop), a jej przebieg mogą całkowicie zakłócić fotoreporterzy podtykający aktorom obiektywy pod nos (Kalwaria Pacławska). Uczestnik sam wie, na czym się skupić i jak przeżyć dane wydarzenie, by nie przeszkadzały mu pomyłki aktorów, błyski fleszy i nawoły¬ wania porządkowych. - C z e m u starszy c z ł o w i e k nie m o ż e z a g r a ć Piłata? - Pewno, że może. T o nieważne, ile ma lat. A k t o r z y są m n i e j ważni. O n ma p o k a z a ć , p r z e c z y t a ć w e r d y k t . T o jest rola. A c z y on tam stary, c z y młody. Ja t e r o z m ó g ł b y m g r a ć ( m ę ż c z y z n a , lat 75, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . I jeśli t o się t a k p r z e ż y w a , t o n a w e t jak k t o ś się p o m y l i raz c z y d w a , t o nie zważa się na to. C h o ć w i e m , ż e się pomylił, b o z n a m tekst, ale jak się c z ł o w i e k w c z u w a , t o m u nie p r z e s z k a d z a . T o c z ę s t o było, ż e jak już k t o stary, t o się zatkoł, t o nie w i e d z i a ł t e g o słowa. A l e t o nic. M y i t a k przeżywamy. T o a k t o r jak z a p o m n i t o nic, b y l e on t a k się w c z u ł w te r o l ę ( k o b i e t a , lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . 357 �Kamila Baraniecka-Olszewska U nas nie musi b y ć tak p o d o b n y d o Pana Jezusa, w y s t a r c z y żeby się w c z u w o ł . M y t o i tak p r z e ż y w a m y ( k o b i e t a , lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Odmienną konwencję przyjęli twórcy filmu Pasja. Odcięli się od dotychcza¬ sowej tradycji pokazywania w kinematografii męki Chrystusa - łagodnie, bez epa¬ towania okrucieństwem. Stworzyli dzieło, które swoją brutalnością, dosłownością niektórych scen przypomina co krwawsze horrory. Lecz częściowo to właśnie okru¬ cieństwo, bezpośredniość prezentowania tortur, poniżania Jezusa przyniosły filmo¬ wi taki rozgłos. Także wśród moich rozmówców te sceny podawane są za przykład tych najprawdziwszych - przecież tak cierpiał Chrystus i dzięki Pasji Gibsona od tej świadomości już nie uciekniemy Kaźń pokazana w filmie dla wielu osób stanowi o jego wartości, otwiera i m oczy, uzmysławia, jak te wydarzenia mogły wyglądać. Dopiero tak silny bodziec sprawia, że starają się oni zgłębić znaczenie ofiary C h r y ­ stusa. Pasję Gibsona niejednokrotnie traktują jako najwierniejsze przedstawienie męki Pańskiej. Wszak sam papież Jan Paweł I I po projekcji tego filmu miał powie¬ dzieć: „To jest tak, jak było" (Lis 2005, s. 337). Typ symboliczny Typ symboliczny wrażliwości pasyjnej cechuje osoby, którym uderzająca dosłow¬ ność w prezentowaniu męki Chrystusa nie jest potrzebna, by skłonić je do rozwa¬ żań nad losem Zbawiciela, a wręcz i m w t y m przeszkadza. N o właśnie, Pasja jest m o c n i e j s z a i t o p o d t a k i m , t a k i m k ą t e m t a k i e g o p r z e ż y c i a ta¬ kiego, j a k b y s t r a c h u , t a k i c h n e r w ó w p o p r o s t u . Ź l e się czułam, jak oglądałam tą Pasję. B a r d z o źle. A t u [na k a l w a r y j s k i m m i s t e r i u m ] s p o k o j n i e ( k o b i e t a , lat 75, K a l w a r i a Pacławska, m a r z e c 2 0 0 7 ) . Misteria przybliżają historię Chrystusa w sposób, jaki wpisuje się w charakter nabożeństw wielkanocnych - ukazują mękę, niejednokrotnie wskazując na jej okrutny wymiar, lecz nie epatują o w y m okrucieństwem, nie zmuszają do wyobra¬ żania sobie Jezusa jako bohatera krwawej jatki. Dopowiedzenie, jak dokładnie mo¬ gła wyglądać męka Pańska, zostawiają wyobraźni i wrażliwości wiernych, którzy tę historię rozpamiętują. Pozwalają też na wyłowienie z przedstawianych scen innych treści niż niepojęcie krwawa ofiara Chrystusa - a ta u niektórych osób zostaje w pa¬ mięci jako główna scena Gibsonowskiej Pasji. N i e dooglądałem Pasji d o końca i nie c h c ę oglądać. To, co t u r o b i m y [ m i s t e r i u m ] , w y d a ­ je m i się d o b r e . A Pasji nie c h c ę w i d z i e ć . [ . . . ] N i e d o o g l ą d a ł e m i nie c h c ę , b o t r o s z k ę m i się w y d a j e . . . m o ż e t o t e ż jest t o przejaskrawienie, że G i b s o n chciał t o p o k a z a ć w ja­ kiś taki s p o s ó b b a r d z o przejaskrawiony tą m ę k ę , ale t o nie jest właściwe. T o b u d z i u m n i e niesmak, p r z y n a j m n i e j u mnie, t a k i jakiś. M o i m z d a n i e m t o nie p o w i n n o tak wyglą¬ dać, t a k s t r a s z y ć ( m ę ż c z y z n a , lat 3 7 , Z a w o j a Przysłop, sierpień 2 0 0 6 ) . 358 �Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? Misteria pozwalają też na zatarcie granic czasowych między wydarzeniami jero¬ zolimskimi sprzed dwóch tysięcy lat a dzisiejszymi. Podczas misteriów wytwarza się pewna szczególna atmosfera, którą moi rozmówcy na równi z samym ogląda¬ niem męki Pańskiej identyfikują jako szczególny bodziec do zastanowienia się nad sobą w kontekście ofiary Chrystusa. N o b o jest c i e m n o , t o jest t a k i e i n d y w i d u a l n e , n o jest taka atmosfera, nie w i e m , n o i n ¬ t y m n o ś c i , n o o s o b n o ś c i , ż e tam się jest. N o jest się w tłumie, ale jest się w c i e m n o ś ¬ c i , że nie w i d a ć t y c h w s z y s t k i c h l u d z i , ale z d r u g i e j s t r o n y jest ta ś w i a d o m o ś ć cały czas t y c h l u d z i , nie. Przy f i l m i e t e g o n i e ma, nie. N o nie no, b o t o na ekranie nie m o ż n a o d d a ć tego, co jest w m i s t e r i u m , n o b o c i l u d z i e t e ż b i o r ą w t y m udział, nie ( m ę ż c z y ¬ zna, lat 25, Poznań, m a r z e c 2 0 0 6 ) . Właśnie możliwość określonego t y p u uczestnictwa, którą daje misterium, bez względu na to, czy jest ono wystawiane w przykościelnej salce, czy na kalwaryjskiej drodze krzyżowej, jest wartością, której żadna projekcja filmowa nie zagwarantuje. Uczestnictwo w misteriach budzi troskę zarówno organizatorów, jak i „widzów"; dla obydwu tych grup jest niezmiernie ważne i poświęcają mu wiele uwagi. Osoby przygotowujące przedstawienia wielkanocne starają się zorganizować je tak, by jak najbardziej wciągnąć wiernych w uczestnictwo. W przypadku filmu takie zabiegi nie są możliwe. A l e c h o d z i t e ż o to, ż e b y t y m l u d z i o m dać t a k i udział a k t y w n y . C o k o l w i e k , c h o ć b y n a j m n i e j s z ą rolę, żeby i n n y c h t e ż jakoś w c i ą g n ą ć . Jak p o d c z a s w i e c z e r z y , d a j e m y l u ¬ d z i o m chleb [ k i e d y C h r y s t u s łamie chleb, p o n a d tysiąc b o c h e n k ó w z o s t a j e r o z d y s t r y b u o w a n y c h w ś r ó d w i d z ó w - K . B - O . ] . T o właśnie w t e d y m o g ą p o c z u ć , ż e u c z e s t n i c z ą w t y m , ż e t e ż mają w t y m swój udział, t a k m i się w y d a j e ( k o b i e t a , lat 25, Poznań, k w i e ¬ cień 2006). Uczestnictwo w misterium i namysł, do jakiego ono skłania, są przez część moich rozmówców postrzegane jako główne zalety przedstawień. W ich braku z ko¬ lei upatrują głównej wady filmu Pasja. Tak, widziałam, c h y b a w s z y s c y w i d z i e l i t e n f i l m . A l e m o m e n t a m i miałam wrażenie, że już n i e w y t r z y m a m , ż e t o za dużo. M i się w y d a j e , ż e t o nie o t o c h o d z i , ż e b y t a k krwią z a r z u c i ć , p o to, ż e b y z r o b i ć w r a ż e n i e na l u d z i a c h . T o nie w y s t a r c z y Bo m y w i e m y że t o c z ł o w i e k b y ł u k r z y ż o w a n y i m ę c z o n y ale f i l m p o w i n i e n p o k a z a ć c o ś w i ę c e j , p o c o była ta m ę k a . T o ważne, ż e b y p o k a z a ć w n ę t r z e , b o t o jest t y l k o w tej r e l i g i i . I m y się i tak n a d t y m zastanawiamy, i t a k t o przeżywamy. A jak się t o w i d z i t a k b r u t a l n i e , tak bez t e g o . . . n o ,wnętrza, t o człowiek już się tak nie zastanawia, nie, b o już ma t o w s z y s t ­ ko d o k ł a d n i e pokazane ( k o b i e t a , lat 25, Poznań, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Wyższość uczestnictwa w misterium nad oglądaniem filmu wiąże się też z ko¬ niecznością zaangażowania się czy to w przygotowanie, czy w wyprawę na przed359 �Kamila Baraniecka-Olszewska stawienie wielkanocne. Oglądanie filmu postrzegane jest jako czynność prostsza, nie tak odświętna i wymagająca mniej osobistego zaangażowania - niekoniecznie emocjonalnego, ale organizacyjnego. L u d z i e są n i e c i e k a w i . W o l ą f i l m o b e j r z e ć . T y l k o m y jesce w o l i m y s w o j e [ m i s t e r i u m ] i sami z r o b i ć dla Pana Jezusa ( k o b i e t a , lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Jednocześnie jednak w świadomości organizatorów i uczestników misteriów ist¬ nieje przekonanie, że film pozwala na o wiele bardziej precyzyjne odwzorowanie wydarzeń. W przedstawieniu wielkanocnym nie sposób osiągnąć podobnej do¬ kładności. Film Pasja, mimo całej swej brutalności, pozostaje pewnym ideałem po¬ kazywania męki Pańskiej właśnie ze względu na szczegółowość przedstawienia, bo¬ gactwo strojów, scenografii. Gibsonowska ekranizacja stała się więc pewnym punk¬ tem odniesienia także dla uczestników misteriów. A jak przeżywali, te pirse jak m y oglądali i przeżywali, t o w s z y s t k o w y s z ł o jak z t e g o f i l m u , z Pasji. Bo się l u d z i e w c z u w a l i w t o [ w m i s t e r i u m ] . Bo t o nase l u d z i e . T o l u d z i e t u t a j t a k lubią. Jak b y ł o t o m i s t e r i u m , t o się garnęli d z i a d k i , b a b k i . W s z y s t k o i prze¬ żywało. T o t a k i ogrojec, n o i t e n Pan Jezus w t e m o g r o j c u , i t e n sąd Piłata t o się prze¬ ż y w a ł o w e w n ę t r z n i e i c z u ł o się tak, j a k b y się b y ł o w J e r o z o l i m i e ( k o b i e t a , lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Części osób, z którymi rozmawiałam, oglądanie Pasji Gibsona podobnych prze¬ żyć jednak nie zapewnia. Jednym dlatego, że razi ich brutalność przedstawienia, innym dlatego, że potrzebują szczególnego, odświętnego charakteru misteriów, by zaangażować się w przedstawianą historię. Symboliczny t y p wrażliwości pasyjnej jest też naznaczony dozą wrażliwości mirakularnej. Podczas misterium ludzie wręcz oczekują odrobiny cudowności, nie­ zwykłości, gdyż doskonale pasuje ona do całości sytuacji - zdarzenia niecodzienne­ go. Uczestnictwo w przedstawieniu wielkanocnym, jak pisałam, wiąże się ze szcze¬ gólną atmosferą. Inaczej rzecz się ma w przypadku czynności tak powszedniej jak oglądanie filmu, zwłaszcza w domu, nawet jeśli filmem t y m jest Pasja. Jeśli chodzi o ekranizację męki Chrystusa, świętość nie uobecnia się w filmie tak, jak dzieje się to w czasie trwania misterium, kiedy ludzie mają wrażenie, że mogą tej świętości niemal dotknąć. D l a t y c h l u d z i n i e k t ó r y c h t o jest tak, że j a k b y d o t k n ę ł a t e g o p ł a s z c z a [ C h r y s t u s a ] , t o b y została uzdrowiona, t o b y jakąś ł a s k ę d a ł o (mężczyzna, lat 4 0 , K a l w a r i a Pacławska, m a r z e c 2 0 0 7 ) . Wieloma osobami rządzi potrzeba wykazania, że zdarzenie, w którym brali udział, było cudowne. Większość opowieści dotyczy ingerencji opatrzności w przedsta¬ wienie wielkanocne poprzez znaczące zjawiska pogodowe czy prowadzenie akto360 �Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? rów tak, by ich działania zyskiwały dodatkową symbolikę. Najczęściej jednak po¬ wtarzają się historie o gwałtownej zmianie pogody podczas sceny ukrzyżowania i śmierci Chrystusa. T o jest taka b a r d z o w z r u s z a j ą c a r z e c z . T a k c h w y t a za serce. K i e d y ś t a k było, ż e w t y m m o m e n c i e z a c z ą ł p a d a ć deszcz. T o serce tak b i j e c o r a z słabiej, c o r a z ciszej. O n o d d a ¬ je ż y c i e w r ę c e O j c a i w t e d y gaśnie całe światło, jest taka tajemnica ( m ę ż c z y z n a , lat 35, Poznań, m a r z e c 2 0 0 6 ) . A t u t a j G o l g o t a jest na tej t a k i e j g ó r z e naszej i tam s z c z e g ó l n i e jakiś t a k i prąd p o w i e ¬ trza jest, t a k w t e n c z a s [ p o d c z a s u k r z y ż o w a n i a ] jakiś t a k i wiatr, jakoś t a k d z i w n i e (ko¬ b i e t a , lat 75, K a l w a r i a Pacławska, m a r z e c 2 0 0 7 ) . Tak, t o zawsze. I te p i o r u n y jak, jak, przepraszam, ja zaraz muszę iść. Tam jest kwes¬ tia, jak on t r a c i życie, i w t e d y te p i o r u n y co są s z t u c z n e t a k i e na te, a p o c h w i l i z c h m u r takie w y c h o d z ą ciemne, t a k i e u c z u c i e , j a k b y t o b y ł o z a ć m i e n i e ( m ę ż c z y z n a , lat 50, K a l w a r i a Pacławska, m a r z e c 2 0 0 7 ) . W 2006 r zaś, podczas poznańskiego misterium wystawianego w rocznicę pogrze¬ bu Jana Pawła I I , śmierć Chrystusa, jak sprawdzili organizatorzy, nastąpiła dokład¬ nie o godzinie 21.37, czyli tej samej, o której nieco ponad rok wcześniej zmarł papież. Typ dosłowny Zwolennicy Pasji Gibsona nie deprecjonują oczywiście emocji i wrażeń, jakich do¬ starcza, także im, uczestnictwo w misterium. C i , z którymi miałam okazję rozmawiać, niejednokrotnie byli twórcami bądź uczestnikami misteriów i bardzo cenili sobie możliwość doświadczenia przeżyć, które zapewnia obecność na przedstawieniu wielkanocnym. I choć misterium oddziaływało na nich, nie pozostawiało obojętny­ mi, oni sami w filmie Pasja upatrywali odpowiedniego dla swej wrażliwości religijnej sposobu pokazywania męki Pańskiej. Jednych do refleksji pobudzało właśnie okru¬ cieństwo, z jakim Gibson zekranizował drogę krzyżową, innych precyzja przedsta¬ wienia, dbałość o szczegóły, pozwalająca rozeznać się w realiach ówczesnej Jero¬ zolimy. Jeszcze inni dostrzegali w Pasji wysoko przez nich wartościowaną prawdzi¬ wość, realizm prezentacji, nieobecny w umownych jednak misteriach. Co ciekawe, to samo, co dla jednych stanowi główną wadę tego filmu, w oczach i n ­ nych staje się jego zaletą - dosłowność i brutalność przedstawienia samej męki Chry¬ stusa. Dopiero taki rodzaj bodźca, zdaniem części moich rozmówców, porusza na tyle mocno, by sprowokować do refleksji religijnej. Więcej nawet, dopiero tak dra¬ styczna prezentacja męki Pańskiej prowadzi do odczuwania empatii z Chrystusem. N o tak, ale t o p r z e c i e ż właśnie o t o chodziło. W ł a ś n i e o c i e r p i e n i e . M y ś l ę , ż e dzięki t a k i m s c e n o m l u d z i e lepiej m o g ą z r o z u m i e ć c i e r p i e n i e C h r y s t u s a . P r z e c i e ż , w i e s z , 361 �Kamila Baraniecka-Olszewska w s z y s c y wiedzą, że za nas cierpiał i cierpiał. A l e n i k t nie zdaje sobie s p r a w y z t e g o c i e r p i e n i a . A tak m ó g ł się n a d n i m jakoś z a s t a n o w i ć . Z r o z u m i e ć , jak o g r o m n e b y ł o t o c i e r p i e n i e . Pasja miała t o p o k a z a ć , m o ż n a tak p o w i e d z i e ć . Bo l u d z i e się nad t y m nie zastanawiają. A jak z o b a c z ą , t o t r o c h ę t o t e ż t a k o d c z u j ą ( k o b i e t a , lat 25, Poznań, marzec 2006). Powszechne wśród moich rozmówców jest przekonanie, że dziś ludziom nie wystarczy mówić o ofierze Chrystusa, nie wystarczą i m nabożeństwa drogi krzy¬ żowej, by dotarła do nich istota męki. Trzeba i m tę historię pokazać, a co więcej, pokazać tak, by odpowiadała ich wrażliwości, niekiedy odpornej na bardziej sub¬ telne przedstawienia. Dla takich osób niemal idealnym rozwiązaniem jest właśnie film Pasja. M i się Pasja b a r d z o p o d o b a ł a . Z n a c z y nie ze w z g l ę d u , ż e tam b y ł y te d r a s t y c z n e sce¬ ny u k a z y w a n e , ale ze w z g l ę d u na to, ż e Pasja jest bliska r e a l i z m u , bliska t e j p o s t a c i . M e l G i b s o n m o ż e p o s u n ą ł się za daleko w t y m realizmie, n i e m n i e j t e n f i l m w y w o ł a ł coś. Ja słyszałem taką d y s k u s j ę na t e m a t c i e r p i e n i a t e g o C h r y s t u s a i m i się w y d a j e , że Pasja jakiś p o z y t y w n y s k u t e k wywołała. D l a t e g o ż e w i e l e o s ó b sobie nie uświadamia dokładnie, co t o jest właśnie d r o g a k r z y ż o w a , tak naprawdę. C o t o jest u k r z y ż o w a n i e , tak naprawdę. I t y m l u d z i o m trzeba t o p o k a z a ć . M o ż e n a w e t t a k t r a g i c z n i e jak w Pa­ sji, ż e b y z r o z u m i e l i ( m ę ż c z y z n a , lat 37, Poznań, m a r z e c 2 0 0 6 ) . Bo studiując Pismo, m o ż n a o d c z y t a ć , ż e t o m n i e j w i ę c e j t a k m o ż e w y g l ą d a ć . Te sce¬ ny, k t ó r e nas przerażają, t a k i e p o p r o s t u były. I m o i m z d a n i e m trzeba t o p o k a z a ć . Z b l i ż y ć się jak n a j b a r d z i e j d o t e g o o b r a z u , k t ó r y r z e c z y w i ś c i e się tam rozegrał. Ja my¬ ślę, ż e d o b r z e , d l a t e g o ż e c z ę s t o się t o w o g ó l e u k r y w a . T o się p o k a z u j e tak, ż e d o ¬ brze, że go ukrzyżowali, że go kopali, ale t o w s z y s t k o jest takie ugładzone. Takie ładne. Tam g o t r o c h ę ciągnęli, t r o c h ę g o k o p a l i i g o ukrzyżowali ( k o b i e t a , lat 26, B y d g o s z c z Fordon, marzec 2008). W pewnym sensie film Pasja odkrywa przed nami realia męki Pańskiej, uzupełnia wszelkie inne przedstawienia o dosłowność, okrucieństwo, których brak mógł wier¬ nych w niedostatecznym stopniu pobudzać do rozważań nad Chrystusową ofiarą. Ofiarą, na którą składało się nieludzkie cierpienie. Gibsonowska ekranizacja wręcz wymusza zastanowienie się nad sensem cierpienia Chrystusa, ponieważ po obejrze¬ niu kilkudziesięciu minut krwawej jatki nie sposób myśleć o niczym innym. Dlatego też osoby, które w filmie Pasja widzą ten najwłaściwszy sposób oddania męki Pań¬ skiej, niejednokrotnie oglądają ten film po kawałku, rozmyślając nad kolejnymi sce¬ nami i wydarzeniami; traktują go niemal tak jak zespół biblijnych czytań, z których każde można potraktować jako odrębną część. A on o g r o m n i e cierpiał. I d l a t e g o d o b r z e , że t a k i f i l m powstał, n a w e t jeśli dla niektó¬ r y c h jest z b y t d r a s t y c z n y Ja sama niektórych scen nie widziałam jeszcze, m i m o że go d r u ­ g i raz oglądam. Bo ja t o oglądam p o kawałku, r o z w a ż a j ą c ( k o b i e t a , lat 26, Fordon, marzec 2008). 362 Bydgoszcz �Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? Takie podejście do Pasji Gibsona czyni z oglądania jej głęboko religijne prze¬ życie. To już nie jest oglądanie filmu, to doświadczanie Pasji. Dla wielu osób szcze¬ gólnie istotne w okresie wielkiego postu i Wielkanocy Pozwala i m się bowiem przy¬ gotować zarówno na nadejście świąt upamiętniających wydarzenia prezentowane w filmie, jak i na misterium, które choć inne od Gibsonowskiej Pasji, dla tych ludzi też stanowi istotny element obchodów Wielkanocy. Bo dla m n i e t o są naprawdę t a k i e p r y w a t n e rekolekcje. Z j e d n e j s t r o n y właśnie p r z y ¬ g o t o w a n i e się d o t e g o [ m i s t e r i u m ] , ale t e ż t a k i e rekolekcje p r y w a t n e ( k o b i e t a , lat 26, Bydgoszcz F o r d o n , marzec 2008). O g l ą d a ł e m Pasję, tak, ale dla m n i e t o p r z e ż y c i e z b y t osobiste, nie b ę d ę o t y m mówił ( m ę ż c z y z n a , lat 3 5 , B y g d o s z c z F o r d o n , m a r z e c 2 0 0 8 ) . Oglądanie Pasji jest nie tylko doświadczeniem intymnym, to także przeżycie niezwykłe ze względu na wspomniany już przeze mnie odwzorowany w filmie ideał przedstawienia losów Chrystusa. Ideał, d o którego, inaczej niż w przekonaniu osób prezentujących t y p symboliczny, misteriom daleko. N i g d y się nie sugerowaliśmy Pasją, n o b o nie ma sensu, no, p o d r a b i a ć c o ś , c o jest c h y ­ ba d o s k o n a ł e ( m ę ż c z y z n a , lat 35, B y d g o s z c z F o r d o n , m a r z e c 2 0 0 8 ) . N a zakończenie Oba przedstawione typy wrażliwości pasyjnej mogą się zazębiać. Osoby, z którymi miałam okazję rozmawiać, uczestniczą w misteriach, ale oglądały też film Pasja, przy t y m jedno z tych wydarzeń zrobiło na nich większe wrażenie niż drugie. Trze¬ ba jednak pamiętać, że nie chodzi t u o rywalizację między dwoma przedstawienia¬ mi męki Chrystusa. Musimy też cały czas mieć świadomość, że nie są tutaj istotne rozważania, k t o woli film, a k t o teatr, a raczej komu jakiego rodzaju impuls religijny odpowiada. N i e jest to też wyłącznie kwestia sądu estetycznego. Ocena zarówno Pasji Gibsona, jak i poszczególnych misteriów wiąże się przede wszystkim z prze¬ życiem religijnym, ze wzruszeniem, poruszeniem, ale także z przyrównaniem tych reakcji do odczuć, jakie wywołuje uczestnictwo w nabożeństwach, w innych prak¬ tykach religijnych. Niejednokrotnie bowiem moi rozmówcy, choć film wywoływał w nich o wiele większe emocje niż misterium, mówili, że sposób przedstawiania męki Chrystusa w misterium jest i m bliższy Wrażliwość pasyjna, którą przedstawiłam, pozostaje p o d dużym wpływem kul¬ tury popularnej. Z jednej strony wyraża się on w cenieniu przez wiernych rozbudo­ wanych, wizualnych przedstawień męki Pańskiej i w twierdzeniu, że ich treści trafia¬ ją do nich o wiele skuteczniej niż czytania na mszy czy nabożeństwa wielkopostne. Z drugiej strony wyraźnym znakiem mariażu dzisiejszej religijności z kulturą popu¬ larną jest niezwykły sukces filmu Pasja. Z powodzeniem spełnia on wymogi dzisiej363 �Kamila Baraniecka-Olszewska szej superprodukcji - gwiazdy w obsadzie, napięcie, wartka akcja, rozmach sceno¬ grafii. Pod tą wpisaną w kulturę masową formą przemyca jednak treści, które dla wielu osób stanowią inspirację d o głębokiej refleksji. Dzisiejsza religijność to pole przecięcia wielu porządków. To, co lokalne - organizacja swojego misterium - nie funkcjonuje już bez tego, co popularne - wszak nawet lokalne misterium niejedno¬ krotnie nosi ślady inspiracji Pasją, a podczas odprawiania drogi krzyżowej w koście­ le przypomną się sceny z tego filmu. Stąd też współczesna religijność zyskała miano religijności popularnej. W badaniach nad nią nie należy jednak pomijać wątku pa¬ syjnego i skupiać się wyłącznie na tematach dyktowanych przez model religijności ludowej. Zaryzykowałabym twierdzenie, że w religijności popularnej kult męki Pań¬ skiej zajmuje pozycję kluczową. Jak zauważa Magdalena Zowczak, w t y m typie religijności obraz odgrywa jedną z głównych ról (Zowczak 2008, s. 41). Taką też odgrywa we współczesnej wrażli¬ wości pasyjnej. Kultura popularna dostarcza mnóstwa bodźców kształtujących ten rodzaj wrażliwości, bodźców przede wszystkim wizualnych. Coraz więcej jest mis¬ teriów męki Pańskiej. Scenariusze do znacznej części z nich powstały w ciągu kilku¬ nastu ostatnich lat i ich realizatorzy pełnymi garściami czerpią z zasobów kultury popularnej - czy to przy produkcji scenografii, strojów, czy przy doborze muzyki, efektów dźwiękowych oraz świetlnych. Kolejną grupę stanowią ekranizacje męki z Pasją na czele. Film stał się źródłem dogłębnych przeżyć religijnych. Statyczny wizerunek - krucyfiks, obraz - umieszczony w d o m o w y m zaciszu czy na krańcu miejscowości nadal przypomina o męce Chrystusa, lecz coraz więcej osób zamiast wpatrywać się w martwy przedmiot, woli włączyć sobie mękę Chrystusa „na żywo" - choćby w postaci Pasji Gibsona. Bibliografia Bukraba-Rylska I . 2008 Religijność ludowa i jej niemuzykalni krytycy, „Znak", r. L X , nr 3 (634), s. 11-30 Czarnowski S. 1958 Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, w : Kultura religijna wiejskiego ludu pol­ skiego, Warszawa Freedberg D. 2005 Potęga wizerunków. Studia z historii i teorii oddziaływania, Kraków Hemka A., Olędzki J. 1990 Wrażliwość mirakularna, „Polska Sztuka Ludowa", t. XLIV, nr 1, s. 8-14 K i t o w i c z J. 2003 Opis obyczajów za panowania Augusta JJJ, t. I, Wrocław 364 �Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? Lis M . 2005 Film pasyjny: doświadczenie misterium, w: Liturgia w świecie widowisk, red. H.J. Sobeczko, Z . Solski, Opole Tokarska-Bakir J. 2000 Obraz osobliwy: hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych, Kraków Tomicki R. 1981 Religijność ludowa, w : Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, red. M . Bier¬ nacka, M . Frankowska, W. Paprocka, Wrocław Zowczak M . 2008 Między tradycją a komercją, „Znak", r. L X , nr 3 (634), s. 31-44 365 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4dfc284856185d5218611c3c8d422c20.pdf fdb287938f99181b3c0bc2d41c2e8f2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2872 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2677 Title A name given to the resource Meksyk. Współczesna świadomość mirakularna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.164-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A młodzieńczym o nakazie drążenia prawdy naukowej. Podobne JACEK odczucia rodzą się w czasie myszkowania w szczelinach k a m i e n n y c h suburganów Buriacji, M o n ­ OLĘDZKI golii, Tybetu, N e p a l u . W szczelinach tych ukryto thanki... Szperanie w archiwach kościelnych, w których są nieraz notowane intencje składanych wotów, również ociera się o grzech naruszania czyjejś prywatności. Jed­ Meksyk* Współczesna świadomość mirakulama nakże władze kościelne nie bronią przed t a k i m postępo­ w a n i e m . Najważniejsze, że przeważająca część ogrom­ nej ilości wotów w k a t o l i c k i c h sanktuariach świata jaw­ nie głosi treść swych próśb czy dziękczynień. Retablosy z M e k s y k u należą do t a k i c h właśnie wotów. Retablos P ośród różnorodnych, chrześcijańskich obrząd­ Współczesne retablos meksykańskie, tak jak europej- ków i p r a k t y k religijnych oryginalną własnościąi skie malarstwo z X V I I - X V I I I i z początków X I X w i e k u , katolicyzmu na świecie, niedzieloną z prawosła­ ukazują i d o d a t k o w o opisują k o n k r e t n e zdarzenie m i - w i e m , kościołami autokefalicznymi oraz z w y z n a n i a mi i rakularne, nie sprawdzane przez jakąkolwiek światłą, p r o t e s t a n c k i m i , są w o t a . ex vota, w M e k s y k u nazywa­ oficjalną komisję kościelną, lecz jedynie uznane przez ne retablos, l . p . retablo. Tablo, w hiszpańskim oznaczai określoną osobę czy osoby za cudowne. A inaczej mó­ ołtarz. Retablo, w w o l n y m tłumaczeniu określa o b i e k t wiąc - za interwencje o znamionach cudowności w sy­ sakralny, znajdujący się w kościele za ołtarzem. tuacjach zagrożenia życia, wolności, zdrowia jednej W o t a stanowią niezwykle sugestywny element wy­ z czczonych osób boskich w środkowo-zachodniej czę­ stroju miejsca w kościele, cieszącego się wśród wier­ ści M e k s y k u . Najpopularniejszymi postaciami są Prze­ n y c h szczególnym rodzajem adoracji: miejsca opro­ najświętsza Panna M a r i a z San Juan de los Lagos, Pan­ mienionego cudownymi łaskami. C u d a m i słynące na M a r i a z Talpa, Panna M a r i a z Zapopan oraz Jezus sanktuaria maryjne i jezusowe, czy też związane z k u l ­ Ukrzyżowany - Pan Miłosierdzia w Jalisco, Pan z Sau- t e m świętych, w M e k s y k u - świętych Michała i M a r ­ cito w San Luis Potosi, Pan K o n k w i s t y D u c h o w e j cina, to skarbnice wotów. W i n n y c h religiach świato­ w Guanajuato czy Dzieciątko Jezus ( N i n o ) z A t o c h a w y c h jakiś zbliżony do wotów o d p o w i e d n i k znaleźć w Zacatecas. można w judaistycznych kwitlechach, karteczkach z za­ W niektórych krajach europejskich obszaru śród­ pisywanymi prośbami i dziękczynieniami, albo - i chy­ ziemnomorskiego, szczególnie we Włoszech, obrazy w o ­ ba w najszerszym zakresie - w b u d d y j s k i c h tkankach, tywne zastąpiono w najnowszych czasach fotografiami. obrazkach czczonych postaci, i treści, w szarfach i c h u ­ Dotyczy to przede wszystkim odbieranych przez wier­ stach z w y d r u k o w a n y m i m o d l i t w a m i oraz w listach, n y c h jako cudowne zdarzenia tych tragicznych kolizji głównie k o m e m o r a t y w n y c h n a k l e j a n y c h na b ę b n a c hL samochodowych, które nie skończyły się o f i a r a m i m o d l i t e w n y c h . Buddyjskie klasztory, święte góry, szla­ śmiertelnymi podróżnych. Przykładem tej par excellence k i pielgrzymek buddystów obfitują w owe świadectwa[ wiary. Wszelako, pod względem jawności, nieskrępo­ niego w j e d n y m z kościołów M e d i o l a n u . Niezliczone fo- wanej otwartości, na koniec - zobrazowania środkamiL malarskimi czy rzeźbiarskimi k o m u n i k a t u - tylko ka­ wyszli żywi, otaczają na ołtarzu obraz świętego. Podob- tolickie w o t a należą do praktyk religijnych w całymL tego słowa znaczeniu, j e d y n y c h , wyjątkowych. D l a ba­ w M e k s y k u . A l e w t y m drugim przypadku fakty jak naj­ dacza interesującego się postawami w i e r n y c h , i c h tro­ bardziej aktualnej codzienności wciąż znajdują swoją skami, pragnieniami czy w pełni zindywidualizowany­ dokumentacje w malarskich przekazach. U nas wypar­ m i zdarzeniami, jakie spotkały w życiu fundatorów, te zostały przez teksty na k a r t k a c h składanych do spe­ ofiarodawców sakralnych wyznań, w o t a są prawdzi­ cjalnych schowków w kościele względnie przez tabliczki w y m rarytasem poznawczym. Postrzegł to już przed b l i ­ metalowe z wygrawerowanymi napisami. sko stuleciem w i e l k i V a n Gennep. Kwitlechy czy than- ki spowija jeśli nie pełna tajemnica samych i n t e n c j i , to i tajemnica częściowa, związana z tabu przeglądania zło­ żonych przekazów w miejscach k u l t u . tografie roztrzaskanych samochodów, z których ludzie n y c h f o r m k u l t u nie notujemy a n i w Polsce, ani też W sanktuariach m a r y j n y c h i jezusowych w Meksyk u królują, jak przed w i e k a m i , dosyć n a i w n e , wzrusza­ jące m a l u n k i na blasze, zawsze opatrzone napisem adoracyjnym i objaśniającym zdarzenie. Z reguły każde retablo posiada wyobrażenie czczonej postaci, do której Przeglądając, a następnie publikując treść chasydz­ k i c h kwitlechów, współczesności wotywnej jest sanktuarium św. A n t o ­ skierowane zostało dziękczynienie czy prośba. adresowanych do sławnego cadyka E l i - melecha z Leżajska, miałem świadomość świętokradz­ Może ktoś powiedzieć - po jakie licho (brak m i lep­ twa, chociaż usprawiedliwionego w m y m m n i e m a n i u szego określenia) zawracać sobie głowę o w y m i naiwny- 164 �lacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A m i m a l u n k a m i , jakimiś niezbyt „dojrzałymi" wyznania­ surowiej pottaktowaliby owe cuda, dodając przymiotnik m i wiary w kraju słynącym z zapierających dech świą­ wątpliwe, albo domniemane czy niesprawdzone! Zatem tyń, czyli twórczych prze tworzeń wzorców sam już tytuł pięknie wydanej książki, papier kredowy, hiszpańskiego renesansu i baroku. Mało tego, obecno­ barwne ilustracje, mapka, tabele, budzi zdecydowanie ści jedynych na świecie m o n u m e n t a l n y c h murale na pogodne uznanie. I dodać należy, że ów tytuł nie m a rodzimych gmachach publicznych, mających najszczytniejsze prze- ani na płóciennej okładce, a n i w stylistyce obwoluty nic słanie kteowania tożsamości narodowej. N a to i podob­ z chwytliwych, ne zasttzeżenie odpowiadam o d razu i z prawdziwą przy­ pierwszy tzut oka widać, że praca dwóch autorów, zwią­ jemnością. Otóż nie murale, ale owe skromne, naiwne zanych z I n s t y t u t e m Studiów Socjologicznych U n i w e r - retabhs kryją w sobie głębokie i - co jest batdzo ważne sytetu w Guadalajara, to ptaca solidna, naukowa. Książ­ t a n i c h sensacji. Ptzeciwnie, już na - powszechne stany ducha, życiowe ttoski, społeczne kę rekomenduje w słowie wstępnym dyrektot I n s t y t u t u aspiracje czy, już na koniec, szczere wyobrażenia religij­ dr M a n u e l Rodriguez Lapuente. ne, jak również towatzyszące i m emocje. Wydaje się, że pewien rodzaj wotów, w t y m również meksykańskich re­ • tabhs, p o d względem zawattych w n i c h treści porównać można do strzeżonych tajemnicą wyznań n a spowiedzi świętej, któte są znane tylko kapłanowi. Ponieważ owa tajemnica spowiedzi uniemożliwia poznanie stanów d u ­ cha umysłu reprezentantów Pogranicze w każdym rejonie współczesnego i daw­ nego świata było jest spotkaniem się odtębnych syste­ mów wartościowania. O w e odtębności, służące u t r w a ­ określonych społeczności l a n i u i pielęgnowaniu zbiorowej tożsamości, obejmo­ wiernych, pozostają i c h wyznania ujawniane oficjalnie wać mogą zachowania czy upodobania całkiem błahe, w ptzekazach w o t y w n y c h . jak tównież zasadnicze, odnoszące się do kardynal­ n y c h pragnień, t a k i c h j a k poczucie bezpieczeństwa, umiłowanie wolności, wiara i ufność w stosunku do • czczonych z n a m i o n Boga. U nas jakimś o d p o w i e d n i ­ k i e m Miracles N i e b a w e m , jak Pan Bóg pozwoli i zgodzą się Wszy­ on the Border, było na wschodniej rubie- scy Święci, upłynie pełne półwiecze, odkąd zajmuję się ży s a n k t u a t i u m wileńskie Osttej B t a m y czy problematyką wotywną w Europie, a w Polsce przede maryjne w K o d n i u , a na południowym zachodzie, ślą­ również wszystkim. Ponieważ nie jestem amerykanistą, będę skie Wambierzyce. To ostatnie do dzisiaj wiąże Pola­ korzystał z pomocy z n a k o m i t y c h znawców A m e r y k i ków z Czechami i N i e m c a m i . W ptzypadku s a n k t u ­ Łacińskiej, przede wszystkim p a n i d i Bogumiły Lisoc- ariów meksykańskich więzi — zgodnie z miarą odległo­ kiej-Jaegermann otaz pana ptof. Jerzego Makowskiego. ści amerykańskich - sięgają odległego stanu Ilinois, A l e nie ttzeba znać odległego k o n t y n e n t u z autopsji, samego Chicago albo bliżej, takiego kolosa, j a k i m jest mają swoje Los Angeles. Mówiąc krótko, pogtanicza sptzyjają c u ­ swoiste osadzenie społeczno-kultutowe, któremu t o ­ d o m , wyosttzają i c h sens w życiu ludzi, nadają i m swo­ warzyszy dramat, nieznany z Europy i chyba również isty k o l o r y t . Z reguły nie jest o n łagodny, lecz często aby wiedzieć, że meksykańskie retablos z i n n y c h stron świata. C h o d z i oczywiście o graniczenie drapieżny, b t u t a l n y bezwzględny. Można się o t y m M e k s y k u z j e d y n y m rzeczywistym supetmocatstwem, ptzekonać pattząc na niektóre wyobrażenia zdarzeń z U S A . Fakt t e n pojawia się bodaj w każdym z meksy­ c u d o w n y c h , przedstawionych n a retablos ( I I . 1-3). kańskich retablos, jakie powstały w m i n i o n y m stuleciu, Sanktuaria a które dalej postaram się szerzej przedstawić. Cuda Stosunkowo obszerną część swej pracy (s. 45-66) autotzy poświęcili omówieniu dziejów miejsc k u l t u wotywnego w Podstawą źródłową mego szkicu są obszerne dane, pochodzące z dzieła Miracles Mexican Migrants rejonach M e k s y k u . Najstarsze on the Border. Retablos of środkowego i zarazem zachodniego najpopularniejsze ośrodki pojawiają się już w drugiej połowie X V I w i e k u . to die United States. A u t o t z y - Jotge D u r a n d , Douglas S. Massey. Wydawcą tego i m p o n u ­ Rozkwit t y c h miejsc k u l t u , podobnie jak w Europie, j ą c e g o o p t a c o w a n i a , jakiego pozazdrościć przypada na w i e k X V I I I , czasy k o n t n e f o r m a c j i . K u l t y M e k s y k o w i niejeden kraj europejski, mający starsze w o t y w n e są b o w i e m nieodłącznym elementem o c h r o ­ mógłby i rozleglejsze k u l t y w o t y w n e , jest T h e U n i v e t s i t y o f ny kościoła rzymskokatolickiego przed wpływami r u ­ A r i z o n a Press, Tucson a n d L o n d o n , 1995, ss. 216. chów reformatorskich. Stanowią szczególnie m o c n ą gwarancję zjednywania sobie szerokich rzeszy wier­ Tytuł omawianego dzieła to Cuda pogranicza. Takie­ kraju n y c h . Odnoszą się zawsze do żywych w każdym m i e j ­ żadne z szanujących się wydawnictw nie mogłoby zaak­ scu stałych trosk i pragnień, p o d o b n y c h kwestii zwią­ ceptować. Świeccy recenzenci dodaliby łagodzące dwa zanych z losem ziemskim człowieka. go tytułu w naszym wybitnie katolickim słowa, zdarzenia o charakterze ( c u d o w n y m ) . Natomiast N a podstawie szczególowego rozpoznania k i l k u ty­ recenzenci konfesyjni, a więc z tytułem księdza, jeszcze sięcy retablos mogli autotzy ustalić hierarchię ośrodków 165 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A k u l t o w y c h w M e k s y k u . Przyjęli podział na sanktuaria grantów. Należą d o n i c h napady r a b u n k o w e , wciele­ maryjne, jezusowe i związane z postaciami czczonych nie d o wojska wysianie na wojnę w K o r e i i W i e t n a m i e . świętych. W zamieszczonej tabeli ( 5 . 1 . s. 69) poznaje­ D o grupy t y c h nieszczęść zaliczyć również m y ujęte w procentach ustalone przez autorów rozmia­ szczególne w y p a d k i przy pracy i oczywiście kłopoty ry popularności poszczególnych ośrodków. Różnice są związane z nielegalnym przekraczaniem granicy. nieraz bardzo znaczne. N a pierwszym miejscu znajduje Zwraca uwagę przewaga retablos się k u l t Przenajświętszej Panny M a r i i z San Juan de los można dziękczynnych. Doliczyłem się t y l k o jednego retablo proszalnego. D o ­ Lagos (49,6 % ) . Zamyka ową tabelę piętnastu ośrod­ tyczy o n o prośby o u w o l n i e n i e z więzienia. W a r t o za­ ków k u l t św. Tadeusza Judy (0,8 % ) . Wydaje się, że ze­ znaczyć, że w o t a proszalne są zazwyczaj obecne głów­ stawienie w Polsce popularności sanktuariów również nie w n i e w i e l k i c h ośrodkach wiejskich. Stanowią w y ­ dostarczyłoby p o d o b n y c h wyników. Zapewne na pierw­ różnik postaw religijnych środowiska chłopskiego. D o ­ szym miejscu plasowałyby się k u l t y maryjne, a czczony tyczą p o d s t a w o w y c h spraw związanych z gospodarką w kościele Świętego Krzyża w Warszawie św. Tadeusz rolną czy hodowlaną. W o m a w i a n y m zbiorze retablos Juda, prawie nieznany w i n n y c h częściach k r a j u , znala­ emigrantów t a k i c h tteści nie odnajdujemy. Podobnie złby się na końcu l u b przy końcu zestawienia. W k o n ­ nie natrafiamy na jakieś przykłady k u l t u w o t y w n e g o tekście podobieństw między k i e r u n k a m i wykorzystującego ustalone powtarzające się symbole, religijności ukształtowanej w M e k s y k u i Polsce w a r t o nadmienić, takie na przykład jak serca gorejące, dłonie czy oczy. że w j e d n y m i d r u g i m obszarze p a t r o n e m spraw ucho­ Jawność i n t e n c j i retablos, nieraz wprost demonstra­ dzących za nierokujące nadziei, szczególnie ciężkie jest cyjna otwartość podziękowań to niezwykle charaktery­ właśnie św. Tadeusz Juda, a nie jak w Bawarii i niektó­ styczna cecha meksykańskich kultów w o t y w n y c h . A u ­ r y c h rejonach Francji - św. Leonard. torzy Miracles on the Border, wyliczyli zaledwie 3,2 % re­ W k o l e j n y m zestawieniu (5.2, s. 71) autorzy ustali­ tablos, niemających ustalonych ( w i a d o m y c h czy całko­ l i w p r o c e n t a c h rodzaje i n t e n c j i zawartych w retablos wicie jawnych) podziękowań. W o m a w i a n y m opraco­ emigrantów meksykańskich d o Stanów w a n i u nie mówi się o t y m fakcie. Wszelako dla znają­ Zjednoczo­ n y c h . Podobnie jak w poprzedniej tabeli uszczegóło­ cego charakter wioną analizą objętych zostało 124 retablos. O t o sie­ w Europie jest t o niezwykle ważny szczegół. Prawdopo­ d e m grup p r o b l e m o w y c h , jakie wyróżnione zostały dobnie ma o n związek z jednej strony z samą niezwykłą w tej analizie: wyprawianie się w podróż (14,5 % ) , dramaturgią emigracji Meksykanów do U S A , a z d r u ­ w t y m przekraczanie granicy (8,9 % ) ; znalezienie wła­ giej - jak się wydaje - cechami osobowymi samych ściwej drogi (4,0 % ) ; w t y m , znalezienie zatrudnienia emigrantów, i c h nieskrępowaną szczerością. (1,6 (14,6 (6,5 %) i zbłądzenie (2,4 kultów w o t y w n y c h występujących % ) , p r o b l e m y prawne % ) , w t y m nieuporządkowane % ) ; sprawy z d r o w o t n e (24,2 Oblicza emigracji dokumenty %), choroba (17,7 % ) , operacje w szpitalu (6,5 % ) ; pobyt w U S A Emigranci tak w Europie, jak i w A m e r y c e , nie na­ (21,8 % ) , w t y m w o j n a , wcielenie do a r m i i amerykań­ leżą do przeciętnych statystycznie reprezentantów da­ skiej (5,7 % ) ; w y p a d k i przy pracy (4,0 % ) , w y p a d k i nej zbiorowości. Chociaż zdarza się, że ubóstwo, cięż­ drogowe (9,7 % ) , zbrodnia (0,8 % ) ; sukces (1,6 % ) , kie w a r u n k i bytowe mogą wpływać na masową wę­ powrót d o d o m u (17,7 % ) , wdzięczność emigrantów drówkę w i e l k i c h grup emigrantów, podejmujących ry­ (5,6 % ) , wdzięczność k r e w n y c h (12,1 % ) , cuda nie­ zyko opuszczenia s t r o n r o d z i n n y c h „za chlebem". Ta­ określone (3,2 % ) . kie zjawisko można było obserwować p o d koniec X I X W świetle d a n y c h zawartych w przedstawionej ta­ i na początku X X w i e k u w masowej emigracji najuboż­ beli nabiera nowego blasku stare łacińskie powiedze­ szej ludności chłopskiej z Polski do N i e m i e c (Saksonii, nie: afflicatio facit religiosos (utrapienia czynią ludzi re­ wyjazd „na saksy"), Francji, a także do Stanów Zjed­ l i g i j n y m i ) . U t r a p i e n i a zaś każdej emigracji to nagro­ noczonych. E m i g r a n c i polscy na Zachód w okresie madzenie n i e p r z e w i d y w a l n y c h często niepowodzeń. międzywojennym to już i n n a reprezentacja społeczna. Najliczniejsze w przypadku meksykańskim łączą się ze Uległa ona dalszej zmianie z m o m e n t e m w y b u c h u zdrowiem 24,2 % . N a d r u g i m miejscu znajdują się roz­ wojny, a po w o j n i e w k o l e j n y c h falach, między i n n y m i maite kłopoty związane z p o b y t e m w U S A 21,8 %. do U S A można było obserwować wyraźny proces se­ Osobne całkiem miejsce zajmują problemy prawne, lekcji, prowadzącej d o pojawienia się osób z wyższym 14,6 %. Powrót do d o m u to przerwanie łańcucha nie­ wykształceniem, a nawet wyjątkowych, pisarzy, arty­ szczęść... Zadowolenie z tego p o w o d u wyraża dosyć stów (Kosiński, T y r m a n d , Głowacki, Sawka, Olbiński pokaźna liczba retablos 17,7 % ! i w i e l u i n n y c h ) . Znalezienie się na stałe p o 1939 r o k u w A r g e n t y n i e W i t o l d a Gombrowicza można uznać za Zamieszczonych w książce 40 b a r w n y c h fotografii rodzaj signum temporis emigracji Polaków do A m e r y k i . retablos pozwala dokonać prostszego podziału utrapień emigrantów. Połowa z n i c h dotyczy nieszczęść związa­ Z pracy J. D u r a n d a i D . S. Masseya nie dowiaduje­ n y c h ze zdrowiem!, druga połowa wiąże się ściśle my się więcej, niż może wynikać na temat emigracji z osobliwymi w y p a d k a m i , jakie spotkały w U S A e m i ­ z analizy retablos. W y p a d a m n i e m a ć , że uwiecznieni 166 �Jacek Olędzki * MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A I I . 3. R e t a b l o dziękczynne za ujście z życiem z n a p a d u z bronią złożone Panu de la M i c e r i c o r d i a przez Jesusa Gomeza w 1961 I I . 4. R e t a b l o dziękczynne złożone Przenajświętszemu Panu de la M i l a g r o s przez Francisca T r u j i l i o w 1976. W y m i a r y 19,5 x 25 c m . 11. 5. M i l a g r i t o , c u d e ń k a , u góry la V i r g e n de C o p a c a b a n a w kręgu o t a c z a j ą c y m na którym można wyróżnić rozliczne sym­ boliczne wyobrażenia, z l e w e j : 6 l a m , gwiazda, k o n d o r , księżyc, k o g u t , k l u c z , k o b i e t a i mężczyzna trzymający się za ręce w d a w n y c h s t r o j a c h i i n n e , Peru. W y m . 5 x 8 c m . Wyobrażenie osła oraz k o b i e t y klęczącej w długiej s u k n i . О а х а с а M e k s y k . W y m . 1,8 x 2 x 2 c m . 1,2 x 2,2 c m . Ze zbiorów Bogumiły L i s o c k i e j Jaegermann 167 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A И. 1 . Retablo dziękczynne za szczęśliwe przekroczenie granicy złożone Pannie z San Juan przez M . Esther Tapia P i c o n I I . 2. R e t a b l o proszalne o u w o l n i e n i e z więzienia w U S A złożone Panu de la C o n q u i s t a przez Juan Jose Sanchez 168 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A w meksykańskich w o t a c h emigranci to przedstawicie­ wania do U S A , krainy o d m i a n y swego życia, to głów­ le reprezentacji plebejskiej, chociaż niekoniecznie - ne podłoże pojawiania się retablos, wyróżniających się jak w przypadku pierwszych p o l s k i c h emigrantów do wotów spośród ogromnej i c h ilości i o d m i a n w rozma­ A m e r y k i - cierpiący niedostatek chłopi. Wydaje się, i t y c h ośrodkach k u l t o w y c h na świecie. że w i e l u z emigrantów z M e k s y k u do Teksasu, Ilinois N i m poznamy zamieszczane w retablos teksty, przy­ czy K a l i f o r n i i to szczególny rodzaj osób ważących się pomnijmy, że w o t a są probierzem prawdy. Podobnie - na podjęcie ryzyka opuszczenia ojczyzny nie tyle z p o ­ 0 czym mówiłem na wstępie - j a k spowiedź święta d o ­ wodów wyłącznie m a t e r i a l n y c h , co losowych. Mówiąc starczają wiadomości niezwykłych. Teksty w o t y w n e szerzej, t a k i c h losowych, w których zrodziło się m o c n e stanowią źródło wiadomości, których nie zastąpi n a j ­ pragnienie zmiany warunków się lepsza ankieta, a n i też zapis treści najdojrzalszej roz­ z szarej codzienności czy też pospolitych kłopotów mowy. W o t u m jest też trwałym d o k u m e n t e m , j e d y n y m z nią związanych. swego rodzaju. U j a w n i a fakty w akcie wiary w c u d , A u t o r z y przedstawiają życia, w y r w a n i a n a m kolejną tabelę we wzniosłym wyznaniu dziękczynienia czy prośby. 5,3 w której sumiennie zestawione zostały dla okresów W i a r a w c u d , niezwykłą interwencję osoby boskiej, to 1900-39. 