36 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ae4edb511b0a7220081157c0591526c.pdf aeea1ad0f5b6414efc8fc858cbb800fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5011 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna etnofilozofia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4648 Title A name given to the resource Średniowiecze o pigmejach Ludzie - nieludzie ?/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.379-394 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewski, Mikołaj Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mikołaj Olszewski Instytut Filozofii i Socjologii PAN Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach Niniejszy tekst powstał na marginesie lektury kwestii Piotra z Owernii zatytułowanej Czy pigmeje są ludźmi, toteż do jego pełnego zrozumienia i weryfikacji poczynionych w nim spostrzeżeń przydatna będzie lektura zamieszczonego poniżej przekładu . 1 Piotr z Owernii Quodlibet VI Kwestia 14 Czy pigmeje są ludźmi Przystępujemy do kwestii dotyczącej substancji obdarzonej duszą i cielesnej, mia­ nowicie, czy pigmeje są ludźmi. 2 Argument za Twierdzono, że tak, ponieważ rzeczy które zgadzają się co d o kształtu, zgodne są co do natury Kształt bowiem przez się jest następstwem natury gdyż, jak powiada Komentator w I księdze Komentarza do O duszy, „członki lwa różnią się od członków jelenia tylko dlatego, że dusza różni się od duszy" . Pigmeje zaś odpowiadają człowiekowi co do kształtu całej postaci i poszczególnych członków, odpowiadają mu zatem również co do ludzkiej natury. 3 4 1 Podstawą przekładu k w e s t i i Piotra jest edycja Kocha: K o c h 1931, s. 2 0 9 - 2 1 3 , a następnie prze­ drukowana z przekładem n i e m i e c k i m w : Gusinde 1962, s. 18-20. Z g o d n i e z najnowszymi ustaleniami cały Quodlibet VJ powstał w adwencie 1301 r. 2 W całym przekładzie i k o m e n t a r z u d o niego piszę „pigmej" małą literą, co jest zgodne z intencja­ m i Piotra, który pytając o pigmejów, ma na myśli raczej nie nazwę własną oznaczającą jakąś s p o ł e c z ­ ność ludzką, ale gatunek biologiczny: 3 W t e n sposób w scholastycznej literaturze średniowiecznej nazywano Awerroesa, podkreślając wagę jego k o m e n t a r z y d o Arystotelesa. 4 Averroes, I n D e anima, I , c o m . 53, w y d . C r a w f o r d , s. 75, 17-19. 379 �Mikołaj Olszewski Argument przeciw Rzeczy które nie mają z natury tej samej wielkości, nie są tej samej natury: Ale pigmeje i człowiek nie mają tej samej naturalnej wielkości, ponieważ w pełni dojrzali pigmeje nie osiągają nawet wysokości łokcia, co znacznie odbiega od naturalnej wysokości dojrzałego człowieka. Zatem pigmeje nie mają natury ludzkiej, a więc nie są ludźmi. Odpowiedź Najpierw należy wiedzieć, że istnienie pigmejów jest oczywiste dlatego, że z kraju Indów [Indii - M . O . ] , w którym wzrastają po urodzeniu, trafiają oni, choć martwi i częściowo nadjedzeni przez robaki, d o regionów nam bliższych, a z nich do nas, gdzie są często wystawiani na pokaz dla wielu ludzi. Augustyn w X V I księdze 0 państwie Bożym, rozdział 5, pisze o pewnych istotach o wzroście łokciowym, których Grecy nazywają pigmejami, od słowa 'łokieć' . Opowiedziawszy wiele o stworzeniach, które wydają się monstrami, tak samo jak pigmeje, podaje w wątpliwość ich istnie¬ nie: „By zaś tę kwestię ostrożnie i rozważnie zamknąć, twierdzę, że wszystkie takie wiadomości przekazane na piśmie o pewnych ludach albo są całkiem nieprawdziwe, albo, jeżeli są prawdziwe, nie są oni ludźmi; bądź, jeżeli są ludźmi, pochodzą od Adama" . Poza t y m jest jasne, że są istotami obdarzonymi duszą, ponieważ jest oczywiste, że mają zmysły i za ich sprawą poruszają się, przechodzą z miejsca w miejsce. Rzecz zaś mająca duszę różni się od rzeczy jej pozbawionej zmysłem 5 6 1 ruchem, jak powiada się w I I księdze O duszy . 7 C o do tego zaś, czy pigmeje są ludźmi, czy nie, co jest przedmiotem tej kwestii, niektórym wydawało się, że tak. Po pierwsze, dlatego że odpowiadają człowiekowi co do kształtu, tak całego ciała, jak i poszczególnych członków. Kształt zaś przez się jest następstwem natury, jak głosi argument przytoczony na rzecz twierdzącej od¬ powiedzi na główne pytanie. Po drugie, dlatego że gdy wschodzi słońce w ich kraju, poruszają się, radując z niego i jakby oddając mu cześć przez adorację, co wydaje się należeć do kultu religijnego, do którego konieczny jest rozum, a nim człowiek różni się od nieczłowieka. Po trzecie, dlatego że walczą z żurawiami i obsiewają ziemię, wspomagając naturę, co wydaje się dziełem sztuki ; a ona zapewnia to, czego nie jest w stanie dać natura. Sztuka zaś zakłada znajomość powszechników [pojęć ogól­ nych - M . O . ] , jak powiada się w I księdze Metafizyki , powszechnikami zaś zajmuje się rozum, który wyróżnia człowieka. 8 9 5 Por. Augustyn, O państwie Bożym, X V I , 8, 1. Grecki t e r m i n pygme oznacza w istocie pięść, a jako miara odpowiada polskiej piędzi, czyli odległości między końcem kciuka i palca środkowego rozpostartej dłoni. 6 7 8 Tamże, X V I , 8, 2. Arystoteles, O duszy, I I , 2, 413a 22n. Łaciński t e r m i n ars ma t u szerokie znaczenie obejmujące naszą sztukę, ale t e ż wszelkie rzemiosło, umiejętność rozumianą jako zdolność wykonania p e w n y c h działań czy przedmiotów zakładającą konieczne do tego wyposażenie intelektualne, co byłoby z n o w u bliskie polskiej zmyślności. 9 Arystoteles, Metafizyka, I , 1, 981a 5n. 380 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach Te argumenty jednak wydają się fałszywe i nierozumne. Po pierwsze, dlatego że człowiek, będąc zwierzęciem rozumnym, z powodu intelektu i rozumu jest t y m , czym jest, i różni się od nieczłowieka. Człowiek różni się jednak od nieczłowieka nie rozumem szczegółowym , który wydaje się należeć do zmysłowej części duszy ale rozumem powszechnym, ponieważ przedmiotem rozumnej części duszy jest istota rzeczy oraz powszechnik. O d rozważania powszechnika przechodzi się do budowania twierdzeń i przeczeń, a dalej d o wywodzenia rzeczy kolejnych z po¬ przedzających je oraz wniosków z wcześniejszych przesłanek zgodnie z różnymi rodzajami rozumowań. Z nich z kolei bierze się chcenie tego, co z istoty dobre, a nie tylko tego czy owego, co jest dobre w danej chwili, jak też dążenie do tego, co go¬ dziwe, odraza do szpetoty oraz wstyd z jej powodu. Żadnego jednak z wyliczonych elementów nie dostrzegamy u pigmejów, zatem nie są oni ludźmi w ścisłym tego słowa znaczeniu. 10 Poza t y m człowiek zgodnie ze swoją naturą ma określoną wielkość, najmniejszą i największą: najmniejszą, ponieważ według Komentatora w Komentarzu do I księgi Fi­ zyki", najmniejszy ogień w zgodzie ze swoją naturą gaśnie, tak samo też giną naj­ mniejszy kawałek ziemi i najmniejszy człowiek oraz każda z rzeczy naturalnych; największą natomiast dlatego, że według Filozofa , I I księga O duszy , wszystkie rzeczy z natury stałe mają kres i miarę (ratio) wielkości oraz wrastania. Dowód tego jest następujący: doskonałość i kres wielkości jest następstwem formy, a dla określo¬ nej natury wielkość jest określona co do największego i najmniejszego rozmiaru. Prawdziwość tego twierdzenia widać najwyraźniej w przypadku natury w pełni roz¬ winiętej, wszystko jest bowiem takie z natury, jakie jest, gdy się w pełni rozwinie, I księga Polityki , czyli kiedy nie zaszło nic przeciwnego naturze, mianowicie żadna ułomność czy zwyrodnienie. Na tej podstawie wydaje się, że to, co nie osiąga w zgo­ dzie z naturą wielkości przysługującej rozwiniętemu człowiekowi, któremu nic w t y m nie przeszkodziło, nie należy do jego gatunku, ponieważ natura ludzka ma określo¬ ną największą i najmniejszą wielkość, jak już zostało wykazane. 12 13 14 Pigmeje zaś znacznie odbiegają od najmniejszej wielkości. Jeżeli bowiem weź¬ miemy dla porównania człowieka o przeciętnym naturalnym wzroście, to odbiega¬ ją oni od niego bardziej niż ośmiokrotnie. Pigmeje bowiem mają pół łokcia wzrostu lub coś koło tego, człowiek zaś średniego wzrostu ma cztery łokcie i więcej. Tak więc odbiegają oni od człowieka bardziej niż osiem razy Bardziej także odbiegają od przeciętnego wzrostu człowieka in minus niż największy gigant przekraczający przeciętny wzrost człowieka, ponieważ żaden nawet największy gigant nie jest 10 N a temat tego pojęcia zob. Komentarz, poniżej. 11 Awerroes, InPhysicam, 12 I , com. 36-38, fol. 24r-25v. Filozofem - na tej samej zasadzie jak Awerroesa K o m e n t a t o r e m - nazywano w średniowieczu Arystotelesa. 13 Arystoteles, O duszy, I I , 4, 416a 16. 14 Arystoteles, Polityka, I , 2, 1252b 32. 381 �Mikołaj Olszewski trzy- lub czterokrotnie wyższy niż człowiek. Toteż, jak się zdaje, pigmeje nie należą do gatunku ludzkiego. Człowiek bowiem należy do swojego gatunku z uwagi na intelekt i rozum poznający powszechniki. Jako pierwszy pojawia się w człowieku rozum szczegółowy związany w człowieku z władzą zmysłową, dzięki któremu przysługuje mu rozeznanie co do rzeczy szczegółowych. W nim wydają się mieć udział pigmeje przez pewną analogię. Natura bowiem łączy cele rzeczy pierwszych z zasadami wtórych. Proklos także powiada w 29. tezie swojej księgi , że każde pochodzenie bytów dokonuje się przez podobieństwo rzeczy wtórych do pier­ wszych. Podobnie też pewne stworzenia obdarzone duszą - jedne bardziej, inne mniej - są podobne d o człowieka, jak powiada Filozof w Zoologii , blisko początku: „jak w człowieku jest umiejętność, mądrość i rozeznanie, tak w pewnych zwierzę­ tach jest pewna inna podobna władza naturalna". 15 16 Tak więc należy odpowiedzieć, że pigmeje nie są ludźmi, i zgodzić się z argu¬ mentem przytoczonym powyżej na rzecz tej tezy. Na argumenty przeciwne należy odpowiedzieć, że - gdy twierdzi się, że zgadza­ ją się oni z człowiekiem co do kształtu - odpowiedniość jedynie kształtu nie d o w o ­ dzi natury gatunku. W i d z i m y bowiem, że wilk, lis i pies zgadzają się co do kształtu, a jednak nie twierdzimy, że są jednej natury. Podobnie koń, muł i osioł mają podob¬ nie ukształtowane członki i ciało, a jednak należą do różnych gatunków. Oprócz bowiem podobieństwa postaci potrzebne jest podobieństwo innych cech, na przy¬ kład wielkości i wyprostowanej lub skrzywionej albo pochylonej postawy ciała i wie­ le innych, których nie odnajdujemy u pigmejów. By jednak dowieść, że jakieś rze­ czy nie należą do tego samego gatunku, wystarczy odmienność postaci lub wielkoś­ ci naturalnej, jak twierdzi Komentator w Komentarzu do I księgi O duszy: „członki lwa różnią się od członków jelenia tylko dlatego, że dusza różni się od duszy", gdyż wię¬ cej potrzeba, by coś wykazać, niż by coś obalić. Na twierdzenie zaś, że przy wschodzie słońca poruszają się, radując, jakby odda¬ wali cześć, należącą do kultu religijnego, do którego z kolei konieczny jest rozum, odpowiadam, że przy wschodzie słońca w o w y m kraju moc słońca tak ogrzewa ich ciała i poszerza duchy ożywcze , że z powodu odczuwanego zadowolenia poruszają się jakby z radości - przysługuje to także wielu innym zwierzętom, jeżeli nie wszyst­ kim. Obserwujemy także rośliny które, gdy słońce stanie w zenicie, ogrzane otwie­ rają kwiaty czego przykładem jest heliotrop, a gdy słońce schodzi z zenitu, zamyka­ ją się szczelnie. I jeśli dokonuje się w nich jakieś wnioskowanie w tej kwestii, to nie jest ono dziełem rozumu ani intelektu, lecz tego, co mieści się we władzy zmysłowej podobnej w jakiś sposób do rozumu szczegółowego w człowieku. 17 15 Por. Księga o przyczynach, 16 Arystoteles, Zoologia, V I I I , 1, 588a 29. 17 X X I X ( X X X ) , par. 2 0 3 - 2 0 9 (s. 188-191). Spiritus w znaczeniu krążących razem z krwią w organizmie tchnień transportujących pożywie­ nie d o poszczególnych organów. Piotr sądzi, że wysoka temperatura p o b u d z a je d o szybszego ruchu, przez co całe ciało zyskuje na energii. 382 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach To z kolei, że walczą, nie dowodzi w nich obecności rozumu, który jest właści¬ wy tylko człowiekowi, ponieważ walczą też inne zwierzęta, które w sposób oczy¬ wisty nie są ludźmi, o pożywienie i o samice, jak czytamy w V I I I księdze Zoologii . 118 Na twierdzenie zaś, że sieją, zaopatrując się na przyszłość i jakby pomagając na¬ turze, odpowiadam, że u wielu innych zwierząt stwierdza się pewną troskę o przy¬ szłość, a są one o wiele mniej doskonałe niż pigmeje. Na przykład mrówki i pszczoły troszczą się w lecie o rzeczy konieczne do spożycia w zimie, robiąc zamknięte komórki za sprawą naturalnej przemyślności. W taki sam sposób również pigmeje mogą powierzać nasiona ziemi. Mogą też czynić to dzięki temu, że mają udział w pewnym rozumie szczegółowym, który - jak się powiada - posiadają. N i e jest jednak pewne, czy tak czynią, ponieważ kupcy, którzy ich przywożą, złowiwszy, do krain nam bliższych, zmyślają na ich temat wiele rzeczy które - jak się powiada - nie są prawdziwe. Wiele też czynią z nimi, pozbawiając ich włosów, podmalowując, upiększając, by lepiej się sprzedawali, jak słyszałem od ludzi, którzy kupują i przy¬ wożą towary z tych regionów. Komentarz 19 Kontekst źródłowy W i ę c g d y już w o j s k a w o r d y n k u w o k ó ł s w y c h w o d z ó w s t a n ę ł y z k r z y k i e m r u s z y l i T r o j a n i e , z p o g w a r e m g ł o ś n y m jak p t a k i z t a k i m k l a n g o r e m p o d n i e b n y m lecą o d l o t n e żurawie, co u c i e k a j ą c p r z e d z i m ą i o d nawałnic ś n i e ż y s t y c h , z k r z y k i e m o g r o m n y m w ę d r u j ą n a d b y s t r y prąd O k e a n u , zły los i krwawą z a g ł a d ę l u d o w i n i o s ą c P i g m e j ó w , w c z e s n y m świtaniem z j a w i o n e jak w r ó ż b a w o j n y z ł o w r o g i e j . 20 W t y m właśnie ustępie Iliady zrodzili się Pigmeje wraz z przypisaną i m walką z żurawiami, która oprócz miernego wzrostu stanowiła jedną z ich cech definicyj21 18 Arystoteles, Zoologia, I X , 1, 608b 19. 19 D w a powstałe dotychczas artykuły na temat kwestii Piotra mają zupełnie o d m i e n n y charakter. Koch ( 1 9 3 1 ) t r a k t u j e t e n tekst jako i s t o t n y głos w średniowiecznej a n t r o p o l o g i i f i l o z o f i c z n e j , ważny szczególnie z p u n k t u w i d z e n i a p r o b l e m u definicji człowieka. G u s i n d e (1965) zaś włącza dzieło Piotra w ciąg świadectw śladów znajomości w d a w n y c h epokach niskorosłych ludów Centralnej A f r y k i , c z y l i naszych współczesnych Pigmejów. Waga tego problemu dla Gusindego jest t y m większa, że przyjmuje on założenia Wilhelma Schmidta dotyczące znaczenia badań nad Pigmejami dla całej teorii kultury. Pod¬ stawowe założenie tego podejścia d o tekstu Piotra i i n n y c h wcześniejszych źródeł, m i a n o w i c i e po¬ strzeganie ich jako relacji o kontaktach z przodkami dzisiejszych Pigmejów, wydaje się m o c n o wątpliwe. 20 H o m e r , Iliada, I I I , 1-7 (przeł. K . Jeżewska, s. 64). 21 Z a p o l s k i m przekładem Iliadyi w s z y s t k i m i i n n y m i pracami z zakresu f i l o l o g i i klasycznej posłu¬ guję się, pisząc o Pigmejach m i t y c z n y c h i a n t y c z n y c h , dużą literą, co zresztą oddaje intencje pisarzy starożytnych, uznających ich za odrębny l u d . 383 �Mikołaj Olszewski nych. W literaturze antycznej po Homerze, zapewne też p o d jego wpływem, Pig¬ meje na trwałe zagościli w świecie istot mitycznych. Większość przekazów na ich temat rozbudowywała wątek ich konfliktu z żurawiami, wzajemną niechęć tłuma¬ cząc opowieścią o królowej Pigmejów Geranie (Elian, O zwierzętach, X V 29), która z powodu swojej urody cieszyła się niemal boską czcią pośród Pigmejów, a zanied¬ bywała kult bogiń, H e r y oraz Artemidy. Zazdrosne o jej urodę i rozgniewanie lek¬ ceważeniem boginie zamieniły ją w żurawia niedługo po urodzeniu prze nią syna, Mopsosa. Gerana nie chciała opuścić swojego dziecka i krążyła nad domostwem, Pigmeje jednak, uzbroiwszy się, przegnali ją, co było początkiem konfliktu. Inne rozbudowane świadectwo o Pigmejach to opis obrazu Pigmeje walczący z Heraklesem sporządzony przez Filostrata (Obrazy, I I , 22). Poza przedstawieniem samych pod¬ chodów Pigmejów do ataku, przypisuje on im zamieszkiwanie pod ziemią, jak mrów¬ ki, oraz rolnicze zatrudnienia, barwnie przedstawiając ich żniwa: muszą z uwagi na swój wzrost ścinać każde źdźbło osobno siekierami. Na Pigmejów bardzo szybko zwrócili uwagę też uczeni starożytni. Jednym z pierw­ szych był Hekatajos z M i l e t u (fragment 266), geograf i historyk, który ulokował ich w Afryce. U niego też po raz pierwszy pojawia się m o t y w żęcia siekierami, z czego wywodził on rolniczy charakter ludu. Umieszczanie Pigmejów w odległych regio¬ nach A f r y k i znalazło swoje potwierdzenie u Herodota wspominającego o wyprawie w głąb A f r y k i Nasamonów, którzy „skoro tak przewędrowali wiele ziemi piaszczys­ tej, ujrzeli po wielu dniach wreszcie raz drzewa, które rosły na równinie. Przystąpili więc i zrywali owoce, rosnące na drzewach, a kiedy je zrywali, zaskoczyli ich mali mężowie, mniej niż średniego wzrostu, którzy ich schwytali i uprowadzili" . Nasamonowie zostali następnie zaprowadzeni przez rozległe bagna do miasta poło¬ żonego nad rzeką zamieszkaną przez krokodyle - H e r o d o t domyślał się, że był to N i l . Za Hekatajosem i H e r o d o t e m wielu późniejszych autorów łączyło mitycznych Pigmejów z niskorosłymi plemionami A f r y k i . O Pigmejach wspomina też A r y s t o ­ teles, który w Zoologii pisze tak: „Te ptaki bowiem [żurawie] odlatują z równin Scytii do bagnistych krajów Egiptu górnego, skąd wypływa N i l ; mówią, że tam żurawie atakują Pigmejów. Istnienie tych ostatnich nie jest bynajmniej bajką; istnieje rze­ czywiście, jak mówią, rasa ludzi małego wzrostu i konie małe; prowadzą życie w jaskiniach" . Później u Ktezjasza pojawia się odmienna wizja Pigmejów, ludu za¬ mieszkującego w Indiach, niskorosłych (półtora-, dwułokciowych, co czyni ich bliż­ szym nam pod względem wzrostu niż Pigmejom homeryckim), ciemnoskórych i dłu¬ gowłosych myśliwych, łuczników. Te i podobne informacje na temat Pigmejów zostały skrytykowane przez największego geografa antyku Strabona (Qeographika, I , 22 23 22 23 24 24 H e r o d o t , Dzieje, I I , 32 (przeł. S. Hammer, s. 113). Arystoteles, Zoologia, V I I I , 12, 597a 3 - 9 (przeł. P Siwek). Opis Indii Ktezjasza znamy ze streszczenia autorstwa Focjusza (Biblioteka, 72, s. 9 7 - 1 0 6 ; o Pig¬ mejach por. s. 100). 384 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach 2, 30; X V I I , 2, 1), który odrzucił istnienie Pigmejów, uznając ich za istoty czysto mityczne. Pigmeje weszli też do literatury łacińskiej, i pięknej, i naukowej. Wspomina o nich Owidiusz (Metamorfozy, V I , 90), który powtarza mit o Geranie. N i e c o uwagi po¬ święca im też Pliniusz. W Historia naturalis wspomina o Pigmejach wielokrotnie, lokując ich zarówno w Afryce ( V I , 187), jak w Tracji ( I V 44), Karii ( V 109) oraz w Indiach ( V I , 70; V I I , 26). W ostatnim fragmencie Pliniusz racjonalizuje też H o merycki konflikt z żurawiami, twierdząc, że Pigmeje przez trzy miesiące w ciągu ro¬ ku żywią się jajami oraz pisklętami gniazdujących w ich kraju żurawi. O Pigmejach napomykają też geografowie rzymscy Pomponiusz Mela (De chorographia, I I I , 81) oraz Solinus, którzy umieszczają ich w Indiach oraz wiedzą o ich konflikcie z żuraw­ iami. Solinus dodatkowo z Gerany czyni miasto, z którego przegnały ich żurawie (Collectanea rerum mirabilium, X, 11), i twierdzi, że nie znają oni władzy królewskiej ( L I I , 15). Kolejny szczególnie ważny dla pisarzy średniowiecznych ustęp na temat Pigme­ jów, cytowany zresztą przez Piotra, znajduje się w O państwie Bożym Augustyna , który, podążając śladem Strabona, zaleca rozwagę i k r y t y c y z m w uznawaniu relacji na temat różnych dziwów natury, a jednocześnie stawia na ostrzu noża kwestię ich człowieczeństwa. 25 Pisarzom średniowiecznym z wymienionych wyżej dzieł znane były bezpośred­ nio tylko fragmenty z Arystotelesa oraz pisarzy łacińskich. Znaczną popularnością cieszyły się zwłaszcza przekazy Pliniusza i Solinusa, których dzieła stanowiły istot¬ ne źródło dla partii encyklopedii średniowiecznych poświęconych dziwom róż¬ nych regionów świata. M i m o przestróg Augustyna informacje na temat Pigmejów, mieszające mit z nauką, znalazły się u ojca średniowiecznych encyklopedystów, Izydora z Sewilli. Poza powtórzeniem za Augustynem etymologii ich nazwy pisze on: „Jest też tam [w Indiach - M . O . ] ród o wzroście łokciowym, który Grecy nazy­ wają od łokcia pigmejami [ . . . ] . Zamieszkują oni góry w Indiach, w pobliżu Ocea­ nu" . Informacje podane przez Solinusa i Izydora powtarza też największy encyklo­ pedysta X I I I wieku, Wincenty z Beauvais . 26 27 28 Jak widać z powyższego przeglądu, dwie spośród cech przypisanych przez Piot¬ ra pigmejom, mianowicie walka z żurawiami i uprawa roli, mają swoje źródło w literaturze antycznej. T r u d n o jednak jednoznacznie stwierdzić, jaką drogą trafiły do jego dzieła. Nieznane pozostaje zaś źródło świadectwa o specyficznej religii pig¬ mejów. Frapujący z punktu widzenia źródeł wykorzystywanych w kwestii O pigme¬ jach jest brak odniesienia d o przytoczonego wyżej fragmentu Zoologii Arystotelesa, 25 Por. A u g u s t y n , O państwie Bożym, X V I , 8, 1-2. 26 I z y d o r z Sewilli, Etymologiae, X I , 3, 7. 27 28 I z y d o r z Sewilli, Etymologiae, X I , 3, 26. W i n c e n t y z Beauvais, Speculum historiale, 90, 93 (s. 33b, 34b). 385 �Mikołaj Olszewski choć Piotr cytuje to dzieło w swojej kwestii - tłumaczyć go może częste w śred¬ niowieczu korzystanie z florilegiów, zastępujące bezpośrednią lekturę tekstów. Tresc Piotr z Owernii jest autorem bez wątpienia drugoplanowym w dziejach myśli śred¬ niowiecznej, aczkolwiek niepozbawionym znaczenia. Jego działalność przypadła na ostatnią ćwierć X I I I w. i była związana z Uniwersytetem Paryskim. Argument na rzecz człowieczeństwa pigmejów wsparty jest w kwestii Piotra autorytetem Awerroesa, który w swoim Komentarzu wielkim do O duszy Arystotelesa uznał, że po¬ dobieństwo zewnętrzne dwóch istot świadczy o podobieństwie ich dusz. A skoro dusza jest naturą danej istoty, to jestestwa podobne kształtem, czyli wyglądem ze¬ wnętrznym, mają tę samą naturę. Tej argumentacji przeciwstawione jest rozumowa¬ nie dowodzące, że różnica w wielkości, dziś powiedzielibyśmy w skali, wyklucza toż¬ samość natury, pigmejów zaś i ludzi dzieli znaczna różnica wielkości. Właściwe rozstrzygnięcie kwestii rozpoczyna się od potwierdzenia rzeczywis¬ tego istnienia pigmejów przez odwołanie się do naoczności zmysłowej: do Europy docierają z Indii zakonserwowane ciała pigmejów. Fakt ten pozwala odsunąć wątpli¬ wości co d o ich istnienia wysuwane przez św. Augustyna - wątpliwości ważne ze względu na wagę, jaką przywiązywano do jego twórczości przez całe średniowie¬ cze. Wątpliwości Augustyna kończą się jednoznaczną dysjunkcją: albo relacje o pig¬ mejach i podobnych stworzeniach są nieprawdziwe, albo jeżeli są one prawdziwe, nie są oni ludźmi, co oznacza w konsekwencji, że o każdej grupie istot można jed¬ noznacznie stwierdzić, czy należy do gatunku ludzkiego, czy nie. Ta konieczność jednoznacznego zdefiniowania człowieka jest motywowana teologicznie: człowiek i tylko człowiek, ze stworzeń tego świata, jest powołany do zbawienia, toteż koniecz¬ ność jednoznacznego zaliczenia do gatunku ludzkiego bądź wykluczenia z niego danej istoty wyznacza nieprzekraczalny dla autora średniowiecznego teologiczny ho¬ ryzont rozstrzygania kwestii człowieczeństwa. Pisarz średniowieczny musi umieć jednoznacznie powiedzieć, czy dane jestestwo jest człowiekiem, czy nie: całkowi¬ cie wykluczone jest cokolwiek pośredniego między światem zwierząt i ludzi . 29 Następnie Piotr formułuje dwie opinie: za człowieczeństwem pigmejów i prze¬ ciw niemu. Pierwszą opinię wspierają trzy argumenty: podobieństwo kształtu po¬ staci, argument przytoczony już na samym początku; występowanie u pigmejów przejawów religii; obecność form wyżej zorganizowanej działalności, takiej jak pro¬ wadzenie wojen oraz rolnictwo. Dla dalszego toku rozumowania szczególnie ważne są argumenty drugi i trzeci. Zgodnie z tradycją myśli starożytnej, uosabianej dla autorów średniowiecznych przez Arystotelesa, człowieka definiuje się jako zwierzę rozumne, dzięki czemu dowód człowieczeństwa określonej istoty sprowadza się d o 29 Obszerniejsza interpretacja tego f r a g m e n t u z podkreśleniem znaczenia dla a n t r o p o l o g i i śred¬ n i o w i e c z n e j , zob. O l s z e w s k i 2 0 0 7 , s. 2 3 - 2 6 . 386 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach d o w o d u jej rozumności; o niej zaś w sposób oczywisty świadczą takie zachowania jak kult religijny czy złożone działania, jak prowadzenie wojen czy uprawa roli. Zeby zatem obalić człowieczeństwo pigmejów, trzeba dowieść ich nierozumności. Jednak przywołane zjawiska wydają się niewątpliwie potwierdzać rozumność pigmejów. W tej trudnej sytuacji z pomocą Piotrowi przychodzi rozróżnienie zasy¬ gnalizowane przez Arystotelesa, a szerzej opracowane przez autorów średnio¬ wiecznych, w szczególności przez Tomasza z Akwinu, którego tekst prawdopodob­ nie był tutaj źródłem inspiracji dla Piotra, mianowicie rozróżnienie na rozum właś­ ciwy i rozum szczegółowy ratio particularis. Pojęcie rozumu szczegółowego pojawia się u Tomasza jako wątek poboczny ale istotny w kontekście jego analizy władz po¬ znawczych człowieka. Tomasz uznaje, że istnieje pewna, poprzedzająca właściwy rozum, władza poznawcza właściwa zarówno zwierzętom, jak i człowiekowi, którą określa on jako władzę oceniania (vis aestimativaa). W zwierzętach władza ta pozosta­ je całkowicie w obrębie sfery poznania zmysłowego, ostatecznie można ją utożsa¬ mić z instynktem. W człowieku zaś przyjmuje specyficzną formę określaną jako ratio particularis, którą od zwierzęcej vis aestimativa odróżnia proste kojarzenie pojęć. M i m o różnic między zwierzęcą i ludzką władzą oceniania funkcjonalnie są one sobie blis¬ kie i działają wedle podobnego mechanizmu. Zatem człowiek tak samo jak owca ucie­ ka przed wilkiem, ale ona czyni to instynktownie, co nie zakłada żadnego rozumowa­ nia, a człowiek w w y n i k u rozumowania. W pewien sposób zatem ratio particularis jest czymś, co choć właściwe człowiekowi, łączy go funkcjonalnie ze światem zwierząt . 30 Piotr nie definiuje dokładnie rozumu szczegółowego ani właściwego, a jego ro¬ zumienie tych pojęć wydaje się dość bliskie Tomaszowemu. Według Piotra rozum właściwy odpowiada za człowieczeństwo i sprowadza się do umiejętności tworzenia i korzystania z pojęć ogólnych, czyli konstruowania rozumowań sylogistycznych zło­ żonych ze zdań ogólnych. Ich pochodną, jak pisze Piotr, są też oceny moralne. Ro­ zum szczegółowy z kolei jest niższą władzą poznawczą, której skutkiem są działania podobne do rozumowych, ale pozbawione ogólności charakterystycznej dla rozumu właściwego. Rozum szczegółowy pozwala zdobyć jakieś rozeznanie w świecie jed¬ nostkowych rzeczy materialnych i podejmować określone działania na ich podstawie, nawet o charakterze zbiorowym i dość złożonym, jednak nie pozwala na formułowa¬ nie praw ogólnych i ujmowanie poszczególnych czynności podejmowanych w świe¬ cie jako ich egzemplifikacji. Piotr jest ostatecznie skłonny przyznać pigmejom jakąś władzę analogiczną do władzy rozumu szczegółowego i w ten sposób tłumaczyć ich działania, ale odmawia i m rozumu w znaczeniu właściwym, ponieważ nie znajduje u nich niewątpliwych przejawów rozumowania ogólnego oraz ocen moralnych. Dalszą część rozważań zajmuje kontynuacja wątku poruszonego w argumencie „przeciw" z początku kwestii, mianowicie wątku różnicy w rozmiarze człowieka 30 Z o b . Tomasz z A k w i n u , Traktat o człowieku, 78, 4, corp. (s. 255) oraz 8 1 , 3, corp. (s. 380); także Swieżawski 1995, s. 170-171. 387 �Mikołaj Olszewski i pigmeja. Piotr zakłada, że w naturę danego jestestwa jest wpisana określona wiel¬ kość, a więc rzeczy znacznie różniące się rozmiarem, nawet jeżeli mają podobną budowę i skutkiem tego wygląd zewnętrzny nie należą do tego samego rodzaju. Ro¬ zumowanie to jest wsparte powagą uczoności Awerroesa i Arystotelesa, która pew¬ nie ma równoważyć powagę cytatu z Awerroesa przytoczonego w argumencie „za". Kwestię kończy odparcie argumentów za człowieczeństwem pigmejów. I tak przeciw argumentowi pierwszemu, wychodzącemu od podobieństwa kształtu, Piotr wskazuje na istnienie wielu zwierząt podobnych zewnętrznie, a mimo to nietożsamych, takich jak: wilk, lis i pies oraz koń, muł i osioł. Z kolei argument o wy¬ stępowaniu religii u pigmejów nie przekonuje, ponieważ mniemany kult słońca można objaśnić czysto fizykalnie, jako pobudzenie wywołane światłem i ciepłem słonecznym. Pigmeje mieliby w istocie przypominać kwiaty, które otwierają się ogrzane i oświetlone przez słońce. Wojowanie też nie dowodzi rozumności, gdyż jest właściwe wielu zwierzętom. Podobnie troska o zaopatrzenie w żywność nie wyróżnia człowieka, gdyż przysługuje wielu zwierzętom, na przykład pszczołom i mrówkom, które są o wiele mniej doskonałe niż pigmeje. Podsumowując refutacje argumentów na rzecz człowieczeństwa pigmejów, Piotr raz jeszcze wraca do poję¬ cia ratio particularis i przyznaje, że pigmeje mogą mieć jakąś jej formę czy też coś do niej analogicznego. Całą kwestię kończy powątpiewanie w prawdziwość wiadomości o pigmejach (w duchu przytaczanego na początku kwestii cytatu z Augustyna), które mają być podstawą przypisywania i m posiadania religii, prowadzenia wojen i uprawiania ziemi. Piotr na podstawie relacji innych osób zaznajomionych z odległymi krainami i praktykami kupców przyznaje, że handlujący zakonserwowanymi pigmejami okraszają swój towar niestworzonymi historiami, a ponadto zafałszowują ich wygląd, poddając ich ciała rozmaitym uatrakcyjniającym zabiegom. Uwaga ta kore­ sponduje ze zdaniem rozpoczynającym Odpowiedź, w którym Piotr utyskuje nad kiepskim stanem spreparowanych pigmejów trafiających do Europy W t y m wątku kwestii Piotra doskonale widać konflikt między charakteryzującą średniowiecze miłością do kolekcjonowania osobliwości z duchem racjonalnej k r y t y k i równie dla niego ważnym. Kończąc omówienie kwestii Piotra z Owernii, chciałbym zwrócić uwagę na tkwiące w niej napięcie. W y n i k a ono z łączenia przez obydwu myślicieli dwóch tradycji myślenia o człowieku i odróżniania go o d pozostałych stworzeń, mianowicie tradycji filozofii antycznej, w której jest miejsce na łączenie rozumnoś¬ ci zwierząt i człowieka oraz wpisanie go w naukową analizę człowieka, oraz tradycji chrześcijańskiej, której d o b i t n y m wyrazem jest cytowany przez Piotra fragment z Augustyna. Piotr musi za Augustynem wykluczać cokolwiek pośredniego między człowiekiem a zwierzętami, choć w widoczny sposób pigmeje, tak jak byli przez niego postrzegani, wydawali się właśnie czymś takim. To wahanie przy określaniu rozumności pigmejów jest dobrze widoczne u Piotra. Piotr - inaczej niż Tomasz, 388 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach u którego rozum szczegółowy przysługuje wyłącznie człowiekowi i pełni tylko funk¬ cję analogiczną do zwierzęcego instynktu - ma trudność z jednoznacznym przy¬ pisaniem ratio particularis wyłącznie człowiekowi. A przecież przyznanie jej pigme¬ jom otwiera, skądinąd niemożliwą dla średniowiecznej i ipso facto chrześcijańskiej wizji świata, możliwość istnienia czegoś pośredniego między człowiekiem a zwie¬ rzęciem. Jest to szczególnie wyraźne na sam koniec kwestii, gdzie widać, że Piot¬ rowi sprawia intelektualny problem konsekwentna negacja obecności kultury jako objawu rozumności i człowieczeństwa, toteż łagodzi on swoje stanowisko, przypi¬ sując pigmejom ograniczony rozum, co tłumaczy ich kulturowe zachowania. Jedno¬ cześnie jednak nadal odmawia i m człowieczeństwa, co właśnie jest wyrazem wspo¬ mnianego napięcia. Interpretacja Z pozoru wydaje się, że walory poznawcze dla dziejów antropologii są t u znikome, jeżeli w ogóle są. Tak jednak nie jest, ponieważ dziełko Piotra pomaga zrozumieć jedno z najbardziej frapujących zagadnień dziejów antropologii, mianowicie mil¬ czenie średniowiecza w kwestiach antropologicznych. Średniowiecze wydaje się epoką uwiądu antropologii, regresu wyraźnej już u kresu antyku, na marginesach historii i geografii, etnografii oraz rodzącej się refleksji teoretycznej nad człowie¬ kiem w kulturze . W zgodzie z paradygmatem „mroków średniowiecza" znaczna część historyków antropologii sądzi, że izolacja geograficzna (nieznaczne kontakty christianitas z ludami zamieszkującymi odleglejsze regiony świata) i mentalna ludzi średniowiecza (negacja walorów innych kultur - czytaj: religii - spowodowana silnym jak nigdy wcześniej i nigdy potem przeświadczeniem o wartości własnej, w per¬ spektywie zarówno politycznej, jak religijnej) zamknęła ich całkowicie, zwłaszcza scholastyczne elity intelektualne, uznawane za swoisty bastion izolacjonizmu ideo¬ wego, na jakąkolwiek odmienność. Ocena taka przynosi w ostatecznym efekcie w historiografii antropologicznej postawę, jaką prezentował Hegel w stosunku do filozofii średniowiecznej, radząc po obszernym omówieniu w swoich Wykładach z historii filozofii myśli starożytnej, założyć siedmiomilowe buty, by jak najszybciej przebyć tysiąc lat średniowiecznego zastoju . Świadectwem tej postawy są prawie wszystkie historie antropologii. 