1940-64, 1965-79, 1980-93 dane dotyczące przedmiot w o t y w n y c h wyznań. Wyznawca, najszcze- płci emigrantów, rejonów emigracji oraz n a p o t k a n y c h rzej j a k potrafi, wiarę tę podaje d o publicznej wiado­ na obczyźnie kłopotów. W pierwszym okresie emigra­ mości. C y b o r i u m ołtarza, część za mensą, b l a t e m c j i nie występują owe zasadnicze problemy związane ze ofiarnym, to miejsce dla retablos. Poprzedzały je w h i ­ z d r o w i e m ! . W największym nasileniu (41,2%) poja­ storii rozwijających się f o r m k u l t u obrazy świętych, wiają się w l a t a c h 1940-64- W następnych d w u okre­ santos, f u n d o w a n e dla kościoła przez zamożnych para­ sach maleją. N a t o m i a s t w pierwszym okresie emigracji fian. Retablos m a j ą swoich fundatorów w reprezentacji największe problemy (36,3%) wiązały się z samym ak­ zasadniczo o d m i e n n e j osób niezamożnych, najczęściej t e m przekroczenia granicy! Problemy te zwiększyły się ciężko w swym losie doświadczonych. I c h f o r m a ma­ (39,1%) w latach 1965-79, a w o s t a t n i m p o z n a n y m larska bywa niezdarna, rozbrajająco szczera, aż naiw­ na. A l e nie ma w niej śladów wpływów wzorców ko­ okresie zmalały do 8,3%(?). m i k s o w y c h czy zaczerpniętych Poza o s t a t n i m okresem, kiedy wśród emigrantów z reklam. Ujmując rzecz ogólnie, mają retablos swoją autonomiczną for­ przeważają mężczyźni (stosunek 66,7%:33,3%), w po­ mułę przekazu. Przypomina ona sposób obrazowania zostałych latach proporcje między płcią emigrujących spotykany w w o t a c h malarskich pochodzących z Euro­ są wyrównane. py, Bawarii, Węgier czy Słowacji. I nie w y n i k a t o za­ Z r u b r y k i dotyczącej kierunków emigracji do Sta­ pewne z jakichś zapożyczeń, lecz podobieństwa postaw nów oraz z następnej tabeli poszerzonej o dane na te­ w p o j m o w a n i u c u d u jako bezpośredniej i n t e r w e n c j i m a t pochodzenia emigrantów dowiadujemy się, że osób czczonych w ziemskie sprawy wierzących. przeważająca i c h liczba (29,0%) pochodziła z górzyste­ go obszaru centralnie położonego Guanajuato. N a t o ­ Inskrypcje zamieszczane na płytkach blaszanych re­ miast k i e r u n k i emigracji zmieniały się. W latach 1940- tablos mówią często więcej niż uczone wywody k o m e n ­ 64 preferowano Kalifornię (26,5%) i t e r y t o r i u m przy­ tatorów tej szczególnej postaci k u l t u religijnego. A u t o ­ graniczne (20,6%), które w o s t a t n i m okresie 1980-93 rzy Miracles... było nawiedzane najsłabiej. Podobnie, znacznie zmala­ stów umieścili w swej książce przy każdej reprodukcji re­ ło zainteresowanie Kalifornią. D o Teksasu emigrowano tablo angielską i poprawną hiszpańską wersję odczyta­ najliczniej (21,7%) tylko w latach 1965-79. świadomi w pełni znaczenia o w y c h tek­ nego napisu. Rozpocznę prezentację wybranych t u tek­ stów o d wspomnianej jedynej prośby. W i d n i e j e ona p o d Ostatnia tabela 5.5 uszczegóławia terytorialne roz­ proszenie w Stanach w y m i e n i o n y c h już wcześniej pro­ malowidłem ukazującym na czarnym tle (!) mężczyznę blemów nękających emigrantów, które ujawniają z całą z rozłożonymi rękami, którego przesłaniają pręty odkry­ ostrością zmieszczone w pracy reprodukcje 40 retablos. tej celi więziennej, tak charakterystycznej dla aresztów U S A . O b o k tego przedstawienia na błękitnym tle w ob­ Teksty łokach ukazany został krucyfiks. A oto sama prośba: Tym retablo proszę uwolniono C u d a towarzyszą zazwyczaj odmianie życia, w n a j ­ Guanajuato. częstszych przypadkach rozważanych w Miracles on the Pana od Conąuista mnie w Stanach aby sprawił, Zjednoczonych. San by Felipe, Juan Jose Sancht'z O. 10 października 1990. znalezienia się poza „zaklętym kręgiem co­ Prezentację czterdziestu r e p r o d u k c j i retablos otwie­ dzienności". A więc w nowej emocjonalnie i również ra j e d n o z najstarszych, z 1917 r o k u . Przed wyobraże­ d u c h o w o rzeczywistości. Pospolite wówczas zagrożenia n i e m Najświętszej Panny z San Juan w koronie i cha­ i niepowodzenia, jeśli się kończą pomyślnie, uzyskują rakterystycznej sukience, jak n p . u naszej M a t k i Bo­ Border, w świadomości poznawanych z książki Meksykanów skiej Skępskiej, klęczą ze złożonymi dłońmi chłopiec m i a n o c u d u . A l e nie mówię o t y m , aby wejść n a ścież­ 1 kobieta. kę jakiejś psychologizującej próby określenia i n t r y g u ­ 24 stycznia w miasteczku Darginfilio jącego zjawiska religijnego. Przeciwnie, f a k t emigro­ Tivurci 169 w Teksasie. Galego przydarzyło się nieszczęście, idąc Pani torami �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A kolejowymi, przechodziłam przez most trzymając pamiątkę za ręką spełnienia mej prośby dedykuję to retablo. Matias drezyna, nie mogłam usunąć Lara. San Luis Potosi. Odręczny napis widnieje w dolnej się, ani na jedną, ani na druga stronę, wezwałam na po­ części przedstawienia, na którym ukazany został wizeru­ moc Najświętszą Pannę z San Juan. Skończyło się to nie­ nek Najświętszej Panny, a przed n i m z długą świecą klę­ Chłopca, wtedy nadjechała groźnymi potłuczeniami. Chłopiec również wyszedł, padku lekko uderzony, uniknąwszy dzięce za Wszystko dedykuję cząca postać zwrócona tyłem do w i d o k u miasta (wyso­ z wy­ nieszczęścia. W kie domy, a przed n i m i dwa autobusy). po­ to retablo. Dziękuję W zamieszczonym zbiorze zwracają uwagę dwa po­ cudowną Świętej Pannie z San Juan de Los Lagos za opiekę przy drugiej operacji, jaką dziękowania za szczęśliwe przekroczenie granicy. Jed­ w szpitalu w Los Angeles 9 dnia października n o z n i c h , ze szczególnej urody malowidłem znalazło ra zawiodła mnie do bram śmierci, przeszłam 1960, ale ufając któ­ cudownej się na obwolucie książki. Podpis nie jest w t y m retablo Pannie z San Juan odzyskałam wyodrębniony na oddzielnej powierzchni. W i d n i e j e na niam w tym retablo. Składam podziękowanie tle ukazanego krajobrazu dosyć abstrakcyjnego. Klę­ nie z San Juan. Los Angeles, California. czą, trzymając przed sobą świece, dwie postacie - mło­ Maria de la luz Casilłas dzieńca i kobiety. Ponad n i m i w obłokach ukazany zo­ pisane na szarym tle to podziękowanie znajduje się stał wizerunek Naszej Pani z San Juan de los Lagos. u samej góry retablo, o b o k w i z e r u n k u Przenajświętszej Ponad głową M a t k i Boskiej dwa aniołki unoszą szarfę. z San Juan p o d złocistymi p r o m i e n i a m i aureoli klęczy O t o dziękczynienie: z uniesionymi d o góry rękami kobieta, a przed nią stoi Nieskończone gos, że pomogła i wrócić w co też uwiecz­ Świętej Pan­ Sierpień 1961. Bardzo starannie na­ z dziećmi. (to ważny szczegół) trzech chłopców różnego wzrostu. dzięki naszej Pani z San Juan de los La­ przejść przez granicę zdrowie, Za plecami klęczącej ukazany został stół operacyjny zdrowiu. 2 lu­ z chorą na n i m . Przed stołem w białych k i t l a c h lekarz Drugie wyznanie dziękczynne za udane przekrocze­ gicznymi i białe krzesło. Przenika z całości niezwykła Jose Cruz Soria. San Miguel de Alende, Guanjuato. tego i dwie pielęgniarki. Z b o k u stolik z narzędziami c h i r u r ­ I960. dokładność i staranność wykonania tego retablo. nie granicy jest jeszcze bardziej zwięzłe. Skierowane jest również do Przenajświętszej Panny z San Juan. D o ­ 15 stycznia 1942, kiedy pokłóciłem tyczy dotarcia do Los Angeles, a pochodzi o d M a r i i Es­ z którymi udawałem ther Tapia Picon z L e o n w Guanajuato. Natomiast szedłem od nich i zagłębiłem się z przyjaciółmi, się do pracy w stanie Tamaulipas, z malarskiego przedstawienia, które w l e w y m rogu i poprosiłem wieńczy znany już wizerunek Przenajświętszej Panny siątej w nocy właściciel się w las. Natrafiłem na o pozwolenie pozostania w nim. Około zawołał od­ dom dzie­ mnie, odnosząc się do że zabije mnie. Znajdu­ z San Juan, poznajemy szczegóły przygody emigrantów. mnie jak do bandyty. Powiedział, N a pierwszym planie ukazane zostały trzy osoby: męż­ jąc się w tak ogromnym zagrożeniu, czyzna i dwie kobiety, klęczący za jakimiś zaroślami. Panienki z San Juan de los Digos i Świętemu Przed n i m i piaszczysta przestrzeń granicząca z błękitną, z Terreros. Juan Luna. Tekst t e n jest na powierzchni re­ poleciłem się opiece Marcinowi zapewne oceanu. Przy krawędzi lądu zaznaczony w i d o k tablo, i w górnej p a r t i i , i dolnej. Rozdzielają go wyobra­ wieżowców. A l e ponad n i m i widać jeszcze helikopter żenie P a n i e n k i z San Juan na obłoku, św. M a r c i n a na kierujący snop światła w stronę u k r y t y c h za krzakiem k o n i u oraz scenka, na której ukazany został mężczyzna ludzi. Ponadto, aby już wszystko stanowiło przekaz stojący przed d r z w i a m i chaty ze strzelbą skierowaną k o m p l e t n y z ryzyka dotarcia do Los Angeles, na brzegu w stronę postaci w kapeluszu i z tobołkiem na plecach, oceanu stoi samochód policyjny, a obok niego dwóch postaci stojącej p o d drzewem. Całość ujęta w ciem­ policjantów zajętych ożywioną gwałtownymi gestami n y c h zieleniach, brązach i czerni. rozmową. Retablo to osobliwe nie jest datowane jak i n ­ 28 maja 1929 przydarzyło ne. Może więc stanowić w swoim przekazie malarskim mi się nieszczęście. Porwany przez wodę rzeki Rio Vravo rodzaj zawsze aktualnego dla meksykańskich emigran­ Znajdując tów przypomnienia kłopotów związanych z ryzykiem się w tak wielkim niebezpieczeństwie, łem z głębi serca Najświętszą opuszczania ojczyzny w drodze do U S A . miast przyszedł mi z pomocą cząc ze straszliwymi I n n e retablo złożone 29 stycznia 1932 r o k u Przenaj­ Panią z San Juan. Texas. wezwa­ Natych­ kolega, który bohatersko wodami, zdołał mnie wyciągnąć świętszej Pannie z San Juan dotyczy zdarzenia z 28 ma­ wego na brzeg rzeki. W Podzięce ja 1929 r o k u . Zdarzeniem t y m było dla D o m i n g o Se- wystawiam to retablo na widok publiczny. San gura szczęśliwe przepłynięcie Rio Grande w długiej del Rincon. 29 stycznia 1932. Domingo drodze do San Francisco. Zostałem w El Paso, za ten ewidentny wal­ ży­ cud Francisco Ssgura. Obrazuje to zdarzenie ujęty w jasnych, słonecznych Nieszczęścia spotykające emigrantów w U S A d o k u ­ barwach w i d o k rzeki i m o s t u z pięcioma półkolistymi m e n t u j e wiele retablos. O t o i c h - jak się zdaje - dosyć przęsłami. Ponad całością wizerunek Przenajświętszej wyrazisty latynoski k o l o r y t , jeśli nie w samym pisanym z San Juan. W o d m ę t a c h rzeki widać dwie postacie wyznaniu, to w m a l a r s k i m zobrazowaniu: mężczyzn - jedna wynurza się do pasa i wznosi ramio­ J 8 listopada 1919 zgubiłam się w Chicago i poleciłam Najświętszej Pannie z San Juan de los Lagos, prosząc, oświetliła mi drogę, i dziękuję za to, że wysłuchała na. A druga w jej stronę płynie. Podpis D o m i n g o Ssgu­ się ra, dekoracyjny, w y k o n a n y żółtą farbą, litery obwie­ aby dzione d o d a t k o w o czerwoną kreską. mnie. Na 170 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA ŚWIADOMOŚĆ M 1 R A K U L A R N A Syn mój trafił do szpitala w Stanach go syna zwróciliśmy się o pomoc do Panny z San i Panny z Guadalupy w Meksyku. dykuję to retabło. Matka, de Leon, samotnego me­ w odkrytym samochodzie. Rzecz się wydarzyła w K a l i f o r n i i w l i p c u 1981 r o k u . de­ Dziękczynienie za cudowną pomoc skierowane zosta­ ło do Pana Jezusa ukrzyżowanego, El Senor de la Mise- siostra 1988. Juanita de Leon. Maj 13, mężczyznę Juan I na tę Okoliczność Pani Consueło nie! D w ó c h czarnych kieruje pistolety maszynowe na Zjednoczonych, Tam przykuli go do łóżka, związali mu ręce. Z siostrą ricordia z Jalisco. To bardzo piękne retablo. Podzielone zostało czer­ Wspomniałem już wcześniej, że niektóre retablo w o n y m i r a m k a m i na dwa pola. W pierwszym, na ja­ przypominają malarskie w o t a z Europy. Istnieją jednak snym tle wypisane zostały kaligraficznie czarnymi lite­ drobne szczegóły, które wyraziście zdradzają p o c h o ­ r a m i i m i o n a . W d r u g i m ukazano dużych rozmiarów dzenie retablos. I nie są to k o n k r e t n e w i z e r u n k i czczo­ wizerunek Panny z San j u a n adorowanej przez d w a n y c h postaci w M e k s y k u , ale sposób adoracji i c h przez aniołki. N a t o m i a s t p o d płaszczem M a d o n n y w samym kobiety i mężczyzn. Kobiety zawsze klęczą, a mężczyź­ d o l n y m rogu znalazło się przedstawienie łóżka, na któ­ n i t y l k o niekiedy. Przeważnie stoją dostojnie, trzyma­ r y m leży mężczyzna z rękami p r z y k u t y m i ł a ń c u c h a m i jąc za sobą kapelusz. ( I I . 4) Ta manifestacja męskiej do krawędzi wezgłówka. godności kieruje uwagę badacza do zachowań dziś anachronicznych, występujących w w i e l u różnych k u l ­ W jakimś filmie d o k u m e n t a l n y m oglądanym w te­ lewizji zapamiętałem scenę c h r o n i e n i a granicy U S A t u r a c h świata, nie wyłączając naszej chłopskiej (niepo- przed nielegalnymi e m i g r a n t a m i z M e k s y k u za p o m o ­ dawanie k o b i e t o m ręki przez mężczyzn przy powita­ cą wysokiej ściany betonowej oraz czuwających przy niach zbiorowych). niej strażników. W przekazach z retablos nie znajduje­ A l e w retablos ukrywają się ważniejsze dane o mek­ my potwierdzenia podobnej o c h r o n y granicy. Poprosi­ sykańskim systemie wartościowania. Wydaje się, że łem znanego amerykanistę prof. Jerzego M a k o w s k i e g o dla 0 wyjaśnienie m o i c h spostrzeżeń. Dowiedziałem się, że Wskazują na to częste, m o c n o akcentowane podzięko­ emigrantów U S A nie staje się drugą ojczyzną. zabezpieczenia są naturalne, R i o Bravo, o której była wania z tytułu szczęśliwego p o w r o t u do d o m u , już mowa, oraz pustynia, a z nią związany brak wody. C Z Y Z N Y . S k r o m n e tobołki na plecach, skromna w a l i ­ 1 o tej przeszkodzie donosi dosyć szczegółowo jedno zeczka w ręce powracającego wskazują, że o w a emigra­ z zamieszczonych w Miracles... cja to jedynie okazja do szybkiego zarobku, uzupełnie­ retablo: Ranczo Palencia, San Diego de la Union, 1986. Tą datą dedykuję cud, jakiego dokonała to retabło 5 stycznia ze Stanów Zjednoczonych nia domowego budżetu. i 1 stycznia Pannie z San Juan 1986. Kiedy OJ­ za Charakterystyczne, że w meksykańskich f o r m a c h wracałem k u l t u w o t y w n e g o nie spotykamy tak częstych w Euro­ skoń­ pie, głównie w kręgach mieszczańskich, wotów symbo­ z trzema towarzyszami, czyła się n a m woda. W drodze było strasznie gorąco i bar­ licznych związanych z anatomią człowieka, wotów dzo chciało się nam pić. Nie mieliśmy w swych i n t e n c j a c h z d r o w o t n y c h . N i e m a m y więc na znalezienie wody. Wezwaliśmy żadnej nadziei szego celu i wrócić W wiecznej podzięce do naszej ojcowizny Pannie Najświętszą meksykańskich ołtarzach bogatych k o l e k c j i serc, dło­ dotrzeć do na­ n i , nóg, rąk, oczu, nosów, piersi i i n n y c h jeszcze atry­ na pomoc Pannę z San Juan de łos Lagos i zdołaliśmy z San Juan Z miejsca gdzie, znajduje się Braulio na w butów troszczenia się o swą kondycję. Fakt t e n wska­ zdrowiu. de los zuje na szlachetną powściągliwość w kulcie w o t y w ­ Lagos n y m , a także na rodzaj twardości charakterów ofiaro­ Barientos. dawców. Dzięki p a n i dr Bogumile Lisockiej-Jaeger- Podziękę tę wypisano w retablo na tle słońca roz­ świetlonego do białości o b o k w i z e r u n k u Panny z San m a n n mogłem poznać jakiś o d p o w i e d n i k w M e k s y k u Juan. Poniżej w krajobrazie z saguaro czterech męż­ i w Peru o w y c h europejskich fascynacji własną anato­ czyzn. D w ó c h na stojąco wznosi głowy i r a m i o n a do mią. Pani d o k t o r zgromadziła sprzedawane w m i e j ­ Przenajświętszej. A pozostali przeglądają kanistry. Je­ scach k u l t u drobne, głównie cynowe i srebrne f i g u r k i , den, chyba omdlały f u n d a t o r retablo, nie stoi, lecz sie­ zwierzęce i niezwierzęce ( I I . 5 ) . dzi w bezruchu. W Na koniec w a r t o powiedzieć, że słowo retablo, re­ rejestrze zamieszczonych w książce r e p r o d u k c j i tablos w M e k s y k u i chyba w niektórych i n n y c h krajach retablo odnajdujemy i n n e zdarzenia, których pomyślne A m e r y k i Łacińskiej, nie oznacza t y l k o w o t u m , niepo- zakończenie religijni ofiarodawcy łączą z c u d e m . D o kaźnej płytki blaszanej z inskrypcją i stosownym malo­ t a k i c h zdarzeń włączyć należy r a t u n e k przed bandyta­ widłem. Otóż retablo, retablos, to również efektowne m i w czasie podróży pociągiem, uniknięcie śmierci c y b o r i u m , renesansowy czy barokowy wystrój poza w czołowym zderzeniu samochodów, czy ujście z ży­ mensą głównego ołtarza. W tej semantyce może się c i e m w czasie niespodziewanego runięcia słupów t r a k ­ ukrywać nieznana Europejczykom postawa niedziele- cji elektrycznej. Jedno z t y c h retablo zasługuje na osob­ nia sacrum na jego wzniosły i jakiś drugorzędny prze­ n ą uwagę. O t o ofiarodawca dziękuje za wyjście cało jaw, na oficjalne i nieoficjalne. z napadu na niego w samochodzie. Uważam t o w o t u m za interesujące, albowiem ukazani zostali napastnicy j a k o k o l o r o w i , tylko inaczej zabarwieni niż Meksyka­ 171 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8664551e68ffc0d5edbde1fea6505995.pdf c55c346996d29d9d750a275f55a0c7c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:613 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:562 Title A name given to the resource Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.349-365 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI MELANEZYJSKIE RUCHY MILLENARYSTYCZNE JAKO PRZYKŁAD WSPÓŁCZESNYCH PRZEOBRAŻEŃ K U L T U R O W Y C H Studia nad d a w n y m i w i e r z e n i a m i autochtonicznej ludności A u s t r a l i i i Oceanii znajdują się do dziś w c e n t r u m zainteresowania szeregu r e l i ­ gioznawców i etnografów. Badania t y c h „pierwotnych", o ile je t a k można nazwać, r e l i g i i czy systemów wierzeń posiadają duże znaczenie. Ułatwiają one poznanie i zrozumienie różnorodnych f o r m r e l i g i i oraz rzucić mogą n o w e światło n a i c h rozwój i genezę. N i e można jednak ograniczać się wyłącznie do badań n a d archaicz­ n y m i f o r m a m i wierzeń dzisiejszych ludów k o l o n i a l n y c h l u b t y c h , które jeszcze wczoraj n i m i były. T a k j a k zmieniają się w a r u n k i życia I n d i a n czy Melanezyjezyków, t a k też zmieniały się i c h wierzenia, zmieniało się miejsce t y c h wierzeń w całokształcie nowego zespołu k u l t u r o w e g o , zmieniała się także i c h f u n k c j a społeczna. Dlatego też ważnym dziś zadaniem d l a etnografa i religioznawcy jest śledzenie procesów powsta­ w a n i a n o w y c h zespołów, n o w y c h f o r m wierzeń, n o w y c h r e l i g i i u ludów, które do niedawna były uważane za t y p o w y c h wyznawców, być może nawet najstarszych do dziś zachowanych f o r m wierzeń — t a k i c h j a k np. t o t e m i z m , fetyszyzm l u b a n i m i z m . Charakterystyczną formą nowo powstałych wyobrażeń r e l i g i j n y c h na terenie M e l a n e z j i są m . i n . t z w . k u l t y cargo. Wokół pojawiających się proroków, głoszących b l i s k i koniec świata l u b l o k a l n y w i e l k i k a ­ t a k l i z m w rodzaju powodzi albo trzęsienia ziemi, grupują się t u b y l c y . Wierzą o n i , iż po t a k i e j k a t a s t r o f i e z j a w i się na ziemi „zbawiciel" bądź to w postaci i c h zmartwychwstałych przodków, bądź też w postaci j a ­ kiegoś dawniejszego, dziś n i e m a l zapomnianego bóstwa, które przyniesie s w o i m w y z n a w c o m szereg dóbr t y p o w y c h d l a „białej c y w i l i z a c j i " . W celu ochrony swego życia od grożącego k a t a k l i z m u i przyśpieszenia p r z y b y c i a mesjasza t u b y l c y organizują r e l i g i j n e stowarzyszenia. Ideą przewodnią t y c h r e l i g i j n y c h ruchów występujących na terenie Melanezji o d połowy �350 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI X I X w . do czasów współczesnych jest pragnienie uzyskania wyższego standartu życiowego, pragnienie posiadania i k o r z y s t a n i a z t y c h wszel-k i c h dobrodziejstw europejskiej c y w i l i z a c j i technicznej X X w., które „dziki człowiek" widział u swego białego pana — p l a n t a t o r a , urzędnika a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , misjonarza czy żołnierza, a które d l a niego p r a k t y c z n i e nie były osiągalne. Ponieważ Melanezyjczycy n i g d y nie spo­ t y k a l i się z produkcją t a k i c h wytworów, j a k n p . samochód, radio czy ubranie, dlatego też przypuszczali, że t o w a r y te są dziełem rąk jakiejś nieznanej, n i e m a t e r i a l n e j , cudownej siły, która przekazała je w posia­ danie białych l u d z i . Zakładając więc cudowne pochodzenie t y c h dóbr t u b y l c y uważają, że równie dobrze w niedalekiej przyszłości nastąpi okres, k i e d y ta nieznana siła, być może w postaci i c h przodków, przekaże z k o l e i i m t e wszystkie upragnione p r z e d m i o t y . W i a r a , iż t o w a r y te przybyć mają, dzięki p r z o d k o m l u b z b a w i c i e l o w i , na w i e l k i m s t a t k u , wyraźnie łączy się z codziennym w i d o k i e m z a w i j a ­ jących z E u r o p y i A m e r y k i statków załadowanych najróżnorodniejszymi produktami . Ponieważ w języku hiszpańskim i a n g i e l s k i m ładunek s t a t k u okreś­ l a n y jest jako cargo, dlatego też wspomniane wyżej r e l i g i j n e r u c h y n a ­ z y w a n o „kultami cargo". Te powszechne na terenie Melanezji „kulty cargo" zaliczają niektórzy badacze do k a t e g o r i i t z w . ruchów m i l l e n a r y ­ stycznych mających w pełni podstawę materialną, będących n i e r o z w i niętą i zaciemnioną przez religijną ideologię formą w a l k i n a r o d o w o w y ­ zwoleńczej. Słowo „millenaryzm" używany jest na określenie t y c h r u ­ chów r e l i g i j n y c h , które związane są z przywróceniem szczęśliwego o k r e ­ su „złotego w i e k u " . N i e należy jednak z b y t dosłownie interpretować tego t e r m i n u , gdyż oczywiście n i e chodzi t u o okres a k u r a t tysiącletni, lecz o t a k i e czasy, w których nastąpią gwałtowne z m i a n y w obecnej s y t u a c j i politycznej, ekonomicznej i k u l t u r o w e j . 1 2 3 J a k i jest jednak cel badań tego t y p u r e l i g i j n y c h , czy też r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h ruchów? Czy mają one praktyczne znaczenie? Czy rzucić mogą n o w e światło na dzieje wierzeń r e l i g i j n y c h ? 'J. G u i a r t, en Mélanésie, P. W o r s 1 e y, L a Repartition , , A r c h i v e s de Sociologie d r u k u , J . G i j a r, P. U o r s 1 i, Rasprostranienie laniezii, [w:] v Mielaniezii, 2 P. Uorsli, Kogda des Mouvements Millénaristes des R e l i g i o n s " n r 5: 1958; k o r z y s t a m z p r z e ­ wostrubit millenaristskich trúba. dwiżienij 1 ssliedowanie w kultów Miekargo M o s k w a 1963, s. 352—353. G . E c k e r t , Prophetentum in Melanesien, „Zeitschrift fiir E t h n o l o g i e " , t. 69: 1937, s. 140. 3 sia, P. W o r s 1 e y, The trumpet London termin 1957 (za U o r s l i , millenaryzm, gdyż jest shall sound. A s t u d y of „Cargo" Kogda..., on w g s. 16). Z a W o r s l e y ' e m mnie najbardziej n i a współczesnych r e l i g i j n y c h ruchów mających m i e j s c e cult in przyjąłem odpowiedni na terenie Melane­ także d l a określe­ Oceanii. t �MELANEZYJSKIE RUCHY MILLENARYSTYCZNE 351 W obliczu w i e l u faktów wskazujących, że r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e występowały w różnych okresach h i s t o r y c z n y c h , u różnych ludów, i t o stojących na różnym s t o p n i u r o z w o j u stosunków społecznych, ważnym zadaniem jest ustalenie regularności t y c h zjawisk, w y k r y c i e i c h zna­ czenia i i c h związku z sytuacją społeczno-ekonomiczną, polityczną i k u l ­ turową. Badanie n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i występującymi u ludów tzw. k o l o n i a l n y c h w i c h najpóźniejszej fazie, t j . w X X w., posiadało w rękach w i e l u badaczy j a k najbardziej p r a k t y c z n e znaczenie. D o s t a r ­ czały one k o l o n i a l n y m władzom niezbędnych wskazówek pomocnych dla r e g u l o w a n i a t y m i r u c h a m i , ich ograniczania, a nawet l i k w i d o w a n i a . W y k r y c i e źródeł t y c h m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów stanowiących przecież swoistą formę p r o t e s t u p r z e c i w k o k o l o n i a l n y m stosunkom m a pierwszo­ rzędne znaczenie d l a poznania ogólnych procesów kształtowania się w a l ­ k i narodowowyzwoleńczej. W y k r y c i e , dlaczego protest t e n przybrał f o r ­ mę religijną, stanowiłoby poważny wkład do badań n a d u s t a l e n i e m stosunku ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h do i n n y c h przejawów ruchów n a ­ rodowowyzwoleńczych i ruchów czysto r e l i g i j n y c h . Studiując współczesne r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e posiadamy możliwość śledzenia procesów p o w s t a w a n i a n o w y c h systemów r e l i g i j n y c h , posia­ d a m y możliwość badania procesów s y n k r e t y z a c y j n y c h , procesów w z a ­ jemnego p r z e n i k a n i a się dwóch światów wyobrażeń r e l i g i j n y c h : chrześci­ jańskiego i tradycyjnego — tubylczego. Tą drogą uzyskać możemy m a ­ teriał porównawczy, który p o z w o l i n a m także analizować podobne r u c h y , mające miejsce stosunkowo niedawno, n p . w X I X w., a o których ze względu na niedostateczną ilość materiału n i e w i e l e możemy powiedzieć. Studia n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i umożliwiają śledzenie współ­ czesnych procesów k u l t u r o w e j d y f u z j i i p o w s t a w a n i a niezależnych od siebie, a podobnych czy nawet i d e n t y c z n y c h wytworów k u l t u r y w w y ­ n i k u zbliżonych warunków . 4 W y k r y c i e ogólnych t e n d e n c j i i prawidłowości współczesnych ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h przyczynić się może do dalszego zrozumienia i n n y c h podobnych l u b zbliżonych ruchów, nawet t a k i c h , które miały miejsce w odległej przeszłości. Badania więc t a k ie rzucić mogą także nowe światło na genezę chrześcijaństwa. Już dziś można wyróżnić pewne wspólne cechy między rodzącym się chrześcijaństwem w I i I I w . n.e. a m i l l e n a r y s t y c z n y m i r u c h a m i na N o w e j G w i n e i i M e l a n e z j i w w i e ­ kach X I X i X X , m i m o iż oczywiście w a r u n k i historyczne były całko- 4 s. 577. R. H. L o w i e, An Introduction to Cultural Anthropology, N e w Y o r k 1956, �ALEKSANDER 352 POSERN-ZIELIÑSKI w i c i e inne. Jednak i t u , i t a m występowano p o d wspólnym hasłem c u d o w n e j d r o g i zbawienia n a r o d u od ciemiężycieli . Badania n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i i r u c h a m i o zbliżonym cha­ rakterze rozpoczęły się stosunkowo niedawno — na przełomie X I X i X X w., m i m o t o jednak l i t e r a t u r a i m poświęcona jest dziś bardzo o b ­ szerna, lecz niestety u nas nie zawsze dostępna. Po okresie zupełnego niezwracania u w a g i na takie r u c h y , j a k „kult cargo", u k a z y w a n o i c h charakter w świetle nie zawsze właściwym. T r z e Ъа przecież pamiętać, że były to jednak r u c h y skierowane wyraźnie przeciwko u s t r o j o w i k o l o n i a l n e m u . Dlatego też z jednej s t r o n y stoso­ wano w stosunku do nich silne represje, z d r u g i e j zaś zaczęto je a n a l i ­ zować — podkreślając te cechy, które wskazywać miały na o b j a w y n i e m a l p a t o l o g i i społecznej i r e l i g i j n e j . Często w y k a z y w a n o i w y s u ­ w a n o na p l a n pierwszy specyficzne psychiczne cechy osobowości p r z y ­ wódców poszczególnych ruchów. Starano się także zwiększyć w p u b l i ­ kacjach znaczenie momentów ściśle r e l i g i j n y c h , maskując l u b nie z w r a ­ cając u w a g i na społeczną i polityczną stronę t y c h ruchów . Współcze­ śnie coraz więcej autorów ukazuje także na n i e r e l i g i j n e aspekty m i l l e ­ narystycznych ruchów . Szczególne jednak miejsce wśród n i c h zajmuje angielski etnograf Worsley, stosujący w swoich n a u k o w y c h badaniach metodologiczne podejście bardzo zbliżone do marksistowskiego. Dał on dobrą monografię ruchów t y p u „kult cargo", ukazując je na t l e złożonej s y t u a c j i społecznej, politycznej i ekonomicznej terenów Melanezji i N o ­ w e j G w i n e i od w i e k u X I X do czasów obecnych . 5 6 7 8 Celem uzyskania właściwego obrazu ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h n a ­ leży korzystając bezpośrednio z materiału źródłowego w sposób m a k s y ­ m a l n y odrzucić tendencyjność opisu l u b i n t e r p r e t a c j i . Źródłami b o w i e m prócz bezpośrednich badań t e r e n o w y c h czy autopSyjnych spostrzeżeń A . L . К г o e b e r, Anthropology. Race. Language. Culture. Psychology. Pre­ history, N e w Y o r k 1948, s. 439—440; S . A . T o k a r i e w , Priedislowie riedakcii, [ w : ] U o r s l i , op. cit., s. 8 — 9 ; E . M. B a r t o s z e w i c z , Angiely, siejuszcze smierť, M o s k w a 1965, s. 31—75. 5 P o r . A . M é t r a u X , The Guaraní, [w:] Handbook of South American Indians, The Tropical Forest Tribes, Smithsonian Institution, B u r e a u of A m e r i c a n E t h n o ­ logy, B u l l e t i n 143, W a s h i n g t o n 1948, s. 93—94; A . M é ť r a u x, The Tupinamba, [w:] Handbook of South, American Indians..., s. 131. 6 P o r . F . M . К e e s i n g, The South Seas in the modern World, New Y o r k 1945, s. 77—79, 174—175; J . J . H o n i g m a n n , The World of Man, N e w Y o r k 1959, s. 265—266; C . S . В e 1 s h a w, The Significance of modern cults in Melanesian development, „The A u s t r a l i a n O u t l o o k " , t. 4: 1950, s. 116—125 (za Reader in Com­ parative Religion. An Anthropological Approach, E v ^ n s t o n — E l m s f o r d 1962, s. 4 9 0 — 492. 7 8 W o r s l e y , op. ctí. �MELANEZYJSKIE RUCHY 353 MILLENARYSTYCZNE w y s z k o l o n y c h etnografów badających te p r o b l e m y , głównie w latach trzydziestych i czterdziestych X X w., są, jeśli chodzi o okresy wcześniej­ sze, różnorodne urzędowe r a p o r t y urzędników a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l ­ nej, w y r o k i sądów miejscowych, relacje i sprawozdania placówek m i s y j ­ n y c h , w s p o m n i e n i a w o j s k o w y c h biorących udział w działaniach z b r o j ­ n y c h p r z e c i w k o uczestnikom t y c h ruchów, czy też przypadkowe zapisy w dziennikach i pamiętnikach t y c h Europejczyków, którzy m i e l i okazję przebywać wówczas na terenie „czarnych w y s p " M e l a n e z j i . R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e rozpoczęły się na terenie Oceanii około s t u lat t e m u . Już w 1857 r. protestanccy misjonarze p i s a l i o t y m , że wśród Papuasów zamieszkujących wybrzeża dzisiejszego I r i a n u Zachodniego rozprzestrzeniał się m i t o powrocie jednego z k u l t u r o w y c h bohaterów . W dziesięć l a t później na t y c h samych terenach pojawił się p r o r o k , w y ­ słannik t e j m i s t y c z n e j postaci. Skłaniał o n l u d z i do porzucania s w y c h pól, gdyż już niedługo — j a k głosił — nastąpi okres tysiącletniego pań­ stwa szczęśliwości, a k u l t u r o w y bohater p r z y w i e z i e ze sobą wszystkie te rzeczy, których człowiek może pragnąć, a także t y l e jedzenia, iż n i g d y ludzie nie będą cierpieć głodu . 9 10 O d tego też czasu r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e zataczają w M e l a n e z j i coraz szersze kręgi. T u b y l c y wierzą przeważnie, że cargo — c u d o w n y wynalazek X X w., jest dziełem i c h przodków. B i a l i t a k j a k u k r a d l i czar­ n y m l u d z i o m ziemię, t a k też u k r a d l i i c h p r z o d k o m cargo. Dziś natomiast ukrywają to i kłamią głosząc, że wszystkie t e p r z e d m i o t y w y k o n a l i sa­ m i . Jednak p r z y j d z i e czas, k i e d y wszystko się z m i e n i , przodkowie p o ­ wrócą i cargo stanie się własnością tubylców. Biała ludność zginie l u b zostanie wypędzona, albo też z m i e n i k o l o r skóry na czarny, a M e l a n e zyjczycy staną się b i a l i . u Wiele elementów t e j nowej ideologii pochodzi z okresu p r z e d k o l o n i zacyjnego, z okresu, k i e d y i k u l t u r a , i miejscowe społeczeństwo n i e uległy jeszcze z m i a n o m pod wpływem europejskiego osadnictwa. Wszyst­ k i e t e dawne wierzenia, t a k i e j a k n p . w i a r a w bohaterów k u l t u r o w y c h i k u l t przodków, splotły się razem z k o m p l e k s e m chrześcijańskich r e l i ­ g i j n y c h wyobrażeń . 12 B o h a t e r k u l t u r o w y — m i t o l o g i c z n a postać o n a d n a t u r a l n e j s i l e , mająca często l u d z k i e kształty. W i e l u mieszkańców A u s t r a l i i i O c e a n i i wierzyło, że b o h a ­ ter k u l t u r o w y żył niegdyś j a k człowiek n a z i e m i . Odchodząc przekazał l u d z i o m w s z y s t k i e w y t w o r y k u l t u r y oraz nauczył i c h z n i c h korzystać. 9 W o r s 1 e y, op. cit., s. 62—68, H . D a m m, Kanaka. L e i p z i g 1959, s. 315. 10 11 S. A . W o r s l e y , op. cit., s. 299—301; J . J . T о к a r i e w, Rieligija w istorii narodów F . R . L e h m a n n , Prophetentum gie", t. 66: 1934, s. 262—265. 12 23 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I Menschen der Südsee, Honigmann, op. cit., s. 265; mira, M o s k w a 1964, s. 73. in der Südsee, „Zeitschrift für E t h n o l o - �354 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Ważną rolę w p o w s t a w a n i u t y c h s y n k r e t y c z n y c h kultów, obok n o ­ wego układu stosunków społecznych i ekonomicznych, spełnili k a t o l i c c y i protestanccy misjonarze; szerząc nową wiarę i zakładając coraz to więcej placówek m i s y j n y c h p r z y g o t o w y w a l i o n i o d p o w i e d n i g r u n t d l a a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , włączającej wkrótce te t e r e n y w sferę eksploatatorskiej p o l i t y k i . T u b y l c y porzucając stare wierzenia i stare bóstwa, które Skutecznie n i e stawiły czoła t a j e m n i c z y m siłom białych l u d z i , p r z y j m o w a l i stosunkowo chętnie wiarę chrześcijańską uważając, że da i m to możliwość uczestniczenia w e w s z e l k i c h dobrodziejstwach c y w i l i ­ zacji. G d y jednak t o nie następowało, w t e d y występowali o n i p r z e c i w ­ k o m i s j i i m i s j o n a r z o m zarzucając i m k ł a m s t w o . Stare w i e r z e n i a przodków zostały zdyskredytowane, nowe nie spełniły pokładanej w n i c h nadziei, dlatego też t u b y l c y m u s i e l i stworzyć sobie inną postać wierzeń, czerpiąc zarówno z d a w n y c h t r a d y c j i m i t o l o g i c z n y c h , j a k i z n o w y c h — chrześcijańskich. W t e n sposób zrodziła się koncepcja cargo, w t e n też sposób powstała nadzieja na przyjście nowego okresu — okresu „zło­ tego w i e k u " . T u b y l c y przedstawiają historię swojego l u d u przeważnie jako trój­ s t o p n i o w y schemat mitologiczny. Pierwszy okres stanowią czasy sprzedeuropejskiej k o l o n i z a c j i . W oczach współczesnych tubylców uległ o n t a k dalekiej idealizacji, iż uważają go o n i za u t r a c o n y „złoty w i e k " . D r u g i okres to czasy kontaktów świata tubylczego z europejskim, czasy gwał­ t o w n y c h z m i a n k u l t u r o w y c h i społecznych. Trzeci — t o czasy przyszłe, te które przyniosą ze sobą w darze miejscowej ludności wszelkie b o ­ gactwa, władzę i p r z y w i l e j e — przeznaczone obecnie wyłącznie dla Europejczyków . Z w o l e n n i c y t y c h koncepcji, aby należycie przygotować się do p r z y ­ bycia zbawiciela, aby przyspieszyć nadejście w i e k u szczęśliwości, p o r z u ­ cają swoje codzienne zajęcia, wędrują w ustronne miejsca i t a m o d b y ­ wają swoje obrzędy. I n n i budują na brzegu morza duże magazyny, które mają pomieścić przywiezione t o w a r y , przygotowują nadbrzeża, aby umożliwić łatwe przybicie statku, konstruują specjalne obserwacyjne wieże, rozwieszają „anteny", za pomocą których nawiązują bezpośredni k o n t a k t z p r z o d k a m i . W czasie zebrań, pieśni i tańców bardzo często mają miejsce zbiorowe a t a k i h i s t e r i i , h a l u c y n a c j i , transu, w który w p r o ­ wadzają swoich wyznawców p r o r o c y i organizatorzy ruchów. Rekrutują się o n i przeważnie z jednostek, które zetknęły się bliżej z cywilizacją 13 14 15 13 W o r s l e y , op. c i i . , s. 52—54; К е е s i n g , op. cit., С. V a 1 a n t i n e, U s e s h i s t o r y " , t. 7: 1960, s. 1—28. 1 4 15 ą. 315. Honigmann, of Elnohistory in op. cit., s. 265; E c k e r t , s. 236—238. an Acculturation study, „Ethno- op. cit., s. 137; D a m m, op. cit., �MELANEZYJSKIE 365 RUCHY MILLENARYSTYCZNE Białych. Są to więc często b y l i żołnierze służący w czasie w o j n y w a r m i i japońskiej l u b amerykańskiej, b y l i pomocnicy misjonarzy, niżsi urzędni­ cy organów a d m i n i s t r a c j i . Przywódcy c i o w i e l e lepiej niż i n n i poznali w a r u n k i życia ludności białej, wartość pieniądza i znaczenie e u r o p e j ­ skich produktów. O n i też głosili jako p i e r w s i hasła „kataklizmu", „zło­ tego w i e k u " , o d w r o t n e j segregacji" i cargo. Prorocy oprócz s w y c h w r o ­ dzonych zdolności „szamanistycznych" posiadali także często t a l e n t organizacyjny i p o l i t y c z n y . O n i też w sposób twórczy w p r o w a d z a l i do melanezyjskich kultów elementy zaczerpnięte z opowieści b i b l i j n y c h , a w szczególności wątki apokaliptyczne. R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e t y p u cargo i przybliżone rozpoczęły p o j a ­ wiać się w w i e k u X I X n a s k u t e k początkowej działalności k o l o n i z a t o ­ rów, którzy w p r o w a d z i l i na t e r e n y N o w e j G w i n e i i w y s p M e l a n e z j i e p i ­ demie, a l k o h o l i z m i spowodowali znaczne zmniejszenie się l i c z b y t u b y l ­ czej ludności na skutek podsycanych w a l k międzyplemiennych. Reszty dopełniła akcja w e r b u n k u siły roboczej na powstające w i e l k i e p l a n t a ­ cje k o p r y i działalność m i s y j n a . W t y m też czasie do najbardziej znanych ruchów zaliczyć należy t z w . k u l t T u k a występujący w siedemdziesiątych i osiemdziesiątych latach n a w y s p a c h F i d ż i . Pod koniec X I X w . n a większą skalę r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e pojawiać zaczęły się na wybrzeżach N o w e j G w i n e i . Przykładem służyć n a m może r u c h p r o r o k a z zatoki M i l n e w południo­ wo-wschodniej części w y s p y w r o k u 1893 . Chociaż r u c h y te zapoczątkowane zostały w X I X w., to jednak i c h największe nasilenie na terenie M e l a n e z j i miało miejsce w latach czter­ dziestych i pięćdziesiątych X X w . W t e d y też najczęściej p o j a w i a l i się zbawiciele i prorocy. Dzisiaj t r u d n o nawet ustalić dokładną liczbę t y c h ruchów, dane b o w i e m są bardzo często niepełne i sprzeczne. T r u d n o też ustalić ścisłą chronologię poszczególnych ruchów, gdyż mogły one p o ­ wstać o w i e l e wcześniej, niż mówią n a m to zapisy dokonane przez a d m i ­ nistracyjne władze. Jednak ogólna liczba znanych dziś ruchów m i l l e ­ n a r y s t y c z n y c h na terenie Oceanii sięga 70. N a j l i c z n i e j występowały one na N o w e j G w i n e i , i to w j e j części północno-wschodniej, oraz na N o w y c h H e b r y d a c h , Wyspach Salomona i Wyspach F i d ż i . Do najbardziej powszechnych i daleko rozprzestrzenionych w M e l a ­ nezji elementów m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów należy zaliczyć pojawienie 16 17 18 19 16 W о г s 1 e y, op. cit., s. 41—60. 1 7 В e 1 s h a w, op. cit., s. 487; W o r s 1 e y, op. cit, s. 2 3 — 4 0 ; K e e s i n g , op. cit., s. 237. 18 W o r s 1 e y, op. cit., s. 65—68. " Guiart, s. 487—491. Worsley, op. cit., s. 351—357 i mapa; В e 1 s h a w, op. cit., �356 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI się m i t u o z m a r t w y c h w s t a n i u przodków, częściowy powrót o d chrześci­ jaństwa k u d a w n y m , lecz z m o d y f i k o w a n y m w i e r z e n i o m , w y k o r z y s t a n i e p e w n y c h p r a k t y k i d o g m a t y k i chrześcijańskiej, powstanie m i t u o cargo, który m a być dostarczony na s t a t k u , samolocie l u b łodzi podwodnej, pojawienie się m i t u o kosmicznej katastrofie, po której powstanie o d ­ w r o t n y do dzisiejszego układ h i e r a r c h i i między Białymi i C z a r n y m i , pojawienie się i d e i zbawiciela-mesjasza, występowanie polityczno-ekono­ m i c z n y c h aspektów w ramach religijnego p r o g r a m u , wrogość d o E u r o ­ pejczyków połączona często z a k t a m i siły . Worsley uważa, że r e l i g i j n o - m i s t y c z n a obrzędowość t y c h kultów w y ­ stępuje w największym s t o p n i u w t a k i c h regionach, gdzie nowe socjalno-ekonomiczne w a r u n k i jeszcze n i e spowodowały całkowitego rozkładu miejscowej k u l t u r y . T a m natomiast, gdzie rozkład tradycyjnego społe­ czeństwa już nastąpił, w ruchach t y p u cargo zmniejsza się r o l a c z y n n i ­ ków r e l i g i j n y c h . I n n y m i słowy r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e w swej drodze ewolucyjnej posiadają tendencję przechodzenia od ruchów r e l i g i j n y c h do r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h , b y wreszcie stracić całkowicie charakter r e l i ­ g i j n y i stać się świeckim r u c h e m a n t y k o l o n i a l n y m . T y p o w y m p r z y ­ kładem takiego r u c h u , w którym przywódcy z mistyków^proroków stają się l i d e r a m i n o w y c h p a r t i i p o l i t y c z n y c h , jest r u c h P a l i a u mający miejsce w latach 1946—1954 n a Wyspach A d m i r a l i c j i . Świadectwem, j a k dalece elementy r e l i g i j n e splecione były z p o l i t y c z n y m i i społecznymi, jest f a k t , iż dość często na Zachodzie określano niektóre r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e j a k o „komunistyczne" l u b będące inspiracją „komunistycznych agen­ tów" . 20 21 22 23 Z d r u g i e j s t r o n y zachodzić mogą i procesy o d w r o t n e . Ruch m i l l e n a ­ r y s t y c z n y n a s k u t e k z m i a n y warunków miejscowych, na Skutek f o r m o ­ w a n i a się świeckich organów — p a r t i i p o l i t y c z n y c h z a n t y k o l o n i a l n y m p r o g r a m e m — tracić może charakter w a l k i narodowowyzwoleńczej i po­ w o l i przekształcać Się w r u c h sektancki, separatystyczny, nawet w r o g o usposobiony w stosunku do sił postępowych . 24 W e w o l u c j i więc ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h zachodzi o d w r o t n i e p r o ­ p o r c j o n a l n y stosunek między sferą ideologii r e l i g i j n e j a walką a n t y k o lonialną. W czasach współczesnych s p o t y k a m y się najczęściej z fazami E l e m e n t y te n i e muszą oczywiście G u i a r t, W o r s 1 e y, op. cit., s. 355 i m a p a . W o r s l e y , op. cit., s. 287—288. 2 0 występować wszystkie razem; por. 21 W o r s l e y , op. cit., s. 228—241; D a m m, op. cit., s. 315; M. M e a d , New lives for old. Cultural transformation. Manus 1928—1953, N e w Y o r k 1956, s. 166 п., 192—195. 2 2 2 3 В e 1 s h a w, op. cit., s. 491; К e e s i n g, op. c i t , s. 175. 2 4 В. Afriki, I . S z a r i e w s к a j a, Staruje i nowyje rieligii tropiczieskoj M o s k w a 1964, s. 269—270; W o r s 1 e y, op. cit., s. 287—288. i jużnoj �MELANEZYJSKIE RUCHY 357 MILLENARYSTYCZNE końcowymi r o z w o j u ruchów cargo. Tracą one jednak szybko swój b o ­ j o w y charakter i przekształcają się w s e k t y o o g r a n i c z o n y m zasięgu i oddziaływaniu. Obok n i c h wyrastają nowe organy — już n i e r e l i g i j ­ ne, lecz polityczne, nie mające w zasadzie nic wspólnego z „klasycz­ n y m " m i l l e n a r y z m e m prócz t r a d y c j i w a l k i . R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e i i m p o k r e w n e podzielić można za W o r sley'em na a k t y w n e i bierne. A k t y w n e są te, które w s w y m programie posiadają koncepcję gwałtownych z m i a n obecnie istniejącej rzeczywisto­ ści, i to zmian, które nastąpić mają w stosunkowo b l i s k i m czasie. W prze­ ciwieństwie do n i c h r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e określane j a k o bierne za­ kładają w s w o i m programie, iż okres „złotego w i e k u " nastąpi, ale w d a ­ lekiej przyszłości, i to albo na ziemi, albo też w świecie życia pozagrobowego. Społeczna r o l a t y c h ruchów jest oczywiście bez porów­ nania mniejsza niż ruchów należących do pierwszej k a t e g o r i i . 2 5 R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie N o w e j G w i n e i i M e l a n e z j i ode­ grały dużą rolę w kształtowaniu się nowej świadomości tamtejszych mieszkańców. Należy przecież pamiętać o t y m , iż etniczna s t r u k t u r a t y c h terenów do okresu kolonialnego — to k o n g l o m e r a t setek najróżnorodniejszych p l e m i o n , z których n i e m a l każde stanowiło całkowicie odrębny etnos. T o oczywiście n i e sprzyjało p o w s t a n i u nowego zintegrowanego społeczeństwa, takiego społeczeństwa, które odpowiadałoby w a r u n k o m społeczno-ekonomicznym n a r z u c o n y m przez władze kolonialne. Rozkład jednak d a w n y c h stosunków społecznych na s k u t e k z m i a n k u l t u r o w y c h zachodzących w w y n i k u zetknięcia się dwóch c y w i l i z a c j i , z których j e d ­ na — ta wyższa — uzurpowała sobie p r a w o do rządzenia tą niższą, spowodował ożywienie kontaktów międzyplemiennych i masowe m i g r a ­ cje. Rozprzestrzenianie się m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów i uniwersalnego języka, j a k i m jest „pidgin E n g l i s h " , w największym c h y b a s t o p n i u p o ­ łączyły mieszkańców. W i a r a w cargo wyszła b o w i e m poza r a m y starej religii plemiennej. N o w a sytuacja historyczna spowodowała, że po jednej stronie sta­ nęli Czarni, po d r u g i e j zaś B i a l i . W t y c h n o w y c h w a r u n k a c h w obozie Czarnych rodzić zaczęły się procelsy i n t e g r a c j i , powstawała n o w a świa­ domość. W t e n sposób na t l e zaistniałych warunków społeczno-ekonom i c z n y c h i ruchów r e l i g i j n o - m i l l e n a r y s t y c z n y c h o charakterze a n t y k o l o n i a l n y m powstały początki nacjonalizmu, które uzewnętrzniły się w przejawach solidarności narodowej i dążeniach do państwowej samo­ dzielności. R u c h y t e w g L o m m e l a są nie t y l k o świadectwem w z r o s t u nacjonalizmu, lecz także narzędziem jego u t w i e r d z a n i a . Oczywiście t y l k o 26 der 25 W o r s 1 e y, op. cit., s. 16. 26 A. L o r a r a e l , „Europaisierung Der „Cargo-Kult" der Primitiven", in Melanesien. Ein Beitrag zura Problem „Zeitschrift f i i r E t h n o l o g i e " , t. 78: 1953, n r 1. �358 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI do czasu, dopóki odgrywają one wiodącą rolę w opozycji a n t y k o l o n i a l nej. W dalszej fazie b o w i e m muszą przekształcić się w separatystyczne sekty o charakterze p a s y w n y m — w sekty o odmiennej r o l i i znaczeniu. Na pozostałym obszarze Oceanii, poza t e r e n a m i N o w e j G w i n e i i a r ­ chipelagami Melanezji r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e występowały stosunkowo rzadko. Na Polinezji znamy zasadniczo takie r u c h y głównie z W y s p T o w a r z y s t w a , Hawajów i N o w e j Z e l a n d i i . Wszystkie one jednak miały miejsce nie w czasach n a m współczesnych, lecz w d r u g i e j połowie X I X w . Do najbardziej znanych należał r u c h z w a n y H a u - H a u l u b P a i - M a r i r e występujący w latach 1864—1868 na terenie N o w e j Z e l a n d i i . Był t o r u c h z b r o j n y w y m i e r z o n y przeciwko A n g l i k o m , którzy w t y m okresie przeprowadzali akcję odbierania M a o r y s o m ziemi. Był zorganizowany na wzór w o j s k o w y z naczelnym r e l i g i j n y m przywódcą międzyplemiennym prowadzącym oprócz działań w o j e n n y c h zakrojoną na szeroką skalę akcję nawracania na nową wiarę. Ideą przewodnią t e j r e l i g i i było przekonanie, iż dzięki magicznej sile o t r z y m a n e j za pośrednictwem kapłanów o d bóstwa będzie można pokonać i wygnać z N o w e j Z e l a n d i i białych k o l o ­ nizatorów . W X I X w . na Hawajach, w w a r u n k a c h szybkiego u p a d k u rodzimej k u l t u r y i rozkładu tamtejszego społecznego systemu, stara w i a r a stawa­ ła się anachronizmem. Dlatego najbardziej charakterystyczną formą w a l k i narodowowyzwoleńczej było powstawanie szeregu sekt, których d o g m a t y k a stanowiła k o n g l o m e r a t starych h a w a j s k i c h wierzeń ze spe­ cjalnie pojętymi ideami chrześcijańskimi. R u c h y te miały także cha­ r a k t e r społeczny, gdyż zwróciły się one przeciwko p r o t e s t a n c k i m m i s j o m , które sankcjonowały wewnątrzhawajskie r o z w a r s t w i e n i e klasowe, j a k i panujące a k t u a l n i e stosunki k o l o n i a l n e . Wszystkie te r u c h y , określane często w relacjach m i s j o n a r z y jako anarchia l u b rozpusta, miały ogól­ n o n a r o d o w y charakter i p r o f i l wyraźnie a n t y m i s y j n y . Wszystkie one zwalczane były zbrojnie przez kolonialne w o j s k a i w zasadzie po w i e k u X I X już nie występowały; t u b y l c y b o w i e m na Hawajach i N o w e j Z e ­ l a n d i i s t a l i się mniejszością, która nie mogła nawet w sferze r e l i g i j n e j przeciwstawić się n a p o r o w i przybyszów. „ W t e n sposób wyspiarze u t r a ­ c i l i swój pacyficzny r a j , j a k nazywano w Europie n p . Hawaje, ale za to osiągnęli możliwość dostępu do r a j u w n i e b i e " . 