31 32 Z jednej strony taki obraz stanu rzeczy jest w jakiś sposób uzasadniony - cho¬ ciażby relatywnie nieznaczną w stosunku do całości literatury średniowiecznej licz¬ bą tekstów etnograficznych i prawie całkowitą nieobecnością teorii antropologicz¬ nej, co zauważają również autorzy nieuprzedzeni wobec średniowiecza . Z drugiej strony jednak tłumaczenie milczenia średniowiecza w kwestiach antropologicznych 33 31 Müller 1997, Caro Baroja 1983. 32 G . W F H e g e l , Wykłady 33 Por. H o g d e n 1964, s. 12-107, por. 4 9 - 5 2 ; Petermann 2004, s. 4 3 - 6 0 , por. 5 0 - 5 1 . z historii filozofii 333, s. 3 (przeł. F N o w i c k i ) . 389 �Mikołaj Olszewski jako składowej paradygmatu „mroków średniowiecza" wydaje się nazbyt uprosz¬ czone. Innego głębszego wyjaśnienia szczególnego rodzaju banicji antropologii w śred¬ niowieczu dostarcza właśnie kwestia o pigmejach Piotra z O w e r n i i . Jeżeli spojrzeć na jej treść w pewnym oderwaniu od zasadniczego toku rozumowania, można odczy¬ tać ją właściwie jako spór fakultetów, próbę ustalenia, jaka dyscyplina, posługująca się określonego rodzaju argumentami i opierająca na szczególnego t y p u danych, jest władna rozstrzygać jedną z fundamentalnych kwestii antropologii kulturowej, miano¬ wicie odpowiedzieć na pytanie, co przesądza o tym, że się jest człowiekiem. Znaczna część argumentacji na rzecz człowieczeństwa pigmejów - dwa z trzech argumen¬ tów przytoczone w głównej części kwestii na rzecz opinii uznającej ich za ludzi - uważa za świadectwa ich człowieczeństwa występowanie zjawisk kulturowych, charakterystycznych dla ludzi: religii, prowadzenia wojen oraz uprawy roli. Wszyst¬ kie one zakładają pewną formę racjonalności, urzeczywistniającą się odpowiednio w zjawiskach z zakresu kultury duchowej, umiejętności technicznych i rozumienia mechanizmów naturalnych oraz organizacji społecznej. Piotr jednakże neguje wartość argumentacji opartych na zjawiskach kulturo¬ wych, których obecność, bądź też obecność ich zewnętrznych przejawów, uznaje za niewiążące. Sam na rzecz nieczłowieczeństwa pigmejów przedstawia argumenty z zakresu dziedziny określanej w średniowieczu jako philosophia naturalis, co najlepiej chyba oddaje współczesne zbiorcze określenie: przyrodoznawsto. Milcząco przyj¬ mowane założenie całej jego argumentacji jest następujące: o człowieczeństwie bądź nie danej grupy istot rozstrzygają nie zjawiska z dziedziny kultury, ale biologia, ponieważ ona jest prawdziwą nauką, przynoszącą niepodważalne rozstrzygnięcia, a nie wiedza o kulturze, której ustalenia są wątpliwe, ponieważ to, co wygląda na kul¬ turę, może być w istocie wynikiem zjawisk czysto fizjologicznych - tak jak mnie¬ many kult słońca u pigmejów, lub też może świadczyć zaledwie o ograniczonej ro¬ zumności (czy może lepiej powiedzieć: zmyślności), właściwej również zwierzętom, a nie o pełnej, będącej cechą definicyjną człowieka. Ujmując rzecz skrótowo, ale - jak sądzę - adekwatnie: istotą rozumowania Piotra jest teza głosząca, że do wypowia¬ dania się o człowieku powołane są nauki przyrodnicze, a spostrzeżenia, które my dziś zaliczamy do antropologii, nie są wiążące ani nie mają charakteru naukowego. Jeżeli chcemy określić, czym jest człowiek, współcześnie zwracamy przede wszyst¬ kim uwagę na kulturę jako jego wyróżnik spośród innych istot, o niej zaś mówi an¬ tropologia, stąd jest ona ważna dla budowania wiedzy o człowieku. Badaczowi śred¬ niowiecznemu natomiast na pytanie, czym jest człowiek, odpowiada przyrodozna¬ wstwo, ono definiuje człowieka w kategoriach biologicznych, i to dopiero prawdzi¬ wość definicji sformułowanej przez nauki przyrodnicze uprawomocnia fenomeny kulturowe jako kulturowe w mocnym tego słowa znaczeniu, to znaczy jako twory istoty rozumnej - człowieka. Sama wiedza o kulturze nie może przedstawić wiążących rozstrzygnięć. 390 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach Dzieje się tak dlatego, że dla uczonego scholastyka przyrodoznawstwo i antro­ pologia nie są równowartościowe heurystycznie, stąd też przy jakiejkolwiek dysku¬ sji między nimi ta druga skazana jest na porażkę. Pierwsze jest pełnoprawną nauką kultywowaną z powodzeniem na ówczesnych uniwersytetach, a druga, właściwie ra¬ zem z całą humanistyką (choćby z historią), została wygnana z uniwersytetu i przez to skazana na istnienie w drugim obiegu: w encyklopediach oraz w literaturze po¬ dróżniczej, balansującej między faktografią a fikcją z bogatą literacką topiką opisu dalekich stron i ich mieszkańców oraz rozmaitym poziomem realizmu i wynikającej z niego wiarygodności . Nauka w sensie średniowiecznym i antropologia funkcjo¬ nują zatem w dwóch różnych światach, przy czym świat nauki jest położony wyżej, nauką zajmuje się ścisła elita intelektualna - scholastycy skupieni na uniwersyte¬ tach. Skoro zaś w twórczości umysłowej całego średniowiecza dominuje pisarstwo scholastyczne (dominacja ta przybiera formę czysto ilościową - liczba tekstów scholastycznych przewyższa wielokrotnie wszystkie pozostałe, jak i symboliczną - pi¬ sarstwo scholastyczne uchodzi za właściwy wyraz ducha i myśli epoki), nieobec¬ ność wątków antropologicznych u takich pisarzy jak Tomasz z Akwinu bądź taka ich forma, jaką znajdujemy u Alberta Wielkiego czy choćby Piotra z Owernii, stają się powodem negacji istnienia antropologii w średniowieczu. Popełnia się t u jednak błąd pars pro toto, redukując myśl średniowieczną do myśli scholastycznej. I choć wtórność encyklopedystów wobec pisarzy antycznych oraz niski p o z i o m realizmu części literatury podróżniczej pogłębiają pesymizm w kwestii antropologii średnio­ wiecznej, to jednak nie znaczy że nie istniała zupełnie, co jest jednak tematem na odrębne studium . 34 35 36 Lektura nawet tak dość antyantropologicznego pisarza jak Piotr z Owernii prze¬ konuje przynajmniej o jednym: że średniowieczna banicja antropologii ze świata prawdziwej (czytaj: scholastycznej) nauki nie jest w istocie efektem ciasnoty umy¬ słowej i izolacjonizmu, ale świadomej akceptacji określonego ideału nauki - ideału, który ówcześnie był najatrakcyjniejszy ale genetycznie nie był średniowieczny lecz został przejęty od poprzedniej epoki . Oczywiście, to nie Piotr osobiście skazał 37 34 Z n a k o m i t y m przykładem jest wspomniane Speculum historiale W i n c e n t e g o z Beauvais z dość pokaźnymi dygresjami e t n o g r a f i c z n y m i . 35 D w a klasyczne przykłady z czasów bliskich P i o t r o w i t o Opisanie świata M a r c o Polo oraz Podróże Johna M a n d e v i l l e ' a , z których pierwsze można określić z naszego p u n k t u w i d z e n i a jako opis fakto¬ graficzny z elementami l i t e r a c k i m i , a drugie jako utwór literacki z elementami f a k t o g r a f i c z n y m i , co nie przeszkadzało funkcjonować i m p o d o b n i e w o d b i o r z e c z y t e l n i c z y m . 36 Pozytywne i o b i e c u j ą c e przykłady t o c h o ć b y relacje związane z misjami franciszkańskimi d o M o n g o ł ó w , zob. O l s z e w s k i 2 0 0 7 oraz Strzelczyk 1993. 37 W k w e s t i i nikłej naukowości h i s t o r i i , co w y n i k a z t y c h samych p o w o d ó w , które przesądziły o niskim statusie a n t r o p o l o g i i u Arystotelesa, ważne są spostrzeżenia D o m a ń s k i e g o (2008) dotyczą¬ ce f r a g m e n t u Poetyki, w którym d o w o d z i się, że u t w o r y literackie są bardziej f i l o z o f i c z n e , a t y m sa¬ m y m bardziej naukowe, niż dzieła historyczne, ponieważ literatura piękna umie dźwignąć się na wyż¬ szy p o z i o m ogólności niż czysto opisowe dziejopisarstwo. 391 �Mikołaj Olszewski antropologię czy też całą humanistykę na wygnanie z uniwersytetu średniowiecz­ nego. Jego tekst jest w tej mierze znakiem swoich czasów i umysłowości średnio­ wiecznej, która odziedziczyła po wielbionym przez siebie Arystotelesie rezerwę wobec nauk humanistycznych. Bibliografia Caro Baroja J. 1983 La aurora del pensamiento antropológico. La antropología en los clásicos griegosy latinos, Madrid Domański J. 2008 Dlaczego poezja jest bardziej filozoficzna od historii? Qlosa do dziewiątego rozdziału Poetyki Arystotelesa, w: Philosophica, paraophilosophica, metaphilosophica. Studia i szkice z dziejów myśli dawnej, Kraków, s. 9 6 - 8 0 Gusinde M . 1962 Kenntnisse und Urteile über Pygmäen in Antike und Mittelalter, Leipzig, Nova Acta Leopoldina. Abhandlungen der Deutschen Akademie der Naturfor­ scher Leopoldina, Neue Folge 162, Bd. 25 Hogden M . T 1964 Early Anthropology in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, Philadelphia Koch J. 1931 Sind die Pygmäen Menschen? Ein Kapitel aus der philosophischen Antropologie der mit­ telalterlichen Scholastik, „Archiv für Geschichte der Philosophie" 40, s. 194-214 Müller K.F 1997 Geschichte der Antiken Etnologie, Hamburg Olszewski M . 2007 Meandry średniowiecznej etnologii, przeł. M . Olszewski, w: W i l h e l m z Rubruk, Opis podróży, Kęty, s. 5-69 Petermann W 2004 Die Geschichte der Etnologie, Wuppertal Strzelczyk J. (red.) 1993 Spotkanie dwóch światów. Stolica apostolska a świat mongolski w połowie XJJJ wieku. Relacje powstałe w związku z misją Jana di Pian di Carpiniego do Mongołów, Po¬ znań Swieżawski S. 1995 Święty Tomasz na nowo odczytany, Poznań 392 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach Wüst E. 1959 Pygmaioi, w : Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. Bearbeitung, Bd. 23, Stuttgart, k. 2064-2074 Neue Źródła Aelianus Claudius 1864 De natura animalium, red. R. Hercher, Lipsiae Aristoteles 1562-1574 Opera cum Averrois Commentariis, Venetiis 1990-1995 Augustyn Dzieła wszystkie, t. 1-7, Warszawa 1977 O państwie Bożym, t. 1-2, przeł. W Kornatowski, Warszawa Averroes 1953 Commentarium magnum in Aristotelis libros De anima, red. S.C. Crawford, Cam­ bridge Massachussets Filostrat Starszy 2004 Obrazy, przeł. R. Popowski, Warszawa Socjusz 1986 Biblioteka 1: Kodeksy 1-150, przeł. O. Jurewicz, Warszawa Hecataeus Milesius 1831 Fragmenta, Scylacis Caryandensis Periplus, red. R . H . Klausen, Berolini Hegel G . W F 2002 Wykłady z historii filozofii 3333, przeł. Ś.F N o w i c k i , Warszawa Herodot 2002 Dzieje, przeł. S. Hammer, Warszawa Homer 1999 3liada, przeł. K. Jeżewska, Warszawa Isidorus Hispalensis 1911 Etymologiarum sive originum libri XX, red. W M . Lindsay O x f o r d Księga o przyczynach. 1970 Liber de causis Księga o przyczynach. Liber de causis, przeł. Z . Brzostowska, M . Gogacz, War¬ szawa Owidiusz 1995 Metamorfozy, przeł. A. Kamieńska, S. Stabryła, Wrocław-Warszawa-Kraków 393 �Mikołaj Olszewski Pomponius Mela 1880 De chorographia libri tres, red. K. Frick, Lipsiae Ptolomaeus de Lucca 1727 Historia ecclesiastica, w: L . A . Muratori, Rerum Italicarum scriptores, t. X I , Milano Solinus Caius Iulius 1895 Collectanea rerum mirabilium, red. T h . Mommsen, Berlin Strabo 1866 Qeographica, red. A. Meineke, Lipsiae Tomasz z Akwinu 1956 Traktat o człowieku. Summa teologiczna 1, 75-89, oprac. S. Swieżawski, Poznań Vincentius Belovacensis 1626 Speculum historiale, Douaci 394 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eda2e3fcc149f814bfd211ea59924f0a.pdf 79e3a03680faa7a2aa67410665b8fc32 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5059 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource pogranicza kulturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4693 Title A name given to the resource Problemy tożsamości grupowej na polskich pograniczach kulturowych w XX wieku / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.239-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewski, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 II. POGLĄDY I OPINIE PROBLEMY TOŻSAMOŚCI GRUPOWEJ NA POLSKICH POGRANICZACH KULTUROWYCH W XX WIEKU W połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, wespół z toruńskim socjologiem i antropologiem kultury Januszem Muchą, zaprosiliśmy uczonych z kilkunastu krajów europejskich i Stanów Zjednoczonych na konferencję przygotowaną przez nas na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, na temat Kulturowe problemy Europy końca XX wieku l. Bardzo ogólnie sformułowany tytuł obrad, odbywających się w miejscu wielowiekowego przenikania się kultur - na pięknym Pojezierzu Brodnickim - był jedyną sugestią pod adresem naszych gości, wyznaczającą ramy tematyczne ich wypowiedzi. Wśród ważniejszych celów, jakie stawialiśmy sobie, przystępując do organizowania tej sesji, było bowiem rozpoznanie, które z wielu problemów kulturowych współczesnej Europy etnolodzy, antropolodzy kultury z wielu krajów postrzegają jako najważniejsze. Odpowiedź była znamienna. Niemal wszystkie referaty dotyczyły kwestii tożsamości narodowych czy ogólnoeuropejskiej, tak że zainspirowany konferencją tom, wydany przez nas rok później, nosił już tytuł Dylematy tożsamości europejskich u schyłku drugiego tysiąclecia (Dylematy... 1997). Jak się wydaje, ocena sytuacji kulturowej współczesnego świata przez przedstawicieli naszej dyscypliny wiele się od tamtego czasu nie zmieniła. Co roku problematyka tożsamości kulturowej dominuje na kilku ogólnopolskich sesjach etnologicznych i socjologicznych. Była też jednym z ważniejszych motywów konferencji towarzyszącej ostatniemu zjazdowi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego2• Podobną sytuację odnajdujemy także za granicą. Wystarczy choćby zajrzeć do programów dwóch ostatnich kongresów Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore, reprezentatywnych przecież dla całego naszego środowiska i do związanych z nimi publikacji, by nie mieć co do tego wątpliwości (por. Roots... 1998, 2000; Times ... 200 l). I Kulturowe problemy Europy końca.xx wieku, Toruń - Bachotek, 18-20 września 1996 roku (por. Olszewski 1997). 2 Pogranicza kulturowe ipogranicza etniczne w środkowej Europie, Cieszyn, 7-9 czerwca 2002 roku, sesja naukowa towarzysząca LXXVII Walnemu Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (prezentowany tekst był jednym z wygłoszonych w Cieszynie referatów). �240 Odwołałem się tu do sesji naukowych, bo ich tematyka najlepiej, moim zdaniem, odzwierciedla problemy aktualnie nurtujące środowisko, ale podobne świadectwo w interesującej nas kwestii dają również polskie i zagraniczne publikacje ostatnich kilkunastu lat. Czyżbyśmy mieli więc w kulturze, w tym także w nauce, sytuację zbliżoną do tej, jaka była w Polsce i w znacznej części Europy przed mniej więcej stu laty? Spróbujmy odpowiedzieć na to pytanie, przyglądając się wybranym problemom związanym z tożsamością grupową na polskich pograniczach kulturowych· od początku ubiegłego stulecia do dnia dzisiejszego. Zwróćmy przy tym uwagę na ich konteksty, w tym: relacje między nimi a nauką. Jak się bowiem wydaje, dla etnologa problemem niemal równie istotnym, co procesy tożsamościowe w grupach pogranicznych, są reakcje na nie, postawy wywodzących się z tych grup badaczy, w tym przypadku polskich. Przełom wieków XIX i XX to dla Polaków (i nie tylko dla nich) czas oczekiwania na ogólnie przeczuwaną walkę o Niepodległą. Oczekiwania, ale nie biernego. W Europie po rewolucji francuskiej, po romantyzmie kwestie zróżnicowania kulturowego jawiły się jako najważniejsze dla przyszłego, sprawiedliwego oblicza politycznego kontynentu. Jakie to miały być podziały? Jak przebiegać "sprawiedliwe" granice? Pytano o to również etnologów. I ci odpowiadali. Odpowiadali, chociaż dyscyplina nasza nie była jeszcze do odpowiedzi takiej przygotowana. Nie była, bo żaden z ówczesnych kierunków nie zajmował się problemami tożsamości kulturowej. Były one obce ewolucjonizmowi, jak i nurtom postewolucjonistycznym. Kwestie te nie mogły być jednak obojętne europejskim etnologom, zwłaszcza z narodów walczących o uzyskanie, odzyskanie czy utrzymanie swojego państwa. Dlatego też zabierali oni głos. Zabierali, utożsamiając zazwyczaj granice etniczne, narodowe z zasięgami elementów etnograficzno-językowych. Włączali się w ten sposób czynnie do budowania przyszłej, nowej rzeczywistości politycznej i kulturowej. Tak też postępowali etnografowie polscy, zarówno ci z przygotowaniem naukowym, jak i niezliczeni amatorzy (por. Posem-Zieliński 1973; Obręb ski 1936c; Olszewski 2001). Fakty te są nam w miarę dobrze znane, były bowiem w naszym kraju niejednokrotnie przedmiotem badań i publikacji, tak cząstkowych, jak i syntetycznych. Poprzestanę więc tu na ich konstatacji. Chciałbym natomiast w tym miejscu zwrócić uwagę na to, jak interesujące nas tu problemy tożsamości grupowej na polskich pograniczach kulturowych zaistniały w ówczesnych polskich badaniach. Rzecz interesująca tym bardziej, że prowadzący je, co im później zarzucali przedstawiciele "nurtu humanistycznego", wyznaczając granice etniczne, minimalizowali lub pomijali zupełnie kwestię świadomości, skupiając się wyłącznie na "obiektywnych" wyznacznikach przynależności etnicznej lub kładąc na nie zdecydowany nacisk (por. Posem-Zieliński 1973; Obrębski 1936; Olszewski 2000). Co więcej, uważali nawet, że pytanie badanych o poczucie �241 tożsamości nie jest naj istotniejsze, bo ludzie mogą mieć świadomość "błędną"! Adam Fischer na przykład, przekonując, że dla wyjaśnienia spornych kwestii pogranicz etnicznych czy narodowych ważne są tylko "obiektywne" fakty etnograficzne, napisał: "Jakże często podaje się za Rusina Polak ze względu na rodzinę, która w pewnym okresie może zawierać więcej już jednostek ciążących do ruszczyzny, a może być także odwrotnie. Czy statystyka (oparta o badania czynnika świadomościowego - W.O.) wykaże nam tych Polaków, którzy wprawdzie się już zrutenizowali, ale jednak w swojej kulturze ludowej zachowują polskie cechy?" (Fischer b.d., s. 3). Nawet Leonowi Wasilewskiemu, wielokrotnie podkreślającemu, że jedynym elementem decydującym o przynależności etnicznej czy narodowej jest świadomość ludności, zdarzyło się, choć zapewne w celach propagandowych (co zresztą też jest znamienne), napisać, że: "Istnieją wielkie grupy (...) pozbawione samowiedzy narodowej, o poczuciu narodowem zupełnie fałszywem". Przykładem: "Mazury Pruskie, uważający się za Prusaków, Polacy na Orawie i na Spiszu, zaliczający się do Słowaków, Słowacy morawscy utożsamiający się z Czechami" (Wasilewski 1913, s. 23). Mimo takiej postawy "naukowej", problemy tożsamości grupowej pojawiają się w tych badaniach wieloaspektowo. Już sarno, podkreślane przez historyków naszej dyscypliny, olbrzymie zainteresowanie ówczesnych badaczy i ogromna liczba publikacji ukierunkowanych na kulturę (czytaj: kwestię przynależności kulturowej) terenów o słabym lub zagrożonym poczuciu polskiej tożsamości narodowej, terenów spornych z sąsiadami (m.in. Pomorza, Śląska, Kresów Wschodnich), publikacji w znacznej części dostępnych bardzo szerokiemu gronu czytelników, bo ukazujących się nawet w prasie codziennej, wskazywały, jak ważne były to w ówczesnej ocenie problemy i jak duże było zaangażowanie narodowe nauki. Prace te, a przede wszystkim ich upowszechnianie, miały bowiem dać świadectwo "naszej kulturze" na "naszych ziemiach", ukształtować w społeczeństwie polskim trzech zaborów poczucie wspólnej tożsamości, także z członkami grup żyjących na pograniczach polskiego obszaru kulturowego, w następstwie również zachęcenie Polaków do czynnego wspierania polskości tych grup, przedstawianej jako "zagrożona" lub "nieuświadomiona" (Posem-Zieliński 1973; Olszewski 2000; por. też: Gawełek 1914; Bystroń 1929; Węglarz 1997). Trudno mi się w tym miejscu oprzeć wrażeniu, że przekonanie o możliwości posiadania "fałszywej" świadomości etnicznej przez grupy żyjące na spornych pograniczach Oak i wiara w wagę rzekomo obiektywnych kryteriów etnograficzno-językowych przynależności etnicznej i narodowej) było bardzo korzystne propagandowo i politycznie. Pozwalało bowiem maksymalizować obszar i liczbę ludności przyszłego państwa. W postawie ówczesnych badaczy można zauważyć jeszcze jeden bardzo istotny aspekt związany z tożsamością kulturową. Mam tu na myśli bar- �242 dzo charakterystyczne, bardzo wyraźnie dwojakie podejście do polskości. Otóż tam, gdzie przez wieki kultura polska, tożsamość polska cofały się przed postępuj ącą germanizacj ą (ale też czechizacj ą czy tożsamością słowacką), zwłaszcza na ziemiach utraconych jeszcze przed całkowitą likwidacją państwa polskiego (na przykład na Śląsku), etnografowie zdawali się kierować "etnicznym", "kulturowym", żeby nie powiedzieć "genetycznym" pojęciem narodu. Opisywali więc, jak już podkreślałem, lud zaliczany przez nich do polskiego na podstawie języka, zewnętrznych cech kultury, nierzadko mający słabe poczucie polskiej tożsamości, a nawet nie mający go w ogóle. Natomiast w odniesieniu do Kresów Wschodnich, gdzie kultura polska nawet w okresie zaborów wykazywała stałą ekspansję, gdzie silne były tradycje polskiej tożsamości państwowej, także wśród części ludności etnicznie niepolskiej, zdawali się kierować "politycznym", "państwowym" rozumieniem narodu. Badali więc i opisywali równie swojską kulturę ludu polskiego, białoruskiego, ukraińskiego czy grup niesłowiańskich. W ten sposób w postawie badaczy łączyła się ich tożsamość narodowa i państwowa (choć nie istniejącego wówczas państwa), w ten też sposób usiłowali oni ksztahować tożsamość narodową i państwową społeczeństwa polskiego, a co za tym idzie, również jego postawę wobec zróżnicowanych tożsamościowo grup kulturowych polskich pograniczy (por. Posem-Zieliński 1973; Gawełek 1914). Podobne postawy odnajdujemy również u badaczy, dla których jedynym istotnym kryterium warunkującym istnienie grupy kulturowej było posiadanie przez jej członków świadomości własnej, odrębnej od sąsiadów tożsamości. Kapitalnym przykładem może być tu wspomniany już Leon Wasilewski. Niestrudzony badacz polskich pograniczy i równie niestrudzony propagator wiedzy o nich. Wiedzy przekazywanej w sposób celowy, by ksztahować określoną świadomość i postawę Polaków. Wasilewski w swych pracach odniósł się do problemów związanych z identyfikacją kulturową, pojawiających się na styku z wszystkimi naszymi sąsiadamP. Jako przykład, przypomnijmy pokrótce, jak przedstawiał on w swych publikacjach Śląsk Cieszyński - region również współcześnie budzący żywe zainteresowanie polskich etnologóW'. Kazimierz Nitsch dokonał dokładnego podziału językowego wiosek regionu na czeskie i polskie. Jak jednak zauważył Wasilewski, odnosząc się do tego dokonania: "Niestety, życie nie układa się ) Obszerne omówienie twórczości Leona Wasilewskiego, z wykazem znacznej części jego publikacji dotyczących spraw narodowościowych, znajdzie czytelnik w wydanej w roku 1998 książce Barbary Stoczewskiej Litwa, Białoruś, Ukraina w myśli politycznej Leona Wasilewskiego (por. też: Olszewski 200 I, Stoczewska 1995). 4 Przejawem tego zainteresowania może być powstanie w Cieszynie w ostatnich latach etnologicznego ośrodka uniwersyteckiego, prowadzącego intensywne badania tej części Śląska czy odbyte w tym mieście LXXVII Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z towarzyszącą mu sesją naukową i imprezami towarzyszącymi, prezentującymi etnologom ,,z Polski" kulturę regionu i związane z nią problemy. �243 na podstawie ścisłych danych naukowych. I na pograniczu dwóch narodowości zawsze zmagają się dwa wpływy, z których silniejszy czy to kulturalnie, czy, zwłaszcza, społecznie i politycznie, stara się rozszerzać kosztem słabszego, zupełnie nie licząc się z danemi i argumentami etnografów i językoznawców" (1915, s. 152-153). Wasilewski skupił się na ocenie zachodzących tu procesów tożsamościowych wraz z ich rozmaitymi kontekstami i wskazał na możliwość budowania tożsamości polskiej. Według niego, na początku XX wieku świadomość narodowa "znacznych kół ludności śląsko-polskiej", zwłaszcza włościan i drobnomieszczaństwa, znajdowała się na "dość niskim stopniu rozwoju". Długotrwała izolacja od kultury polskiej i przewaga kultury obcej stłumiły u chłopa śląskiego poczucie polskości. Chłop i drobnomieszczanin miał świadomość tożsamości śląskiej i mówił "po naszemu". Także wywodząca się z ludu miejscowa inteligencja na co dzień posługiwała się gwarą, co było ewenementem na polskim obszarze etnograficznym. Polacy uniknęli tu wprawdzie germanizacji, opierając się jej ręka w rękę z Czechami, ale też, a dotyczy to zwłaszcza stanowiących dwie trzecie ludności katolików, ulegli przy tym w dużym stopniu czechizacji. O takim przebiegu procesów tożsamościowych przesądziła wspólnota wyznaniowa z Czechami (czeski był kościół i szkoły katolickie) i przewaga czeskiej inteligencji, także napływowej. Bliższa polskiej pozostawała natomiast tożsamość protestantów. Wasilewski zwracał uwagę na dwa najważniejsze czynniki mogące zadecydować o powstaniu tu silnej polskiej tożsamości narodowej - na działalność oświatową wspieraną z Polski (w tym także kształcenie się miejscowej ludności w Galicji) i na środowisko robotnicze, które wobec znacznego uprzemysłowienia Śląska Cieszyńskiego odgrywało coraz większą rolę (na uzyskanie polskiej świadomości narodowej przez robotników, jako na czynnik, który przesądził o polskości tego regionu, zwrócił też później uwagę Florian Znaniecki). Wyjazdy czeskich robotników do fabryk na terenach niemieckich, a w następstwie dopływ polskich robotników z Galicji i podział na niemiecką i czeską kadrę kierowniczą oraz śląskich i galicyjskich robotników sprzyjały kształtowaniu się w tym środowisku świadomości polskiej (Wasilewski 1915). Warto zwrócić uwagę, że uznanie aktualnej samoidentyfikacji mieszkańców regionu za jedyny czynnik przesądzający o jego przynależności etnicznej czy narodowej, a czynniki etnograficzno-językowe jedynie za elementy kultury potencjalnie ułatwiające przekształcenie tożsamości etnicznej w tożsamość jednego z rywalizujących o pogranicze narodów, miało dla tych ostatnich określone konsekwencje polityczne i kulturowe. Nie wystarczała już bowiem prosta licytacja na argumenty historyczno-etnograficzne. Konieczna, ale i, co ważne, uprawniona moralnie, była aktywna, pozytywna polityka kulturowa wobec grup będących przedmiotem rywalizacji. Do tego niezbędne stawało się też wykształcenie we własnych społeczeństwach narodowych poczucia więzi kulturowej �244 z grupami pogranicza. Wobec braku państwa narodowego to właśnie instytucje narodowe brały przecież na siebie cały ciężar ekspansji kulturowej. Skoncentrowałem się tu na okresie, w którym procesy tożsamościowe przebiegały naj intensywniej, kiedy też ich manifestacje w życiu codziennym narodów i grup etnicznych, w sporach politycznych czy naukowych były najżywsze, najbardziej wyraziste. Nie ulega też chyba wątpliwości, że wyjątkowo silna (i do dziś odczuwana) była projekcja ówczesnych procesów kształtowania się identyfikacji grupowych na przyszłość naszej części Europy. Nowy ład polityczny po I wojnie światowej stworzył radykalnie nową sytuację także w tym zakresie. Dla Polaków największe znaczenie miały teraz znaczne obszary znajdujących się w granicach państwa Kresów Wschodnich z dużą liczbą ludności o tożsamości innej niż polska. Znaczna część tej ludności pozostawała przy tożsamości etnicznej, a nie narodowej i była przedmiotem rywalizacji, zwłaszcza między Ukraińcami, Białorusinami i Polakami; rywalizacji odbijającej się zarówno na sytuacji wewnętrznej państwa, jak i na jego opinii i pozycji na arenie międzynarodowej. Waga problemów związanych z tożsamością kulturową wschodnich pograniczy znalazła odzwierciedlenie między innymi w licznych badaniach etnologicznych, socjologicznych, demograficznych i politologicznych. Przewaga, jaką dawało państwo polskie i silniejsza jednak niż u Ukraińców, a zwłaszcza niż u Białorusinów, tożsamość narodowa Polaków, określały stosunek strony polskiej do interesujących nas kwestii. Przywiązywano, oczywiście, dużą wagę do wykrystalizowania polskiej tożsamości narodowej u ludności "potencjalnie" polskiej. Większąjednak troskę, jak się wydaje, budziły procesy tożsamościowe w grupach potencjalnie białoruskich czy ukraińskich. Chodziło przede wszystkim o ograniczenie ekspansji ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji narodowej oraz o ukształtowanie, zarówno u ludności o tożsamości etnicznej, jak też ukraińskiej czy białoruskiej, polskiej tożsamości państwowej. Stąd też pogłębione analizy procesów tożsamościowych na wschodnich Kresach m.in. Józefa Obrębskiego (1936a,b,c,d), Alfonsa Krysińskiego (1928; 1929; 1930; 1933; 1935), Stanisława Orsini-Rosenberga (1930a,b; 1933), Leona Wasilewskiego czy Tadeusza Hołówki (m.in. 1922), żeby wymienić tylko najbardziej znanych. Były one wielokrotnie przypominane w ostatnich latach, wspomnę więc tu tylko płynący z nich wniosek: "W interesie narodu i państwa polskiego jest możliwie maksymalne zaspokajanie aspiracji kulturowych grup mniejszościowych, tak by mogły one to państwo uznać za swoje". Wielokrotnie też przypominano, iż każda próba gwałtu na tożsamości kulturowej słabszej grupy prędzej czy później kończy się klęską kulturowego agresora. Niektórzy z tych badaczy próbowali, w różny sposób, włączyć się w kształtowanie polityki narodowościowej na Kresach. Tadeusz Hołówko, polityk i znawca procesów narodowościowych, swoje usiłowania wprowadzenia w czyn �245 płynących z badań wniosków przypłacił życiem, zastrzelony w roku 1931 przez bojówkarzy OUN (Werschler 1984). Trudno sobie w tym miejscu nie postawić pytania o przyczyny rozbieżności między wnioskami formułowanymi przez naukowców a kresową praktyką polityczną i kulturową. Wśród wielu aspektów tego zjawiska mnie, jako etnologowi, szczególnie interesujące wydały się spostrzeżenia Józefa Obrębskiego, analizującego przyczyny odrzucenia przez poleskich Polaków akcesu asymilacyjnego Po]eszuków do narodu polskiego. Zwrócił on uwagę, iż Polacy ci policjanci, urzędnicy, nauczyciele - wyrwani ze swego dotychczasowego kulturowego środowiska i pozbawieni jego wsparcia, przerzuceni w obce im otoczenie, nie tylko nie mieli dość sił do konstruktywnej ekspansji kulturowej, ale, izolując się radykalnie od poleskiego otoczenia, przyjmowali postawę obronną, charakterystyczną bardziej dla przedstawicieli zagrożonych w swych wartościach grup etnicznych (Obręb ski 1936a). Wydaje się, że spostrzeżenia te można, bez wielkiego ryzyka błędu, uogólnić na całe niemal Kresy, a nawet i niektóre z pozostałych, ówczesnych, ale też i dużo późniejszych, pograniczy kulturowych. Druga wojna światowa ponownie radykalnie zmieniła sytuację na polskich pograniczach kulturowych. Jak wiemy, tożsamość kulturowa nie jest wartością stałą, ulega nieustannym przemianom. Procesy tożsamościowe trwały więc i w okresie Polski Ludowej, chociaż zazwyczaj głęboko skrywane, a z przyczyn politycznych niemal niedostępne obserwacji naukowej. (Moje, i nie tylko moje, doświadczenia z lat siedemdziesiątych i początku osiemdziesiątych z badań nad relacjami polsko--cygańskimi zdają się wskazywać, że instytucjami naj aktywniej zainteresowanymi problematyką tożsamości rozmaitych grup kulturowych były wówczas: Milicja Obywatelska i odpowiednie tajne służby). Po roku 1989, po długim okresie przymusowego przytłumienia, ujawniły się ze zwielokrotnioną siłą problemy towarzyszące procesom tożsamościowym grup, które według propagandy PRL nierzadko miały stanowić jedynie regionalną, turystyczną egzotykę. Można by się oczywiście teraz, z perspektywy czasu, popastwić nad uczonymi, którzy jeszcze w połowie lat osiemdziesiątych pisali, że "tutejsi" z przedwojennych wschodnich Kresów to wymysł ówczesnej nacjonalistycznej propagandy, w rzeczywistości zaś Ukraińcy albo Białorusini, tyle że nieświadomi; że odrębność kulturowa Lemków, Bojków, Hucułów również była antyukraińskim wymysłem, a Kaszubi i Ślązacy to jedynie barwne polskie grupy etnograficzne itp. Można by, tylko po co. Zbyt łatwe to i jałowe intelektualnie (na temat polskich badań "etnicznych" w okresie PRL m.in. Posem-Zieliński 1995; Olszewski 2000). Za wcześnie jeszcze, moim zdaniem, bo wciąż mamy za mało informacji, na ocenę procesów tożsamościowych na polskich pograniczach kulturowych w okresie PRL. I dotyczy to zarówno niepolskich mniejszości, grup polskich ekspatriantów z byłych Kresów Wschodnich, pozostałej tam ludności (nie tyl- �246 ko polskiej) czy takich grup etnicznych jak Kaszubi bądź Ślązacy. Procesy te poznajemy dopiero w ostatnich latach, głównie pośrednio, poprzez manifestacje aktualnych postaw tych grup (np. działalność organizacyjną, edukacyjną, wydawniczą, przebieg i wyniki wyborów do władz lokalnych i parlamentu). Daleko nam jednak jeszcze do zadowalającego rozpoznania problemu, a tym bardziej do możliwości nawet ostrożnego prognozowania ich dalszego rozwoju. Krakowski antropolog Władysław Miodunka, analizując sytuację narodowościową środkowo-wschodniej części Europy, napisał nawet, że: "Doświadczenia lat dziewięćdziesiątych zdają się przestrzegać przed wyrokowaniem, które mniejszości doprowadzą swój proces narodotwórczy do fazy odrębnego państwa. Ponadto przypadki takie jak Rusinów na Ukrainie, w Słowacji i Polsce sugerują wręcz, że dziś nie musimy znać nawet nazwy mniejszości, które w dłuższej perspektywie czasowej zaczną uczestniczyć w procesie naród - państwo" (Miodunka 1995, s. 39). Do pewnego stopnia mamy dziś sytuację zbliżoną do tej z początku ubiegłego wieku. Znowu istotne dla nas - naszej narodowej tożsamości, relacji z sąsiadami, funkcjonowania państwa - okazują się złożone procesy kulturowe na pograniczu polsko-litewskim, polsko-białoruskim, polsko-ukraińskim, ale i na pozostałych. Znowu towarzyszy im rywalizacja naszych narodów o pozyskanie ludności nie mającej dotąd identyfikacji narodowej i charakterystyczna radykalizacja wzajemnych postaw. Przy okazji ostatniego spisu powszechnego, z roku 2002, drobny (a może tylko pozornie drobny) incydent uzewnętrznił napięcie na pograniczu polsko-słowackim na Orawies. Stanęliśmy wobec problemów związanych z krystalizacją tożsamości kaszubskiej, noszącą wiele znamion procesu narodotwórczego, z krystalizowaniem się świadomości grupowej, ale i podziałami identyfikacyjnymi Ślązaków czy Lemków. Inna niż sto lat temu jest, oczywiście, skala problemów, inna sytuacja polityczna, inna świadomość kulturowa zarówno Polaków, jak i ich sąsiadów. Wszystkie te procesy są aktualnie przedmiotem intensywnych badań polskich etnologów z wszystkich ośrodków. Mam przy tym wrażenie, bo za wcześnie na bardziej kategoryczne sformułowania, że różna jest rola w tych procesach badających je przedstawicieli nauk o kulturze. Wydaje mi się, że u zajmujących się problemami współczesnej tożsamości śląskiej etnologów i socjologów, niezależnie od ich osobistych powiązań z tym regionem, nawet od ich zaangażowania społecznego i politycznego, dominuje postawa zewnętrznego, "rozumiejącego obserwatora". Z kolei badacze kaszubscy powiązani z Uniwersytetem Gdańskim to równocześnie aktywni przywódcy intelektualni, kulturowi, polityczni pewnej części ludności kaszubskiej, aktywnie wpływają5 Niektórzy z ankieterów używali ołówka, uzasadniając to częstymi zmianami odpowiedzi przez słabo rozumiejących pytania lub niedosłyszących starszych rozmówców. Według przywódców mniejszości słowackiej, zapisywanie odpowiedzi ołówkiem miało na celu umożliwienie zafałszowania rzeczywistej liczebności tej grupy. �247 cy na kształtowanie się jej tożsamości grupowej. Myślę, że i te - "etnologiczne" - aspekty procesów tożsamościowych staną się w bliskim czasie przedmiotem naszych badań. Współczesność przyniosła nam też nową formę, a raczej nowy wymiar kresów - ponadterytorialny. Wydaje się, że rozwój środków masowej komunikacji, ich dostępność, będą minimalizować znaczenie terytorium dla styku kultur i inspirowanych nim procesów. Łatwość kontaktów kulturowych, w których terytorium nie odgrywa żadnej już roli stawia też przed nami zadanie przygotowania się do badania pograniczy kulturowych, jakie roboczo nazwałbym medialnymi. Wyłączenie lub zminimalizowanie najważniejszego dotąd elementu kulturowych kresów nie zakończy bowiem, z pewnością, charakterystycznych dla styku kultur problemów związanych z tożsamością grupową (choć chyba na zawsze odeśle w przeszłość "syndrom poleskich Polaków"). Wojciech Olszewski BIBLIOGRAFIA Bystroń Jan Stanisław 1929 Bibljograjja etnografzji polskiej, Gebethner i Wolff, Kraków. Dylematy... 