21 28 2 7 czeskij A. I. Blinów, Sborník, 64—65, 84; A . land, Maorijskie Trudy bytnoj (1843—1872), R e i s с h e k, Sterbende Welt. D. D. kultury Zelandji, Oceanijskij Zwolf Jahre Forschleben oj New Zealand, Etnograji- 1957, s. 57—61, auf Neusee- L o n d o n 1960, „Missye K a t o l i c k i e " , t. 18: 1899, s. 57—61. T u m а г к i n, R o i amierikanskich gawajskogo [w:] t. 38, N. S., M o s k w a - L e i p z i g 1924, s. 148; K . S i n c l a i r , A history s. 137—138, 140—142; Z Nowej 28 wojny Instituía E t n o g r a f i i , missionierow národa i ego kolonialnom w razruszenii poraboszczenii, [w:] samoProblemy �MELANEZYJSKIE RUCHY 359 MILLENARYSTYCZNE W ogólnym zarysie te m i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y polinezyjskie były bardzo zbliżone do r e l i g i j n y c h ruchów, z którymi s p o t y k a m y się w w i e ­ k u X X na terenie N o w e j G w i n e i i w y s p M e l a n e z j i . Jednak nigdzie w t a k dużych r o z m i a r a c h nie występowały r e l i g i j n o -polityczne r u c h y , j a k w czarnej A f r y c e . T a m też sprzęgły się one n a j ­ silniej z walką narodowowyzwoleńczą. Można powiedzieć, że wszystkie pierwsze masowe r u c h y Afrykańczyków mające n a r o d o w y charakter — to r u c h y r e l i g i j n e . Przyczyną powstania t y c h ruchów, z których najsłyn­ niejszy był t z w . „kinbangizm" w K o n g u , jest k o l o n i a l i z m , który spo­ wodował upadek rodzimej k u l t u r y . W t e j atmosferze nowa w i a r a n a r z u ­ cona przez Białych była całkowicie niezrozumiała, można ją za to było świetnie kojarzyć z k o l o n i a l n y m panowaniem. W t y c h w a r u n k a c h m i e j ­ scowa ludność, p o d w p ł y w e m pojawiających się masowo proroków i zbawicieli, tworzyła nowe k u l t y o charakterze a n t y k o l o n i a l n y m . Była to oczywiście reakcja na panujące s t o s u n k i między białym k o l o n i z a t o ­ r e m , urzędnikiem i misjonarzem, a c z a r n y m r o b o t n i k i e m , służącym i r o l n i k i e m . R u c h y te były w y r a z e m dążności do polepszenia swej s y ­ t u a c j i w n o w y c h dotychczas n i e znanych w a r u n k a c h . Interesująca w t y m względzie jest uwaga Malinowskiego, który twierdził, że „Euro­ pejczycy n i e p o w i n n i wszelkiej edukacji uważać za w i e l k i s k a r b ; lecz zwrócić uwagę na to, że [. ..] to, co [. . .] bierze [ M u r z y n ] z k u l t u r y e u r o ­ pejskiej, może stać się d l a niego zawadą i przekleństwem i wyrządzić m u krzywdę, jeśli o t w i e r a przed n i m h o r y z o n t y i r o z w i j a ambicje, które n i e mogą być zaspokojone" . Niestety, autor t e j c y t a t y n i e przewidział odmiennego r o z w o j u p o l i ­ tycznego, j a k i zaszedł krótko po I I w o j n i e światowej na c z a r n y m lą­ dzie, zmian, które dziś n i e t y l k o rozwijają h o r y z o n t y i ambicje, ale także zmierzają k u i c h b l i s k i e j realizacji. W p i e r w s z y m okresie powstawania t y c h zbliżonych do m e l a n e z y j skiego m i l l e n a r y z m u ruchów, t j . w w i e k u X I X , związane one były z głosami p r o t e s t u przeciwko naruszaniu plemiennej niezależności. O d lat 30-tych X X w . tendencje a n t y k o l o n i a l n e , j a k zresztą wszędzie, tracą całkowicie na znaczeniu, tracą b o w i e m tę funkcję na rzecz i n n y c h o r g a 29 3 0 31 istorii i etnografii narodów Awstralii, Nowoj Gwiniei i Gawajskich Ostrowów, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , t. 80, M o s k w a 1962, s. 251—255, 264. 29 E. A n d e r s s o n , Messianic popular movements in the Lower Congo, Upsala 1958. 30 S z a r i e w s к a j a, op. cit., s. 17, 236, 239, 269—270, 301—302; E . G r e i v s - - A b a í i 1, O moíem otnoszenii к christianstwu, „Sowietskaja Etnografija", n r 6: Szkice teorii 1960, s. 142. 31 kultury, B. Malinowski, Warszawa Dynamika 1958, s. 196. przemian kulturowych, [w:] z �360 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI nizacji. W ostatnich czasach w związku ze z j a w i s k i e m przechodzenia od aktywnego do biernego etapu r o z w o j u ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h , w A f r y c e — podobnie j a k i w Melanezji — s p o t y k a m y się ze z j a w i s k i e m j a k najbardziej s z k o d l i w y m — ze z j a w i s k i e m t z w . „czarnego r a s i z m u " , szowinistycznej d o k t r y n y dominującej dziś w w i e l u afrykańskich sek­ tach W A m e r y c e r u c h y , które można b y nazwać także m i l l e n a r y s t y c z n y ­ m i , występowały na dużym obszarze, m i m o to jednak do dziś są one bardzo mało zbadane. Do najbardziej znanych zaliczyć należy t z w . „ta­ niec duchów" — r u c h , który objął cały szereg północndkalifornijskich plemion, a później rozprzestrzeniał się na t e r e n y n i e m a l wszystkich rezerwatów Stanów Z j e d n o c z o n y c h . Po k r w a w e j masakrze w y z n a w ­ ców „tańca duchów" wszystkie inne r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie A m e r y k i Północnej przybrały zasadniczo charakter pasywny, a I n d i a n i e rozpoczęli organizować się w sekty t y p o w o pacyfistyczne. Przykładem t a k i m może być p e y o t y z m . Bardzo zbliżone do k u l t u t y p u cargo są r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie A m e r y k i Południowej, zaobserwowane n p . wśród p l e m i o n T u kuna, Guaraní, T u p i n a m b a . Pojawiający się t a m prorocy przepowiadają bardzo bliską erę kataklizmów, w czasie której znikną „biali". Po niej nastąpi okres n o w e j „złotej e r y " . Podobnie j a k w Melanezji, t u b y l c y w i e r z y l i , iż z d a l e k i c h s t r o n przybyć mają s t a t k i załadowane pożądany­ m i przez n i c h t o w a r a m i . W programie t y c h ruchów były także hasła t y p o w o a n t y k o l o n i a l n e . P r o r o c y T u k u n a nawoływali do biernego, a n a ­ w e t czasami do zbrojnego o p o r u przeciwko p l a n t a t o r o m k a u c z u k u , w y ­ wołując oczywiście z i c h s t r o n y zaciekłą kampanię antyindiańską . 3 2 33 34 35 M i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y , charakterystyczne w zasadzie d l a ludów t z w . „kolonialnych", występowały również t a m , gdzie masy chłopskie znajdowały się w e wczesnym s t a d i u m organizacji p o l i t y c z n e j . Z t a k i m t y p e m m i l l e n a r y s t y c z n y c h l u b bardzo do n i c h zbliżonych ruchów spotyS z a r i e w s k a j a , op. cit., s. 270. J . M o o n e y, The Ghost-Dance Religion and the Sioux outbreak of 1890, [w:] Hth Annual Report of the Bureau of Ethnology to the Secretary of the Smithsonian Institution, t. 2, W a s h i n g t o n 1896, s. 641—1136. W. L a B a r r e , The Peyote Cult, Yale University Publications in Anthropo­ logy, t. 19, L o n d o n 1938; M . G U s i n d e, Der Peyote-Kult. Entstehung und Verbreitung, Sankt Gabriel Studien, Festschrift zum 50-jahrigen Bestandsjubilaum des Missionshauses St. Gabriel, W i e n 1939, s. 401—499; G . W a g n e r , Entwicklung und Verbreitung des Peyote-Kultes, „Baessler A r c h i v " , t. 15: 1932 z. 2 — 3 , s. 59—144. M é t r a u X, The Guaraní, s. 93; M é t r a u x, The Tupinamba, s. 131; M . V . de Q u e i r ó z , К woprosu o proroczeskich, vjiñienijach (miessianstwie) sriedi Тикипоги, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 1: 1965, s. 72—80; C . N i m u e n d a j u , The Tucuna, [w:] Handbook of South American Indians, s. 724—725. 3 2 33 34 35 �MELANEZYJSKIE RUCHY 361 MILLENARYSTYCZNE k a m y się w i e l o k r o t n i e śledząc historię średniowiecznej E u r o p y lub carskiej R o s j i . M i l l e n a r y z m — określenie wprowadzone do l i t e r a t u r y przez oceanistów — nie znalazło do dziś jeszcze pełnej aprobaty. T e r m i n t e n b o ­ w i e m , oddający dość dobrze istotę współczesnych r e l i g i j n y c h l u b r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h ruchów n a obszarze Oceanii, przetransponowywany na i n n e t e r e n y wywoływać m u s i p e w n e zrozumiałe sprzeciwy. M i m o b o ­ w i e m w i e l u bezsprzecznych cech wspólnych o m a w i a n y c h ruchów szereg z n i c h w y k a z u j e dość poważne różnice, w zależności o d miejsca i czasu i c h występowania. Dlatego też adekwatne określenie dla jednej o g r a n i ­ czonej t e r y t o r i a l n i e i chronologicznie g r u p y t y c h ruchów nie w każ­ d y m w y p a d k u może być stosowane do ruchów aczkolwiek wykazują­ cych p e w n e cechy wspólne, lecz przecież n i e tożsame. Być może dalsze badania porównawcze ustalą ogólną istotę t y c h w s z y s t k i c h ruchów n a ­ z y w a n y c h n i e k i e d y m i l l e n a r y s t y c z n y m i i umożliwią weryfikację stoso­ w a n e j dziś t e r m i n o l o g i i . Powszechnie używanym t e r m i n e m przez etnografów amerykańskich jest „natywizm", rozpowszechniony przez L i n t o n a . „ N a t y w i z m " t r a k ­ t u j e o n j a k o specyficzną fazę zmian k u l t u r a c y j n y c h . R u c h y „natywistyczne" t o takie, które w w y n i k u zaistnienia n o w e j s y t u a c j i g l o r y f i ­ kują przeszłość i starają się ją przywrócić do życia — „starają się o o d ­ rodzenie p e w n y c h aspektów m i n i o n e j k u l t u r y " , „czynią świadome w y ­ siłki, b y ją przywrócić" . T a k i e stanowisko kładzie nacisk na r e a k t y w o w a n i e przeszłości, w y ­ suwa na p l a n p i e r w s z y dawne, dziś nie progresywne, a regresywne ele3 6 3 7 3 8 39 36 W W o r s l e y , op. cit., s. 27.9, 285; B a r t o s z e w i c z , szczególności odnieść w Anglii, T . Miinzera to w należy do znanych 1525 r. w N i e m c z e c h powstań op. cit., s. 78, 86—93. W. Tylera w 1381 r. c z y Taborytów w C z e c h a c h w po­ czątkach X V w . 3 7 P. T o k a r i e w, op. cit., s. 157, 177—178; B a r t o s z e w i c z , W o r s 1 e y, Priedislowie s. 12—13. W wśród szczególności mniejszości awtora ruchy narodowych к russkomu reformatorskie carskiej op. cit., s. 100—110; izdcmiju, [w:] W o r s 1 e y, op. cit., religijno-polityczne R o s j i . Oprócz bowiem występowały klasowego ucisku związane one były także z dyskryminacją narodowościową i polityką c h r y s t i a n i z a cyjną. N a j b a r d z i e j z n a n e to t z w . „kult C h e r i - M a p a " u Nanajców (początek X X w.), b u r c h a n i z m w górach A ł t a j u (pocz. X X w.), r u c h M o r d w y w pocz. X I X w . i s e k t a „ K u g u - S o r t a " (70 l a t a X V I I I w . do końca X I X w.) n a Powołżu. 38 W p r o w a d z a o n także t a k i e t e r m i n y , j a k — v a l i s t i c n a t i v i s m ) , w którym n a c i s k p o s t a w i o n y „natywizm uwieczniający" (perpetuative „natywizm o d r o d z e n i o w y " n a t i v i s m ) , odznaczający r y c h celem jest zachowanie po w s z e t o n , Nativistic „American A n t h r o p o l o g i s t " movements, R e a d e r in comparative..., 39 R. in Seven (revi- jest n a powrót k u przeszłości i — t a k i e r u c h y , któ­ c z a s y obecnego s t a n u k u l t u r o w e g o . R. Lin­ t. 45: 1943, s. 230—240 (za s. 466—468). Linton, Tłie Distinctive American Indian Tribes, Aspects of Acculturation, New York—London [w:] Acculturation 1940, s. 502, 517. �362 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI m e n t y k u l t u r y . Czy w ruchach t y c h rzeczywiście dominującą rolę o d ­ grywały elementy przeszłości? One istniały, ale były twórczo przekształcone, były dostosowywane do n o w y c h warunków, ciasno spla­ tały się z elementami eurqpejskiej k u l t u r y . Doktryną w i e l u z t y c h ruchów był powrót do „złotego w i e k u " , ale nie do takiego, j a k i istnieć miał przed okresem kolonizacji. T u b y l c y dążyli do „złotego w i e k u " , w którym m o g l i b y korzystać z dobrodziejstw europejskiej c y w i l i z a c j i , w którym rządziliby sami sobą i w którym k o n t y n u o w a l i b y swoje t r a ­ dycje. Czy ten jednak p r o g r a m nazwać można p r o g r a m e m r e a k t y w o ­ w a n i a przeszłości — p r o g r a m e m „natywistycznym"? W y d a j e się, że p o ­ dejście takie byłoby błędne. Odrzucając t e r m i n „natywizm", należy także odrzucić i inne zwią­ zane z doktryną L i n t o n a , t a k j a k n p . „ruchy odrodzeniowe", „ruchy odświeżeniowe" czy „kryzysy r e l i g i j n e " — t e r m i n negujący postępowy i społeczny charakter t y c h r u c h ó w . Odmienne spojrzenie n a r u c h y „natywistyczne" m a F i r t h . Uważa on je za „objaw trudności a d a p t a c y j n y c h " a nie za „powrót do dzikości i atawistycznego sposobu myślenia". T r a k t u j e je b o w i e m jako „próby rozwiązania poważnych trudności powstałych w okresie h a r m o n i z o w a n i a starych i n o w y c h i n s t y t u c j i , p r a w i wartości" i uważa je za „pozytywną reakcję, choć w f o r m i e p r o t e s t u " , a nie za przejaw jakiegoś k r y z y s u czy p a t o l o g i i . Jeszcze dalej w s w y c h poglądach na r u c h y religijno-wolnościowe p o ­ szedł włoski badacz L a n t e r n a r i . Używa o n t e r m i n u „ruchy prorocze", słusznego wyłącznie w odniesieniu do t a k i c h , w których rzeczywiście s p o t y k a m y się z postacią p r o r o k a . L a n t e r n a r i r o z p a t r u j e te r u c h y j a k o „wyrażenie k u l t u r o w e g o zderzenia między l u d a m i o różnych stopniach 40 41 4 2 40 Odrodzenie przeszłości j e s t j a k n a j b a r d z i e j niejszych faz rozwoju t y c h ruchów, później c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a najwcześ­ n a t o m i a s t jego z n a c z e n i e m a l e j e , nawet na tych wczesnych etapach znajdujemy e l e m e n t y nowe, ale np. chęć u z y s k a n i a p e w n y c h dóbr — d o t y c h c z a s całkowicie n i e z n a n y c h . 41 F o r m a „natywizm" w y d a j e gdyż w tej postaci n i e mówi się być także n i e do przyjęcia w języku p o l s k i m , o n a n a m dosłownie n i c . T e r m i n i „revivalizm" stosuje np. M é t r a u x , żeniowe" stosuje A. F . C. Wallace, The Guaraní, „kryzys religijny" s. 93. T e r m i n „ruchy odświe­ Revitalization Movements, „American An­ t h r o p o l o g i s t " , t. 58: 1956 n r 2. 42 szawa R. Firth, ludzkie. Społeczności Wstąp także s a m t e r m i n „natywizm" i w p r o w a d z a cult" do antropologii 1965, s. 222. P o d o b n e s t a n o w i s k o r e p r e z e n t u j e (R. Piddington, burgh—London An Introduction z a m i a s t niego to Social por. К r o e b e r, op. cit, of Cultural Ecology, [w:] Horizons — War­ odrzuca ..adjustment t. 2, E d i n ­ w t y m d u c h u to n p . — s. 437, l u b „movement of e n t h u - s i a s " , por. M e a d , op. cit, s. 373; M . D. S a h 1 i n s, Culture Study nowy który Anthropology, 1963, s. 735—743). I n n e t e r m i n y s t o s o w a n e „nativistic e n d e a v o r s " , społecznej, R. Piddington, of Anthropology, and Environment. London The 1965, s. 143. �MELANEZYJSKIE RUCHY 363 MILLENARYSTYCZNE r o z w o j u i reakcją na to zderzenie" . T r a k t u j e on te r u c h y jako próbę przystosowania r o d z i m e j k u l t u r y do n o w y c h warunków, p r z y j e d n o ­ czesnym zachowaniu k u l t u r o w y c h t r a d y c j i . Pomimo, że L a n t e r n a r i zwraca już uwagę na a n t y k o l o n i a l n y wydźwięk w i e l u z t y c h „proro­ czych ruchów", to jednak i c h zasadniczą podstawę w i d z i w r e l i g i i i sferze t z w . „zderzenia k u l t u r " . 43 Najczęściej używanym t e r m i n e m obok t a k i c h , j a k m i l l e n a r y z m i „na­ t y w i z m " , jest „mesjanizm". W i a r a w przyjście mesjasza-zbawiciela ludzkości może objawiać się w dwóch w a r i a n t a c h : 1) jako „mesjanizm i n d y w i d u a l n y " (o i l e go t a k można nazwać), c z y l i w i a r a w przyjście zbawiciela l u b k i l k u z b a w i c i e l i w postaci przodka, bohatera, boga, który u r a t u j e swych wyznawców o d jakichś kataklizmów czy klęsk; 2) jako „mesjanizm n a r o d o w y " — w i a r a w szczególne posłannictwo własnego n a r o d u . T e n z k o l e i mesjanizm, n a z y w a n y także e t n o c e n t r y c z n y m , przekształcić się może w mesjanizm społeczny, którego p r o g r a m e m jest w y z w o l e n i e w s z y s t k i c h uciśnionych bez względu n a przynależność pań­ stwową czy narodową . 4 4 45 T e r m i n u „mesjanizm" używać można zasadniczo t y l k o w odnie­ sieniu do t a k i c h ruchów, w których występowała koncepcja p r z y b y ­ cia mesjasza-zbawiciela. W i e l e jednak m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów zna­ n y c h z terenów M e l a n e z j i i N o w e j G w i n e i nie posiadało t e j koncepcji, m i m o że zakładało bliskie nadejście „złotego w i e k u " . Dlatego też t e r ­ m i n „mesjanizm" należy stosować wyłącznie w t a k i c h w y p a d k a c h , gdzie idea zbawiciela l u b idea zbawienia odgrywała dominującą rolę. W przedkolonizacyjnych wierzeniach w i e l u ludów Oceanii istniało zjawisko „zmaterializowanej idei z b a w i e n i a " , c z y l i koncepcja w y b a ­ w i e n i a od k o n k r e t n e g o zła doczesnego, n p . choroby l u b śmierci. Z t a k i m też pojęciem zmaterializowanego zbawienia s p o t y k a m y się i w później­ szej fazie r o z w o j u t y c h wierzeń — w i c h fazie s y n k r e t y z a c j i z doktryną chrześcijańską. Zbawienie nastąpić m a na ziemi, przyniesie ono z sobą wolność, wszelkie pożądane dobra, obfitość jedzenia i szczęśliwość. D o ­ piero w późniejszych fazach r o z w o j u m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów t a idea zbawienia przekształca się w ideę zbawienia niematerialnego. 46 Podobną ewolucję przechodził też t z w . „ekskluzywizm s o t e r y c z n y " — idea przyznająca t y l k o ściśle określonej grupie l u d z i p r a w o do uzyskania 43 44 L a n t e r n a r i , Les V. peuples opprimés, Np. mouvements religieux de Liberté et de salut des P a r i s 1962, s. 313, c y t . za S z a r i e w s k a j a , op. cit., s. 17. mesjanizm afrykański lub doktryna fílozoficzno-polityczna w P o l s c e około połowy X I X w., głosząca m.in. wyjątkową misję n a r o d u istniejąca polskiego w d z i e j a c h świata. Poniatowski, Treść wierzeń 45 Z. 46 P o n i a t o w s k i , op. cit., s. 273—274. religijnych, Warszawa 1965, s. 275. �364 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI zbawienia. O d e k s k l u z y w i z m u wioskowego, rodowego czy plemiennego rozwój poszedł w r a z z p o w s t a n i e m świadomości narodowej i nacjona­ l i z m u w k i e r u n k u e k s k l u z y w i z m u narodowego i wreszcie w k i e r u n k u e k s k l u z y w i z m u rasowego . Związana ściśle z m i l l e n a r y z m e m i mesjanizmem koncepcja „złotego w i e k u " znana jest n i e m a l w e w s z y s t k i c h k u l t u r a c h . Posiada ona w y ­ raźny aspekt społeczny polegający n a t y m , iż w r a z ze wzrastającym podziałem k l a s o w y m , jeśli chodzi o procesy wewnątrz społeczne, l u b też w r a z z p o d b i j a n i e m j e d n y c h ludów przez drugie musiało w określo­ n y m społeczeństwie — a w szczególności w t e j jego w a r s t w i e , która n i e osiągnęła wysokiego s t a n d a r t u życiowego — wzmagać się zaintereso­ w a n i e t a k i m okresem, w którym wszystko było lepsze i inne. Okres ten, t z w . „złoty w i e k " , umiejscawiano albo w czasach j a k najbardziej odległych, albo też w dalekiej przyszłości . Natomiast r u c h y m i l l e n a ­ rystyczne w s w y m m e l a n e z y j s k i m w y d a n i u przybliżyły t e n okres wiecz­ nej szczęśliwości n i e m a l k u czasom współczesnym. Dalszy j e d n a k i c h rozwój — j a k w i e m y — przyczynił się do przeobrażenia t y c h m i l l e n a ­ r y s t y c z n y c h , mesjanistycznych lüb proroczych ruchów w separatystycz­ ne sekty, które idee zbawienia i ideę „złotego w i e k u " odsunęły daleko w przyszłość, tracąc przez to d a w n y a k t y w n y charakter, w którym w i ­ dzieć można p r z e j a w w a l k a n t y k o l o n i a l n y c h i narodowowyzwoleńczych. 47 48 A l e k s a n d e r Posern-Zieliński MELANESIAN MILLENARIAN OF MOVEMENTS CONTEMPORARY AS AN CULTURAL ILLUSTRATION CHANGE S u m m a r y S i d e b y side w i t h c h a n g e s i n the l i v i n g c o n d i t i o n s of some c o l o n i a l peoples or peoples w h o h a v e b e e n c o l o n i a l u n t i l r e c e n t l y , c h a n g e s h a v e also been t a k i n g p l a c e i n t h e i r beliefs, i n t h e p l a c e of t h e s e beliefs i n t h e n e w c u l t u r a l setting, a n d i n the s o c i a l f u n c t i o n of t h e s e beliefs. T h u s t h e e t h n o g r a p h e r a n d e x p e r t on r e l i g i o n m u s t face the u r g e n t t a s k of s t u d y i n g t h e processes w h e r e b y some n e w r e l i g i o n s or beliefs a r e born. I n M e l a n e s i a t h e s o - c a l l e d " c a r g o c u l t s " a r e a c h a r a c t e r i s t i c f o r m of t h e n e w l y emerging emerged religious ideas. T h e g u i d i n g idea of t h e s e r e l i g i o u s movements, which i n t h i s a r e a f r o m t h e m i d d l e of t h e 19th c e n t u r y u p to t h e p r e s e n t d a y , is t h e d e s i r e to a t t a i n a higher, s t a n d a r d of l i v i n g , t h e d e s i r e to possess a l l those t h i n g s w h i c h t h e w h i t e m a n uses. T h e " c a r g o c u l t s " w h i c h a r e c o m m o n l y found i n T e n o s t a t n i występował b a r d z o często wśród mieszkańców środkowej A f r y k i i w y s p M e l a n e z j i . Z b a w i e n i e i dostęp do „złotego w i e k u " uzyskać mogą wyłącznie „czarni". 4 7 4 8 P o n i a t o w s к i, op. cit., s. 203—204. �MELANEZYJSKIE RUCHY 365 MILLENARYSTYCZNE M e l a n e s i a m a y be p l a c e d i n the category of the s o - c a l l e d " m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s " which have a purely struggle for m a t e r i a l base, a n d w h i c h a r e a n u n d e v e l o p e d national liberation. The new ideology is a form of the conglomeration of old beliefs a n d C h r i s t i a n ideas. T h e old beliefs of the f o r e f a t h e r s h a v e b e e n d i s c r e d i t e d , w h i l e the n e w beliefs h a v e not f u l f i l l e d n a t i v e s h a v e h a d to c r e a t e beliefs thological "cargo" traditions and and on the like movements the hopes placed in them, therefore of a n o t h e r k i n d , d r a w i n g new, that is, C h r i s t i a n t r a d i t i o n s . began to a p p e a r most common the my­ Millenarian i n t h e 19th c e n t u r y as a r e a c t i o n to the a c t i v i t i e s of the c o l o n i s e r s . T h e s e m o v e m e n t s sity in Melanesia, however, both on t h e old r e a c h e d t h e i r greatest i n t e n ­ i n the forties a n d fifties of the p r e s e n t c e n t u r y . T h e e l e m e n t s of the m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s in Melanesia are: a myth c o n c e r n i n g the r e s u r r e c t i o n of a n c e s t o r s , a p a r t i a l r e t u r n f r o m C h r i s t i a n i t y t o w a r d s old, but m o d i f i e d beliefs, t h e a c c e p t a n c e of c e r t a i n C h r i s t i a n p r a c t i c e s a n d dogmas, the m y t h of „cargo", t h a t is, the w o n d e r f u l p r o d u c t s of w h i t e c i v i l i z a t i o n w h i c h a r e to be b r o u g h t by s h i p , a e r o p l a n e or s u b m a r i n e , the m y t h of a c o s m i c c a t a s t r o p h e w h i c h w i l l be f o l l o w e d by a h i e r a r c h y b e t w e e n b l a c k a n d w h i t e the opposite of t h a t p r e v a i l i n g today, the idea of a M e s s i a h or s a v i o u r , t h e o c c u r r e n c e of p o l i t i c a l and economic aspects within the framework of the religious programme, and h o s t i l i t y to E u r o p e a n s , often c o m b i n e d w i t h acts of force. I n t h e e v o l u t i o n of the m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s , t h e s p h e r e of r e l i g i o u s ideology a n d the struggle a g a i n s t c o l o n i a l i s m are c o n v e r s e l y r e l a t e d . I n c o n t e m p o r a r y t i m e s it is m o r e u s u a l for us to e n c o u n t e r " c a r g o " m o v e m e n t s i n t h e i r f i n a l p h a s e . T h e y rapidly lose t h e i r m i l i t a n t c h a r a c t e r a n d e x t e n t a n d i n f l u e n c e . S i d e by change into sects w h i c h a r e l i m i t e d i n side w i t h t h e m g r o w u p n e w bodies t h a t a r e not religious, but p o l i t i c a l . T h e m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s h a v e p l a y e d a n i m p o r t a n t p a r t i n m o u l d i n g the n e w ideas of the i n h a b i t a n t s of M e l a n e s i a t h r o u g h i n t e g r a t i o n a n d the r i s e of n a t i o n a l i s m . W e f i n d s i m i l a r r e l i g i o u s - p o l i t i c a l m o v e m e n t s also i n P o l y n e s i a , A f r i c a , a n d on the A m e r i c a n c o n t i n e n t — w h e r e v e r c o l o n i a l i s m h a s been. T h e q u e s t i o n of t e r m i n o l o g y millenarianism, has w o n full is s t i l l disputable. U n t i l n o w approbation. For no t e r m , i n c l u d i n g a t e r m t h a t is a p p l i c a b l e to one t e r r i t o r i a l l y a n d c h r o n o l o g i c a l l y l i m i t e d g r o u p of t h e s e m o v e m e n t s is by no m e a n s a p p l i c a b l e to other m o v e m e n t s t h a t a r e s i m i l a r but not i d e n t i c a l . T h u s a p a r t from " m i l l e n a r i a n i s m " , the l i t e r a t u r e on t h e s u b j e c t c o n t a i n s s u c h t e r m s as " n a t i v i s t i c movements", "revivalism", "revitalization movements", "adjustment cult", "move­ m e n t of e n t h u s i a s m " , a n d m a n y others. Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb58614bfbd133a0059537f0447facde.pdf 9ab5716784d3b7a7a56efaa07e9a3afd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1260 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1163 Title A name given to the resource Mennonici w Polsce (o powstaniu społeczności mennonitów Wymyśla Nowego) / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2, s.129-146 Creator An entity primarily responsible for making the resource Marchlewski, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X : 1986, z. 2 P L I S S N 0071-1861 WOJCIECH MARCHLEWSKI MENNONICI W POLSCE (O POWSTANIU SPOŁECZNOŚCI MENNONITÓW WYMYŚLA NOWEGO) 1 I . Mennonityzm wywodzi swoje korzenie z radykalnego nurtu Re­ formacji — anabaptyzmu . W czasie trwania Reformacji w Niemczech wyłoniła się grupa „teologów" zbliżonych w swoich poglądach do Mar­ cina Lutra, kwestionująca dotychczasową interpretację sakramentu chrztu i grzechu pierworodnego (Moehler, 1871, s. 357). Uważali oni, że chrzest mogą przyjmować jedynie ludzie dorośli — wierzący, a nie niemowlęta, jak to ma miejsce w kościele katolickim. Doktrynę swoją opierali na tradycji wczesnych gmin chrześcijańskich i powoływali się na fakt, że Jezus Chrystus został ochrzczony w wieku dojrzałym. Powstanie anabaptyzmu ściśle wiązało się z wojnami chłopskimi, ja­ kie ogarnęły całe Niemcy i część Niderlandów. Przywódcy chłopscy w większości byli anabaptystami i na bazie programu religijnego, bę­ dącego radykalizacją tez Lutra, wysunęli postulaty społeczne. Uważali oni, że należy znieść władzę świecką i duchowną, a na ziemi powinno 2 3 1 Mennonityzm — wg Encyklopedii powszechnej PWN, Warszawa 1975, t. 3, s. 17. „Ruch religijno-społeczny [...] zapoczątkowany w X V I w. przez Simona Menno, autora podstawowej książki dla mennonitów Fundamenten Book, zwolennika Lutra, a następnie anabaptystów. Mennonici odrzucają hierarchię kościelną, służbę w o j s k o w ą , nie przyjmują urzędów państwowych, propagują rygoryzm moralny. Uznają jedynie 2 sakramenty — chrzest dorosłych i eucharystię. Prześladowani przez kościół katolicki rozproszyli się po Europie i Ameryce". Anabaptyści — wg Encyklopedii katolickiej KUL, Lublin 1973, t. 1, s. 471. „nowochrzczeńcy, radykalny nurt Reformacji X V I wieku; nazwa tłumaczy się od­ rzuceniem chrztu niemowląt na rzecz chrztu dorosłych, a w konsekwencji prak­ tyką powtórnego chrztu przystępujących do ruchu; anabaptyzm dzieli się na o'dlł a m y i ugrupowania o znacznych różnicach ideologicznych, wspólne dla nich by­ ły: zasada chrztu dorosłych, idea kościoła wybranych w przeciwieństwie do k o ś ­ cioła mas, nieufny stosunek do świata oraz rozciągnięcie reformy religijnej na grupy społeczne w imię powrotu do pierwotnego chrześcijaństwa". Do grupy teologów należeli Marcin Cellarius, Tomasz Miincer, Mikołaj Storch, Marek Strübner, Marek Thomas. ! 1 9 — Etnografia, t. X X X / 2 �130 WOJCIECH MARCHLEWSKI powstać „Królestwo Boże", które oparte byłoby na zasadach miłości bliźniego (Encyklopedia kościelna, 1907, t. 1, s. 122). Występowali prze­ ciwko własności prywatnej twierdząc, że wszyscy ludzie są równi wo­ bec Eoga i wszystko, co zostało przez Niego dane, jest wspólne dla wszy­ stkich. Domagali się równości społecznej — opowiadali się za zniesie­ niem wszelkich form poddaństwa i przywilejów. W swojej grupie ana­ baptyści zwracali się do siebie: „bracie" — na wzór wczesnych gmin chrześcijańskich, gdzie wszyscy byli „braćmi w Chrystusie" (Moehler, 1871, s. 375). Przewidywali rychłe, powtórne przyjście na ziemię Jezusa Chrystusa, który miał stworzyć Królestwo Chrystusowe (Dyck, 1967, s. 77). Jego nadejście musiało zostać przygotowane przez samych wier­ nych — byli nimi jedynie członkowie grupy — anabaptyści. Innych uznawano za grzeszników, mieli oni zostać zniszczeni przez miecz Elia­ sza. Formułując takie poglądy anabaptyści odwoływali się szczególnie do „Apokalipsy" wg św. Jana: „I ujrzałem niebo nowe i ziemię nową, bo pierwsze niebo i pierwsza ziemia przeminęły i morza już nie ma. I Miasto Święte — Jeruzalem Nowe ujrzałem zstę­ pujące z nieba od Boga, przystrojone jak oblubienica zdobna w klejnoty dla swe­ go męża. I usłyszałem donośny głos mówiący od tronu: «Oto przybytek Boga z ludź­ mi: i zamieszka wraz z nimi, i będą oni Jego ludem, a on będzie Bogiem z nimi». I otrze z ich oczu wszelką łzę, a śmierci odtąd już nie będzie. A n i żałoby, ni krzy­ ku, ni trudu już odtąd nie będzie, bo pierwsze rzeczy przeminęły" (Ap. św. Jana 21, 1-5). Powiązanie anabaptystów z radykalnym ruchem chłopskim spowo­ dowało, że byli prześladowani przez katolików, jak również przez l u teran. W roku 1535 większość anabaptystów z Niderlandów i Niemiec przy­ była do miasta Munster, gdzie —-jak sądzili — Chrystus miał powtór­ nie zstąpić na ziemię i stworzyć Królestwo Boże. W Nowym Jeruzalem, jak nazywano Munster — anabaptyści postanowili rozprawić się ze wszy­ stkimi bezbożnikami, czyli ludźmi nie należącymi do ich grupy (Moehler, 1871, s. 377). Doszło wówczas do gwałtownych konfliktów między ana­ baptystami a patrycjatem miejskim. Biskup Munster użył wojsk w ce­ lu zaprowadzenia porządku w mieście (Dyck, 1967, s. 78). W czasie walk większość anabaptystów zginęła, przywódcy ruchu zaś zostali straceni, a ich ciała umieszczone w klatkach powieszono na wieży katedry w Mun­ ster (Encyklopedia kościelna, 1907, t. 4, s. 123). Wydarzenia te doprowadziły do upadku radykalnego nurtu anabaptyzmu (Moehler, 1871, s. 375), a na gruncie „tragedii munsterskiej" w y ­ rósł nowy ruch religijny — mennonityzm. Jego prekursorem był Simon Menno pochodzący z Fryzji (Dyck, 1967, s. 79). Uważał on, że walka z mieczem w ręku nie jest właściwą drogą do zbawienia — jedynie po­ kora może doprowadzić ludzi do Królestwa Bożego (Dyck, 1967, s. 78). Doktryna mennonitów zawiera wiele elementów wspólnych z anabap- �MENNONICI W P O L S C E 131 tyzmem. Uważano, że chrzcić można jedynie osoby dorosłe, gdyż grzech pierworodny został odkupiony na Krzyżu przez Chrystusa, tak więc nie ma sensu chrzcić dzieci. Chrzest był jedynie potwierdzeniem przyna­ leżności do społeczności mennonitów — ludzi wierzących. Funkcje przy­ wódców duchowych gminy mennonickiej, podobnie jak u anabaptystów, sprawowali starsi zboru wybierani spośród grupy wiernych. Organiza­ cja gminy wzorowana była na tej, jaką tworzyli pierwsi chrześcijanie — wszyscy jej członkowie byli równi wobec siebie, a starsi sprawowali funkcje organizatorów życia religijnego. Mennonityzm kładzie szczegól­ ny nacisk na fakt wspólnego uczestnictwa wiernych we mszy w zborze. Tylko poprzez takie uczestnictwo dokonują się związki człowieka z Bo­ giem. Jedynie uczestniczenie w życiu religijnym gminy było traktowa­ ne jako rzetelne praktykowanie wiary (Friedman, 1973, s. 81). Wydarzenia z Munster spowodowały, że mennonici odrzucili całko­ wicie walkę z bronią w ręku, co w konsekwencji równoznaczne było z odmową służby w wojsku (Mężyński, 1960/61, s. 224). Reprezentowali zbliżone poglądy do anabaptystów dotyczące władzy. Zdaniem menno­ nitów wszelka władza służy do zwalczania zła na ziemi, nie jest jednak pochodzenia boskiego, gdyż Chrystus mówił: „Moja władza królewska nie pochodzi z tego świata" (Ew. J. 18, 37). Mennonici byli pokorni wo­ bec wszelkiej władzy, jednocześnie nie przyjmując żadnych urzędów, żeby „nie stać się narzędziem szatana" (Mężyński, 1960/61, s. 242). W społeczności mennonitów nie można wyróżnić jednostek lub grupy ludzi, które sprawowałyby władzę — wszelkie decyzje podejmowano kolegialnie. Społecznie i ekonomicznie gmina funkcjonowała jako za­ mknięty organizm — wszyscy ludzie b y l i równi pod względem praw i majątku. Jedyną formą własności, jaką uznawano, była dzierżawa (Moehler, 1871, s. 381). Skromność w życiu codziennym oraz dochowywanie wiary miały pro­ wadzić tę społeczność do Królestwa Bożego. Mennonici używali bardzo prostych sprzętów i ubrań, całkowicie wstrzymywali się od picia al­ koholu i palenia tytoniu oraz zabaw tanecznych. Organizacja społeczna znajdowała odbicie w doktrynie mennonitów. Osobom, które spotkało nieszczęście, pomagała solidarnie cała gmina. Dotyczyło to również osób starszych, zniedołężniałych, nie mających rodziny. Natomiast osoby, k t ó ­ re nie przestrzegały zasad wiary lub występowały przeciwko członkom grupy religijnej były z niej wykluczane. Wypędzenie — wygnanie było najdrastyczniejszą sankcją, jaką dysponowała grupa. Człowiek wyłączo­ ny ze społeczności pozostawał bez wszelkiej własności oraz środków do życia. Możliwość takiej sankcji powodowała, że mieszkańcy wsi mennonickich przestrzegali zasad wiary, grupa stawała się coraz bardziej za­ mknięta, nie dopuszczając nikogo z zewnątrz. Prześladowania mennonitów w północnych Niemczech spowodowały emigrację wyznawców tego ruchu na teren Fryzji, gdzie panowała wię- �132 WOJCIECH MARCHLEWSKI ksza tolerancja religijna (Mężyński, 1960/61, s. 249). Mennonici, mimo że byli mniej radykalni od anabaptystów, doświadczali nadal prześla­ dowań ze strony ewangelików i katolików. Pod naciskiem Karola V k r ó ­ la Hiszpanii regentka Niderlandów Anna wydała dekret, na mocy któ­ rego wszyscy mennonici zostali zmuszeni do opuszczenia Fryzji (Mę­ żyński, 1960/61, s. 243). Niektórzy z nich na początku X V I w. zaczęli przenosić się na Żuła­ w y Wiślane i w okolice Gdańska, gdzie zagwarantowano i m swobody religijne. Pierwszą osadą mennonicką była wieś Tujce (Trigenhof) za­ łożona około 1530 r. przez burmistrza Gdańska Fabera (Mężyński, 1960/ /61, s. 221). Istnienie kolonii mennonitów w okolicach Gdańska potwier­ dza fakt, że Simon Menno odwiedził w 1549 r. zbór „na Szkotach" (dziel­ nica Gdańska) (Dyck, 1967, s. 94). Simon Menno organizował i poma­ gał rozwiązywać problemy powstającego tam kościoła. W Szkotach mie­ szkał Dirc Philip, jeden z organizatorów kościoła mennonickiego w Pol­ sce (Dyck, 1967, s. 94). Należy sądzić, że osadzenie tam mennonitów było akcją zorganizowaną — nie był to żywiołowy przypływ ludności. Rada Miasta Gdańska wysłała do Amsterdamu swoich przedstawicieli, którzy prezentowali mennonitom warunki, na jakich mieli zostać osa­ dzeni. Tereny położone na Żuławach Gdańskich nie były wówczas w y ­ korzystywane rolniczo ze względu na ich niedogodne położenie i ciągłe wylewy rzeki. Jedynie Holendrzy — Fryzowie byli w stanie gospoda­ rować w takich warunkach. Dlatego też m. in. gwarantowano i m swo­ body religijne oraz ulgi związane z płaceniem czynszu i podatku na rzecz właściciela ziem i państwa. Bliskie kontakty gospodarcze, jakie łączyły Amsterdam i Gdańsk, sprzyjały prowadzonej akcji osadniczej. Kolonistów osadzano na tere­ nach należących do Gdańska, a także w dobrach klasztoru Cystersów w Pelplinie. W roku 1577 w okolicach Malborka istniało już 12 miejsco­ wości zamieszkanych przez Holendrów. Najwięcej osadników przyby­ wało z Fryzji, wśród nich znajdowali się również koloniści dolnoniemieccy (Łęga, 1933, s. 6). Przybysze holenderscy rozprzestrzeniali się bardzo szybko, tak że już w roku 1568 zostali osadzeni na Nizinie Sartawicko-Nowskiej przez Jana Dulskiego, starostę z Rogoźna: „daje on 50 włók Tomaszowi i Piotrowi Jansen, Leonardowi von Pho, Bernardowi von Bayer, Andrzejowi Unruh razem z ich domownikami i krewniakami" (Lutkiewicz, 1934, s. 31). W roku 1624 zostają założone wsie Przechowo i w 1672 — Kosowo (w okolicach Świecia) (Mennonitisch.es Leocikon, 1967, s. 404). Inne osady koło Chełma i Świecia powstają w latach 1600-1650, później zaś mennonici osiedlają się koło Torunia i Włocław­ ka (Ratzlaff, 1971, s. 24). H. Penner i B. H . Unruh datują powstanie wsi meinnonickich w oko­ licach Włocławka i Torunia na koniec X V I i pocz. X V I I w.; Brześć K u ­ jawski — 1563 r. (Ratzlaff, 1971, s. 19); Słońsk — 1629 (Mennonitisches �MENNONICI W POLSCE 133 Lexikon, 1967, s. 515), a powstanie osiedla na Saskiej Kępie koło War­ szawy na 1629 r. Uważają oni ponadto, że wsie te zostały opuszczone przez mennonitów w czasie „potopu szwedzkiego" (Mężyński, 1960/61, s. 242). W końcu X V I w. i na pocz. X V I I w. osadników mennonickich z oko­ lic Gdańska skierowano pod Tylżę, gdzie założyli trzy wsie (Sukiennicki, 1920, s. 243-249). W wyniku epidemii cholery, która panowała na t y m terenie pod koniec X V I I w., wiele wsi mennonickich opustoszało. Około roku 1710 sprowadzono tam prawdopodobnie mennonitów szwajcarskich (Zimmerman, 1917, s. 66). W 14 lat później na osady te napadli werbo­ wnicy królewscy próbując wcielić ich mieszkańców do wojska (Zim­ merman, 1917, s. 66). W t y m czasie państwo pruskie prowadziło liczne wojny i zwiększyło zapotrzebowanie na żołnierzy. Napad na wsie pod Tylżą spotkał się z ostrym protestem mennonitów, którzy wystosowali skargę do Fryderyka Wilhelma. Władca poczuł się urażony, gdyż uwa­ żał, że służba dla ojczyzny jest zaszczytem oraz obowiązkiem podda­ nych (Zimmerman, 1917, s. 67). W roku 1732 wydał edykt, na mocy którego wszyscy mennonici uchylający się od służby wojskowej mieli opuścić granice państwa pruskiego (Zimmerman, 1917, s. 67). Większość mennonitów przeniosła się w dolinę Noteci, gdzie założono wsie Błotni­ ca (Bronkenhofswalde) oraz Głęboczek (Frantztal) (Mennonitisches Le­ xikon, 1967, t. 1, s. 263). W połowie X V I I I w. „kolonie holęderskie tracą swój jednolity cha­ rakter zarówno pod względem gospodarczym, jak i etnicznym. Żywioł holęderski czy też dolnoniemiecki ma jeszcze przewagę, w niektórych jednak koloniach wśród kolonistów widzi się wychodźców z różnych krańców Niemiec, a nawet takich, których nazwiska wskazują na po­ chodzenie polskie" (Baranowski, 1915, s. 65). Nazwa „holędry" nabiera więc innego znaczenia, przestaje charakteryzować narodowość koloni­ stów i zadania gospodarcze kolonii, lecz stosuje się do pewnej organi­ zacji społecznej, której formy wzorowane były na tych, jakie ongiś przy­ brały właściwe kolonie holenderskie. Nazwa „holędry" w wieku pCVIII jest w Polsce raczej terminem prawnym niż etnicznym lub gospodar­ czym (Baranowski, 1915, s. 70). Taka sytuacja wynikła również z poli­ t y k i Fryderyka Wilhelma, który prowadząc wielkie akcje osadnicze prze­ mieszczał grupy ludzi ze środkowych i południowych Niemiec na teren Prus Wschodnich. W latach 60-tych X V I I I w. wraz z powstaniem wsi „olęderskich" 4 4 Kolonizacją terenów bagiennych położonych na Żuławach i w dolinie Wisły nazywano „osadnictwem olęderskim". Jeszcze w X V I I w. osadnicy olęderscy utoż­ samiani byli z mennonitami. List Biskupa Warmińskiego do Andrzeja Olszewskie­ go z roku 1674 brzmi następująco: „Hollandi vulgo Olendri agreste hominum ge­ nus, sed agraorum, eximii cultures, quorum alique ex parte Anabaptistea sund sive Mennonitea — Kunstdenkmaler des Kreises Shtum", (Schmidt, 1898, s. 275). �134 WOJCIECH MARCHLEWSKI nad Wisłą, w okolicach Gąbina zaczynają pojawiać się mennonici (Ratzlaff, 1971, s. 70). Zamieszkują oni pojedynczymi rodzinami wsie Tro­ szyn, Borki, Wiączemin, Świniary, Kępa Karolińska, Kępa Izabela. Przy­ bywali tam osadnicy zamieszkujący wzdłuż całej doliny Wisły oraz z te­ renu środkowych Niemiec. Większość zakładanych wsi zamieszkiwana była przez ewangelików, a tylko w niewielkim procencie przez mennonitów. W 1764 r. powstała pierwsza całkowicie zasiedlona przez mennonitów wieś — Kazuń koło Modlina . Mennonici osiedlili się na terenach nadwiślańskich należących do Konstancji z Platerów Hynzowej Staro­ ściny Kazuńskiej. Koloniści prowadzili karczuinki na obszarze wzdłuż rzeki. Następni przybysze zostali osadzeni w Kazuniu w latach 1773 i 1786. W roku 1795 mieszkało tam 15 rodzin (67 osób). Niewiele zacho­ wało się informacji archiwalnych dotyczących życia społeczności mennonickiej Kazunia. Wiadomo jedynie, że około 1812 r. budynek zboru został zniszczony przez wody wezbranej W i s ł y . W wyniku I rozbioru Polski wiele wsi zasiedlonych przez mennonitów, a położonych nad Wisłą oraz na Żuławach, dostało się pod pano­ wanie państwa pruskiego. Militarystyczna polityka Fryderyka Wilhel­ ma I I doprowadziła do kolejnych ograniczeń praw dla tych, którzy od­ mawiali służby wojskowej. Edykt z 1789 r. definitywnie zadecydował o przyszłości mennonitów. W myśl tego dokumentu ograniczone zostały dla nich wszelkie prawa dzierżawy i posiadania majątków. Mennonici z okolic Sztumu i Malborka uchylający się od służby wojskowej musieli przekazać do opieki wojskowej po 1 r e ń s k i m . Wszystkim mennonitom zwiększono opłaty na kościół ewangelicki, gdyż formalnie zostali do nie­ go przypisani . Wydanie dekretu przez Fryderyka Wilhelma spowodo­ wało, że wielu mennonitów opuściło swoje siedziby przenosząc się do innych wsi położonych w okolicach Torunia, Włocławka i Płocka. W tym samym czasie Katarzyna I I wydała dekret, na mocy którego mennonici osiedlający się na terenie południowej Rosji mieli zagwaran­ towane swobody religijne oraz zwolnienie ze służby wojskowej (Dyck, 1967, s. 126). Część mennonitów mieszkających jeszcze pod zaborem pru­ skim przeniosła się na teren południowej Rosji, gdzie w roku 1798 za­ łożyli kolonie Moloscha i Chortica (Dyck, 1967, s. 128). W t y m samym czasie w okolicach Lwowa powstały wsie mennonickie założone na mo­ cy dekretu cesarskiego zwalniającego mennonitów z obowiązku odbywa­ nia służby wojskowej i przyznawał i m swobodę wyznania. Po wojnach napoleońskich wiele kolonii zamieszkanych przez men­ nonitów znalazło się powtórnie pod panowaniem pruskim. W tej sytua­ cji część mieszkańców wsi Głęboczek i Błotnica, położonych kolo Pozna5 6 7 8 5 8 7 8 Archiwum Główne A k t Dawnych (dalej A G A D ) , G D Siidpreussen 1049, s. 54. A G A D , Zakroczymskie, Grodzkie, Relacje 1786, s. 81. A G A D , G D Siidpreussen 1049, s. 86. Tamże, s. 87. �135 MENNONICI W P O L S C E nia, przeniosła się do Wymyśla i Kazunia, które znajdowały się w gra­ nicach Królestwa Polskiego (Foth, 1968). Wówczas także do Wymyśla przybywali nowi osadnicy z Przechowa, Nieszawki, Słońska, Dorposha. Część z nich osiedlała się na stale, inni wędrowali do wsi położonych w Rosji i G a l i c j i . 9 I I . Ze względu na bogate źródła archiwalne warto przedstawić histo­ rię mennonitów zamieszkujących wieś Wymyśle Nowe — znajdującą się w obecnym woj. płockim. Wymyśle zostało założone przez Kajetana Dębowskiego w roku 1781 i zasiedlone przez osadników: Jakuba Konar­ skiego, Jerzego Drews, Jana Konarskiego, Jana Goln i Dawida Gurskiego. W ramach kontraktu, jaki zawarli z właścicielem, osadnicy zobo­ wiązani byli wykarczować lasy znajdujące się na przydzielonym i m te­ renie (po pół włóki na jednego osadnika). W zamian za wykonanie tych prac zwolnieni byli z płacenia czynszu przez okres 7 lat: „uczciwi Holędrzy kontraktujący i inni ludzie na Rumunkach, rzeczonych latyfundiów Czermińskich, mają mieć wolność lat siedem nierozdzielnie po so­ bie idących od czasu tego rachując, jako który kiedy na Rumunkach zasiadł Holender lub zasiądzie" . Po wykonaniu prac karczunkowych dokonywano pomiaru gruntów, na podstawie którego określony miał być czynsz oraz inne posługi wynikające z kontraktu: 10 „Po wyjściu zaś wolności, mają pomiar uczynić swych R u m u n k ó w przez mier­ nika przysięgłego, ich kosztem sprowadzonego i pomiar czyniącego od Granic, czyli od Płotów, takową miarą, jakiej Holędrzy w sąsiedztwie pomiar mają swych włók, z każdego morga gruntu lepszego płacą corocznie po złotych dwa, a zapiaskowany grunt po cztery szóstki od morgi dwiema ratami [...]"". „Przy tym szarwarku ci ludzie postępują na każdy rok z włóki po dni ośm, który to szarwarku sprzężajem połowę a z kosą, czym będzie do Dworu potrzebna drugą połowę odbywać będą powinni i zaraz nie czekając wyjścia lat wolności po dni jeden z pół włóki odby­ w a ć będą" . 18 Osadnicy mieszkający na Olędrach Czermińskich, bo tak nazywała się wcześniej wieś Wymyśle, mieli dużą swobodę prawną i samorządo­ wą. B y l i podlegli bezpośrednio sądom ziemskim z pominięciem sądów pańskich . 1S „Sołtysa corocznie obierać sobie powinni będą. Dwór zaś aprobować ma też Elekcję i potwierdzenie sołtysa, który ich potoczne sprawy sądzić będzie z wolną apelacją do Dworu Czermińskiego, a nie gdzie indziej [...] Tenże sołtys aprobo­ wany czynić ma prawa swoje, mają obserwować zwyczajem pobliższych holędrów" (wsi Troszyna i Wiączemina — przyp. W. M . ) . 14 9 AGAD, Tamże, Tamże, Tamże, " Tamże, Tamże, 1 0 11 1 2 14 Księgi s. 360. s. 360. s. 361. s. 361. s. 362. Ziemskie Gostynińsko-Gąbińskie, t. 4, 1773-1793, s. 358. �136 WOJCIECH MARCHLEWSKI Z dokumentu tego nie wynika, jakiego wyznania byli osadzeni w Olędrach Czermińskich koloniści. E. Ratzlaff podaje, że koloniści ewange­ liccy założyli wieś Wymyśle w roku 1793. Kontrakt, na mocy którego założono Olędry Czermińskie-Wymyśle, pochodzi z 1781 r., a nazwisk osadników w nim wymienionych nie spotyka się w późniejszych doku­ mentach oraz w księgach Stanu Cywilnego, prowadzonych od roku 1808 . Pierwotnie mennonici mieszkali we wsiach, na terenach zalewowych Wisły położonych poniżej W y m y ś l a . Osadzano ich wraz z ludnością ewangelicką, tak że nie tworzyli jednolitych wspólnot religijnych. W każ­ dej nowo założonej wsi, w większości zamieszkiwanej przez ewangeli­ ków, znajdowało się kilka rodzin mennonickich. Wydaje się, że pierw­ szym osadzonym wówczas tam mennonitą był niejaki Betker, mieszka­ jący wraz z ewangelikami we wsi Sady. 15 18 „Marcinowi Datzlaw Obywatelowi Niemieckiemu Wsi Sady należącej do dóbr moich dziedzicznych Swiniary z przyległościami, w Powiecie Gąbińskim nad Wisłą leżących, z prawa dziedzictwa mego do tych dóbr, a służąc Mnie końcem p o w i ę k s z e ­ nia dochodu Dóbr tychże, dogadzając raz słusznej prośbie i potrzebie tegoż Datzlawa przedłożonej tym konsensem Moim w Grądzie Wielkim tak zwanym, m i ę ­ dzy Holędrami Jakubem Nober i m a n i s t ą [tzn. mennonitą — przyp. W. M.] Betker nazywanym, na Grądzie Wielkim tak zwanym dóbr moich osiedleni [...] Z kontraktu tego wynika, że Marcin Datzlaw odgrywał rolę zasadźcy, który kierował akcją osadniczą w Sadach, należących wtedy do Justy­ na Walentego Szymańskiego. Mennonitą Betker został osadzony na sku­ tek prośby Datzlawa. Inni mennonici osadzeni byli we wsi Łęg Suchodół należącej do Sta­ nisława Zabłockiego. W roku 1789 został zawarty kontrakt między ko­ lonistami Krystianem Marow, Piotrem Rynasem, Krystianem Kleś, Ja­ kubem Gołąbkiem, Piotrem Pankracem, Piotrem Ładyszką a właścicie­ lem dominium Swiniary Stanisławem Z a b ł o c k i m . Mennonici żyjący w zwartych grupach w X V I i X V I I w., w ciągu X V I I I w. na skutek licznych przesiedleń ulegli rozproszeniu. Zawsze jednak dążyli do połączenia się i zamieszkania w jednej wsi. Związane to było z chęcią założenia gminy wyznaniowej. Na terenie Powiśla Gąbińskiego pierwszy zbór powstał w dominium Swiniary (Ratzlaff, 1971, s. 25), gdzie zamieszkiwało najwięcej mennonitów. Jego istnienie po­ twierdzają akty małżeństwa znajdujące się w Księgach Stanu Cywil­ nego: „Stawił się przed nami Beniamin Ratzlaff i okazał się m e t r y k ą 18 1 5 Archiwum Wojewódzkie Płockie (dalej AWPŁ), Księgi Stanu Cywilnego gmi­ ny Czermno, 1808-1829. AWPŁ, Księgi Notariuszy Gostynińsko-Gąbińskich, 1818—1824. A G A D , Księgi Ziemskie Gostynińsko-Gąbińskie, t. 4, 1773-1793, s. 141. Tamże, s. 157. 1 6 1 7 1 8 �137 MENNONICI W P O L S C E 19 kościoła manistów w Sadach" . Dokument ten pochodzi z roku 1809. Taki sam dokument pochodzący również z 1809 r. przedstawili Kornel Unruh oraz Maryanna Buller . Wieś Sady położona na terenie Powiśla była narażona na ciągłe; za­ lewanie spowodowane wiosennymi i jesiennymi powodziami, co nie sprzyjało gospodarowaniu. Mennonici w poszukiwaniu lepszego terenu do osiedlenia wybrać mogli Wymyśle — wieś położoną na skarpie. Erich Ratzlaff uważa, że grunty należące do Olędrów Czermińskich były wykupywane przez mennonitów od ewangelików, a proces ten za­ kończył się całkowicie w roku 1818, kiedy to powstał pierwszy zbór w Wymysłu (Ratzlaff, 1971, s. 10). W czasie, kiedy — zdaniem Ericha Ratzlaff a — następował proces wykupywania gruntów, obszar woj. raw­ skiego, na którego terenie leżało Wymyśle, został zajęty przez Prusy. W roku 1802 właściciel dominium Czernino, Kajetan Dębowski, sprze­ dał je landratowi Fryderykowi Wendesse . Zmiana prawa własności gruntów wprowadzona przez administrację pruską oraz nowy właściciel sprzyjały procesowi wykupywania gruntów przez mennonitów w Wy­ m y s ł u . Dokumenty znajdujące się w Archiwum Notariuszy Gostynińsko-Gąbińskich wskazują, że większość zakupów została dokonana w latach 20 21 2 2 1820-1830 . Spisy ludności sporządzone na podstawie Ksiąg Stanu Cywilnego Czermna dowodzą, że Wymyśle w latach 1808-1829 nie było wsią jedno­ rodną religijnie. Mieszkało w niej ok. 50 rodzin mennonickich, ok. 50 ewangelickich i 60 o nie znanym wyznaniu *. Wydaje się, że w roku 2 w AWPŁ, Księgi Stanu Cywilnego gminy Czermno 1808-1829, rok 1809, s. 15. *° Tamże, s. 17. " AWPŁ, Księgi Notariuszy Gostynińsko-Gąbińskich 1818-1824, rok 1818, ark. nr 18. ** Tamże, rok 1820, ark. nr 20: pierwszy kontrakt dotyczący sprzedaży grun­ t ó w pochodzi z roku 1822, kiedy to Michał Loter mieszkający w Sadach kupuje grunt od Henryka Betkera mieszkającego w Holędrach Czermińskich. Betker k u ­ pił ten grunt w roku 1820; rok 1821, ark. nr 71: następny kontrakt pochodzi z ro­ ku 1823, kiedy to Henryk Cylke mieszkający w kolonii Czermno sprzedaje grunt Michałowi Loter. Cylke kupił ten grunt w roku 1821; rok 1827, ark. nr 72: pierw­ szy większy zakup gruntów należących do wsi Olędry Czermińskie następuje w ro­ ku 1827, kiedy to Baron Fryderyk Vendessen sprzedaje Michałowi Loter, Jerzemu Florkowskiemu, Karolowi Wodzkiemu, Janowi Zielińskiemu, Bernardowi Fott, Pio­ trowi Gertz, Michałowi Haupt, Gotlibowi Schrederowi i Ludwikowi Żuchowskiemu ziemie i łąki należące do tej wsi; rok 1828, ark. nr 73: następny kontrakt po­ chodzi z roku 1828, kiedy to Piotr Gertz, Gotlib Schreder, Marcin Shneider, To­ biasz Buller, Piotr Ratzlaff kupują tereny do karczowania należące do Olędrów Czermińskich; rok 1829, ark. nr 74: W roku 1829 część swoich gruntów w Olędrach Czermińskich sprzedaje Michał Loter B o g u s ł a w o w i i Maryannie z N y t e l s z t o w ó w małżonkom Loter zamieszkałym w Sadach. *» A G A D , Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych, Wykaz cudzoziemców po­ siadających w Królestwie majątki, sygn. 7153, s. 27. �138 WOJCIECH MARCHLEWSKI 1840 nastąpiło wykupienie większości gospodarstw przez mennonitów. W roku 1840 w wykazie cudzoziemców posiadających majątki w Króle­ stwie Polskim zostali wymienieni: Jakub Foth, Piotr Foth, Piotr Frey, Karol Majer, Beniamin Schmidt, Piotr Schmidt, Piotr Buller, Piotr Ratzlaff, Henryk Thol, Piotr Wedel, Henryk Unruh, Gotlib Schreider, Krzysztof Majer, Jan Voloh, Jakub Vergert — wszyscy mieszkający w Wymysłu. Wymienieni byli mennonitami, co potwierdzają Księgi Urzę­ du Stanu Cywilnego z Czermna . Osadnicy ci wcześniej mieszkali w i n ­ nych wsiach: Piotr Wedel — w Holendrach Wiączemińskich (1818), a Piotr Ratzlaff — we wsi Kalinowo, dominium Świniary . Założenie wsi Wymyśle w tym miejscu niektórzy badacze mennonityzmu, np. E. Penner, wiążą z powstaniem w X V I I w. trasy przewozo­ wej towarów, łączącej Warszawę z Gdańskiem, zwanej „Grosse Strase" (Ratzlaff, 1971, s. 104). Mennonici zostali bowiem wyparci przez ewan­ gelików z obsługi transportu rzecznego po Wiśle. Powstanie linii komu­ nikacyjnej „Grosse Strase" wiązało się z wyznaczeniem punktów posto­ jowych dla woźniców i koni (Ratzlaff, 1917, s. 104). W myśl teorii E. Pennera miejsca takie powstawały w dogodnym terenie, w pobliżu „Grosse Strase", a odległość między nimi równa była takiej liczbie k i ­ lometrów, jaką mogłyby przebyć konie zaprzężone do wypełnionego ładunkiem wozu. Punktem wyjściowym miał być Gdańsk — centrum rozwoju sukiennictwa mennonickiego, a końcowym Warszawa — Saska Kępa, gdzie produkty sprzedawano. Punkty postojowe miałyby być położone w Kazuniu, Wymysłu, Słońsku, Nieszawce, Chełmie, Kwidzyniu. Wszystkie leżały w bliskiej odległości od Wisły. Mennonici, w y ­ rzuceni z Prus na skutek prześladowań religijnych, posuwali się — we­ dług E. Pennera — wzdłuż tej trasy zasiedlając tereny położone w po­ bliżu niej. Źródła archiwalne nie potwierdzają istnienia takiego miejsca postojowego w Wymysłu. Poza t y m do połowy X V I I I w. nie było żad­ nych osiedli kolonistów na terenach, na których po 1781 r. powstała wieś Wymyśle, trudno więc jest znaleźć potwierdzenie tej teorii. u 2S I I I . W roku 1813 powstał w Wymysłu pierwszy zbór mennonicki. Został on założony przez grupę tzw. staroflamandczyków (Ratzlaff, 1971, s. 33). We wsi tej mieszkali także wyznawcy kościoła starofryzyjskiego, lecz było ich niewielu. Różnice między t y m i kościołami ujawniały się m.in. w stosunku ich wyznawców do otaczającego świata. Wyznawcy kościoła starofryzyjskiego, tzw. „subtelniejsi", b y l i skrajnymi purytanami, co manifestowało się m.in. w ich zwyczajach, sposobie bycia, nie­ zwykle skromnym stroju. Krytykowali oni grupę staroflamandczyków 8 4 AWPŁ, Księgi Stanu Cywilnego gminy Czermno, 1808-1829. AWPŁ, Księgi Notariuszy Gostynińsko-Gąbińskich 1818-1929, rok akt 104. 2 5 1818, nr �139 MENNONICI W P O L S C E za bogate stroje, zbyt wielki przepych w urządzeniu domów i niemo­ ralne — ich zdaniem — zachowanie. „Subtelniejsi" chełpili się wielką surowością życia; staroflamandczyków oskarżano o odchodzenie od wszel­ kich zasad. Według Moehlera, opisującego wszystkie odłamy protestan­ tyzmu w pracy pt. Symbolika, oba stronnictwa spierały się o przedmiot małej wagi; „gdy głupsi rozkoszne prowadzili życie i gdy przez pociąg do wygód zwiększała się ich liczba, doskonalsi [starofryzyjczycy — przyp. W. M.] zastanawiali się nad tym, czy prawdziwi chrześcijanie, to jest mennonici, mogli kupować domy i nosić płótno cienkie" (Moehler, 1981, s. 312). Różnice między wyznawcami tych dwóch odłamów szybko jed­ nak zatarły się i w 1 połowie X I X w. można stwierdzić istnienie jedne­ go kościoła skupiającego wszystkich wyznawców mennonityzmu w Wy­ mysłu. Dom modlitwy wzniesiony przez staroflamandczyków był podzielo­ ny na dwie części. W jednej odbywały się zebrania religijne, druga zaś spełniała funkcję szkoły dla dzieci. Łączenie w jednym budynku dwóch funkcji: zboru i szkoły, było bardzo typowe dla powstających wsi mennonickich. Podobne obiekty wznoszone były w Rosji na początku X I X w. w koloniach mennonitów w Chorticy i Kotoszówce (Dyck, 1967, s. 127). W czasie pożaru Wymyśla w 1845 r. budynek ten spłonął, a ina jego miejscu w roku 1854 wzniesiono szkołę. Nowy budynek zboru został zbudowany dopiero w roku 1864 na działce należącej do Michaela Łotra (Ratzlaff, 1971, s. 38), który zakupił także większą część niezbędnych materiałów budowlanych. W roku 1840 społeczność mennonitów okrzepła na tyle, że starszy zboru Wymyśla zwrócił się do kcmsystorza ewangelickiego, będącego zwierzchnikiem kościoła mennonitów, z prośbą o prawo prowadzenia własnych ksiąg kościelnych. Starszy zboru motywował prośbę tym, że do parafii należy 40 wyznawców, a istniejący w Wymysłu zbór został założony w 1818 r . Konsystorz odpowiedział pismem z dnia 9 lipca 1840 r., że „mennonitów jest tak mało, że nie muszą prowadzić ksiąg i w dalszym ciągu muszą udawać się do parafii, do których należą" . W roku 1812 starszy zboru mennonitów w W y m y s ł u , Butler, zwrócił się do konsystorza ewangelickiego z prośbą o ustanowienie "własnego nauczyciela, k t ó r y m miał być Peter Ratzlaff. Dostojnik kościoła ewan­ gelickiego odrzucił jednak tę prośbę motywując swą decyzję tym, że „Ratzlaff nie nadaje się na nauczyciela, bo jest zbyt raptowny" . W 2 połowie X I X w. dochodzi do wielkich przemian w życiu reli­ gijnym, spowodowanych coraz większymi rozbieżnościami pomiędzy za­ sadami wiary a warunkami życia grupy. Mennonici bogacili się, czemu sprzyjało m i n . dłuższe zamieszkiwanie na jednym terenie. Fakt ten stał 2 6 27 2S 2 8 A G A D , Centralne Władze Wyznaniowe 1400, s. 5. -• Tamże, s. 5. Tamże, s. 11. 2 8 �140 WOJCIECH MARCHLEWSKI w sprzeczności z podstawową doktryną grupy, uznającej ubóstwo za za­ sadę religijną. Zasoby pieniężne wykorzystywano głównie na zakup przedmiotów zbytku, nie mając możliwości spożytkowania swych oszczęd­ ności w inny sposób. Świadczą o t y m inwentarze przedmiotów, jak np. inwentarz po zmarłej w 1822 ir. Maryannie Betler. W spisie tym, w roz­ dziale V zatytułowanym: „Pościel, odzież i bielizna", czytamy: (Pierzyny dwie — 54 zł. Powłok na nie cztery — 40 zł. Poduszek sztuk piąć — 15 zł. Powłoczek na te sztuk dziesięć — 25 zł. Spudnica sukienna granatowa jedna — 48 zł. Spudnica z flanelki granatowa — 15 zł. Spudnica granatowa ordynarniejsza — 30 zł. Spudnica z flaneli czarna długa — 12 zł. Spudnica z flanelki biała jedna — 10 zł. Spudnica czarna ze stanikiem — 6 zł. Spudnica płucienna niebieska dwie ze stanikiem — 14 zł. Spudnica płucienna ze stanikiem granatowa — 10 zł. Kaftanów granatowych z sukna dobrego dwa — 12 zł. Kaftanów flanelowych granatowych — 3 zł. Gorset sukienny granatowy nowy — 5 zł. Gorset nankinowy niebieski jeden — 12 zł. Gorset płucienny farbowany w kwiateczki — 1 zł. 15 gr. Fartuchów płuciennych granatowych trzy — 12 zł. Fartuchów płuciennych niebiesko farbowanych cztery — 12 zł. Płutna szafirowego farbowanego łokci trzy — 3 zł. Koszul białogłoskich cztery — 12 zł. Ręcznik sztuk pięć — 12 zł. [-.] Czepków czarrnych sukiennych trzy — 1 zł. Czepków płuciennych białych sztuk dziesięć z tasiemkami — 5 zł. Czepków perkalowych białych sztuk trzy — 3 zł." *' (zachowano oryginalną pisownię — przyp. W. M.) Dla porównania należy przedstawić część inwentarza chłopa polskie­ go pochodzącego z tych safhych terenów i dotyczącą tych samych kwe­ stii: „Inwentarz pozostałego Majątku po zmarłym niegdy śp. Augustynie Misiaku we wsi Brwilnie w Obwodzie Gostynińskim w gospodarstwie osiadłym w przyto­ mności opiekunów i Rady Familijnej spisany 9 miesiąca Listopada 1821 r. A naj­ przód oświadczam, że po śp. Mężu moim żadnych pieniędzy nie zostało ani żadnej odzieży, która warta by była umieszczenia w niniejszym inwentarzu" *°. Bogaceniu się mennonitów sprzyjała zmiana prawa własności grun­ tów. Od początku X I X w. gospodarstwa były wykupowane na własność. Wcześniejsze prawo przewidywało dzierżawę na okres 40 lat. Wzrost « AWPŁ, Księgi Notariuszy Gostynińsko-Gąbińskich nr 32. Tamże, rok 1821, ark. nr akt 132. 8 0 1818-1929, rok 1822, ark. �MENNONICI W P O L S C E 141 zamożności mennonitów był główną przyczyną rozluźnienia się więzów religijnych w grupie. Członkowie społeczności nie przestrzegali ściśle zasad wiary. Zjawisko to było typowe dla wszystkich społeczności men­ nonitów zamieszkujących Królestwo Polskie i Rosję. Nie sprzyjał też rozwojowi mennonityzmu brak jakiegokolwiek wiodącego ośrodka re­ ligijnego. O kryzysie w tej społeczności świadczą dokumenty oraz i n ­ formacje zawarte w pracy E. Kupscha pt. Geschichte der Baptisten in Polen. Tak oto charakteryzuje on życie mennonitów w Woli Wodzyńskiej: „W latach dobrobytu [40 lat po osiedleniu — przyp. W. M.] przyszło pijaństwo. Jeszcze w 1858 r. [rozpoczęcie działalności misyjnej przez Pennera i Alfa — przyp, W. M.] znajdować się będzie w Kicinie w każdym domu jeden pijak. Dzień m ę ż ­ czyzny od młodego do starego toczył się w szynku. Niektórzy ludzie dobrze wie­ dzieli o zdemoralizowaniu szkoły w Woli Wodzyńskiej, gdzie w każdą niedzielę po śniadaniu kaznodzieja z nauczycielem leżeli pijani, a biedny lud pozostawał w du­ chowej ciemności" (Kupsch, 1936). Również w Wymysłu w społeczności mennonitów nastąpiło rozluź­ nienie obyczajów, czego wyrazem jest m.in. nie spotykany kontrakt za­ warty między żoną a mężem: „Małżonkowie Lotrowie będący w niesnaskach w pożyciu małżeńskim z przy­ czyny jakoby dla uchybień suponowanych w wierności małżeńskiej, przez komplamującą przez to małżonka Lotrowa tym aktem przysięga i deklaruje nadal życie moralne prowadzić, przysięgę małżeńską wiernie dochować. Gospodarstwa troskli­ wie jak dobra małżonka i matka, familii doglądać i nimi się pilnie zajmować, ze­ znający mąż Michał Loter na takowej deklaruje zobowiązanie się małżonki przy­ staje i w pożyciu z tą że małżonką przyjaźń i szacunek małżonki i zgodę zacho­ w a ć oświadcza" . 11 W roku 1860 rozpoczęła się odnowa religijna w kościele mennoni­ tów w Woli Wodzyńskiej. Jej głównym propagatorem był młody kaz­ nodzieja z Adamowa (okolice Pułtuska) — Gotfrid A l f (Maksin, 1978, s. 107). Przybył on do Woli Wodzyńskiej wraz ze swymi współwyznaw­ cami, którzy rekrutowali się z byłych wyznawców kościoła ewangelic­ kiego. Ruch odnowy religijnej w pierwszej fazie swojego istnienia był całkowicie oddolny i nie związany z żadnym kościołem. Dopiero po spot­ kaniu Gotfrida Alfa z Asmanem — baptystą z Prus Wschodnich, ruch odnowy religijnej związał się z kościołem baptystycznym. W roku 1862 na skutek działań grupy Gotfrida Alfa k i l k u mieszkańców Woli Wo­ dzyńskiej przyłączyło się do kościoła baptystów. Około 1864 r. w W y ­ mysłu pojawił się były mennonita — nowo ochrzczony baptysta Penner, pochodzący z Woli Wodzyńskiej. Próbował on nakłonić mieszkańców Wymyśla do zmiany wiary (Ratzlaff, 1971, s. 55). Próby te skończyły się niepowodzeniem i Penner został zmuszony do opuszczenia Wymyśla. ł l nr 132. AWPŁ, Księgi Notariuszy Gostynińsko-Gąbińskich 1818-1929, rok 1826, akta �142 WOJCIECH MARCHLEWSKI W t y m miejscu należy wyjaśnić sytuację kościoła mennonickiego w Rosji w połowie X I X w., gdyż jest ona bardzo istotna dla pełniejsze­ go zrozumienia przemian, jakie miały miejsce w t y m kościele w Króle­ stwie Polskim. Kryzys religijny i moralny, k t ó r y dotknął zbory mennonickie w Rosji, został spowodowany przyczynami, mającymi rów­ nież miejsce w Królestwie Polskim. Kryzys ten był pogłębiany przez brak spójności wewnątrz kolonii (koloniści pochodzili z różnych części Niemiec oraz byli potomkami Holendrów przybyłych na Żuławy Gdań­ skie w X V I w.), niski poziom edukacji religijnej (dzieci uczono w do­ mach jedynie pobieżnej znajomości katechizmu), brak wykształconych ludzi oraz centralnego ośrodka, który kierowałby życiem religijnym wiernych. Początek odnowy religijnej w Rosji datuje się od roku 1860, kiedy to na tereny zamieszkane przez mennonitów (Ukraina, Wołyń) przybyli baptyści z Petersburga. Działalność misyjna, jaką prowadzili, nie spotkała się z przychylnym przyjęciem mennonitów. Podstawową kwestią dzielącą te dwa wyznania był sposób udzielania chrztu. Bapty­ ści chrzcili swoich wyznawców przez zanurzenie, mennonici zaś przez polewanie. Baptyści, podobnie jak i mennonici, chrzcili jedynie osoby dorosłe. W wyniku wizyt baptystów wśród mennonitów mieszkających na Ukrainie pojawili się ludzie dążący do odnowy kościoła mennonic­ kiego. Prekursorem tego ruchu był Unger — mennonita z Chorticy z Ukrainy. Na jego prośbę przybył na ten teren przywódca ruchu baptystycznego z Hamburga — Onken. W czasie jego półrocznego pobytu wśród mennonitów odbywało się wiele spotkań religijnych, na które mennonici chętnie przychodzili. Onken próbował nakłonić mennonitów do przejścia do kościoła baptystów. Mimo to nikt nie przeszedł na nową wiarę. Onken raził mennonitów swoim zachowaniem, a szczególnie t y m , że palił fajkę (palenie tytoniu uważane było przez ortodoksyjnych men­ nonitów za zabronione). Unger zainspirowany naukami Onkena przestudiował jeszcze raz dzie­ ła Simona Menno, a szczególnie ,,Fundamenten Book". Nie dostrzegł tam jednak specjalnych ograniczeń dotyczących chrztu. W pismach tych powiedziane było tylko, że chrzest ma się odbywać w wodzie bieżącej. Forma chrztu była w t y m czasie szeroko dyskutowana wśród menno­ nitów. Unger uważał, że aby zbawić mennonitów należy ich powtórnie ochrzcić. Wymowa tego powtórnego chrztu była raczej symboliczna, gdyż wszyscy wierni z otoczenia Ungera byli już ochrzczeni. Chrzest miał się odbyć według rytuału baptystów — poprzez zanurzenie w wo­ dzie. Unger w lecie 1862 r. zadecydował o powtórnej baptyzacji wier­ nych ze swojego najbliższego otoczenia. Uważał jednak, że nie może tego dokonać sam, ale musi to stać się za przyczyną Boga. Dlatego też posadził wiernych w wozie, a następnie zepchnął go do rzeki. W mo­ mencie, gdy wóz zatrzymał się w wodzie, Unger rozkazał wszystkim znajdującym się tam zacząć się modlić. A k t ten został uznany za mo- �MENNONICI W P O L S C E 143 ment powtórnego chrztu i odpuszczenia dotychczasowych grzechów (Dyck, 1967, s. 88). Zapoczątkował on istnienie kościoła braterskiego mennonitów (Mennoniten Bruder Gemeinde — MBG) (Dyck, 1967, s. 126). Powtórny przyjazd Onkena do społeczności mennonitów związanych z kościołem braterskim spowodował wyświęcenie k i l k u diakonów i kaz­ nodziei. Doktryna nowo powstałego kościoła braterskiego mennonitów zakła­ dała większą liberalizację życia w gminie oraz zmieniała w sposób za­ sadniczy stosunek wiernych do innych grup religijnych. Wcześniej zbo­ ry mennonickie były zamknięte dla ludzi innych wyznań (Dyck, 1967, s. 128), a od czasu powstania nowego odłamu (MBG) zaczęto prowadzić działalność misyjną i charytatywną. Przemiany, jakie dokonywały się w Rosji, nie pozostawały bez echa w gminach mennonickich w Królestwie Polskim. Spowodowane to było częstymi kontaktami, istniejącymi pomiędzy mennonitami w Królestwie Polskim i w Rosji. Odnowa życia religijnego wśród mennonitów w Rosji zainicjowana była przez baptystów. Tak samo działo się w Królestwie Polskim — w Woli Wodzyńskiej. Przyczyną tego mogło być istnienie jednego ośrodka — centrum życia religijnego baptystów Europy Środ­ kowej i Wschodniej — Hamburga. Z niego właśnie wysyłano misjona­ rzy i książki (Maksin, 1978, s. 107). Potwierdzenia tej hipotezy można szukać w działalności Gotfrida Alfa w Królestwie Polskim. W roku 1862 Gotfrid A l f wyjechał do Hamburga, gdzie uczył się w seminarium du­ chownym baptystów. Prawdopodobnie tam mógł spotkać się z Onkenem. W t y m czasie Gotfrid A l f mógł dowiedzieć się od Onkena o dzia­ łalności, jaką tamten prowadził wśród mennonitów na Ukrainie i o po­ wstaniu kościoła braterskiego w Chorticy. Po powrocie z Hamburga do Woli Wodzyńskiej, Gotfrid A l f wraz z nowo ochrzczonym baptystą Pennerem wysyłają list do Chorticy (Ratzlaff, 1971, s. 229). Niestety, nie znamy treści listu, gdyż się on nie zachował. Możemy jedynie przypusz­ czać, że dotyczył odnowy życia religijnego w społeczności mennonitów oraz zagadnień związanych z kościołem braterskim. Prześledzenie dal­ szej historii życia religijnego w Woli Wodzyńskiej jest niemożliwe ze względu na brak informacji w dokumentach. Jak już wcześniej zaznaczono, ok. 1860 r. istniały próby powtórnego ochrzczenia mennonitów z Wymyśla i związania ich z kościołem bap­ tystów. Penner, k t ó r y próbował to uczynić, został zmuszony do opusz­ czenia wsi. Sądzić należy, że członkowie społeczności mennonitów z W y ­ myśla dopiero później zainteresowali się odnową religijną. Wyrazem tego był fakt zaproszenia przez miejscowych wiernych (ok. 1870 r.) członków kościoła z Friedensfeld (niedaleko Lwowa) (Ratzlaff, 1971, s. 60). O działalności tych ludzi na terenie Wymyśla nie możemy wiele po­ wiedzieć, gdyż nie zachowały się żadne przekazy. Bezpośrednio po ich wyjeździe, ok. 1871 r., do Friedensfeld udaje się dwóch mennonitów �144 WOJCIECH MARCHLEWSKI z Wymyśla — Haindrich Kliwer i Beniamin Schmidt (Ratzlaff, 1971, s. 61). Po krótkim tam pobycie zostali wyświęceni na diakona i kazno­ dzieję, po czym wrócili do Wymyśla, gdzie rozpoczęli działalność m i ­ syjną. W kilka lat później na ich zaproszenie przybył do Wymyśla star­ szy zboru kościoła braterskiego mennonitów z Friedensfeld — Jakob Jantz (Ratzlaff, 1971, s. 57). Przyłączył się on do prowadzonej akcji m i ­ syjnej i w roku 1884 wyświęcił 6 duchownych oraz ufundował stypen­ dium dla filii kościoła braterskiego mennonitów w Wymysłu (Ratzlaff, 1971, s. 61). W roku 1885 większość mieszkańców Wymyśla przeszła do nowo powstałego kościoła MBG, co stworzyło możliwość założenia włas­ nego zboru. Pierwszym starszym zboru został Peter Ratzlaff, pastorem Johan Kliwer, diakonem Haindrich Welgemutch. W 1907 r. starszy zbo­ r u mennonitów (starego) przeszedł również do nowego kościoła brater­ skiego, co definitywnie zakończyło działalność tego odłamu. Pozostali, nieliczni wyznawcy kościoła mennonickiego (starego) przeszli pod admi­ nistrację zboru w Kazuniu (Ratzlaff, 1971, s. 62). W latach 20-tych X X w. wielu mennonitów z Wymyśla i Kazunia wyjechało do Ameryki Północnej i Południowej. Ci, którzy zostali, zaj­ mowali się tradycyjnymi dla nich formami gospodarki — hodowlą krów i owiec oraz sadownictwem. Ustawodawstwo Polski międzywojennej przyznało mennonitom wiele praw, zwalniając ich m.in. ze służby woj­ skowej ,,z bronią w r ę k u " •— służyli jedynie w oddziałach sanitarnych. W czasie I I wojny światowej niektórzy z mennonitów służyli w Wehr­ machcie, ci zaś którzy odmówili służenia w wojsku niemieckim wysy­ łani b y l i do obozów koncentracyjnych. Erich Ratzlaff, nauczyciel języ­ ka polskiego, mieszkaniec Wymyśla, został powołany przez władze oku­ pacyjne na stanowisko burmistrza w pobliskim miasteczku Gąbinie (Szczepański, 1984, s. 274). Szybko został pozbawiony tej funkcji; ,,ze względu na zbyt życzliwą postawę wobec Polaków [...] został wkrótce wysłany na front wschodni" (Szczepański, 1984, s. 274). Inny mieszka­ niec Wymyśla — Rainhold Weigert — kierownik młyna w Sannikach, wraz z proboszczem z pobliskiego Czermna — księdzem Helenowskim, organizował pomoc dla wysiedlonych Polaków, przekazywał listy w y ­ syłanych do Niemiec na roboty, wspierał finansowo oraz materialnie ruch oporu (Szczepański, 1984, s. 284). Po wyzwoleniu Wymyśla przez Armię Radziecką wszyscy mennonici zostali wysiedleni do obozu inter­ nowania pod Łodzią. Ostatni starszy zboru mennonitów Leonard Ratz­ laff przekazał swoje gospodarstwo pracującemu u niego dotychczas Po­ lakowi, w zamian za możliwość pozostania w swoim domu. Władze pol­ skie w roku 1947 wysiedliły jednak 87-letniego Leonarda Ratzlaff a do Szczecina, gdzie po przyjeździe zmarł (Ratzlaff, 1971, s. 133). Wszyscy mennonici z obozu internowania w Łodzi, po interwencji swych współwyznawców, wyjechali do Kanady. �MENNONICI W P O L S C E 145 LITERATURA B a r a n o w s k i , I. 1915 O wsiach Holendrów w Polsce, „Przegląd Historyczny", nr 19. D y c k , C. 1967 An introduction to Mennonite history, Scottdale. Dzieje... 1982 Dzieje Apostolskie oraz Listy i Apokalipsa, Paryż. Encyklopedia... 1907 Encyklopedia kościelna, Warszawa. F o t h , B. 1969 Aufzeichnungen über das leben der Mennoniten und MB-Gemeinde zu Wymyschle. Mennotitische Radschau, Mai, Winipeg. F r i e d m a n , R. 1973 The theology of Anabaptism, Scottdale. K u p s c h, E . 1937 Geschichte der Baptisten in Polen, Łódź. L u d k i e w i c z , Z. 1934 Osadnictwo holęderskie na nizinie sartowickonowskiej, Toruń. Ł ę g a, K . 1933 Ziemia malborska, Toruń. M a k s i n, R. 1978 Dzieje zborów wschodniopruskich ze szczególnym uwzględnieniem zborów mazurskich, Warszawa, maszynopis C H A T . Mennoniten... 1967 Mennoniten Lexikon, Weierhof (1913), Karlsruhe (wyd. 2, 1967). M ę ż y ń s k i , K. 1960/1961 O mennonitach w Polsce, „Rocznik Gdański", nr 20/21. M o e h 1 er, J . 1871 Symbolika, czyli wykład dogmatyczny niezgodności pomiędzy ka­ tolikami a protestantami, w tłumaczeniu M. Nowodworskiego, War­ szawa. R a t z 1 a f f, E . 1971 Im Weischelbogen. Mennoniten Siedlungen in Zentralpolen, Winipeg. S c h m i d t , B. 1898 Kunstdenkmaler das Kreises Shtum, Gdańsk. S u k i e n n i c k i , J. 1936 Polityka kolonizacyjna na ziemiach polskich w latach 1886-1919, Poznań. S z c z e p a ń s k i , J. 1984 Dzieje Gąbina do roku 1945, Warszawa. Z i m m e r m a n , K. 1917 Fryderyk Wielki i jego kolonizacja, Poznań. 10 — Etnografia, t. X X X / 2 �146 WOJCIECH MARCHLEWSKI Wojciech Marchlewski THE MENNONITES I N POLAND (THE ORIGINS OF T H E MENNONITE C O M M U N I T Y I N WYMYŚLE NOWE) Summary The first Mennonite settlers arrived to the area of Żuławy (Northern Poland) and to Gdańsk at the beginning of X V I century. Their migration to the East was the consequence of persecutions that had befell them in Northern Germany and Friesland. They had been driven out from those lands by the decree of the regent Anne, who was influenced by Charles V the king of Spain. In this paper the author presents the history of the Mennonite colonization in Poland, the ways of foundation of their villages (so-called "olender" — Dutch villages according to Polish Village classification). He describes albo the attitudes of the authorities towards the new-settled Mennonites and all the religious conflicts and persecutions from which that group suffered. He studies the case of the Mennonites commune of Wymyśle Nowe (Płock district, central Poland). Basing on numerous historical records (not known very well till now) he presents the foundation of the village, the development of its community and the economic and religious activities of the inhabitants. Much attention he pays to the religious conflicts between the confessors of the old-Fri­ sian and old-Flemish churches. He also shows the succesive changing of the Men­ nonites' ways of life (for example the excessive accumulation of wealth due to so­ me changes in the ownership law). The abandoning of the traditional values of the creed led the Mennonites to a split. The renewal movement which encompassed the considerable part of Western Europe and Russia (with the meaningful participance of Baptists) resulted in the foundation of the Brothers' Mennonite Church (MBG). Of great significance for the renewal of Mennonite religious life in Po­ land were the transformation in their communes in Russia and especially in Ukraina. There was an active Mennonite Unger there, who was influenced by the Baptist Onker coming from Hamburg. The author follows the Polish Mennonites history till the years just after the II World War. In those years all of them, who survived the war migrated to Canada. The study of the Mennonites in Poland is introduced with the chapter i n ­ forming about the origins of that religious movement in general, the movement which originated from West European Anabaptism. The author presented some main principles of the Mennonite doctrine and the rules of social life resulting from them. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b082e1455c2e4e3bdf8986be46682677.pdf 8b1ce844a481ef9f5130442c6d53c552 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6394 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5967 Title A name given to the resource Metaforyczny realizm Michela Leirisa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.8-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Dżurak, Ewa (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JAMES CLIFFORD Surréaliste z 1925 roku. Sam jego tytuł stanowi najlep­ szy przykład stosowanej przez autora metody: Glossaire: j ’y serre mes gloses (Glosariusz: zamykam tu moje glosa... albo bardziej w duchu prowadzonej gry: Glosariusz: glos moich urna) . Słowo, które ma być „zdefiniowane” glos­ saire zostaje rozbite na dwie części: pierwsza sylaba „glos”skłania się ku „glose” (glosa, krytyka, refleksja, objaśnienie), podczas gdy druga „saire” zmienia się w „serrer” (ścisnąć, zatrzymać, zamknąć). Połączone w nowej definicji sylaby objaśnianego wyrazu tworzą osobisty słownik Leirisa, zbiór zaskakujących poetyc­ kich zwrotów i skojarzeń opartych na grze słów. Pięćdziesiąt lat później Langage tangage z uporem stosuje tę samą metodę. Tytuł zdaje się mówić „Język cię oplątuje” (langage t’engage) jednocześnie utożsa­ miając język z „impregnowaniem” czy „smołowaniem” (tangage) statku czy samolotu. Jeżeli jesteśmy przez słowa zaangażowani, zobowiązani, zmienieni, wprowa­ dzeni w określony stan, i naprowadzeni na pewne tro­ py, to także, sugeruje Leiris, możemy przekroczyć albo odwrócić oficjalne formy i znaczenia, kształty i artyku­ lacje. Każde przesunięcie słowa langage (tangage, t’en­ gage) jest wynikiem pojedynczej, drobnej zmiany. Wy­ starczy zaledwie małe przejęzyczenie fonemu albo przesunięcie znaku graficznego, by zapoczątkować po­ nowne tworzenie słownika, przemieszczanie znaczeń. Metaforyczny realizm Michela Leirisa Oeuvre - verrou? zeszłym roku Michel Leiris opublikował su­ plement do słownika idiosynkratycznego, którego prowadzenie rozpoczął w la­ tach 20., w okresie fascynacji surrealizmem. Langage tangage składa się z sześćdziesięciu stron zawierających słowa z osobliwymi definicjami, za którymi następują chaotyczne rozważania na temat życiowej manii wyłu­ skiwania słów z ich semantycznych przegródek i pro­ wokowania nowych sensów opartych na brzmieniu wy­ razu albo na jego szczególnej formie graficznej. Pierwsza część słownika ukazała się w La Révolution W Michel Leiris w górach Gran Sierra na Kubie, 1967. Fot. Lutfi Ozkok. 48 �James Clifford • METAFORYCZNY REALIZM MICHELA LEIRISA Ów ostatni „suplement” do życiowego glosariusza osiemdziesięciopięcioletniego Leirisa jest sam w sobie objaśniony jako wielofunkcyjna forma wróżenia i jako zwykły tik głośni (Souple mantique et simples tics de glot­ te —en supplement). W czasie całej swej kariery Leiris traktował język z pasją, język pociągał go i wabił - język jako wyprawa odkrywcza i pętająca sieć, jako kołyszący się okręt własnego ja, albo chwiejny, wiszący most łączący z in­ nymi. Niektóre z jego prac, jak Glossaire i większość jego wierszy, powstały i oddziaływują na zasadzie gry słów i języka stworzonego do celów osobistych; są praktycznie niemożliwe do przetłumaczenia. Pozostałe mogą być przybliżone w angielskim, a nowe tłumacze­ nia dają dość reprezentatywny przegląd ogromnego i ciągle zmieniającego się dzieła Leirisa. Należy jednak powiedzieć od razu, że żaden fragment nie oddaje sprawiedliwości skrupulatnej, mrówczej pracy autora niemal dosłownie wpisującego siebie samego w istnie­ nie - lawirującego przez sny, idee, wspomnienia, bie­ żące wydarzenia, moment pisania... poszukującego osobistego kosmosu w ziarnku piasku, w sylabie, albo w strzępie piosenki. Proces ten można prześledzić naj­ lepiej w niezrównanie powolnym tempie La Règle du jeu, czwartym tomie powstałym podczas trwającego trzydzieści pięć lat przedsięwzięcia, w którym Leiris opracowuje w szczegółach nie tyle swoje autobiogra­ ficzne „życie”, ile „savoir-vivre”, wyższy poziom bytu i osobistą etykę (La Règle du jeu: reguły gry/ reguła Ja ) . Możemy tu zacząć tworzyć sobie obraz misternego za­ mierzenia Leirisa. Zbiór tekstów publikowany w „Sulfur”1 zawiera eseje, sny, etnografię, teksty na tematy erotyczne, kry­ tykę sztuki i fragmenty z kontynuacji La Règle du jeu (gra trwa dalej). Wybór i zestawienie tekstów ma na celu oddanie zróżnicowania i zilustrowanie procesu tworzenia niezwykłego dzieła, pokazując jego otwarcie na kulturowe, historyczne i międzyludzkie wpływy. Jak sugeruje Edmund Jabès w swej medytacji na temat Le­ irisa, każde zaangażowane pisanie o sobie kończy się bezbronnością wobec innych. Zycie przeżywane tak intensywnie poprzez pisanie, jak w przypadku Leirisa, oznacza oddanie władzy czytelnikowi. Poczucie bez­ pieczeństwa nie istnieje, pisanie nie osiada w stabil­ nym dialogu. Wciąż na nowo w procesie pisania Leiris odkrywa odstręczający i fascynujący fakt, z którym po raz pierwszy stanął twarzą w twarz w dzieciństwie: „jak wyartykułowany, wypowiedziany język, pajęcza tkan­ ka moich związków z innymi wyszła poza mnie, wysta­ wiając swe tajemnicze czułki we wszystkich kierun­ kach”. Nieustanna oscylacja pomiędzy „wewnątrz” i na „zewnątrz”, pomiędzy własnym ja i obcym jest si­ łą konstytuującą twórczość i dzieło Leirisa. Choć kon­ centruje się on na sobie, jako na jedynym temacie, o którym może pisać szczerze i otwarcie, to powstaje efekt rozszerzania „subiektywnego” obszaru, by za­ wrzeć wszystko, co prowokuje i rzutuje na własne słowne wypowiedzi: kultury egzotyczne, które badał jako etnograf, walki polityczne, w które był wmiesza­ ny, liczne głębokie przyjaźnie z pisarzami i artystami, które wplatają się w jego pisanie. Żadna reprezentacja „dzieła” nie oddaje owej su­ biektywności rozumianej bardziej jako proces nie jako produkt, pisanie raczej niż sam tekst. Problem, które­ go autobiograf nie jest w stanie uniknąć (temu, który nadaje kształt „życiu”, umyka chwila obecna, życie to­ czące się w teraźniejszości), obraca wniwecz także każ­ dą próbę sprawozdania z twórczości autora. W wywia­ dzie na krótko przed śmiercią Michel Foucault wypowiedział się na temat pojęcia dzieła (zapytany o swą pierwszą książkę poświęconą Raymondowi Rousselowi): „...ktoś, kto jest pisarzem, nie tworzy swego dzieła tylko w książkach... jego głównym dziełem jest ostatecznie on sam piszący owe książki”.2 Tym, do cze­ go zmierza Leiris, poprzez przykładny szereg prac, za­ równo do analizy, jak i do odegrania w życiu, jest życie powstające w pisaniu. N a ostatnich stronach Langage tangage przyznaje się do uczucia czułości wobec wła­ snych opublikowanych książek, uczucia przypominają­ cego przywiązanie dziecka do starych zabawek. Ale jest „prawie wyłącznie zaabsorbowany pracą bieżącą tę, która mi udowadnia, że ciągle jeszcze żyję, zdolny do układania szeregów mniej lub bardziej sensownych z d a ń .” PARADIS - pure idée (ou parodie) Urodzony w 1901 roku w Paryżu Leiris dorastał w dobrze sytuowanym, mieszczańskim domu. Jego oj­ ciec był drobnym bankierem, którego jednym z klien­ tów i zarazem przyjaciół był ekscentryk Raymond Rous­ sel. Życiowa miłość Leirisa do teatru, a szczególnie do opery, zaczęła się w dzieciństwie, przywiązanie to widać wszędzie w jego pismach. Jego dzieło przepojone jest ob­ razami teatralnych dekoracji, kostiumów (włącznie z je­ go własną potrzebą, by się „dobrze” ubierać), tremą sce­ niczną oraz cudowną sztuką spektaklu. Wśród sztuk teatralnych, które zrobiły wielkie wrażenie na Leirisie w wieku chłopięcym, była sztuka Roussela Impressions d’Afrique z 1911-12 roku, hermetyczna i wystawiona z przepychem egzotyka. Później zaprzyjaźnił się z auto­ rem, którego w 1922 roku zaczęli doceniać niektórzy surrealiści. W odpowiedzi na list wychwalający ostro potępioną sztukę Locus Solus Leiris otrzymał list od przyjaciela ojca zaczynający się od słów: „Dziękuję ci mój drogi Michelu za twój pełen zainteresowania i zaj­ mujący list. Widzę, że podobnie jak ja wolisz królestwo Pojęć od królestwa Rzeczywistości”.3 Leiris zaczął studiować chemię. Szybko jednak uległ czarowi M axa Jacoba, którego złowieszcze ostrzeżenia na temat życia poety powiększały tylko żarliwy zapał młodego człowieka. W Café Savoyarde na Montmartrze grupa dadaistów i surrealistów, pisa­ 49 �James Clifford • METAFORYCZNY REALIZM MICHELA LEIRISA rzy i artystów, regularnie zachodziła do Jacoba, i to tam właśnie Leiris spotkał swych dozgonnych przyja­ ciół André Massona i Joana Miró. Regularnie odwie­ dzał ich pracownie na ulicy Blomet. Szczególnie M as­ son zachęcał go do pisania, ilustrując pierwsze jego teksty. Poprzez Miró, Leiris poznał Picassa, z którym zadzierzgnął znajomość na całe życie. Spotkał tam tak­ że Daniela-Henry’ego Kahnweilera, wpływowego marszanda kubistów, który został szwagrem Leirisa i zamieszkał w jego domu.. Jego bezcenna kolekcja i galeria, podczas drugiej wojny światowej przekazana Leirisowi i jego żonie w celu uniknięcia konfiskaty ja­ ko własność żydowska, stanowiła potem rdzeń Galérie Louise Leiris, ważnej instytucji sztuki w okresie powo­ jennym. Przez wiele lat Kahnweiler i Leirisowie dzieli­ li duży apartament nad Sekwaną w pobliżu Pont Neuf. Poprzez Massona Leiris przyłączył się do grupy surrealistów, ale trzymając pewien dystans od jej centrum tworzonego przez Bretona, Eluarda, Soupaulta i resztę (Leiris zawsze trzymał się na obrzeżach organizacji, po­ zostając jednak niezwykle lojalnym wobec przyjaciół). W 1925 roku, raczej w nietypowy dla siebie sposób zo­ stał chwilowym bohaterem na słynnym surrealistycz­ nym bankiecie na cześć Saint Pol Roux, wykrzykując antyimperialistyczne hasła z górnych okien, a potem schodząc we wrogi tłum, gdzie został aresztowany i spo­ niewierany przez policję.4 Ale takie publiczne popisy prawdziwie surrealistycznych zachowań stanowiły ra­ czej rzadkość. W latach 20. Leiris zajmował się poezją i testowaniem granic swych własnych, niepokojących go pragnień. Świat obsesji seksualnych, fetyszów, bur­ deli i nieokiełznanego nocnego życia jest przywoływa­ ny z pewnym odrętwiałym liryzmem w Wieku Męskim. Jako dobry surrealista Leiris notował swoje sny oraz eksperymentował z pisaniem automatycznym. Rozpo­ czął swój Glossaire i napisał trzy mniej lub bardziej sur­ realistyczne „narracje”: Le point cardinal, Grande fuite de neige i Aurora. Owe oniryczne sekwencje rozwijały przeobrażenia nazw i wyrażeń, zajmowały się zawoalowanymi fragmentami rozbitego własnego ja postrzega­ nymi fetyszystycznie jako „schadzka części ciała”. Wpływ Nervala jest tu wyraźny, tak samo jak magicz­ na czy alchemiczna wizja języka wywiedzionego ze zróż­ nicowanych źródeł okultystycznych i egzotycznych. Obok surrealistycznych narracji opartych na snach Leiris prowadził śmiertelnie poważny rejestr swych rzeczywistych snów, traktowanych nie jak okultystycz­ ne objawienia, ale jako pisanie na jawie. Zebrane zo­ stały w 1945 roku w tomie pod tytułem Nuits sans nu­ it et quelques jours sans jour (przełożone jako Nights as Day, Days as Night), którego rozszerzone wydanie uka­ zało się w Stanach w 1965 roku. Jak Richard Sieburth pięknie zauważa, szczególny stosunek Leirisa do snów współbrzmi z jego rosnącą podejrzliwością wobec egzo­ tyki. Unikając fantastycznych interpretacji snów, jakie spotyka się u wielu innych surrealistów, Leiris klarow­ ny, przejrzysty, niemal „obiektywny” stosunek do (onirycznej) powszedniości. Leiris znalazł się wśród wczesnych uciekinierów od surrealizmu podczas rozłamów w późnych latach 20. W 1929 roku opuścił surrealistyczne łono wraz z Artaudem, Queneau oraz innym bliskim przyjacielem i ważnym współpracownikiem Georges’em Bataille’em. Z tym ostatnim spotkał się w 1924 roku i od ra­ zu znalazł wspólny język, a przez następne dwie deka­ dy uzupełniali wzajemnie swoje poszukiwania na temat transgresji, ofiary, sacrum, nieczystości i róż­ nych from gaucherie. Dedykowali sobie nawzajem swo­ je najważniejsze książki na temat seksualności: Ero­ tyzm oraz Wiek męski. W latach 20. obaj zajmowali się egzotyką, poszukując wśród Azteków (Bataille) i w Afryce (Leiris) alternatyw dla panującego ideali­ zmu zachodniej „Cywilizacji” . W latach 20. źródłem objawienia bliżej domu stał się jazz. Leiris, podobnie jak inni przedstawiciele po­ kolenia, nie umiał się oprzeć jego pozornie wyzwolo­ nemu rytmowi i czystej teatralnej obecności. Ray­ mond Roussel nie miał racji, twierdząc, że Leiris przedkładał krainę „Pojęcia” nad sferę „Rzeczywisto­ ści”. W istocie Leiris był rozdarty pomiędzy dwie skraj­ ności, a dzieło jego życia było niekończącą się i niedo­ skonałą próbą rzucenia pomostu nad przepaścią pomiędzy nimi. Głęboka tęsknota za ludzkim „kontak­ tem”, za „prawdziwym” doświadczeniem i erotycznym zaspokojeniem była nieustannie powstrzymywana przez uczucie daremności - ostrą świadomość bycia skazanym na świat jawiących się fantazmów i podo­ bizn, abstrakcyjnych, idealnych substytutów pożąda­ nych obiektów. Reakcją Leirisa, odmiennie niż Roussela, nie było zamknięcie się w świecie czystej koncepcji, poddanie się surowym regułom kompozycji i praca skupiona tylko nad ich efektami. Choć podzie­ lał upodobanie Roussela do profetycznego operowania językiem i podobnie jak Bataille wierzył, że nie istnie­ je wolność poza regułami i ograniczeniami, to nie­ ustannie próbował przecisnąć się „przez” otwory od­ dzielającej go od życia siatki. Ożenił się w 1926 roku, tworząc związek często naznaczony ambiwalencją. (Pomimo to małżeństwo przetrwało przez sześćdziesiąt lat). W 1929 roku ogarnięty poczuciem bezcelowości i w stanie poważnej depresji poddał się psychoanalizie, która trwała do 1931 roku. Potem rzucił się do Afry­ ki. Być może tam miał nadzieję znaleźć ów bezpośred­ ni ludzki kontakt, „świeżość”, jakiej brakowało w ze­ psutej Europie. W latach 1929 i 1930 Leiris współpracował z dysydenckim pismem surrealistycznym redagowanym przez Bataille, które łączyło sztukę, krytykę kulturową i etno­ grafię.5 Współpraca z „Documents” pozwoliła mu na­ wiązać kontakt z etnologami, z Marcelem Griaule, Pau­ lem Rivetem i Georges-Henri Rivièrem (główny kontakt Leirisa w paryskim światku jazzowym, który ra­ 50 �James Clifford • METAFORYCZNY REALIZM MICHELA LEIRISA skłonności - przestawia i wytrąca z równowagi w taki sposób, że nie traci ona nic na swej bezpośredniości. Czyż nie jest lepiej, zamiast podróżować w poszukiwa­ niu egzotyki, niemal nie wiedząc gdzie jesteśmy, spoj­ rzeć odmiennie (oddalić, egzotyzować) na to bliskie i co znamy, zbyt dobrze? Podsumowując, odwrócić ruch w kierunku przeciwnym do egzotyki - nie oddalać się od znanych brzegów do obcych krain, ale gwałtownie zmusić to, co znane do skierowania się w stronę obce­ go. Instrumentem tej operacji jest język...”9 Ale odwrotnie niż Queneau - etnograf/onirygrafer przedmieść - Leiris ciągle czuł przyciąganie rzeczywi­ stości innej niż zachodnia. Był głęboko podejrzliwy wobec europocentryzmu. Badania etnograficzne za­ wiodą go ponownie do Afryki i na Karaiby - tym ra­ zem nie będzie jednak miał złudzeń, że możliwa jest ucieczka. Ale dopiero po drugiej wojnie światowej, wraz z nasileniem się ruchów antykolonialnych po­ nownie wyruszy w dalekie podróże. Pod koniec lat 30. zwrócił swą uwagę na zjawiska znajdujące się blisko, zakładając wraz z Bataille’em i Rogerem Caillois instytucję niezależną i o krót­ kim żywocie - Collège de Sociologie.10 Zamiarem owej alternatywnej do akademickich nauk społecznych in­ stytucji było wprowadzenie „egzotycznych” tematów, takich jak ofiara, i świetość, do rozważań nad teraźniej­ szością. Głównym wkładem Leirisa do dorobku Collège’u (zanim zrezygnował gnębiony skrupułami z powodu zbyt luźnych standardów dowodowych i nie­ bezpieczeństwa stworzenia koterii) był esej Sacrum w życiu codziennym. W tym przejściowym tekście, wiele wątków kontynuowanych później w La Règle du jeu zo­ staje poddanych analizie jako składniki osobistego „sacré”. Przedmioty o niezwykłej sile przyciągania i na­ sycone mocą (rewolwer ojca), niebezpieczne rejony (tor wyścigowy), miejsca obłożone tabu (sypialnia rodzi­ ców), miejsca sekretne (toaleta), słowa i wyrażenia 0 specjalnym magicznym wydźwięku - tego typu mate­ riał wywoływał „owo dwuznaczne nastawienie związane ze zbliżaniem się czegoś jednocześnie pociągającego 1niebezpiecznego, respektowanego i odrzuconego, mie­ szanina szacunku, pożądania i przerażenia które można potraktować jako psychologiczny znak świętości.11 W L ’Afrique fantôme Leiris ostro kwestionował pewne naukowe rozróżnienia pomiędzy praktykami „subiektywnymi” i „obiektywnymi”. Dlaczego, zastana­ wiał się, moje własne reakcje (sny, reakcje somatyczne, itp.) są nieważnymi elementami „danych” odnotowy­ wanych podczas badań terenowych? W Collège de So­ ciologie mignęła mu możliwość etnografii, rygorystycz­ nej analitycznie i jednocześnie poetyckiej, skupionej nie na obcym, ale na własnym ja, z jego szczególnym syste­ mem symbolicznym, rytualnym i topografii społecznej. W miarę jak owe badania przybrały pełniejszą formę we wczesnych latach 40., w Biffures, analogia z nauka­ mi społecznymi stała się mniej jasna. Ale pomost po­ zem z Rivetem odegrał kluczową rolę w reorganizacji francuskich kolekcji etnograficznych i folklorystycz­ nych). Griaule zajmował się wówczas przygotowaniami do ekstrawaganckiej wyprawy wzdłuż południowego skraju Sahary, której celem były badania etnograficzne i gromadzenie zbiorów muzealnych. Zaoferował Leirisowi miejsce w ekspedycji Dakar - Dżibuti. Ten nie zawa­ hał się, skorzystał z nadarzającej się okazji, a swoje do­ świadczenia nabyte podczas prawie dwuletnich badań terenowych (w osadach Dogonów w Sanga (wówczas na terenie francuskiego Sudanu) oraz w Gonderze w Etiopii) notował w niezwykłym dzienniku L ’Afrique fantôme. Autor L ’Afrique fantôme tak podsumowuje afry­ kańskie doświadczenia: „Garść przygód, badania, po­ czątkowo ekscytujące, które jednak szybko okazały się zbyt nieludzkie, by przynosić satysfakcję, nasilająca się obsesja erotyczna, oraz wzrastająca emocjonalna próż­ nia. Pomimo obrzydzenia, jakie czuje do ludzi cywili­ zowanych i dla życia w wielkich miastach, pod koniec podróży pragnie powrotu”.6 Doświadczenie pozwala Leirisowi na powrót do siebie samego. Nie ma uciecz­ ki, nie ma autentycznego kontaktu z Afryką, istnieją tylko egzotyczne fantomy. W końcu w trakcie badania kultu opętania w Etiopii wyrzuca z siebie; „Wolałbym raczej sam być opętany, niż badać opętanych!”.7 Wra­ ca do Europy i do, jak to nazwał J.