1997 Dylematy tożsamości europejskich pod koniec drugiego tysiqclecia, red. Janusz Mucha, Wojciech Olszewski, UMK Toruń. Fischer Adam b.d. Etnografia województw południowo-wschodnich, Archiwum ZG PTL, sygn. 349. Gawełek Franciszek 1914 Bibliografia ludoznawstwa polskiego, Nakł. Akademii Umiejętności, Kraków. Hołówko Tadeusz 1922 Kwestia narodowościowa w Polsce, Księgarnia Robotnicza, Warszawa. Iwański Rafał 2002 Dzieje rodziny /wańskich z Torunia w 1połowie XX wieku. Miasto pogranicza i starcie dwóch kultur narodowych, nie publikowana praca licencjacka napisana w Instytucie Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu pod kierunkiem Wojciecha Olszewskiego, Archiwum Wydziału Nauk Historycznych UMK. Krysiński Alfons 1928 Liczba i rozmieszczenie Białorusinów w Polsce, "Sprawy Narodowościowe" R. 2, nr 3-4, s. 351-379. 1929 Liczba i rozmieszczenie Ukraińców w Polsce, "Sprawy Narodowościowe" R. 3, nr 3-4, s. 413-450; nr 5, s. 618-640; nr 6, s. 772-784. 1930 Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej na Kresach Wschodnich, Nakł. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych, Warszawa. 1933 Ludność polska a mniejszości w Polsce w świetle spisów ludności 192/ i 193/, Nakł. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych, Warszawa. �248 1935 Rozwój stosunków etnicznych na Ziemi Czerwieńskiej w Polsce Odrodzonej, Nakł. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych, Warszawa. Miodunka Władysław 1995 Nacjonalizm, państwa ijęzyki w Europie Wschodniej, w: Europa państw Europa narodów. Problemy etniczne Europy Środkowo-Wschodniej, red. Grzegorz Babiński, Władysław Miodunka, Nomos, Kraków, s. 37-46. Obrębski Józef 1936a Dzisiejsi ludzie Polesia, "Przegląd Socjologiczny" t. 4, z. 3-4, s. 414-446. 1936b Problem etniczny Polesia, Nakł. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych, Warszawa (odbitka ze "Spraw Narodowościowych" R. X, nr 1-2). 1936c Problem grup etnicznych w etnologii, "Przegląd Socjologiczny" t. 4, z. 1-2, s.177-195. 1936d Statystyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych, "Sprawy Narodowościowe" R. X, nr 6, s. 585-(j00. Olszewski Wojciech 1997 Antropologiczna refleksja nad Europą, "Etnografia Polska" t. XLI, s. 223-224. 2000 Ethnologie polonaise et les disciplines voisines par rapport ił l'identification nationale des Polonais, w: Roots & rituals. The construction of ethnic identities, red. T. Dekker, J. Helsloot, C. Wijers, Het Spinhuis, Amsterdam, s. 10-23. 2001 Patriotyzm i tolerancja. Nurt humanistyczny w polskiej myśli etnologicznej do drugiej wojny światowej wobec procesów etnicznych na Kresach, UMK, Toruń. Orsini-Rosenberg Stanisław 1930a Program badań socjologicznych w zakresie zagadnień narodowościowych w województwach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, "Sprawy Narodowościowe" R. IV, nr 1, s. 1-17. 1930b Program badań socjologicznych w zakresie zagadnień narodowościowych w województwach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej (dokończenie), "Sprawy Narodowościowe R. IV, nr 2, s. 176-199. 1933 Procesy rozkładowe w grupach etnicznych niezorganizowanych, Instytut Badania Spraw Narodowościowych, Warszawa (Odbitka z: "Sprawy Narodowościowe" R. VI: 1932, nr 4-5). Posem-Zieliński Aleksander 1973 Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), w: Historia etnografii polskiej, red. Małgorzata Terlecka, Wydawnictwo PAN, Warszawa, s. 29-114. 1995 Studia etniczne w polskiej etnologii po 1945 roku. Ich uwarunkowania, konteksty i nurty, "Lud" t. 78, s. 293-316. Roots ... Roots and Rituals: Managing ethnicity. 6th International Conference ofthe 1998 Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore (SIEF). Abstracts, Amsterdam. Roots & rituals. The construction of ethnic identities, red. T. Dekker, 2000 J. Helsloot, C. Wijers, Het Spinhuis, Amsterdam. Stoczewska Barbara 1995 Leon Wasilewski o mniejszościach narodowych II Rzeczypospolitej, "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa" t. 4, s. 37-50. Litwa, Białoruś, Ukraina w myśli politycznej Leona Wasilewskiego, Księgar1998 nia Akademicka, Wydawnictwo Naukowe, Kraków. �249 TImes... 2001 TImes, Places, Passages. Ethnological Approaches in the New Millennium. 7th SIEF-Conference Budapest April 23-28, 2001. Abstracts, ed. Ilona Nagy, ClEF, Budapest. Wasilewski Leon 1913 Kwestia żydowska na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, Nakł. "Zjednoczenia", Lwów. 1915 Śląsk Polski, Wyd. M. Areta, Warszawa. Węglarz Stanisław 1997 Tutejsi i inni, ezęść 1: O etnograficznym zróżnicowaniu kultury ludowej, PTL, Ł.6dź. Wersehler Iwo . 1984, Z dziejów obozu belwederskiego. Tadeusz Hołówko - życie i działalność, PWN, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a3aa8c2f9ef7772fdfaa729f065a691.pdf 26173183e6ff475b9374c5643bfebcc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1239 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1144 Title A name given to the resource Dystans etniczny Polacy - Cyganie (na przykładzie dzielnicy Poznania) / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.241-258 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewski, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. 2 P L I S S N 0071-1861 WOJCIECH OLSZEWSKI DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE (NA PRZYKŁADZIE DZIELNICY POZNANIA) I. B A D A N I A D Y S T A N S U E T N I C Z N E G O P O L A C Y — C Y G A N I E Znaczne różnice kulturowe dzielące Cyganów od większości narodów, wśród których przebywają, fakt, że w każdym kraju styka się z nimi (lub jest „narażona" na kontakt) większa część społeczeństwa, stawiają ich (przynajmniej w Europie) w sytuacji wyjątkowej wśród mniejszości etnicznych, w sytuacji pozwalającej spodziewać się szczególnej ostrości dystansu wobec nich ze strony poszczególnych n a r o d ó w . Jej efektem jest między innymi bardzo silna w większości krajów presja w kierunku przynajmniej częściowej ich asymilacji. Tym bardziej więc istotne dla zrozumienia zachodzących w społecznościach cygańskich procesów adap­ tacyjnych (czy też Wręcz akulturacyjnych), a także dla praktyki spo­ łecznej zmierzającej do załagodzenia ujemnych (dla obu stron) skutków tych procesów, wydaje się poznanie dystansu etnicznego dzielącego Cy­ ganów od narodów usiłujących ich zasymilować. Badaniami tego zjawiska w Polsce, prowadzonymi przede wszystkim przez L . Mroza, objęte zostały dotąd wsie i miasteczka położone we wschodniej części kraju (Małopolsce, Mazowszu i krainach sąsiadujących z nim od strony wschodniej i północno-wschodniej) . Wiosną i latem 1980 г., chcąc uzyskać materiał porównawczy do zebranego we wschod­ niej Polsce, przeprowadziłem badania dystansu etnicznego Polaków wo­ bec Cyganów w stolicy Wielkopolski — Poznaniu. Obiegowe opinie o sy­ stemie wartości preferowanych przez Wielkopolan i wysokim stopniu 1 2 1 W sytuacji zbliżonej pod tym w z g l ę d e m do Cyganów byli w Europie do nie­ dawna także Żydzi. Informacje o tych badaniach i częściowe opracowanie ich w y n i k ó w zawierają artykuły: A. J a k l i ń s k a - D u d a , Cyganie osiadli w oczach górali spiskich, „Et­ nografia Polska", t. X X I I : 1978, z. 2, s. 161; L . M r ó z , Badania dystansu etniczne­ go: Cyganie — Polacy, „Etnografia Polska", t. X X I I : 1978, z. 2, s. 15; t e n ż e , Świa­ domościowe wyznaczniki dystansu etnicznego, „Etnografia Polska", t. X X I I I : 1979, z. 2, s. 157. 2 16 — Etnografia Polska 29/2 �242 WOJCIECH OLSZEWSKI megalomanii grupowej, potwierdzone częściowo moimi obserwacjami w czasie kilkuletniego zamieszkiwania w Poznaniu, pozwalały mieć na­ dzieję na spotkanie t u niemal laboratoryjnych warunków badawczych i na uzyskanie materiału bardziej kontrastowego niż zebrany w trakcie badań dotychczasowych. Brak jakichkolwiek badań cyganologicznych w Wielkopolsce, niedo­ statki stanu badań stosunków interetnicznych dotyczących Polski?-* tak­ że trudności natury technicznej (badania przeprowadzałem sam, w k r ó t ­ k i m czasie) przesądziły o charakterze mojej pracy, nadając jej cechy wstępnej penetracji terenu, służącej też sprawdzeniu technik badaw­ czych i założeń teoretycznych. Efekty tej pracy miały być dopiero punk­ tem wyjścia do dalszych, zakrojonych już na szerszą skalę badań. Kwestionariusz, k t ó r y m posłużyłem się przeprowadzając wywiady z mieszkańcami Poznania, w dużej mierze nawiązuje do zastosowanych przez Mroza, będących jak dotąd jedynymi wzorami do tego typu ba­ dań . Zachowując podobny charakter swojego kwestionariusza w celu uzyskania materiałów porównywalnych z pozyskanymi dotychczas, wprowadziłem jednak pewne modyfikacje wykorzystując dotychczasowe doświadczenia z udziału w badaniach we wschodniej Polsce. Przystoso­ wałem go też do badań w środowisku wielkomiejskim, z reguły bardziej zamkniętym i mającym mniej czasu, zmniejszając ilość pytań do 57. Aż 36 z nich 'dotyczy wiedzy badanych o Cyganach. Trudno bowiem było przewidzieć zakres tej wiedzy, a podjęcie próby znalezienia wystę­ pujących prawidłowości wymagało możliwie szczegółowego materiału. Z pozostałych p y t a ń 6 dotyczy bezpośrednio dopuszczalnych przez bada­ nych form kontaktu z Cyganami, 3 — natężenia niechęci do Cyganów (w stosunku do niechęci wobec innych grup etnicznych), 4 dotyczą opinii badanych o sposobach rozwiązania problemu cygańskiego, natomiast reszta to pytania pomocnicze, służące głównie konfrontacji stosunku do Cyganów deklarowanego przez informatorów z tym, jaki przejawiają faktycznie. Tę samą funkcję spełnia także część pytań dotyczących wie­ dzy o Cyganach, sformułowanych tak, by odpowiadający dokonywali jednocześnie oceny kultury cygańskiej. Kolejność pytań była w zasadzie następująca — wiedza, dopuszczalne formy kontaktu, opinie o sposobach rozwiązania problemu cygańskiego. Odstępstwa od niej wynikały z przy­ jętej zasady umieszczania na początku kwestionariusza pytań o odcieniu emocjonalnym najbliższym obojętnemu, natomiast na końcu — najbar­ dziej drażliwych, co miało ułatwić rozmowy z badanymi. Wybierając miejsce badań posłużyłem się następującymi kryteriami: — musiało być to miejsce w miarę długo zamieszkiwane przez Cy­ ganów, co narzuciłoby ich polskim sąsiadom konieczność skrystalizowa3 8 Jeden z kwestionariuszy do badań dystansu etnicznego dot. Cyganów opublikowany w pracy M r ó z , Badania dystansu..., s. 28. został �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 243 nia i ujednolicenia swojego stosunku do nich. Byłoby to bowiem czyn­ nikiem znacznie ułatwiającym analizę badanego zjawiska; — mieszkańcy wybranej części miasta powinni stanowić grupę połą­ czoną więzią społeczną, tak by kryterium doboru informatorów mogła być właśnie przynależność do tej grupy; — powinna to być grupa możliwie mała, co pozwoliłoby uzyskać reprezentatywną próbę nawet przy stosunkowo niewielkiej liczbie i n ­ formatorów. Wszystkie te warunki spełniało niewielkie osiedle (nazywane dalej O) złożone z kilkunastu małych bloków i odgrodzone od reszty miasta z dwóch stron bardzo ruchliwymi ulicami (zbieg dwóch międzynarodo­ wych tras), z trzeciej i czwartej zaś linią kolejową i zakładami prze­ mysłowymi. Izolację mieszkańców O od reszty miasta, a t y m samym ich integrację wewnątrz osiedla, pogłębia jeszcze możliwość zaspokojenia na miejscu podstawowych potrzeb, na osiedlu jest bowiem kościół, szko­ ła, niemal wszystkie rodzaje sklepów, restauracja, kawiarnia, bar szyb­ kiej obsługi, a wielu mieszkańców pracuje w graniczących z O fabry­ kach. Większość zamieszkujących O zna się wzajemnie, a często są oni ze sobą spokrewnieni (w niektórych rodzinach rośnie już czwarte poko­ lenie mieszkańców osiedla założonego krótko przed I I wojną światową). W 1964 r. w bezpośrednim sąsiedztwie O osiedlono w barakach k i l ­ kudziesięcioosobową grupę Cyganów Sasytka Roma, rozbijających w t y m miejscu od lat swoje letnie obozowisko. Kilka lat temu baraki zostały zburzone, a Cyganie otrzymali między innymi dwa mieszkania w blo­ kach tego osiedla . Z mieszkańcami tej części Poznania przeprowadziłem 30 wywiadów bezpośrednich (3-4% rodzin), wybierając badanych równomiernie ze wszystkich części osiedla. Zebrane w ich wyniku materiały uzupełniłem, badaniami wśród dzieci i nauczycieli miejscowej szkoły oraz obserwacja­ mi poczynionymi w trakcie ośmiomiesięcznego mieszkania w O. Informa­ torzy moi mieli od 18 do 78 lat. Nieznacznie przeważały wśród nich ko­ biety. Mężczyźni najczęściej byli wykwalifkowanymi robotnikami, kobiety robotnicami bądź zajmowały się jedynie prowadzeniem gospo­ darstwa domowego, co jest prostym odbiciem struktury zawodowej mieszkańców O. Należy t u zaznaczyć, że dziewięć na dziesięć podejmowanych prób przeprowadzenia wywiadu kończyło się niepowodzeniem po wyjaśnieniu, że przedmiotem rozmowy mają być Cyganie. Już w czasie rozmowy wie­ lu informatorów traktowało mnie bardzo nieufnie, podejrzewając o po­ wiązania z Cyganami. Trudności te pozwalają przypuszczać, że faktycz­ ne nasilenie dystansu wobec Cyganów jest jeszcze większe, niż wynika­ łoby to z wypowiedzi badanych. 4 4 Pozostali z tej grupy Cyganów rozlokowani zostali poza O, jednakże w tej samej dzielnicy miasta. �244 WOJCIECH OLSZEWSKI II. C Y G A N I E W POZNANIU I W I E L K O P O L S C E Chociaż zdania na temat związku między faktycznymi cechami przed miotu dystansu etnicznego a charakterem stereotypów i nasileniem nie­ chęci wobec niego ze strony podmiotu dystansu są podzielone, celowe wydaje się poprzedzenie analizy zebranych przeze mnie materiałów krótką charakterystyką Cyganów, z którymi stykają się najczęściej mieszkańcy Wielkopolski . Wspomniany już brak materiałów o Cyganach w Wielkopolsce spra­ wił, że mogłem korzystać jedynie z danych udostępnionych m i przez władze administracyjne Poznania i województwa. Zawierają one wiele luk i poważnych często nieścisłości, będących w równej mierze w y n i ­ kiem obiektywnych trudności towarzyszących poznawaniu środowiska cygańskiego przez „gadźów", co zaskakującej nieraz niekompetencji zaj­ mujących się Cyganami urzędników oraz celowego wprowadzania ich w błąd przez Lowarów . Spisy Cyganów przeprowadzone w roku 1976 wykazały na terenie Wielkopolski około 1500 zameldowanych Cyganów tworzących ponad 300 rodzin, z czego w samym Poznaniu 78 osób (13 rodzin). Można przy­ puszczać, że Cyganie osiedleni w Wielkopolsce stanowili 7,5-10% wszyst­ kich Cyganów zamieszkujących Polskę (dla porównania, na t y m samym obszarze zamieszkiwało wówczas około 7% P o l a k ó w ) . Mimo powtarza­ jących się postulatów miejscowych władz, by nie wydawać zgody na osiedlanie się nowych Cyganów w Poznaniu (zwłaszcza w grupie już zamieszkałych) i nie wydawać im zezwoleń na pobyt czasowy ponad dwa miesiące, ich liczba w t y m mieście stale wzrasta — w latach 1978-1979 zamieszkiwało Poznań już 104 Cyganów (22 rodziny), w t y m 30 dzieci w wieku szkolnym. Oprócz osiadłych w Poznaniu, na terenie mias­ ta stwierdzono też, jeszcze w 1977 г., przebywanie wędrownych taborów. Każdego dnia znajduje się również w Poznaniu trudna do oszacowania liczba Cyganów zamieszkujących inne miejscowości, którzy przybywają tu, by odwiedzić krewnych, bądź też w celach zarobkowych. Cyganie mieszkający w Poznaniu rozproszeni są w pięciu jego dziel­ nicach, w grupach od 6 do 50 osób. Przyczyn takiego właśnie ich roz­ mieszczenia należy upatrywać tak w przepisach administracyjnych, jak 5 6 7 5 Przez Wielkopolskę rozumiem tu obszar woj. poznańskiego sprzed reformy administracyjnej z roku 1975. Jak się można domyślać ze stosowanej w urzędowych raportach terminologii i charakteru pomyłek — korzystnych zwykle dla Lowarów, oni musieli być g ł ó w ­ nymi (jeśli nie jedynymi) spośród Cyganów informatorami milicji. W roku 1976 trzy czwarte Cyganów osiedlonych w Wielkopolsce mieszkało w 17 miastach (położonych w różnych częściach regionu), tworząc skupiska prze­ kraczające 40, a dochodzące do 120 osób. 6 7 �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 245 i upodobaniach (i możliwościach) samych Cyganów. Na przykład k i l k u ­ dziesięciu Sasytków w chwili wyjścia ustawy o przymusowym osiedle­ niu miało w jednej z dzielnic, w swoim stałym miejscu, rozbite letnie obozowisko. Ponieważ osiedleniem Cyganów zajmowały się władze dziel­ nicowe, wybudowano i m w miejscu obozowania baraki, a kilka lat temu rozlokowano w wolnych mieszkaniach znajdujących się w granicach administracyjnych dzielnicy. Z kolei bogaci Lowarzy w większości sami wybrali miejsce obecnego zamieszkania. Jedna z ich rodzin kupiła willę kierując się t y m (jak sami twierdzą), że miejsce jej położenia było wte­ dy jeszcze spokojne i z rzadka tylko zamieszkane. Z czasem rodzina ta ściągnęła krewnych, którzy zamieszkali w pobliżu. Najwięcej trudności sprawia ustalenie podziału szczepowego Wielko­ polskich Cyganów. Jego dokładne odtworzenie jest w tej chwili niemoż­ liwe, wiadomo jednak z całą pewnością, że są wśród nich przedstawiciele Chaładytka Roma, Polska Roma, Sasytka Roma, Kełderaszów i Lowa­ rów, z czego w samym Poznaniu zamieszkują Sasytka Roma i Lowarzy (mniej więcej w jednakowych proporcjach) oraz przybyłe t u ostatnio dwie rodziny Chaładytka. W Poznaniu przebywają też codziennie, zaj­ mujące się t u wróżeniem, kobiety Kełderaszów z pobliskich Obornik oraz bardzo często Cyganie podający się za tzw. „Sanoków", muzykujący w poznańskich kawiarniach. Udostępnione m i dokumenty urzędowe zawierają także „charakterys­ tykę społeczną" najliczniejszych w Poznaniu Sasytków i Lowarów. Ci pierwsi, mieszkający w dzielnicy, w której przeprowadziłem badania, są w świetle powyższych dokumentów grupą najbardziej biedną i nie­ ustabilizowaną. „Cyganie ci dopuszczają się różnego rodzaju przestępstw, poczynając od drob­ nych oszustw z patelniami i kuponami materiałów, przez kradzieże, włamania aż do g w a ł t ó w i rozbojów. Rodziny te w y w o d z ą się przeważnie z niemieckich Cyganów o nazwiskach Franz, Herman, Ferro, Arwaj itp. [...] Utrzymują między sobą kontakty towarzysko-przestępcze. Często urządzają libacje alkoholowe, zakłócają spokój, w mieszkaniach nie utrzymują porządku" . s Większość mężczyzn z tej grupy jest zatrudniona w przedsiębior­ stwach państwowych jako pracownicy fizyczni (przeważnie w transpor­ cie i zaopatrzeniu). „Ich zarobki wahają się w granicach 3500 zł co przy wielodzietnych rodzinach nie pozwala stwierdzić, że utrzymują się tylko z tego. Część z tych rodzin korzysta 8 Ten, jak i dalsze cytaty dotyczące sytuacji społeczno-ekonomicznej Cyganów pochodzą ze sprawozdań sporządzonych przez poznańską milicję i Urząd Miejski w Poznaniu w roku 1979. W okresie, którego dotyczą cytowane dokunienty, najczęściej spotykane w pol­ skich przedsiębiorstwach p a ń s t w o w y c h płace w a h a ł y się od 4 do 7 tys. zł miesięcz9 �24(5 WOJCIECH OLSZEWSKI z pomocy opieki społecznej. Większość dzieci tych rodzin chodzi do szkoły pod­ stawowej, co jest jedynym korzystnym zjawiskiem w tej grupie Cyganów". Jeżeli dodamy, że w oddzielnej części cytowanych dokumentów stwierdza się, iż w okresie, którego one dotyczą, mieszkający w Pozna­ niu Cyganie nie popełnili w t y m mieście ani jednego przestępstwa czy wykroczenia, możemy stwierdzić, że powyższy tekst — podobnie jak „charakterystyka społeczna" Sasytków — jest obrazem bardzo silnej nie­ chęci do nich. Niechęć ta podsycana jest prawdopodobnie przez Lowa­ rów, od których przyjęło się m. i n . pogardliwe określenie używane w sto­ sunku do poznańskich Sasytków — „łabańce". W podobnej wersji („łabandze") używają tego określenia także przyjeżdżający do Poznania K e ł derasze. W obu przypadkach jest ono konsekwencją uznania poznańskich Sasytków za skalanych i wykluczonych ze społeczności Romów w na­ stępstwie dezintegracji ich kultury i ustępstw wobec zarządzeń polskich władz . 10 Z bardziej przychylną opinią spotykamy się w przytaczanych relacjach w odniesieniu do Lowarów. Być może jest to wynikiem utrzymywania przez nich dobrych stosunków z milicją . Nie bez wpływu wydaje się też przypisywanie sobie przez nich królewskiego pochodzenia oraz ich sytuacja majątkowa — stan posiadania każdej z lowarskich rodzin był w roku 1979 oceniany przez milicję na co najmniej kilka milionów zło­ tych . Cyganie ci, według milicyjnych raportów, nie utrzymują kontak­ tów z nie-Lowarami, zajmują się nielegalnym handlem walorami płatni­ czymi, złotem, srebrem i wyrobami artystycznymi. Lowarzy poznańscy nie popełniają przestępstw na terenie Poznania, ich kobiety „nie chodzą do miast na zarobek", a dzieci uczęszczają do szkół. W konflikt z m i l i ­ cją wchodzą jedynie młodociani w wieku 14-19 lat, dysponujący dużą ilością pieniędzy, wywołujący awantury w lokalach rozrywkowych. Dla zachowania dobrych układów z władzami Lowarzy ograniczyli nawet kon­ takty z jedną ze swoich rodzin, mającą częste konflikty z otoczeniem i milicją. 11 12 Na stosunek mieszkańców Poznania do Cyganów mogą rzutować tak­ że przestępstwa (kilkanaście włamań do mieszkań) popełnione w t y m mieście przez grupę Cyganów zamiejscowych (spokrewnionych z poznań­ skimi Lowarami). 1 0 Za wykluczonych spośród R o m ó w uznana została przez Lowarów i Kełderaszy jedynie grupa S a s y t k ó w mieszkająca w Poznaniu. Pozostali Cyganie należący do tego szczepu nadal uważani są za pełnoprawnych Romów. Jak pisałem w y ż e j , większość posiadanych przez poznańską milicję wiadomo­ ści o Cyganach pochodzi właśnie od Lowarów. W tym samym czasie stan posiadania średnio zamożnej polskiej rodziny w Poznaniu kształtował się w granicach kilkuset tysięcy złotych. 11 1 2 �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 247 I I I . D Y S T A N S E T N I C Z N Y MIESZKAŃCÓW O W O B E C CYGANÓW Przejście do omówienia wyników moich badań poprzedzić należy w t y m miejscu przedstawieniem przyjętych założeń teoretycznych, i m to bowiem podporządkowane zostały nie tylko same badania dystansu etnicznego Polaków do Cyganów (układ kwestionariusza), ale też analiza i prezentacja uzyskanych w ich efekcie materiałów. Założenia te, w największym skrócie, można ująć w trzech punktach: 1) celem dystansu etnicznego jest ochrona k u l t u r y grupy etnicznej będącej jego podmiotem, przed dezintegrującym wpływem kontaktu z re­ prezentującą odmienne systemy wartości grupą będącą tegoż dystansu przedmiotem; 2) nasilenie dystansu etnicznego jest t y m większe i m większe są róż­ nice kulturowe między jego podmiotem a przedmiotem i i m większe jest natężenie megalomanii jego podmiotu; 3) elementem dystansu etnicznego, obok stosunku do jego przedmio­ tu, jest także wiedza o nim. Wydaje się słuszne uznanie wiedzy o innej grupie etnicznej za nieuświadamianą sferę dystansu etnicznego, w przeciwieństwie do uświada­ mianej sfery dystansu, jaką jest stosunek do tej grupy. Jesteśmy wpraw­ dzie w pełni świadomi związku przyczynowo-skutkowego zachodzącego między naszą wiedzą o innej grupie etnicznej, a naszym stosunkiem do niej, jednakże na ogół jesteśmy też przekonani, iż wiedza ta jest w pełni obiektywną i usprawiedliwiającą nasz stosunek. Nie zdajemy sobie zwy­ kle sprawy, że tak poprzez jej treść, jak i dobór wiadomości, jest ona przejawem naszego dystansu do tej grupy . 13 l.NIEUSWIADOMIONA S F E R A DYSTANSU ETNICZNEGO W wiedzy mieszkańców O na temat Cyganów wyodrębnić można dwa poziomy. Jeden z nich tworzy wiedza szczegółowa o kulturze cy­ gańskiej, drugi — wiedza uogólniona pod postacią cech przypisywanych wszystkim (czy też uznanym za najbardziej typowych) członkom grupy będącej przedmiotem tego dystansu . Wydaje się pewne wzajemne od­ działywanie obu tych poziomów na siebie, jednakże, jak pozwalają wnio­ skować zebrane przeze mnie materiały, poziom uogólniający w większym stopniu wpływa na poziom szczegółowy niż odwrotnie. Wiedza tworząca 14 Dokładniejszą analizę teorii stosunków interetnicznych, uzasadniającą — jak sądzę — przyjęte tu założenia, zawarłem w swojej pracy magisterskiej (Dystans etniczny Polacy — Cyganie na przykładzie dzielnicy Poznania, Poznań 1981, Biblio­ teka Instytutu Etnologii U A M w Poznaniu). Zasadność używania terminu „grupa etniczna" w odniesieniu do C y g a n ó w może być, wskutek ich zróżnicowania, podawana w wątpliwość. Ponieważ jednak dla moich informatorów Cyganie stanowili grupę pod w z g l ę d e m etnicznym jed­ nolitą i jako taka jest też przedmiotem dystansu, stosowanie tego określenia u w a ­ żam za uzasadnione. 1 8 1 4 �248 WOJCIECH OLSZEWSKI poziom szczegółowy na ogół sformułowana jest w sposób wyraźnie służą­ cy uzasadnianiu czy też wręcz zapobieżeniu falsyfikacji elementów wie­ dzy składających się na poziom uogólniający. Falsyfikacji takiej nie sprzyja też znikomość i fragmentaryczność wiedzy szczegółowej moich rozmówców, dotyczącej kultury Cyganów. Dlatego też zasadne wydaje się omówienie w pierwszej kolejności poziomu uogólniającego. Uogólniający poziom w i e d z y . Poziomu tego dotyczyły przede wszystkim dwa z zadawanych badanym pytań — pytanie o syno­ nim słowa „cygan" (funkcjonujący jako przezwisko) oraz pytanie o naj­ bardziej charakterystyczne cechy Cyganów. Stereotyp Cygana otrzymany w odpowiedzi na pierwsze z tych pytań "ma zabarwienie pejoratywne. Etnonim „Cygan" jest tu bowiem syno­ nimem kłamcy. Zdecydowanie rzadziej (w pojedynczych przypadkach) rozmówcy jako przyczynę użycia tego przezwiska wobec Polaka podawa­ li (według częstotliwości): wygląd fizyczny (czarne włosy, ciemna cera), skłonność do częstego zmieniania miejsca pobytu oraz „cygańską" odzież (głównie długie spódnice) i bałaganiarstwo. Istnieją też podstawy do przy­ puszczeń, że popularnym, zwłaszcza wśród dzieci, synonimem „cygana" jest „brudas". Zarzut braku higieny powtórzył się także przy wymienianiu cech najlepiej — zdaniem moich rozmówców — charakteryzujących tę grupę. Najczęściej padały tu określenia (w kolejności od wymienionych przez niemal wszystkich do podanych przez jedną czwartą informatorów): weseli, sprytni, kłótliwi, nachalni, urodziwi, brudni, fałszywi (podstępni), podejrzliwi (skryci), odważni. Dla porównania podaję też zestaw cech najczęściej przypisywanych Polakom (kolejność jak wyżej): czyści, pracowici, urodziwi, dumni, odważni, weseli, uczciwi (szczerzy), ufni (otwarci). Wykreślony przedstawionymi wyżej cechami obraz Cyganów, w ze­ stawieniu z obrazem własnym grupy badanej, jednoznacznie określa jej stosunek do nich jako zdecydowanie negatywny. Wśród charakteryzują­ cych obie grupy cech, wymienionych przez co najmniej jedną czwartą rozmówców, znajduje się aż pięć par przeciwstawnych: �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE [Polacy] pracowici czyści dumni uczciwi (szczerzy) ufni (otwarci) 249 — leniwi [Cyganie] — brudni — nachalni •— fałszywi (podstępni) — podejrzliwi (skryci). Należy też zwrócić uwagę na fakt, że wszystkie podane tu przymioty Polaków (podobnie jak pozostałe trzy — urodziwość, odwaga i wesołość) są zdecydowanie pożądane (może poza wesołością, mającą wydźwięk wprawdzie dodatni, lecz bliższy obojętnemu). Cyganie natomiast „po­ siadają" jeszcze dwie przywary — są Kłótliwi (agresywni), oraz sprytni (spryt jako cecha Polaków mógłby być zaletą — synonimem zaradności, jako cecha Cyganów jest zdecydowanie niepożądany i traktowany niemal jak nieuczciwość). Wśród dziesięciu określeń, jakimi najczęściej badani charakteryzo­ wali Cyganów, są też trzy pozytywne (a zarazem wspólne grupie badanej i Cyganom): wesołość, urodziwość i odwaga. Należy jednak zwrócić uwa­ gę, że spośród tych trzech dodatnich cech jedynie najbardziej obojętna emocjonalnie wesołość była przez moich rozmówców częściej (przeszło dwukrotnie) przypisywana Cyganom niż Polakom. Natomiast najbardziej pożądana odwaga przeszło dwukrotnie częściej występuje w charakte­ rystyce Polaków. Nie bez znaczenia wydaje się też, że cechy pozytywne częściej przy­ znawały Cyganom kobiety. Przewaga kobiet w t y m względzie wzrastała wraz ze stopniem pożądania danej cechy (odwagę przyznał Cyganom t y l ­ ko jeden mężczyzna). Warto też zwrócić uwagę, że spośród k i l k u osób, które odmówiły bądź miały wątpliwości przy robieniu tych charaktery­ styk, wszystkie (poza jednym przypadkiem 18-letniej maturzystki) prze­ kroczyły 50 rok życia . W obu przypadkach za wcześnie jeszcze na for­ mułowanie jakichkolwiek uogólnień. Będzie to możliwe, jak się wydaje, dopiero po poszerzeniu bazy źródłowej i przeprowadzeniu badań nad podziałem ról między płciami i grupami wiekowymi w procesach w y ­ chowawczych i wszelkich innych formach działań służących utrzymaniu spójności grupy. P o z i o m w i e d z y s z c z e g ó ł o w e j . Poziomu tego dotyczyła większość zawartych w kwestionariuszu pytań na temat Cyganów. Spra­ wozdawcze przedstawienie wszystkich zebranych informacji z tego za­ kresu wydaje się t u jednak bezcelowe, istotniejsze bowiem dla naszych rozważań i dalszych badań jest wychwycenie jego cech charakterystycz­ nych. Wiedza składająca się na ten poziom sformułowana jest w sposób w y ­ raźnie służący uzasadnianiu i zapobieganiu falsyfikacji elementów uogól­ niającego poziomu wiedzy moich rozmówców, czemu sprzyjają: 1 15 1 S Zdarzało się to głównie w odniesieniu do Polaków, którzy są w e d ł u g bada­ nych grupą bardzo zróżnicowaną. �250 WOJCIECH OLSZEWSKI 1) wiadomości zapobiegające bliższym kontaktom i lepszemu pozna­ niu Cyganów; 2) powierzchowność i fragmentaryczność wiadomości szczegółowych, nawet gdy ich źródłem jest własna obserwacja czy osobiste kontakty z Cyganami, w połączeniu ze skłonnością do zwracania uwagi przede wszystkim na elementy kultury Cyganów będące dla badanej grupy i n ­ ne, dziwne; 3) zapobiegająca falsyfikacji dotychczasowych sądów o Cyganach i osłabieniu dystansu, interpretacja ich kultury. Występują tu dwa sche­ maty: — Cyganie mają pożądaną w naszym społeczeństwie cechę ,,x", ale tylko dlatego, że są zmuszeni sytuacją; — Cyganie, których znałem [-am], nie są tacy źli, ale oni są inni niż reszta Cyganów. Bliższym kontaktom'z Cyganami zapobiegają przekonania wskazujące na preferowanie w ich kulturze wartości niepożądanych w naszym spo­ łeczeństwie; szczególną zaś rolę zdają się odgrywać te, które ostrzegają przed fizycznym zagrożeniem z ich strony. Takim jest jedno z pierwszych wpajanych dzieciom przekonań o Cyganach, ostrzegające je przed porwa­ niem. Groźba ta jest informacją w najbardziej jaskrawy sposób ukierun­ kowującą stosunek do tej grupy etnicznej. Do znajomości opowiadań o porywaniu dzieci przez Cyganów przyznała się zdecydowana większość moich rozmówców, bez względu na wiek. Część potwierdziła też, że są one przekazywane dzieciom w dalszym ciągu. Jednocześnie nikt z badanych nie tylko nie słyszał o żadnym konkretnym przypadku porwania, ale też nie wyraził zdecydowanie wiary w prawdziwość tych wiadomości (nie­ którzy określili je jako bajki bądź „straszenie"). Choć niewątpliwy wpływ na deklarowane niedawanie wiary opowieś­ ciom o porwaniach wywarło, przejawiające się wyraźnie, dążenie niemal wszystkich moich rozmówców do zaprezentowania się przed przeprowa­ dzającym badania jako „ludzie na poziomie", daje to również podstawę do przypuszczenia, że część członków badanej grupy świadomie przeka­ zuje dzieciom „fałszywą" informację, ze względu na jej przydatność w y ­ chowawczą. Jak się bowiem zdaje, wpojenie dzieciom tego elementu wie­ dzy o Cyganach jest pierwszym i ważnym krokiem w nauczaniu dystan­ su do tej grupy, a wyrobiona w ten sposób obawa, zapobiegająca bliższe­ mu poznaniu Cyganów oraz wrogie nastawienie do nich znajdują z czasem uzasadnienie w coraz to nowych wiadomościach o tej grupie etnicznej, dzięki czemu utrzymują się (ulegając oczywiście pewnym modyfikacjom) nawet, jeśli nabrane z wiekiem doświadczenia nie potwierdzają bądź pod­ ważają prawdziwość pierwszej informacji. Wśród czynników zabezpieczających uogólniający poziom wiedzy przed falsyfikacją wymieniłem też powierzchowność i fragmentaryczność wszystkich wiadomości składających się na poziom wiedzy szczegółowej. �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 251 Jako przykład warto przedstawić t u wiedzę badanych osób o źródłach utrzymania Cyganów. Powierzchowność jej jest t y m bardziej znamien­ na, że przecież wszystkie sposoby zdobywania przez Cyganów środków utrzymania wymagały kontaktu z „gadźami". Odnośnie do Cyganów „wędrownych" niemal połowa informatorów nie potrafiła udzielić żadnych informacji na ten temat, choć zdecydowa­ na większość moich rozmówców pamięta jeszcze Cyganów sprzed ich osiedlenia. Z pozostałych badanych większość słyszała o kotlarskich umie­ jętnościach Cyganów, a pojedyncze osoby podawały jako źródło ich utrzy­ mania wróżbiarstwo, kradzieże, chodzenie po prośbie i handel końmi. Jeszcze mniej mieszkańcy O wiedzą o dzisiejszej sytuacji swoich bez­ pośrednich sąsiadów — Sasytków. Tylko dwóch rozmówców stwierdziło, że Cyganie ci pracują (podając przy t y m nazwy zakładów pracy i w y ­ rażając opinię, że są dobrymi fachowcami). Dwóch było przekonanych, że pracują, „bo z czegoś przecież muszą żyć". Reszta zaprzeczała takiej możliwości bądź deklarowała swoją niewiedzę w t y m względzie, snując przy t y m rozważania typu: „niektórzy Cyganie chyba («raczej», «podobno») pracują" lub: „Cyganie nie pracują «bo chodzą cały dzień», «bo to widać»", czy też, jak to ujął jeden z rozmówców: „bo kiedy ja idę do pracy, nie widzę żeby oni szli, a kiedy wracam, nie widzę żeby oni wra­ cali z pracy (i to mnie denerwuje)". Powyższe sądy opierające się niemal wyłącznie na przypuszczeniach, nie ulegają falsyfikacji, mimo że część mieszkańców osiedla pracuje w tych samych przedsiębiorstwach co Cyganie. Część informatorów przy­ znała wprawdzie, że Cyganie, których oni znali, pracowali, ale świadczyć to miało o ich odmienności od reszty „współplemieńców" i zdaniem roz­ mówców nie może być podstawą do uogólnień (podobne sądy wyrażali też o czystości, dumie, uczciwości i szczerości oraz innych zaletach Cy­ ganów, których znali). Taki właśnie charakter wiedzy mieszkańców O o źródłach utrzyma­ nia Cyganów pozwala na utrzymanie opinii o ich lenistwie, będącej, ze względu na bardzo wysoką wartość pracy w badanym środowisku, waż­ nym elementem dystansu. Podobne mechanizmy nie dopuszczają także do upowszechnienia się wiadomości mogących wykazać pewne podobieństwo obu kultur w sfe­ rach mających nieco mniejsze znaczenie dla natężenia dystansu. Na przy­ kład, mimo że spora część mieszkańców O była świadkami, a zdecydowana większość nie mogła nie słyszeć o katolickich ślubach, chrzcinach i po­ grzebach cygańskich, odbywających się niemal wprost na oczach całego osiedla, tylko niektórzy z nich dopuszczają możliwość, że Cyganie (bądź ich część) mogą być tego samego wyznania co oni (tylko jeden informa­ tor określił się jako ateista). Cechą, która także mogłaby nobilitować Cyganów w oczach badanej grupy, jest przyznawana przez jej część wierność małżeńska Cyganek. �252 WOJCIECH OLSZEWSKI Nobilitacji takiej skutecznie jednak zapobiega interpretacja tego faktu, tłumacząca wierność jedynie strachem przed śmiercią, pobiciem czy „na­ piętnowaniem" grożącym Cygankom ze strony ich „współplemieńców" w przypadku jej niedochowania bądź „lekkiego prowadzenia się". Jed­ nocześnie wśród mieszkańców O (jak się zdaje, głównie lub wyłącznie kobiet) funkcjonuje pogląd, że Cyganki prowadzą się niemoralnie (wy­ rażany na ogół dużo dosadniej). Rozbieżności między wiedzą poszczególnych informatorów występują częściej, zwłaszcza w odniesieniu do mniej znanych elementów k u l t u r y cygańskiej. Dotyczące ich wiadomości (znane zwykle tylko niewielkiej części rozmówców) spełniają swą funkcję w kształtowaniu stosunku do Cyganów poprzez eksponowanie tego, co w ich kulturze inne, dziwne dla mieszkańców O i odwracanie uwagi od tego, co wspólne w obu k u l t u ­ rach. Doskonałym przykładem może być wiedza moich rozmówców o zwy­ czajach związanych ze śmiercią, zawieraniem małżeństw czy narodzina­ m i dziecka. Jednostkowe niemal i fragmentaryczne informacje udzielane m i na ten temat, często niezgodne ze sobą, kładły nacisk na elementy dla Wielkopolan niezrozumiałe, na przykład na ucztowanie, śpiewy i gra­ nie na grobach oraz przekonanie, że odejście Cygana z tego świata jest dla jego bliskich szczęściem (z kolei inny informator mówił o bardzo silnym żalu i lamentach), na wyjątkową (czytaj: nadmierną, rozrzutną) obfitość i długi czas trwania uczty weselnej, na zwyczaj pozwalający Cygankom rodzić jedynie na podłodze i na hartowanie noworodków w zimnej wodzie. O ile zrozumiały wydaje się brak pełnej i rzetelnej wiedzy we wszyst­ kich opisanych wyżej przykładach, o tyle trudno go wytłumaczyć w przy­ padku, jak się wydaje, obojętnej dla dystansu, opinii o pochodzeniu Cy­ ganów (a trzeba zaznaczyć, że informacji w tej kwestii udzielili wszyscy bez wyjątku rozmówcy). Wprost niezrozumiałe jest, dlaczego mimo roz­ powszechniania od wielu lat przez prasę, radio i telewizję wiadomości o indyjskim pochodzeniu Cyganów, znała ją tylko jedna para rozmów­ ców (młode małżeństwo inteligenckie). Musi to zaskakiwać t y m bardziej, że członkowie badanej grupy mają szeroki dostęp do środków masowego przekazu. Wiedza moich rozmówców o Cyganach, obok wiadomości służących uzasadnianiu dystansu, zawiera także nieliczne elementy wzbudzające zaciekawienie ich kulturą. Powszechne uznanie wywołuje w badanej gru­ pie (poza nielicznymi wyjątkami) jedynie cygańska muzyka. Około jednej czwartej rozmówców przyznało też, że ciekawił ich cygański, wędrowny sposób życia. Charakterystyczne jest przy t y m , że osoby te mają do Cy­ ganów taki sam stosunek, jak pozostali informatorzy, niczym się też od reszty rozmówców nie różni ich stanowisko w kwesti rozwiązania „prob­ lemu cygańskiego". �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 253 * Odnoszące się do tej sfery dystansu pytania, jakie zadawałem w trak­ cie badań moim rozmówcom, dotyczyły dwóch kwestii — dopuszczanego przez nich zakresu kontaktu z Cyganami oraz poglądów na rozwiązanie „problemu cygańskiego". Dopuszczalne formy kontaktu z Cyganami. Ba­ dani mieli ustosunkować się do następujących form kontaktu z Cygana­ mi: wspólnej pracy, Cygana jako przełożonego w pracy, zamieszkiwania z nimi w jednym domu (klatce schodowej), przyjaźni swoich dzieci z dzie­ ćmi cygańskimi, utrzymywania kontaktów towarzyskich bądź zaprzyjaź­ nienia się oraz zawarcia związku małżeńskiego. Bezpośrednie deklaracje badanych — wskazując wprawdzie, które z wymienionych form styczności z Cyganami stwarzają według nich naj­ większe zagrożenie dla preferowanych w ich środowisku wartości — nie­ wiele jednak mówią o faktycznej gotowości rozmówców do nawiązania takiego kontaktu. Dlatego też wszystkie te deklaracje były weryfikowa­ ne przez konfrontację z całością wypowiedzi informatorów oraz (w mniej­ szym stopniu) z obserwacjami dokonanymi w trakcie mieszkania przeze mnie w О . Najłatwiejsze okazało się to w zakresie stanowiska badanych wobec małżeństw z Cyganami. Już w swoich deklaracjach prezentowali wobec nich postawę zdecydowanie negatywną. Zgodni też byli, że opinia miesz­ kańców osiedla potępia takie związki. Wprawdzie wypowiedzi k i l k u roz­ mówców mogły sugerować, że zawarcie przez nich bądź akceptacja ta­ kiego związku w najbliższej rodzinie nie jest niemożliwa, jednakże do­ kładniejsza analiza ich wypowiedzi, przeczy temu całkowicie. Na przykład informátorka deklarująca zgodę na wszystkie wymienione formy kontak­ tu, w innej części wywiadu zdradziła, że sąsiedztwo Cyganów jest rażące i nie chciałaby z nimi mieszkać w jednym domu. Inna z kolei rozmów­ czyni określająca się jako entuzjastka Cyganów i ich kultury i nie za­ przeczająca zdecydowanie możliwości zaakceptowania mieszanego związ­ k u małżeńskiego, opowiedziała też о — według niej jedynie słusznej (ze względu na „diametralne przeciwieństwo charakteru" Polaków i Cyga­ nów) — interwencji rodziny nie dopuszczającej do małżeństwa jej brata z Cyganką (zakończyło się to próbą samobójstwa ze strony chłopaka). 16 Stosunku do małżeństwa z Cyganami nie można rozpatrywać w oder­ waniu od nastawienia członków badanej grupy do utrzymywania z nimi 1 6 Drażliwość tematu, spotęgowana dużym natężeniem dystansu przy jednocześ­ nie obowiązującej moralności chrześcijańskiej i silnej w badanym środowisku ś w i a ­ domości tradycji „polskiej tolerancji", powodowała często znaczne różnice między postawami wobec przedmiotu dystansu deklarowanymi a przejawianymi faktycz­ nie. Wobec niedoskonałości wypracowanych dotąd metod badawczych, musiało się to odbić na zakresie i wartości zgromadzonego materiału. �254 WOJCIECH OLSZEWSKI kontaktów towarzyskich oraz do wspólnych zabaw polskich i cygańskich dzieci. Te bowiem formy wzajemnych kontaktów poprzedzają ewentalny związek małżeński i mają niewątpliwy wpływ na możliwość zawarcia takiego związku. Zgodę bez zastrzeżeń na zabawy swoich dzieci z cygańskimi wyraziło tylko około 33°/» badanych. K i l k u dalszych obwarowało ją zastrzeżeniami takimi, że aby się do nich dostosować, dzieci cygańskie mogłyby zacho­ wać jedynie swój kolor skóry i włosów . Jednocześnie większość roz­ mówców twierdziła, że wspólne zabawy polskich i cygańskich dzieci nie mają miejsca poza szkołą, a nawet w ogóle, a k i l k u z zaprzeczających tej opinii przyznało, że w czasie wspólnych zabaw dochodzi do bójek. Silną wzajemną niechęć i niemal zupełny brak kontaktów między dziećmi pol­ skimi i cygańskimi potwierdzają też moje obserwacje i badania przepro­ wadzone w osiedlowej szkole. Stwierdziłem też, że wysiłki pedagoga środowiskowego , próbującego zmienić ten stan rzeczy, niweczone są w dużym stopniu przez nieumiejętne postępowanie nauczycielek tej szko­ ły, połączone często z postawą nieprzychylną wobec cygańskich dzieci. 17 18 Jeśli, jak twierdzi część informatorów, mimo konfliktów wspólne za­ bawy dzieci (choć nie przyjaźnie) mają jednak miejsce, to kontakty to­ warzyskie młodzieży i dorosłych, które mogłyby ewentualnie stworzyć możliwości małżeństwa, niemal że nie istnieją. Nie utrzymuje ich nikt z moich rozmówców, a część z nich (także deklarujący gotowość przyjaź­ ni) twierdzi, że z Cyganami kontakt utrzymują tylko Polacy z margine­ su społecznego (potwierdzają to moje obserwacje). Charakterystyczne jest zrywanie zawartych w szkole znajomości z Cyganami przez młodych, „porządnych" mieszkańców O wchodzących w wiek dorosły, nawet gdy znajomości miały niemal przyjazny charakter. Dla 18-letniej maturzystki starającej się mówić z sympatią o cygańskich kolegach ze szkoły pod­ stawowej, zupełnie naturalne i oczywiste było, że kontaktów z nimi nie zerwali jedynie chuligani. Inna 20-letnia kobieta (mężatka i matka), któ­ ra wchodząc w wiek dorosły przestała utrzymywać stosunki towarzyskie z Cyganami i której opinia o nich nie odbiegała od powszechnej, powie­ działa o oddziałującej w t y m kierunku presji opinii publicznej: „Zoba­ czyli mnie ze znajomym Cyganem, chłopakiem, to co to było! Mało to jest naszych chłopaków?!". Po odrzuceniu deklaracji gotowości zaprzyjaźnienia się z Cyganami —• nieprawdopodobnych w kontekście całej wypowiedzi lub obwarowanych 1 7 Padające (nie tylko przy tej okazji) określenia: „dobrze wychowani", „na po­ ziomie", kryją niemal idealny wzorzec członka badanej grupy, w którym nie mie­ ści się także wielu P o l a k ó w (zwałszcza repatriantów z ziem należących obecnie do Z S R R ) . Chcąc się do niego dostosować, Cyganie musieliby całkowicie wyrzec się swojej kultury. Zadaniem pedagoga środowiskowego jest opieka nad tzw. „uczniami trud­ nymi" i mającymi ciężkie warunki domowe. 1 8 �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 255 zastrzeżeniami tak, że cygańscy znajomi musieliby być w pełni zasymi­ lowani — zostały tylko dwie wypowiedzi akceptujące tę formę zbliżenia; jedna rozmówcy, k t ó r y mimo oporów żony gościł kiedyś przez tydzień (na prośbę kolegi) Cyganów z innego miasta. Cyganie ci b y l i jednak (co wielokrotnie podkreślał) bardzo bogaci, czyści i w ogóle „nie zadawali się z t y m i stąd", a wszystkie te cechy bardzo ich nobilitowały w oczach rozmówcy, któremu hojnie odpłacili się za gościnę. Jednocześnie infor­ mator ten ma do Cyganów taki sam stosunek, jak reszta badanych i m i ­ mo że, jak twierdzi, zna wielu Cyganów z O, z żadnym z nich nie utrzy­ muje kontaktu. Nieco mniejszą niechęć zdają się przejawiać badani do mieszkania z Cyganami w jednym domu (klatce schodowej). Wprawdzie z 66% roz­ mówców wyrażających na to swoją zgodę, połowa uzależniła ją od speł­ nienia przez Cyganów określonych warunków; dotyczyły one jednak głównie dostosowania się ich do norm obowiązujących wśród polskich mieszkańców osiedla, a regulujących zasady współżycia między lokatora­ mi tego samego budynku." Spełnienie tych warunków przez Cyyganów nie musiałoby oznaczać ich pełnej asymilacji, jak to było przy wcześniej omówionych formach kontaktu. Podzielone w tej kwestii są zdania bez­ pośrednich sąsiadów Sasytków (przeważa jednak stosunek negatywny). Raz też grupa mieszkańców O wystąpiła do administracji (skutecznie) o wysiedlenie Cyganów, wykorzystując fakt, że przebywali oni w miesz­ kaniu należącym do znajomego Polaka („notorycznego pijaka") i nie byli w nim zameldowani. Wielokrotnie też wzywali milicję, gdy uznawali za zbyt uciążliwe zachowanie się Cyganów przebywających we własnych mieszkaniach. Osoby, z którymi przeprowadziłem wywiady, najłatwiej godziły się na pracę razem z Cyganami. Aż połowa rozmówców wyraziła swą zgodę bez żadnych zastrzeżeń, a tylko czterech sprzeciw. Warunki, od speł­ nienia których część badanych uzależniła swą decyzję, dotyczyły na ogół jedynie stosunku do pracy i współpracowników. Nawet jeśli zakwestionujemy szczerość części wypowiedzi, nie zmieni to faktu, iż z pięciu form kontaktu, do których ustosunkowywali się ba­ dani, wspólna praca jest jedyną, na którą godzi się większość. Wprost przeciwny jest natomiast stosunek mieszkańców O do cygańskiego prze­ łożonego w pracy. Bardziej nieprzychylne stanowisko zajmują oni jedynie wobec polsko-cygańskich małżeństw. Taka postawa wydaje się, w świetle całych wypowiedzi osób pod­ danych badaniom, całkowicie zrozumiała. Mieszkańcy O gotowi byliby zaakceptować Cyganów i dopuścić do współżycia z sobą (a nie obok sie­ bie) pod warunkiem wyrzeczenia się przez nich własnej kultury i „do­ stosowania się" do Polaków. Jest to t y m mniej prawdopodobne, im więk­ sza bliskość i szerszy zakres kontaktu. Stąd trudno rozmówcom przystać na małżeństwo, dużo łatwiej zaś na pracę z Cyganem. Samo podjęcie �256 WOJCIECH OLSZEWSKI przez Cygana pracy jest już zresztą objawem częściowego „dopasowania się", jak pamiętamy opozycja wartości pracowity (Polak) — leniwy (Cygan), jest jedną z podstawowych przyczyn takiego właśnie a nie inne­ go nasilenia dystansu. Poglądy na rozwiązanie „problemu c y g a ń s k i eg o". Wypowiedzi badanych w tej kwestii są znakomitą ilustracją zde­ rzenia dwóch racji — nakazującej tolerancję wobec innych kultur oraz tej, która nakazuje obronę własnej kultury przed dezintegrującymi wpły­ wami z zewnątrz. Dla zdecydowanej większości informatorów oczywiste jest, że należy pozwolić Cyganom na zachowanie odrębności i rozwijanie swojej k u l ­ tury. Górę więc bierze tu przekonanie o konieczności tolerancji. Z po­ glądami t y m i nie koresponduje bynajmniej opinia rozmówców odnosząca się do praktycznej strony rozwiązania „problemu cygańskiego". Niemal wszyscy uważają przymusowe osiedlenie Cyganów za słuszne — muszą bowiem teraz „żyć tak, jak wszyscy" i „mają wreszcie warunki do nor­ malnego życia". Część badanych wprost uzależniła zgodę na zachowanie odrębności przez Cyganów od ich dostosowania się do Polaków, troje zaś przedstawiło niezwykłą koncepcję pozostawienia przy dawnej kulturze (pod kontrolą) części Cyganów jako malowniczego dodatku do krajobra­ zu! D Y S T A N S E T N I C Z N Y W O B E C CYGANÓW A D Y S T A N S W O B E C I N N Y C H G R U P ETNICZNYCH W określeniu natężenia dystansu wobec jakiejkolwiek grupy etnicz­ nej niemniej ważne od poznania jego przejawów wydaje się porównanie go z dystansem dzielącym ten sam podmiot od innych grup. Dlatego też badani mieli się ustosunkować do możliwości zawarcia przez nich mał­ żeństwa z przedstawicielami k i l k u innych narodów . Jak bowiem wska­ zują badania (m.in. Kwaśniewskiego i Mroza) , właśnie stosunek do mie­ szanych małżeństw najostrzej w warunkach polskich rysuje natężenie dystansu etnicznego. W efekcie określenia przez badanych swoich preferencji małżeńskich nastąpił wyraźny podział przedstawionych im grup na „swoich" — „in­ nych" — „obcych" (przyjąłem t u nomenklaturę wprowadzoną przez Mro­ za) . Za swoich (a więc najbardziej pożądanych kandydatów na współ­ małżonków) uznani zostali przez rozmówców jedynie przedstawiciele włas19 20 21 1 9 Nie wszystkie z grup, do których ustosunkowywali się badani, są narodami czy grupami etnicznymi. P o n i e w a ż większość społeczeństwa ustosunkowuje się do Murzynów jako jednolitej grupy, nie u w a ż a ł e m za konieczne wyróżniać spośród nich grup etnicznych (na ogół zresztą mało znanych). K . K w a ś n i e w s k i , Adaptacja i integracja kulturowa ludności Śląska po II wojnie światowej, Wrocław 1968; M r ó z , Świadomościowe wyznaczniki... M r ó z , Świadomościowe wyznaczniki... 2 0 21 �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE :57 nej grupy. Wśród „innych" (to jest tych, z którymi małżeństwa są do­ puszczalne) znaleźli się (kolejność według preferencji): Francuzi, Węgrzy, Rosjanie, Amerykanie i Niemcy, w grupie „obcych" zaś (kolejność jak wyżej): Murzyni, Żydzi, Cyganie oraz Chińczycy (małżeństwa z „obcymi" w zasadzie są niedopuszczalne). Tak więc Cyganie należą do tych grup, do których dystans mieszkańców Poznania jest największy. IV. U W A G I KOŃCOWE Jak wskazują wszystkie dotychczasowe badania, względne natężenie dystansu wobec Cyganów (wyznaczne przez porównanie go z dystansem wobec innych grup) wydaje się być jednakowe w całej Polsce — plasują się oni zawsze w ostatniej grupie „obcych", do których dystans jest naj­ silniejszy . Już jednak bezwzględne natężenie dystansu, mierzone za­ kresem dopuszczalnych form kontaktu, zakresem i charakterem wiedzy o Cyganach, jest znacznie zróżnicowane i — jak na to wskazują wstępne porównania materiałów zebranych we wschodniej Polsce i Poznaniu — najsilniejsze właśnie w stolicy Wielkopolski. To zróżnicowanie, przy zgod­ nym uznaniu Cyganów za „obcych" w różnych częściach Polski, wynika z dwóch przyczyn. Jedną z nich jest specyfika warunków społeczno-historycznych towarzyszących kontaktom z Cyganami w danym środowi­ sku, drugą różnice w natężeniu megalomanii narodowej w badanych gru­ pach. Aktualny stan badań nad polsko-cygańskim dystansem etnicznym nie pozwala jeszcze na dokładne rozdzielenie wpływu obu wymienionych czynników, choć w świetle dotychczasowych moich ustaleń zaryzykował­ bym tezę, że stosunek mieszkańców Poznania do Cyganów jest w dużej mierze wynikiem właśnie mniejszej niż w innych częściach Polski tolerancyjności dla obcych (a większej megalomanii). W chwili obecnej trud­ no też stwierdzić, czy dystans mieszkańców O nie uległ zwiększeniu właśnie wskutek osiedlenia wśród nich Sasytków. Zdają się na to wska­ zywać pośrednio niektóre fragmenty wypowiedzi moich rozmówców, na podstawie których można wysnuć przypuszczenie, że zakres ich wiedzy o Cyganach od momentu ich osiedlenia nie tylko się nie zwiększył, ale ułegł nawet zawężeniu. Mielibyśmy t u więc przykład znanej w teorii stosunków interetnicznych sytuacji, w której, gdy nie jest już możliwe dalsze unikanie prze­ strzenne kontaktów z przedmiotem dystansu, następuje dążenie do od­ osobnienia magicznego, duchowego . W sytuacji takiej Znaniecki w i ­ dział też źródło tzw. „przesądów grupowych": 22 23 2 8 Por. M r ó z , Świadomościowe wyznaczniki..., s. 163-166; potwierdzają to też jego późniejsze badania przeprowadzone już po napisaniu cytowanego artykułu. Por. F . Z n a n i e c k i , Studia nad antagonizmem do obcych, Poznań 1931, s. 42-43. 2 8 17 — Etnografia Polska 29(2 �258 WOJCIECH OLSZEWSKI „Przesądy nie są to bynajmniej błędne sądy i nieuzasadnione oceny w y n i k a j ą ­ ce z niedostatecznej znajomości obcej grupy, lecz aktywne dążności obronne grupy przeciw ewentualnej łączności z obcą grupą. Trzeba, aby cudze układy były ujem­ ne, skoro są cudze: ilekroć w e j d ą choćby przypadkowo w sferę doświadczenia grupy, konieczny jest akt ujemnej oceny, aby je zepchnąć poniżej poziomu możli­ wego zainteresowania. [...] Najchętniej grupa stara się tym co cudze gardzić" . 24 Stąd też, zbliżenie przestrzenne, jakie nastąpiło po osiedleniu Sasyt­ ków w O, musiało zaowocować nasileniem dystansu w celu zwiększenia „odosobnienia magicznego, duchowego". Porównanie uzyskanych przeze mnie materiałów z obszernym ma­ teriałem zebranym przez Mroza powinno — po zakończeniu jego opra­ cowywania i przeprowadzeniu szczegółowej analizy — wyjaśnić częścio­ wo niektóre z wątpliwości i pozwolić na ukierunkowanie dalszych ba­ dań. Należy mieć nadzieję, że ich efektem będą nie tylko ustalenia teo­ retyczne. Zachodzi bowiem pilna konieczność wykorzystania badań nau­ kowych z tego zakresu w praktyce działań podejmowanych wobec Cyga­ nów. Poznanie zróżnicowania dystansu Polaków do Cyganów i w y s t ę p u ­ jących w nim prawidłowości może zapobiec sytuacjom, w jakiej znaleźli się poznańscy Sasytka, którzy za błędy popełnione przy ich osiedlaniu zapłacili dezintegracją własnej kultury. Wykluczeni z tego powodu ze spo­ łeczności Romów, nie mając szans na przełamanie dystansu wyjątkowo nieprzyjaznego środowiska polskiego, w jakim zostali osadzeni, akcepto­ wani niemal wyłącznie przez „margines społeczny" tworzą obecnie grupę, do której określenia najbardziej adekwatny wydaje się termin „lumpenproletariat". 24 Tamże, s. 46. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/967c288225300cbe599ef1d5837234c7.pdf 9f441d0a84ba5a41a8a8a74c6cdca55a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5091 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4723 Title A name given to the resource Świat ogłoszeń matrymonialnych - poszukiwania i inspiracje / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.65-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Orszulak-Dudkowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88,2004 KATARZYNA ORSZULAK-DUDKOWSKA Katedra Etnologii Zakład Folklorystyki Uniwersytet Łódzki ŚWIAT OGŁOSZEŃ MATRYMONIALNYCHPOSZUKIWANIA l INSPIRACJE Rozważania przedstawione w niniejszym artykule są wynikiem zainteresowań badawczych autorki i dotyczą prasowych ogłoszeń matrymonialnych, które traktowane są tu nie tylko jako tekst językowy, ale przede wszystkim jako niezwykle ciekawe zjawisko kulturowel. Ten skrótowy w f01mie komunikat prasowy, pozornie oczywisty i zbyt skromny, by stać się przedmiotem wnikliwych dociekań, okazał się doskonałą inspiracją dla wielu różnorodnych tropów badawczych, wskazując na możliwość interdyscyplinarnego oglądu ogłoszeń matrymonialnych w perspektywie folklorystyki, antropologii, etnografii, socjologii, psychologii społecznej czy też lingwistyki. Autorka chciałaby nakreślić różnorodność kontekstów, w jakich odnalazła ogłoszenia matrymonialne, i wyraźnie zaznaczyć, iż stanowią one wstęp i inspirację do dalszych, bardziej szczegółowych i spójnych dociekań. Ogłoszenia matrymonialne jako teksty kulturowe, bardzo silnie związane są z przestrzenią prasową i pośrednią formą przekazu. Potwierdzeniem tych genetycznych wręcz zależności jest sama forma anonsu, krótkiego komunikatu tekstowego, dla którego naturalną sytuację wykonawczą tworzy rubryka codzielmej gazety. Treści rozpowszechniane przez środki masowego przekazu są nie tylko raportem z otaczającego świata, ale również niejako wtórnie podlegają szerokiej recepcji społecznej. Poddawane wstępnej selekcji są przyswajane i wykorzystywane w rozmaitych sytuacjach społecznych. Prasowe ogłoszenia matrymonialne, jako teksty o szczególnym znaczeniu międzyludzkim, odpowiadają codziennym potrzebom bliskości i podjęcia kontaktu z drugim człowiekiem. Pomimo swej skrótowej formy, stanowią przekaz medialny zawierający określone wizje światopoglądowe. Można by zatem powiedzieć, że są zjawiskiem folkloropodobnym2• Jak piI Problematyka ogłoszeń matrymonialnych jest bowiem tematem opracowywanej przez autorkę dysertacji doktorskiej. 2 Na ujmowanie współczesnego folkloru w szerokiej perspektywie antropologicznej wskazuje P. Kowalski, Współczesny/olklor ifolklorystyka. O przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach folklOlystycznych, Wrocław 1990, s.128-129. �66 Katarzyna Orszulak-Dudkowska sze Dorota Simonides: "Folklor realizował rudymentarne psychospołeczne potrzeby ludzkości, był człowiekowi potrzebny do psychicznej stabilizacji i zaspokajał jego odwieczne pragnienia. Człowiek współczesny musi także posiadać analogiczne, choć adekwatne do dzisiejszego stanu kultury, sposoby regulowania swojego istnienia w Kosmosie"3. W tej perspektywie ogłoszenia matrymonialne są więc interesującym zjawiskiem społeczno-kulturowym ijako takie zainteresować mogą antropologa codzienności i folklorystę4. Ogłoszenie matrymonialne związane jest przede wszystkim z typową sytuacją egzystencjalną człowieka poszukującego małżonka czy partnera. Ze względu na swoją podstawową funkcję wpisuje się w kulturowy scenariusz, powszechnie organizujący sytuacje i zachowania skupione wokół reguł kojarzenia małżeństw. Wywołuje zatem nieodparte wrażenie, że jest fragmentem odwiecznej historii o łączeniu ludzi w pary, opowiadanej w kulturze według różnych scenariuszy. Interesujące wydaje się porównanie scenariusza realizowanego przez ogłoszenie matrymonialne do sytuacji swatania znanej z tradycyjnej kultury ludowej. Pomimo wielu odmienności zauważyć można tutaj zasadniczą paralelę, opartą na realizacji wspólnego schematu zachowań kulturowych i powtórzeniu elementów znaczeniowych w obu scenariuszach. W ludowym scenariuszu kwestie doboru życiowego partnera rozstrzygane były przy udziale wiejskiej wspólnoty, zgodnie z miejscowym obyczajem i zasadami sprawdzonymi przez doświadczenia całych pokoleń. Dobierano sobie małżonków z najbliższej okolicy, często poznawano się na weselach, okolicznych odpustach, jarmarkach czy pielgrzymkach. Jednakże bliska znajomość młodych nie była wcale konieczna, by wysłać swata w celu rozpoznania sytuacji, zebrania wieści czy przeprowadzenia rozmowy z rodziną wybranej panny. Jak pisze Anna Zadrożyńska: "Zatem dawniej przed zawarciem małżeństwa obydwie strony gromadziły informacje zbierane własnymi kanałami. Na wsiach wieści takie zbierał swat, kursując między domem chłopaka i dziewczyny, negocjując z dwoma rodzinami. (...) Zbierał wiadomości niczym komputer biura matrymonialnego, aby w odpowiedniej chwili złożyć odpowiedniąpropozycję"5. Swat funkcjonował zatem pomiędzy światem dwóch rodzin, jako pośrednik w kojarzeniu par. Ten podstawowy element funkcji swata, znanego z tradycji polskiej kultury ludowej, przejmuje także gazetowe ogłoszenie matrymonialne, pośredniczące w nawiązaniu kontaktu pomiędzy mężczyzną a kobietą. Mechanizm swatania występuje tu w roli trwałej matrycy J D. Simonides, Pojęcie ,.jolklor" w my.i:lieuropejskiej, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Opolskiego", Filologia Polska, z. 36, Folklorystyka 1,Opole 1995, s.18. 4 Należy zaznaczyć jednak, iż szczególny udział ogłoszeń matrymonialnych w realizacji międzyludzkich kontaktów wyrażnie widoczny jest właściwie dopiero w kulturze współczesnej, zdominowanej przez fonnę przekazu medialnego. Potwierdzeniem atrakcyjności tego rodzaju ogłoszeń są gry SM S-owe, programy telewizyjne czy towarzyskie portale internetowe, nawiązujące do tej formy podejmowania kontaktów. 5 A. Zadrożyńska. Powtarzać czas początku, cz.Il, O polskiej tradycji obrzędów ludzkiego życia, Warszawa 1988, s.89. �Swiat ogłoszeń matrymonialnych 67 kulturowej odradzającej się w nowych, zmieniających się kontekstach. Jednak dzisiejsze ogłoszenie matrymonialne wymaga odrębnej historyczno-kulturowej konkretyzacj i. Celem rozmowy swata jako pośrednika było dokładne omówienie wstępnych warunków "transakcji", co miało ustrzec przed nieporozumieniami i zapewnić byt nowej rodzinie. Kandydatów do ożenku swat wyręczał także z publicznego zachwalania ich własnych zalet i negocjowania osobistej oferty. W kulturze tradycyjnej bowiem jawne dążenie do własnych korzyści nie należało do aprobowanych zachowań. Ogłoszenie matrymonialne stanowi również rodzaj przestrzeni, w której w imieniu nadawcy dokonuje się prezentacji jego osoby i wysuwa najważniejsze oczekiwania wobec poszukiwanego adresata. Najnowszą odmianą prasowego ogłoszenia matrymonialnego jest ogłoszenie internetowe, funkcjonujące w ostatnim dziesięcioleciu w postaci portali towarzyskich. W ogłoszeniach tych występują nawet ściśle określone kryteria opisu osoby nadającej komunikat matrymonialny. Pośród nich najczęściej pojawia się imię lub pseudonim6, znak zodiaku, wiek, wzrost, waga, kolor włosów i oczu, wykształcenie, zawód, zainteresowania7• Tradycyjny swat w swych poszukiwaniach kierował się głównie wymaganiami rodzin panny i kawalera. Nie zważając na uczucia dwojga młodych ludzi, dążył do szczęśliwego połączenia nie tylko ludzkich losów, ale i majątków. W ogłoszeniu matrymonialnym również pojawia się element pragmatycznego myślenia, kartą przetargową staje się bowiem przede wszystkim atrakcyjny wygląd, życiowe doświadczenia i plany na przyszłość oraz posiadane dobra. Namiętne uczucie, inaczej niż w osobistych kontaktach bezpośrednich, pozostaje tutaj kwestią przyszłych doświadczeń. Tradycyjne zaślubiny jako obrzęd przejścia miały doprowadzić przede wszystkim do zmiany statusu inicjowanychjednostek, a wszystkie kolejne etapy obrzędu miały wykreować ich nową postać - dziewczyna z panny stawała się żoną, a mężczyzna z kawalera przekształcał się w męża i gospodarza. Po okresie rytualnego zawieszenia mieli odrodzić się w nowej postaci, a wraz ze zmianą statusu zmieniało się ich dotychczasowe życie. W tradycyjnej kulturze ludowej realizacja tego powszechnie znanego scenariusza przebiegała zwykle bez większych przeszkód i problemów. Swat wypełniał zatem swoje zadanie do końca, a połączone przez niego osoby odnajdywały się w swoich nowych rolach. W kulturze tradycyjnej człowiek dysponował uporządkowaną wiedzą o świecie, opartą na ustalonych i trwałych regułach, zapewniających bezpieczeństwo i społeczny ład. 6 W kulturze tradycyjnej młodzi również nie zwracali się do siebie po imieniu, używali fom1 grzecznościowych, zaimków osobowych lub też występowali pod imionami swoich rodziców. Zob. A. Zadrożyńska, Powtarzać ... , s. 90. 7 Dla przykładu podam wybrane adresy wirtualnych serwisów http://www.randka.future.pl. www.ajlawju.pJ, www.sympatia.pl. Przewagą ogłoszenia internetowego nad formąprasowąjest nieograniczony niemalże zasięg jego oddziaływania, jeden z polskich portali tego typu "Sympatia" liczy około pół miliona uczestników. �68 Katarzyna Orszulak-Dudkowska W kulturowym scenariuszu z udziałem ogłoszenia mattymonialnego szczęśliwe finalne zaślubiny nie stanowiąjednak takiej oczywistości, a wręcz przeciwnienadawcami i odbiorcami ogłoszeń są zwykle osoby długo już poszukujące swojego partnera, a nawet mające w swojej biografii wcześniejsze nieudane czy nieszczęśliwe związki. Uwikłane w samotność, uczestniczą we wspólnocie ludzi o podobnym życiowym doświadczeniu, pozostają w okresie zawieszenia, połączeni niemożnością przeżycia i dopełnienia całego obrzędu przejścia. Doskonałą egzemplifikację powyższego stanowią serwisy internetowe, usiłujące wykreować wirtualną przestrzeń wspólnoty. Korzystają z nich ludzie samotni, poszukujący nowych znajomości w celu swobodnej rozmowy czy flirtu. Świadczą o tym choćby teksty serwowane na powitanie: "Witajcie w Krainie Sympatii8, lub Witaj w strefie ajlawiu. Spotkasz tu ludzi, którzy podobnie jak ty szukają kontaktu z drugą osobą płci przeciwnej. Ajlawiu to strefa nieustającej zabawy. Przystępując do naszej społeczności (...) po zarejestrowaniu poznasz pozostałych uczestników zabawy. Poznasz ich zainteresowania, przekonania, to, co lubią - dowiesz się, kim są!'''