-B. Pontalis, swej „niekończącej się psychoanalizy”, w celu już nie tyle ucieczki, ile - czegoś odmiennego od psychoanalizy do rozliczenia się ze sobą w pisaniu.8 Książka L ’Afrique fantôme opublikowana w 1933 roku, zapoczątkowała długotrwały i powiązany z innymi projekt Leirisa pole­ gający na tworzeniu autoportretu i analizy siebie. W połowie lat 30. stworzył perwersyjne Bildungsge­ schichte, „Podróż od dzieciństwa do Surowego Zakonu Męskości”, Wiek męski. W tym samym czasie nie prze­ stał zajmować się naukami społecznymi, jak zwykle z obrzeży, uczęszczając na seminaria Marcela Maussa i Maurice’a Leenhardta, publikując artykuły na temat swych afrykańskich badań i pracując, z przerwami, nad swoją dysertacją La langue secréte de Dogon. RHÉTORIQUE - érotique Leiris kontynuował uprawianie nastawienia „etno­ graficznego”. Ale nie poszukiwał już „obcego” czy po­ czucia inności w miejscach romantycznej ucieczki, ani w odrębnych przedmiotach badania naukowego. Owo poczucie było raczej efektem poświęcenia szczególnej uwagi temu, co znajdowało się blisko, pod ręką. Pisząc o Raymondzie Queneau, przyjacielu i koledze surrealiście, Leiris tak opisywał owo nastawienie: „Podstawą pracy Raymonda Queneau jest pisanie prozy. Pisarz z niego mniej zapatrzony w „gdzie indziej”, a bardziej, jak wyimaginowany podróżnik, krążący po ścieżkach i objazdach, najbardziej przyziemnej rzeczywi­ stości, którą - jako artysta pozbawiony idealistycznych 51 �James Clifford • METAFORYCZNY REALIZM MICHELA LEIRISA między autoportretowaniem i etnografią, wyraźny w Sacrum w życiu codziennym był ciągle ważny. Analiza kulturowa, doświadczenie i metody badań terenowych ukierunkowały jego podejście do własnej subiektywno­ ści. Faktycznie, Leiris przeniósł pewne metody robienia notatek, jakie stosował w Afryce, do dzieła autoportretowania. Uporządkowanie naukowych zapisków zgromadzo­ nych podczas ekspedycji Dakar - Dżibuti zostało po­ wierzone Leirisowi. Prowadził dokładne notatki na opatrzonych tytułami fiszkach, które można było skla­ syfikować, segregować i analizować. Korzystając z tego afrykańskiego doświadczenia, zaczął gromadzić po­ dobne fiszki, które jak rzetelne notatki terenowe po­ krywały każdy znaczący aspekt złożonej rzeczywistości (w tym przypadku, jego własnej subiektywności). Jego notatki zawierały materiał, którego Malinowski nie za­ liczyłby do „imponderabiliów” rzeczywistego życia. Po­ nadto Leiris pamiętał, że najcenniejszą rzeczą, jakiej nauczyła go psychoanaliza, pomimo późniejszego od­ rzucenia podejścia czysto psychologicznego, było do­ cenianie wartości, jaką Freud nadał, szczególnie w Psychopatologii życia codziennego, nieistotnym, po­ zornie banalnym faktom.12 „Metoda” pisania Le Règle du jeu polegała na metodycznym tworzeniu heteroge­ nicznej bazy danych: „Mam ogromną, nieustannie powiększającą się te­ kę, gdzie notuję fakty, wspomnienia, czasami nawet aforyzmy, pomysły, idee, rzeczy, które, jak mi się wy­ daje, z pewnym zażenowaniem, są dla mnie ważne i powinny zostać wykorzystane w jakiś sposób, ale nie wiem jeszcze, jak dokładnie zostaną użyte i co z tego wyniknie”.13 W owej gigantycznej, wymagającej cierpliwości, „grze fiszek” dochodzi do dopasowania („małżeń­ stwa”) pomiędzy podobnymi fiszkami albo fiszkami mającymi podobnie znaczenie dla gracza. Układa się je w stosiki, które ponownie skopiowane, z nieodłącz­ nymi skreśleniami, odsłaniają nieoczekiwane związki. Nie ma ogólnego planu, zasadą gry jest przechodzenie po kolei od fiszki do fiszki. Tylko wtedy, kiedy przej­ ście uznane jest za ostateczne, gracz posuwa się dalej. W ten sposób końcowy tekst nie zostaje powtórnie zredagowany, poprawiony raz jeszcze, by zgadzał się z ogólnym tonem narracji czy analizy, ale zamiast tego praca w swym ruchu, rytmie i manipulacji jest zapisem samego procesu pisania - wróżenia albo porwania.14 Rezultatem jest obiektywny subiektywizm, realizm oparty na faktach (nie ma tu nic zmyślonego, tylko fakty ze sobą powiązane i zapisane) portretujący pro­ ces badawczy, który pamięta, odkrywa, łączy i porząd­ kuje. Język jest zawsze zarówno środkiem, jak i celem, autonomiczną, refleksyjną rzeczywistością raczej niż prostym sposobem przedstawiania czy wyrażenia. Realizm Leirisa wyklucza konfabulacje. (Próbował kiedyś napisać powieść, zanim powstał Wiek męski, ale odkrył, że nie potrafi wymyślać postaci innych niż on sam). W swej pracy etnograficznej także unika beletryzowania czy importowania oczywistych elementów „lite­ rackich”. W jego dojrzałym pisarstwie znajdujemy jedy­ nie poszukiwanie złożonej przejrzystości i właściwe dokumentalistom poświęcenie uwagi faktom obserwo­ wanym, językowi i uczuciom. Owa uwaga jednocześnie dokumentuje i dezorientuje, część realizmu, który po­ strzega „fakty” jako przedstawienia, zwrotnikowe spek­ takle albo spotęgowane, wycięte elementy (fetysze). Po­ dobnie jak sny z Nuits sans nuit, rzeczywistość prezentuje się retorycznie. Jest rezultatem fiksacji, jednocześnie obiektywnej i erotycznej. Rezultatem jest pisanie, jak za­ uważyła Simone de Beauvoir, zawsze charakteryzujące się szczególną mieszanką liryki i oddalenia. Obserwator uczestniczący z całych sił pragnie być obecnym w teraźniejszości przy pomocy obiektywności. „prosty zupełnie tył głowy, spadający pionowo jak mur lub brzeg morza, typowe (jeśli wierzyć astrologom) znamię osób zrodzonych pod znakiem Byka; wydatne i nieco guzowate czoło z nadmiernie splątanymi i na­ brzmiałymi żyłami na skroniach... Oczy mam czarne, zaczerwieniony zwykle rąbek powiek; cerę żywą; wsty­ dzę się przykrej skłonności do rumieńców i lśnienia skóry. Ręce mam chude, dość włochate, z bardzo wy­ raźnymi żyłami. Moje palce środkowe, zgięte u końca, zdają się zdradzać coś słabego lub chwiejnego w cha­ rakterze.” [Michel Leiris, Wiek męski wraz z rozprawą Literatura a tauromachia, przeł. T. i J. Błońscy, PIW, Warszawa 1972, s. 21] W tym fragmencie otwierającym Wiek męski, ciało Leirisa staje się odrębnym symbolicznym artefaktem, okazją dla „onirygraficznego”opisu.15 Podmiot L ’Afrique fantôme, Wiek męski, La regle du jeu, Nuits sans nuit i Le ruban Au cou d’Olympia jest mniej bliskim czy prywat­ nym ja, wewnętrzną odsłoniętą duszą, a bardziej jest ro­ dzajem osobistej „kultury”, zbiorem znaczących artefak­ tów do połączenia, zrozumienia i ponownego opisania. OPERA - ses appeaux, ses oripeaux et son aura Pisanie dla Leirisa staje się tym samym, czym sen dla Nervala, „drugim życiem”. Ale jest to przytomna, przej­ rzysta praktyka w stanie czuwania, badania, w których zakres włączone są sny (odarte z przywilejów metafizycz­ nych) wraz z różnorodnymi innymi kategoriami znaczą­ cych „danych”. Ponieważ do obszaru potencjalnych ba­ dań zalicza się także zawodowa praca etnograficzna, podróże, przyjaźnie, codzienne doświadczenia i zaanga­ żowanie polityczne, pisanie Leirisa odzwierciedla napię­ cie pomiędzy dośrodkowym ciążeniem osobowego zaim­ ka „ja” a odśrodkowym przyciąganiem innych ludzi, wydarzeń, historii. Leiris, jeden z najbardziej zajętych so­ bą pisarzy, jakich można spotkać w dowolnym okresie i w dowolnym języku, nie jest jednak solipsystą. Ponie­ waż jego istnienie nie jest określone i ograniczone w fik­ 52 �James Clifford • METAFORYCZNY REALIZM MICHELA LEIRISA wewnątrz, druga na zewnątrz, jedna zaczyna się od własnego ja, druga od innych ludzi. Leiris traktuje je oddzielnie jako dwa różne obszary pracy, bo jeżeli zbli­ żą się do siebie za badzo, to efekt kwestionowania i od­ miany zostaje zagubiony. (Dzieło można potraktować jako formę podróży). Ale oba rodzaje działalności są częścią tego samego przedsięwzięcia. Podczas gdy po­ szukiwanie jednostkowego „savoir-vivre” nie może wykluczać polityki i historii, tak samo etnografia, bez­ pośrednio skupiona na innych dostarcza modeli i ale­ gorii dla jego osobistej tożsamości. Co jest na szali w obu przypadkach, to umykająca, trudna do uchwy­ cenia koncepcja „autentyczności”. W pewnych idealnych okolicznościach zarówno własne ja, jak i kultura będą znaczące i prawdziwe, bez hipokryzji czy ograniczeń. Leiris nieustannie poszukuje takiej właśnie sytuacji. Napotyka natomiast mediacje, reguły, odgrywanie ról i unikanie wszędzie, zarówno w swym własnym życiu, jak i w życiu grup społecznych. Wizja Afryki w latach 20. zdawała się obiecywać praw­ dziwą bezpośredniość, spontaniczne emocje i kontakt. Ale Leiris zostaje pozbawiony iluzji poprzez zetknięcie się z rzeczywistością podróży, kolonializmu i abstrakcyj­ nych nauk społecznych, tak samo jak przez odkrycie dwulicowości u Afrykanów, nawet tych pozornie „za­ traconych” w transie. Jego reakcja jest złożona. Przyj­ muje sztuczność w celu jej przekroczenia. Podobnie jak Roussela, Queneau czy Duchampa, pociągała go myśl, że stosowanie pewnych szczegól­ nych reguł jest jedyną drogą do osiągnięcia nowego wyrazu ekspresji (spontaniczność i geniusz talent uzna­ wano za romantyczne mity). Ponadto, owo nastawie­ nie współbrzmi z zasadą erotyzmu Bataille’a, polegają­ cą na tym, że „zaspokojenie” zawsze zakłada brak czy przemoc i że „wolność” jest zawsze zależna od ograni­ czeń, jakie gwałci (zasada potwierdzona, na poziomie kulturowym, przez Maussa, który głosił w swych wykła­ dach, że tabu istnieją po to, by je łamać).17 Przyjmując „zasady gry”, Leiris nie porzucił jednak poszukiwania rzeczywistości, obecności istniejącej poza sztucznością. Był uparcie, romantycznie oddany bezpośredniości, spontaniczności i „poezji”. Nigdy nie przechodzi do iro­ nii, semiotyki i retoryki, choć odczuwa ich roszczenia osobiście. Upiera się przy „naiwnym” poszukiwaniu au­ tentyzmu, ale autentyzmu zawsze osłabionego przez nie­ jednoznaczność, niedoskonałe wyrażenie, skrupuły etyczne. Jest to paradoksalnie źródło pewnej siły, a na­ wet piękna. Jak mówił Philippe Lejeune, niezwykle po­ ciągająca w pisaniu Leirisa jest „nadzwyczajna siła pra­ gnienia, które nawet jeżeli to daremne, nie wyrzeka się wyrazu, ale czuje się zmuszone do przedwczesnej ucieczki, kiedy dyskurs, jednocześnie ostrożny i zu­ chwały, doprowadzony zostaje do rozpaczy, ponieważ dotykać może prawdy ledwie powierzchownie”.18 W tym stanie trwale „udaremnionego” dostępu do rzeczywistości Leiris apeluje do erotycznego fetyszy- cji, ale jest otwarcie rozgrywane w społecznych proce­ sach języka i pisania, nieustannie konfrontuje on to, co znajduje się poza jego osobą. Leiris nie przestaje podróżować, pisać o sztuce afry­ kańskiej, o kultach opętania w Etiopii, o kontakcie kulturowym, o polityce folkloru i etnografii. Po drugiej wojnie światowej wyłania się z samotnej gry Biffures, by służyć w państwowej komisji dla reform prawa pracy w kolonialnej Afryce Zachodniej. Podróżuje na za­ chodnie Antyle i Haiti, gdzie razem z Alfredem Métraux prowadzi badania nad religią wudu i kontak­ tem kulturowym. Zostaje przyjacielem Aimé Césaire i rzecznikiem powstającego ruchu Negritude. Pracuje w zespole redakcyjnym Les Temps Modernes, pisze dla Présance Africaine, dla UNESCO na temat rasizmu i zróżnicowania kultur. W nowej przedmowie do L ’Afrique fantôme (1951), książki uznanej przez reżim Vichy za wywrotową i spalonej, umiejscawia swój dziennik z badań terenowych w złożoności postaw ko­ lonialnych, podkreślając jego przesadny estetyzm i przybieranie pozy radykała. W tym samym roku, w ro­ ku 1950, tworzy L ’Ethnographie devant le colonialisme, przejrzystą dyskusję na temat nauk społecznych nieod­ łącznie uwikłanych w nierówności imperialnych potęg. La Règle du jeu zaczyna odzwierciedlać owe historyczne „zewnętrzne” siły przyciągania. W tomie drugim, Four­ bis, Leiris łączy zgłębianie dziecięcych wspomnień, któ­ re dominowały w Biffures z niedawnymi podróżami i zobowiązaniami politycznymi, sondując (nierozwiązy­ walny?) konflikt pomiędzy swoją potrzebą odczucia sa­ tysfakcjonującego doświadczenia poetyckiego i wyma­ ganiami walki politycznej. Trzeci tom Fibrilles, odnosi się zarówno do publicznego doświadczenia podróży do komunistycznych Chin w 1955 roku, jak i do osobiste­ go kryzysu i próby samobójczej. Utrzymuje się bliski związek Leirisa ze światem sztu­ ki. Pisze teksty o Giacomettim, Miro, Massonie, Picas­ sie, Duchampie, Wifredo Lamie i Francisie Baconie. Współpracuje w pracy nad esejami na temat dzieł Michela Butora, Queneau, Sartre’a, Roussela, Lévi-Straussa, Eluarda, Alfreda Métraux, Bataille’a, Cesaire’a prawie wszystkie owe teksty wyrastają z osobistych zna­ jomości. (Jego dzieło może być postrzegane jako luźna sieć międzyludzkich związków). Bierze udział w majo­ wych demonstracjach 1968 roku, jak i w demonstra­ cjach na rzecz praw imigracyjnych robotników.16 Konty­ nuuje pracę w Musée de l’Homme na stanowisku kuratora i badacza w Dziale Czarnej Afryki. Ustala się jego codzienna rutyna: poranki w domu spędzane na pracy literackiej, na Quai des Grands Augustins, popo­ łudnia spędzane na pracy etnologicznej w mieszczącym się w suterenie biurze muzealnym. Zaczyna uważać ową dzienną oscylację za symbol swego życia. Związek autoportretowania i etnografii, relacja po­ między dwoma biegunami jego działalności pisarskiej jest dla Leirisa kluczowy. Jedna działalność patrzy do 53 �James Clifford • METAFORYCZNY REALIZM MICHELA LEIRISA zmu, „mitu” i do dyscypliny sceny. Fetysz to świecący, naładowany znaczeniem obiekt albo chwila, wyjęty, wycięty ze swego „całościowego” kontekstu. (Faktycz­ nie tworzy efekt całości). Jest zewnętrzem, urzeczowioną krystalizacją pożądania, czegoś dalekiego i cudow­ nie bliskiego, wymazującego przepaść pomiędzy doświadczeniem zewnętrznym i wewnętrznym. Poczu­ cie erotycznej pełni powstałej poprzez przez fiksację na fetyszu nie jest jednak wąsko ograniczone do doświad­ czeń seksualnych; daje poczucie głębokiej rzeczywisto­ ści najbardziej powszednim spostrzeżeniom i spotka­ niom. Dla Leirisa rzeźby Giacomettiego z mocą ucieleśniają ową pełną napięcia obecność. W najnow­ szej kontynuacji La Règle du jeu, Le Ruban au cou d’Olympia (Wstążka na szyi Olimpii), Leiris bada eks­ presyjną moc fetyszyzmu w wielu domenach pisania i doświadczenia. W podobny sposób Leiris używa słowa mit na ozna­ czenie dostępu do rzeczywistości, która nie jest racjo­ nalna i reprezentatywna, ale sugestywna i performatywna. Pośród źródeł dla tego rozumienia znajdują się mityczne inwencje André Massona, wykłady etnogra­ ficzne Maurice’a Leenhardta na temat melanezyjskiego „żywego mitu”, nouveau roman, szczególnie pisar­ stwo Michela Butora i własne badania Leirisa na temat kultów opętania w Etiopii.19 Badania prowadzone w Etiopii są szczególnie wiele mówiące. W L ’Afrique fantôme niepokoi Leirisa wyraźna nieszczerość widocz­ na w wielu przypadkach opętania, jakich był świad­ kiem. Ludzie wpadają w trans i z niego wychodzą jak na dany znak, i „używają” swojego repertuaru duchów (zâr genies) po prostacku, dla własnego pożytku - włą­ czając ekonomiczną eksploatację etnografa. A jednak nie można zakwestionować psychicznej siły zar. W Pa­ ryżu lat 20. Leiris uważa trans (jak jazz) za uprzywilejo­ waną formę zapomnienia i zatracenia własnego ja, za bezpośredni dostęp do nieracjonalnych i emocjonal­ nych mocy. Ale w Afryce wszystko wydaje się zaaran­ żowane i nieczyste. Leiris nie umie powiedzieć, kiedy ktoś, z nim samym włącznie, jest naprawdę „szczery”. Także w 1933 roku L ’Afrique fantôme kończy się roz­ czarowaniem. Dopiero w połowie lat 50. Leiris pogodzi się z tym dwuznacznym doświadczeniem w monografii La possession et ses aspects theatraux chez les Ethiopiens de Gondar. Tutaj obecność mitycznych mocy zostaje poddana analizie jako obecność „teatralna”, jako in­ tensywnie „przeżywany teatr”, gdzie sztuczność jest środkiem służącym kontroli i tym samym staje się rolą. Rzeczywistość transu jest zawsze do pewnego stopnia zainscenizowana, ale jego zwodniczość - jak „sztuka” wielkiego aktora - wytwarza niezaprzeczalną obecność, rzeczywistość, jaka wykracza poza sztukę. Pomiędzy rokiem 1933 w Etiopii a opublikowa­ niem książki na temat ducha opętania w 1958 roku zainteresowania badawcze Leirisa przesunęły się z Afryki na Karaiby. Niewątpliwie, ów drugi kontekst, gdzie wszystkie tożsamości są hybrydami, są nieczyste, gdzie nie istnieją ciągłe kulturowe korzenie i gdzie lu­ dzie historycznie musieli się sami określić i „wymyślić swoją historię” - ułatwiło otwarcie etnografa na te­ atralną koncepcję autentyczności. Przesunięcie ak­ centów widoczne jest, na przykład, w ostatniej rozmo­ wie z Michaelem Haggertym na temat jazzu. Jazz pociągał Leirisa nie tyle jako źródło transcendencji i czystej emocjonalności (czym był dla niego w latach 20.), ale jako przykład kulturowej nieczystości i twór­ czego synkretyzmu. Widzimy tu istotny sposób, w jaki jego etnograficzne badania i osobiste działania w koń­ cu się zbiegają. Poszukiwana przez Leirisa w La Règle du jeu własna tożsamość nieustannie tworzona poprzez tekst i retorycznie „odgrywana” znajduje odbicie i po­ twierdzenie w otwartym płynnym spojrzeniu na kultu­ rę jako improwizację, posklejaną, historycznie odgrywaną.20 KN O CK-O U T ou K.O. - (autrement dit: chaos) Dla Leirisa wszystkie tego typu przedstawienia są w najlepszym wypadku modus vivendi. Skrywają tylko głęboką, niemożliwą do wymazania wadę. I jeżeli wy­ daje się, że w swych późniejszych pismach osiągnął wstrząsany konfliktami spokój, to owo osiągnięcie wy­ stępuje pod ogólnym znakiem niepowodzenia: „I tak wiele hałasu po nic. Krwawiłem i płonąłem, by skończyć, w codziennej praktyce, jako jeszcze jeden z tych mieszczan, którzy uważają siebie samych za bar­ dzo postępowych, jako autor, którego drukuje się w antologiach, którego być może będą chwalić za szczerość i próby precyzyjnego wyrażenia emocji, albo nawet za pomysłowe związki i połączenia, pod nie­ obecność tego czegoś szczególnego co (dla niektó­ rych) przebłyskuje w najmniejszym ze zdań, a co jak wierzę jest właśnie esencją”.21 Owo „coś szczególnego” to natchniona, wizjonerska poezja. Leiris nigdy nie przestaje lamentować nad jej nieobecnością. Faktycznie znajduje, że jego jedynym prawdziwie poetyckim gestem - gotowością pójścia na całego, do samego końca - była próba samobójcza. Po­ za tym kontynuuje działanie „bez inspiracji”, przekłada­ jąc, tasując, przepisując swoje dokumentujące fiszki, trudząc się nad nadaniem formy śladom mijającej rze­ czywistości. Jak celnie zauważa Denis Hollier, zwrot do prozy autobiograficznej po 1930 roku oznacza porzuce­ nie wyobraźni, i to zarówno surrealistycznej, jak i ro­ mantycznej, na rzecz parti pris de realisme. Jego dzieło jest mauzoleum, grobowcem niemożliwej poezji, milczą­ cą przepowiednią.22 Ale rozpaczając nad brakiem inspi­ racji, Leiris tworzy inny rodzaj poezji i podobnie jak je­ go przyjaciel Edmond Jabes, pisze książkę, której słowami nieustannie zasłania i zakleja próżnię. Poczucie całości nie jest dane rzeczywistości: poezja wizjonerskiej wybraźni zostaje zastąpiona prozą poetycką surowo rzą­ 54 �James Clifford • METAFORYCZNY REALIZM MICHELA LEIRISA dzoną przez prawa języka, historii i osobowości. Owa proza może tylko - a to już niemało - zamienić albo symbolizować to, co jest dane przez rzeczywistość: do­ wody na wydarzenia, myśli, sny i słowa. Słowa wykonują gwałtowne zwroty. Leiris był wielbi­ cielem Freda Astaire’a, którego uważał za rodzaj wysoce eleganckiego robota, zdolnego przez krótki szalony mo­ ment być oszałamiająco obecnym w teraźniejszości, dan­ dysa, którego elegancja miała w sobie coś jarmarcznego, nawet zniekształconego i zepsutego. Owa „frywolność” - kostiumowy taniec albo przesadny strój wobec ogólnej apatii - definiuje to, co ciągle jest możliwe w domenie „twórczości” artystycznej. Bo jest coś niezwykle frywolnego w ostatniej książce Leirisa Langage tangage, gdzie wydaje się, że stary, starannie odziany mężczyzna pyta swego serdecznego partnera, język, by zakręcił się jeszcze tylko pary razy po tanecznej posadzce, a wpada ni stąd, ni zowąd w dziwaczne jitterbug czy tango. Ale bardziej wzruszający obraz kariery Leirisa moż­ na odnaleźć w jego wspomnieniu dotyczącym drugo­ rzędnej postaci ze sztuki Aimé Cesaire’a La Tragedie du Roi Christophe. Ambasador Franco de Medina wchodzi na scenę, wyjąkuje parę słów i zostaje wypro­ wadzony na miejsce kaźni. Jego klęska jest całkowita. Ale w przedstawieniu opisanym przez Leirisa, zdolny aktor nieoczekiwanie daje życie tej żałosnej roli i przez chwilę, przy pomocy kilku gestów prześmiewczych tworzy postać prawdziwą. Przełożyła Ewa Dżurak 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Przypisy 1 2 3 4 5 Publikowany tekst Jamesa Clifforda jest wstępem do specjalnej edycji amerykańskiego pisma „Sulfur” (1986), poświęconej Leirisowi. „Magazine Litteraire”, July 1985, s. 104 Michel Leiris Conception et réalité chez Raymond Roussel w R. Roussel, Epaves (Paris: 1972) s. 9 Patrz Maurice Nadeau, The history of Surrealism (New York: 1965) s. 112-114 Patrz: James Clifford On Ethnografic surrealism, „Compara­ tive Studies in Society and History”, v. 28, no. 4 (1981); patrz też Leiris, De Bataille l’impossible à l’impossible Docu­ ments, Brisees (Paris: 1966) s. 256-266. 20 21 22 N a temat L ’Afrique fantôme, patrz James Clifford, Inter­ rupting the whole, „Conjunctions” 6 (1984) s. 282-295 L’Afrique fantôme (Paryż, 1951) s. 324 J.-B. Pontalis, „Michel Leiris ou la psychanalyse intermi­ nable”, Les Temps Modernes, grudzień 1955, s. 925-933 Leiris, Preface to Raymond Queneau, Contes et propos (Pa­ ris: 1981) s. 6-7 Patrz Denis Hollier, red. Le Collège de sociologie (1937-1939) (Paris: 1979); Jean Jamin, Un sacré college ou les apprentis sorciers de la sociologie. „Cahiers internationaux de sociolo­ gie”, 68 (1980) s. 5-30; Clifford On Ethnographic surrealism s. 560-561 Hollier, op. cit., s. 60 Leiris, Propos recuellis par Madeleine Chapsal, 1966 w Pierre Chappuis red. Michel Leiris (Seghers, Poetes d’aujourdhui, Paris: 1973) s. 116 Leiris, Entretien avec Madeleine Chapsal, 1961, Ibid. s. 112-113 Istnieją podobieństwa z nauką jednostki naszkicowaną przez Carlo Ginzburga w Morelli, Freud and Sherlock Hol­ mes: Clues and scientific method, History Workshop 9, (1980) ss. 5-36 „Onirografia” i podobieństwo retoryki opisu z retoryką obrazu i snu są dyskutowane przez Michela Beaujour w Some paradoxes of description, „Yale French Studies” 61 (1981) s. 27-59 Jean Pierre Faye, Leiris and Militancy w: „Sub-Stance” 11-12 (1975) s. 65-71. (Ten numer specjalny na temat Leirisa, redagowany przez Jean-Jacques'a Thomas jest najpełniejszym krytycznym wprowadzeniem do dzieła Leirisa w języku angielskim) Alfred Metraux, Recontre avec les ethnologues, „Critique” 195-196 (1963) s. 683 Philippe Lejeune, „Glossaire”, Sub-Stance 11-12 (1975) s. 127. Patrz jego Lire Leiris (Paris: 1975). Andre Masson, The unbridled line, w: André Masson, Dra­ wings (London: Thames and Hudson, strony nie numero­ wane); James Clifford, Person and myth: Marice Leenhardt In the Melanesian Word (Berkley: 1982); Leiris, Le Reali­ sms mythologique de Michel Butor, Brisées (Paris: 1966) s. 215-238: ... „cała historia zostaje usytuowana na planie mitycznym, nie zdradzając tego, co czuję - pokusę nazwać verisme (prawdziwy efekt), tak blisko jesteśmy przy ziemi” (s. 236, na temat Butora La Modification). Patrz szczególnie Leiris, Folklore et culture vivante, w: Ro­ bert Jaulin, red. Le livre Blanc de l’ethnocide en Amerique (Paris: 1973). Leiris, Frêle bruit (Paris: 1976) s. 287-288 Cytowane z Wieku męskiego przez Denisa Holliera, La Poesie jusqu a Z, w „L'Ire des vents”, specjalne wydanie poświęcone Leirisowi, 1981, s. 141-159 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3cc6cacac9276a74d194b895f9e8d2a.pdf 1e45df4643be041d4cab64710f896461 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:704 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:648 Title A name given to the resource Metal w kulturze przedkolumbijskiego Meksyku / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.157-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2 ANDRZEJ WOŻNIAK METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEGO MEKSYKU W licznych publikacjach, przeznaczonych dla szerokiego kręgu czy­ telników, a także w niektórych pracach naukowych spotkać można się ze stwierdzeniem, że w cywilizacjach przedkolumbijskiego Meksyku me­ tal nie posiadał żadnego praktycznego zastosowania i używany był głów­ nie do wyrobu ozdób. W wydanym w roku 1961 katalogu wystawy: „Skarby sztuki meksy­ kańskiej od czasów przedkolumbijskich do naszych dni", dyrektor w y ­ stawy, Ferdynando Gomboa, pisze: „Należy zaznaczyć, że cywilizacje prekolumbijskie [Meksyku — A. W.] używały metali wyłącznie do w y ­ robów złotniczych, nigdy nie wyrabiano z nich narzędzi, gdyż nie zna­ no metali twardych" . Opracowany przez kilkudziesięciu specjalistów z różnych dziedzin Dictionnaire archéologique des techniques poświęca metalurgii mezoamerykańskiej niewiele ponad pół strony. Po wzmiankach o najwcześ­ niejszych zabytkach metalowych z tego terenu, wymienieniu używanych metali i technik, następuje stwierdzenie, iż „mieszkańcy Mezoameryki w praktyce nie znali narzędzi metalowych, ale wytwarzali piękną biżu­ terię" . Podobnych opinii, chociaż nie zawsze tak kategorycznie wyra­ żanych, można by przytoczyć jeszcze wiele. Były one jeszcze bardziej powszechne w połowie lat czterdziestych, kiedy znany uczony meksy­ kański, prof. Alonso Caso, pisał w tomie omawiającym wkład Meksyku do kultury światowej: 1 2 „Bardzo często słyszy się ż y l i ,w epoce k a m i e n i a . ... co narzędzi z krzemienia. Obecnie k i e t w i e r d z e n i e jest n i e s ł u s z n e . tale i u ż y w a l i ich, lecz w ł a ś n i e 1 Skarby Warszawa 2 sztuki 1961, s. Dictionnaire zdanie, ż e I n d i a n i e M e k s y k u i ś r o d k o w e j Ameryki m a prawdopodobnie znaczyć, że u ż y w a l i w y ł ą c z n i e jednak m o ż e m y s t w i e r d z i ć z c a ł ą p e w n o ś c i ą , ż e ta­ Indianie ś r o d k o w o a m e r y k a ń s c y nie tylko znali me­ dlatego, ż e z n a l i j e tak dobrze, zostali podbici p r z e z meksykańskiej od czasów przedkolumbijskich do 20. archéologique des techniques, Paris 1963, s. 623. naszych dni, �158 A N D R Z E J WOŹNIAK E u r o p e j c z y k ó w , s z u k a j ą c y c h z ł o t a i s r e b r a , w k t ó r e t a k o b f i t o w a ł a Ameryka. Nie n a l e ż y j e d n a k s ą d z i ć , ż e m e t a l e b y ł y u ż y w a n e j e d y n i e rw f o r m i e b i ż u t e r i i i o z d ó b . Z metalu wyrabiano t a k ż e podstawowe narzędzia" . 3 Z czego wynikają tak poważne różnice zdań i która ze stron ma słuszność? Otóż, jak się wydaje, postawa strony negującej istnienie w Meksyku metalurgii użytkowej, a nie tylko złotnictwa, nie wynika bynajmniej z naukowo uzasadnionego przekonania o takim stanie rze­ czy, lecz z nieznajomości literatury przedmiotu, dosyć zresztą ubogiej i w wielu wypadkach mającej charakter przyczynkarski. Bibliografia prac specjalistycznych poświęconych metalurgii meksy­ kańskiej zawiera niewiele pozycji i jeszcze mniej nazwisk autorów. Po­ ważne studia nad t y m zagadnieniem zapoczątkowane zostały przez dwu uczonych francuskich H. Arsandaux i P. Riveta opublikowanym w ro­ ku 1921 w „Journal de la Société des Américanistes de Paris" artyku­ łem o metalurgii m e k s y k a ń s k i e j . W artykule tym oraz następnych pracach wysunięta została teza o powiązaniach ośrodków metalurgii me­ ksykańskiej z Ameryką Południową. Badając szereg wytworów meta­ lurgii meksykańskiej Arsandaux i Rivet zwrócili uwagę, że wiele z nich wykonanych zostało ze stopu w mniejszym lub większym stopniu przy­ pominającym brąz. Fakt ten, wraz z występowaniem w Meksyku pew­ nych technik nie znanych w metalurgii z terenu Kolumbii i Przesmyku Panamskiego, a rozpowszechnionych w Peru, nasunął im przypuszcze­ nie o kontaktach drogą morską między peruwiańskim ośrodkiem meta­ lurgii (zaznaczyć należy, że teza ta ma jeszcze obecnie swoich przeciw­ ników) . 4 5 Poza artykułami Arsandaux i Riveta oraz niewielką pracą M . H. Savilla o złotnictwie m e k s y k a ń s k i m przez cały okres międzywojenny literatura przedmiotu nie wzbogaciła się o żadne poważniejsze publika­ cje, jeśli nie liczyć raportów z badań archeologicznych (głównie la­ ta trzydzieste), zawierających m. in. opisy zabytków metalurgii i złot­ nictwa. W 1946 r. opublikowana została praca C. H. Aguilara o złotnictwie w prekortezjańskim M e k s y k u oraz monografia P. Rivieta i H. Arsan6 7 3 A . C a s o , Contribution de las culturas indígenas de Mexico a la cultura mun­ [w:] Mexico y la Cultura, M e x i c o 1946, s. 74. H . A r s a n d a u x , P. R i v e t , Contribution a l'étude de la métallurgie mexi­ caine, „ J o u r n a l de l a S o c i é t é des a m é r i c a n i s t e s de P a r i s " , t. 13: 1921. H . A r s a n d a u x , P. R i v e t , Nouvelle note sur la métallurgie mexicaine, „ L ' A n t h r o p o l o g i e " , t. 33.1923', s. 63-84. M . H . S a v i l l e , The goldsmiths art in ancient Mexico, N e w Y o r k 1920. dial, 4 5 6 7 C. H. A g u i l a r P i e d r a , A n t r o p o l ó g i c a " , t. 2:1946 n r 2. La orfebrería en el México precortesiano, „Acta �159 METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEJ 8 daux La métallurgie en Amérique précolombienne , stanowiąca podsu­ mowanie ćwierćwiekowego dorobku obu autorów w tej dziedzinie. W latach pięćdziesiątych i na początku sześćdziesiątych tematyka została podjęta przez uczonych amerykańskich S. K. Lothropa , D. T. Easby , D. M . Pendergasta . Zarówno Lothrop, opierający się na ana­ lizie przedmiotów metalowych z Chichen-Itza, jak Pendergast, którego praca poświęcona została typologii mezoamerykańskich zabytków meta­ lurgii, wystąpili przeciwko tezie Arsandaux i Riveta o powiązaniach metalurgii meksykańskiej i peruwiańskiej. Jednak już w parę lat póź­ niej Easby opierając się na nowych danych skłonny jest tezę tę z pew­ nymi poprawkami podtrzymać. W powyższym, bardzo pobieżnym przeglądzie literatury (do niektó­ rych pozycji powrócę jeszcze niżej) wymienione zostały jedynie prace najważniejsze, oparte na analizie większej ilości zabytków metalurgii meksykańskiej bądź też źródeł pisanych z okresu podboju Meksyku . Mimo iż poglądy autorów w stosunku do wielu zagadnień, a przede wszystkim genezy metalurgii meksykańskiej, są niekiedy krańcowo róż­ ne, to cele, jakie sobie stawiają, są w większości wypadków podobne: 1) wyjaśnienie genezy metalurgii meksykańskiej, 2) odtworzenie metod i technik, jakimi posługiwali się rzemieślnicy meksykańscy przy obrób­ ce metalu. Prócz wymienionej literatury specjalistycznej mamy oczywiście wiele publikacji (zarówno popularnych, jak i naukowych) dotyczących przedkolumbijskiegO' Meksyku, zawierających pewną ilość informacji o złotnictwie czy metalurgii w ogóle. Autorzy większości z nich opie9 10 11 1 2 13 8 Paris P. R i v e t , 1946. H. Arsandaux, La métallurgie en Amérique 9 précolombienne, S. K . L o t h r o p , Metals from Cenote of Sacrifice Chichen Itza, "Memoirs of t h e P e a b o d y M u s e u m of A r c h e o l o g y a n d E t h n o l o g y H a r v a r d sity", t. .10: 1992 n r 2. Yucatan, Univer­ 1 0 D. T . E a s b y , Ancient American goldsmiths, „ N a t u r a l History", t. 68(8): I960; t e n ż e , Sahagun y los orfebres precolombinos de Mexico, „ A n u a l e s del I n ­ stituto N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a " , 9(38): 195'5/195'7; t e n ż e , Two „South American" metal technique found recently in Western Mexico, „American Anti­ quity," t. 28: 1962 n r 1. 1 1 D. M . P e n d e r g a s t , Metal Artifacts c a n A n t i q u i t y , " t. 28: 1962 n r 4. E a s b y , Two „South American"... in Prehispanie Mesoamerica, „Ameri­ 1 2 1 3 Obszerną bibliografię prac na temat metalurgii w przedkolumbijskiej A m e r y c e z a w i e r a a r t y k u ł W. A . B a s z i ł o w a, Swjazi driewnich cywilizacji Nowogo Swieta, [w:] Archieologija Starogo i Nowogo Swieta, M o s k w a 1966. S z u k a j ą c z w i ą z k ó w m i ę d z y w i e l k i m i c y w i l i z a c j a m i obu A m e r y k a u t o r o m a w i a m . i n . p o g l ą d y n a g e n e z ę m e t a l u r g i i m e k s y k a ń s k i e j (s. 286-290). �160 A N D R Z E J WOŻNIAK rają się jednak przede wszystkim na pracach wcześniej wymienionych a u t o r ó w , takich jak Saville, Arsandaux i Rivet, Lothrop czy Aguilar. W paru słowach należy wspomnieć jeszcze o źródłach, na których opierają się autorzy prac o metalurgii meksykańskiej. Pierwszą ich ka­ tegorię stanowią przedmioty metalowe zgromadzone w kolekcjach mu­ zealnych i zbiorach prywatnych Ameryki i Europy. Pełną wartość nau­ kową posiadają przede wszystkim przedmioty pochodzące z nowszych, fachowo prowadzonych badań archeologicznych. Niestety duża część kolekcji, zwłaszcza starszych, posiada wiele eksponatów bez wystarcza­ jącej, a niekiedy żadnej dokumentacji. Odnosi 'się' to przede wszystkim do kolekcji prywatnych. Jeśli idzie o drugą kategorię źródeł, t j . źródła pisane i ikonograficz­ ne, to większą ilość wiadomości na temat metalurgii, ściślej zaś sztuki jubilerskiej, zawiera jedynie praca Bernardino de Sahagun, Historia general de las cosas de Nueva España, oraz tzw. Spis podatkowy Montezumy . Pozostałe źródła z okresu podboju, zarówno relacje Hiszpa­ nów, jak i kroniki indiańskie, zawierają jedynie niewielkie wzmianki na ten temat. 14 15 Mezoameryka późno w stosunku do innych rejonów strefy starożyt­ nych cywilizacji amerykańskich poznała sposoby produkcji i obróbkę m e t a l i . Najdawniejszy metalowy wyrób znaleziony w Mezoameryce to ułamek lanej figurki z tumbagi (Au + Cu), odnaleziony pod kamien­ ną stellą (datowana na 782 r. n.e.) w Copanie. Przedmiot ten jednak prawdopodobnie nie jest miejscowego pochodzenia. Tradycja mówi, że pierwszymi metalurgami Meksyku byli Toltekowie. W toku dotychczasowych prac wykopaliskowych w Tuła odkryto jedynie dwa miedziane topory . Więcej przedmiotów metalowych zna­ leziono we współczesnych tolteckim warstwach Monte Alban I V w Oaxaca. Tak więc początki metalurgii meksykańskiej nie sięgają wstecz poza wiek I X - X n.e. (ew. V I I I - X ) . le 17 1 4 S z e r z e j n i ż w p o z o s t a ł y c h o p r a c o w a n i a c h tego t y p u z a g a d n i e n i e roli m e t a l u w p r z e d l k o l u m b i j s k i m Meksyfcu p o t r a k t o w a n e z o s t a ł o p r z e z W . Krickeberga w p r a c y Altmexikanische Kuituren, B e r l i n 1956. 1 5 t Publikowane 2, B e r l i n 1890. 1 8 w: A. P e ñ a f i e l Monumentos del Arte P o g l ą d y n a temat genezy m e t a l u r g i i m e k s y k a ń s k i e j o c y t o w a n y w y ż e j a r t y k u ł B a s z i ł o w a , op. cit., s. 286-290. 1 7 Mexicano omawiano Antiguo, w oparciu G. C. V a i l l a n t , Aztekowie z Meksyku, W a r s z a w a 1965, s. 95. B a s z i ł o w pisze jedna'k, ż e w T u l a n i e z n a l e z i o n o ż a d n y c h p r z e d m i o t ó w m e t a l o w y c h . �IGI METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEJ W Mezoameryce istniały dwa ośrodki metalurgii. Pierwszy, to kilka rejonów na południe od doliny Meksyku, w których rozpowszechnione były liczne wspólne typy wyrobów metalowych i takie same sposoby obróbki metalu. Charakterystyczne jest t u szeroko rozpowszechnione użycie złota. Przeważającą większość przedmiotów metalowych stano­ wią ozdoby. Centrum, z którego pochodziła metalurgia tego ośrodka, była jak się obecnie wydaje -— południowa część terenów zamieszka­ nych przez Majów. Metal pojawia się tu w końcu I tysiąclecia n.e. Drugi ośrodek obejmował terytoria zachodnich stanów Meksyku, w pierwszym rzędzie stan Michoacan. Tutaj właśnie, jak się przypuszcza, znajdowa­ ło się metalurgiczne centrum całego zachodniego wybrzeża Meksyku. Własną metalurgię posiadały także kultury stanów zachodnich Colima i Jalisco. Podstawowym materiałem używanym przez miejscowych me­ talurgów była samorodna miedź. Wyrabiano z niej liczne przedmioty użytkowe i ozdoby. Problem powiązań tych centrów między sobą jest dosyć skompliko­ wany i nierozwiązany jeszcze ostatecznie — przede wszystkim ze wzglę­ du na słabe przebadanie kultury zachodniego Meksyku. Podobnie złożony i nie w pełni wyjaśniony jest problem wzajem­ nych stosunków między trzema podstawowymi ośrodkami metalurgii strefy starożytnych cywilizacji. Stwierdzić można, że najstarszy był peruwiański ośrodek metalurgiczny, nieco młodszy — kolumbijski. Czy jednak ośrodek kolumbijski powstał w rezultacie kontaktów miejscowej ludności z Peru, czy też samodzielnie — trudno obecnie dać jednoznaczną odpowiedź. Wyraźnie odmienny charakter każdego z tych ośrodków dowodzi jednak, że w każdym razie rozwijały się one samodzielnie, chociaż łączyły je jakieś kontakty. Strefą tych kontaktów było teryto­ rium Ekwadoru, którego północna część leżała w strefie ośrodka ko­ lumbijskiego. Tutaj w prowincji Esmeraldas znalezione zostały przed­ mioty metalowe podobne w stylu do wyrobów z Panamy. W tym czasie złote, srebrne i miedziane przedmioty pochodzące z późnej kultury nad­ brzeżnego Ekwadoru — Milagro, posiadają analogie w przedmiotach metalowych Chimu i Peru. Najsłabiej dotychczas wyjaśnione wydaje się pojawienie metalu w Mezoameryce. Problem ten wywołuje najbardziej przeciwstawne przypuszczenia. Komplikuje się on t y m bardziej, że takie cechy, jak wytwarzanie brązu, używanie srebra, znane są w Peru i Meksyku, pod­ czas gdy w ośrodku kolumbijskim nie zostały stwierdzone. P. Rivet przypuszcza, że metalurgia meksykańska powstała jako rezultat nagłego przeniesienia do Meksyku peruwiańskich metod obróbki m e t a l i , wzbo18 1 1 Arsandaux, Rivet, Nouvelle 11 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 note... �162 A N D R Z E J WOŻNIAK gaconych o wynalazki kolumbijskie. Przeniknięcie ich do Meksyku na­ stąpiło drogą morską z pominięciem terytorium Kolumbii i Przesmyku Panamskiego. Przeciwstawny punkt widzenia, reprezentowany przez Aguilara i Lothropa , bazuje na dużej ilości przedmiotów produkcji kolumbijsko-panamskiej, znalezionych w Meksyku (znaleziska z tzw. „studni ofiar" w Chichen-Itza, a także ze stanów Hidalgo, Oaxaca i nawet tery­ torium Tarasków). D. M . Pendergast w pracy poświęconej typologii mezoamerykańskich przedmiotów metalowych, dowodzi istnienia związków pomiędzy południowomajowskim centrum metalurgii a kulturami centralnej Ameryki. Tak więc wolno przypuszczać, że metalurgia kultur Przesmyku Panam­ skiego wywarła znaczny wpływ na rzemiosło plemion Maja i środko­ wego Meksyku. Nie można jednak w pełni odrzucić możliwości związków między metalurgią meksykańską a peruwiańską. Pewne nowe dane do tego zagadnienia zawiera opublikowany niedawno artykuł D. T. Easby , dotyczący techniki wyrobów złotych z taraskańskiego grobu w Uruapanie (stan Michoacan). Easby zwraca uwagę na podobieństwa w sztuce j u b i ­ lerskiej zachodniego Meksyku z jednej strony a Peru i Ekwadoru z dru­ giej. 19 20 * Wiadomości o organizacji rzemiosła w przedkolumbijskim Meksyku odnoszą się głównie do miast azteckich, a przede wszystkim Tenochtitlanu. W dosyć zróżnicowanym już w okresie podboju społeczeństwie az­ teckim, rzemieślnicy (tolteca), między nimi również i ci, którzy trudnili się obróbką metali, zajmowali pozycję wyższą wprawdzie od chłopów (macehualtin), niższą jednak od warstwy kupców (pochteca). Wśród licznych korporacji zrzeszających rzemieślników różnych specjalności istniały także korporacje jubilerów i odlewników miedzi. Jubilerzy z kolei w za­ leżności od technik, jakie stosowali, dzielili się na dwie kategorie: jedni z nich obrabiali złoto przez kucie na zimno lub gorąco, przetwarzając je w cienkie jak papier płaty, drudzy zaś, uważani za właściwych m i ­ strzów sztuki złotniczej, stosowali głównie technikę odlewniczą i inne pokrewne. Pisząc o azteckich jubilerach, których wyroby podziwiali najwięksi złotnicy Hiszpanii, Barnal Diaz del Castillo wspomina, że „naj­ liczniejsi i najlepsi zamieszkiwali miasto Escapuzalco o milę od Meksy­ k u " , chociaż nie brakowało ich i w samym Tenochtittlanie. Jubilerzy, 21 1 9 A g u i l a r Piedra, La orfebreria...; E a s b y , Two „South American"... B. D i a z del C a s t i l l o , . Pamiętnik historia podboju Nowej Hiszpanii, Warszawa Lothrop, Metals from Cenote... czyli prawdziwa 2 0 2 1 żołnierza Korteza, 1962, s. 236. �163 METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEJ szlifierze szlachetnych kamieni i inni rzemieślnicy wytwarzający przed­ mioty zbytku pracowali przede wszystkim na potrzeby Montezumy i jego dworu, co jednak nie wiązało się, jak już wspomniano wyżej, z bardziej uprzywilejowaną pozycją w społeczeństwie. Jeżeli coś wyróż­ niało ich w społeczności azteckiej, to, jak pisze Soustelle, jedynie pewien nimb obcości i egzotyki. Mimo że, podobnie jak innych rzemieślników nazywano ich tolteca, to w oczach Azteków zwyczaje upodabniały ich raczej do innych ludów, jeszcze bardziej odległych i egzotycznych. Ich bóg Xipetotec „który był bogiem ludzi z wybrzeża, prawdziwie bogiem z Tzapotlan", dzierżył w rękach niewielką tarczę ze złota „tak jak ci ludzie z wybrzeża" . Bogowi temu oddawano cześć w świątyni zwanej Yopico, t j . „świątynia Yopi". Yopi była to nazwa ludu, który zamieszki­ wał w części niepodległego władzy Azteków terytorium na wybrzeżu Oceanu, między Meksykiem a Mixtekami. Nazywano ich także „Tlappaneca — malowani ludzie". O stosunkowo wysokim, w porównaniu z innymi terenami Mezoameryki, stopniu rozwoju sztuki złotniczej i me­ talurgii w ogóle w zachodnim Meksyku świadczą m. in. dane archeolo­ giczne. Stamtąd więc prawdopodobnie przynieśli owi Yopi wraz z przy­ odzianym w złoty płaszcz bogiem Xipe Totec, swoje u m i e j ę t n o ś c i . Na temat samej organizacji korporacji rzemieślniczych niewiele wia­ domo. Z relacji informatorów Sahaguna można wnioskować, że istniał podział na majstrów i uczniów (czy też czeladników). Uczniowie zdo­ bywali umiejętności zawodowe, wykonując początkowo mniej skompli­ kowane prace. Podstawowym surowcem produkcji jubilerskiej było złoto. Bardzo rzadko używano srebra, które było w Meksyku metalem rzadkim, zna­ nym tylko w postaci samorodnej. Złoto, stanowiące jedną z form danin, jakie Aztecy otrzymywali od podbitych plemion, pochodziło przede wszystkim z miast doliny Oaxaca (np. Mictlan, Etlan, Camotlan, Teocuitlan — sama zresztą nazwa tego ostatniego oznacza „miejsce złota") oraz z wybrzeża Zatoki Meksykańskiej, z terytorium obecnego stanu Vera Cruz. Złoto dostarczano w formie gotowych wyrobów jubilerskich, w postaci piasku (lub ziaren) transportowanego w naczyniach z tykwy i rurkach z trzciny. Surowiec ten szedł oczywiście w ręce jubilerów Tenochtitlanu i Azcapotzalco. Złotnicy meksykańscy stosowali przy obróbce złota następujące techniki: odlewanie, kucie, inkrustację i prawdopodobnie lutowanie. Techniką, w której osiągnęli największe mistrzostwo było odlewanie 22 23 2 2 J . S o u s t e l l e , La vie quotidienne espagnole, P a r i s 1955, s. 94. S o u s t e l l e , op. cit., s. 95. 2 3 des Aztèques a la veille de la conquête �164 ANDRZEJ WOZNIAK 2i metodą „traconego wosku". Dzięki Sahagunowi , którego informato­ rami byli prawdopodobnie mieszkańcy Azcapotzalco, sposób produkcji złotych przedmiotów przy użyciu tej metody oraz stosowane przy tym narzędzia znamy stosunkowo dobrze. Ponieważ opis metody ujęty w 54 punkty na k i l k u stronach druku zawiera sporo powtórzeń (nie chodzi bynajmniej o powtórzenia charakterystyczne dla prozy azteckiej) i nie­ jasności, przytaczam go jedynie w obszernym skrócie: „1. T u t a j o p o w i a d a s i ę o p r a c y j u b i l e r ó w : t y c h , k t ó r z y r o b i ą m o d e l p r z y pomocy w ę g l a drzewnego i w o s k u , n a k ł a d a j ą c n a ń rysunek i w ten s p o s ó b o d l e w a j ą złoto i srebro. 2. Z a c z y n a j ą s w o j ą p r a c ę iw s p o s ó b n a s t ę p u j ą c y : d r z e w n y , k t ó r y drobno m i e l ą . najpierw majster daje im węgiel 3. A k i e d y z m i e l ą , d o d a j ą [tu] t r o c h ę gliny, t ł u s t e j z i e m i , z k t ó r e j w y r a b i a s i ę g a r n k i , m i e s z a j ą w ę g i e l z g l i n ą , m i e s z a j ą i w y r a b i a j ą tak, ż e te d w i e s u b s t a n c j e stanowią jedną spoistą i zwartą masę. 4. I k i e d y m a s a jest j u ż p r z y g o t o w a n a , n a d a j ą j e j f o r m y c i e n k i c h d y s k ó w , k t ó r e w y s t a w i a j ą n a słońce. W taki sam s p o s ó b f o r m u j ą kilka d y s k ó w z samej tylko gli­ ny i w y s t a w i a j ą n a s ł o ń c e . 5. R z e c z y te s u s z ą s i ę w c i ą g u d w u d n i n a s ł o ń c u i s t a j ą s i ę t w a r d e j a k k a m i e ń . 6. K i e d y w ę g i e l [tzn. m i e s z a n k a z w ę g l a i g l i n y — A . W.] dobrze p r z e s c h n i e i s t a n i e s i ę bardzo t w a r d y , t n ą go, w y c i n a j ą go w t e d y p r z y p o m o c y miedzianego skrobacza. 7. T o co zostaje w y c i ę t e , p o w i n n o b y ć podobne do o r y g i n a ł u i p o w i n n o m i e ć ż y ­ cie, dlatego ż e , j a k i m by n i e b y ł p r z e d m i o t , k t ó r y c h c ą z r o b i ć , m o d e l p o w s t a j ą c y z tego, p o w i n i e n b y ć podobny do o r y g i n a ł u i m i e ć ż y c i e . 8. N a p r z y k ł a d ( j e ś l i c h c ą p r z e d s t a w i ć ] H u a s t d k a , m i e s z k a j ą c e g o w s ą s i e d n i m k r a ­ j u , z jego w i e l k ą oizdobą w n o z d r z a c h , p r z e k ł u w a j ą c ą jego c h r z ą s t k ę n o s o w ą [albo] ze s t r z a ł ą p r z e c h o d z ą c ą w p o p r z e k t w a r z y i z c i a ł e m t a t u o w a n y m w w ę ż o w a t e r y ­ sunki z obsydianowymi ostrzami, n a d a j ą w ę g l o w e j mieszance taki w y g l ą d , w y c i ­ n a j ą go i p o k r y w a j ą w s p o m n i a n y m i w y ż e j r y s u n k a m i . 9. D o k ł a d n i e o g l ą d a j ą to s t w o r z e n i e , k t ó r e c h c ą p r z e d s t a w i o n a jego istota i w y g l ą d z e w n ę t r z n y " . przedstawić, jak powinna być [ n r 10-13 z a w i e r a j ą podobne opisy s p o r z ą d z a n i a m o d e l u ż ó ł w i a , p t a k a , k r a b a , r y b y , jaszczurki]. 14. J a k i e by n i e b y ł o z w i e r z ę , k t ó r e c h c ą p r z e d s t a w i ć ono [zawsze] jest w y c i n a n e z w ę g l a w ten s p o s ó b . 15. A l b o j e ś l i c h c ą s p o r z ą d z i ć z ł o t y n a s z y j n i k o b s y p a n y d r o g o c e n n y m i k a m i e n i a ­ m i z a o p a t r z o n y od d o ł u w d z w o n e c z e k i ozdobiony r e l i e f a m i i r y s u n k a m i k w i a t ó w . 16. K i e d y 2 4 węglowa masa jest już przygotowana, opatrzona r y s u n k a m i i wycięta, P r z y t o c z o n y p o n i ż e j opis pochodzi z d z i e ł a B e r n a r d i n o de S a h a g u n, H i s t o ­ r i a general de las Cosas de la Nueva E s p a ñ a , teíkst a z t e c k i , w y d . w : E . S e l e r , Fray Bernardino de Sahagun, S t u t t g a r t 1927, s. 369-373. T ł u m a c z e n i e p o l s k i e z p r z e ­ k ł a d u r o s y j s k i e g o K . W . K i n ż a ł o w a z a w a r t e g o w a r t y k u l e pt. -Astiefcsfcoje zolotoje nagrudnoje ukraszeniye, „ S b o r n i k M u z i e j a A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , " t. 19: 1960, s. 212-214. S z c z e g ó ł o w ą a n a l i z ę o p i s a n e j p r z e z S a h a g u n a t e c h n i k i „ t r a c o ­ nego w o s k u " s t a n o w i p r a c a D . T . E a s b y , Sahagun y las orfebres precolombinas de Mexico, „ A n a l e s del Instituto N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a , " t. 9:1955, s. 85-116. �165 METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEJ gotują wosk i m i e s z a j ą go z b i a ł y m copalem, dzięki czemu staje s i ę on b a r d z i e j spoisty. 17. W t e d y o c z y s z c z a j ą go p r z y pomocy f i l t r a , ż e b y u s u n ą ć n i e c z y s t o ś c i w o s k u , b r u d i glinę z nim zmieszaną. 