!. Popularność randkowych stron internetowych wskazuje na wzrost zainteresowania tego typu ofertami, które pozwalają spotkać i poznać nowych ludzi. Uczestnictwo w serwisach randkowych umożliwia "bycie razem", stwarza większe szanse wymiany komunikatów i poznania podobnych ludzi. W kontekście rozwoju cywilizacyjnego współczesnej kultury komunikacja oparta na bezpośrednim kontakcie ze wszystkimi członkami społeczności lokalnej czy rówieśniczej, okazała się po prostu niemożliwa. Kontakt za pośrednictwem mass mediów (prasy, TV, radia czy Internetu) lansowany jest jako najprostszy sposób nawiązywania znajomości. Taki komunikat jak ogłoszenie matrymonialne nie jest kierowany do konkretnej wybranej osoby, proponowany jest bowiem wszystkim członkom potencjalnej publiczności. Ogłoszenia mattymonialne stanowią element innej niż w kulturze tradycyjnej sytuacji komunikacyjnej, odmienny jest ich cel, treść, kontekst sytuacyjny, bo inna jest współczesna rzeczywistość, oparta przede wszystkim na przekazie medialnym. Zmiany stosunków ekonomicznych i społecznych podważają tradycyjne role i wzory uważane za właściwe dla każdej płci. Wpływają na przemiany codziennych kontaktów męsko--<:iamskich oraz odmienne poglądy na to, czym jest życie rodzinne i małżeństwo. Małżeństwo nie jest już najlepszym sposobem na kontynuację rodzinnych tradycji i przejęcie majątku 10, również prokreacja przestała być jego podstawowym celem!!. Dziś cechą rodziny połączonej więzią małżeńską nie jest zakorzenienie i przywiązanie do rodzinnej tradycji i własności, a raczej otwarhttp://www.sympatia.pl http://www.ajlawiu.pl 10 Ogłoszenia matrymonialne z okresu międzywojennego podejmują głównie wątek możliwości połączenia majątków. II A. leanniere, Od więzi rodowej do więzi małżeńskiej, w: Natura, kultura, pleć, K.W. Meissner (red.), Kraków 1969,5.149-150. 8 9 �Świat ogłoszeń matrymonialnych 69 tość na zmiany i ruchliwość w sensie geograficznym, zawodowym i społecznym. Teraz najważniejszym pierwiastkiem więzi małżeńskiej stał się dmgi człowiek, kontakt z nim, jego obecność - spotkanie mężczyzny i kobiety oraz tworzenie historii ich wspólnego życia'2. To oderwanie od stmktur rodowych i dążenie do autonomii jest jednocześnie jedną z głównych przyczyn współczesnego osamotnienia. Ogłoszenie matrymonialne, pomimo wielu odmienności wobec ludowego scenariusza swatania, realizuje jednak wciąż tę samą funkcję kojarzenia par i pozostaje kulturowym sposobem na poszukiwanie pmtnera. Różnice pomiędzy tymi dwoma scenariuszami sąjednak nieuniknione, a wynikają przede wszystkim z przemian obyczajowych i swoistości warunków społeczno-kulturowych, w jakich każdy z nich funkcjonuje. Prasowe teksty ogłoszeniowe można by potraktować jako wypowiedzi lokujące się na pograniczu literatury użytkowej i "artystycznej", czyli w obszarze tzw. trzeciej literatury, określanej też mianem literatury bmkowej czy tandetnej 13. Jak podkreśla Czesław Hernas, ten typ literatury w szerokim rozumieniu powiązany jest z kulturą środowiska miejskiego i folklorem miasta. Literatura bmkowa ma zwykle charakter handlowy, (...) "a równocześnie wyraża gusty, normy, pojęcia i dążenia środowiska mieszczańskiego"'4. Jako produkt rynkowy nastawiona jest na potrzeby wyraźnie określonego adresata, a dodatkowo względom handlowym odpowiada również sama forma przekazu literackiego'5. Wnikliwa analiza tekstów ogłoszeniowych pozwala doszukiwać się w nich elementów kanonu estetyki bJUkowej. Ogłoszenie upowszechniło się wraz z rozwojem mediów jako gatunek przede wszystkim prasowy, stanowiący doskonały "pomysł" na realizację technik reklamowych. Jego podstawowy cel zakładał sprzedaż produktu prezentowanego i reklamowanego przez treść anonsu. Skrótowa i czytelna forma komunikatu spełniała wymogi taniej i atrakcyjnej oferty, silnie uzależnionej od potrzeb, gustów i oczekiwaó odbiorców. Ogłoszenie nie jest jednak wynalazkiem XX wieku. Pierwszych fonn ogłoszeniowych można by doszukiwać się w zamierzchłych czasach. Jako najstarszy zachowany zabytek tej fonny podaje się w literaturze papims znaleziony w wykopaliskach egipskich, ppchodzący z 3000 roku p.n.e., obecnie przechowywany w British Museum w Londynie'6. Tekst tego papirusu ogłaszał nagrodę za schwytanie zbiegłego niewolnika. Na wykopaliskach murów Pompei zaś znajdują się najrozmaitsze ogłoszenia winiarni, zakładów kąpielowych lub mieszkań do wynajęcia. A.leanniere, Od więzi ..., s.158-159. Zob. Cz. Hernas, Potrzeby i metody badania literatury brukowej, w: O wspólczesnej kulturze literackiej, red. M. Hopfinger i S. Żółkiewski, Wrocław 1973, t. I, s.15-45, R. Su lima, Tradycje /iteratwy brukowej a w~pólczesna kultura .środowisk robotniczych, "Literatura Ludowa", 1985, nr 3/4, s.63-81. 14 Cz. Hernas, Potrzeby i metody. .., s. 15. IS Ibidem, s. 20. 16 O. Langer, Zasady ogłaszania, Warszawa 1927, s. 4. 12 13 �70 Katarzyna Orszulak-Dudkowska Co najważniejsze - ogłoszenia te, niezależnie od czasowej odległości, w swojej zasadniczej fonnie niewiele różnią się od obecnych, Funkcjonalnym odpowiednikiem ogłoszeń od bardzo dawnych czasów były okrzyki ulicznych sprzedawców i wędrownych rzemieślnikówJ7• Właściwe ogłoszenie prasowe powstało jednak wraz z drukiem, a jego rozwój wiąże się z rozkwitem przemysłu i handlu. Z chwilą powstania pierwszych czasopism ogłoszenia stały się najpopularniejszym sposobem reklamy handlowej. Ogłoszenie zostało nawet określone mianem "sprzedaży za pośrednictwem druku"'8. Jego celem pozostało zwrócenie uwagi i wywołanie zainteresowania prezentowanym towarem czy usługą oraz doprowadzenie do transakcj i finalnej. Ogłoszenie matrymonialne również można traktować jako rodzaj propozycji handlowej, ma ono bowiem wywołać w odczuciach drugiej osoby pewien proces psychologiczny, który doprowadzić powinien do decyzji o nawiązaniu kontaktu, czy też "kupnie" oferowanego produktu w postaci kandydata na współmałżonka .. Estetyka literatury brukowej oparta jest na budowaniu rzeczywistości pożądanej, pełnej pierwiastków piękna i niezwykłościl9• Treść prezentowana w ogłoszeniu matrymonialnym jest skondensowanym fragmentem realnej biografii, podanej w wyidealizowany, choć typowy sposób. Powstaje wspomnienie czy też projekt pięknego życia, wypełnionego niecodziennymi doświadczeniami lub nastawionego na najcudowniejsze przeżycia. Oferta zawarta w treści ogłoszenia projektuje radosną i pełną szczęścia wizję przyszłości, rysuje obietnicę lepszego jutra, spełnienia pragnień i wielu ekscytujących przeżyć. Sceneria spotkania kobiety i mężczyzny nawiązuje wręcz do idyllicznej przestrzeni nieograniczonych możliwości, wolnej od trosk i problemów, w której jeszcze wszystko może się zdarzyć. To szczególne spotkanie może być początkiem nowej życiowej drogi. Postacie nadawców są kwintesencją urody ciała i dobrego charakteru. W tę pełnąhannonii przestrzeń wpisana jest również figura pary - ona i on, jako uosobienie pożądanej całości. Celem ogłoszeniajest połączenie nie znających się wzajemnie osób, co ilustrują poniższe przykłady2°: Jestem gotowa na wspólny czas twórczej radości, wspólnego istnienia. Jesteś gotów podarować mi świat i uczynić mnie swoją damą? Napisz ..., Jesteś wysoki, romantyk, erudyta, doświadczony tramp, anglista? Zwiedźmy świat! Pisz dziś, Nie wiadomo co będzie jutro! "" Jeśli pragniesz przeżyć coś wspaniałego, jesteś prawdziwym mężczyzną bez nałogów i zobowiązań, wierzysz w miłość, kochasz taniec - to zadzwoń ..., 17 p, Bogatyriew, R. Jacobson, Okrzyki przekupniów ulicznych i wędrownych rzemieślnikówznaki reklamy, w: tegoż, Semiotyka kullury ludowej, Warszawa 1979, s, 292-304, 18 O, Langer, Zasady , s. 24. 19 R. Sulima, Tradycje , s. 65. 20 Wszystkie cytowane przeze mnie ogłoszenia zaczerpnięte zostały z ogólnopolskiego miesięcznika "Kontakt Matrymonialno-Towarzyski" z roku 2002 (nr 4, 6, 8, 10) - szczegółowe dane w archiwum autorki. Zapis jest zgodny z oryginałem. �Świat ogłoszeń matrymonialnych 71 Jeśli jesteś szczupłą, zgrabną dziewczyną - zapraszam cię na szaleństwa do Paryża. Wiek nieistotny. Liczy się tylko temperament i wyobraźnia ... W świetle analizy tekstów ogłoszeń matrymonialnych należy stwierdzić, iż przywodzą na myśl cechy gatunkowe literatury populamell. Struktura tekstu i forma stanowi określony wzorzec, oparty na zestawieniu kilku wyrazów opisujących w sposób skrótowy cechy nadawcy i pożądany obraz odbiorcy tekstu. W różnych wariantach tego tekstu pojawia się wspólny temat oraz typizacja postaci, sytuacji losowej nadawców i odbiorców komunikatu, a także językowych środków wyrazu. Przekaz ten raczej nie wykracza poza konwencjonalne i stereotypowe formuły, ale jednocześnie odwołuje się do ukrytych warstw rzeczywistości kulturowej. Pozostaje w zgodzie z estetyką pięknych słów, które odsyłają czytelników do określonej wizji świata. W koncepcję nadawcy i adresata przekazu wpisane są kulturowe wyobrażenia na temat idealnych partnerów, oparte na zbiorowym wizerunku osoby atrakcyjnej i wartej zainteresowania. Wykorzystując nieustannie to, co "ładne" i "przyjemne", ogłoszenie przedstawia stereotypy pięknej kobiety i atrakcyjnego mężczyznyich wygląd zewnętrzny, zainteresowania, osiągnięcia, nawyki i potrzeby. Stereotypowe formuły, służąc jako wzór dla budowy opisu bohaterów tych tekstów, wyznaczają sposób konstruowania treści zamieszczonych w ogłoszeniu. Język odtwarza wzorce i schematy utrwalone i powielane w różnych zdarzeniach kultury popularnej. Oto typowe przykłady: Męski, wyższe, własna finna, mieszkanie, auto, sytuowany, wolny - pozna panią dobrze zbudowaną, o kobiecych kształtach, bezdzietną, niepalącą, w wicku do 40 laL, Przystojny, atrakcyjny 27/174, elegancki facet z klasą, bez nałogów, z poczuciem humoru, własny biznes - pani, ładna, zgrabna, szczupła blondynka, do 28 lat, z prezencją, która pragnie żyć na poziomie... . W ogłoszeniu matrymonialnym wyróżnić można początek, rozwinięcie i zakończenie. Rodzajem nagłówka, wstępu czy tytułu jest pierwsze słowo ogłoszenia wyróżnione dodatkowo pogrubioną czcionką. Wyrażając zwykle najważniejszą cechę prezentacji nadawcy, stanowi jednocześnie sygnał kontaktowy dla potencjalnego odbiorcy komunikatu. Sam przekaz wypełnia charakterystyka nadawcy i pożądany opis adresata, ewentualnie przyczyny i cele poszukiwania kontaktu. Rozwój treści komunikatu jest utrwalony gatunkowo, z góry przewidywalny i podporządkowany kulturowej funkcji tekstu. Elementem zakończenia natomiast nazwać można tzw. prośbę o kontakt, która zawiera dane adresowe, czyli numer telefonu, oferty lub skrytki pocztowej. Dla realizacji swych zadań społeczno-kulturowych ogłoszenie matrymonialne wpisuje się w pewne konwencje tekstowe, właściwe funkcji anonsowania i związane z grupą tekstów ogłoszeniowych. 21 Zob. T. Żabski, Literatura popularna, w: Slownik literatwy popularnej, T. Żabsk i (red.), Wrocław 1997, s. 212-217. �Katarzyna Orszulak-Dudkowska 72 Ogłoszenia matrymonialne dają również sposobność do stylistycznych zabaw. Przyjęta przez autora konwencja stylistyczna może być także źródłem dodatkowej infonnacji o nadawcy ijego nastawieniu światopoglądowym, a także typie poszukiwanego odbiorcy. Można też pokusić się o ułożenie pewnej typologii ogłoszeń matrymonialnych, gdzie najważniejszym kryterium będzie konwencja stylistyczna22.Dowodem literackich ambicji nadawców ogłoszeń bywają wierszowane cytaty z poezji czy nawiązania do tekstów przysłów. Stany emocjonalne i nastroje podkreślane są poprzez wzbogacające tekst fragmenty popularnych piosenek czy w.ierszyków, porównywane do konwencjonalnych wzorów uczuciowości, znanych w kulturze popularnej. Zastępują one analizy psychologiczne, których literatura brukowa i folklor nie tolerują23: Zostawiłam przeszłość, pokochałam życie, nie prowadzę przedszkola ani wykopalisk. .., Jeśli nie szukasz pajaca ze złotym łańcuchem i bmw - to zadzwoń ..., Za wielkim morzem Ty, za wielką wodąja, a wielki Boże jak nie pomożesz, to zgubią się serca dwa ..., Życie to chwila, ze mną to wieczność ..., Lato mija, Ty niczyja? ... W ogłoszeniu matrymonialnym nawiązanie kontaktu pomiędzy kobietą i mężczyzną dokonuje się za pomocąjęzyka. Halina i Tadeusz Zgółkowie24, poszukując najbardziej typowych wartości illokucyjnych ogłoszeń matrymonialnych, wskazują na: zaproszenie, zachętę, pokusę, zachwalanie (głównie własnych walorów), prośbę (o kontakt), obietnicę (korzyści płynących z nawiązania znajomości). Te elementy występują w powiązaniu z warstwąinfonnacyjną-wiek, stan cywilny, wzrost, waga, cechy charakteru, zawód, sytuacja majątkowa, zainteresowania, znak zodiaku. Ogólny schemat budowy tekstu pozostaje jednak fonnalnie niezmienny: "Ktoś kogoś szuka". Treść ogłoszenia, często banalna, może się okazać znacząca w planie kulturowym. To rodzaj "żywego" napisu25,będącego życzeniem, propozycją, ofertą. Medialny charakter ogłoszeń wskazuje na konieczność zastanowienia się nad szczególnym rodzajem komunikacji międzyludzkiej realizowanej w tego typu tekstach. Przekaz ogłoszeniowy nie jest bowiem jednokierunkowy, stanowi realizację celu, który zakłada konieczność reakcji zwrotnej - odpowiedzi na ogłoszenie ze strony osoby zainteresowanej przedstawioną ofeltą. 22 Zob. B. Sandig, M. Selling, Style dyskursu, w: Dyskursjako struklllra i proces, T.A van Dijk (red.), Warszawa 2001, s.140-149 - to jednak temat na odrębne rozważania. 23 R. Sulima, Tradycje .... s.70-71. 24 H. i T. Zgółkowie, Świat warto.ki w leksyce ogloszeń towarzyskich i matrymonialnych, w: Językowy obraz świata ikultura, A. Dąbrowska, 1. Anusiewicz (red.), "Język a kultura" 1. 13, Wrocław 2000, s. 328. 25 Ciekawe wydaje mi się tutaj odwolanie do szczególnego ujmowania znaczenia napisów w tekstach Bystronia. Por. J.SI. Bystroń, Napisy, w: tenże, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, wybrał i opracował L. Stomma, Warszawa 1980, s. 109-171. �Świat ogłoszeń matrymonialnych 73 Nadawca komunikatu jest jednocześnie głównym bohaterem tekstu, zwykle przedstawiającym siebie jako wymarzonego partnera, szukającego kogoś bliskiego26.W konkretnym przypadku autor może potwierdzać lub modyfikować konwencjonalne właściwości tekstu i typowe sposoby opisu postaci. Ogłoszenie matrymonialne jest więc rodzajem autoprezentacji, poprzez którą nadawca skrótowo przedstawia swoją osobę. Mechanizm działania autoprezentacji zwykle wiąże się z pewną strategią doboru informacji. Definiując zjawisko autoprezentacji, należy zauważyć, iż w świetle ustaleń psychologii społecznej: ,,Autoprezentacja, zwana czasami manipulowaniem wrażeniem wywieranym na innych, jest procesem, poprzez który staramy się sterować odbiorem naszego wizerunku przez innych"27. Odkrywamy przed publicznością te wcielenia, które najlepiej służą naszemu celowi. Czasem naginamy własne doświadczenia i osiągnięcia, dopasowując je do kulturowo przyjętych ról płciowych. W ogłoszeniach matrymonialnych mężczyźni informują przede wszystkim o swojej pozycji społecznej, majątku, pewności siebie i niezależności. Kobiety natomiast starają się eksponować swą atrakcyjność fizyczną i młody wiek28: Biznesmen, gentelmen, Polak-Niemiec, z klasą i kasą, wolny, nicpalący, nie pijący, studia, mistrz tańca, dom, 5 aut, 2 firmy, pozna panią 20-47 lat, chętnie z dziećmi. Janusz O ..., Atrakcyjna, wysoka i bardzo kobieca studentka, wrażliwa romantyczka ..., Bardzo atrakcyjna, wysoka, zadbana, szczupła o młodym wyglądzie, 40-letnia brunetka ... Przekaz ogłoszeniowy w niezwykle skrótowy sposób, poprzez kilka zestawionych ze sobą słów pozwala zapoznać się z najważniejszymi elementami życiorysu nadawcy. Jak już wspominaliśmy, pojawiają się w nim elementy wskazujące na pozycję społeczną i majątkową nadawcy, jego życiowe szanse i możliwości. Prezentacja społecznego obrazujego środowiska życiowego pozwala domyślać się sukcesów i porażek autora oferty: Niemłody , nieładny, biedny, palący rencista po wylewie, niegłupi, M-2 bez wygód, średnie, prawo jazdy, domator, romantyk - pozna panią ..., Wdowa, stomatolog, pracująca, niezależna finansowo ... Wyraźnie kształtuje się tutaj pewien model biografii, w której oprócz cech zewnętrznych człowieka (wyglądu) pojawiają się szczegóły z życia zawodowego (wykształcenie, status materialny), towarzyskiego (nałogi, życiowe pasje) i rodzinnego (stan cywilny, posiadane dzieci), wzbogacane o infonnacje dotyczące światopoglądu (wyznanie religijne) i osobowości. Zdecydowanie rzadziej napotkać można informacje dotyczące zdrowia, doświadczeń seksualnych czy planów na przyszłość: 26 27 2R H. iT. Zgółkowie, Świat wartości .... s. 140-141. DT. Kenrick, S.L. Neuberg, R.B. Cialdini, Psychologia społeczna, Gdańsk 2002, s. 181. Ibidem, s. 419-420. �74 Katarzyna Orszulak-Dudkowska Wolna, wierząca, czuła, pracowita romantyczka, wesoła, 64/162170, kocha życie, ceni wierność i odpowiedzialność. Masz domek na wsi lub M-3? Możesz wziąć ślub kościelny? .., Młoda, gospodarna bizneswomen z własnym mieszkaniem ..., Katoliczka, praktykująca, dobra, skromna, radosna, lat 42, średnie, bez nałogów i dzieci, na rencie, unieważniony ślub kościelny - pozna pana, dobrego, uczciwego, bez nałogów ..., Biznesmen zamieszkały w Niemczech, Polak, dżentelmen z klasą, dwie finny, dom, auta, studia, nie pali i nie pije - pozna panią w wieku 20/49, chętnie z dziećmi ... John Steward i Carole Logan, analizując zagadnienie komunikacji interpersonalnej zauważają, iż za każdym razem, kiedy ludzie porozumiewają się, uzgadniają jednocześnie własne tożsamości. Proces ten wpływa na to, kim jesteśmy w relacji z innym człowiekiem i kimjest nasz rozmówca. Komunikowanie sięjest więc nie tylko wymianą myśli, uczuć czy realizacją określonego celu, ale stanowi również proces konstruowania schematycznych wizerunków osób rozmawiających29, ujawniających różne wymiary własnej tożsamości (w zależności od specyfiki sytuacji komunikacyjnej i wpisanych w nią naszych konkretnych dążeń osobistych). Ogólnikowe i konwencjonalne formuły zawarte w ogłoszeniach wyrażająjednostkowe losy i potrzeby nadawców, a także wpisują się w konkretne oczekiwania odbiorców komunikatów. Pomimo możliwości określenia typowych cech ogłoszenia, realizowanych w różnorodnych wariantach podstawowej formy, należy wyraźnie podkreślić, iż pojedyncze ogłoszenie matrymonialne jest w intencji nadawczej zjawiskiem indywidualnym,jednostkowym i w pewnym sensie niepowtarzalnym, bo wyznaczonym przez konkretne losy życiowe. Pojedynczo wyrażane tęsknoty posiadająjednak również charakter zbiorowy, wpisując się w po wszechną kulturową potrzebę bliskości i międzyludzkich kontaktów. Identyczność w treści ogłoszeń może więc pojawiać się również w oparciu o wspólnotę losu nadawców, wyznaczoną podobną sytuacją życiową. Osoba odbiorcy tekstu wraz z wysuwaną intencją nadawczą, pojawia się zwykle pod koniec tekstu, poprzedzając numer skrytki pocztowej czy telefonu lub adres do korespondencji. Proporcje pomiędzyautoprezentacją a charakterystyką pożądanego odbiorcy mogą służyć do opisu projektowanych relacji międzyludzkich30. Różnorodność koncepcji adresatów warunkowanajest przez społeczną pozycję i oczekiwania nadawcy poszczególnej oferty. Najistotniejsza w opisie adresatajest rola, jaką przewiduje dla niego twórca komunikatu. Zgodnie z wysuwanymi propozycjami odbiorca może zostać małżonkiem, partnerem (luźny związek), opiekunem czy przyjacielem. Ogłoszenie oprócz propozycji przedstawia też cały wachlarz warunków do spełnienia ze strony potencjalnego adresata, które mogą również stymulować jego postawę i zachowania. Nadawca, znając najważniejsze 29 J. Steward, C. Logan, Negocjowanie obrazu własnej osoby, w: Mosty zamiast murów, 1. Steward (red.), Warszawa 2000, s. 339. 30 B. Sandig, M. Selting, Style ..., s. 141. �Swiat ogłoszeń matrymonialnych 75 oczekiwania typowego odbiorcy komunikatu matrymonialnego, epatuje CZl;(sto obietnicami wspólnego Szczl;(ścia,niezapomnianych przygód, ale również spokoju i bezpieczeństwa. Jednakże samo poczucie osamotnienia i wynikająca z niego potrzeba bliskości oraz kontaktu z płcią przeciwną nie jest warunkowana sytuacją społeczną nadawcy. Różnicować sil;(tutaj mogąjedynie cele pożądanego kontaktu ijego jakość: Chcę być kochana i kochać, chcę podróżować i mieć u swego boku przedsiębiorczego, czułego pana, 40-latka. Zgrabna, zaradna z temperamentem ..., Czekam na Ciebie z miłością, troską, wiernością i nadzieją na szczęśliwe, wspólne życic ..., Anons kieruję do pana, wolnego, w wieku 55 lat, powyżej 176 cm, z minimum średnim, kulturalnego, bez nałogów i zobowiązań ..., Ogłoszenie moje jest tylko dla mądrych i bogatych. Lubię taniec, muzykę, podróże, seks. Mam 53/158, 98--68-98, klasę, mini, szpilki, biust '5'. Na dobre i na złe, z czułym, inteligentnym, bogatym. Kochaj gorąco. Piękna i smutna ... W treść ogłoszenia matrymonialnego wpleciony jest element tajemnicy, myślenia o nieodgadnionej przyszłości, projektowania i snucia planów. Nadawcajest właściwie anonimowy, nikt nie wie, jaki on czy ona jest w rzeczywistości. Ile kreacji kryje sil;(za tym schematycznym tekstem, aspirującym do rangi niecodziennej oferty? Można doszukać sil;(tutaj elementów zaklinania rzeczywistości, snucia niezwykłych wizji i wróżb na przyszłość. W perspektywie spotkania z nieznajorną osobą jako fascynującą i nieznaną pojawia sil;(pierwiastek obcości. Tajemniczość jest tutaj walorem obcości - wzbudza obawl;(i niepokój, ale też fascynuje i pociąga jednocześnie)'. To przejaw świata szczególnego, kropla niezwykłości zanurzona w codzienność, że zacytujemy: Wiem dokąd, wiernjak. Zapraszam do wspólnej drogi. Czasem nazywają to miłością. On - siła i kreatywność. Ona - piękno i subtelność. Razem - gwiazdy i obowiązek, płonące oczy ... Jeśli masz 18-23 lat i lubisz się śmiać, to napisz do naprawdę zakręconego 22-latka, zadzwoń, a może to właśnie Ty...Tą, którą szukam ... W typowym ogłoszeniu matrymonialnym nie można mówić o wszystkim, są pewne obszary, które świadomie są pomijane. Zakazem okryte są przede wszystkim te dziedziny, które są drugoplanowe w kulturze popularnej, gdyż są nieatrakcyjne (choroby) lub też wymagają przemilczeń ze wzgll;(du na tabu obyczajowe dotyczące ogłoszeń matrymonialnych (np. potrzeby seksualne). Ogłoszenie staje się zatem szczególną realizacją kulturowego mechanizmu tabuizacji. Pod płaszczykiem konwencjonalnych fonnuł cZl;(stoskrywa sil;(coś wil;(cejniż ogłoszeniowy slogan, a mianowicie tajemnicze potrzeby i nieujarzmione fantazje. Obecność tabu li Z. Benedyktowicz, Portrety obcego, Kraków 2000, s.160-177 i in. �76 Katarzyna Orszulak-Dudkowska kulturowego ukrywa, nakazuje omijać obszary zakazane, często jednak inwencja autorska czy stosowane zabiegi stylistyczne pozwalająjednocześnie uchylać rąbka tajemnicy. W ostatniej dekadzie klasyczne ogłoszenia matrymonialne ulegają powolnym przemianom pod wpływem tzw. ogłoszeń towarzyskich32, czyli ofert z usługami seksualnymi. Odejście od konwencji ogłoszenia matrymonialnego, anonimowość i niejawna prezentacja pozwala tutaj na pewną swobodę wyrazu, podjęcie gry i nieco przewrotne ujawnianie skrywanych dotąd potrzeb i pragnień, które wywołałyby rumieniec wstydu w sytuacji bezpośredniego kontaktu, o czym świadczą następujące cytaty: Żeby być ze nmąmusisz mieć takie hobby: długo i delikatnie pieścić ..., Jeśli chciałabyś zakosztować prawdziwej miłości z przystojnym n-latkiem - to zadzwOll..., Na stałe poznam zdrową, szczupłą, zdecydowaną, bez pruderii, ustawioną, spokojną, kobiecą, z temperamentem, lat? Ja wdowiec, 50, 166, M4, palę, praca, kondycja, forma duża w tym też szczery, lojalny ..., Na gorące wieczory i frasunek najlepszy jest pocałunek. Jeżeli to dla ciebie gratka - zadzwOll do przystojnego 40-latka z Krakowa. Wiek pani obojętny ... Bardzo lubię podróże i kiedy tańczysz na rurze. Twe ciało takie miłe, a moje trochę otyłe, mój portfel jest cieniutki, lecz mam coś w sobie takiego, Woody Allenowskiego ... Rekapitulując, kulturowo-społeczny wymiar tekstów ogłoszeń matrymonialnych jest interesującym przedmiotem badań antropologicznych, stanowiąc przyczynek do rozważań o zmagającym się z samotnością człowieku doby współczesnej. Jedną z głównych przyczyn powszechnego osamotnienia współczesnego człowieka są przemiany obyczajowe, skutkujące zerwaniem tradycyjnych stJuktur rodowych z jednej strony, z drugiej zaś - dążeniem do autonomii jednostek. Obecnie wychodzi się poza tradycyjne i bezpośrednie kontakty towarzyskie ku samodzielnym sposobom poszukiwania partnera, często wykorzystując pośrednictwo środków masowego przekazu. Niezwykła popularność prasowych ogłoszeń matrymonialnych (rubryki prasowe oraz odrębne pisma poświęcone ofertom matrymonialnym i towarzyskim) i ich licznych kulturowych odmian w postaci towarzyskich portali internetowych, programów i stacji telewizyjnych oraz licznych zabaw SMS-{)wych potwierdza ogromne poczucie samotności, jednocześnie zaś wskazuje na istnienie pewnej mody w dziedzinie nawiązywania kontaktów męsko--clamskich. Korzysta- )2 W ogłoszeniach towarzyskich, niezwykle bliskich formie ogłoszeń matrymonialnych, w sposób jawny i bezpośredni poszukuje się partnera seksualnego. W treści tych ogłoszeń poruszane są sfery seksu, erotyczne potrzeby i nietypowe fantazje nadawców. Ich popularność w polskiej prasie wiąże się z początkiem lat 90., kiedy towarzyskie anonse pojawiły się jako atrakcyjna nowość w wielu "kolorowych" pismach. �Świat ogłoszeń matrymonialnych 77 nie z pośrednictwa ogłoszeń matrymonialnych należało kiedyś do wstydliwych i skrywanych przedsięwzięć. Teraz wydaje się niezwykle atrakcyjne, a wręcz staje się świadectwem nowoczesnego, szybkiego i wygodnego stylu życia; partnerów wybiera się z bogatej oferty propozycji, niczym towar ze sklepowej półki, który musi być niepowtarzalny, modny i godny pożądania. Katarzyna Orszulak-Dudkowska THE WORLD OF MARRIAGE ADS - PROSPECTING AND INSPIRATION (Summary) The author presents the results ofher research on press marriage ads. She has identified different research leads; a marriage ad is discussed as a linguistic phenomenon and, first of all, as a cultural phenomenon, in the focus of interest of different areas of humanistic studies. The author makes a marriage ad part ofthe cultural scenario, organizing behaviours that follow the rules of matchmaking, making them a fragment of an old story about pairing a man and a woman. She points to a parallel between marriage ads and the traditional matchmaking. She tries to find folklore-like features in marriage ads, existing in the world of everyday culturallife. The author analyses marriage ads from the point of view of popular literature, with defined aesthetics and genre features. She also discusses the communicative function ofthe ad. The article carries many quotations from singles ads. The author tries to put marriage ads into a broad perspective ofthe discussion about the position of man in the modem culture - his/her status, aspirations and needs. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36f21a1185ed656cdd8e3d5ad0681d16.pdf af5fe545878ae1a89a5ef1c2b73e601a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4661 Title A name given to the resource Wirtualne serwisy randkowe - fenomen współczesności? / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.80-87 Creator An entity primarily responsible for making the resource Orszulak-Dudkowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 80 Katarzyna Orszulak-Dudkowska UNIWERSYTET ŁÓDZKI Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? W spółczesne życie społeczne przesiąknięte jest rozmaitymi odwołaniami do świata Internetu. Internet występuje przede wszystkim jako wciąż rozszerzający swój zasięg kanał międzyludzkiej komunikacji, ale częstokroć także w przestrzeni Internetu odnaleźć można nowej jakości środowiska społeczne, które wysuwają propozycję alternatywnych rozwiązań służących zaspokajaniu egzystencjalnych ludzkich potrzeb i rozładowywaniu rozmaitych kulturowych emocji. Namysł nad tymi nowymi formami zjawisk społeczno-kulturowych i wnikliwa analiza ich zawartości staje się krokiem niezbędnym do pełniejszego zrozumienia potrzeb i aspiracji współczesnego człowieka, który wyraża siebie, wyznawane przez siebie wartości oraz własny sposób postrzegania świata, już nie tylko w bezpośrednich kontaktach międzyludzkich, ale także w przestrzeni, której przypisuje się charakter wirtualny. Przedmiotem podejmowanych przeze mnie szczegółowych rozważań uczyniłam polskojęzyczne wirtualne serwisy randkowe, a przestrzeń Internetu potraktowałam jako teren odpowiedni dla badań z pogranicza folklorystyki i antropologii kultury. Jako folklorysta, na potrzeby moich analiz przyjęłam zatem, iż w Internecie odnaleźć można przekazy o charakterze folklorystycznym znane wcześniej z innych sytuacji wykonawczych, które w przestrzeni wirtualnej znalazły jedynie swoje nowe oblicze, w pewnym stopniu modyfikując jednak swe wcześniej znane cechy formalne, funkcje oraz sens społeczno-kulturowy1. Jako antropolog zaś poszukiwałam wykazujących trwałość zjawisk kulturowo-społecznych – zwłaszcza tradycyjnych wartości, wzorów zachowań czy instytucji społecznych – które kryją się pod stosunkowo nową i dopiero oswajaną formą, jaką są wirtualne serwisy randkowe. Truizmem jest już chyba stwierdzenie, że w wielu sytuacjach internetowe formy komunikacji zastępują i wypierają tradycyjne, bezpośrednie sposoby przekazu, stwarzając tym samym nowe możliwości międzyludzkich kontaktów. Ale trzeba zauważyć, 1 Wirtualne serwisy randkowe znalazły się w obszarze moich zainteresowań przede wszystkim jako pewnego rodzaju kulturowa kontynuacja badanych przez mnie prasowych ogłoszeń matrymonialnych, dość głęboko zakorzenionych w historii kultury europejskiej (zob. Orszulak-Dudkowska 2008). �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 81 że obecność i niezwykła popularność internetowych serwisów randkowych doskonale pokazuje, jak bardzo ten wirtualny świat przenika się z przestrzenią współczesnego życia codziennego. Przykład omawianych serwisów pozwala dostrzec, że wirtualna przestrzeń Internetu pojmowana jest wręcz jako rodzaj nowego środowiska społecznego, w którym funkcjonować może człowiek; środowiska alternatywnego wobec tak zwanego realu, które pochłania coraz więcej ludzkiej energii, angażując także prywatny czas i indywidualne emocje. Wirtualne serwisy randkowe (ang. On-line Dating System) znane są w przestrzeni Internetu od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku (por. Wikipedia/Dating_system). Początkowo działały przede wszystkim w wersjach obcojęzycznych, w ostatnich latach znalazły jednak także wiele polskich odpowiedników, zarządzanych głównie przez największe rodzime portale internetowe. Wymienić tu można między innymi serwis Sympatia.pl zamieszczony na portalu Onet, serwis Cafe.pl portalu Gazety czy Randki.pl znane z portalu Interia. Funkcjonuje jednak również całe bogactwo innych polskojęzycznych serwisów, o takich nazwach jak Dopasowani.pl, Przeznaczeni.pl, Mydwoje.pl, Narandce.pl, Randki24.pl, czy też Randki.o2.pl, które często są rodzimą wersją większych portali obcojęzycznych. Każdy z tych serwisów ma swoją specyfikę i nieco różni się od innych, stąd każdy wymagałby tak naprawdę osobnej charakterystyki, ale nie to jest istotą moich rozważań. Omawiane serwisy traktowane są obecnie jako doskonałe pole badawcze dla przedstawicieli bardzo różnych dyscyplin naukowych, między innymi psychologii społecznej, językoznawstwa czy antropologii biologicznej. Dla przykładu wspomnę tutaj o badaniach prowadzonych od kilku lat przez Helen Fischer, antropologa biologii z Rutgers University, autorkę wielu prac o ewolucji miłości, która współpracuje z największym na świecie serwisem randkowym Match.com, badając seksualne zachowania ludzi. Przeprowadzone przeze mnie badanie nie zakładało rozmów z ludźmi korzystającymi z wirtualnych serwisów, w swojej pracy nie korzystałam również z żadnych ankiet ani kwestionariuszy, nie badałam też skuteczności internetowych ofert. Moje badania polegały na wnikliwym czytaniu zamieszczonych na portalach tekstów ofert towarzysko-matrymonialnych, a w dalszej kolejności na analizie całościowej organizacji wirtualnych serwisów randkowych, aby treść wybranych anonsów umieścić na tle szerszej sytuacji przekazu. Mimo specyfiki internetowych portali i profili ogłoszeniodawców, szczegółowa analiza wirtualnych anonsów pokazała pewne podobieństwa do konwencjonalnych prasowych ofert matrymonialnych. W obu typach ofert uwidocznia się podobna, kulturowo utrwalona poetyka tekstów ogłoszeniowych o charakterze matrymonialnym (por. Orszulak-Dudkowska 2008: 39-86); zarówno w rubryce prasowej, jak i na stronie serwisu spotkać można zatem anonse zawierające takie same formuły językowe i chwyty retoryczne, typu: „Bardzo ładna, atrakcyjna, seksowna, zgrabna poszukuje (...)” (www.randki.interia.pl), „Jestem uczciwy zadbany mówią że przystojny (...)” (www.randki.wp.pl), czy też „Szukam swojego księcia na białym koniu (...)” (www.randki.interia.pl). Warto zauważyć również, iż zarówno prasowe, jak i wirtualne oferty matrymonialne, podobnie jak wszelkie krótkie teksty napisowe, bardzo silnie podporządkowane są przeznaczonej dla ich funkcjonowania przestrzeni społecznej (por. Trznadlowski 1977: 60-61). Przestrzeń prasowa pozwala jedynie na uproszczony, skrótowy i dość schematyczny charakter form ogłoszeniowych. Wirtualne anonse zaś, dla których �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 82 społeczną przestrzenią przekazu pozostaje internetowy portal randkowy, pomimo związku z odmienną sytuacją przekazu, wciąż zachowują swój lakoniczny i uproszczony charakter, zyskując jedynie zdecydowanie bardziej rozbudowaną formę wypowiedzi, na co pozwala specyfika przestrzeni Internetu. W pierwszej części tak zwanego profilu osobowego ogłoszeniodawcy prezentują dość konwencjonalne i dosłownie jednowyrazowe, krótkie informacje na temat swego miejsca zamieszkania, płci, wieku, wzrostu, celu poszukiwań, budowy ciała, koloru włosów i oczu, znaku zodiaku, zainteresowań i cech charakteru, na temat swego stosunku do nałogów czy też dzieci, w drugiej kolejności zaś w bardziej obszernej, budowanej według własnego pomysłu i zarazem dużo ciekawszej części profilu zatytułowanej jako „Mój opis” lub „Kilka słów o mnie”, piszą o sobie i poszukiwanym partnerze, posługując się, zgodnie z zasadami internetowej komunikacji, nietypową i oryginalną formą przekazu. W ten sposób chcą wykorzystać możliwości internetowej przestrzeni pozwalające na większą kreację własnego wizerunku i tym samym wzbudzić zainteresowanie u potencjalnych odbiorców. Co ciekawe jednak, sama treść tych wirtualnych prezentacji ogłoszeniowych pozostaje zazwyczaj bardzo zbliżona do treści konwencjonalnych prasowych ofert, prezentując powszechnie znane kulturowe obrazy miłości, ogólnie akceptowane w kulturze polskiej normy i wartości oraz najbardziej znane sposoby spędzania czasu wolnego. Wszystkie informacje podane są jedynie w niepowtarzalny i intrygujący zarazem sposób. W Internecie liczy się bowiem przede wszystkim ponadprzeciętność, umiejętność zaskoczenia i przełamywania ogólnie stosowanych, utartych form wyrazu, co ilustruje wybrany przykład tak zwanego „mojego opisu” i „opisu wymarzonego partnera”, pochodzący z serwisu Sympatia.pl: Mój opis: – Spójrz na mnie moimi oczami... – Romantyczka bez dwóch zdań. – Troszkę już doświadczona przez życie. – Jak na swój wiek momentami zbyt dorosła. – Wierna i oddana każdej sprawie, osobie, która wywarła na mnie bardzo duże, pozytywne wrażenie. – Czasami upierdliwa, z zachciankami i uparta. – Na pewno wymagająca – od życia i otoczenia. – To tak na chwilę obecną. Mój wymarzony partner: – Chciałabym np. wyjść z Tobą na nocny spacer – o każdej porze. – Chciałabym móc zadzwonić i powiedzieć co mnie gryzie od środka. – Chciałabym poczuć Twoje ciepło, bliskość. – Chciałabym wiedzieć, że zawsze mogę na Tobie polegać i że mnie nie zawiedziesz. – Czy to tak wiele...??? Ciekawe jest także, że zarówno określane przeze mnie jako konwencjonalne prasowe oferty matrymonialne, jak i ogłoszenia zamieszczane w Internecie, pomimo swej opartej na piśmie formy przekazu, silnie ciążą ku modelowi tekstu ustnego. Powinny być raczej pojmowane jako teksty o charakterze przejściowym pomiędzy przekazami ustnymi i pisanymi. Bez względu na swą formę tkwią bowiem głęboko w zasadach ustnej komunikacji naturalnej, zarówno pod względem materiału językowego (chodzi mi tu o pewną nieporadność językową i wykorzystywane środki wyrazu bliskie mowie potocznej – różnorodne językowe klisze i utarte formuły), jak też ze względu na �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 83 uwikłanie omawianych anonsów w sytuacyjność typu dialogowego. Atmosferę bezpośredniej rozmowy w wirtualnych przekazach ogłoszeniowych dodatkowo wzmacniają powszechnie stosowane emotikony, które oddają nastrój i emocje rozmówców, akronimy, czyli skrótowce powstające z pierwszych liter kilku słów tworzących bardziej rozbudowaną wypowiedź oraz graficznie zaznaczone dźwiękowe zachowania pozawerbalne, które wyrażają westchnienia, pauzy w sposobie mówienia nadawców, co ilustrują wybrane przykłady: „Jaki jestem? Przekonaj się sama:) Czy warto? Taaaaak naprawdę warto” (www.randki.wp.pl) lub „O mnie...? opowiem może przy innej okazji: -) Specjalnie 4U!!! Zgadzasz się???” (www.randki.wp.pl). Wrażenie ustności wirtualnych tekstów internetowych wiąże się ze zjawiskiem tak zwanej „wtórnej oralności”, dość powszechnie wiązanej ze specyfiką internetowej komunikacji, w której poza stosowaniem zwrotów językowych i formuł właściwych dla bezpośrednich form kontaktu, istotne staje się także skupienie uwagi na chwili bieżącej oraz tworzenie poczucia wspólnoty (Ong 1992: 183). Pamięć i poczucie trwałości ustępuje w Internecie miejsca natychmiastowości i przejściowości wirtualnych kontaktów. Uwaga osób spotykających się w przestrzeni wirtualnych serwisów randkowych również skupiona jest przede wszystkim na chwili bieżącej, na aktualnej wymianie myśli i emocji. Dodatkowo szybkość przekazywanych informacji stwarza warunki do komunikacji synchronicznej. Pomimo wielu podobieństw natury głównie językowej i formalnej, trzeba jednak wyraźnie zauważyć, że nadawcy wirtualnych ofert matrymonialnych (inaczej niż nadawcy ogłoszeń prasowych) mogą w pełni korzystać z dobrodziejstw nowych technologii, co jednocześnie wpływa na przemiany funkcji społecznych przekazów zamieszczanych w Internecie. Konwencjonalna prasowa oferta matrymonialna kierowana jest zwykle od jednej osoby do drugiego człowieka płci przeciwnej. Autorzy ofert wirtualnych chcą nie tylko znaleźć dobrego partnera na życie, ale poprzez odpowiednie stosowanie się do reguł internetowej komunikacji (tak zwanej „netykiety”), podkreślają także swą przynależność do szerszej wirtualnej społeczności, która w dużej mierze opiera się na znajomości zasad „życia w sieci” (Gut 1999: 166). Jak zauważa Walter Ong, komunikowanie się za pośrednictwem tekstów pisanych lub drukowanych wyzwala przede wszystkim wzajemną uwagę jednostek. Natomiast właściwa dla komunikacji internetowej „wtórna oralność”, tak jak pierwotne formy bezpośredniego kontaktu, wytwarza silne poczucie wspólnoty (Ong 1992: 183). Nadawcy przekazów internetowych, w tym także ogłoszeń towarzysko-matrymonialnych, świadomie i celowo nastawiają się na nieograniczoną grupę odbiorców. Autorzy wirtualnych ogłoszeń umieszczają w sieci często kilka ofert, w każdej prezentując swój wizerunek w nieco innym świetle. Po otrzymaniu dziesiątków odpowiedzi od kandydatów spełniających ich oczekiwania, zanim dokonają ostatecznego wyboru, kontaktują się jednocześnie z wieloma osobami. W ten sposób nawiązują bardzo rozbudowane i wszechstronne kontakty z różnymi użytkownikami randkowych serwisów (Ben-Ze'ev 2005: 215-216). Pojedynczy ogłoszeniodawca odnajduje się zatem w roli aktywnego członka szerszej zbiorowości; rodzi się tutaj szczególny rodzaj wspólnoty, daleko wykraczającej poza ramy określonego środowiska czy grupy towarzyskiej. Internetowe serwisy randkowe, poza dostępem do ofert o charakterze towarzyskomatrymonialnym, oferują swoim użytkownikom także różnorodne atrakcje, umożliwiając im w ten sposób wspólne spędzanie czasu. Jedną z rozrywek jest na przykład możliwość skorzystania z kącika wróżbiarskiego, gdzie na podstawie daty urodzenia określić można swój typ charakterologiczny i sprawdzić swój horoskop partnerski �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 84 z potencjalnym kandydatem. Można również wziąć udział w dyskusjach i rozmowach prowadzonych wśród użytkowników randkowego forum czy czatu, które dotyczą tematyki kojarzenia par oraz różnego rodzaju codziennych problemów. Skorzystać można również z porad eksperta w „sprawach sercowych” oraz poczytać o perypetiach miłosnych innych ludzi. Organizowane są również różnego rodzaju konkursy, na przykład konkurs samodzielnie wykonanych zdjęć lub konkurs autorskiej poezji (Łamek 2002: 41, 93). Do uczestnictwa we wspólnym wirtualnym świecie zachęcają także teksty serwowane już na powitanie na głównych stronach serwisów. Udział w randkowym serwisie internetowym oznacza więc włączenie się do swoistej wirtualnej wspólnoty. Dla zrozumienia charakteru tej wirtualnej społeczności odwołajmy się do pojęcia wspólnoty wyobrażonej zaproponowanego przez Benedicta Andersona (por. Anderson 1997). Przypomnijmy zatem, iż Anderson odnosi termin wspólnoty wyobrażonej do charakterystyki współczesnych wspólnot narodowych. W jego ujęciu naród jest „wspólnotą wyobrażoną”, ponieważ jednoczą się w nim ludzie, z których większość się wzajemnie nie poznała i pewnie nigdy nie spotka się twarzą w twarz, a mimo to myślą o sobie nawzajem jak o członkach jednej i tej samej rodziny. Wyobrażenie duchowej wspólnoty żyje w przekonaniach i myślach każdego z nich (Anderson 1997: 19-21). Społeczność użytkowników internetowych serwisów randkowych potraktować można także jako przykład wspólnoty wyobrażonej, funkcjonującej dzięki nowoczesnym formom międzyludzkiej komunikacji. Ludzie odwiedzający randkowy serwis zupełnie się nie znają, co więcej mogą do końca pozostać dla siebie anonimowi, a mimo to czują się członkami tej samej zbiorowości. Jednoczy ich podobna sytuacja życiowa oraz dążenie do przełamania swej samotności. W tej spontanicznej „wspólnocie” ludzi intymne, jednostkowe potrzeby spotykają się w sposób podświadomy ze wspólnotową normą, stając się jednocześnie projekcją większej kulturowej całości. Internetowa wspólnota, pomimo braku bezpośrednich kontaktów, stwarza swym członkom także możliwość wspólnego mówienia o podobnej sytuacji egzystencjalnej. Szczególnym potwierdzeniem wspólnotowego charakteru internetowych serwisów randkowych są zamieszczane tam opowieści o jednostkowym szczęściu, które tworzone są na potrzeby internetowej społeczności. Osoby, którym za pośrednictwem serwisu udało się znaleźć swoją „drugą połowę” przedstawiają na omawianych stronach historię swego związku z ukochanym człowiekiem. Tego typu opowieści – nazwijmy je relacje o szczęśliwym zakończeniu – przyjmują dość uporządkowaną i powtarzalną formę (por. Krawczyk-Wasilewska 2006). Od początku, w chronologicznej kolejności, prezentują bowiem zdarzenia rozwijającej się typowej historii o romantycznej miłości, w której finałem staje się właśnie „szczęśliwe zakończenie”, czyli zawarty lub planowany w najbliższej przyszłości ślub dwojga zakochanych w sobie ludzi. Omawiane relacje prezentowane są na stronach serwisu wraz z licznymi, również ślubnymi, fotografiami szczęśliwej pary. Autorzy owych relacji na końcu opowieści dołączają również podziękowania dla twórców serwisu, którzy umożliwili im nawiązanie znajomości oraz uspokajają innych użytkowników, wyrażając nadzieję, że im również na pewno uda się odnaleźć swoje szczęście za pośrednictwem Internetu. Cechuje je zatem schematyczna i powtarzalna forma, wypełniana przez konwencjonalne treści, nieznacznie modyfikowane w zależności od jednostkowych realizacji ogólnego wzorca opowieści. Sposób tworzenia „relacji o szczęśliwym zakończeniu”, ich treść oraz sposób funkcjonowania pozwala mówić o folklorystycznym charakterze tego typu przekazów. Przytoczę choć jeden wybrany przykład: �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 85 Inwestycja w miłość na całe życie Dokładnie pamiętam, z jaką rezerwą podchodziłam do znajomości zawieranych przez portale randkowe. Wydawało mi się to aktem desperacji. Zawsze poznawałam kogoś w tym „realnym” świecie i pewnie stąd wynikał mój sceptycyzm. W pewnym momencie coś się jednak zmieniło w moim myśleniu. Bo tak naprawdę, czym różni się facet poznany przykładowo na imprezie od tego, którego mogłabym poznać w sieci? Przecież na początku każdy z nich jest tak samo nieznajomy. Bez zbędnego zastanawiania się zarejestrowałam się na Sympatii, powstawiałam swoje zdjęcia, opisałam swoją osobę. I tak się zaczęła moja przygoda z internetowymi randkami. Nie od razu trafiłam na tego Jedynego. Zawarłam kilka znajomości, jednak do wielkiego uczucia było daleko. Pamiętam, że któregoś sierpniowego dnia zalogowałam się i tradycyjnie zaczęłam przeglądać profile. W opcji wyszukiwanie wpisałam odpowiadające mi dane i wyświetliło mi się kilkanaście profili. Przeglądając je, zauważyłam opis: „może to właśnie Ty?” i palec sam nacisnął przycisk myszy. Znalazłam się na profilu Michała. Zrobił na mnie bardzo dobre wrażenie, jednak nie wykonałam pierwsza żadnego ruchu. Wieczorem tenże Michał puścił mi oczko. Odpuściłam. W przeciągu kilku sekund otrzymałam od niego wiadomość. Nie miałam wtedy aktywnego konta, tak więc miałam dosyć utrudnioną możliwość komunikacji. Czułam jednak, że nie mogę przejść obojętnie obok tej wiadomości, że nie mogę tak po prostu jej zlekceważyć. Nie tym razem. Niewiele się zastanawiając, sięgnęłam po komórkę i wysłałam smsa aktywującego abonament. Tak się zaczęła najpiękniejsza historia w moim życiu. Zaczęliśmy ze sobą rozmawiać i z każdym słowem, z każdym dniem stawaliśmy się sobie bliżsi. Czułam, że właśnie spotkałam mężczyznę moich marzeń. Odpowiedzialnego, czułego, ciepłego, ambitnego. Spotkaliśmy się pięć dni po pierwszym „zakliknięciu”. Dzień wcześniej Michał zadzwonił do mnie i jak usłyszałam jego głos, to wiedziałam, że chcę go słuchać już zawsze. Marzenia się spełniają. Właśnie mija pół roku odkąd jesteśmy razem. Chyba jeszcze nigdy nie dostałam od mężczyzny tyle miłości, troski i poczucia stabilności, ile daje mi mój Misiak. Sama też nie wiedziałam, że będę w stanie kiedykolwiek kogoś tak bardzo pokochać. Najwyraźniej musieliśmy trafić na siebie, żeby poznać smak prawdziwej miłości. Wszystko dzięki temu, że w pewnym momencie trafiliśmy na tą samą stronę i z poczucia samotności postanowiliśmy poszukać szczęścia w sieci. Teraz już żadne z nas nigdy nie będzie samotne, bo mamy siebie na dobre i na złe. Michał w opisie „wymarzonego partnera” (a raczej partnerki) miał m.in. takie słowa: „Chcę być mężczyzną, o którym co rano mówisz jesteś mój tylko mój”. I tak właśnie jest. Każdego ranka, kiedy otwieram oczy, to jestem szczęśliwa i wdzięczna, że mam tak wspaniałego mężczyznę u swego boku i wiem, że to właśnie z nim chcę podążać przez życie. Pozdrawiam serdecznie zespół Sympatii :) EWA (www.sympatia.onet.pl) Dzielenie się z innymi użytkownikami serwisu randkowego dość szczegółową i osobistą opowieścią o własnym szczęściu, a także prowadzenie rozmaitych rozmów towarzyskich oznacza po prostu „bycie z innymi”, zbliża do grupy i wyraża potrzebę przełamania własnej samotności. Społeczność internetowego serwisu randkowego postrzegać można zatem jako swoistą wspólnotę mówienia i wzajemnego zaufania. Samotni ludzie poszukujący kogoś bliskiego poprzez mówienie odkrywają siebie i swoje potrzeby, a jednocześnie uobecniają także swych rozmówców, gdyż mówienie zawsze nastawione jest na odpowiedź. W cyberkulturze zatem rozmowa wyniesiona została do rangi wartości podstawowej. W przestrzeni wirtualnych serwisów randkowych to właśnie konwersacja dominuje nad kontaktem fizycznym i przekazem wizualnym (Sulima 2005: 20). W treści internetowych ogłoszeń zaś umiejętność władania słowem �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 86 liczy się znacznie bardziej niż atrakcyjny wygląd, posiadane dobra materialne czy też zdobyte wykształcenie. Nawet dołączane do anonsów zdjęcia nie ograniczają znaczenia prowadzonych w sieci rozmów. To słowa odgrywają decydującą rolę w nawiązywaniu matrymonialnych i towarzyskich kontaktów międzyludzkich. Jeśli zaś przyjmiemy, iż komunikacja internetowa posiada cechy „wtórnej oralności”, to należy podkreślić, iż mamy tutaj do czynienia z odrodzeniem się fenomenu słowa mówionego (Sulima 2005: 15). Jednakże warstwa wizualna omawianych serwisów nie pozostaje zupełnie bez znaczenia. Szata graficzna, „wygląd” stron serwisów randkowych kreuje przestrzeń sprzyjającą nawiązywaniu kontaktów międzyludzkich. Już na początku witają nas teksty zapraszające do udziału w spotkaniach z nowymi ludźmi, pośród których znajdziemy być może kogoś wyjątkowego, na przykład: „Jesteś singlem, ale chcesz to zmienić i na portalu dla singli poznać nowe osoby, a może nawet partnera na dobre i na złe?” (www.mydwoje.pl) lub „Poznaj nowych przyjaciół, przeżyj miłość swego życia!” (www.randki24.pl). Strony serwisów nasycone są fotografiami ogłoszeniodawców, jak i zdjęciami par, którym udało się już nawiązać znajomość za pośrednictwem Internetu. Przebywając na stronie serwisu mamy zatem wrażenie, że otoczeni jesteśmy ludźmi i rozmową. Odwiedzenie randkowej strony polega więc na wkroczeniu w inny wymiar przestrzenny. Jeśli cyberprzestrzeń dość metaforycznie potraktowalibyśmy jako miasto, w którym robimy zakupy, uzyskujemy poradę lekarską, przeglądamy gazetę, pracujemy, to serwisy randkowe byłyby czymś w rodzaju osobliwej kawiarni, gdzie można nawiązać nowe znajomości, spotkać się na randce, porozmawiać, czy też po prostu pobyć wśród innych ludzi (por. Podgórski 2006: 93-94). Zdecydowanemu ograniczeniu ulegają jednak, jakże istotne, kawiarniane doznania smakowo-zapachowe. Ponadto, można dostrzec, że wirtualne anonse towarzysko-matrymonialne wpisują się w kulturowo utrwalony scenariusz, związany z sytuacją kojarzenia par. Za ich pośrednictwem ludzie poszukują szans na znalezienie bliskiego partnera i podejmują próby przełamania własnej samotności. Dodatkowo w analizowanych przeze mnie polskojęzycznych wersjach serwisów wciąż niezmiennie cenione jest znane od dawna w kulturze europejskiej uczucie romantycznej miłości, ale także zajmujące ważną pozycję w polskiej tradycji kulturowej udane małżeństwo. Nowością jest tu zapewne sam środek komunikacji i jego możliwości technologiczne oraz wirtualne środowisko, w jakim te przekazy funkcjonują. Wszystko to sprawia, że czynności tradycyjnie rozpisane na cykl zdarzeń i rozłożone w czasie i przestrzeni, tu skupiają się niemalże w jednej chwili i w jednym miejscu. Mamy do czynienia z niezwykłą kumulacją zdarzeń i sensów, ale, co istotne, te najważniejsze znaczenia wynikające z potrzeby bliskiego kontaktu z drugim człowiekiem wciąż zachowują swą niepodważalną wartość. Literatura: Anderson B., Wspólnoty wyobrażone: Rozważania o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, Znak, Warszawa 1997. Bartmiński J., Folklorystyka, etnonauka, etnolingwistyka – sytuacja w Polsce, Literatura Ludowa, z. 6, 2005, s.5-13 Ben-Ze'ev A., Miłość w sieci. Internet i emocje, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2005. Burszta W. J., Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2004. �Katarzyna Orszulak-Dudkowska – Wirtualne serwisy randkowe – fenomen współczesności? 87 Folklor w dobie Internetu, red. Garczarczyk G., Grochowski P., Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2009. Gut D., Piszę, więc jestem. O języku Internetu, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, z. 1-2, 1999, s.165-167. Krawczyk-Wasilewska V., E – folklore in the Age of Globalization, Fabula, nr 47, 2006, s. 2-7. Krawczyk-Wasilewska V., Orszulak-Dudkowska K., Samotność w wielkim mieście, czyli współczesne sposoby poszukiwania partnera, [w:] Miasto – przestrzeń kontaktu kulturowego i społecznego, red. Bukowska-Floreńska I., „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”, t.8, 2004, s.247-249. Krzysztofek K., Okno na e-świat, [w:] Wielka sieć. E-seje z socjologii Internetu, Trio, red. Krzysztofek K., Warszawa 2006, s.23-73. Łamek A., Serwisy randkowe, Internet, t. 12, 2002, s.41, 93. Ong W. J., Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1992. Orszulak-Dudkowska K., Ogłoszenie matrymonialne. Studium z pogranicza folklorystyki i antropologii kultury, „Łódzkie Studia Etnograficzne”, t. 47, 2008. Podgórski M., Wirtualne społeczności i ich mieszkańcy. Próba e-tnografii, [w:] Wielka sieć. E-seje z socjologii Internetu, red. Krzysztofek K., Trio, Warszawa 2006, s.75-209. Sulima R., Słowo mówione w audiowizualnym świecie, Literatura Ludowa, z. 6, 2005, s.15-25. Źródła internetowe: http://en.wikipedia.org/wiki/Dating_system (11.10.2009). http://www.sympatia.onet.pl (11.10.2009). http://www.randki.interia.pl (11.10.2009). http://www.randki.wp.pl (11.10.2009). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/970c1373a72d947589ad8050bfd36851.pdf cb13a8f3b447da18c8e4860755e58b39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3654 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3431 Title A name given to the resource Grotowski wobec gnozy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.65-71 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grotowski wobec gnozy F rEATR LAB O R A T O R J U / A . 15 K Z t O D W W E W R p C t A W ! U GROTÓW".I LJMVIH 'U-ŁtN . Zbigniew Osiński Bo la ziemia to gospoda W ogromnej naszej podróży. - Motto do Księcia Niezłomnego według Calderona - Słowackiego w Teatrze Labora­ torium. 1965 OJ czasu ukazania się w roku 1976 wyboru tekstów Carla Gustawa Junga Archetypy i symbole, w przekładzie Jerzego Prokopiuka i z jego wstępem zatytułowanym C G . Jung, czyli gnoza XX wieku, kusząca stała się perspektywa opisania działalności twórczej Jerzego Grotowskiego jako szczególnej odmiany i swoistej meta­ morfozy praktyki i myśli misteryjno-gnostyckiej, zrodzonej i roz­ kwitającej w starożytności, lecz „kontynuującej swój - w ogromnej mierze utajony - rozwój poprzez, całe średniowiecze i czasy nowożytne aż do naszych dni". Można więc powiedzieć, że przynajmniej od dwudziestu lat problem ten niejako wisi w powiet­ rzu. W ostatnich latach pojawiło się w Polsce trochę ważnych publikacji dotyczących gnozy i gnostycyzmu. Są to przede wszyst­ kim prace księdza Wincentego Myszora i Jerzego Prokopiuka, a także tłumaczenia niektórych klasycznych już pozycji (jak na przykład książki: Gnoza Gillesa Quispela, w przekładzie Beaty Kity 11 Wprowadzeniem Wincentego Myszora, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1988. oraz Religia gnozy Hansa Jonasa, w prze­ kładzie Marka Klimowicza, Wydawnictwo PLATAN, Kraków 1994), numery specjalne czasopism, wśród których prym wiodła .literatura na Świecie"-', a od roku 1992 ukazuje się „Gnosis" pod redakcją Jerzego Prokopiuka (dotychczas zostało opublikowanych sześć numerów). To dość żywe zainteresowanie zasługuje na szczególną uwagę w kraju, w którym nawet podejrzenia o gnozę (ryły zwalczane dotychczas przez dwie ortodoksje: racjonalistyczną (żejest to „irracjonalizm" lub „mistyczne brednie") i wyznaniową (te to „herezje"). Teraz badania gnozy i gnostycyzmu wyszły * Polsce z ukrycia.' Byłem zdaje się pierwszym, który wskazał na związki prac postawy Grotowskiego z gnozą. Stało się to podczas dyskusji panelowej w kwietniu 1988 roku w Pałacu pod Baranami w Krako­ wie, kończącej sesję tcatrologiczną Laboratorium Jerzego Grotow*iego I9S9-I984. Oto fragment tej dyskusji, opublikowany potem "a lamach Dialogu: OSIŃSKI: Gdy dzisiaj czyta się teksty Grotowskiego, takie jak Swift» czy Jak żyć by można, to widać, że jego postulaty etyczne nie ychodzą właściwie w żadnym punkcie poza Ewangelie. Tylko że Wazem mówi on: na tym właśnie polega głęboki tragizm, że nie «wsze tak żyć można [dzisiaj dodałbym jeszcze: w praktyce "oświadcza się tego bardzo r/adko i doznają tego prawdopodobnie ""liczni albo bardzo nieliczni). Bo jeśli będziesz, tak żył zawsze, to zginiesz, gdyż ten świal jest światem rządzonym przez Pana "•""••ości, gdzie nie ma już i nigdy właściwie nie było miejsca dla tcmnego-Chrystusa z Apocalypsis. Dlatego ostatnie słowa Szymona notra wypowiedziane do Ciemnego brzmią: „Idź i nie przychodź ÎT-*! • Grotowski jako reżyser był tu najwyraźniej po stronie ^tmnego-Chrystusa. Wszystko to koresponduje z postawą gnozy Posuw* "' " ' i ^o „poznania". Więcej - daje wyraz takiej 1 1 s w 6 11 e n o s s O C 7 a w y ' ś c i c Gnoza, a nie panteizm. V / ? f ' • T° było zawsze bliskie Grotowskicmu Postawa taka S'Ç między innymi z romantyzmu, wielki polski romantyzm 'omâ* ^'-" 'wiązany z gnozą i nie przypadkiem on tych ODO™ * * Groiowskiemu chodzi nic tyle o wiarę, co dój - wiedzę, ale właśmie w sensie gnozy: przez swego rodzaju auczenie. Poznać nie tylko mózgiem, lecz całością, totalnoś­ ci Pra' *>e pięć lai po krakowskiej dyskusji ukazał się drukiem tekst w V ( 1 2 m o c n o < o c n a n a n , e C l a 4 jednej z jej uczestniczek, Małgorzaty Dziewulskiej, zatytułowany Ogniokrad. Autorka interpretuje myśl i dokonania twórcy Teatru Laboratorium jako przykład współczesnej, dwudziestowiecznej gnozy. I na pozór wszystko się zgadza, jednak przy uważnej lekturze Ogniokrada okazuje się, że niektóre fakty z biografii Grotowskiego i jego działalności zostały do interpretacji nagięte'. Co więcej, Grotowski odczytany przez Małgorzatę Dziewulską jest Grotowskim zredukowanym, odartym z tego, co w jego widzeniu teatru jest najbardziej istotne, a mianowicie z „aktu całkowitego" aktora i jego konsekwencji. W artykule czytamy między innymi: „Grotowski - wbrew komentarzom interpretującym jego wysiłki w duchu pewnego komunału wyzwolenia człowieka współczesnego z dolegliwości jego uprzedmiotowionego bytowania - wychodzi od generalnej krytyki s a m y c h p o d s t a w cywilizacji. [...] pozostaje faktem oczywistym, że zarówno pesymizm Grotowskiego co do kultury, jak i jego bunt sięgają dalej, niż przywykliśmy sądzić". Interpreta­ cja taka nie jest niczym innym, jak czynieniem z. Grotowskiego i jego światopoglądu jakiejś odmiany współczesnego nihilizmu (autorka używa określenia: „fundamentalny pesymizm"). Okreś­ lenie „aktu całkowitego", bez którego w ogóle nie ma „teatru ubogiego", jak i całego okresu „kultury czynnej", jako „komuna­ łów" - jest grubym nadużyciem. W taki sposób można przecież skutecznie „załatwić" każdą ideę i każdą wizję świata, ze wszyst­ kimi świętymi tekstami włącznie. Pozostaje zresztą postawić pytanie, czy przypadkiem komunałami nie są raczej pomówienia 0 nihilizm i pesymizm, które autorka Ogniokrada wmawia Groiow­ skiemu? Dalej Małgorzata Dziewulska stwierdza: „Tak czy owak, była lo więc przyspieszana z czasem ucieczka do przodu, jak najdalej od tego, czym zajmowali się wszyscy inni. Szerokim łukiem omijając aktualność, myśl Grotowskiego wybiegała coraz bardziej w przy­ szłość, a jednocześnie szukała korzeni w coraz dalszej przeszłości. Początkowy punkt wyjścia, a więc idee misteryjne romantyków 1 Osterwy, stał się centralną osią obrotową pomiędzy projektem przyszłościowym i podążaniem coraz dalej w głąb historii ducho­ wości, aż. do źródeł przedchrześcijańskich". Bardzo znamienne dla tej interpretacji jest owo rozpięcie światopoglądu Grotowskiego wyłącznie na osi przeszłość-przyszłość; teraźniejszość jest tu zredukowana właściwie do zera. Aby czegoś takiego dokonać, trzeba było znowu zapomnieć o „akcie całkowitym", o którym sam Grolowski tak pisze: „W momencie, kiedy aklor ten akt osiąga, staje 65 �się fenomenem hic et nunc; lo ani opowiadanie, ani tworzenie iluzji - to czas teraźniejszy"." Wbrew bowiem Dziewulskiej m o ż n a łatwo w y k a z a ć , ż e działalność Grotowskiego we wszystkich czterech okresach jego twórczości była nastawiona przede wszystkim na czas teraźniejszy, na owo hic et nunc. Bez tego trudno byłoby zresztą m ó w i ć o „ ś w i a d o m o ś c i mitycznej" czy „ m y ś l e n i u mitycz­ nym" (w rozumieniu Cassirera), którą t w ó r c z o ś ć ta wyraża w spo­ sób w y j ą t k o w o klarowny. 7 Chyba ż e autorka Ogniokrada ma na myśli polską r z e c z y w i s t o ś ć p o l i t y c z n o - s p o ł e c z n ą drugiej p o ł o w y lat siedemdziesiątych i lat osiemdziesiątych. Dziewulska przywołuje ją zresztą całkiem jedno­ znacznie, kiedy wskazuje na „brak w s p ó ł b r z m i e n i a (Grotowskiego i jego Laboratorium) z historią przeżywaną przez własne s p o ł e c z e ń ­ stwo" oraz ich „mijanie się ze stanem ducha elit kulturalnych". Miało to o c z y w i ś c i e swoje konsekwencje: „ D o skutków mijania się czasu w e w n ę t r z n e g o z czasem s p o ł e c z n y m , wyobcowania czasu s p o ł e c z n e g o , należał niewielki przepływ informacji m i ę d z y praca­ mi Laboratorium a szerszym k r ę g i e m myślenia oraz ogromna liczba nieporozumień. Ł ą c z y ł o się to ze stopniowym utajnieniem przed­ miotu badań Laboratorium. (...) Instytut stawał s i ę w coraz w i ę k s z y m stopniu r z e c z y w i s t o ś c i ą e z o t e r y c z n ą " . I to wszystko właśnie s p o w o d o w a ł o „ostateczne wycofanie się (Grotowskiego i jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w ] ze w s p ó l n e g o świata". Pozostaje jeszcze wyjaśnić czytelnikowi, ż e p r z y w o ł y w a n y w Ogniokradzie „czas s p o ł e c z n y " wydaje się dla autorki artykułu po prostu czasem zgodnym „ z e stanem ducha elit kulturalnych". W tym punkcie podzielałbym jej stanowisko; także u w a ż a m , że g ł ę b o k i e zainteresowania i poglądy Grotowskiego zupełnie nie pokrywały się i pokrywać s i ę nic m o g ł y z zainteresowaniami i poglądami polskich elit kulturalnych. Podejrzewam nawet, że w y t w o r z y ł a się (u przepaść. M o g ę jedynie przypuszczać, ż e ze s w o j ą postawą i poglądami Grotowski był w tamtych latach c a ł k o w i c i e osamotniony wśród swoich rodaków. B y ł i czuł się o d m i e ń c e m . M u s z ę jednak zapylać: kto w ł a ś c i w i e jest owym zbiorowym podmiotem Ogniokrada? W czyim imieniu Małgorzata Dziewulska u ż y w a zbiorowego „ m y " ? C z a ma to być „elita kulturalna", „ ś r o d o w i s k o teatralne"? Nie wiem. Przy wszystkich jednak moich krytycznych zastrzeżeniach do p o g l ą d ó w s f o r m u ł o w a n y c h w Ogniokradzie c h c i a ł b y m podkreślić, że jego ukazanie się b y ł o faktem n i e w ą t p l i w i e w a ż n y m , ponieważ artykuł ten p r o w o k o w a ł do zasadniczej polemiki o twórczość Jerzego Grotowskiego, i to w sprawach traktowanych u nas tradycyjnie jako zbiorowe tabu, a w i ę c po prostu przemilczanych..Sam Grotowski w y p o w i e d z i a ł się publicznie na temat gnozy tylko raz. B y ł o to 20 marca 1981 roku na Uniwersytecie G d a ń s k i e gdzie został zaproszony przez redakcję Transgresji. W czwartym toinie tego znakomitego wydawnictwa, redagowanego przez profe­ sor Marię Janion i jej u c z n i ó w , ukazały się potem trzy relacje uczestników tego spotkania. Zgodnie z ż y c z e n i e m Grotowskiego spotkanie nie b y ł o nagrywane; ostatecznie w i ę c jego wypowiedź; utrwalona została w trzech wersjach. Kwiryna Ziemba zapisała: „ G n o z a jako system nie interesuje mnie. Każdy system jest łożem prokrustowym, do którego c z ł o w i e k musi się przykroić". U Jolanty Sicjak Grotowski m ó w i ł : "Gnoza jako system zupełnie mnie nie obchodzi". Najwięcej zanotowała Z o l l a Zakiewicz: „Gnoza wlaj. ciwie mnie nie obchodzi. Jest to system, system jeden z wielu. A każdy system to l o ż e prokrusowc, do którego trzeba się przystosować. P r z y s t o s o w a ć tak samo, jak Prokrust ze Sparry przycinał lub rozciągał do rozmiarów swego łoża pojmanyct nieszczęśników."* A jednak nie sądzę, by tę deklarację można było uznać za w pełni wiążącą. M o ż n a ją chyba przyjąć jedynie d o s ł o w n i e : Grotowskiego nic interesuje gnoza pojmowana jako „ s y s t e m " , co jednak nic oznacza, ż e nie jest ona dla niego ważna ni inny s p o s ó b , o c z y w i ś c i e : jego w ł a s n y . Sprawa nic wyczerpuje się bynajmniej w wyraźnie występującej u Grotowskiego niechęci do wszelkiego etykietowania jego twórc z o ś c i . Określając rzecz m o ż l i w i e najprościej, przyjmijmy, fe w przypadku twórcy Teatru Laboratorium m o ż n a m ó w i ć w każdym razie o wątkach i inspiracjach gnostyckich i gnostycznych. Nato­ miast jednym z g n o s t y k ó w X X wieku jest on jedynie w barda s z c z e g ó l n y m znaczeniu i pod pewnymi warunkami, w jego świato­ poglądzie bowiem występują r ó w n i c / walki c/y elementy nie gnostyckic. W tym miejscu w p r o w a d ź m y niezbędne uściślenia. Przypomnijmy najpierw, ż e w sferze ż y c i a duchowego mamy - jak pisze Jera Prokopiuk - trzy podstawowe drogi po/n.iwc/e. zależnie od struktury duszy ludzkiej: g n o z ę md greckiego slow a „gnosis"), która oznacza poznanie i w i e d z ę bezpośrednią ..w mkającą w istnie 11. 2. Książe Niezłomny. Teatr Laboratorium we Wrocławiu. 1965. Od lewej: G . Kulig, Rena Mirecka, Maja Komorowska. Mieczysław Janowski, Antoni Jahołkowski. Ryszard Cieślak (Książę). 