18. K i e d y w o s k jest p r z y g o t o w a n y , r o b i ą go c i e n k i m n a p ł a s k i m k a m i e n i u i r o z w a ł k o w u j ą go za p o m o c ą r ę c z n e g o d r e w n i a n e g o w a ł k a " . [p. 19 — p o w t ó r z e n i e p. 18]. 20. K i e d y w o s k s t a j e s i ę ( z u p e ł n i e c i e n k i , n a p o d o b i e ń s t w o p a j ę c z y n y i w e w s z y ­ s t k i c h m i e j s c a c h m a j e d n a k o w ą g r u b o ś ć , n a k ł a d a j ą go n a w y c i ę t y w ę g i e l i d o ­ kładnie owijają woskiem, [p. 21 i 2E — p o w t ó r z e n i e p. 20]. 23. W o s k n a k ł a d a n y j e s t z a p o m o c ą k a w a ł e c z k a d r z e w a . 24. I k i e d y w s z y s t k o j u ż z o s t a ł o z r o b i o n e w s p o s ó b w y ż e j o p i s a n y i w o s k n a ł o ż o n y n a wszystkie części w ę g l a , n a n o s z ą , n a k ł a d a j ą r o z t ł u c z o n y n a proszek w ę g i e l n a powierzchnię wosku. 25. M i e l ą bardzo drobno w ę g l o w y p r o s z e k i n a k ł a d a j ą d o s y ć g r u b ą w a r s t w ę n a woskową powierzchnię. 26. I k i e d y w s z y s t k o jest p r z y g o t o w a n e w ten s p o s ó b , n a k ł a d a j ą n a to d r u g ą otocz­ k ę : w ' k s z t a ł c i e m u s z l i , k t ó r a o t a c z a m o d e l i z a k r y w a go. 28. T a m u s z l a jest t a k ż e z r o b i o n a z w ę g l a m i e s z a n e g o z g l i n ą , a l e n i e drobno z m i e ­ lonego, l e c z g r u b o r o z t ł u o z o n e g o . 29. K i e d y m o d e l jest j u ż z a m k n i ę t y i otoczony m u s z l ą , z o s t a w i a j ą go, aby s e c h ł przez d w a dni. 30. W t e d y u m i e s z c z a j ą [na n i m ] r o w e k , k t ó r y r o b i s i ę t a k ż e z w o s k u . 31. S ł u ż y on z a k a n a ł , p r z e z k t ó r y w l e w a j ą roztopione z ł o t o . 32. W t e d y s t a w i a j ą n a z i e m i t y g i e l do topienia, k t ó r y t a k ż e z r o b i o n y j e s t z i gliny. węgla 33. T u u m i e s z c z a s i ę t a k ż e w ę g i e l [tj. f o r m ę z w ę g l a i g l i n y — A . W . ] . 34. T u t a j w ł a ś n i e z ł o t o topi się, s t a j e s i ę r z a d k i e , d o s t a j e s i ę do ż ł o b k a , p r z e c h o d z i przezeń, s p ł y w a w d ó ł i rozprzestrzenia s i ę tam [okrążając model]. 35. I k i e d y ono r o z t o p i ł o s i ę i d o s t a ł o do f o r m y i k i e d y n a p r z y k ł a d w y k o n a l i n a ­ s z y j n i k l u b j a k i k o l w i e k iz w i e l u p r z e d m i o t ó w w y m i e n i o n y c h w t y m r o z d z i a l e , p o ­ l e r u j ą go p r z y p o m o c y grubego p i a s k u . 36. A k i e d y p o l e r o w a n i e s k o ń a z o n e , u m i e s z c z a j ą go z ałunem." [p. 37 j a k w p. 36]. 38. P ó ź n i e j k ł a d ą go w o g i e ń i t a m go n a g r z e w a j ą . [odlany przedmiot] w kąpieli 39. I k i e d y w y j m u j e s i ę go z ognia, k ą p i ą go po r a z d r u g i i s m a r u j ą ( t a k z w a ­ n y m ] z ł o t y m .smarem, k t ó r y robi s i ę z b r u d n e j z i e m i 'zmieszanej z n i e w i e l k ą i l o ś c i ą soli. D z i ę k i t e m u z ł o t o s t a j e s i ę p i ę k n e i b a r d z o ż ó ł t e . " Kilka dalszych punktów zawiera jeszcze krótkie wzmianki o takich technikach, jak kucie, lutowanie, o podziale jubilerów na kategorie w zależności od stosowanych technik oraz o zmianach, jakie zaszły w rzemiośle jubilerskim po podboju hiszpańskim. Jeśli idzie o wyroby złotnicze, to wydaje m i się, że nie ma potrzeby dokładnego ich w y l i ­ czania. Oprócz przedmiotów wymienionych w opisie Sahaguna, do naj­ częściej spotykanych ozdób należały: kolczyki, naszyjniki, pierścienie, dzwonki, różnego rodzaju wisiorki, pektorały, spinki itp. �166 ANDRZEJ WOZNIAK Nieporównanie mniej wiemy o rzemieślnikach wyrabiających przed­ mioty użytkowe. Jak już wspomniano, w Tenochtitlanie istniała obok korporacji jubilerów podobna zrzeszająca odlewników miedzi (miedź i cyna występowały najobficiej w prowincji Chinantecas). Wiadomo, że prócz techniki odlewu stosowali oni również i inne, którymi posługiwali się złotnicy, a więc kucie na zimno i na gorąco, być może lutowanie, a także wytłaczanie i pozłacanie. Poza narzędziami używanymi przy odlewaniu a opisanymi przez informatorów Sahaguna, stosowanymi najprawdopodobniej również przez odlewników miedzi, o narzędziach używanych w wypadku innych technik nic prawie nie wiemy. Diego de Landa pisze, że rzemieślnicy Majów „ostrza toporków wykonywali uderzeniami kamienia, ponieważ metal był miękki" . Ów miękki metal to prawdopodobnie występujący niekiedy w znaleziskach na Jukatanie stop złota z ołowiem, a kamień, którym wykonano ostrza — rodzaj młota kamiennego. Skoro jesteśmy już przy stopach metali warto podkreślić, że meta­ lurgia przedkolumbijskiego_ Meksyku znała ich kilka. Znane mieszkań­ com Meksyku metale, t j . złoto, ołów, miedź, cynę i srebro, łączono w stopy w wielu wypadkach nie znane w Europie: np. miedź z ołowiem, złoto z miedzią (Au + Cu + Ag jako zanieczyszczenie, tzw. tumbaga). Stop miedzi z ołowiem posiada właściwości podobne do brązu, ale znano również brąz właściwy, t j . stop miedzi z cyną (Cu + Sn). Sprawa zna­ jomości brązu w przedkolumbijskim Meksyku długo wywoływała wśród amerykanistów spory. Jedni twierdzili, że był on w ogóle nie znany, inni zaś, że odnalezione przedmioty z metalu o cechach brązu są w y n i ­ kiem dość przypadkowych połączeń metali, a być może nawet natural­ nych zanieczyszczeń. Tego rodzaju opinie można spotkać jeszcze w sto­ sunkowo niedawnych publikacjach, chociaż prace Arsandaux i Riveta z lat dwudziestych w sposób przekonujący udowadniają, że brąz w Me­ ksyku był znany i że nie był stopem przypadkowym. Wśród 106 prze­ badanych przez nich przedmiotów metalowych 36 (tj. 34%) zawierało mniejsze lub większe domieszki cyny. W paru przedmiotach, które pod­ dano dokładniejszej analizie chemicznej, ilość cyny wynosiła 6,2-7,2% , podczas gdy np. w brązach greckich badanych przez Phillipsa (przełom I I i I tys. p. n. e.) ilość cyny i innych domieszek waha się w granicach od ułamka procenta do 9,5'Yo . 25 26 27 2 5 1955, Diego de L a n d a , Soobszczenie s. 156, " A r s a n d a u x , R i v e t , Nouvelle 2 7 o Helach w Jukatanie, Moskwa-Leningrad note... s. 69. G . B . P h i l l i p s , The composition of some ancient bronze in the dawn of the art of metallurgy, „ A m e r i c a n Anthropologist", t. 24:1922 n r 2, s. 129-143, z a ­ b y t k i n r 6-10. �METAL W KULTURZE 167 PRZEDKOLUMBIJSKIEJ Dodatkowym argumentem, że brązy meksykańskie nie są stopem przypadkowym, jest fakt, że żadna z tzw. siekier — monet (miedziane siekiery używano wyłącznie jako środek wymiany, zastępujący pienią­ dze) nie zawierała domieszek cyny, podczas gdy 68,7% prawdziwych, tj. przeznaczonych do użytku siekier taką domieszkę cyny zawiera (Cii + Sn lub niekiedy Cu + Pb). Najpełniejsze zestawienie przedmiotów metalowych używanych w przedkolumbijskim Meksyku daje A. Caso w cytowanej już pracy . Są to przedmioty pochodzące z wykopalisk archeologicznych, znajdu­ jące się w kolekcjach muzealnych lub poświadczone przez kroniki z okresu podboju albo wkrótce po nim. Spis ten posiada jednak pewne mankamenty: autor wyliczając owe przedmioty nie podaje, z jakiego metalu zostały wykonane, nie wymienia też źródła (zabytki czy źródła pisane) poświadczającego używanie tego czy innego przedmiotu przez mieszkańców przedkolumbijskiego Meksyku. Ponieważ, jak już wspom­ niano, literatura dotycząca metalurgii meksykańskiej jest dosyć uboga, a niektóre z wydawnictw (szczególnie np. katalogi muzeów a m e r y k a ń ­ skich), trudno dostępne, braki te uzupełnione zostały jedynie częściowo. N a r z ę d z i a i p r z e d m i o t y u ż y t k o w e — miedziane ostrza coas do obróbki z i e m i , miedziane i brązowe topory, siekiery, ciosły i dłuta służące do obróbki drzewa i kamienia , miedziane półksiężycowate noże do obróbki drzewa, używane także jako środek płatniczy , miedziane igły, szpilki, szydła, haczyki rybackie , szczypce do depilacji oraz spinki z metali szlachetnych , złote podeszwy u sandałów dostoj­ ników azteckich , złote maski, trzonki do wachlarzy itp. B r o ń , s p r z ę t w o j e n n y — miedziane h e ł m y , toporki mie­ dziane i brązowe, miedziane ostrza oszczepów, złote ł u k i i tarcze z herbami. Złoto w szypułkach piór, miedziane siekiery i noże stanowiły również środek płatniczy obok jadeitu i ziaren kakao (pisze o t y m Bernal Diaz i inni kronikarze hiszpańscy). Metale, a raczej tlenki me­ tali, używane były również w garncarstwie, np. naczynia z Jukatanu, 28 29 30 31 32 33 34 35 3 6 2 8 Caso, 2 9 Np. z n a l e z i s k o ze s t a n u C o l L m a — por. K r i c k e b e r g , Diego de L a n d a , op. cit., s. 156, B e r n a i D i a z d e l 3 0 s. op. cit., 74-75. op. cit., s. Castillo, 509. op. cit., 259. 3 1 Vaillant, 3 2 K r i ck e b 1 3 A r s a n d a u x , R i v e t , Nouvelle note..., s. 63. B e r n a i D i a z d e l C a s t i l l o , op. cit., s. 226. 3 4 3 5 3 6 Vaillant op. cit., er g, op. (op. cit., s. 171. cit., s. 136. s. 96) p o w o ł u j ą c s i ę n a Ixtilixochitla. B e r n a i D i a z del C a s t i l l o , op. cit., s. 90, p r z y p u s z c z a ć j e d n a k n a l e ż y , ż e ó w złoty ł u k w y m i e n i a n y przez Bernala Diaza w ś r ó d i n n y c h d a r ó w Montezumy b y ł j e d y n i e o z d o b ą , a nie b r o n i ą n a d a j ą c ą s i ę do u ż y t k u . �168 ANDRZEJ WOZNIAK zwane plumbate, posiadały szklistą polewę, zawierającą domieszkę że­ laza i aluminium (a raczej tlenków tych metali) . Domieszkę ołowiu zawierało również kilka naczyń z Jukatanu eksponowanych na wysta­ wie sztuki m e k s y k a ń s k i e j . Nie wymieniam tu biżuterii i licznych ozdób z metali szlachetnych (rzadziej z miedzi), ponieważ rzeczy te są stosunkowo dobrze znane, a poza tym o wielu z nich pisze Sahagun w przytaczanym wyżej tekście. Pewnym świadectwem rozpowszechnienia wyrobów metalowych mogą być opisywane przez kronikarzy hiszpańskich targi w miastach meksykańskich . W opisach tych znajdujemy wzmianki świadczące, że na targowiskach, których bogactwo zdumiewało Hiszpanów, można było nabyć również przedmioty metalowe — zarówno ozdoby, jak i narzę­ dzia. Narzędzi miedzianych i brązowych kronikarze wymieniają nie­ wiele, ale wiadomo przecież, że interesowało ich przede wszystkim złoto. Można sobie wyobrazić wściekłość Hiszpanów, kiedy podczas jednej z rozpoznawczych wypraw Grijalvy zakupili na targu jednego z miast na wybrzeżu Zatoki Meksykańskiej większą ilość toporków, które wydawały im się złote, następnie zaś okazało się, że są one mie­ dziane, z cienką jedynie warstwą pozłoty . Przytoczone tu wiadomości nie pozwalają oczywiście na wniosko­ wanie o stopniu rozpowszechnienia wśród ludów przedkolumbijskiego Meksyku metalowych narzędzi i innych przedmiotów użytkowych. Sto­ sunkowo krótki okres rozwoju metalurgii meksykańskiej, ilość znalezisk archeologicznych wskazują, że ludność terenów nie leżących w bezpo­ średnim zasięgu oddziaływania większych ośrodków metalurgii użytko­ wej w okresie podboju posiadała jeszcze w swoim inwentarzu stosun­ kowo niezbyt dużą ilość metalowych przedmiotów użytkowych. Jedynie na obszarze zachodniego Meksyku znaleziono większą ich ilość. Był to teren oddziaływania silnego metalurgicznego ośrodka mixteckiego, nie­ dostatecznie jednak jeszcze zbadany pod względem archeologicznym. Na przeszkodzie większemu upowszechnieniu wyrobów metalowych nie stał bynajmniej w Meksyku brak umiejętności technicznych czy surowców. Wydaje się, że poziom rozwoju społeczno-gospodarczego l u ­ dów Mezoameryki nie stwarzał jeszcze konieczności stosowania narzędzi metalowych na szeroką skalę. Narzędzia te w okresie podboju współ­ istniały jeszcze z tradycyjnymi kamiennymi i obsydian owymi. Szcze­ gólnie ten ostatni surowiec, twardy, a jednocześnie niezbyt trudny do 37 38 39 40 3 7 M. L e h m a n n , Les céramiques précolombiennes, Skarby sztuki meksykańskiej..., s. 127-128. B e r n a i D i a z del C a s t i l l o , op. cit., s. 240. •"> K r i c k e b e r g , op. cit., s. 135. 3 8 3 0 Paris 1959, s. 5-6. �METAL W KULTURZE PRZEDKOLUMBIJSKIEJ 169 obróbki, nadający się świetnie do wyrobu wielu narzędzi, stanowił dla metalu silną konkurencję. Rozpatrując kwestię rozpowszechnienia metalu wśród ludów przedkolumbijskiego Meksyku dodać należy, że ich zaplecze techniczne nie stało w żadnej sprzeczności (jak to się niekiedy twierdziło), z ogólnym poziomem rozwoju gospodarczego. Inwentarz przedmiotów metalowych używanych przez ludność Egiptu pierwszych piramid, a nawet epoki Ramessydów, nie był o wiele bogatszy, a rozwój metalurgii niewątpliwie wolniejszy niż w M e k s y k u . Nie stanowiło to jednak, jak wiadomo, przeszkody dla rozwoju cywilizacji egipskiej. 41 Andrzej Woźniak METAL IN PRECOLUMBIAN MEXICO CULTURES S u m m a r y I n m a n y p o p u l a r publications, a n d i n s o m e s c h o l a r l y papers as w e l l , a n o p i ­ nion c a n be f o u n d that i n p r e c o l u m b i a n M e x i c o t h e r e w a s v i r t u a l l y no h a r d w a r e , a n d m e t a l w a s u s e d only for o r n a m e n t s . S u c h opinion is h a r d l y j u s t i f i e d ; h o w e ­ ver, it must be admitted t h a t l i t e r a t u r e on_ this s u b j e c t is scanty a n d often m e r e l y contributory. T h e r e v i e w of w o r k s on M e x i c a n m e t a l l u r g y h e r e p r e s e n t e d shows that for a long t i m e the o n l y s e r i o u s p a p e r s on t h e s u b j e c t h a v e b e e n w o r k s by P . R i v e t a n d H . A r s a n d a u x , t h o u g h investigations started i n t h e e a r l y n i n e t e e n -twenties. O n l y about ten y e a r s ago the p r o b l e m of p r e c o l u m b i a n M e x i c a n m e t a l ­ l u r g y w a s t a k e n up by a n u m b e r of students, m o s t l y A m e r i c a n . R e c e n t r e s e a r ­ ches, m a i n l y archeological, no longer a l l o w to doubt i n the e x i s t e n c e of p r e c o l u m ­ bian h a r d w a r e , though t h e origin of M e x i c a n m e t a l l u r g y i n g e n e r a l is s t i l l c o n ­ troversial. W r i t t e n , icnograiphic, a n d ardheological s o u r c e s r e v e a l t h a t m e t a l w o r k e r s i n o l d Mexico, had been o r g a n i z e d i n corporations of goldsmiths a n d of c o p p e r founders, h a d e m p l o y e d v a r i o u s techniques, a n d k n e w m a n y alloys, w i t h b r o n z e a m o n g them. A l l this, together w i t h t h e m a t e r i a l e v i d e n c e of 20 m e t a l objects l i s t e d i n t h i s paper, seems to p r o v e that it h a d not been the l a a k of t e c h n i c a l s k i l l s o r of ores, 4 1 P i e r w s z e ś l a d y u ż y w a n i a m e t a l u w E g i p c i e ( m i e d ź ) p o c h o d z ą z wczesnego okresu predynastycznego (ok. 6000-3300 p.n.e.). Z a s t o s o w a n i e jego b y ł o jeszcze w t y m okresie d o s y ć ograniczone — o g r o m n ą w i ę k s z o ś ć n a r z ę d z i i p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h w y r a b i a n o z k a m i e n i a (np. k u l t u r a B a d a r i ) . W y r o b y m i e d z i a n e r o z ­ p o w s z e c h n i ł y s i ę za p a n o w a n i a I d y n a s t i i (ok. 3100-2890 p.n.e.), a b r ą z p o j a w i ł s i ę w okresie Ś r e d n i e g o P a ń s t w a (ok. 2)133-1786 p.n.e.). Z o k r e s e m t z w . N o w e g o P a ń ­ s t w a (ok. 1576—1805 p.n.e.) w i ą ż e s i ę r o z k w i t m e t a l u r g i i , k t ó r y d o p r o w a d z i ł w E p o ­ ce P ó ź n e j (od ok, 1085 p.n.e.) do ostatecznego z a n i k u n a r z ę d z i k a m i e n n y c h . W t e d y t a k ż e zaczyna s i ę r o z p o w s z e c h n i a ć żelazo. T a k w i ę c r o z w ó j metalurgii egipskiej b y ł bardzo p o w o l n y i c h a r a k t e r y z o w a ł s i ę d ł u g o t r w a ł y m w y s t ę p o w a n i e m obok n a ­ rzędzi metalowych r ó w n i e ż i kamiennych. �170 A N D R Z E J WOŹNIAK that h i n d e r e d the s p r e a d of h a r d w a r e i n M e x i c o . I t w a s r a t h e r the g e n e r a l l e v e l of s o c i a l a n d economic development of M i d d l e A m e r i c a n c o m m u n i t i e s , that h a d not m a d e t h e w i d e s p r e a d u s e of m e t a l u t e n s i l s n e c e s s a r y by t h e n . D u r i n g the con­ quest, m e t a l tools s t i l l coexisted w i t h stone ones, a n d t h e strongest r i v a l of m e ­ t a l w a s obsidian. F o r c o m p a r i s o n it c a n be added that t h e i n v e n t o r y of h a r d w a r e used i n E g y p t d u r i n g the R a m a s s i d s reign w a s not m u c h longer, a n d t h e d e v e l o p m e n t of the E g y p t i a n m e t a l l u r g y w a s r a t h e r s l o w e r t h a n i n M e x i c o , but s t i l l the E g y p t i a n c i ­ v i l i z a t i o n w a s by t h e n i n f u l l bloom. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/84e684cfb24b85e4acb819f7c7f05043.jpg cf116277c49f7586b3cf2f0de3216132 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Metalowa spinka góralska / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource strój regionalny ; odzież męska ; biżuteria ; metaloplastyka ludowa ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia spinkę do stroju męskiego Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_R.1.E.5_01 Bieszczady biżuteria Brzegi Górne dawniej Berehy Górne elementy odzieży metaloplastyka ludowa odzież odzież męska okolice Ustrzyk Dolnych spinki strój strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/575d4f4f661973719ecd5be6b15bc375.jpg 24ad884dc8200a30de9d7219ad4fca51 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Metalowe krzyże na cmentarzu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipusz (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; cmentarz ; metaloplastyka ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia rząd metalowych krzyży na cmentarzu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.12.I_G.4.11.2_01 cmentarz grób Kaszuby krzyż metalowy krzyże metalowe Lipusz metaloplastyka okolice Kościerzyny religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24fb449d1295aff52e4f914ac5341351.jpg 29a10da8d8188185644cbe9457258e8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Metalowy krzyż nagrobny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Burzyn (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; cmentarz ; metaloplastyka ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia krzyż nagrobny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.16.XIV_B.1.4.1_01 Burzyn cmentarz grób krzyż okolice Łomży religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3db2c633870d6a26088a2a24b497b59.jpg 9e48e29a34622586fa9a4a17755c2bc7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Metalowy pas męski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource strój regionalny ; metaloplastyka ; elementy odzieży ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia metalowe ozdoby pasa męskiego Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.8.6_01 elementy odzieży Lipnica Wielka odzież odzież męska okolice Nowego Targu pas pas skórzany strój strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17744931e9653b73c9a771fe4ad249c4.pdf 1e25a3c1619f681a268306d01247d118 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3081 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2885 Title A name given to the resource Metamorfozy albo Złoty Osioł / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.455-457 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staniewski, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzimierz Staniewski • METAMORFOZY ALBO ZŁOTY OSIOŁ 1. R O D Z I N A P L A T O Ń S K A WŁODZIMIERZ My, członkowie platońskiej rodziny, znamy to t y l ­ ko, co uroczyste, tadosne, święte, wzniosłe, niebiań­ skie. Wznosimy się w rejony wyżej położone od same­ go nieba i zajmujemy miejsce w najwyższym punkcie wierzchołka świata. Przeczytajcie w Fajdrosie nastę­ pujące słowa: „Miejsce ponadniebne; wierzchołek nieba". Metamorfozy albo Złoty Osioł Synopsis Zrozumcie, k i m jest Bazyleus, nazwany tak po raz pierwszy przez Platona: królem większym niż wszystko, który jest wszystkim i wszystko dzięki niemu istnieje. i - D l a tego, k i m rządzi namiętność, jest rzeczą ko­ nieczną czerpać dla siebie z umiłowanego jak najwięcej rozkoszy. Temu, kto jest chory, wszystko jest przyjem­ ne, co nie stawia oporu; to natomiast, co jest silniejsze lub równie silne, jest m u nienawistne. K t o miłuje, nie znosi chętnie umiłowanego ani gdy ten jest silniejszy od niego, ani gdy m u dorównuje, lecz ciągle usiłuje uczynić go lichszym i pośledniejszym. Kim jest ów Bazyleus? Przyczyną, mózgiem i źródłem początku, najwyższym twórcą, najwyższym zbawicielem. Ale twórcą twotzącym bez wysiłku, zbawicielem zba­ wiającym bez trudu. K i m jest ów Bazyleus, którego czczę? Nawet gdyby zapytał sam prokonsul, k i m jest mój Bóg, nie odpowiem. [Fragment Apologii Apulejusza] 2. Pieśń LYTANEO SIGATO - najwcześniej¬ szy hymn chrześcijański, jeszcze w zapisie staro-greckim, wzorce melodyczne orientalne-syryjskie. Papirus z O x y r h y n c h u s , I I w i e k n.e. [...] Ü - T Ä - N E - Ö SlGÄTÖ, MED' ASTRA PHAESPHÓRA LAMPESTHÖN, APOLEIPÓNTON RHIPAI PNOIÖN, PEGAI POTAMÖN RHOTHIÖN PÄSAI. HUMNOÜNTÖN D'HEMÖN PATERÄ K ' H U I O N K'HÄGION PNEÜMA, PÄSAI DYNÄMEIS APIPHÖNOÜNTÖN AMEN, A M E N KRÄTOS, AlNOS AEI K A I DÓKSA THEÖI DÖTERI MONÖI PÄNTÖN AGATHÖN: AMEN, AMEN. [Tłumaczenie (fragment): Niech nastąpi cisza, niech wszystkie gwiazdy Zgasną, niech zamilkną rwące rzeki i wiatry.] Dialog filozofów - fragmenty Fajdrosa Platona (ada­ ptacja) - Czy należy darzyć przyjaźnią tego, kto miłuje, czy tego, kto nie miłuje? Gdy mowa o miłości, to jaka ona mianowicie jest? Jaką ona ma moc? Czy ona niesie po­ żytek, czy szkodę? - Każdemu wiadomo, że miłość jest pewnego rodza­ ju pożądaniem. A l e wiemy również, że ci, którzy nie miłują, pożądają rzeczy pięknych. Co przeto odróżnia miłującego od nie miłującego? - Przekonanie, które wiedzie k u najlepszemu i nazy­ wa się opanowaniem od pożądania, które bezrozumnie wyrywa się k u rozkoszy i zwie się namiętnością. - Namiętność ma wiele imion; wiele odgałęzień i odmian. STANIEWSKI - Knuje, aby umiłowany był m u całkowicie oddany i całkowicie uzależniony od niego; dlatego, że taki był­ by najmilszy dla niego, choć najbardziej zgubny dla sie­ bie samego? Człowiek przeto opętany miłością nie jest w żadnej mietze pożytecznym opiekunem i towarzy­ szem w sprawach umysłu? - T o jest oczywiste i nie ma się co w to zagłębiać, lecz poprzestając na pobieżnej wzmiance przejść do czego innego. - Nieprawdziwe jest twierdzenie, iż należy okazywać przychylność temu raczej, kto nie miłuje dlatego wła­ śnie, że kto miłuje jest niespełna rozumu, a tamten zaś jest ptzy zdrowych zmysłach. Gdyby to bowiem było oczywiste, że odchodzenie od zmysłów jest całkowicie złe - to by to było może i dobrze powiedziane - ale wła­ śnie największe z dóbr dostają się nam dzięki stanom odurzenia, jeżeli są one jednak dane jako dat bogów. - I to dlatego godzi się przypomnieć, że i ci spośród starożytnych, którzy nadawali nazwy, sądzili że szaleń­ stwo nie jest ani czymś wstydliwym ani hańbiącym? - Tak, starożytni za piękniejszy uznawali szał niż stan trzeźwości, jako ten pierwszy pochodzący od bo­ gów, ten drugi od ludzi. Zdarzały się szaleństwa przepo­ wiadające wyzwolenie, o ile uciekną się do modlitw i wtajemniczeń boskich. Stąd to właśnie sięganie do oczyszczeń i wtajemniczeń boskich czyni tego, kto ich dostąpił, ozdrowieńcem teraz i na przyszłość, znajdując dla naprawdę szalonego i nawiedzonego wyzwolenie od obecnych bied. 455 - Jest nawiedzenie przez muzy i szał ogarniający dusze wrażliwe i czyste, porywający w natchnienie, któte wyraża się w pieśniach? - K t o by bez natchnienia dobijał się do btam pieśniarstwa w przekonaniu mianowicie, że do tego, aby �Włodzimierz Staniewski * METAMORFOZY ALBO ZŁOTY OSIOŁ być pieśniarzem, wystarczy rzemiosło, przekona się, że on sam jest pozbawiony iskry bożej i że pieśniarstwo człowieka trzeźwego nie dorównuje pieśniarstwu czło­ wieka natchnionego... Tyle więc, a nawet więcej mam do powiedzenia o pięknych dziełach natchnie­ nia. Bogowie dla dobra zsyłają wielbicielowi i umiło­ wanemu Erosa! - Tobie, przychylny nam Erosie, oddajemy tę oto pieśń przebłagalną i pochwalną. - O ile to było w naszej mocy! -Najpiękniejszą i najlepszą... - Zresztą zmuszeni też byliśmy posługiwać się pew­ nymi zwrotami górnolotnymi! w nastroju łaski dła usłużnych muzyków Bachusa i wzmocnij władzę Rzymian wiecznie trwającą mocą tak, by zwycięsko kwitła.] 5. Pieśń ASKLEPIONz Epidauros. I I I w . n . e. Inskrypcja ASKLEPION AEISOMEN 6. Pieśń O BACCHOUAteneusz, I I w . p.n.e. Inskrypcja na ścianie skarbca w Delfach, frag. menty I i I I H y m n u Delfickiego. - Nie umniejszaj nam w gniewie... - Umiejętności miłowania - I spraw, iżbym się cieszył wśród pięknych ludzi - Jeszcze większym niż dotychczas uznaniem - J e ż e l i coś powiedzieliśmy, coś niemiłego HODE TEKHNlTÓN PRÓPAS HESMÓS ATTHIDA LAKHÓN AGLAIZEI KLUTÓN PAIDA MEGALOU DIÓS: SOI EPOR' AKRONIPHETÓNDE PAGON, AM¬ BROTH* H O U PASI T H N A T O I S PROPHAINE1S LO­ GIA [...] - Spraw, abyśmy zaprzestali tego rodzaju mów I zwrócili się k u umiłowaniu mądrości I w pełni oddali się w życiu miłości Zgodnie z zasadami filozofii - Erosie!!! 7. Pieśń ALU Ó PHOIBE - Limeniusz, I I w. p.n.e. Drugi H y m n D e l f i c k i - fragment. 3. Pieśń HOSONZESPieśń ze steli Seikilosa z A i d i n , I I I w i e k przed naszą erą. 8. Fragment zapisu z papirusu z Oxyrhynchus w tłumaczeniu n a angielski: COME CHILD... WHO ARE YOU SAYING THIS TOl WITH ME; DAETH... HÓSON DZÉS PHAÍNOU, MEDÉN HÓLÓS SÜ LUPOÚ, PROS OLÍGON ESTI TÓ DZÉN, T Ó TÉLOS H O KHRÓNOS APAITEÍ. [Tłumaczenie: Raduj się człowieku, lśnij Ciesz się życiem Życie dane jest nam na krótko Czas zażąda jego zwrotu.] 4. Pieśń ALU Ó PHOIBELimeniusz, I I w i e k p.n.e. Pieśń procesyjna. Pean. Drugi H y m n D e l ­ ficki - fragment. ALL' Ó PHOIBE, SÓIZE THEÓKTISTON PALLA­ DOS ÁSTU K A I L A O N KLEINÓN, SÚN TE T H E A TÓKSON DESPÓTI KRESÍÓN KUNÓN T'ÁRTEMIS EDÉ L A T O KÜDÍSTA; K A I NAÉTÁS DELPHÓN TEMELElTH' HÁMA TÉKNOIS, BÍOISI, DÓMASIN APTAÍSTOUS, BÁKKHOU T H ' HlERONiKAISIN EUMENElS MÓLETE PROPÓLOISI, T A N TE DORÍSTEPTON KÁRTEÍ RHOMAÍÓN A R K H A N AÚKSET' AGERÁT O I THÁLLOUSAN PHERENlKAN. [Tłumaczenie: O Febusie, chroń boskość Pałłas - silnego miasta i sławnych łudzi. I Ciebie również, bogini Artemido, Pani kreteńskich łuczników i łowczych ogarów, i strzeż miesz­ kańców Delf, ich domy, rodziny i dobytek. Przybądź 9. Pieśń MET EMOISI - Modlę się, z Ińgenii wAulidzie Eurypidesa, V w . p.n.e. MET' EMOI MET' EMOlSI TEKNON TEKNOIS ELPIS HADE POT' ELTHOI, H O I A N H A I POLUKHRUSOI [•••] 'TIS A R A M ' EUPLOKAMOU KÓMAS RHUMA DAKRUÓEN TANUSAS GAS PATRIAS OLOMENAS APOLOTIEl? 10. Pieśni AEIDE MOUSA - autor nieznany i KALLIOPEIA - Mesomedes, I I w . p.n.e. Inwo­ kacje do Muz, do Kaliope i do Apollina. AElDE MOUSA M O I PHILE, MÓLPES D'EMES KAT A R K H O U ; AURE DE SÓN AP' ALSEON EMAS PHREAS DONEITO. KALLIOPEIA, SOPHA MOUSÓN PROKATHAGETI TERPNÓN, K A I SOPHE MUSTODÓTA, LATOUS GO­ NE, DELIE PAIAN, EUMENElS PARESTE M O I . 11. Pieśń M E L I P N O O N - Limeniusz, I I w. p.n.e. Drugi H y m n D e l f i c k i - fragment. MELIPNON DE LIBUS A U D A N KHEON LOTOS ANEMELPEN H A D E I A N ÓPA MEIGNUMENOS AIÓ- 456 �I VMotfcmuCTj Sumiewski * METAMORFOZY ALBO ZŁOTY OSIOŁ LOIS KITHARJOS MELESIN, H A M A D' ÍAKHEN PETROKATOÍKETOS ÁKHO PAIAN, HE PAIAN. [Tłumaczenie: Sącząc miodem tchnący głos, fujarka libijska śpiewa słodko, współbrzmiąc z migotliwymi tonami kitary, a Echo, które mieszka pomiędzy skalami, przyłącza się do tej świę­ tej pieśni.] 12. Pieśń A T T H I S M E G A L O P O L I S - pean Ateneusza, I I w. p.n.e. Pierwszy H y m n Delficki fragment EN KŁUTA MEGALOPOLIS ATHTHÍS EUKHAIEÍSI, PHERÓPLOIO NAÍOUSA TRITÓÓNÍDOS DÁPEDON ÁTHRAUSTON! HAGÍOIS DÉ BÓMOIOISIN HÁPHA1STOS A I E Í T H E I NÉON TAÚRON. [Tłumaczenie: O wielka Attyko, święte, niezdobyte ziemie bogini Ate­ ny, u twych świętych ołtarzy Hefajstos pali udźce młodych byków.] 13. Histeria Psyche. 14. Pieśń PARNASIAN Limeniusz, I I w. p.n.e. ALLÁ KHRESMOIDÓN HÓS ÉKHEIS TRÍPODA, BAÍNT EPÍ THEOSTIBÉA T A N DE PARNÁSÍAN DEIRADA PHILÉNTHEON. 15. Pieśń YOU ARE BROKEN - słowa H o ­ ward Brenton, muzyka - Maciej Rychły. Do granicy śmierci doszedłem i progów Prozerpiny dotknąłem. A wróciłem przez bezdnie wszystkich ży­ wiołów. W głębokiej nocy widziałem słońce Ślepiącym blaskiem jaśniejące, patrzyłem w oczy potęgom piekiel­ nym i niebieskim potęgom i do stóp ich czołem uderzy­ łem. Usłyszałeś tedy ale, chocieś usłyszał, trzeba, żebyś nie rozumiał. O Ty, święta i wieczna rodzaju człowieczego opie­ kunko. Ty, co swą szczodrą opieką śmiertelnych za­ wsze otaczasz i słodkie matki współczucie masz dla niedoli nieszczęśliwych! Nie masz dnia ani nocy, ani chwili nawet najdrobniejszej, która by T w y c h dobro­ dziejstw była próżna. Ty ludzi na lądach i morzach osłaniasz, burze ich życia zażegnywasz, dłoń i m zbawczą podajesz, tę dłoń, którą rozplątujesz wątki przez los nierozwikłane - zda­ wałoby się - poplątane, która uciszasz huragany, jakie naszczuwa dola i która unieszkodliwiasz gwiazd zgub­ ne obroty. Za przyziemny jest duch mój, bym Cię wychwalić zdolił - za nędzna ma ojcowizna, bym Cię uczcić mógł ofiarami, jakie C i należne, ani m i starczy słów, bym opowiedział, co przed T w y m majestatem odczuwam, ani by mi nie starczyło na to tysiąc ust i tyleż języków i niekończąca się, niewyczerpana struga wymowy. A przeto m i ino troską będzie to, co jedynie człowie­ kowi pobożnemu, lecz ubogiemu być może; abym wiecznie zachował w serca tajnikach najgłębszych bo­ skie Twe oblicza i majestat największy, i aby wiecznie mi one były przytomne. Powiedziałbym, gdyby powiedzieć się godziło, dowie­ działbyś się, gdyby Tobie było wolno. [Fragmenty Metamorfoz, Księgi X I , Apulejusza] THE LONG LINE OF MY LIFE T H A T WAS TANGLED W I T H I N THE CHROMOSOME CODE OF BEING YOU ARE BROKEN A T LAST BREATH OF MY LIFE FROM THE CHRYSALIS CORPSE SPREAD THE WINGS OF A M O T H DEATH HAS WOKEN 17. Pieśń CHRYSEA Pindara, V w . p.n.e. PHORMINKS, Hymn KHRUSEA PHORMINKS, APÓLLONOS K A I IOPLOKAMON SUNDIKON MOISAN KTEANON TAS AKOUEI MEN BASIS, AGLAIAS A R K H A [...] 16. Inkantacja EU O BAKHA1 k u czci Dioni­ zosa. Notacja ćwiczeń na instrument zachowana w Anonymus Beltermani, I I w . p.n.e. [Tłumaczenie: Złota Formingo Apollona o włosach ciemnych jak fiolek, własność należna muzom. Tobie posłuszne rytm, świętość, początek, piękno.] 457 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ceb1f8e60a2552d7110cad83664d525.pdf 43fe87e6b1b86c2b1900495d87b7a316 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3313 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3105 Title A name given to the resource Metoda Aktywnej Imaginacji C. G. Junga / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prokopiuk, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Prokopiuk METODA AKTYWNEJ IMAGINACJI C. G. W psychoterapii wypracowanej litycznej strony C. G . J u n g a analiza marzeń okspresyjnych, i wiorszy, zarówno listów, w a n y m , terapia grupowa, nas odkrywać w aktywna między t u technikę nad (ma­ dziennika), imaginacja, analizo­ imaginacji sobą około do Wstępie Jung 1916 r . , 3 przełożonego z sten 1928 r . Na Das Geheimnis Beziehungen temat W aktywnej obraźni dem Ich z 1929 r . Blida und dem Jeśli w aktywnej imaginacji Jung tak późniejszych prac: skłonił m n i e , b y daó m u z a d a n i e r o z b u d o w a n i a t e g o wstępnego s z k i c u za p o m o c ą s w o b o d n e j „Widzieć", że dialektycznej, (Einfall) czj' rozwinięcia f a n t a z j i . M o g ł o się t e e l m i k i była niezliczona wizualnej, akustycznej, l u b plastycznej. liość Rozultatem skomplikowanych form, w których bogactwie p r z e z w i e l e l a t n i e m o g ł e m się r o z e z n a ć , d o ­ póki n i e pojąłem, że w manifestację procesu metodzie nieświadomego, teehniezną umiejętnością wałem ..procesom t e j chodziło istnieją działają dukują jedynie spontaniczną wspomożonego p a c j e n t a , procesu, który później nacji pewne kolektywne, i rozważaniom nieświadome stwierdziłem, warunki, które j a k o r e g u l a t o r y i s t y m u l a t o r y f a n t a z j i twórczej i p r o ­ odpowiednio w y t w o r y , podporządkowując swym celom istniejący materiał d a n y c h świadomości. Działają one dokładnie t a k , j a k m o t o r y m a r z e ń s e n n y c h , d l a t e g o też a k t y w n a i m a g i n a c j a - - j a k nazwałem również tę marzenia motodę senne. — w pewnym Istnienie tych aspekty wy­ autonomią. smoka, zmienić w czystą smok jest pozbawić a cały fantazję. „naprawdę" obiekt proces Jeśli w pomocną autonomii, wy­ aktywnej aktywnej imagi­ imaginacji j a w i się n a m s m o k , t o m u s i m y s t a w i ć m u c z o ł a t a k , „ j a k był s m o k i e m rzeczywistym. w aktywnej gdyby" N a t y m polega respekt dla o b i e k t u imaginacji. stopniu zastępuje nieświadomych regu­ l a t o r ó w , k t ó r e ze w z g l ę d u n a i c h s p o s ó b f u n k c j o n o w a n i a o k r e ś ­ że określona a k t y w n a i m a g i n a c j a jest t y c z n a i że n i e jest j e d y n i e fantazją czy marzeniem 0 że p o d o b n i e j e j autentyczności świadczy f a k t , auten­ na jawie ? j a k marzenia sonne, p r z y n o s i n a m o n a n i e s p o d z i a n k i . F a n t a z j a m a c h a r a k t e r bardziej kontrolowany, ponieważ kieruje nią ego zgodnie ze s w y m i p r a g n i e n i a m i . Marzenie n a jawie jest kierowane w m n i e j ­ s t o p n i u , ale łączy się z n i e m n i e j s z ą przeprowadzona transcenduje poczucie odpowiedzialnością właściwie a k t y w n a „ j a t o r o b i ę " i p o k a z u j e , że imaginacja imaginowane o s o b y i p r z e d m i o t y z a c z y n a j ą d z i a ł a ć ze z d u m i e w a j ą c ą a u t o n o m i ą Hochheimer może zwraca znaleźć p u n k t u w a g ę n a t o , że a k t y w n a zaczepienia w dowolnym imaginacja status praesens. J u n g pisał n a t e n t e m a t : naz­ indywiduacji. „ D z i ę k i t y m doświadczeniom że o oznacza r z e c się w y o b r a ż e n i o w e g o , w malarskiej, rysunkowej ego regułom, m ó w i ą c sobie, że s m o k t e n imaginowany ego. N a t o m i a s t tej przeciwko psychiczną, szym dramatycznej, z maksymalną jest „ j o d y n i e t w o r e m naszej w y o b r a ź n i " , i zmieniając go w psa. t o dokonać w zależności o d i n d y w i d u a l n y c h skłonności i t a l e n t u formie z a k t y w n e j i m a g i n a c j i jesteśmy a t a k o w a n i przez to wykroczymy 4 ze s w y c h nie związane funkcjonować Unbewus- „ J a k i ś o b r a z ze s n u p a c j e n t a c z y j a k i ś j e g o p o m y s ł tanecznej, imaginacji powinny Skąd w i e m y , odkrycia metody pisał w j e d n e j der goldenen zwischen trak­ aktywnej imaginacji. treścią aktywnej opisał ją w s w y m alchemicznego i w s w y c h Hie jak imagi- analitykiem a samym o p t y m a l n y m . N a t y m p o l e g a odpowiedzialność ego w technik fizyczne i opracowanego przez R i c h a r d a W i l h e l m a starochiiiskiego tatu ana­ jednej psj'chodrama). pracy a po raz pierwszy zaś z e s p ó l formy prowadzenie (hipnoterapia, Interesującą należy z w glinie, m o k r y m piasku czy plastelinie, kierowana, taniec, dialog zaczął metod z drugiej 2 pisanie wyobrażeniowe uacja sennych , przybierających lowanie, modelowanie pisanie w ramach psychologii do stosowanych 1 JUNGA* „Zastosowanie kiedy już „rozkład" taki (aktywnej imaginacji) (analiza) przeciwieństw stopień, że i c h połączenie, stała się n i e o d z o w n ą koniecznością... czyli w sposób metodyczny... w jest wtedy, synteza osiągnął osobowości, J a k powiedzieliśmy, ces t e n m o ż e p o j a w i ć się s p o n t a n i c z n i e ny wskazane psychicznych l u b też zostać ostatnim wypadku pro­ wywoła­ w sposób c e l o w y w y b i e r a m y jakieś m a r z e n i e senne l u b i n n y twór f a n t a z j i 1 k o n o o n t r u j e m j ' się n a n i m , p o p r o s t u u t r z y m u j ą c g o w ś w i a d o ­ m o ś c i i o g l ą d a j ą c w w y o b r a ź n i . Z a p u n k t w-yjścia m o ż e m y w z i ą ć również jakiś nastrój uczuciowy. W t y m wypadku zaleca się w y k r y c i e , j a k i t w ó r f a n t a z j i w j l a n i a się z t e g o n a s t r o j u w z g l ę d n i e r lałem niekiedy jako dominanty, wydawało w a ż n y m , że o p a r ł e m n a n i c h m o j ą zbiorowej nieświadomości." imaginacji Aktywną jednej słowy: jesteśmy w s t a n i c odkryć posługiwania z Innymi 6 m i się czymś t a k hipotezę t z w . bezosobowej, „Dzięki aktywnej archetyp" . 7 imaginację można najlepiej opisać j a k o się kontrolowany, strony wyobraźnią zachowuje w sposób maksimum technikę d r u g i e j zaś p o z w a l a o b r a z o m s e n n y m n a m a k s y m a l n i e rozwój, t j . umożliwia James A. Hall syntezę świadomości słusznie z w r a c a który odpowiedzialności, i z sw obodny 7 nieświadomości. u w a g ę n a t o , że i m a g i n a c j a p o s ł u g i w a l i ś m y się w s z y s c y j a k o d z i e c i , aktywną zapominając o t y m j a k o d o r o ś l i . Jeśli m o g ę s o b i e p r z y p o m n i e ć , ż e j a k o d z i e c ­ k o wymyślałem f a n t a s t y c z n y świat, o którym byłem p r z e k o n a n y , iż jest realny, t o potrafię odtworzyć które s t a n o w i podstawę aktyw-nej W aktywnej imaginacji ego sobie rodzaj przeżycia, imaginacji. musi traktować wyobrażany epizod j a k g d y b y był epizodem r e a l n y m . Toteż nie wolno sobie, że wybory, były jest przed osobami o n t y l k o wyobrażeniem, i zlekceważyć którymi trzeba i przedmiotami guła m a w c i ą g n ą ć ego w b y stanąć, g d y b y ze ś w i a t a wyimaginowaną sytuację w daje m u wyraz. Następnie z a t r z y m u j e m y t e n obraz z re­ guły fakt, zaczyna się on zmieniać, że j e s t p r z e d m i o t e m Aktywna stanowi czynnikowi obserwacji..." imaginacja czysty ożywiając — w przeciwieństwie który — do s n u , który daje J u n g nazwał wyraz „funkcją c e n d e n t n ą " , t j . f u n k c j i , która d o p r o w a d z a do s y n t e z y 9 świadomej czynia i nieświadomej. Dlatego się d o i n t e n s y w n i e j s z e g o i — aktywna którzy n i e uprawiają temu trans­ osobowości imaginacja przy­ w porównaniu z samą a n a ­ lizą m a r z e ń s e n n y c h — p r z y s p i e s z o n e g o d o j r z o w a n i a Ludzie, sam 8 p r o d u k t nieświadomości psychicznemu, się p r z e z aktywnej osobowości. imaginacji, łatwo m y l ą ją z t z w . i m a g i n a c j a bierną, z o w y m „ w e w n ę t r z n y m f i l m o m " , k t ó r e m u w i e l u z n a s p o z w a l a się r o z w i j a ć p r z e d s w y m wownętrz- mówić moralne wyobrażenia zewnętrznego. j a k i obraz w ś w i a d o m o ś c i , koncentrując n a n i m naszą u w a g ę . W t e d y T a re­ stopniu * W y k ł a d w L a b o r a t o r i u m Samorealizacji „Studium o W y ­ c h o w a n i u " w Warszawskim C e n t r u m Studenckiego R u c h u Nauko­ wego, zamieszczony w pracy zbiorowej p o d red. J . Prokopiuka, Medytacja — historia i zastosowanie, Studium, o wychowaniu, zeszyt 4 (do użytku wewnętrznego), W a r s z a w a 1981 �iiym шэ wzrokiem, n p . przed wolno również własnym zaśnięciem. mylić Z aktywną wewnętrznych kompleksem, afektem imaginacją solilokwiów czy z wyobiażaną jakimś sytuacją, j a k i e często p r o w a d z i m y . A l b o w i e m w o b u t y c h f o r m a c h i m a g i nowania zainteresowany przez cały czas „wie", że co sobie w y o b r a ż a , jest „ t y l k o " fantazją. A k t y w n a k t ó r ą J u n g c u m g r a n o s a l i s określił także j a k o psychozę" 1 0 , że człowiek różni się bierze w j a k i j a k o człowiek od tamtych form niej wszystko, imaginacją, ,,antycypo%vaną fantazjowania udział zarówno jako cały człowiek, świadomy. przebiega „wewnętrzny f i l m " coś niezgodnie z icli procesio życzeniem, to m o ż n a n i e j a k o cofnąć i odegrać r a z jeszcze, t y m r a z e m i n a c z e j . M y l ą się o n i , a l b o w i e m w a k t y w n e j i m a g i nacji, podobnie jak w ż y c i u , t o , co s t a j e się f a k t y c z n i e , jest nieodwracalne. Inny imaginację wchodzi w n a t y m , że uprawiający wownętrzny tok o n s a m , lecz j a k o osobowość f i k c y j n a bawia a charakteru prawdziwego aktywną wyobrażeń nio jako , p r z e z co t o k t e n p o z ­ 1 1 dialogu między świadomością nieświadomością. Duża bywa przykład z jaką podejrzana, przychodzi ponieważ ginacją s t a n o w i z d e c y d o w a n e lekko t a wynajmowała całej okolicy, częła ją szykanować oddziaływało między prawo przy a każdej lokatorką k ą p a ć się w R e n i o , d o m u . Jednakże powodów, zabroniła się n a t y l e komuś imaginowanie, prawdziwa aktywna osiągnięcie, z r a z u b o w i e m ima­ rzadko również do najbardziej pojawiają się trudności, z n a n y c h należy rodzaj wśród „skurczu świa­ d o m o ś c i " , k t ó r y p o w o d u j e , że n i c n i e p r z y c h o d z i n a m n a m y ś l . trudności przejawiają się j u ż to w lenistwie i n i e p r z e p a r t e j n i e c h ę c i , j u ż t o w t y m , że n e g a t y w n y g l o s w e w ­ n ę t r z n y p o w t a r z a n a m ciągle, iż w s z y s t k o t o j e s t że j e s t t y l k o t w o r e m naszej nie — powiada „zgodzie pomocą Jung — na wszystko" którego nieprawdziwe, w y o b r a ź n i . , , W zgodzie n a działa­ w „działaniu—w—niedziałaniu", m i s t r z a E c k h a r t a znalazłem udało m i się o t w o r z y ć klucz, d r z w i prowadzące w ł a ś c i w ą d r o g ę : t r z e b a u m i e ć p o g o d z i ć się z a u t o n o m i ą procesów psychicznych. Jost to chicznych, pomagając dla nas p r a w d z i w a obie pierwsze i m , korygując trudności je i negując... można ną rzeczywistością, odpowiedzieć: to „sceptykowi ,,Być może coś, c o p r z e k o n y w u j e psy­ jedynie się z o b i e k t y w ­ po prostu jest nieprawdziwe, wysiłek". Najczęściej nas o niesamowicie ale staje żywej n o m i i i realności p a r t n e r a naszego wewnętrznogo iż z d o b y w a m y na Podczas 1 2 n a s " należy to wszystko narazie będę kontynuować mój wtedy w za sztuka... przezwyciężyć oierpliwością, względnie o d w a ż n y m p o g o d z e n i e m w naszych p o n i e w a ż ś w i a d o m o ś ć n i o u s t a r m i e w t r ą c a się d o p r o c e s ó w gdy się auto­ dialogu, t a k p e w n o ś ć , że n i e j e s t o n w y t w o r e m n a s z e j ś w i a d o ­ To, czy a k t y w n a imaginacją jest prawdziwa, poznajemy n a j l e p i e j p o j e j s k u t k a c h , a l b o w i e m są o n e z a r ó w n o w nym, jak i negatywnym walne. Dlatego bardzo niebezpiecznym wiadczonego prowadzić sensie aktywna imaginacją pozytyw­ i bezpośrednio jest odczu­ instrumentem tak i n i e p o w i n n a b y ć u p r a w i a n a bez doś­ instruktora. do ogromne Może o n a , j a k podkreśla wybuchu latentnych psychoz . 