66 �Boga. świata i człowieka'"', m a g i ę interesującą s i ę aspektem woli oraz m i s t y k ę opartą na uczuciach. Inaczej m ó w i ą c : gnostyk dąży d ° poznania poprzez gnosis, poznania pojmowanego jako - z m i e n i a j ą c e c z ł o w i e k a d o ś w i a d c z e n i e typu twarzą w twarz. J^yli do b e z p o ś r e d n i e g o oglądu boskiej rzeczywistości lub - j a k ujmuje to Hans Jonas - „ w najbardziej p o d n i o s ł y m , a zarazem w najbardziej paradoksalnym sensie tego s ł o w a - (...) poznanie tego, co niepoznawalne" "); mistyk zmierza do utożsamienia s i ę czy upodobnienia do Boga lub bóstwa; mag zaś - do poddania s i ę jego woli i zarazem jej wykorzystania. Gnostyk jest przy tym również w jakimś stopniu mistykiem i w jakimś stopniu magiem. linearna, ale dialektyczna, to znaczy, ż e zawiera ona w s p ó l n e związki, zależności, całość potencjału c z ł o w i e k a . Gnoza jest: solarna, męska, dzienna, apollińska, arystokratyczna, natomiast mistyka: chloniczna, żeńska, nocna, dionizyjska, demokratyczna. Pierwsza kieruje siły istnienia c z ł o w i e k a (les forces de l'être) d o ś r o d k o w o , prowadząc do e n s t a z y (termin Mircei Eliadego), podczas gdy druga dysponuje nimi o d ś r o d k o w o , prowadząc do e k s t a z y . Upraszczając, m o ż n a p o w i e d z i e ć , bez hicrarchizowania obu, że gnoza «rozumie» mistykę, ale mistyka « nie rozumie» gnozy. W tym właśnie wyraża s i ę głęboki sens s ł ó w ś w i ę t e g o Jana: «A światłość w c i e m n o ś c i ś w i e c i i c i e m n o ś ć jej nie ogarnęła*"". Współcześnie gnoza wraz z m a g i ą i . mistyką stanowi „trzecią drogę ludzkiego dążenia do poznania, obok religii, opartej na wierze, i filozofii wraz z nauką, które za podstawowe narzędzia przyjęły d o ś w i a d c z e n i e , eksperyment i refleksję. „ G n o z a zresztą -pisze dalej Prokopiuk - nie odrzuca ani wiary, ani empirii, eksperymentu czy refleksji, w swej holistycznej postawie będąc również sztuką i czynem." I dalej Raymond Abellio: „ O c z y w i ś c i e , nie twierdzę, ż e mistyka jest reakcyjna, pewne jest jednak, ż e znajduje się w niej czynnik rozpadu ś w i a d o m o ś c i , uśpienia inteligencji i, w ostatecznej konsek­ wencji, ryzyko alienacji ludzkiego istnienia (la risque d'aliénation d'etre). Mistyka prowadzi do esktazy (...]. Gnoza jest jej dokładnie przeciwstawna: inteligencja jest w niej aktywna i nic prowadzi ona do ekstazy, lecz do lego, co Mircea Eliade nazwał neologizmem e n s t a z a [...]. T o jest podstawowe: gnoza pozwala grać racjonal­ nością, d o ś w i a d c z a ć tego, co my, ludzie Zachodu, wnosimy w świat p o c z ą w s z y od Starożytnej Grecji. Z p e w n o ś c i ą jest rozum i rozum: istnieje rozum logiczno-dedukcyjny, który doprowadził do zupeł­ nego impasu cpistemologicznego, znanego nam dzisiaj tak dobrze, oraz do kryzysu podstaw nauki; ale jest też inny «rozum», który bez nadmiernej skromności nazywamy w y ż s z ą świadomośc i ą, zaś Husserl określał go jako r o z u m transcendentny. T o właśnie jest rozum g n o s t y k ó w . " 1 Za ustaleniami wprowadzonymi przez Jerzego Prokopiuka. przyjętymi zresztą d z i ś powszechnie w badaniach naukowych, pojęcia „ g n o z a " i „ g n o s t y c z n y " o d n o s z ę w niniejszym tekście do specyficznego typu poznania i soterycznej wiedzy, które w całej historii oznaczają „ a k t y w n ą drogę duchowego poznania Boga i świata", natomiast pojęcia „ g n o s t y c y z m " i „ g n o s t y c k i " to .jeden z licznych i m o ż l i w y c h ś w i a t o p o g l ą d ó w , niegdyś mający charakter eskapistyczny". w i ą ż ą c y się z religią i systemami istniejącymi głównie w starożytności (od I wieku przed Chrystusem do I I I - I V wieku naszej ery)". W innych opracowaniach Prokopiuk m ó w i również o ponadcza­ sowej „zasadzie gnozy", która oznacza „znajomość boskich praw zastrzeżonych dla elity" -, co jest r ó w n o z n a c z n e z jej ezoterycznym charakterem. Jednym z n i e z b ę d n y c h warunków wtajemniczenia jest w takim ujęciu d o ś w i a d c z e n i e procesu indywiduacji (w znaczeniu nadanym temu pojęciu przez Junga i jego u c z n i ó w ) . Interesującego rozróżnienia mistyki i gnozy jako d w ó c h opozy­ cyjnych kategorii d o ś w i a d c z e n i a poznawczego (catégories d'espnts) dokonał Raymond Abbelio, autor La Structure Absolue \ approches de la nouvelle Gnose, wydanych u Gallimarda w latach 1965 i 1981. W późniejszej książce czytamy: „Opozycja ta nie jest 1 14 Tak rozumiana gnoza nie jest d o m e n ą nauki, opartej na erudycji, lecz wiedzy opartej na poznaniu, gnostyk zaś to c z ł o w i e k p o z n a n i a , o którym w Performerze Grotowskiego m ó w i s i ę następująco: „Performer - z dużej litery - jest c z ł o w i e k i e m czynu. A nie c z ł o w i e k i e m , który gra innego. Jest tancerzem, kapłanem, wojownikiem; jest poza podziałami na gatunki sztuki. 1...) Perfor­ mer to stan istnienia. C z ł o w i e k poznania: m o ż n a w i d z i e ć go jak don Juana w p o w i e ś c i a c h Castancdy, j e ż e l i lubi się romantyczności. W o l ę m y ś l e ć tu o Pierre de Combas. C z y nawet o tym Don Juanie, którego opisuje Nietzsche: buntownik, przed którym poznanie stoi jak p o w i n n o ś ć i który m a j e podbić. Jeśli nawet nic wyklęli go inni, czuje się o d m i e ń c e m , o u t s i d e r e m . (...) C z ł o w i e k poznania �rozporządza czynieniem, d o i n g, a nie myślami albo teoriami. [...] Poznanie to sprawa czynienia."" Performer - „ c z ł o w i e k poznania" jest dla Grotowskiego zarazem „ c z ł o w i e k i e m w e w n ę t r z n y m " : „Między człowiekiem wewnętrznym a człowiekiem zewnętrznym jest ta sama nieskończona różnica, jaka jest p o m i ę d z y niebem a ziemią.""' W e d ł u g Raymonda Abellio celem „struktury absolutnej, której źródło stanowi gnoza, ma być właśnie: „narodzenie c z ł o w i e k a w e w n ę t r z n e g o " . Pojawia się on przede wszystkim w tym, co autor Approches ile la nouvelle Gnose nazywa „kapłaństwem niewidzial­ nym",jednak dzień, w którym zaczyna ono potrzebować instytucji Kościoła i, w konsekwencji, znika w nim owo „ b y c i e niewidzial­ nym" - j e s t j u ż niczym innym jak w e j ś c i e m w fazę dekadencji." Otóż ó w „ c z ł o w i e k w e w n ę t r z n y " wydaje się być dokładnym analogoncm tego, co Grotowski w Teatrze a rytuale określał jako „akt c a ł k o w i t y " u aktora i, odpowiednio, jako „ c z ł o w i e k a cał­ kowitego". Problem „ c a ł k o w i t o ś c i " , „totalności c z ł o w i e k a " jest niewątp­ liwie jednym z podstawowych w twórczości Grotowskiego. Nic zatem dziwnego, ż e wracał do niej c z ę s t o również, i w okresie .jteatru uczestnictwa", m i ę d z y innymi w programowym tekście Święto i. roku 1972. Zbliżony obraz odnajdujemy także w tekście Wędrowanie za Teatrem Źródeł z końca lat siedemdziesiątych. Grotowski o d w o ł y w a ł się wtedy w y j ą t k o w o c z ę s t o do autora Dziadów. Pisał: „ M i c k i e w i c z formułował to tak - cytuję z pamięci - chodzi o «pragnienic bycia c z ł o w i e k i e m z u p c l n y m » , « c a l y m c z ł o w i e k i e m * , « e z i o w i e k i c m pojętym jako c a ł o ś ć » , to znaczy takim, który by zarazem jako wojownik uczestniczył w historii i uczestniczył w życiu swojej istoty, s ł o w e m - «oddawat się c a ł k o w i c i e temu, co czyni»."" Jak ł a t w o z a u w a ż y ć . Grotowski nie podziela dualizmu tak charakterystycznego dla wszelkich gnost y c y z m ó w i gnozy. Spróbujmy zatem o d p o w i e d z i e ć na pytanie: jakie są najbardziej zasadnicze zbieżności i różnice między g n o z ą a ś w i a t o p o g l ą d e m i postawą twórcy Teatru Laboratorium? 1 Zacznę od tego, że Grotowskiemu d o ś ć o d l e g ł y wydaje się byf aspekt teologiczno-kosmologiczny gnozy. Bliska jest mu natomiast koncepcja c z ł o w i e k a , w e d ł u g której składa się on z trzech elemen­ tów: ciała, duszy i ducha - stanowisko takie nazywa się leriadyz. mem. Fundamentem i o s n o w ą j e s t przy tym u Grotowskiego zasada b i e g u n o w o ś c i : spontaniczności i dyscypliny, myśli i uczucia, ciała i umysłu, ś w i a d o m o ś c i i p o d ś w i a d o m o ś c i , seksu i m ó z g u , wewnęt­ rznego i z e w n ę t r z n e g o i tak dalej. P o n o w n ą j e d n o ś ć rozdartego c z ł o w i e k a i świata, a także j e d n o ś ć s k ł ó c o n e g o najczęściej ze sobą samym c z ł o w i e k a o s i ą g a się jednak nie przez odrzucenie którego z aspektów, lecz przez ich integrację i syntezę. Jest to zgodne z „ p r a w e m " cnantiodromii - z b i e ż n o ś c i przeciwieństw, zgodnie z którym wszystko, w c z e ś n i e j czy p ó ź n i e j , przechodzi w swoje p r z e c i w i e ń s t w o . Do tak pojmowanej z b i e ż n o ś c i przeciwieństw o d n o s z ą się s z c z e g ó l n i e coincidentia oppositorum (zgodność, jed­ ność p r z e c i w i e ń s t w ) i complexio oppositorum (splot, wzajemna zależność przeciwieństw ''). Zgodnie z „ p r a w e m " enantiodromij należy r ó w n i e ż interpretować ó w słynny paradoks Grotowskiego: ..Nie należy dążyć do unikania sprzeczności, przeciwnie - to w sprzecznościach zawiera s i ę istota rzeczy." W indywidualnej, ludzkiej skali - prowadzi do tego proces indywiduacji. P o w o ł a j m y się w tym miejscu na świadectwo Ryszarda Cieślaka. Tak o p o w i a d a ł on o swojej pracy nad rolą Księcia N i e z ł o m n e g o : „ N i e p o d o b n a [...| traktować jej w katego­ riach w y ł ą c z n i e artystycznych - w y w o ł a ł a ona zasadniczą przemia­ nę w całej mojej psychice, przeobraziła mnie nie tylko jako aktora, ale jako c z ł o w i e k a . B y ł to proces sprzężony: dojrzewanie aktorskie łączyło się z dojrzewaniem lud/kim. Rola e w o l u o w a ł a , kształ­ towała się, w miarę jak kształtował się mój osobisty stosunek do zjawisk, do otoczenia, do świata. Tego rodzaju proces nie ogranicza się zresztą u nas tylko do mojej osoby. W y p ł y w a to / zasadniczego podejścia Grotowskiego do funkcji teatru, funkcji aktora." A kilka lal później - w roku 1974 - dopowiadał: ..Była to najgłębiej idąca samonenetracja. rodzaj osobistej spowiedzi. Kiedy następuje w tym 1 20 II. 4, 5. Teatr Laboratorium. Wrocław, ok. 1972. W okresie „Kultury czynnej" nastąpiło wyjście poza salę teatralnaZdjęcia, autorstwa jednego z członków zespołu - Andrzeja Paluchiewicza. wykonane w Brzezince k. Oleśnicy, gdzie odbywały się niektóre przedsięwzięcia Teatru Laboratorium. 21 �akcie przekroczenie ostatniej granicy, c z ł o w i e k czuje się tak, jakby *yszedl z ciemnego tunelu na otwarta, jasna, przestrzeń"." Cieślak własnym przykładzie przedstawia tu proces indywiduacji; • Junga jest to proces, „w trakcie którego osoba staje się •^podzielona, tzn. o s o b n ą , niepodzielną jednością hih « p e ł n i ą » " ••OCZtśnie występuic tu postulat wyzwolenia s i ę c z ł o w i e k a ' W dotychczasowego świata, cci dokonuje się przez s z c z e g ó l n e g o rodzaju doświadczenie prowadzące do poznania i będące samo , * ~ poznaniem w g ł ę b o k i m znaczeniu lego stówa; innymi * * y : chodziłoby o g n o z ę , chociaż ani Grotowski, ani Cieślak nie --'Ja tego pojęcia. M l e 'pOoniejak Jung i jungiści. Grotowski akcentuje nie d o s k o t l i i e « i ^ P ' ' e c z ł o w i c k .1 1. w konsekwencji, doma'vrnlr &° ^yfnilaeyjnego otwarcia M C na sferę cienia, przy "«cnx ' J S'« l» przede wszystkim w pracy, niezwykle tutaj ' • » ' ! ? p ' 'k*" J ' archetypowy obraz pełni potencjału c z ł o * J M > t « t ° ^ ' b<>wosci zapisywana |cst przez Grotowskiego literą - na przykład w Performerze, jako „Ja" pisane dużą e l n n,e / u e Wn( a n C c o uso t a c h e m d j k * * y 'eraz, czym poszukiwania Grotowskiego n i e s ą . oznacza ^ ' " M one żadnym systemem naukowym. Nie *' >chrń'' - k' ' ' " aspektów czy c l c i n c n l ó w ntożeT"^ * ' ^ 8'cd naukowym, a jednym z d o w o d ó w ^'cktorych nńi - ° slos«>wanie w pedagogice teatralnej "kiegoi svst Grotowskiego. Grotowski nigdy nie tworzył też. ^mdzaiu ^' ~icznego czy kulturowego i nic przejawiał * b 5 3 ! , P * J ' - Wreszcie jego myśl i d o ś w i a d c z e n i a nie są ~ ^ ° l o g i ą ) . Powtórzmy: Grotowski o d w o ł u j e się do * ty * i o r e m "°H , ( ayr )y-) . Jego Jegoświatopogląd światopogląd nie niejest jesti nigdy nigdy icy , " "ogmatów, brak w nim elementu kultu, a jego ympatycy nie stanowią społeczności w sensie ( s l r n m e S ( iin e( na ż e n 8 1 1 0 c m a w z C e m U a s r a z s / c w n c e m r s / e OZOI , r d m te zhinrlL a p i s t i s w i Fl:,US ( w i a r 1 religijnym. C h o ć n i e w ą t p l i w e jest tu r ó w n i e ż istnienie charyz­ matycznego p r z y w ó d c y . Kluczowe natomiast znaczenie wydaje s i ę m i e ć dla Grotow­ skiego jego obraz c z ł o w i e k a . Z a Teofilem z Antiochii, chrześcijańs­ kim pisarzem i biskupem ż y j ą c y m na przełomie 11 i III wieku - m ó w i : „ P o k a ż mi twojego c z ł o w i e k a , a j a ci pokażę mojego Boga". Przywołajmy pełny kontekst, w jakim padają te słowa: ..Pewnego dnia Teofil z Antiochii, wezwany przez j a k i e g o ś pogani­ na: «pokaż mi twojego B o g a » , odparł: «pokaż mi twojego c z ł o w i e ­ ka, a j a ci pokażę mojego B o g a » . Zajmijmy się tym razem tylko pierwszą p o ł o w ą zdania: t w o j e g o c z ł o w i e k a . . . Jest to termin wykraczający poza pojęcia religijne. M y ś l ę , ż e w nim Teofil z Antiochii dotknął c z e g o ś podstawowego w życiu ludzkim. Pokaż mi twojego c z ł o w i e k a . . . - to j e d n o c z e ś n i e ty - « t w ó j c z ł o w i e k " i nic-ty - n i c - t y jako obraz, maska dla innych. T o ty niepowtarzalny, jednostkowy, ty w c a ł k o w i t o ś c i swojej natury: ty cielesny, ty o g o ł o c o n y . Zarazem: to ty ucieleśniający wszystkich innych, wszystkie istnienia, całą historię. Jeśli wymaga się od aktora uczynienia c z e g o ś n i e m o ż l i w e g o i jeśli on to uczyni, to nie on - aktor - był tym, kto m ó g ł to uczynić, p o n i e w a ż tym, co m o ż e u c z y n i ć on - aktor - jest tylko to, co m o ż l i w e , znane. U c z y n i ł to « j e g o c z ł o w i e k » . W ó w c z a s dotyka się tego, co istotne: « t w o j e g o c z ł o w i e k a * . " " W artykule Wędrowanie za Teatrem Źródeł Grotowski raz jeszcze wróci do tych słów: ,,«Pokaż mi twojego c z ł o w i e k a , a j a ci pokażę mojego B o g a » . Niewiele m o ż e to znaczy dla k o g o ś , jeśli pojmuje się to w tak zwanym znaczeniu duchowym albo jako metaforę. Ale powiedzmy, ż e to nie jest metaforą, ż e jest d o s ł o w n e . « P o k a ż mi twojego c z ł o w i e k a , a j a ci p o k a ż ę mojego B o g a » . " 26 Owo „najbliższe p o k r e w i e ń s t w o " istniejące m i ę d z y Bogiem a c z ł o w i e k i e m omawia r ó w n i e ż Paul Evdokimow w swojej książce 69 �21 Prawosławie , bardzo dobrze znanej Grotowskiemu - towarzyszy­ ła mu ona zwłaszcza w okresie pracy nad Apocalypsis cum Figuris. Św. Bazyli powiedział: „Człowiek jest to stworzenie, które otrzy­ mało nakaz stania się Bogiem" r Zgodnie z tym obrazem została stworzona całość ludzkiej natury. Między Bogiem a przebóstwionym człowiekiem jest tylko ta różnica, że „Bóg jest nie­ stworzony, podczas gdy człowiek istnieje dzięki stworzeniu". * Naśladownictwo natury Bożej polega na tym, że człowiek „sam staje się światłem", " a nie tylko odzwierciedla je. W takim właśnie kontekście Paul Evdokimov interpretuje przytoczone już tutaj słowa Teofila z Antiochii." Z kolei w gnostycko-chrzcścijańskiej Księdze Tomasza Zbawca zwraca się do apostoła: „Ty już poznałeś siebie i będziesz nazwany samopoznaniem. Kto zaś nie poznał siebie, nie poznał niczego. Kto zaś poznał, doszedł do poznania głębokości wszystkiego, dlatego jesteś moim bratem Tomaszem."" Dla gnostyka poznać siebie to znaczy uświadomić sobie swoje pochodzenie i istotę, czyli poznać wszystko: „Trzeba, aby każdy ćwiczył się w różny sposób i wy­ rzucił z siebie ten element, aby już nie był w błędzie, lecz aby uchwycił siebie samego takim, jakim był n a j p i e r w . P o z n a n i e siebie jest podstawowym zadaniem człowieka, a prowadząc do poznania Boga ląc^i się ono z poznaniem siebie jako cząstki boskiej. Człowiek poznający siebie - jak mówiliśmy - sam staje się światłem: „Istnieje światłość w człowieku światłości i on oświeca świat."" W logionie trzecim Ewangelii Tomasza jest powiedziane: „Skoro poznacie samych siebie, wtedy będziecie poznani i będziecie wiedzieć, że jesteście synami Ojca żywego. Jeśli zaś nie poznacie siebie, wtedy istniejecie w nędzy i sami jesteście nędzą."" Poznanie siebie jest równoznaczne z uświadomieniem swego pochodzenia i istoty - synostwa bożego. Wyrażenie „syn człowieczy" może być interpretowane w różny sposób. Według Wincentego Myszora „określenie «syn człowieczy*, zważywszy mocne związki pism gnostyckich z apokaliptyką, oznacza istotę boską. Gnostycy praw­ dopodobnie określali nim pierwszą emanację.'"* W tekstach gnos­ tyckich powtarza się len sam scenariusz sotcriologiczny: upadłego, pozbawionego świadomości Adama budzi „Syn Boży", „Jezus Światła", Zbawiciel, wcielenie Zbawczej Inteligencji. To odkupie­ nie poprzez gnozę jest zarazem wyzwoleniem, a składają się na nic trzy etapy: przebudzenie, objawienie zbawczej nauki i anamnesis (przypomnienie i uświadomienie sobie).' Na spotkaniu we Wroc­ ławiu w kwietniu 1991 roku Grotowski podkreślał, że w Sztukach Rytualnych, realizowanych pod jego kierunkiem obecnie pod Pontedcrą we Włoszech, kluczowe znaczenie ma dlań taki tekst: l 1 1 7 To become Understand To become Understood W polskim przekładzie znaczy to: Stań się Pojmowaniem Stań się Rozumieniem Przypomnijmy, że końcowy fragment Performera Grotow­ skiego jest zatytułowany Człowiek wewnętrzny. We wcześniejszych jego tekstach, począwszy od Ku teatrowi ubogiemu z roku 1965, jest on nazywany „człowiekiem całkowitym" albo „człowiekiem zupeł­ nym". Najkrócej mówiąc, len obraz człowieka zdaje się dokładnie odpowiadać temu, co gnostycy określali imionami: „człowiek wewnętrzny (ho endiśthetos anlhropos), „człowiek duchowy lub „pneumatyczny" (ho pneumatikós an(hropos) czy „człowiek ar­ chetypowy" (ho archanthropos); o „człowieku wewnętrznym" pisali również między innymi święty Paweł i Mistrz Eckhart. Jest to w ogóle jedno z centralnych pojęć gnostyckich, a obraz „wy­ zwolenia boskiego człowieka", nazywanego także „praczłowie­ kiem" i „pierwszym człowiekiem", pojawia się u wszystkich gnostyków i neognostyków. W ujęciu Grotowskiego „sztuka jako wehikuł" to przede wszyst­ kim wysiłek samorozwoju, pracy nad sobą, dzięki któremu - przez, separacje i ponowną integrację przeciwieństw - można podjąć wyzwanie zrealizowania własnej osobowości. I w tym momencie znajdujemy się już w samym centrum współczesnej, dwudziesto­ wiecznej neognozy, którą znamionuje m i t y c z n e w i d z e n i e ś w i a t a n a n o w y s p o s ó b - mianowicie: syntetyczny. To wyróżnia ją od poprzedzających: od epoki mitu (teza) i epoki sejentystycznej (antyteza). Zasadnicze znaczenie ma tutaj a u t o t r a n s f o r m a c j a , polegająca na stałym poszerzaniu świadomo­ ści o coraz to nowe wymiary. Spełnienie tego zadania jest równoznaczne z procesem samourzeczywistnienia, w którym świat duchowy pozostaje w ścisłym związku z p o z i o m e m m a t e r i i (można tu mówić o transformacji 70 materii). Przy tym, co bardzo znamienne i ważne: we współczesnej gnozie - w odróżnieniu od różnych odmian gnostycyzmu - spotykamy się z pozytywnym w zasadzie stosunkiem do świata, a w nie­ których ujęciach mówi się nawet o „zbawieniu ziemi" jako zadaniu które stoi przed gnostykiem. Nieprzypadkowo więc kojarzone są czasem z gnozą dążenia współczesnej ekologii, w której fc, dziedzinie doświadczenia prowadzone przez Grotowskiego miały niewątpliwie charakter prekursorski. Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych Grotow­ ski tak na przykład mówił o dwudziestoletnim doświadczeniu zespołu w tym zakresie: „Dla nas - w Teatrze Laboratorium - praca nad sobą siłą rzeczy musi mieć charakter organiczny, wychodzić od działania żywym istnieniem. Praca nad sobą może być p r a k ­ t y k o w a n i e m kultury sobą. Dochodzę do punktu, który określiłbym jako «ckologię człowie­ ka*. Bo ekologia zaczyna się od nas samych. Jaki człowiek jest ekologicznie czysty? Nie ulega panice, rozpadowi, poczuciu niepe­ wności. Wiem: «świat jest niepewny, wszystko jest niepewne*. Wiem. A jednak - możność i wartość życia. A jednak - siła przetrwania człowieka i gatunku. A jednak - c z ł o w i e k e k o ­ logicznie czysty. W polu kultury i w polu naszej pracy widzę dwie szczególne ekologie: «ckologię międzyludzkiego* i «ekologię pozaludzkiego.; oczywiście, i w jednej, i w drugiej - siłą rzeczy - człowiek jest podmiotem. Kiedy mówię: «ekologia międzyludzkiego*, dotyczy to wszel­ kich działań Zespołu Teatru Laboratorium. Ich substancją jest kontakt, o b c o w a n i e m i ę d z y l u d ź m i (dotyczy to także działań, w których występuje element widowiskowy, choćby w ograniczonej mierze)". * Przykładem doświadczenia kulturo­ wego, które wyłoniło się „na styku człowiek - ekologia pozaludzkiego", był Teatr Źródeł, uznany przez Grotowskiego za „praktycz­ ny odpowiednik myślenia ekologicznego w dziedzinie kultury". Bardzo wyraźnie widać tu połączenie ekologii z. pozytywnym w zasadzie nastawieniem do świata, choć przy pełnej świadomości jego dramatyzmu. Wychowani w pewnej cywilizacji, mamy w sobie zbudowane „dwa mury". Mówił o nich Grotowski między innymi w pochodzącym z 1980 roku filmie telewizyjnym: „Z jednej strony mamy w sobie mur, który nas oddziela od czegoś, co jest jak zapomniane energie, co jest żywe, a zostało zapomniane, i co jest rezerwuarem wielkiej mocy. Z drugiej strony mamy przed sobą mur. Oduczamy się postrzegania. Nasze zmysły są jak porosłe błoną. Nie widzimy, tylko myślimy o tym, co widzimy. Po­ strzegamy nasze myśli o faktach, a nie fakty. Postrzegamy nasze myśli o lesie, a nic las, nasze myśli o ziemi, a nie dotyk ziemi. Mamy takie dwa mury: jeden przed nami, drugi za nami. W gruncie rzeczy to jest jeden mur. Przebić się przez ten mur: otwarta percepcja i zapomniane energie. To jest coś, co wyzwala się w działaniu. Intensywność życia... Nic wiem, jak to nazwać." * A oto przykład ścisłego związku świata duchowego ze światem materii, podany przez Grotowskiego w kontekście Sztuk Rytual­ nych oraz rozważań nad ich swoistością i nad tym, co odróżnia je od „teatru przedstawień": „Sztuka jako wehikuł - pisze Grotowski w artykule z 1992 roku - jest jak winda bardzo pierwotna, która jest czymś na kształt kosza podciąganego liną. z pomocą której działający podnoszą się ku energii bardziej subtelnej, by wraz z n i ą zejść ku naszemu ciału instynktownemu. [...] Kiedy mówię o obrazie windy pierwotnej i o Sztuce jako wehikule, odwołuję się do wcrtykalności; możemy widzieć owj wertykalność w kategoriach energetycznych: energie ciężkie, w organiczne (związane z siłami życia, z. instynktami, ze zmysłowoś­ cią) i inne energie, bardziej subtelne. Nic chodzi bowiem o to, aty po prostu zmienić poziom, ale by podnosić grube do subtelnego i aby s p r o w a d z i ć subtelne ku rzeczywistości bardziej potocz­ nej, związanej z «gęstością» ciała. To tak, jakbyśmy próboww wejść w h i g h e r c o n n e c l i o n . Nie idzie o to, by się wyrzec części naszej natury; wszystko winw trzymać swe miejsce naturalne: ciało, serce, głowa, coś, co znajduj* się «pod naszymi stopami* i coś, co znajduje się «ponad glow**^ Wszystko jak linia wertykalna, i ta wertykalność powinna byt rozpięta między organicznością i t h e a w a r e n e s s . A * • r e n e s s to znaczy świadomość, która nie jest związana z mO" (maszyną do myślenia), lecz z o b e c n o ś c i ą. Można porównać to wszystko z drabiną Jakubowa. Biblia nw o historii Jakuba, który zasnął z głową na kamieniu i miał w i d * ^ widział stojącą na ziemi ogromną drabinę i postrzegał siły. - j e ś l i wolicie - anioły, które wstępowały i schodziły.*" . ^ Aby jednak ta drabina mogła funkcjonować, wszystko musi "r 1 1 0 �wykonane nienagannie z punktu widzenia rzemiosła. To obowiązy­ wało zresztą u Grotowskiego od początku jego pracy w teatrze i było jazane najściślej z jego widzeniem sztuki i jej zadań. cytowanym przed chwilą artykule Od zespołu teatralnego do Sztukipk" wehikułu Grotowski rozpatruje relację między dwoma biegunami w sztukach widowiskowych: sztuka jako prezentacja, performing arts. co można tłumaczyć jako „sztuki performatywne" ^godnie z angielskim znaczeniem tego terminu), i sztuka jako wehikuł (według określenia Petera Brooka).'" W ramach sztuki jako prezentacji można wyróżnić różne odmiany (na przykład: próby p charakterze poszukiwawczym, taniec, pantomima), podobnie w ramach sztuki jako wehikułu. Sztuka jako wehikuł to po prostu bardzo precyzyjny instrument służący poznaniu i rozwojowi czło­ wieka. Inaczej mówiąc: decyduje tu wysiłek samorozwoju, praca pad sobą, dzięki temu można zrealizować własną osobowość. Dokładnie mówi o tym Performer Grotowskiego. Od sztuki jako prezentacji do sztuki jako wehikułu prowadzi jakby łańcuch o różnym stopniu nasycenia. Ale zawsze musi być wtym podłoże techniczne, precyzja i mistrzostwo; jeśli tego nie ma, mamy do czynienia jedynie z uzurpowaniem sobie czegoś. Jest przy tym niewątpliwe, że między tymi dwoma biegunami - wzdłuż łańcucha - istnieje przepływ energii. Grotowski zawsze akcentował znaczenie i rolę technicznego mistrzostwa, precyzji. Także w pracy nad Sztukami Rytualnymi podkreśla on ścisły związek, jaki zachodzi między „dołem" a„górą": przepływ energii dokonuje się od dołu do góry, od tego, co „grube" ku temu, co prześwietlone. W ten właśnie sposób odbywa się „prześwietlenie" materii, jej transformacja, ale zarazem za­ chowywany jest przez cały czas żywy związek z dołem, ziemią, materią. Dlatego w pracy nad Sztukami Rytualnymi nic może być mowy o transie: w każdej chwili, będąc „prześwietlonym" (na poziomie wertykalnym), jest się zdolnym reagować natychmiast. lW Za przykład może tu służyć współpracujący obecnie z Grotowskim Thomas Richards, który na laiku może robić wrażenie, że działa w transie. Jednak zachowuje się on niezwykle uważnie, mając baczenie na to, co się dzieje: białka jego oczu są wprawdzie zwrócone ku górze, co właśnie nasuwa skojarzenie z „transem",ale niech tylko usłyszy on najmniejszy fałsz - zareaguje wtedy natychmiast.* Język używany w pracy nad Sztukami Rytualnymi jest technicz­ ny, maksymalnie precyzyjny. Występuje tu niewiarygodna precyzja w pulsowaniu rytmicznym. Jest to tak, jakby bardzo stare pieśni - rytualne, sakralne - były osobami. Pieśń taka jest produktem długiej filtracji i staje się żywą istotą, osobą. Ma duszę, którą trzeba znaleźć. Jest to ciągły proces. Tego nigdy nie ma się na stałe: jeśli ktoś twierdzi, że „posiadł duszę", może j ą stracić. Dusza pieśni jest uchwycona tam, gdzie ma się poczucie, że to pieśń nas śpiewa. Jest to bardzo rygorystyczne: dyscyplina formy, szczegółu, precyzja. Spontaniczność i dyscyplina to coniunctio oppositorum w pracy nad Sztukami Rytualnymi, podobnie jak w całej dojrzałej twórczo­ ści Grotowskiego. Uciążliwa, codzienna praca - z długimi niekiedy okresami jałowości. Zdaniem Grotowskiego, amatorzy zawsze zatrzymują się na tym pierwszym poziomie, nie umieją przekroczyć progu jałowości. Prawdziwe mistrzostwo polega jednak na tym, że się ten okres potrafi przejść. Wszystko to upoważnia do sformułowania końcowego stwier­ dzenia, że działalność twórczą Grotowskiego i jego światopogląd można sensownie badać i interpretować również w konte­ kście współczesnej gnozy czy neognozy. Związki i analogie, przy jednocześnie występujących różnicach, są w tym przypadku za­ stanawiające i płodne poznawczo. A nowy kontekst pozwala w nowym świetle dostrzec twórczość Jerzego Grotowskiego, a także jej źródła i korzenie. Nie jest to w końcu mało. 1 Grudzień 1994 - styczeń 1995 PRZYPISY 'Carl Gustav Jung. Archetypy i symbole. Pisma wybrane. Wybrał, przełożył > wstępem poprzedził: Jerzy Pmkopiuk. Ćzyielnik. Warszawa 1976. s 32 Ukazanie się Ki ksiajżki było wa/nym wydarzeniem kulturalnym, por. Leszek Kolankiewicz Carl Gustav Jung w nunch snach i myślach. „Notatnik Teatralny" nr 3/1992 s 140-147 Numery 12/1987 i 4/1988 Por. miedzy innymi: Jerzy Prokopiuk. Gnaza. gnosrycyzm i numicheizm. Apotogia patilttmti sua, „Literatura na Świecie" 1271987. Czas Wodnika. O gnozie, herezjach i atnipnyijii. z Jerzym Prokapiukiem rozmawiają Marek Klecel i Zdzisław Skrok, -Nowe Książki" nr 11/1992; Wyzwanie gnozy Z księdzem profesorem Wincentym Mysznrem. znawcą myśli gnostyckiej. prorektorem Akademii Teologii Katolickiej, irmn-ia Adam Szostkiewicz. „Tygodnik Powszechny" nr 2/1995 'Grotowski ciągle tajemniczy. ..Dialog" nr 5/1989 'Małgorzata Dziewulska, Ogniokrud. „Teatr" nr .VI992 A oto kilka pomyłek autorki * zakresie faktów (sprawy interpretacji celowo lulaj pomijam): I) błędne jest twierdzenie, ze po pa/d/.iernikii 1956 ..Grotowski porzuca działanie polityczne i wyjeżdża do Moskwy, gdzie studiuje nauki Stanisławskiego". W Moskwie Grotowski studiował w roku akademickim 1955/19561 to lylko przez pierwszy semestr, 'jetli chodzi o sztukę teatru, interesował go wtedy przede wszystkim Meyerhold Działo tlC 10 przed Październikiem, a nie po. Wszystko lo szczegółowo opisałem w książce Omumski i jego Ijtboralorium. Państwowy Instytut Wydawniczy Warszawa 1980; 21 nie jest prawdą, że Teatr Laboratorium „stal sic niezależny [...) od cenzury" talkgał on cenzurze w takim samym stopniu, jak wszystkie inne placówki teatralne : 1 Ldilions Galtimard. Paris 1981. s. 31 Przekład aulora artykułu. Cytaty z Ewangelii według św. Jana (Prolog 1,5), według: Biblia Tysiąclecia, wyd. IV. Pallolinum, Poznań-Warszawa 1984. s 1214 "Tamże. s. 14 " Jerzy Grotowski, Performer, w: Teksrr z lat 1965-1969. op. cii., s. 214 " Tamże. s. 217 " Abellio. op. cit., s. 17 " Jerzy Grotowski. Wędrowanie za Teatrem Źnidct. leksl przygotował do druku Leszek Kolankiewicz. „Dialog" nr 11/1979 " Por. Enamiadromia i Przeciwieństwa, w: Andrew Samuels. Bani Shorter, Fred Plaul, Krytyczny słownik analizy Jungowskiej, przełożyli Wojciech Bobecki i Lidia Zieliński Oficyna Wydawnicza UNUS. 1994, s. 59-60 i 155-156 " Grotowski. Teatr a rytuał, op. cit., s. 79 " Wypowiedź w ankiecie: Aktor - marzenia, myśli, mzierki. Ryszard Cieślak, rozmawiała Leonia Jablonkówna, „Tealr" nr 14/1971 " U : . " natchniony, rozmawiał Tadeusz Buski [Burzyński], „Gazeta Robotnicza" nr 74/1974 " Por. Indywiduacja, w: Krytyczny słownik analizy Jungowskiej, op. cit., s. 75-79 Por. Osiński. Grotowski i jego Laboratorium, op. cii., i. 258-264 " Jerzy Grotowski Ćwiczenia, w: 7eJurv z lal 1965-1969, op. ciL, s. 104-105 Grotowski, Wędrowanie za Teatrem Źródeł, op. cit, Paul Evdokimov Prawosławie, przełożył ks Jerzy Klinger. Instytut Wydawniczy PAX. Warszawa 1986 " Tamże, s 91 " T a m ż e . s. 103 • Tamże. s. 105 " Tamże, s. 103 '•' Por 7>Łwy ; NagHammadi. z języka koplyjskiego przełożyli Albertyna Dembska i Wincenty Myszor. wstępem i komentarzem opatrzył oraz całość opracował: ks Wincenty Myszor. Akademia Teologii Katolickiej. Warszawa 1979. s. 81 " Tamże " Tamże. s. 82 " Ewangelia Tomasza, przełożyli Albertyna Dembska i Wincenty Myszor. w: TeŁrry : Nag-Hammadi. op cit. i 207 "Tamże, i . 91 " Por. Eliade. Historia wierzeń i idei religijnych, op. cii., s. 255 " Jerzy Grotowski. Teatr Laboratorium po dwudziestu lalach. Hipoteza robocza, „Polityka" nr 4/1980 " Jest lo fragment oslalnicj z trzech wypowiedzi Grotowskiego w filmie telewizyjnym Krzysztofa Domagalika,., Pełen guślarstwa obrzęd świetokradzki''. O Teatrze Laborato­ rium Jerzego Grotowskiego. Telewizja Polska, Warszawa 1980. Pierwsza emisja filmu odbyła się 27 marca 1980 . Grotowski. Od zes/iołu teatralnego do sztuki jako wehikułu, op. cii., i. 36-37 " Por. Peler Brook. Grotowski, sztuka jako wehikuł, przełożyła Magda Złotowska, „Notatnik Teatralny" nr 4/1992 * Można to zobaczyć również na filmie dokumentalnym z pracy Centro di Lavon> di Jerzy Grotowski - Work center of Jeny Grotowski, zrealizowanym w Ośrodku pod Pontederą w roku 1989 przez ekipę amerykańską pod kierunkiem Mercedes Gregory Por. także: Thomas Richards, Al lavoru eon Jerzy Grotowski sulle uzioni fisiche, Ubulibri. Mtlano 1993 14 a 11 3) Grotowski nie ..wystawiał Wyspiańskiego" w roku 1963. lecz w latach 1962 ^ixilis) i 1964 (Studium o Hamlecie) W roku 1963 odbywały sic kolejno spektakle ^kmpolis. jednak premiera była wcześniej, , *ł początkach stanu wojennego współpracownicy Grotowskiego rozwiązali psryłw* -pisze Dziewulska Slan wojenny zosial zniesiony z dniem 22 lipca 1983. Teatr *"*»lorium rozwiązano z końcem roku 1984; 1 według Małgorzaty Dziewulskiej: „Podjął (Grotowski) niebawem prace czwartej I * a " e klasyfikacji Zbigniewa Osińskiego - fazy swej działalności, określonej mianem Obiektywny Trwa ona do dziś" Czwartym okresem w twórczości Groiows""^pna Sztuki Rytualne (od roku 1985 do dziś), o czym piszę jednoznacznie w artykule wytycza Irasy: od Dram.au Obiektywnego f I9K.1-I9K6) da Sztuk Rytualnych. Gmiuwii, wytycza trasy Studia i szkice' Pusty Obłok. Warszawa 1993 , '•"y Grotowski. Teatr a rytuał, w Teksty z lat 1965-1969. Wybtlr, wybór i redakcja Degler i Zbigniew Osiński, „Wiedza o kulturze". Wrocław 1990, i . 78 °a ten temat: Zbigniew Osiński. Teatr Dionizosa Romantyzm w pińskim teatrze T ^ « n y m . Wydawniciwo Literackie, Kraków 1972. s 170-257 i 303-336 „ • w w r a ł i powtórzony., w Maski [Transgresje), wybór, opracowanie i redakcja: 7^'anion i Stanislaw Rosiek. Wydawnictwo Morskie. Gdańsk 1986. I I, s. 400 "H t " ' k Słowo wstępne. „Gnosis" nr 1/1992 „ jw» Jonas, Religia gnozy, przełożył Marek Klimowicz. Platan. Kraków 1994. s. 301 "* Czas Wodnika. O gnozie, herezjach i antropozojit z Jerzym Prokapiukiem C?*"-' ' "i\iw Skrok. ..Nowe Książki" nr 11/1992; Por także: pi*<łe. Historia wierzeń i idei religijnych. 1.2: Od Gautums Buddy dopoczątkiw \*Z* 'i<iństwu, przełożył Stanisław Tokarski. Instytut Wydawniczy PAX. Warszawa w L k n y P r o k o M a r e k , K l e c e l 7jl ,c f CM' P r u k o u r " k . C G. Jung. czyli gnoza XX wieku, w: Jung. Archetypy i symbole. **ymond Abellto Approches de lu nouvelle Gnose Wstęp: Philippe Camby. 