1 3 Jung, do­ Innym niebez­ p i e c z e ń s t w e m , j a k i e się z n i ą ł ą c z y , m o ż e b y ć w y s t ą p i e n i e s y m p ­ tomów somatycznych. Najważniejsze umożliwia jednak jest samodzielność t o , żo aktywna analizowanych. imaginacją w Przyswojenie s o b i e i p r a k t y k o w a n i e t e j f o r m y m e d y t a c j i (za j a k ą M . L . v o n F r a n z słusznie u w a ż a a k t y w n ą i m a g i n a c j ę ) J u n g uznał z a terium dojrzałości analizowanego, jego odpowiedzialności kry­ za s i e b i e i u n i e z a l e ż n i e n i a się o d a n a l i t y k a . Wyzwalające również w działanie t y m , żo lub odreagowania, aktywnej umożliwia e f e k t u , które w y p r o w a d z a naturalnie którego w o d y że Umowa ta ostatnia przepływały stara, bez Studentka pozornie nie­ wyraźnych potrafiła pogodziła się z n o w ą s y t u a c j ą , a l e w p a d ł a w t a k ą w ś c i e k ł o ś ć , iż j e s z c z e n a w e t p o dwóch g o d z i n a c h stłumionych wymysłów i odreagowywania n i e b y ł a w s t a n i e z n o w u z a j ą ć się s w ą p r a c ą . J a k w i a d o m o , t a k i e zaś, n i c n a m n i o przynoszą, że „mamy zalewa". a na Rzeką słuszność", a jedynie nie zmienia nas wyczerpują, faktu, iż „krew O t ó ż w a k t y w n e j i m a g i n a c j i s t u d e n t k a ujrzała jej brzegu płynęły alo tablicę z wysokie n i e pozwoliła rzeki rozdzieliły napisom: fale. „Pływanie Natychmiast też to nas rzekę, wzbronione". usłyszała głos przerwać się i sobie wyszedł swych z nich fantazji. W t e d y fale przypominający żabę, c z a r n y g n o m , m ó g ł mieć około m e t r a w z r o s t u . „ A c h , o t o uosobie­ mojego afektu" — pomyślała s t u d e n t k a , ale w dalszym się o b i e k t y w n i e s y t u a c j ę . zaś ruszył n a s w y c h żabich łapach w k i e r u n k u d o m u . to, dziewczyna pewno pomyślała zamorduje z przerażeniem: starą a l b o n a g l e „O eksploduje Gnom Widząc Boże, on j a k wiązka na dy­ n a m i t u ! " T e r a z zaczął ją dręczyć p r o b l e m m o r a l n y ; „ C z y wpuś­ cić g o d o d o m u ? N i e m o g ę przecież dopuścić d o morderstwa! J e ś l i j e d n a k g o n i e w p u s z c z ę , t o j e g o g n i e w z w r ó c i się p r z e c i w k o mnie..." który Ostatecznie postanowiła wpuścić już dzwonił d o d r z w i , i zapytać do domu go, czego gnoma, chce. Gnom zrobił gest wskazujący, że chce wejść n a górę, d o s t a r e j właś­ c i c i e l k i d o m u , co w s t u d e n t c e p o n o w n i e wzbudziło wątpliwości n a t u r y m o r a l n e j . T o t e ż w p r a w d z i e z d e c y d o w a ł a się z a p r o w a d z i ć g n o m a do mieszkania starej, towarzyszyć m u jednak, a b y unie­ możliwić Wtedy wyrządzenie jej krzywdy. Stara podeszła starą kobietę w i d o k j e j l o k a t o r k i składającej warzystwie 0 tej czarnego komicznej karla scenie wiścio zrobiła b a r d z o o żabich drzwi. wybuchnęła jej wizytę w t o ­ łapach, i n a samą śmiechem. Stara d e n t k a powiedziała: „ T e n p a n chciałby z panią z wyraźnym myśl rzeczy- głupią i zdziwioną minę n a w i d o k l i w e j p a r y stojącoj p r z e d j e j d r z w i a m i . W s k a z u j ą c Stara do s t u d e n t k a uzmysłowiła s o b i o , w j a k i e osłupienie w p r a w i zakłopotaniem zaprosiła osob­ gnoma stu­ porozmawiać". gości do swego imaginacji przejawia o n a bezpośrodnie z których pierwsze jest n i g d y jeszcze n i e była. ( K i e d y znalazła że wyglądał o n dokładnie w imaginacji). aktywnej na pluszowej gospodyni sofie t a k samo, Kiedy naprzeciw dwuznaczne już j a k wyobraziła zasiedli s t a r e j , karzeł erotyczne dowcipy, wraz go z zaczął opowiadać które rozbawiły t a k b a r d z o , że wyprosiła studentkę z p o k o j u , b y m ó c sam na sam z studentka t y m „sympatycznym powróciła do świadomości panem". w Z śmiechu. na schodach, Na koniec z trudem jeszcze jeden tylko mogła wieczorem powstrzymała niespodziewany całego z a b i e g u : również s t a r a k o b i e t a uległa w y r a ź n e j nie — tej zadowolenia 1 z p o c z u c i e m d y s t a n s u w o b e c całej s p r a w y , t a k że t e r a z od ją pozostać fantazji nastroju s p o k o j n i e z a b r a ć się d o s w e j p r a c y . A k i e d y s p o t k a ł a gospodynię sobie gnomem się skutek przemia­ a ż d o ś m i e r c i n i o z d a r z y ł o się j e j d o k u c z a ć m ł o d e j stu­ 1 4 się opracowanie niezdrowe, w dłuższy czas p o t e m się w t y m p o k o j u , s t w i e r d z i ł a k u s w e m u w i e l k i e m u z d z i w i e n i u , dentce." c z ł o w i e k a ze ś l e p e j u l i c z k i s t ł u m i e n i a zewnętrznie często n i e m o ż l i w e . .4 eo studontki. przewidywała, jej t e j przyjemności. w p o k o j u , w k t ó r y m n a w i a s o m mówiąc, s t u d e n t k a w rzeczywistości mości. ogóle znanej n a t y c h m i a s t za­ sposobności, o p a n o w a ć , żo p r z y n a j m n i e j niu początku typowe u pewnoj, sytuację pewnego dnia ciągu obsorwowała rozwijającą Inne i s t u d e n c k i pokój n a subiektywną gospodynią opodal matki s t a r e j i złej p a r a n o i c z k i , która cząca. których -•• dziew­ źle kompleksu k i e d y t r w a dłużej niż 1 0 — 1 5 m i n u t i jost o d c z u w a n a j a k o m ę ­ Na dziewczyny przejawiała czyna negatywnego młodej która cierpiała z p o w o d u b a r d z o w y ­ „ s c e p t y k a " : „ T o przecież t y l k o obraz t w o i c h własnych uczuć", łatwość, często raźnego efokty częsty błąd polega sobie p a r a n o i d a l n e wyobrażenia. I r o n i c z n y m zrządzeniem losu ma W i e l u p o c z ą t k u j ą c y c h m n i e m a również, że jeśli w fantazjowania tym, „Przypominam pisze M . L . v o n F r a n z — a drugie Niesamowity fakt, dalna staruszka, zwraca niebezpieczeństwo że przemianie uległa także naszą u w a g ę n a jeszcze i n n e związane z praktyką aktywnej paranoimożliwe imaginacji, a m i a n o w i c i e niebezpieczeństwo nadużycia jej j a k o s u i generis �„czarnej m a g i i " : d l a celów e g o i s t y c z n y c h wpływu na innych ludzi imaginacji przeciwko szczególnie l u b w celu (np. przez przeprowadzenie komuś). Takie niobezpieczne; i c h z grożącego osiągnąć, aktywnej tematów m e d y t a c y j n y c h , nie przepisuje nadużycie i m a g i n a c j i wywiera ono bardzo przede w s z y s t k i m n a ludzi o tendencjach wyciąga wywarcia silny schizoidalnych i m niebezpieczeństwa jest wpływ i nie psychozy, lecz p r z e c i w n i e , w p ę d z a w n i e w ł a ś n i e . X)o t e j s a m e j k a t e g o r i i n a l e ż y wykorzystywanie lub w służbie aktywnej własnej imaginacji jako manii wielkości." „czaru Takie 1 5 miłosnego" praktyki nie cielesnych puszcza jakiś modelu, a n i żadnej żadnego kontroli całkowitą zakłócający, swobodę to decyzji czy tekstu się t u ż a d n y c h oddechu, się d o w s p ó ł f a n t a z j o w a n i a czynnik obrazu jako postaw j a k również nie do­ a n a l i t y k a , . Jeśli p o j a w i a medytującemu co d o togo, się pozostawia c z y uznać g o z a taki, j a k i co d o t o g o , j a k n a n i e g o zareagować. T y m s a m y m k r o k s t a j e się t u n i e p o w t a r z a l n ą , o d p o w i e d z i a l n ą się każdy indywidualną decyzją, a z a t e m także jedyną w s w y m r o d z a j u syntezą t e n d e n c j i mają n i c wspólnego z właściwą aktywną i m a g i n a c j a , której j e d ­ świadomych i nieświadomych. Przeprowadzający nym g i n a c j ę s a m m u s i s t w i e r d z i ć , c o m u się j a w i i s a m d e c y d o w a ć , z najistotniejszych tywów łudzi wypadkach, naporem założeń uprawiającyoh Stosowanie aktywno] kiedy jest czystość blokadzie do czynionia zalecić albo ze trętnych afoktów i w zbyt tych wielkim zbyt wiele życie senne uległo i skutecznego wyobrażeń uwolnienia czyni z się aktywnej od na­ imaginacji szczególnie c e n n y i n s t r u m e n t w rękach s a m e g o p s y c h o t e r a p e u t y . Opanowanie tej f o r m y medytacji dla analityka. J a k wiadomo, J u n g uważał za chiczną czy by móc perweisyjnymi W pomagać zakłóca również innym. Jego i prze­ potrzebuje równowagę konieczność k o n t a k t u fantazjami takich wypadkach nieodzowne s i l n e e m o c j o są z a r a ź l i w e , a cież l e k a r z o w i t r u d n o j e s t i c h uniknąć a l b o w i e m współczucia, zewnętrznym z on psy­ chorobliwymi wyobrażeniami pacjentów. t r u d n o j e s t oczekiwać n a działający lecz­ aktywnej mując mu niebezpieczna kilku pierwsi pacjentów jost sytuacja, dziennie, zaraża n i e j a k o kiedy emocjami, lekarz, jakie przyj­ pozostawili następnych. N a t o m i a s t krótka ak­ t y w n a i m a g i n a c j a , t r w a j ą c a n i e d ł u ż e j n i ż 10 m i n u t , a p r z e p r o ­ wadzona czająco między poszczególnymi i uwalnia terapeutę spotkaniami, od szkodliwej działa oczysz- indywiduacji urzeczywistnienia tym ego formę 1 6 , t j . całkowitego indywidualnej przeżywa podporządkowując narzędzie, bez którego do i świadomego człowieka. mu się czynienia W tylko ona małymi samoprocesie jako jako przytaczanych z W jaźń jej zresztą n i e m o g ł a b y się w naszej c z a s o p r z e s t r z e n i . mieliśmy pełni nadporządkowaną osobowości, wyższą śefadomo „inkarnować" t u przykładach fragmentami indywi­ d u a l n y c h f o r m procesu i n d y w i d u a c j i , w których a r c h e t y p w jaźni ogóle n i e występował. Jeśli j e d n a k a k t y w n ą imaginację s u j e się z a r ó w n o d ł u ż e j , j a k i w problemów życiowych, doświadczeniu stanowi to jaźń odniesieniu do ujawnia się paralelną do różnych sto­ istotniejszych w empirycznym n i o m a l zawszo. O t y l e też a k t y w n a metodę religijnych imaginacja metod me­ dytacyjnych. indyjska i buddyjska), styka (np. ta prawosławna, alchemia) ostatnia. nauczyciel; w 1 7 W również zajmuje i protestancka) technice metodach o r i e n t a l n e j (joga t a o i s t y ­ chrześcijańsko-ortodoksyjnej katolicka najbliższą aktywnej i teksty mają pomóc metodami o wiele uczniowi nau­ Chrystus zarówno j a k o p r z e w o d n i k , j a k i cel, d o którego uczeń z m i e r z a tymi jest odgrywa p r a k t y k a c h chrześcijańskich miejsce w swej m i s t y c z n e j drodze; z a l e c a się u c z n i o w i lekturę s t o s o w n y c h tekstów. W jest (mi­ gnostycznej medytacji w s c h o d n i c h rolę wiodącą określone realizacji jaźni. W czyciela do Jungowska bardziej technika spontaniczna i t u także porównaniu aktywnej i bezprogramowa. o n a ż a d n e g o c e l u , d o k t ó r e g o się z m i e r z a Ten wolności „imaginatio form vera" z wymóg odróżnia od innycli eksperymentowali pozostawienia Jungowska medytacji alchemików. całkowicie i metodę najbardziej Alchemiey i m nieznaną bo­ istotą rze­ czywistości m a t e r i a l n e j i z j e j a s p e k t e m p s y c h i c z n y m , n i e mając przy t y m żadnego p r o g r a m u , lecz j e d y n i e p o o m a c k u autentycznego, własnego i niepowtarzalnego n i e w i e d z i o l i l u b m i e l i t y l k o niejasną tym procesie, i n i e k i e r o w a l i się w szukając doświadczenia: intuicję, o co c h o d z i n i m żadnymi w przyjętymi z zewnątrz z a s a d a m i postępowania, lecz j e d y n i e własnym głosem wewnętrznym. nunc Szukali egzystencji rodzaj o n i „boskiej materialnej symbolicznych i przeżyciom rzeczywistości" i dlatego przeżyć jest człowieka n a s z y c h w hic et i c h postępowanie t a k bliskie oraz postępowaniu czasów. W światowym parlamencie psychoterapii J u n g broni sprawy wolności j e d n o s t k i w sposób n a j b a r d z i e j s t a n o w c z y . "W t r e n i n g u autogennym J . H . Schultza n p . wprowadza się j e s z c z e fizyczne ćwiczenia relaksacyjne. C a r l H a p p i c h zaleca t a k i o t e m a t y t a c y j n e , j a k „łąka z czasów dzieciństwa", „ g ó r a " c z y a terapeuta prowadzi pacjenta tycznej. Podobnie w metodzie eveille", której w świat medy­ „kaplica" określonej fantazji. imaginacji Nie ma i który p o w i n n o się twórca terapeuta dodaje Roberta Desoille'a, zresztą swe reakcjo wiele zwanej zapożyczył z idei d o wewnętrznych „rove Junga, symbolicznych p r z e ż y ć p a c j e n t a ; n p . m ó w i p a c j e n t o w i , co t e n m o ż e l u b p o w i ­ nien zrobić równioż w żąda świadomości ramach okioślonoj zbiorow ej oraz T autorytarne prowadzenie chowej o i sytuacji o d niego przeżywania moralnej Jungowska symbolicznej, archetypowych i c h opanowa,nia. aktywnej W Natomiast 1 8 imaginacji, to jak treści ten pacjenta c z y n i uszczerbek samodzielności. metodę nie­ sposób w jego d u ­ jeśli chodzi terapeuta wy­ p o w i a d a się j e d y n i e w k w e s t i i a u t e n t y c z n o ś c i l u b n i o a u t o n t y c z ności fantazji. rezultacie Poza aktywnej symptomami nim pacjent t y m interweniuje imaginacji tylko psychika wtedy, trzeba, że tego są z j a w i s k i e m odkrywa źródło rodzaju kiedy nieświadoma l u b snami, a mianowicie przeprowadza pretację. D o d a ć nieświadomości Spośród t r z e c h f o r m m e d y t a c j i — czna, ima­ T a k też postępuje R o b e r t o A s s a g i o l i w s w e j t e r a p i i p s y o h o s y n t e - emocji. A k t y w n a i m a g i n a c j a j e s t n a r z ę d z i e m t e g o , co J u n g nazwał procesem człowieka. absolutnej imaginacji upodabnia n i c z o sen c z y też n a interwencję własnej siły a u t o t e r a p e u t y c z n e j . Szczególnie każdego człowiekowi wiem normalnie. szybkiego aktywną co m a z t y m r o b i ć — d o k ł a d n i e t a k , j a k t o m a się d z i a ć w ż y c i u można też, o d w r o t n i e , k i e d y i nie płynie Moment mo­ ją. imaginacji mamy etycznych treści nieświadomości, t j . k i e d y w y s t ę p u j e snów i f a n t a z j i , albo z żadnego ich inter­ spontaniczne reakcje dość c z ę s t y m . A swej „mistrza", wolności; żyje w jego własnej d u s z y . M e d y t a c j e w reaguje właśnie dzięki który o r i e n t a l n a i chrześcijańska o p i e r a j ą się n a p r a s t a r e j t r a d y c j i i m a j ą t ę z a l e t ę , iż d a j ą w s k a ­ z ó w k i i t e c h n i k i w y p r ó b o w a n e już p r z e z w i e l u , jednakże p r z e z t o właśnie zagrażają woczesny ciony jak odpowiedzialności j e d n o s t k i . Człowiek n o ­ t o J u n g w i e l o k r o t n i e podkreślał, jest kolektywnymi sugestiami wszelkiego rodzaju s t o p n i u , że szczególnie s i l n i e o d c z u w a (jeśli j e s z c z e — — swej ją o d c z u w a ) przymusu i tej potrzeby w potrzebę realizowania pełni odpowiedzialności. przygnie­ w takim l u b już własnej i s t o t y Możliwość stwarza m u , w ramach Jungowskiej bez realizacji psychoterapii, m e t o d a a k t y w n e j i m a g i n a c j i . I t a k a m o r a l n a f u n k c j a j e s t funkcją ostatnią. 5 [ �Р К Z У P I S У N a t e m a t p s y c h o l o g i i a n a l i t y c z n e j C. G . J u n g a u k a z a ł y się w P o l s c e n a s t ę p u j ą c e k s i ą ż k i : C. G . J u n g , Psychologia a re­ ligia, przeł. J e r z y P r o k o p i u k , W a r s z a w a 1 9 7 0 ; tenże, Archetypy i symbole, przel. Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1976; Jolande J a c o b i , Psychologia C. G. Junga, przeł. Stanisław Ławicki, Warszawa 1 9 6 8 ; A n t o n i o M o r e n o , Jung, bogowie i człowiek współczesny, przeł. Stanisław Ł a w i c k i , W a r s z a w a 1973 oraz Jolande J a c o b i , Zamaskowanie, przeł. Czesław Tarnogórski, W a r s z a w a 1979 1 N a temat psychologii Jungowskiej, por. Wolfgang Hochh e i m e r , Die Psychotherapie von C. 67. Jung, Bern und Stuttgart 1966 P o r . J a m e s A . H a l l , Clinical Uses of Dreams. Jungian Interpretations and Enactments, N e w Y o r k 1977 J u ż w 1 9 1 6 r . J u n g n a p i s a ł r o z p r a w ę p t . Die transzendente Funktion, ale opublikował ją d o p i e r o p o w i e l u l a t a c h ( w : Geisl und Werk. Festschrift zu Dr D. Brody 75, G e b u r s t a g , Z u r i c h 1958) 2 3 Das Gcheimnis der goldenen Blute. Aus dem Ohinesischen iibersetzt von Richard Wilhelm, Europśiischer K o m m e n t a r v o n C . G . J u n g , M u n c h o n 1 9 2 9 o r a z C. G . J u n g . Die Beziehungen zwischen dem Ich und dem, Unbewusten, D a r m s t a d t 1928 4 C. G . J u n g , Von den Wurzeln des Bcwusstseins, Zurich 1 9 5 4 , s. 5 6 0 — 5 6 2 T a m ż e , s. 5 6 3 T a m ż e , s. 5 7 3 C. G . J u n g , Mysterium coniuctions, I I , Z i i r i c l i 1 9 5 7 , s. 267—268 O „ f u n k c j i t r a n s c e n d e n t n e j ' ' J u n g pisał (Psychologische Typen, Z u r i c h 1 9 5 0 , s. 6 5 1 ) : przez „funkcję" r o z u m i e m t u t a j nie f u n k c j ę p o d s t a w o w ą , a l e f u n k c j ę z ł o ż o n ą , s k ł a d a j ą c y c h się z i n ­ n y c h f u n k c j i , a p r z e z „transcendentną" n i e r o z u m i e m jakiejś cechy m e t a f i z y c z n e j , lecz f a k t , że dzięki t e j f u n k c j i m o ż l i w e j e s t przejście o d j e d n e j p o s t a w y d o d r u g i e j " . F u n k c j a t r a n s c e n d e n t n a 5 6 7 8 9 O b o k m a r z e n i a sennego J u n g w y m i e n i a p r o w a d z i do zjednoczenia różnych p a r przeciwieństw p s y c h i k i w u d a n e j s y n t e z i e ; j e j n a r z ę d z i e m są w s z y s t k i e s y m b o l e i p o s t a c i e archetypowe procesu i n d y w i d u a c j i . Synteza t a jako coincidentio oppositorum znajduje wyraz w tzw. symbolu jednoczącym, który reprezentuje częściowe s y s t e m y p s y c h i k i zjednoczone w jaźni. S y m b o l jednoczący j a k o w y r a z a r c h e o t y p u jaźni p r z y ­ b i e r a często postać m a n d a l i . '** C . G . J u n g , Mysterium coniunctions, o p . c i i . , s. 3 0 9 T a m ż e , s. 3 0 7 C y t a t w : M . L . v o n F r a n z , Die aktive Imagination in der Psychologie G. G. Junga, (w:) W i l h e l m B i t t e r , Herausgegen, Meditation in Religion und Psychotherapie, M u n c h e n b . d . , s. 1 3 6 C . G . J u n g , Mysterium coniunctions, o p . c i t . , s. 3 0 8 M . L . v o n F r a n z , o p . c i t . , s. 1 2 8 — 1 2 9 T a m ż e , s. 1 3 0 N a t e n t e m a t p o r . J e r z y P r o k o p i u k , Posłowie ( w : C. G . J u n g , Psychologia a religia, o p . c i t . ) , e. 4 2 0 — 4 2 4 i t e n ż e , С. O. Jung, czyli gnoza XX wieku ( w s t ę p d o : C. G . J u n g , Archetypy i symbole, o p . c i t . ) , s. 1 3 — 2 9 o r a z t a m ż e , s. 5 9 — 1 1 9 . P o r . r ó w n i e ż : J o l a n d e J a c o b i , Psychologia C. G. Junga, o p . c i t . , s. 1 3 8 — 1 8 2 o r a z A n t o n i o M o r e n o , o p . c i t . , s. 4 0 — 1 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 P o r . C. G . J u n g , Psychologie und Alchemie., Z i i r i c h 1944, w s z c z e g ó l n o ś c i j e d n a k t e n ż e , Mysterium coniunctions, op. cit., s. 3 0 6 i n a s t . N a t e n t e m a t p o r . a r t y k u ł W o l f g a n g a K r e t z s c h m c r a Die meditativen Verfachren in der Psychotherapie [ w : ] Zeitschrift fur Psychotherapie und medizinische Psychologie, 1951 S y n wielkiego psychologa, omawiając w swej p r a c y różne m e t o d y m e d y t a c y j n e stosowane w p s y c h o t e r a p i i współczesnej, pominął, n i e s t e t y , m i l c z e n i e m pionierską rolę J u n g a w t e j d z i e d z i n i e . ( N a g r u n c i e p s y c h o t e r a p i i J u n g o w s k i e j metodę analogiczną d o m e t o d y Desoille'a — zwaną imaginacją kierowaną — wprowadził E . C . W h i t m o n t , a r o z w i n ą ł R u t h T . F r y z C. G . J u n g E d u c a t i o n Center, H o u s t o n , Texas, U S A ) . J 7 1 8 f a n t a z j e i w i z j e d o m o ś c i . Są o n o p o k r e w n e m a r z e n i u s e n n e m u i w y s t ę p u j i jako przejawy nieświa­ wówczas, g d y człowiek przeja­ w i a zmniejszoną świadomość. Mają one zarówno j a w n e , j a k i u k r y t e znaczenie i pochodzą z nieświadomości i n d y w i d u a l n e j l u b z b i o r o w e j , w s k u t e k czego d l a i n t e r p r e t a c j i p s y c h o l o ­ g i c z n e j s t a n o w i ą t a k i s a m mo,teriał, j a k m a r z e n i a senne. Jolande (...) elementy obrazowe, które n i e odpowiadają światu zewnętrznemu, muszą się z „ w n ę t r z a " c z ł o w i e k a . P o n i e w a ż „ w n ę t r z e " t o j e s t n i e w i d z i a l n e Jacob wyłaniać i niewyobrażalne, a m i m o t o p o t r a f i wywierać n i e z w y k l e trwały w p ł y w n a świadomość, p r z e t o t y c h m o i c h p a c j e n t ó w , k t ó r y m o w o o d d z i a ł y w a n i e n a j d o t k l i w i e j d a j e się w e z n a k i , n a m a w i a m , a b y przedstawili je obrazowo, uchwycenie najlepiej j a k potrafią. Celem treści n i e ś w i a d o m y c h i t y m s a m y m tej „metody ekspresyjnej" ułatwienie icli z r o z u m i e n i a . jest Terapeu­ t y c z n i e o s i ą g a się p r z y t y m t o , żo n i e d o p u s z c z a się d o n i e b e z p i e c z n e g o o d e r w a n i a proce­ sów nieświadomych o d świadomości. W s z y s t k i e o b r a z o w o p r z e d s t a w i o n e procesy i o d d z i a ­ ł y w a n i a , mające źródło w z a p l e c z u p s y c h i k i , noszą — w przeciwieństwie do p r z e d s t a w i e n i a przedmiotowego, czyli „świadomego",— charakter s y m b o l i c z n y , i n a t y l e , n a i l e t o jest osiągalne, w s k a z u j e t j . w przybliżeniu n a p e w i e n sens, k t ó r y z r a z u j e s t nieznany. Carl Gustaw 6 Jung �Jan Mitarski INSPIRACJE FANTASTYCZNE WOJCIECHA GIZY ' Są l u d z i e można by obdarzeni nazwać rzeczywistość, ginacyjny co egzotycznie typem wyobraźni, którą, sobie drugą Stwarzają odległą od i z przeżyć mistycyzmem. codzienności. kontrolowania i emocjonalnych, Ten ima- Ponad rozsądkiem autoanalizy uczucia biorą i c i fa,ntaści, t w o r z ą c y p o p r z e z górę popędy. Niełatwo z ze s t a r y c h t r a d y c j i W s c h o d u . magiczno-ozoterycznych nowoczesnymi mitami rzekomo przekazów kultur świata, i symboli, N i e gardzą naukowej, dla rzeczywistości. bariery wieków i czerpanych nie­ trudne do j a k b y związek w t a j e m n i c z o n y c h w a r k a n a pozarealnego korzystają tego, zabarwionych n i c h znaleźć właściwą nazwę i kształt w języku Dlatego oni ś w i a t r o d z i się z l ę k ó w , z m a r z e ń i p o z n a n i a tajemnicze kiedy szczególnym fantastyczną. również modnej obecnie psychotron iki. Ich język jest wieloznaczny, ciemny, j a k język majaków s e n n y c h . P o w s t a w a ł o n w obszarach n o c y mistyków, samotności eremitów gicznej i zuchwałych potędze dostrzegał poetyckich wiedzy Novalis, mówiąc, że Te kreuje magów związki czarownik obłędu. T a k j a k m a g i człowiek nierealnego marzeń tajemnej. jest zabobonny n i e skrępowane de la razon potwory) zum umieścił stwarza rygorami Nie produce uwagę: potwory, sztuki i tworzy język wypełniał pustkę rozsądku. ma jednoznacznego tego się w m a n i e r y c z n e j interpretacjo demonów zafascynowany je z i l u s t r o w a ć nie okazywał znal klucza i Giza. W matką przetłumaczenia fantazji, jungowskiej żadnych podjął PEMODzio. są z wyobraźni zatem umotywo­ twórcy Apo­ wówczas student A G H . malarską, m i m o postanowił że z a i n t e r e s o w a ń tą d z i e d z i n ą uprzednio sztuki i nie m a l a r s k a opanowała go t a k ryzykowną mieć na lubującej niesamowitą p c o t y k ą tego dzieła, b y pracując j a k o m e t r o l o g nickim dla 1971 — swą własną w i z j ą że się naukowo. zrodzonych jej w a r s z t a t u . W k r ó t c e pasja całkowicie, z n i m staje szyfru freudowskiej k a l i p s y uległ W o j c i e c h — stwarza przez ro­ 2 tajemnego a r t y s t y c z n i e niż "Urokom opuszczona mroczności i nieokreśloności. N a w e t szkoły raczej „Wyobraźnia dzieła." zatytułowanego (Son rozsądku monstruos lecz s k o j a r z o n a cudowne racjonalny wane magii artystą świata wyobraźni d e m o n a m i i m o n s t r a m i , f a n t a s i a wizje sueno i poetą, G o y a n a o d w r o c i e s z t y c h u z c y k l u Caprichoa, El o derniur- poezji decyzję (mierniczy porzucenia studiów', detali maszyn) czas n a t w o r z e n i e w obrazów myśle­ przedsta­ w i a j ą c y c h według j e g o słów „ w i e l k i p r o g r a m s t w o r z e n i a p r z y r o d y , m i n i o n y c h i przyszłych świata kultur, ich mitów i religii." T o n „ p r o g r a m " jawń m u się j a k o c y k l a p o k a l i p t y c z n y c h k a t a s t r o f s t a r y c h i r o d z e n i a się n o w y c h e p o k a,ż d o o s i ą g n i ę c i a p r z e z ś w i a t „bytu doskonałego". W k o n c e p c j a c h G i z y m i e s z a j ą się w ą t k i f i l o z o f i c z n e , fantazjo wencji są mitologiczne, na ziemi może te z m o d n y m i dzisiaj cywilizacji próby pozaziemskich. synkretycznego treści, i l e o r y g i n a l n y w y r a z , Najwidoczniej pogodny świat jaki zafrapowany wizji"; symboliki powiada i i m twórca że jego dawne o inter­ nie t a k istotne heterogennych nadaje. w i e l k i e g o życia człowieka n a Z i e m i i sprawiać wrażenia wycięoia orientalną, bajeczny, uzupełnień dalej, I pogodzenia sztuką kolorystycznie, bardziej „własnej własnej marzeniami niż stwarza z apokaliptyczny mitów ornamentem ,,improwzacje mają dużego obrazu, być kadrem z filmu wszechświata". A r t y s t ę pociąga eschatologiczna potęga granicznycłi s y t u a c j i końca i początku następujących p o sobie b y t ó w , lecz r o z d ź w i ę k pomiędzy katastroficznym tematem i dziecięcooptymistyczną tworzyć j a k b y s y m b o l w s y m b o l u ; t y m s a m y m trudną d o i n t e r - jego własną interpretacją u z a s a d n i a t y m , że t r a k t u j e protacji jako: Apokalipsę podnoszę do jeszcze większej trudności, g d y ż n i e c h o d z i m i o p r a w d z i w y o d c z y t s y m b o l u , lecz s t w o r z e n i e każdemu wolności i n t e r p r e t a c j i i możliwości tania obrazu". Obrazy Gizy mają być osobistego „małym pogodną, konieczną, ucieczkę przód m a t e r i a i odczy­ wycinkiem „rzecz Po i cyklu dziwaczość nasze w y z w o l e n i e Gizę zafrapowało oraz czasem". apokaliptycznym form natury, Apokalipsę jako bogactwo co dało i m p u l s d o s t w o r z e n i a serii 7 �obrazów zatytułowanych mity greckie to Apokalipsą. z dalsze cykle: —- p o d o b n i e tacji w Paradoksy równie s w o i s t y W natury. d l a siebie następnym Marzenia roku indyjskie i tworzy przyjętej w naszej 1973 ilustruje następne dwa I c h .symbolika Atlantydę. j a k w poprzednich latach — konwencjonalnie W sposób, j a k uczynił odbiega od interpre­ kulturzo. W pojęciu wyrazem przełomu tastyki. Niezależnie obrazy Gizy duchowego od nie wyróżniają się dzięki fascynacji pozbawionej swą światem wdzięku samorodną oryginalnością f o r m i kolorów, m o ż e nieco stereotypową, lecz w y i a ź n i o n a l ą c ą się t e c h n i c z n i e i k o m p o z y c y j n i e , fan­ naiwności co m o ż n a dosko­ prześledzić w k o l e j n y c h c y k l a c h , poświadczających rozwój t a l e n t u a r t y s t y . G i z y m o n s t r u a l n e kształty k r y j ą w sobie p i e r w o t n ą szlachetność duszy i dlatego kojarzą m u się z formami prehistorycznych d o kręgu s z t u k i nieprofesjonalnej. gadów. Twórczość Gizy należy Pochodzi o n z rodziny robotniczej z Nowej Soli w zielonogórskim. W P R Z Y P I S Y województwie s w o i m środowisku miał n i e w i e l k i e możliwości F r a g m e n t k s i ą ż k i Inny Świat, p r z y g o t o w y w a n e j d o d r u k u . P u b l i k o w a n y za „ P r z e k r o j e m " , n r 1555, 26.01.1975 C y t . z k s i ą ż k i C . R o y a , Goya, P a r i s 1 9 5 2 , s. 4 1 1 z e t k n i ę c i a się ze s z t u k ą . T w ó r c z o ś ć t a , j a k c z ę s t o b y w a tystów nieprofesjonalnych, ujawniła się spontanicznie. u ar­ Była 2 F o t . оЬгадбт» na s. 7 — 9 , 1 1 , 1 8 : J . Swiderski. Obrazy z k o l e k c j i Zlmmererów. �Wojciech Giza ŻYCIORYS WŁASNY Pochodzę, w Nowej do z rodziny Soli. Technikum towej. Po robotniczej. skończeniu Odlewniczego P o d koniec Urodziłem szkoły na n a u k i , miałem się w podstawowej wydział wtedy 1952 r. poszedłem metrologii warszta­ H i l a t , zacząłem c z u w a ć n i e o d p a r t ą chęć r y s o w a n i a , c o u s k u t e c z n i a ł e m w ehwili na wszystkich dostępnych stawał metodą improwizacyjną tem i manierą. K i l k a z nich materiałach. Rysunek od­ każdej pow­ i s a m e g o m n i e zadziwiał kształ­ nawet wypełniłem barwą (farbą Matura, egzaminy wstępne c z a s , że m o j a p i e r w s z a p r z y g o d a w mroczną na A G H przepaść. S t u d i a , b i e g a n i o , t a n i e z A p o k a l i p s ą św. J a n a — dłoni zobaczyłem postacie t a k wypełniły mój z m a l o w a n i e m została odsunięta nauka gigantyczne i wreszcie spot- wrażenie! J a k n a jednym dniu p r z e s t a j ę i n t e r e s o w a ć się n a u k ą , p o s t a n a w i a m za wszelką cenę namalować farby, 7 wizji z m o i c h rysunków. W apokaliptycznych, kupuję k i l k a pędzli. N i e z n a m palety, r o z r a b i a m farby w brystole, nakrętkach, plakatową n a papierze) i przedstawiłem je n a studniówce. Z a i n t e ­ n i e daję żadnych podkładów, maluję n a j p i e r w p o s t a c i e , potem r e s o w a ł się n i m i tło. nikogo dyrektor k o n t y n u o w a n i a tego szkoły i gorąco m n i e zainteresowania. namawiał do Maluję wszędzie gdzie możliwe, w akademiku jak nie m a , w mieszkaniu k u z y n k i , w mieszkaniu wynajętym przez 9 �mojego przyjaciela... Odbierają, m i s t y p e n d i u m i p r a w o miesz­ w Stowarzyszeniu Historyków Sztuki, cudowny k a n i a w a k a d e m i k u , s p r a w a poważna, załatwiam u r l o p dziekański. n a d 100 osób, o g r o m n e z a i n t e r e s o w a n i e , M a m t e r a z dużo czasu d o m a l o w a n i a , ale n i e m a m g d z i e n i a m się z p r a c y . P o s t a n a w i a m miesz­ wernisaż, p o ­ audycja w radiu i zwal­ malować. W i z y t a w Wytwórni kać i żadnych środków d o życia. N a chwilę zamieszkuję u k u ­ F i l m ó w O ś w i a t o w y c h w Ł o d z i . I n a g l e k r a c h . . . n i k t się n i e i n ­ z y n k i (3 m - c e ) ś p i ę n a p o d ł o d z e w m a l e ń k i e j k u c h n i i t a m m a ­ teresuje luję. P o skończeniu w i z j i a p o k a l i p t y c z n y c h maluję 100 o b r a z k ó w zapłacenia za m i e s z k a n i e . pod wspólnym tytułem czasie, a b y mieć Improwizacje W tym pierwszy mieszkania, myję zapominam apokaliptyczne. środki n a życic, sprzątam o k n a , pilnuję d z i e c i . K t ó r e g o ś d n i a p o d namową k u z y n k i , która Ludwig widocznie okres kazać ma mnie je prof. wchodzę już dość z w i j a m Karolowi prace Estreicherowi. do g a b i n e t u . Profesor Z i postanawiam sercom trochę z d z i w i o n y jaciół S z t u k Pięknych do kopniak dziś. Zimmeror prywatne Na zobowiązuje uczono Przy­ dwóch tygodniach już po wynajęciu następnego Try- naprzód. Zaczyna którzy o d t e j p o r y będą w y w i e r a l i o g r o m n y podejmowałem „Bakałarz". obrazy wg próbę Dalej dotyczące Roberta Krótki pobyt współpracy' powracam do Apokalipsy. w z Opolu, i Fascynacja Giavesa. Spotkauie z wpływ d w a d n i , gdzie czasopismem Krakowa studenckim maluję ostatnie mitami greckimi Zimmererom. szczególnych klubu nych rozmiarów waniu jako syn marnotrawny malować łymi dniami i nocami pracę w D Z M Nowa Sól j a k o Krzywo greckie. patrzą, maluję W końcu robotnik fizyczny ca­ ku wynaj­ cudownie interesuję mitologią i religią narodów w s c h o d u , u l e g a m m i t y c z n e j się historii A t l a n t y d y , interesują m n i e t a j e m n i c e p r z y r o d y i t e o r i a D a r w i n a , przerabiam historię f i l o z o f i i , p r z e r a b i a m teorię t e c h n i k skich. Pierwsza wystawa w „Kossakówec". Zaczynam tajniki tempery, zniszczonych, eksperymentuję, przez co w i e l e malar­ odkrywać prac zostaje w z b o g a c a m f a r b y p r z e z d o d a w a n i e różnych skład­ n i k ó w , u s z l a c h e t n i a m p o d k ł a d y . Z a t r z y m u j ę się w pracowniach k i l k u z n a n y c h artystów k r a k o w s k i c h (Stanisław W a ł a c h , K o l o n k a , J e r z y P a n e k , Ł u k a s z K a r w o w s k i , d o e . W a l c z e w s k i ) u c z ę się i podpatruję, r o z m a w i a m towych, owocuje Malowanie o trudnościach i p r o b l e m a c h to potem w przyszłości. Z m i a n a obrazów o m i t y c z n e j warszta­ mieszkania. Atlantydzie. P i e r w s z y artykuł w gazecie, zaraz następny, f o t o m 10 w Myślenicach do malowania. Jest znowu w po z postacie staremu. obraz, w w Wstępuję Myślenicach, w y s t a w a następnym ciąży. wynajętym Wystawa w postanawiam w akrylami, wracam do oraz z M D K Kultury Wystaw gigantycz­ mieszkaniu w Myślenicach i zaraz malowania maluję następna w K r a k o w i e . P o d koniec w Desie. ekspono­ n a płótnie. tempery, biorę przykrym urlop dalszym doświadczeniem na jedwabiu. Wystawa Miejskim 197!) r . c u d o w n a bezpłatny nie rezygnuję i przygotowuję, prace do z na Zaczynam Domu informacja 0 możliwościach w y s t a w i e n i a prac w B e r l i n i e Z a c h o d n i m . czony do Myś­ Krakowskiej zrezygnować na deskach krok nabierają obrazów. Ze w z g l ę d u n a trudności p r z y i malować Nau­ pracy, ale wystawy. W ciągu n i o m a m własnego m i e s z k a n i a , t o które m u j ę s k ł a d a się z d w ó c h p o k o i , z k t ó r y c h j e d e n wynaj­ przeznaczony jest n a pracownię. O d l a t w swoj twórczości zajmuję się m i t a m i stworzonymi p r z e z z a m i e r z c h ł e c y w i l i z a c j o , g d y ż są o n e d l a m n i e drogowska­ zami do o d k r y w a n i a kosmitów-bogów. J a k o pierwszych jedne z opowieści traktują o i n t e r w e n c j i n a z i e m i i s t o t z i n n y c h p l a n e t 1 gwiazd, są t o r e m i n i s c e n c j e niebios", dlatego tych mitów, stanowią 'jakby pierwszych kontaktów z trzon mojej zdeformowanych, twóiczości. „panami Sceny hybrydalnych forowane na swoją karty tych, przeszłych które i przyszłych dziejów miały wyjątkowe znaczenie katastroficzność i zasięg. z postaci l u d z i , zwierząt i roślin, traktuję j a k o z a p r o g r a m o w a n e szczególnie wystawa jeszcze Znów w 2 się n a p r a c o w n i ę . M a l u j ę t a m i n t e n s y w n i e p r z e z 1,5 r o ­ dziennie, dużo c z y t a m , mieszkania przystępuję pracuję — Myślenicach, jadę, zakładam izbę p o m i a r ó w . Zakład p o kilkanaście g o d z i n pewien niepowodzeniom, R a z jeszcze w r a c a m d o a k r y l i i już p r z y n i c h zostaję. m u j e m i mieszkanie w d o m k u j e d n o r o d z i n n y m , pokój nadajo zrażony podejmuję t y g o d n i e . D o w i a d u j ę się, ż e j e s t p r a c a d l a m n i o w m o i m z a w o d z i e w pracuję, Amatorów Zona obrazów kartonach mity Pan miesięcznic, A r t y s t y c z n y c h i w M i e j s k i m D o m u K u l t u r y . Maluję - - pracowni. z n ó w n a c h w i l ę s p o t k a n i e ze s t u d i a m i , a l e j u ż b e z p r z e k o ­ do d o m u . m i przez 2 0 0 0 zł. lenicach w dwóch miejscach, w m i e j s k i c h salach B i u r a n a n i a , w z a p a t r z e n i u n a jedną sprawę. Z w i j a m m a j d a n i w r a c a m — udzielić wysokości Nie, wyczerpania grać światło, p r e s p e k t y w a , gestów. Plastyków Zakup kilku I się kresu obrazów, nauczka. trudnościami m i e s z k a n i o w y m i , z a p o m i n a m o m a l o w a n i u . J e d n a k naję c u d o w n y c h l u d z i , d r .Jana M i t a r s k i o g o i d r I g n a c e g o malarstwo. u sprzedać wielka d l a m n i e t o b a r d z o d u ż o . P o s t a n a w i a m się o ż o n i ć i p o d j ą ć p r a c ę . większa, z a p a l c z y w o ś o i ą moje i Po zaskoczony Poz­ na życia szczęście stypendium w na spotkanie. bowskiego, od na ramieniu do Pałacu S z t u k i T o w a r z y s t w a gdzie rnnic u m a w i a po­ porządny bez środków do życia i możliwości N i e mogę nigdzie i k a ż e m i l o z w i n ą ć k a r t o n y n a p o d ł o d z e , p y t a się g d z i e mnie malarstwa, dzwoni Pół r o k u wegetacji — per­ ludzkości, z uwagi � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/846d57f09fe563b50a9289c9a112ed5b.pdf 74ecab8b63b83b811f54fac9b3aef30e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1428 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource strukturalizm funkcjonalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1320 Title A name given to the resource Metoda funkcjonalno-strukturalna w badaniach etnograficznych P.G.Bogatyrewa / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.159-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. S T U D I A, R O Z P R A W Y, ARTYKUŁY Lud, t. 57, 1973 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA METODA FUNKCJONALNO-STRUKTURALNA W BADANIACH ETNOGRAFICZNYCH P. G. BOGATYREWA W sierpniu 1971 r. zmarł Piotr Grigorjewicz Bogatyrew, profesor Uniwersytetu Moskiewskiego, wybitny uczony, autor licznych prac z dziedziny folklorystyki słowiańskiej, teorii i historii ludowego teatru, poetyki, stosunku literatury do folkloru, związków literatury rosyjskiej z literaturą innych krajów słowiańskich, wreszcie badań porównawczych z dziedziny etnografii, w tym zwłaszcza sztuki ludowej, wierzeń i obrzędów oraz zwyczajów. Urodzony 29. L 1893 r. w Saratowie ukończył w 1918 r. studia na wydziale filozoficzno-historycznym uniwersytetu w Moskwie. Już jako student rozpoczyna pracę naukową zbierając w latach 1915-1916 materiały dialektologiczne i folklorystyczne wśród grup ludności wielkoruskiej w guberniach Archangielskiej i Moskiewskiej. Na podstawie tych badań publikuje prace Verovanija velikorussov Senkurskago ujezda 1. Po ukończeniu studiów pracuje jako bibliotekarz, wykłada na nowopowstałych uczelniach radzieckich, wreszcie zostaje pracownikiem Państwowego Muzeum Historycznego. W 1921 r.2 wyjeżdża do Czechosłowacji w charakterze tłumacza radzieckiego przedstawicielstwa. W służbie dyplo': matycznej pracuje do 1927 r., a następnie w latach 1928-1939 jako współpracownik radzieckiego centralnego państwowego muzeum literatury zbiera materiały literackie i historyczne w archiwach Czechosłowacji, Austrii, Niemiec i Danii. W końcu lat dwudziestych Bogatyrew przeniósł się do Bratysławy, gdzie wykładał słowiańską i rosyjską etnografię. Na uniwersytecie tym doktoryzował się na podstawie pracy Actes magiques, rites et croyance l "Etnograficeskoje Obezrenije" 1918, t. 28, z. 3-4, s. 42-80. ~ Biografowie Bogatyrewa nie są zgodni. Jedni podają rok 1921, drudzy 1922. �160 en BRONISLAWA Russie KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Subcarpathique.3 Promotorem jego był prof. K. Chotek. W kilka lat później uzyskuje docenturę przedstawiając jako dysertację habilitacyjną studium "Polaznik" u juznych Slavjan, Madjarov, Slovakov, Poljakov i Ukraincev. Opyt sravnitelnego izucenija slavjanskich obrjadov 4. W 1939 r. udało się Bogatyrewowi uratować swoje materiały i wrócić do kraju, gdzie wykładał początkowo w Moskiewskim Instytucie Filozofii, Literatury i Historii, gdzie w 1941 r. uzyskał stopień doktora nauk na podstawie dysertacji o ludowym teatrze Czechów i Słowaków:;. W czasie wojny ewakuowany do Swierdłowska, następnie wykłada w Aszchabadzie na przeniesionym wydziale filologicznym Uniwersytetu Moskiewskiego. Po śmierci akademika J. Sokołowa w 1943 r. zostaje kierownikiem Katedry Folklorystyki, a następnie kierownikiem działu folkloru Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR. W związku z narastającą krytyką "burżuazyjnych" kierunków naukowych w latach 1948-1953 dorobek naukowy P. Bogatyrewa został poddany negatywnej ocenie. Uczony wyjeżdża z Moskwy i przez parę lat jest profesorem Woroneżskiego Uniwersytetu, a następnie zostaje zatrudniony jako "naukowy pracownik" w Instytucie Światowej Literatury Akademii Nauk. W końcu lat pięćdziesiątych zostaje zrehabilitowany naukowo jeden z nauczycieli Bogatyrewa, wybitny uczony A. N. Wesełowskij. Po wystąpieniu W. Zirmunskiego w sprawie znaczenia badań porównawczych historyczno-genetycznych, historyczno- typologicznych i kulturowych 6, powstała atmosfera, w której możliwa była kontynuacja dawniej rozpoczętych prac. W 1964 r. P. Bogatyrew powrócił na Katedrę Folkloru Uniwersytetu Moskiewskiego, na której wykładał aż do śmierci. Na zakończenie tego krótkiego zarysu biograficznego nadmienić należy, że obok pracy naukowej, jego dziełem był przekład rosyjski Przygód dzielnego wojaka Szwejka. Od 1956 r. Bogatyrew był członkiem Związku Pisarzy Radzieckich, w 1968 r. został obdarzony doktoratem honoris causa Uniwersytetu Karola w Pradze, zaś w 1969 r. bratysławskiego Uniwersytetu im. Amosa Komeńskiego 7. Paris 1929. "Lud Słowiański" 1933-1934, t. 3, z. 1-2. 5 Lidove divadlo ceske a slovenske, Praha 1940. Wyd. w tłum. rosyjskim \V pracy zbiorowej: P. G. Bogatyrev, Voprosy teorii na1'odnogo iskusstva, Moskva 1971. 3 4 s. 11-166. G V. Zirmunskij, Epic'eskoje tvorcestvo slavjanskich narodov i problemy sravnztelnogo izućenija eposa, "Issledovanija po slavjanskomu litel'aturovedenju i folkloristike", Moskva 1960, s. 252-283. 7 Podane informacje biograficzne pochodzą z artykulów i wspomnień pośmiertnych: B. Benes, P. Bogatyrjov a strukturalismus, "Cesky Lid", R. 55: 1961l. 5. H1:l-201; tenże, Petr GrigorjeviC Bogatyrev 1893-1971, "Narodopisne Aktuality" 1971, nr 4. s. 393-394; N. N. Gracjanskaja E. V. Pomeranceva. Petr Grigorjevic Bogatyrev, Sovet- �Metoda flLnkcjonalno-strlLktlLralna ... 161 Dorobek naukowy P. Bogatyrewa obejmuje ponad 300 pozycji w większości publikowanych w latach 1922-1940 w wydawnictwach czeskich i zachodnioeuropejskich, najczęściej trudno dostępnych w bibliotekach nie tylko polskich, ale i rosyjskich 8. Dlatego też niedawno opublikowano w Moskwie wybór jego dawnych prac w tłumaczeniach rosyjskich pod wspólnym tytułem Voprosy teorii narodnogo iskusstva 9. Praca ta jednak, jakkolwiek wydana niedawno w stosunkowo dużym nakładzie (6 tys. egz.), również nie jest łatwo osiągalna. Ponadto dorobek tego wybitnego uczonego, bliskiego zainteresowaniami współczesnej nauce, mało jest znany środowisku polskich etnografów i rzadko który, zwłaszcza młodszy pracownik nauki do wspomnianej pracy sięgnie. Stąd postanowiliśmy omówić pokrótce tę część dorobku uczonego, która dotyczy założeń metodycznych jego prac etnograficznych. Nie wszystkie prace przedstawiają jednakową wartość, niektórym stwierdzeniom opartym na zbyt małym materiale źródłowym można zarzucić hipotetyczność, niektóre w świetle dzisiejszego stanu wiedzy utraciły na oryginalności, jednakże wydaje się, że konsekwentna próba stosowania określonych założeń metodologicznych, znanych nam z badań pozaeuropejskich, w odniesieniu do badań europejskiej kultury ludowej nie straciła nic ze swej aktualności, a niektóre z postulatów P. Bogatyrewa czekają jeszcze na spełnienie. P. Bogatyrew, jak sam to wielekrotnie podkreślał, pracował metodą f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n ą. Już w latach 1915-1916 razem z R. Jakobsonem (trzy lata od siebie młodszym), zorganizował na uniwersytecie moskiewskim koło lingwistyczne, które przekształcono z czasem w "Stowarzyszenie Języka Poetyckiego (Obscestvo Poeticeskogo J azyka=OPOJAZ), w którym aktywnie działali uczeni tej miary, co W. W. Winogradow 111, G. O. Winokur, B. W. Tomaszewskij, W. W. Szkłowski i inni. W 1926 r. z inicjatywy B. Mathesiusa i R. Jakobsona zostaje założone ..Praskie Koło Lingwistyczne" (Cercle Linguistique de Prague), do którego wstępuje P. Bogatyrew. Należeli do niego tacy uczeni rosyjscy, jak skaj a Einografija" nr 6, s. 192.-193 i K. V. Cistov (rec.) P. G. Bogatyrev, Vo"Sovetskaja Etnografij a" 'W71, nr 6, s. 175·-178. H Pełną bibliografię dorobku naukowego P. Bogatyrewa za lata 1916-19'67 podaj,~ . B. Bene_~ [w:] "Cesky Lid" 196B, z. 4, s. 201-205. Za lata 1916-1969 można ją także •.•.znaleźć w pracy zbiorowej: P. G. Bogatyrev, Voprosy teorii..., s. 5-23-543. " M-oskva 1971, ss. 544. 10 V. V. Vinogradov, razem z L. V. Si:erbą, L. P. Jakubinskim, E. P. Polivanovem, był przedstawicielem tzw. szkoły pete1'sburskiej, kontynuującej w językoznawstwie tradycje szkoly kazańskiej J. Baudouin de Courtenaya, która sformułowała liczne z podstawowych myśli nowoczesnej lingwistyki rozwinięte później przez F. de Saussure';l (M. Ivić, Kierunki w lingwistyce, Wrocław 19-66, s. 87-89). prosy teorii 11 - 1971, narodnogo Luci. t. LVll is/wsstva, �162 BRONISLA W A KOPCZYŃSKA-,J AWORSKA S. Karcewskij i S. Trubeckoj 11, lingwiści czechosłowaccy: B, Trnka i B. Havranek, czy teoretyk literatury J. MukafovskY. W czasie pobytu w Czechosłowacji Bogatyrew nawiązuje rówmez ścisłe kontakty z tamtejszymi etnologami i folklorystami, jak z C. Zibrtem, J. Horakiem, F. Wollmanem, K. Chotkiem czy J. Polivką. Przyjaźni się ponadto ze znanym reżyserem E.F. Burianem, z którym łączyły go wspólne zamiłowania teatralne 12. Zainteresowania teoretyczne Bogatyrewa z dziedziny lingwistyki i folkloru rzutują na metodę jego prac etnograficznych. W swoim punkcie wyjścia były one bowiem określone w dużym stopni u przez metody językoznawstwa. Odnośnie dorobku P. Bogatyrewa aktualne jest sformułowanie, że teoria językoznawcza była "impulsem dostarczającym inspiracji metodologicznych podsuwając wzory konceptualizacji, kształcąc wyobraźnię teoretyczną badaczy i styl myślenia o wszystkich zjawiskach semiotycznych" 13. Podstawowe założenia tej metody nawiązywały bowiem do ogłoszonych w 1929 r. Tez Praskiego Kola 14. Jednocześnie rozwój zainteresowań etnograficznych P. Bogatyrewa uzależniony był od kierunków dominujących w etnografii cz~skiej okresu po I wojnie światowej. Według B. Benesa, w okresie tym w czechosłowackiej etnografii i folklorystyce dały się wyróżnić cztery podstawowe kierunki badań: przeżywająca się już metoda kulturalno-historyczna, której repezentantem był C. Zibrt i jego naj bliżsi współpracownicy, rozwinięta komparatystyka reprezentowana przez liczne prace J. Polivki, V. Tillego, J. Horaka i in., od lat dwudziestych rozwijający się struktura- II Sergiej Karcevskij (l884~1955) wyklaclal w Jatach 1917-1919 idee Saussul'l'a na Uniwersytecie Moskiewskim (Ivić, Kierunki ..., s, 1(9). Mikołaj Sergiejevic Trubeckoj (1890--<19318) rozpoczął swe badania jako etnolog, ale stosunh:owo wcześnie zainteresował się zagadnieniami lingwistycznymi. Prowadził badania nad językami kaukaskimi i paleosyberyjskimi. Studiował językoznawstwo u V. Pofezinskiego. Od 1913 1'. kontynuował studia w Lipsku. W 1922 1'. objął katedrę slawistyki w Wiedniu. Pracując od 1928 r. w Kole Praskim zapoczątkował w lingwistyce studia fonol0giczne, a następnie opracował metodycznie pojęcie systemu językowego (Ivić, Kierunki..., s. 126-'128). 12 E. F, Burian, ktÓl'y w jednej osobie był reżyserem teah'alnym i muzyl<;iem, realizował zasadę kształtowania realizacji teatralnej według modelu muzycznego. Czas sceniczny w jego inscenizacjach był rytmicznie wymierzony na wzór utworu. muzycznego nawet wtedy, gdy muzyka nie towarzyszyłał spektaklowi. (J. Mul'~ ...• rovsky, O dzisiejszym stanie teatru, [w:l Wśród znaków i struktur, Warszawa 197(" s. 350). !3 J. Sławiński, Jan Mukafovsky: program estetyki strukturalnej, [w:] .J. Mukarovsky, Wśród znaków ..., s. 6. H Zob. Praska szkola strukturalna w latach 1926-1948. Wybór materialów. Pod red. M. R. Mayenowej, Warszawa 1968, s. 43-55. �l\1ctoda funkcjonalno-strukt.uralna ... 163 lizm, który z lingwistyki i teorii literatury przeszedł za pośrednictwem Bogatyrewa do etnografii i folklorystyki, gdzie był kontynuowany przez A. Malichercika oraz równocześnie, zwłaszcza w folklorystyce, zaczyna nabierać znaczenia metoda marksistowska znajdująca swój wyraz w pracach B. Vaclavka i Z. Nejedlego 15. W całej swej działalności badawczej Bogatyrew łączył badania folklorystyczne z etnograficznymi, należał bowiem do tej grupy rosyjskich folklorystów, którzy badali literaturę ludową w powiązaniu z całokształtem życia określonych grup społecznych i stali na stanowisku bliskiej współpracy etnografów i folklorystów 16. Prace badawcze rozpoczął Bogatyrew od poszukiwań w dziedzinie kultury duchowej, która go interesowała od początku jego naukowej działalności 17. Po przyjeździe do Czechosłowacji prowadzi w tzw. Podkarpackiej Rusi intensywne badania terenowe dotyczące magii, i wierzeń w obrzędach dorocznych i rodzinnych. W badaniach tych wychodzi z założeń metody "statycznej", a w analizie zaczyna stosować metodę strukturalną. Wyniki publikuje w licznych przyczynkach, a podsumowuje w 1929 r. we wspomnianej już pracy doktorskiej. Drugą dużą pracą z dziedziny obrzędów jest jego rozprawa historyczno~genetyczna dotycząca zwyczaju składania życzeń noworocznych, zwanego w Polsce połazy. W początku lat trzydziestych przystępuje Bogatyrew do sformułowania metodyki badań funkcjonalno-strukturalnych w etnografii. Opracowuje ją na przykładzie badań zwyczaju choinki bożenarodzeniowej we wschodniej Słowacji (1935) oraz w pracy o funkcjach stroju ludowego na Morawach (1937). W ostatnich latach przed wojną i po II wojnie światowej koncentruje uwagę na roli i funkcji znaku w ludowej literaturze i sztuce, a zwłaszcza w teatrze 18. Założenia propagowanej przez siebie metody funkcjonalno-strukturalnej precyzuje P. Bogatyrew w licznych rozprawach i artykułach, wśród których na szczególną uwagę zasługują: Etnographische Praxis; Pfispevek k strukturalni etnografii; Funkcno-strukturalna metoda a ine metody B. Benes, P. Bogatyrjov a strukturalismus, "Cesky Lid" 19611, s. 193-195. POI'. B. Benes, Bogatyrjov ..., s. 196. :7 Wspomniane wyżej badania wierzeń \'1 północnej Rosji. 1" W uzupełnieniu należy dodać, że jako wieloletni badacz Ukrainy Zakarpackiej, Słowacji i Czech byl zainteresowany żywo pracami Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat (zob. P. G. Bagotyrev, Problemy materialnoj i duchovnoj kultury naselenija Karpat, "Sovetskaja Etnografija" 1964, nr 4, s. 12:6-135). Przewodniczył również m. in. obradom Sympozjum do badania kultury ludowej Karpat na VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropołogicznych i Etnologicznych w Moskwie w 1964 r. l.i 16 �164 BRONISLAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA etnografie a folkloristiky; Funkcie kroja na Moravskom Slovensku; Die activkollektiven, passiv-kollektiven, produktiven und unproduktiven ethnographischen Tatsachen 19. Podstawowe pojęcia operacyjne jego metody zaczerpnięte są z lingwinistycznego oraz częściowo psychologicznego strukturalizmu 20. Wprowadza więc w swoich pracach rozróżnienie funkcji i formy zjawisk, hierarchii i dynamiki funkcji oraz pojęcie struktury. S t r u k t u r a jest całością, która określa sobą charakter swoich elementów, przy czym całość ta jest czymś więcej niż sumą części składowych. "Określona liczba różnorodnych części lub cech faktu czy zjawiska określa strukturę, a jednocześnie współzależność części składowych struktury powoduje, że fakt czy zjawisko zachowuje swoją jedność i tożsamość" 20a. Bogatyrew, podobnie jak J. Mukarovsky w badaniach struktury zjawisk sztuki, za strukturę uważał tylko taki zespół składników, którego wewnętrzna równowaga ma charakter dynamiczny. Jedność owego zespołu ujawnia się poprzez dialektyczne przeciwieństwa, przy czym w przebiegu czasu struktura zachowuje tożsamość, chociaż jej wewnętrzny porządek, współzależność elementów nieustannie się zmienia. Wzajemne stosunki składników, ich hierarchia, wzajemna podrzędność i nadrzędność znajduje się w stanie ciągłych przeobrażeń. Te zaś składniki, które się chwilowo wybijają na plan pierwszy, tworzą strukturę funkcji, nadają decydujący sens strukturze, sens, który zmienia się w wyniku każdorazowego przegrupowania składników 21. Za podstawowy cel badań etnograficznych uważał Bogatyrew zgromadzenie materiału, który mógłby wyjaśnić f u n k c j e poszczególnych zjawisk etnograficznych względem siebie i w ramach całokształtu zjawisk kolejno [w:] Erfahrungen eines Feldethnographen in Russlanl! "Slavische Rundschau" 1930, R. 2, s. 1--7 (odbitka); [w:] Slovenske Miscelanea, Bratislava 1931, s. 279-282; "Slovenske Pohlady" 1$)35, R. 51, nr 10, s. 550-558; Turcansky Sv. Martin 1937, s. 78. II Congres International des Sciences Anlhropologiques et Ethnologiques, Copenhague 1939, s. :W{-:H5; tłum. ros. [w:] Voprosy teorii, s. 384-386. 20 Por. rozróżnienia "langue" i "parole" i ich odpowiedników w folklorze w artykule P. Bogatyreva opublikowanym wespół z R. Jakobsonem, Die Folklore als cine besondere Form der Schaffens, "Donum Natalicum Schrijnen 3 Mai 1929, Nijmegen-Utrecht 1929, s. 900-913: tłum. ros. [w:] Voprosy teorii ..., s. 369-332 oraz zgodności P. Bogatyreva z J. MukarovskYm. Z psychologów P. Bogatyrev cytuje: K. Koffka, Die Grundlagen der psychischen Entwicklung, Osterwieck am Hartz 1921 czy A. J. Temikova, Poniatije annercencii v psichologii i problema struktury v psichologi povedenja, "Sbornik Obsc. 1st., Filos. i Socijulnych Nauk pri Pennskom Dniv." 1929, t. 3, s. 147. ~na Bogatyrev. Pfispevek ..., s. 279. ~1 Por. J. Mukarovsky, O strulcturalizmie, [w:] Wśród znaków ..., s. 25-26. J~ und Publikowane Karpathorussland, �MetocIa fun/ccjonalno-strukturaLna ... 165 (względem systemu). Jakkolwiek pojęcie funkcji było podstawowym dla jego rozważań, Bogatyrew nie precyzuje go nigdzie explicite. Zakres tego pojęcia można ustalić jedynie śledząc jego znaczenie w kontekście wywodów autora. W badaniach etnograficznych, podobnie jak przy badaniu innych faktów społecznych, zdaniem Bogatyrewa, spotykamy się z ogromną wielorakością funkcji, które niekiedy są tak ściśle od siebie zależne, że trudno jest je analizować w oderwaniu jedne od drugich 22. Wzorcową analizą ilustrującą założenia i realizację metody funkcjonalnej jest praca Bogatyrewa o funkcjach stroju ludowego na Morawach (Slovacko). Wyróżnia w niej autor funkcje praktyczne stroju (ochrona przed zimnem, przystosowanie do określonego typu pracy itp.), funkcję wiążącą strój z określonym statusem społecznym noszącego, funkcje estetyczne czy regionalne. W szczegółowej analizie społecznych funkcji stroju wyróżnia jeszcze funkcję wyróżniania grupy wieku oraz stanu rodzinnego, ściśłe związaną z funkcją moralną, która podkreśla stosunek jednostki do norm moralnych (np. strój przewidziany dla niezamężnych matek), czy funkcję zawodową lub wyznaniową. W rozważaniach szczegółowych stwierdza też, że funkcja estetyczna zazwyczaj tworzy wspólną strukturę z funkcją erotyczną 23. Jednocześnie w badanym regionie stwierdza występowanie czterech odmian stroju: strój codzienny, świąteczny, okolicznościowy i obrzędowy. W każdej z tych odmian stroju inna funkcja pełni rolę wiodącą, inna jest też wewnętrzna hierarchia funkcji. Np. w stroju świątecznym i okolicznościowym na szczycie hierarchii funkcji, zdaniem Bogatyrewa, znajduje się funkcja wyrażania święta lub okoliczności, następnie estetyczna, dalej obrzędowa, potem funkcja wyrażania narodowego lub regionalnego stroju, pozycji społecznej i praktyczna. W stroju obrzędowym na pierwszym m:iejscu znajduje się funkcja wyrażania obrzędu, za nią świąteczna i estetyczna, zaś funkcja pozycji społecznej ma w tym stroju stosunkowo niewielkie znaczenie, a w niektórych wypadkach pojedyncze części stroju nie mają żadnego praktycznego znaczenia. Jednocześnie stwierdza, że przy zmianie miejsca funkcji w hierarchii znaczenie jednych słabnie, a inne za to w to miejsce nabierają znaczenia 24. Np. w stroju codziennym w porównaniu ze strojem świątecznym wszystkie inne funkcje, oprócz funkcji· racjonalnego przystosowania stroju do wymogów pracy oraz ochrony przed zimnem i gorącem, nie grają większej roli 25. Po przeanalizowaniu układu funkcji w strukturze Bogatyrew stwier- 22 23 2' 25 Pfispevek ..., s. 279. Bogatyrev, Funkcie Bogatyrev, Funkcie Bogatyrev, Funkcie , s. 27-41. , s. 13-14. , s. 55. �166 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA dza, że w i a d ą c a f u n k c j a przejawia się również silnie w formie stroju. Np. wyraźnie to widać w szczegółach podkreślających funkcję odświętną stroju. Stąd wyprowadza wniosek, że nie tylko funkcja zależy od formy, ale i forma stroju uzależniona jest od funkcji. Np. kiedy zmiana systemu ekonomicznego powoduje zmianę stroju ludowego, a opór wsi na wpływy miasta jest jeszcze silny, powstaje nowy rodzaj stroju, który jest częścią składową zmieniającej się całej struktury kultury wiejskiej. Gdy struktura ta zmienia się radykalnie, ginie "tradycyjna kultura stroju", gdyż nowa struktura wymaga nowych form 26. W powyższych rozważaniach nad współzależnością funkcji i formy Bogatyrew nawiązywał do dorobku rosyjskiego etnografa D. K. Za lenina 27, czym ujęcie jego odbiegało dość znacznie od analiz klasycznych funkcjonalistów typu np. B. Malinowskiego. Obok współzależności pojedynczych funkcji, które jako elementy tworzą całość struktury badanej, Bagatyrew wyróżnia jeszcze całościową "funkcję struktury funkcji". Tę c a łoś c i o w ą f u n k c .i ę w wypadku stroju uosabnia jego zdaniem pojęcie: "nasz strój". Własny strój. podobnie jak rodzinna mowa, zdaniem autora, jest najbliższy swoim nosicielom. Ta funkcja struktury funkcji jest naj bliższa funkcji regionalistycznej, ale różni się tym, że strój w funkcji regionalistycznej występuje tylko jako przeciwstawienie strojów innych regionów, "nasz" strój jest bliski i bez tego przeciwstawienia, za to posiada silny charakter emocjonalny. Bogatyrew tłumaczy go ścisłym, fizycznym związkiem stroju z jego nosicielem (odbicie tego znajdujemy w magii kontaktowej), a skutkiem tej postawy jest poczucie bliskości w stosunku do wszystkich członków społeczności, którzy noszą ten sam strój. Zakres tego pojęcia, podobnie jak funkcja i forma stroju, jest zmienny historycznie i różny w różnych środowiskach społecznych i ekologicznych. Bogatyrew zwraca uwagę na to, że postawy emocjonalnej intymności może budzić tylko taka odzież, która ma tendencje trwania w całości lub czr;ściach (np. przy funkcjach religijnych). Odmiennie rzecz się ma z ubiorem podlegającym modzie, szybko się zmieniającym, który nie ma czasu "zrosnąć się" z ciałem jednostki, lub ze "społecznym ciałem" zbiorowości 28. Na zakończenie swych rozważań nad "funkcją struktury Bogatyrew zaznacza, że nie zawsze jest ona tożsama z funkcją i często nie jest uświadamiana w środowisku badanym 2!l. 26 Bogatyrev, Funkcie ..., s. 56-58. 27 1stalkowanie prezitoćnych religioznych obriadov, 1934, nr 5,s. 4-5, cyt. za Bogatyrevem, Funkćno-Strukturcilna 28 Bogatyrev, Funkcie , s. 58-61. 29 Bogatyrev, Funkcie , s. 62. .,Sovetskaja ..., s. 555. funkcji" wiodącą Etnografija" �Metorirl funkcjonalno-strukturalna ... 167 W celu wyjaśnienia s t r u k t u r y f u n k c j i badanego faktu należy zdaniem Bogatyrewa, zidentyfikować podstawowe funkcje pełnione przez dane zjawisko, następnie zbadać jak przebiega proces przekształceń jednych funkcji w drugie oraz osłabienie lub wzmożenie roli poszczególnych funkcji w obrębie systemu. Ponadto należy każdorazowo odpowiedzieć sobie na pytanie, jak dalece zjawisko (zwyczaj) stanowi zamknięty, pełny system. Dając przykład obrzędów weselnych Bogatyrew zwracał uwagę, że nie zawsze stanowią one jednolity system, np. ze względu na funkcje magiczne czy estetyczne. Należy badać, czy, w jakim stopniu i jak systemy te są połączone. Można bowiem założyć, że zwyczaje magiczne i estetyczne mogą tworzyć dwa różne systemy 30. Zdaniem Bogatyrewa, szczególnie cenne dla budowania wniosków uogólniających są badania współwystc;powania dwóch przeciwstawnych systemów funkcjonalno-strukturalnych, np. religijnych czy etycznych 31. Zagadnienia powyższe nabierają szczególnej ostrości przy badaniu wpływów kulturowych, kiedy to ważne jest twierdzenie, czy wpływy ograniczają się do przejęcia pojedynczego elementu kulturowego, czy też łączą sic; ze zmianami całej struktury. Problematyka ta jest bardzo istotna w badaniach procesów urbanizacji kulturowej wsi 32. Znaczne miejo:ce w pracach Bogatyrewa zajmują rozważania nad rozwojem, przejmowaniem i zmianą funkcji zjawisk kulturowych, w czym można sic; również doszukiwać odmienności jego stanowiska w stosunku do funkcjonalnych strukturalistów zachodnioeuropejskich 33. Bogatyrew stoi na stanowisku, że nowe zjawisko w strukturze kulturowej pojawia się w momencie odpowiedniego rozwoju tej struktury, jej przygotowania do innowacji, która powstaje albo drogą wynalazku, albo przejęcia z innego środowiska. Daje przykłady na to, iż wraz z pogłębieniem sic; klasowego podziału na wsi morawskiej określone grupy ludności albo modyfikowały swój strój, samodzielnie tworząc jego odrębności, albo przejmowały cały strój lub jego elementy od grup obcych, w tym także i miejskich. Podobnie np. w czasie pogłębienia się walki klasowej na wsi, w wyniku agitacji ideologicznej, pojawiła się potrzeba powstania pieśni opiewających zróżnicowanie i walkę klasową. W nowych warunkach pieśń taką albo tworzy środowisko wiejskie, albo przejmuje z miasta i przerabia, dostosowując do swoich potrzeb. Bogatyrev, Ethnographische Praxis ..., s. 5. BogatYI"eV,Pfispevek ..., s. 23l. " BogCltyrev, Ethnographische Praxis ..., s. 6. 3'3 Por. Z. Szyfelbejn-Sokolewicz. O niektórych ograniczeniach funkcjonalizmustrukturalizmu w tłumaczeniu zmiany kulturowej, "Etnografia Polska", t. 13, z. 1, s. 25-42. W każdym razie, wychodząc z badań wsi europejskiej, problematyką zmany kulturowej interesuje się od początku swych badań prowadzonych metodą funkcjonalno-strukturalną· :lO 'lI �168 BRONISLAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Przy okazji powyższej analizy Bogatyrew zwraca uwagę na odmienny czas trwania zjawisk kulturowych w środowisku miejskim i wiejskim. Zastanawiając się nad zjawiskiem wynalazczości stawia hipotezę, że w wyniku różnej siły oddziaływania zbiorowości, grupy na jednostkę, wynalazca w mieście jest często bardziej oryginalny, gdyż realizuje pragnienia nie zawsze powszechnie uświadomione. Odmiennie w środowisku wiejskim. Przy silnej kontroli społecznej poczynań jednostkowych, przy bardziej konserwatywnej postawie, obserwujemy znacznie dłuższy proces oswajania się z nowością i powolność wyboru, a co za tym idzie - znacznie dłuższe, jak to określa Bogatyrew, "życie zjawisk". Równocześnie przeciwstawiał się dosłownemu traktowaniu tezy, rozpowszechnionej swego czasu w nauce zwłaszcza niemieckiej, że "lud nie produkuje, lecz tylko reprodukuje". W oparciu o własne badania doszedł do wniosków przeciwstawnych twierdząc, że w wyniku omówionego wyżej "czasu życia" zjawisk kulturowych, intensywność twórczości kulturowej na wsi jest o wiele silniejsza przy przejmowaniu różnych elementów kultury niż w mieście. Zdaniem Bogatyrewa na wsi tworzy się "intensywniej". Pod pojęciem intensywności rozumiał, że jakkolwiek w mieście częściej powstają nowości, to przy przejmowaniu obcych wytworów w mniejszym stopniu zmienia się ich funkcja. Na wsi zaś odwrotnie, więcej elementów jest adoptowanych, ale też i głębszym przemianom ulegają ich funkcje 34. Przy badaniu metodą funkcjonalną przejmowania dóbr kultury z jednego środowiska do drugiego, a zwłaszcza przy badaniu "opadających dóbr kulturowych" (gesunkenen Kulturgutes) %, czyli przejmowanie dóbr kultury elitarnej przez środowiska ludowe, zdaniem Bogatyrewa, należy w pierwszym rzędzie zainteresować się tym, czy dobra te zachowują w nowym środowisku swą pierwotną funkcję. Np. przy przejmowaniu ubioru miejskiego należy stwierdzić, czy przejęcie nastąpiło ze względów estetycznych, czy wykształciło się z pragnienia upodobania się mieszkańców wsi do miast. Dalej należy stwierdzić, czy dominującą w nowym układzie jest funkcja estetyczna, czy naśladowcza. Odnośnie wpływu pojęć, np. estetycznych środowisk elitarnych na kulturę ludową, Bogatyrew podnosi wagę badania tych elementów, których główną funkcją w obu środowiskach jest ta sama funkcja estetyczna. Badając nową lub przekształconą funkcję przejętego elementu w nowym układzie, należy zawsze zbadać w jakim stosunku znajduje się ona do pozostałych elementów zastanego układu 36. Bogatyrev, Funkcno-Struktw·ó.lna ..., s. 550-55!. Por. K. Dobrowolski, Trzy studia z teorii kultury życiem społecznym i kulturą, Wrocław 1966, s. 112. 36 Ethnographische Praxis ..., s. 6. 34 35 ludowej, [w:) Studia nad �Metoda funkcjonalno-strukturalna ... 169 Analizując procesy zmiany kulturowej i przejmowania elementów kultury Bagatyrew wprowadza rozróżnienie faktów kulturowych ze względu na stopień ich upowszechnienia w środowisku badanym: \vyróżnia fakty a k t Yw n 0- i P a s Yw n o - k o l e k t Y w n e. Fakty aktywno-kolektywne są znane, praktykowane i reproduko\vane przez całą zbiorowość, w której występują. Fakty pasywno-kolektywne są znane i akceptowane również przez całą zbiorowość, jednakże praktykowane są tylko przez część zbiorowości (np. praktyki magiczne, umiejętności rękodzielnicze), albo są produktem ludzi czy ośrodków przemysłowych spoza wsi 37. W związku z procesem trwania zjawisk kulturowych za przykładem teorii językowej de Saussure'a, wprowadza rozróżnienie faktów produktywnych i nieproduktywnych. Do produktywnych zalicza np. obrzędy praktykowane z pełną świadomością ich charakteru obrzędowego, zaś do nieproduktywnych takie, które - chociaż praktykowane - nie są w pełni rozumiane i które w większości wypadków giną, zapomniane wraz z odchodzącą generacją 3S. Zdaniem Bogatyrewa, tylko fakty produktywne zdolne są przekształcić się, zmieniać swoją funkcję i przystosowywać się do nowych okoliczności. Ilustracją przekształceń "produktywnych" zwyczajów agrarnych są dla Bogatyrewa wspomniane już wyniki badań nad zmianą funkcji choinki bożenarodzeniowej. Choinka przejęta przez ludność wiejską od inteligencji miejskiej zmieniła swą funkcję z estetycznej na magiczno-religijną. Ozdobiona· stoi w izbie od Bożego Narodzenia do Trzech Króli, następnie, poświęcona przez duchownego, używana jest do rozmaitych praktyk magicznych (okadzania drzew owocowych, poganiania bydła przy pierwszej orce itp.) 39. Wyróżniając trzy rodzaje działań magicznych: akcje magiczne umotywowane, w których działający ma świadomość celowości działania zgodną z prawami magii (zgodność działania i skutku), akcji magicznej niemotywowanej, to jest takiej, w której działający nie wie, dlaczego akcja wykonywana ma spowodować określony skutek, tylko wierzy w jej skuteczność, oraz akcji magicznej przekształconej w grę lub zabawę, która jest tłumaczona racjonalnie, Bogatyrew stwierdza, że akcja magiczna motywowana jest akcją aktywną, mogącą spowodować inne akcje produktywne. W okresie braku motywacji staje się nieproduktywna, skaBogatyrev, Voprosy ...• s. 384--385. Bogatyrev, Voprosy ..., s. 385. Podział ten w swej istocie nawiązuje do przeprowadzonej dziesięć lat wcześniej klasyfikacji działań magicznych podzielonych na "umotywowane" i "nieumotywowane" : Bogatyrev, Actes ..., s. 23-27. 39 Der Weinachtsbaum in der Ostslowakei. 2UT frage der strukturellen Erf01'schung des Funktionswandels Fakten, "Germanoslavica" Praha 1932-1933, t. 2, s. 254-258; tłum. ros. Bogatyl'ev, Voprosy ..., s. 387-392. 37 3!i �170 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA zana z reguły na zapomnienie, natomiast przekształcona w grę lub zabawę nabiera znowu aktywności. (W tym miejscu trzeba nadmienić, że powyżej wymienione przekształcenia nie muszą być bynajmniej trzema kolejnymi etapami jednokierunkowego procesu) 40. Przy studiowaniu zmian zachodzących w kulturze ludowej Bogatyrew wiele uwagi poświęcił obserwacji mechanizmu społeczno-psychologicznego będącego motorem przemian. Zwracał uwagę na postawy grup przodujących w procesie przemian, takich jak młodzież i osoby słabiej związane ze społecznością wioskową. Podkreślał wpływ dezintegracji (roztfidenia) społeczności miejscowych na wzmożenie procesu przemian. Analizował proces kształtowania motywacji uzasadniających akceptację zmiany. Charakteryzuje się on, zdaniem Bogatyrewa, podkreśleniem negatywnych stron odrzucanego elementu, które - uprzednio znane ~. nie budziły krytyki, oraz rozbudowywaniem motywacji podkreślających pozytywne strony podjętych decyzji przez przypisywanie przejmowanym elementem walorów, np. gospodarczych (tańsze), praktycznych (wygodniejsze, sprawne), czy estetycznych (ładniejsze), co nie zawsze jest w pełni uzasadnione 41. Badanie faktów etnograficznych od strony zmiany ich funkcji może rzucić światło na szereg zjawisk dotąd niewyjaśnionych naukowo, między innymi może, zdaniem Bogatyrewa, wyjaśnić powody zmiany kulturowej. Porównując funkcje jakie pełnił strój ludowy u Wielkorusów i na Morawach, Bogatyrew próbuje wyjaśnić różne zanikania stroju w tych dwóch środowiskach kulturowych. Analizuje więc zmieniające się funkcje stroju ludowego w XVIII i XIX w. odmienne w obu krajach, aby następnie zestawiając je z odmienną sytuacją polityczną i odmiennym stosunkiem oraz dystansem dzielącym kulturę miejską od wiejskiej przedstawić hipotezę tłumaczącą. W rozważaniach tych podkreśla dialektyczne znaczenie w procesie przemian zarówno środowiska "dającego", jak i "biorącego" 42. Pisząc o badaniu przejmowania faktów kulturowych Bogatyrew przestrzegał przed powierzchowną rejestracją samego faktu przej(~cia. Rejestr taki bez pokazania funkcji tych faktów w nowym środowisku daje fałszywy, niepełny obraz struktury kulturowej badanego środowiska. Poznanie dogłębne wszystkich elementów w strukturze jest konieczne dla poprawnego prowadzenia tak rozpowszechnionych w etnologii badań porównawczych. Wiodącą dyrektywę tych badań musi być porówny- Bogatyrev, Actes ..., s. 23~27. Bogatyrev, Pfispevek ..., s. 230. Poe Th. M. Newcomb. E. Conwerse, Psychologia społeczna, Warszawa uno, s. 41-67. 42 Bogatyrev, Funkcie ..., s. 23-27. 41) 41 R. H. Turner, Ph. �Metoda funkcjonalno-strukturalna ... 171 wanie zjawisk kulturowych występujących w podobnych strukturach, w podobnych funkcjach. Badacz musi być bardzo ostrożny przy badaniu funkcjonalnych analogii, gdyż zarówno forma jak i funkcja zjawisk kulturowych znajdują się w stałym rozwoju, w dialektycznych przeciwieństwach. Zwyczaje, które dziś mają podobne funkcje, mogły w prz~szłości, w innej strukturze kulturowej, pełnić odmienne funkcje; np. w dwóch wsiach obrzęd weselny pełni przede wszystkim funkcje estetyczne, a przed pięćdziesięciu laty w jednej dominować mogła jego funkcja magiczna, a w drugiej regionalistyczna. Nie należy również zapominać, że forma wpływa zawsze na funkcje i odwrotnie, co w badaniu przemian trzeba zawsze mieć na uwadze 43. Badanie synchroniczne, "statyczne", ludowych obyczajów, obrzędów i zabiegów magicznych pokazuje, że mamy do czynienia ze stałymi zmianami zarówno f o r m y jak i f u n k c j i tych etnograficznych faktów, koniecznym więc jest badanie zarówno synchronii, jak i diachronii. W opiniach swoich Bogatyrew powołał się m. in. na prace A. N. Wesołowskiego, który zwracał uwagę na względność pojęcia przeżytku (survivals). "W rzeczywistości nie ma przeżytków, albowiem wszystko, co odpowiada jakiejś potrzebie życia, istnieje w rzeczywistości" H. Bogatyrew nawoływał wiE;c w latach 20-tych do badania żywych wówczas obrzędów w przekonaniu, że tym samym naukowa etnografia, pokazując współczesność, gromadzi materiały dla historii. Podnosząc role; i znaczenie badań "statycznych" dostrzega jednocześnie stałą zmienność zjawisk kulturowych, w związku z tym - zdając sobie sprawę ze vvzględności pojęcia synchronii - nie używa więc tego terminu zastępując je określeniem "badania statycznego". Zgodnie z tradycją polskiego słownictwa etnograficznego można by powiedzieć, że mają to być badania określonego stanu w określonym czasie 45. Omówienie myśli metodycznej Bogatyrewa byłoby niepełne, gdyby nie podkreślić s e m i o log i c z n e g o nurtu jego prac. W analizie funkcjonalno-strukturalnej P. Bogatyrew wyróżniał bowiem dwie płaszczyzny: funkcje odnoszące się do faktu kulturowego jako "rzeczy", i funkcje odnoszące się do różnych dziedzin, które fakt ten jako "znak" 43 Bogatyrev, Funkcno-śtruktuT<ilna ..., s. 550-551. Por. również uwagi wstępne: Bogatyrev, Actes ..., s. 2-9. 44 A. N. Vesolovskij, Iz istorii epiteta, "Sobranie Socinenij" 1923, t. 1, cyt. za Bogatyrevem, Actes.,., s. 11, 45 P. Bogatyrew odwołuje się do stwierdzenia F. de Saussure'a z jego Cours de linguistique generale, Paris 1916, s. 145, że "w praktyce stan języka nie jest punktem, łecz oki'esem czasu więcej lub mniej długiego, w którym suma zachodzących modyfikacji jest możliwie mała", cyt. za Bogatyrevem, Actes .... s. 9. �172 BRONISLA WA KOPCZYŃSKA-.J AWaRSKA pokazuje <t6. Niekiedy przedmiot jest jak gdyby w czystej formie rzeczą, a kiedy indziej znakiem. Najczęściej spotykamy ścisłe strukturalne zespolenie rzeczy i znaku w jednym przedmiocie (zjawisku). Tę wzajemność rozpatrywał Bogatyrew szczegółowo, m.in. na przykładzie stroju. Gdy badamy funkcje stroju widzimy, że poszczególne funkcje jego są w stosunku do niego raz rzeczami, a raz znakami. Ze wszystkich analizowanych funkcji stroju w całości jedynie funkcja praktyczna i częściowo estetyczna odnoszą się do stroju jako do rzeczy. Inne funkcje jednocześnie odnoszą się do stroju-rzeczy i do innych dziedzin, które strój pokazuje. Np. funkcja stroju świątecznego jest blisko związana z samym strojem, wyraża, że strój ma być zrobiony z drogiego materiału, że ma być piękny, a jednocześnie drogi materiał wskazuje nie tylko strój świąteczny, ale służy ku temu, żeby pokazać, że dziś jest święto, a nie dzień codzienny. To sarno odnosi się do funkcji stroju będącego wykładnikiem pozycji społecznej. Odzienie z drogiego materiału noszą bogaci, ale jednocześnie bogaty strój pokazuje społeczną pozyjcę noszącego strój. W niektórych przypadkach strój może być czystym znakiem -- np. mundur wojskowego. Ażeby móc zrozumieć wszystkie funkcje faktu (zjawiska) kulturowego musimy się nauczyć czytać sens tych znaków, gdyż struktura funkcji czyni każde zjawisko kulturowe zarówno przedmiotem jak znakiem H. Zagadnienie semiologicznej funkcji zjawisk kulturowych rozwinął Bogatyrew najszerzej w swych studiach z dziedziny teatru, wychodzących swą problematyką poza ścisły zakres zainteresowań etnograficznych. Dla etnografa szczególnie cenne są jego rozważania nad odmiennością odbioru teatru kukiełkowego szeroko występującego w kulturze ludowej w zestawieniu z teatrem żywego aktora <tB. W pozostałych pracach analizował teatr ludowy jako przejaw sztuki w ogóle, jednocześnie podkreślając jego etnograficzne osobliwości. Pokazywał związki teatru ludowego z ludowymi obrzędami i obyczajami. W książce a czeskim i słowackim teatrze ludowym analizował wielofunkcyjność przedstawienia dramatycznego, jego strukturę i współzależność oddzielnych elementów <t9. Ponadto wspomnieć trzeba o jego ostatnich pracach o zawołaPojęcia zna,k używał W sensie szeroko przyjętym jako: właściwy znak, symW sformułowaniach odwoływał się do prac: D. Ciievskij, Etika a logika, "Naucne trudy Russkogo Narodnogo Universiteta v Prage" 1931 t. 6, oraz V. N. Volosinov, Slovo, jego socjalnaja Junkcija, "Literaturna uceba" 1930, nr 5. 4. Bogatyrev, Funkcie ..., s. 44-49. 48 P. Bogatyrev, Prispevok k skumaniu divadelnych znakov, "Slovenske smery" 1937-38, R. 5, s. 238-246. 49 Por. Narodny teatr Cechov i Slovakov, [w:l Voprosy teorii.., s. 11-166. 46 bol, sygnał. �Metoda funkcjonalno-strukturalna 173 ... niach handlarzy 50 lub artykuł o semantyce i funkcji wiejskiej etykiety 51, niestety znanych nam tylko z not bibliograficznych. Jak już wspomniano na początku, P. Bogatyrew przywiązywał ogromną wagę do prowadzenia i wypracowania założeń metodycznych b a d a ń t e l' e n o w y c h, które uważał za podstawę działalności etnografa. Był nie tylko teoretykiem, ale i praktykiem. Twierdził, że tylko związek pracy badawczej z pracą terenową daje możliwość dogłębnego poznania ludowej twórczości i kultury. Wyróżniał dwa typy pracy terenowej: zbieranie informacji o występowaniu pojedynczych zjawisk i faktów etnograficznych dla celów rejestracyjnych (np. zbieranie materiałów do kartowania), które jego zdaniem mogą podejmować mniej doświadczeni, nawet lokalni zbieracze, oraz właściwe badania mające na celu gromadzenie materiałów celem wyjaśniania obserwowanych zjawisk w kategoriach postulowanej metody naukowej 52. Odnośnie procesu zbierania informacji ("materiałów terenowych") zwracał uwagę na potrzebę rozróżniania danych uzyskanych w procesie obserwacji oraz wypowiedzi uzyskanych od członków badanych zbiorowości, przy czym zalecał weryfikowanie wzajemne informacji uzyskiwanych tymi dwoma drogami. W poglądach na metodę obserwacji zachowań indywidualnych, zgodnie z dominującymi wówczas poglądami M. Levy-Bruhla, podkreślał .,wielką różnicę mentalności badacza i podmiotu obserwacji" - w czym widział znaczne ograniczenie tej metody. Co prawda dostrzegał, iż różnice te nie są tak wielkie w wypadku wieśniaka europejskiego, jak w zetknięciu się z przedstawicielami świata pozaeuropejskiego, zwłaszcza "człowieka prymitywnego", jednakże stwierdzał, że "wizja życia i faktów" u tych pierwszych jest również w dużym stopniu odmienna od mentalności badacza 53. Problem ten, jakkolwiek dziś naświetlamy go odmiennie, w dalszym ciągu jest istotny w procesie badawczym. Bogatyrew zwracał uwagę na wpływ, jaki "środowisko", "kolektyw", wywiera na "wyobrażenia indywidualne" jednostki. W związku z tym np. przy badaniu zwyczajów zalecał poznawanie biografii informatorów, ażeby można było stwierdzić, do jakiego stopnia poglądy ich związane są każdorazowo z poglądami "całego kolektywu". Szczególną uwagę "9 Ausrufe chen, [w:] von Austriigen Beitriige ZU1' und Wandernhau Sprachwissenschaft, Wolfgang SteiniLz lun 60. Geburstag il Semantika 51 selskogo am 28 Februar etiketa, [w:] und modelirujuscim sistemam, aIs ReklamenzeiLiteraturjorschung. 1965, Berlin 1965, s. 61-73. Tezisy dokladov Tartu 1970, s. 67-71. Bogatyrev, Ethnographische ..., s. 5-7. Bogatyrev, Actes ..., s. 151-152. 1)0 vtoritnym j" i funkcija der Haudwerkern Vollcskunde IV Letnej skoZy �174 BRO ISLAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA zwracał na konieczność ustalenia ruchliwości społecznej informatorów 54. Manifestacją uwagi, jaką przywiązywał do osoby informatora, było podawanie przy informacjach terenowych nie tylko miejscowości, skąd pochodziły dane, ale i nazwiska osoby informującej 55. Zagadnienia zależności wyobrażeń jednostkowych od wyobrażeń kolektywnych zostały szeroko rozpracowane przez Bogatyrewa w jego rozważaniach nad zbiorową i indywidualną twórczością 56. Wpływ zbiorowości rozumiał nie tylko jako proces uzupełniania i przetwarzania anonimowego dzieła, lecz w zależnościach głębszych, w warunkach i wpływie środowiska, w którym żyje twórca, w społecznych warunkach bytu oraz w systemie wyobrażeń i potrzeb grupy, do której należy. Do problematyki tej wrócił w jednej z ostatnich swoich prac w referacie wygłoszonym na VII Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie w 196457• W tym miejscu można zaznaczyć, że zdaniem Bogatyrewa metoda funkcjonalna w etnografii nie tylko na nowo naświetla materiał badany, lecz rozwiązuje dyskutowany problem przedmiotu badań etnograficznych. Podczas gdy dla badacza badającego wyłącznie powstanie i rozwój stroju ludowego koniecznym jest występowanie tego stroju, to przy badaniu funkcjonalnym wiejskiej odzieży funkcja jej będzie m(Jgła być przedmiotem badań nawet wtedy, gdy utożsami się ona całkowicie z odzieżą miejską. Bogatyrew daje przykład badania kaloszy, które upowszechniły się na wsi rosyjskiej jeszcze przed I wojną światową. Wiodącą funkcję kaloszy w mieście była funkcja praktyczna ochrony przed wilgocią i błotem, zaś na wsi stała się nią funkcja estetyczna, gdyż kalosze były noszone również w dni świąteczne i pogodne. Ich funkcja była taka sama jak np. (Jzdobnych kierpców w stroju tradycyjnym 58, można więc z podobnych pozycji ją analizować. Na zakończenie należy stwierdzić, że jakkolwiek Bogatyrew nigdzie tego wprost nie formułuje, to jednak linię podziału między zainteresowaniami etnografii i socjologii widzi w p(Jdziale pól badawczych: etnografa badającego kulturę społeczności wiejskich i socjologa badającego społeczności miejskie i wielkie populacje 59 - można by go więc uznać za bliskiego pozycji antropologa w szerokim tego słowa znaczeniu. Gdy jednak zastanowimy się nad jego miejscem w dorobku etnologii 56 Bogatyrev, Ethnographische ..., s. 6. POI'. Actes magiques ..., Paris 1929. M. in. w pracy Folklor jako forma twórczości, 57 Tradicija 54 55 i improvizacija v s. 393-400. 53 Bogatyrev, Funkcie ..., s. 62--63. 59 Por. Bogatyre'V, Funkcie ..., s. 63. narodnom wyd. 1929. tvortestve, [w:] Voprosy teorii ..., �Meio(la [unkcjonalno-struktltralna ... światowej, należy podkreślić oryginalne cechy jego twórczości, a przede wszystkim jej wielostronność. Stosując bowiem metodę funkcjonalną nie ograniczają się do tłumaczenia wszystkich zjawisk kulturorowych jedynie przez mechanizmy psychologiczne i socjologiczne. W proponowanym rozróżnieniu faktów aktywnych i nieaktywnych, produktywnych i nieproduktywnych można dopatrywać się próby wyeksponowania aspektu "czysto" kulturowego, jakkolwiek i to rozróżnienie sprowadza się do sposobu interpretowania faktu kulturowego przez działającego człowieka. Badanie funkcji semantycznej zjawisk kulturowych, rozróżnienie płaszczyzny "rzeczy" i "znaków" pozwala Bogatyrewowi na uwzględnianie w jednakowym stopniu analizy zarówno formy jak funkcji obserwowanych zjawisk, co zgodne jest z tradycjami etnologii pojmowanej jako część historii kultury. Wyraźne traktowanie badań "statycznych" jako pewnego etapu badań diachronicznych, zbliża Bogatyrewa do dzisiejszego stanowiska badawczego. Stąd też wydaje się, że zapoznanie się z dorobkiem tego autora i zweryfikowanie niektórych jego twierdzeń może być bardzo cenne w poszukiwaniach dróg etnologii europejskiej 60. B. KOPCZYNSKA-.JAWORSKA FUNCTIONAL-STRUCTURAL METHOD OF IN (8 u mma Having author presented discusses the the scholarly methodical ETHNOGRAPHICAL RESEARCH P. BOGATYREW r y) biography principles of of P. hi,s Bogatyrew research (1893-1971), works in the the field of ethnography. The author -structural structure function author dure of Cofl gresu Por. the and "structure of on analysis and the his dyskusję the position on czasopismach \V are the Ol' reproductive w initial of being Paryżu problem of of cultural character principles P. ,.Ethnologia w 1971 r. the notion discussed successively. concerning cultural folk culture, Europaea" alteration his oraz notion of of "leading" Then the the proce- (development, views on functional- ; the indications phenomena), of of the Bogatyrew in structure, of Bogatyrew's of function europejskiej of the formulations of function function" views changes creative etnologii to the discussion to function, l'esearch, or with according and passes succession blems begins method on the distinguishing obrady prothe I Kon- �176 BRONISLAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA active and passive facts in respect to their ongm and the degree of dissemination in the tested environment, and, finally the productive and unproductive facts from the point of view of their duration and further modifications. The author discusses also P. Bogatyrew's views on the form versus function relations of cultural phenomena and his considerations concerning the semiological function of cultural phenomena. The paper conduds with the presentation of P. Bogatyrew's comments on the principles of methodics of the field work. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70a31234c1d531b0814fb046fb0efddf.jpg ce806792d0a481a381246e20afaba6d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna i kobieta przy zaprzęgu wołowym / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kalwaria Pacławska (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; kultura materialna ; transport lądowy ; transport zwierzęcy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia zaprzęg wołowy w jarzmo naszyjne oraz mężczyznę (informatora) i kobietę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.36.XV_H.1.16.3_01 jarzmo naszyjne Kalwaria Pacławska transport lądowy transport pociągowy transport wołowy transport zwierzęcy zaprzęg https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/39883b91c9a2d20aec179fd6564623bf.jpg 5c8bf41853a1b87f1a407f9a60fc315c https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1807cf7dbe1f1377d14961a77168de2.jpg 8b047c412c3c0ab7eaa6d70c0a80400e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna idący do ziemianki / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ;wikliniarstwo ; transport ludzki ; Podlasie Description An account of the resource fotografie (2) przedstawiają piwnicę ziemiankową, do której idzie mężczyzna trzymający kosz półkolisty z pałąkiem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.3.18.1_01 PAE_FNK_35.11.XIV_B.3.18.2_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Jegliniec okolice Sejn piwnica Podlasie ziemianka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb18eded7023abd1078a9eec5f0b9f42.jpg e4039e8afc68c94d9a5ab66c0547b3ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna na wozie z zaprzęgiem wołowym / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jasionka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę siedzącego na wozie czterokołowym oraz zaprzęg wołowy; w głębi widać zagrodę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.37.IX_H.2.5.5_01 Jasionka okolice Krosna transport lądowy wóz wóz czterokołowy zagroda zaprzęg wołowy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d51e632f8eed196e36ed6716e189dfed.jpg 8fb5354dc62e577d5f23be6b1079c0ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna naprawiający wóz / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jeleniów (woj. dolnośląskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; stolarstwo ; Dolny Śląsk Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę (informatora), który naprawia wóz drewniany (w głębi zagroda).W tle widoczna przechodząca kobieta. Uwaga:- fotografia powstała w trakcie badań etnologicznych po 1 roku studiów Z. Kłodnickiego (praktyka terenowa pod kierunkiem Adolfa Nasza) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_11.32.III_C.4.14.1_01 drewno Jeleniów okolice Kudowy-Zdroju rzemiosło stolarstwo wiercenie otworów w drewnie wiertło https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fb295222acfd76a19ca781182dd53b4.jpg 2f57949883e85a4bf35cd79fa83ebd84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna naprawiający wóz / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jeleniów (woj. dolnośląskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; stolarstwo ; odzież ; Dolny Śląsk Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę (informatora), który naprawia wóz drewniany, za nim stoi kobieta. Uwaga:- fotografia powstała w trakcie badań etnologicznych po 1 roku studiów Z. Kłodnickiego (praktyka terenowa pod kierunkiem Adolfa Nasza) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_11.32.III_C.4.14.2_01 dłuto Dolny Śląsk drewno Jeleniów młotek odzież odzież męska odzież robocza okolice Kudowy-Zdroju rzemiosło stolarstwo wiercenie otworów w drewnie wiertło https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/85f7c376001f02195a01fc81598a0afc.jpg c86558859f8be0eae777cac7469fc605 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Meżczyzna niosący kosz wiklinowy (opałkę) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kręgi Stare (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport lądowy ; transport nasobny ; wikliniarstwo ; rzemiosło ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę z opałką na biodrze na tle zabudowań zagrody wiejskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.20.XV_B.1.2.3_01 Kręgi Stare okolice Wyszkowa opałka plecionkarstwo rzemiosło transport lądowy transport nasobny wiklina wikliniarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a43c3297e3ff43f9f8cd7f1b7246b39.jpg a1f6997400e7ef0c325cd608d15951b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna niosący kosz wiklinowy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wirkowice (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; kultura materialna ; rzemiosło ; wikliniarstwo ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę niosącego na biodrze kosz wiklinowy z dnem kolistym płaskim. Uwaga:- w odległości 2 km od siebie znajdują się dwie wsie Wirkowice Pierwsze i Wirkowice Drugie, stąd lokalizacja miejscowości Wirkowice na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.30.IV_B.2.17.4_01 kosz kosz ręczny kosz roboczy kultura materialna okolice Zamościa plecionkarstwo transport lądowy transport ludzki transport nasobny wikliniarstwo Wirkowice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6220ab8745b9f6cc872484867335edbc.jpg b24785fa360fd4710d3f9a670f673360 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna niosący kosz ze słomą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krajkowo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport nasobny ; koszykarstwo ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę niosącego słomę w koszu dwukabłąkowym z dnem prostokątnym płaskim Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_14.22.VII_K.3.8.5_01 kosz ręczny kosz roboczy kosz z płaskim prostokątnym dnem koszykarstwo Krajkowo okolice Śremu plecionkarstwo transport lądowy transport ludzki transport nasobny Wielkopolska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/def3740433acc713841c58a393590065.jpg 6e63f7472a517fd8662a78b94d1c9ac8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna niosący płachtę na plecach / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Tarzymiechy (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport nasobny ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę z płachtą na plecach. Uwaga:- w odległości 5 km od siebie znajdują się trzy wsie Tarzymiechy Pierwsze, Tarzymiechy Drugie i Tarzymiechy Trzecie, stąd lokalizacja miejscowości Tarzymiechy na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.30.IV_B.3.2.5_01 okolice Zamościa płachta Tarzymiechy transport lądowy transport ludzki transport nasobny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6c87100e198d24bf68138c35db61e3b.jpg 89087b6e8a8a0f691979fd378b1cd24f https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e0f8b57aca3668e57862e82d26a8120.jpg c27817a054f43559eb9dbb0f5751efd2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna niosący worek na plecach / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport nasobny ; strój regionalny ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają mężczyznę w kapeluszu i wełnianych spodniach niosącego worek wełny przy pomocy dwóch pętli (transport nasobny); za nim przy koniu stoi inny mężczyzna Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.4.3_01 PAE_FNK_25.38.XIII_F.3.4.2_01 Murzasichle okolice Nowego Targu Podhale transport lądowy transport nasobny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c36f64141662120ad9cc1454df79f8a0.jpg f750963af6be41f417c19dec9347c0b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna pracujący na tokarce / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; tokarstwo ; drewno ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę obsługującego tokarkę do drewna napędzaną korbą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.9.1_01 drewno obróbka drewna okolice Leska rzemiosło tokarka tokarstwo Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7973cc9698b8b5924c4fbe864859a4b8.jpg 562214158cf24decb748c2a5198d3e7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna prezentujący hołoble / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyrzyki / Nowe Wyrzyki (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport zwierzęcy ; transport pociągowy ; narzędzia ; pojazdy ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę trzymającego hołoble Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.17.XV_B.3.11.6_01 hołoble narzędzia Nowe Wyrzyki okolice Zambrowa pojazdy transport lądowy transport pociągowy transport zwierzęcy wóz Wyrzyki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d2d9195392afce679207094f54e485d.jpg 6bc1ec8e77c1f3da843caade48effc17 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna prezentujący jarzmo naszyjne / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport zwierzęcy ; transport pociągowy ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę prezentującego fragment jarzma naszyjnego Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.7.3_01 jarzmo naszyjne Lipnica Wielka okolice Nowego Targu transport lądowy transport pociągowy transport wołowy transport zwierzęcy zaprzęg https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24819136d77996027a8a99944f064965.jpg 3c5c65cbd6c376912a9a28358d4472ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna prezentujący naramienne nosidła drążkowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Płaska (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource kultura materialna ; transport ludzki ; narzędzia ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę przenoszącego wodę ze studni za pomocą naramiennych nosideł drążkowatych Uwaga: zdjęcie z usterką techniczną Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.13.VIII_K.5.4.3_01 kultura materialna narzędzia nosidła nosidła drążkowate okolice Augustowa Płaska Podlasie transport lądowy transport ludzki transport nasobny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cfb014221c854b9d0c8aec4a5523d7bb.jpg bd278f18aa28c70b240dab2f60e7fbd5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna prezentujący torbę / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (ok. Kościana, woj.wielkopolskie) Subject The topic of the resource transport nasobny ; odzież męska ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę prezentującego torbę przewieszoną (przezramienną) typu chlebak Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.7.3_01 Kowalewo odzież codzienna odzież męska okolice Kościana torba Wielkopolska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/29b9a6f591ac8769a61e1655c6a977e6.jpg 077e2191cd74b5c94910189bf6dee934 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna prezentujący uprzęż końską typu szle / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wirkowice (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; rymarstwo ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia konia w uprzęży typu szle i stojącego obok niego mężczyznę. Uwaga:- w odległości 2 km od siebie znajdują się dwie wsie Wirkowice Pierwsze i Wirkowice Drugie, stąd lokalizacja miejscowości Wirkowice na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.30.IV_B.2.17.3_01 okolice Zamościa rymarstwo szle transport koński transport lądowy transport pociągowy transport zwierzęcy uprząż Wirkowice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c87bc63c8deecd15c5e088e787e9dc0.jpg 2c78b9e16e28f4c2578c810869a4fcbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna siedzący na łące / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jeleniów (woj. dolnośląskie) Subject The topic of the resource odzież męska ; Dolny Śląsk Description An account of the resource Fotografia przedstawia siedzącego mężczyznę (informatora) w czapce. Uwaga:- fotografia powstała w trakcie badań etnologicznych po 1 roku studiów Z. Kłodnickiego (praktyka terenowa pod kierunkiem Adolfa Nasza) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_11.32.III_C.4.10.2_01 Dolny Śląsk informator Jeleniów łąka nakrycie głowy odzież odzież męska okolice Kudowy-Zdroju https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/245d15c32ff095b779c6ad85d1b500c6.jpg 4d59a0dbcee83875b12f83bdd916805c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna stojący na wozie konnym / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport pociągowy ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia zaprzęg jednokonny (w chomąto) w wozie roboczym, na którym stoi mężczyzna Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.3.15.2_01 Murzasichle okolice Nowego Targu Podhale rymarstwo transport koński transport lądowy transport pociągowy transport zwierzęcy uprząż zaprzęg zaprzęg jednokonny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5204471a677dfccddd6bc248824d0b10.jpg 57b0cab08d94f160d837befb1a493afd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna transportujący siano na plecach / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Łęg (woj. kujawsko-pomorskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia transport w pętli na plecach Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_20.15.XIV_K.5.15.3_01 Kaszuby Łąg okolice Czerska pętla transport lądowy transport ludzki transport nasobny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d30c9e3da27bcc32ff3f4ee5fc00a705.jpg 6a768f3edd4a8b44353823c926ec72bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna w czapce palący papierosa / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource odzież męska ; serdecznie zapraszamy na oprowadzanie kuratorskie po wystawie „Dzieciństwo” w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. O wystawie opowiedzą członkinie PTL, kuratorki Agnieszka Grabowska i Małgorzata Kunecka. Oprowadzanie odbędzie się 13.12.2023 o godz. 16.30. odzież męska ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę (informatora) w czapce z daszkiem palącego papierosa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.8.5_01 czapka z daszkiem elementy odzieży nakrycie głowy odzież odzież męska okolice Leska Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2034151ad703d1dd2b201fb7ee3c375a.jpg 887f833db45edce6c9ff9fb0ce65170e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna w stroju podhalańskim / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budownictwo wiejskie ; strój podhalański ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę w stroju góralskim stojącego przed budowanym domem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.10.2_01 Brzegi budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek mieszkalny okolice Nowego Targu Podhale strój podhalański strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ac7bb94d2ba993f5c17ac7acca6b670.jpg 58a836c56a79b950ea3ecd9bb49f4df5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna w stroju podhalańskim / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource strój regionalny ; odzież męska ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę (podbacę) w kapeluszu i góralskich spodniach wełnianych opartego na lasce (?)Uwaga: - lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.10.1_01 Dolina Starobociańska elementy odzieży kapelusz kapelusz z filcu nakrycie głowy odzież odzież męska Rówień za Wodą spodnie spodnie z wełny strój podhalański strój regionalny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/928bc89991f216ad8fb19f9e2a127675.jpg bb8b53027d1facc558b8715e9ed74fdb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mężczyzna z koszem wchodzący do zagrody / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; zagroda wiejska ; rzemiosło ; wikliniarstwo ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia zagrodę oraz wchodzącego do niej mężczyznę z koszem półkolistym z pałąkiem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.3.18.3_01 budownictwo wiejskie Jegliniec kosz kosz półkolisty z pałąkiem okolice Sejn plecionkarstwo zagroda zagroda wiejskie zespoły budynków