71 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbef001b5a96cc4dabf362776acc5fcf.pdf 4863dd52e74b3885ec514dbafa5a2057 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6257 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Grotowski, Jerzy (1933-1999) teatr Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5834 Title A name given to the resource Dzieło Jerzego Grotowskiego jako przdmiot badań / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.132-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM ZBIGNIEW OSIŃSKI Dzieło Jerzego Grotowskiego jako „przedmiot badań” D zieło Grotowskiego jako przedmiot ba­ dań”. „Grotowski jako przedmiot badań”. mocno odczuwam przytłacza­ jącą dwuznaczność i ironiczną groteskowość tej sytu­ acji. Co to właściwie w tym przypadku znaczy: „przed­ miot badań”? Tak więc ja i mnie pod takimi czy inny­ mi względami podobni, jeszcze żyjący, rozprawiamy o nim, od kilku lat nieżyjącym. On zaś taktownie mil­ czy, zostawiwszy niektóre ślady swojej obecności w tym świecie oraz pamięć swoich dzieł czy dzieła. Można bo­ wiem wszystkie jego spektakle i „przedsięwzięcia” pozaspektaklowe traktować jako jedno dzieło. Tak czy ina­ czej mamy tu jednak do czynienia z „dojmującym bra­ kiem symetrii” - jak dojmująco trafnie określił tego ro­ dzaju sytuacje współczesny antropolog.2 Trzydzieści lat temu, w czerwcu 1975 roku uczestni­ czyłem w spotkaniu publicznym na temat Grotowskiego i jego Teatru Laboratorium. Odbywało się ono w Sali Se­ natu Uniwersytetu Wrocławskiego, w obecności rektora i kilkudziesięciu zaproszonych gości, którzy przyjechali z całego świata na Uniwersytet Poszukiwań Teatru N a­ rodów stanowiący część Sezonu Teatru Narodów, który odbywał się w Warszawie. Pozwolę sobie przywołać frag­ ment wystąpienia Grotowskiego sprzed trzydziestu lat: „Z przyczyn i dla celów całkowicie odmiennych przybyli tutaj różni uczestnicy. Są pomiędzy nami tacy, którzy pragną odnaleźć pewną formułę prawie że na­ ukową, jakąś metodę niby to naukową wiodącą do twórczości, rodzaj klucza do twórczości. Z mojego punktu widzenia jest to jednak niemożliwe, ponieważ twórczość jest raczej rodzajem awantury, przygody, ry­ zyka. Sztuka jest pewnym rodzajem pragnienia, próbą przejścia poprzez mur, a tym, co dzięki niej możemy uzyskać, jest świadomość, czym jest ten mur. Jest to je­ dyna rzecz, jakiej można się dowiedzieć”.3 W ten sposób Grotowski określił swój stosunek do wszelkich prób dokonywania przekładów dzieła sztuki i procesu twórczego na język dyskursywny. Usiłowania takie są właściwie zawsze skazane na niepowodzenie, co jednak nie oznacza, że nie należy ich podejmować. Nie mam pewności, czy mówiąc o Grotowskim, ma­ my na myśli tego samego człowieka. Zapewne każdy z nas znał go inaczej, a ci, którzy nie poznali go w ogóle, mają inne wyobrażenia od tych, którzy spotykali się z nim w różnych fragmentach jego życia i drogi twórczej. Dzięki temu wiedza każdego z nas jest tak bądź inaczej, na różne sposoby fragmentaryczna, nawet wiedza Lu­ dwika Flaszena, który współpracował z Grotowskim naj­ dłużej, bo przez pełnych dwadzieścia pięć lat. Wbrew pozorom nie jest to problem akademicki, lecz o zupełnie zasadniczym znaczeniu i wielorakich konsekwencjach. Gdy mówimy o Grotowskim, bardzo ważne jest za­ dać sobie pytanie: o kim właściwie mówimy, a dokład­ niej - o jakim jego obrazie czy obrazach? Ludzie zna­ jący go bliżej wiedzą, że bardzo świadomie i można po­ wiedzieć metodycznie kreował on swój obraz „na ze­ wnątrz”, dla innych. W efekcie obraz ten był i jest również dzisiaj inny w Polsce, a inny na przykład w Danii, gdzie wyraźnym centrum refleksji i badań był od początku Nordisk Teaterlaboratorium pod kierun­ kiem Eugenia Barby, jeszcze inny we Francji, Wielkiej Brytanii, Włoszech, USA, Rosji czy krajach Ameryki Południowej. Różnice są pod niejednym względem za­ sadnicze, przy czym obraz ten był i jest dynamiczny, zmieniał się i ciągle jeszcze zmienia. Grotowski wcześnie zrozumiał, że wykreowanie swojego obrazu na użytek publiczny, owego „egregora”,4 jak sam to nazywał, stwarza gwarancję siły i sku­ teczności działania dla kogoś, kto prowadzi jakąś pu­ bliczną działalność. Stąd też przywiązywał do tego takie znaczenie. Chyba najbardziej wprost powiedział o tym 132 Jerzy Grotowski, Wrocław 1968. Fot. Teatr Laboratorium �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ w rozmowie z Andrzejem Bonarskim z roku 1975: „Jeszcze w 66-tym, kiedy byliśmy w Teatrze Naro­ dów w Paryżu, miałem spotkanie z dziennikarzami, na którym powiedziałem: «Dobrze, dobrze! Tutaj opowia­ dacie takie rzeczy, takie pytania są stawiane, ale ja wi­ dzę, co będzie za kilka lat. Za kilka lat tutaj - a działo się to wtedy w teatrze «Odeon» - po tych schodach bę­ dzie chodził ktoś, kto na przykład wynajdzie teatr dziki. Może to być człowiek z Montrealu i będzie się nazywał Dupre, a może z Zielonego Wybrzeża i będzie się nazy­ wał Kumba, nie wiem. On będzie schodził, wy będziecie stali z aparatami fotograficznymi i będziecie mówili: „Wszystko się skończyło, nic się nie liczy, teraz jest już tylko «teatr dziki»”. A tam, na dole schodów będę stał ja, z kapeluszem i zwrócę się do niego i powiem mu: daj mi pięć franków, Kumba. I ja też byłem kiedyś sławny. Zakres masowego przekazu powoduje, że dopóki jest się w oświetleniu, dopóty daje to możliwości. Pod warunkiem, że człowiek nie utożsamia się z wykreowa­ ną figurą. Oto figura; figura to ten, który uzyskuje na­ grody, tytuły, zaszczyty, witany jest przez mężów stanu albo przyjmowany przez monarchów. To wszystko na­ leży do jednego obiegu; to jest figura. Ważne jest, że­ by wiedzieć o tym, że figura istnieje i nie utożsamiać się z nią, bo jest tworem wykreowanym. W średnio­ wieczu takie twory nazywano egregorami, wierzono i ja tak wierzę - że istnieją. Dopóki człowiek nie utoż­ samia się z egregorem - a ten istnieje, to ma się znacz­ ne możliwości dysponowania środkami. N a przykład doświadczenia, które teraz prowadzimy w różnych kra­ jach, a więc tam, gdzie nie mamy stałej bazy, są - przez sam ten fakt - doświadczeniami kosztownymi [...]. Otóż, gdyby nie było egregora, to nie byłoby tych pie­ niędzy; nikt by na to wszystko nie dał grosza, bo prze­ cież jest płacone nie dla wartości sprawy - jeżeli taka istnieje, a wiem, że istnieje - tylko jest płacone dla egregora. Z tego punktu widzenia istnienie egregora jest celowe i należy o tym pamiętać. Ono daje szeroki dostęp do ludzi, forum. Ale jest kruche. Jeżeliby sie­ dzieć na górze i siedzieć, to żeby się człowiek wściekł, i tak mu koronę zedrą. [...] Następną sensacją i tym, co do konsumpcji, jest obalenie idola”.5 Najprawdopodobniej dogłębnie poznał on ten me­ chanizm i nauczył się tej umiejętności, a w każdym ra­ zie rozwinął ją w stopniu zupełnie wyjątkowym, jeszcze wówczas, gdy był działaczem politycznym tak zwanego Polskiego Października 1956 roku, ale najpewniej całe jego życiowe doświadczenie wywarło znaczący wpływ na taką postawę. Okazało się po prostu, że to kreowa­ nie własnego obrazu sprawdza się w codziennym życiu, jest skuteczne. Dlatego też można było odnieść wraże­ nie, że relacje Grotowskiego z ludźmi niemal zawsze były przezeń w jakiś sposób reżyserowane. Z drugiej strony jednak, co równie ważne: nigdy nie mylił on tej wykreowanej przez siebie samego persony z rzeczywi­ stym aktem twórczym, z pracą nad dziełem. Powołam się tutaj na świadectwo Ludwika Flaszena: „Miał zdolność jasnego rozróżniania porządków: taktyki od istoty rzeczy. Sugestywność liczby i siły nie skusiła go, jak dzieje się to często z ludźmi teatru. Bacznie pilnował swego marginesu, swego statusu od­ mieńca - trzymając się z daleka od wielkich scen, od egzaltującego dyszenia ogromnych widowni, od świa­ tła jupiterów. Kanały publicznej informacji selekcjo­ nował pedantycznie i stawiał im - w zamian za dostęp - skomplikowane i niezwyczajne wymagania”.6 Nie miał złudzeń: media, a także wychowani na nich ludzie żywią się właśnie tym sztucznym, wykre­ owanym obrazem, pozostając w konsekwencji jedynie na samej powierzchni zdarzeń i nie docierając właści­ wie nigdy do „esencji”. I tego tylko potrzebują. Stąd właśnie sztuka kreowania własnego „egregora” była dla Grotowskiego tak ważna. Mówi się czasami o Grotowskim, że oddziaływał on na ludzi przede wszystkim poprzez samą swoją obec­ ność, a potem dopiero poprzez siłę swojej wizji i jej promieniowanie. Prawdopodobnie na niewiele zdała­ by się jego obecność, gdyby nie było za nią tego, co ją uwiarygodniało, to znaczy: Teatru Laboratorium w Opolu i we Wrocławiu wraz z kilkoma przedstawie­ niami, które weszły do historii i do legendy światowe­ go teatru, wydanej w 1968 roku książki Towards a Poor Theatre i jej recepcji, wreszcie działającej od roku 1985 „pustelni artystycznej” w oddalonej kilkanaście kilometrów od Pontedery wiosce Vallicelle, gdzie przez sześć dni w tygodniu pracowało się od ośmiu do czternastu godzin dziennie, oraz obiektywnych wyni­ ków tej pracy, której zapraszani świadkowie i zespoły dawały swoje świadectwo - każdy z nich na swój wła­ sny sposób. Istnieje oczywiście problem: co nazwiemy „dzie­ łem” Jerzego Grotowskiego? Czy są nim tylko wyreży­ serowane przez niego przedstawienia, takie jak Akro­ polis, Tragiczne dzieje doktora Fausta, Książę Niezłomny i Apocalypsis cum Figuris, czy też był nim również, a może nawet przede wszystkim on sam? Refleksja nad Grotowskim jako człowiekiem ma długą tradycję. Jej początki sięgają lat pięćdziesiątych, a za swego ro­ dzaju zwieńczenie można uznać przywołany już tutaj tekst Ludwika Flaszena, napisany na wiadomość o śmierci Grotowskiego, oraz artykuł Mirosława Ko­ cura Grotowski jako dzieło sztuki opublikowany w roku 2001 na łamach „Pamiętnika Teatralnego”. Oto kon­ kluzja tego ostatniego: „Grotowski praktykował teatr także w życiu co­ dziennym. [...] W dużym stopniu był autorem same­ go siebie i swoich kolejnych wcieleń... Był bezwzględ­ ny wobec własnych słabości, zdolny do największych wyrzeczeń. [...] To on w dużym stopniu był autorem własnego wizerunku. Jest przykładem artysty, który tworząc siebie definiował i przeobrażał współczesną kulturę”.7 133 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ Zatem mówiąc o Grotowskim, dobrze jest uświa­ domić sobie za każdym razem, o kim właściwie mówi­ my. On ciągle zmieniał się, ewoluował, należał do tych artystów, u których nie daje się radykalnie od­ dzielić „życia” od „twórczości”, przy czym powiązania te były nadzwyczaj subtelne, a żadne jego dzieło arty­ styczne nigdy nie stało się po prostu ilustracją jakie­ goś fragmentu biografii. Za żadną cenę nie chciał też stać się swoim własnym epigonem. Był na to niezwy­ kle wyczulony. W liście do Eugenia Barby z 5 kwiet­ nia 1965 roku napisał: „Myślę, że uchwycił Pan to, co było samym sednem naszych poszukiwań w Opolu (i teraz we Wrocławiu, oczywiście), to znaczy ducha zmiany i rozwoju, autokorekty i kontrpropozycji stawianych samemu sobie to znaczy zasadę metody otwartej, twórczej, a nie za­ mkniętej, recepturalnej”.8 W tym miejscu podam jeden tylko przykład. Jak wiadomo, Polska jest jednym z niewielu krajów, gdzie do dzisiaj nie istnieje przekład Towards a Poor Theatre. W różnych sytuacjach słyszałem opinię, jakoby sami Polacy nie byli zainteresowani jej wydaniem. Prawda jest jednak inna: to sam autor nie był dostatecznie za­ interesowany wydaniem tej książki w Polsce. Niedłu­ go po ukazaniu się jej pierwodruku w języku angiel­ skim, nakładem duńskiego wydawnictwa Odin Teatret Forlag,9 przygotowany był polski przekład Janiny Hery. Jak można było jednak przewidzieć, Grotowski zakwestionował go właściwie od początku do końca, bo niezależnie od takich czy innych wad tego przekła­ du było jasne, że nikt oprócz niego samego nie był po prostu w stanie przygotować tej książki w taki sposób, aby mogło go to usatysfakcjonować. Oświadczył przy tym, że sam nie ma czasu zająć się polską wersją książ­ ki. W tej sytuacji Państwowy Instytut Wydawniczy w Warszawie musiał rozwiązać umowę z autorem, bo najzwyczajniej nie miał innego wyjścia. Taka sytuacja trwała praktycznie ponad trzydzieści lat: od roku 1968 aż do śmierci artysty. Dwadzieścia jeden lat po pierwodruku, czyli w ro­ ku 1989, niejako zamiast Ku teatrowi ubogiemu ukaza­ ła się we Wrocławiu książka Grotowskiego Teksty z lat 1965-1969;10 jej pierwszy nakład wynosił 500+25 eg­ zemplarzy. Rok później ta sama oficyna opublikowała drugie, „poprawione i uzupełnione” wydanie, tym ra­ zem w nakładzie 2500 + 25 egzemplarzy, a jesienią 1999 roku pojawiło się trzecie wydanie (wysokości na­ kładu nie podano). Dzisiaj wiemy, że jest to jedyna książka Grotow­ skiego opublikowana za jego życia w ojczyźnie. Znala­ zły się w niej cztery teksty z Towards a Poor Theatre, których pierwodruki lub tłumaczenia, dokonane przez Grotowskiego lub Flaszena (wszystkie niewątpli­ wie konsultowane z Grotowskim i z jego akceptacją), ukazały się w polskich czasopismach (we wrocław­ skiej „Odrze” i w jednym przypadku w podówczas jeszcze dwutygodniku „Teatr”). Są to w kolejności: Ku teatrowi ubogiemu (Towards a Poor Theatre), Aktor ogołocony (jest to obszerny fragment wykrojony z The Theatre’s New Testament an interview with Jerzy Gro­ towski by Eugenio Barba), Nie był cały sobą (He Wasn’t Entirely Himself) oraz Techniki aktorskie (The Actor’s Technique an interview with Jerzy Grotowski by Denis Bablet). Jest także pięć innych tekstów: Te­ atr Laboratorium 13 Rzędów. Jerzy Grotowski o sztuce aktora (tekst traktujący przede wszystkim o tradycji Teatru Laboratorium, pierwodruk w Polsce, tłuma­ czenia na fiński,11 ukraiński,12 słowacki, węgierski13 i rosyjski nie tłumaczony dotychczas na inne języki), dalej Teatr a rytuał, Ćwiczenia, Głos i Odpowiedź Sta­ nisławskiemu. Do drugiego i trzeciego wydania książki wszedł również Performer, umieszczony jako ostatnia pozycja Aneksu. Jednak Grotowski stanowczo nie zgodził się na przedrukowanie w Tekstach z lat 1965-1969 dwóch rozdziałów wchodzących w skład Towards a Poor The­ atre. Były to: Methodical Exploration (pierwodruk uka­ zał się w „Tygodniku Kulturalnym” z 23 kwietnia 1967 pod tytułem Laboratorium w teatrze. Rozmowa z Grotowskim. Rozmawiał Bogusław Czarmiński; wkrótce potem w programie do ostatniej, piątej wersji Akropolis według Wyspiańskiego - pierwszy pokaz od­ był się 17 maja 1967 roku we Wrocławiu - zamiesz­ czona została wersja skrócona, już bez pytań i podpisa­ na tylko przez Grotowskiego, a zatytułowana Teatr La­ boratorium. Instytut Badań Metody Aktorskiej) oraz Sta­ tement of Principles (polski przekład Aleksandry A m ­ bros opublikował miesięcznik „Polska” w lipcu 1971 roku pod tytułem Wyłożenie zasad). Jeśli chodzi o ten ostatni tekst, argumentem Grotowskiego było to, że przekład nie był przez niego autoryzowany, a on sam nie ma czasu, aby zająć się tłumaczeniem - sytuacja była zatem oczywista. Natomiast pierwodruk pierw­ szego tekstu był niewątpliwie autoryzowany, zaś za­ mieszczenie go najpierw w programie do Akropolis, a następnie włączenie do swojej książki zdawało się podkreślać jeszcze jego znaczenie dla samego autora. A jednak w telegramie z Pontedery, datowanym 20 marca 1989 roku, napisał do mnie: „[...] stanowczo nie drukujcie ani Wyłożenia zasad, ani Instytutu Badań Metody Aktorskiej”.14 Tego samego dnia, w rozmowie telefonicznej, w taki sposób uzasadnił swoją decyzję: „Wycofuję Wyłożenie zasad, ponieważ jest to nieauto­ ryzowany i zawierający błędy przekład, zaś w drugim tekście trafne jest jedynie porównanie Teatru Labora­ torium z Instytutem Bohra, a wszystko inne jest sztuczne” .15 Grotowski powiedział też wtedy, że po dwudziestu dwóch latach od daty pierwodruku nie może się już pod tym podpisać i po prostu nie życzy so­ bie przedruku. Dyskusja była skończona. Tymczasem ten sam tekst przedrukowywany był na całym świecie w licznych wydaniach Towards a Po- 134 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ Jerzy Grotowski, Włochy 1983. Fot. Maurizio Buscarino or Theatre, a także tłumaczony na coraz to inne języki - ostatni przekład książki za życia autora ukazał się w Rumunii w grudniu 1998 roku.16 Okazuje się, że właściwie tylko w Polsce Instytut Badań Metody Aktor­ skiej nie mógł zostać przedrukowany. Jest oczywiste, że brak zgody na opublikowanie jednego z rozdziałów książki był w tym wypadku równoznaczny z niezgodą jej autora na ukazanie się całości. Nie potrafię zrozumieć, dlaczego Grotowski (przy­ najmniej od pewnego momentu) nie chciał, żeby jego Towards a Poor Theatre ukazała się po polsku. Rów­ nież on sam nigdy nie odpowiedział na to pytanie w sposób jednoznaczny. W tej sytuacji jesteśmy skaza­ ni na domysły i hipotezy. Prawdopodobnie od roku 1989 uznał, że lepiej funkcjonują wydane wtedy wła­ śnie po raz pierwszy w Polsce Teksty z lat 1965-1969, a Towards a Poor Theatre należy już do przeszłości, chociaż w kwietniu 1988 podczas mojego pobytu w Workcenter mówił jeszcze najwyraźniej o „nowej wersji książki Ku teatrowi ubogiemu", a nawet przedsta­ wił jej pierwszy zarys, który zresztą stał się wkrótce punktem wyjścia do pracy nad Tekstami z lat 1965-1969. Prawdopodobnie? W cytowanym telegramie z 20 marca 1989 roku napisał również: „Teraz ani później nie drukujcie starych tekstów z lat 1959—1964".17 Doprawdy nie wiem, jaki był powód takiej decyzji. Zarazem jednak Grotowski zaakceptował obszerne cy­ taty ze swoich tekstów z tamtych lat, na przykład w mo­ jej książce Grotowski i jego Laboratorium opublikowanej w roku 1980 przez Państwowy Instytut Wydawniczy. Czy stało się tak dlatego, że robiłem to na moją własną odpowiedzialność? Nie jest to dla mnie do dzisiaj jasne. W tym miejscu powinienem wspomnieć, że Gro­ towski poprosił mnie o wyszukanie w polskich archi­ wach i czasopismach jego publikowanych, a zwłaszcza niepublikowanych wystąpień politycznych z lat 1956 i 1957. Prośbę tę spełniłem i wysłałem kserokopie do Pontedery. Wiem, że jego zamierzeniem było przygo­ towanie tych tekstów do publikacji. Po prostu nie starczyło mu już na to czasu. Faktem jest, że Grotowski nie był zainteresowany tym, aby niektóre jego teksty drukowane na Zacho­ dzie były tłumaczone w Polsce. Bywało jednak i tak, że nie życzył sobie, aby pewne polskie teksty zostały prze­ tłumaczone. Do pierwszych należał tekst o Gurdżijewie Cetait une sorte de volcan, oparty o trzy spotkania przeprowadzone w Paryżu w lutym 1991 roku, a opu­ blikowany rok później po francusku, w Szwajcarii18 - 135 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ ostatecznie polski przekład ukazał się blisko trzy lata po śmierci Grotowskiego, z okazji konferencji „W stronę esencji. Georgij Iwanowicz Gurdżijew - oddzia­ ływanie i znaczenie”, która odbyła się w listopadzie 2001 roku we Wrocławiu.19 Do drugiej grupy można zaliczyć przede wszystkim jego polskie teksty sprzed 1965 roku, zarówno opublikowane jak i pozostające w rękopisach bądź maszynopisach. Zmieniał się również język Grotowskiego, zarówno ten używany podczas publicznych wystąpień i w publi­ kacjach, jak i ten, którego używał w kontaktach z naj­ bliższymi współpracownikami. W jego wypowiedziach pochodzących z różnych okresów można znaleźć rze­ czy różne, niekiedy nawet wyglądające na sprzeczne. N a przykład - wbrew temu, co począwszy od lat sześć­ dziesiątych sam mówił na ten temat - w latach 1957-1961/1962 jako własna tradycja znacznie bliższy był mu Wsiewołod Meyerhold niż Stanisławski. Z ca­ łą zaś pewnością odnosiło się to do dwóch spraw: au­ torstwa spektaklu (autorem spektaklu jest reżyser) i jego montażu . Dlatego właśnie przy wszelkiej inter­ pretacji takich czy innych działań i/lub słów Grotow­ skiego bardzo użyteczne, a czasami wręcz niezbędne jest nie tylko uwzględnienie dokładnej daty, ale w miarę możliwości również kontekstu sytuacyjnego. Chciałbym podkreślić, że Grotowski miał zupełnie wyjątkowe wyczucie tego, co bywa nazywane „obiek­ tywnym” życiem lub - bardziej uczenie - „funkcjono­ waniem tekstu”. Chciałbym podkreślić, że Grotowski posiadał zupełnie wyjątkowe wyczucie tego, co bywa nazywane „obiektywnym (to znaczy niezależnym od autora) życiem lub - bardziej uczenie - «funkcjono­ waniem» tekstu”. W listopadzie 1965 roku, po lektu­ rze maszynopisu mojego eseju o Księciu Niezłomnym w Teatrze Laboratorium, przeznaczonego dla poznań­ skiego „Nurtu”,20 napisał do mnie: „Pański artykuł nie jest ani zły ani niegodny, ani nawet nieprawdziwy. Zdaje się, że mnie Pan nie zrozu­ miał dokładnie i że będziemy mogli wyjaśnić sobie sprawę dopiero w rozmowie bezpośredniej. Miałem zastrzeżenia i to na tyle pilne, aby do Pana telefonować (w celu uniknięcia pewnych analogii w tekście przeznaczonym dla «Nurtu»), ale w porząd­ ku, że tak powiem, ziemskim, a nie wiecznym. Jak to się dzieje, że mnie Pan nie zrozumiał? Tekst drukowany funkcjonuje jakby niezależnie od autora i nawet od «słuszności». Staje się przedmiotem, który przez różnych ludzi w rozmaity sposób i do różnych ce­ lów może być docześnie użytkowany. O to tutaj cho­ dziło i chodzi nadal”.21 Dzisiaj, po wielu już latach od tamtego czasu, mu­ szę przyznać, że tych kilka zdań dało mi wtedy bardzo dużo do myślenia. Dla młodego człowieka, niemal po­ czątkującego jako autor, była ta lekcja bezcenna. Przez całe swoje twórcze życie Grotowski, na ile było to tylko możliwe, czuwał nie tylko nad własnymi Jerzy Grotowski, Klub Studentów Riwiera-Remont w Warszawie, 5 grudnia 1976. Fot. Jerzy Kośnik tekstami, które przed autoryzacją opracowywał za­ zwyczaj długo i niezwykle starannie, ale również nad przeznaczonymi do druku tekstami swoich współpra­ cowników, którzy mieli niepisany obowiązek uzgad­ niania z nim (lub Ludwikiem Flaszenem) wszystkiego, co w jakikolwiek sposób miało zostać podane do pu- Jerzy Grotowski i Stefan Morawski (prowadzący spotkanie), Warszawa, 5 grudnia 1976. Fot. Jerzy Kośnik 136 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ Jerzy Grotowski, Paryż 1968 blicznej wiadomości. W taki sposób Grotowski stero­ wał recepcją zarówno własną, jak i prowadzonej przez niego placówki. Stawiałem sobie czasami pytanie o charakter tego, co Grotowski nazywał „pragmatyzmem”. A jednocześ­ nie wiedziałem, że gdyby postępował inaczej, najpew­ niej nie zaistniałby Teatr Laboratorium. Zdając sobie z tego doskonale sprawę, prowadził on pewnego rodza­ ju grę z władzą, nigdy przy tym nie wchodząc z nią w otwarty konflikt. Chyba jedynym wyjątkiem była trwająca zaledwie osiem miesięcy, ale za to niezwykle intensywna działalność polityczna w Październiku 1956 roku.22 Dopiero po ostatecznym wyjeździe z Pol­ ski w 1982 roku Grotowski zaczął inaczej kreować wi­ zerunek własny i Teatru Laboratorium, począwszy od nadania swojej decyzji emigracyjnej jednoznacznie po­ litycznej interpretacji, według której był to jego pro­ test wobec wprowadzenia w Polsce stanu wojennego. Nie twierdzę bynajmniej, że ten powód nie odegrał istotnej roli przy podejmowaniu decyzji; nie sądzę jed­ nak, aby był to powód jedyny, a tym bardziej najważ­ niejszy. Co najmniej równie ważnym powodem jak stan wojenny w Polsce były dla tej decyzji Grotowskie­ go jego motywy twórcze, takie jak potrzeba doświad­ czenia nowej przygody twórczej z innymi ludźmi. Z czasem przygoda ta uzyskała imiona: Dramat Obiek­ tywny, Sztuki Rytualne, Sztuka jako wehikuł. Jednym z przykładów zmiany stanowiska Grotow­ skiego może być dokonana już na Zachodzie autointerpretacja Księcia Niezłomnego w Teatrze Laborato­ rium. Oto dwa przytoczenia z jego publicznych wystą­ pień, oba z roku 1990. Pierwsze z nich nastąpiło w trakcie wieczoru poświęconego Ryszardowi Cieśla­ kowi w dniu 9 grudnia 1990 roku, w ramach sesji «Se­ cret de l’acteur» zorganizowanej przez Académie Expérimentale des Théâtres przy współpracy Théâtre de l’Europe w sali Odeon w Paryżu: „W Księciu Niezłomnym chrześcijański książę w czasie wojny między chrześcijanami (Hiszpanami) a muzułmanami (Maurami) zostaje wzięty do niewoli i poddany całej serii brutalnych nacisków i tortur, któ­ re mają go złamać. W jakimś sensie są to więc dzieje męczennika. Pracując nad tym tekstem, wiedzieliśmy, że w przedstawieniu powinna pojawić się struktura narra­ cyjna, jakby «opowieść» o męczeństwie. [...] Pojawiło się też kilka aluzji do sytuacji Polski naszego wieku; na przykład postaci inne poza Księciem odziane były w to­ gi i oficerskie buty prokuratorów wojskowych. Aluzje tego typu nie były jednak istotą przedstawienia.23 Drugi cytat pochodzi z tekstu Od zespołu teatralne­ go do sztuki jako wehikułu, którego pierwodruk ukazał się w roku 1992 na łamach wrocławskiego „Notatnika Teatralnego”: „Otaczające go [Ryszarda Cieślaka - Księcia N ie­ złomnego] postacie, odziane w togi prokuratorów woj­ skowych, kojarzyły się z Polską tamtego czasu (1965). Ale oczywiście to nie było kluczem”.24 Wydaje się znamienne, że Grotowski nigdy nie ujawnił tego lokalnego odniesienia Księcia Niezłomne­ go, kiedy mieszkał i pracował w Polsce. Ponadto dla ludzi, którzy widzieli przedstawienie, jak autor niniej­ szego tekstu, sugerowane po wielu latach odniesienie do „Polski tamtego czasu”, wcale nie było wówczas czytelne, zaś kostiumy aktorów mogły odsyłać do wie­ lu krajów i różnych epok historycznych. (Można się im zresztą przyjrzeć na zachowanych zdjęciach i filmie do­ kumentalnym z przedstawienia). Jest to moim zda­ niem przykład zawężenia sensu własnego dzieła w wy­ niku późniejszej interpretacji dokonanej przez artystę. Zapewne nie chciał komplikować sobie stosunków z władzami, a decydujący argument stanowiły dla nie­ go zawsze poziom pracy twórczej jego i zespołu Teatru Laboratorium, czyli „dzieła”, oraz możliwość kontynu­ acji i rozwoju tej pracy. To i tylko to miało znaczenie. Czy jako artysta był anarchistą w sztuce? Byłbym ostrożny wobec takich wniosków. Anarchizm oznacza bowiem w pierwszej kolejności brak zaufania do życia 137 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ instytucjonalnego, do wszystkiego, co instytucjonalne. Anarchista buduje własną strefę wolności niezależnie od istniejących instytucji bądź świadomie je kontestu­ jąc. To prawda, że Grotowski bywał nieufny wobec in­ stytucji teatralnych, często ostro je krytykował, zwłaszcza w latach 1957-1966. Tylko że jednocześnie trudno przeoczyć, że wszystkie jego znaczące przedsię­ wzięcia artystyczne powstały w konkretnych instytu­ cjach, o których byt walczył z właściwymi mu determi­ nacją i roztropnością jednocześnie. Instytucje te nosi­ ły nazwy: Teatr 13 Rzędów, Teatr Laboratorium 13 Rzędów, Teatr Laboratorium, Instytut Aktora Teatr Laboratorium, Instytut Laboratorium, Workcenter of Jerzy Grotowski, Workcenter of Jerzy Grotowski and Thomas Richards. Znamienne jest, że od września 1959 roku, kiedy objął kierownictwo Teatru 13 Rzędów w Opolu, wyre­ żyserował tylko jeden spektakl poza swoją siedzibą. Był to Faust według Goethego w Teatrze Polskim w Po­ znaniu. Wszystko inne zrealizował w ramach kierowa­ nych przez siebie instytucji. W drugiej połowie lat sześćdziesiątych, gdy znajdował się u szczytu sławy i powodzenia, konsekwentnie odrzucał propozycje re­ żyserowania poza swoim zespołem, których nie brako­ wało: na przykład we Francji. Patrząc na to z dzisiej­ szej perspektywy, chciałbym podkreślić, że niezwykle racjonalnie kierował swoim życiem zawodowym. W marcowym „Dialogu” z roku 1976 ukazał się esej Krzysztofa Sielickiego zatytułowany: Dlaczego Grotowski nadal jest artystą?25 Zatem już wówczas, po publicznym ogłoszeniu przez twórcę Laboratorium je­ go „wyjścia z teatru”, sprawa nie była oczywista i nale­ żało to jakoś publicznie wyjaśniać, skomentować. Tak przynajmniej uznał ówczesny redaktor naczelny „Dia­ logu” - Konstanty Puzyna. Najprościej mówiąc, rzecz polegała na tym, że Grotowski był i pozostał w po­ wszechnej świadomości artystą i kimś jeszcze. I to „kimś jeszcze” zaczęło z czasem nawet przygłuszać go jako artystę, reżysera, człowieka teatru. Tylko co w tym wypadku znaczy owo „kimś jesz­ cze”? Nie tylko, a na wielu ludzi nawet nie przede wszystkim, oddziaływał swoją sztuką. Stąd też przynaj­ mniej od połowy lat siedemdziesiątych publikuje się na świecie teksty o Grotowskim, w których nie ma prawie mowy o teatrze, o przedstawieniach. Jeśli powołać się tylko na ostatnie publikacje, to teksty takie zamieszczo­ ne są między innymi w zbiorze Grotowski Sourcebook26, w podwójnym roczniku „Notatnika Teatralnego” za la­ ta 2000 i 200127 oraz w „Pamiętniku Teatralnym” za rok 2000 i podwójnym zeszycie za rok 2001.28 Wchłonąć w siebie wszystko. W czerwcu 1960 roku Grotowski pisał w programowym, a nieopublikowanym dotychczas artykule zatytułowanym po prostu Teatr: „Poszukiwanie pełni możliwości scenicznych zakła­ da każdorazowe przezwyciężanie jednostronności («czy­ stości») stylu przedstawienia. A zatem dialektyczność formy: jeżeli groteska, to w asocjacji z powagą - i od­ wrotnie. [...] Zakłada się nieustanną agresję, rozbijanie funkcji konwencji użytkowanych (na przykład zmiana funkcji danego stylu, eksploatacja krańcowych możli­ wości danej konwencji scenicznej i tym podobne). Poszukując teatru «absolutnego», sumy możliwości teatru, musimy systematycznie buntować się przeciw­ ko własnym, wypracowanym formułom twórczym. Stabilizacja byłaby zamrożeniem możliwości teatru, a ostatecznie dążymy do ich totalnej ekspansji. Wolno uczyć się na własnych doświadczeniach, ale nie wolno dochowywać im wierności. Zakłada się konieczność stałej auto-rewizji. [...] Prawda własnej praktyki jest zawsze bardziej gorzka. Doświadczenia dotychczasowe (nawet te, któ­ re, sądząc po reakcjach publicznych, można by przyjąć za zdecydowanie udane [...]) przypominają chwilami szukanie we mgle. Wszystko jest jeszcze do zdobycia, ale nie wierzę, abyśmy kiedykolwiek mogli zdobyć to «wszystko». Wiem natomiast, że wiemy dokąd droga, że powoli zbliżamy się, że jesteśmy bliżej niż wczoraj i że jutro będziemy jeszcze bliżej. Czego i innym życzę”.29 W tym miejscu trzeba powiedzieć jasno: zaintere­ sowania praktyka i badacza teatru są przynajmniej czę­ ściowo różne. Także pytania, jakie stawia temu same­ mu materiałowi praktyk (reżyser, aktor, scenograf) i badacz-teatrolog (historyk, teoretyk, antropolog itd.) są odmienne i wcale nie wydają się one symetryczne. Najprościej sprawę ujmując, owa asymetryczność zda­ je się polegać na tym, że nie ma takich zagadnień prak­ tycznych, które nie mogłyby wchodzić w zakres zainte­ resowań badacza, inaczej mówiąc - tego ostatniego może zainteresować dosłownie wszystko, co dotyczy teatru, ale zarazem stosunkowo łatwo można sobie wy­ obrazić problematykę istotną dla badacza, natomiast w niewielkim stopniu lub niemal wcale nieinteresującą praktyka. Wynika z tego wizja czy też koncepcja te­ atrologii jako dyscypliny autonomicznej (przynajmniej w pewnym stopniu), która nie musi jedynie „służyć te­ atrowi” (jak przywykło się powszechnie uważać) ani też jej wyniki nie są tylko prostym przekładem do­ świadczeń praktycznych na język teorii. Krótko mó­ wiąc, relacja między tzw. badaczem a tzw. praktykiem jest w praktyce znacznie bardziej złożona niż się zazwy­ czaj uważa i wcale nie musi być relacją jednostronne­ go podporządkowania. Twierdzę nawet, że relacja po­ legająca jedynie na podporządkowaniu badacza teatro­ wi musi się okazać prędzej czy później jałowa. Jedynie relacja partnerska, czyli dialogowa może mieć jakąś rzeczywistą perspektywę. Tylko relacja dialogowa mię­ dzy nimi może mieć jakąś wartość. „Interpretacja jest możliwa wyłącznie jako «dialog» dwóch systemów po­ jęciowych [...]. Taki dialog zawsze będzie ryzykowny, ale nigdy - beznadziejny”30 - stwierdza rosyjski litera­ turoznawca Siergiej Awierincew. 138 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ Czyli możliwa jest odpowiedź dana Grotowskiemu. Dwie tylko uwagi. Po pierwsze, taka odpowiedź może być tylko osobista. I po drugie, w konsekwencji może ona być każdorazowo na miarę tego, kto jej udzieli czy raczej - uczyni ją. Grotowski daje nam wszystkim zna­ komity przykład takiej odpowiedzi zawarty w jego tek­ ście Odpowiedź Stanisławskiemu,31 przede wszystkim zaś w tym, co stanowi esencję całego jego twórczego żywo­ ta, Grotowski daje przykład takiego dialogu. Sam zresz­ tą w pewnej dedykacji do książki, w której ukazał się pierwodruk Performera, zapisał to najprościej i być mo­ że najpiękniej: „ta droga, która stała się moim życiem”. Zadania badawcze Twórczość Jerzego Grotowskiego obejmuje prawie pięćdziesiąt lat (1955-1998, do ostatniego wykładu w Collège de France w dniu 26 lutego 1998), a debiut li­ teracki (wiersz Koncert) ukazał się drukiem 15 maja 1946 roku na łamach „Młodych Piór”, dodatku do „Dziennika Rzeszowskiego”). W latach 1955-1999 Gro­ towski był obecny w kilkudziesięciu krajach, w niektó­ rych wielokrotnie i przez czas dłuższy. Jego działalność spotkała się z niezwykłym rezonansem na świecie, czego świadectwem są dziesiątki książek i wiele tysięcy artyku­ łów w kilkudziesięciu językach. Od wielu lat twórczość Grotowskiego spotyka się z żywym zainteresowaniem ze strony wielu badaczy z całego świata, także z tych gene­ racji, które nie miały już możliwości bezpośredniego ze­ tknięcia się z nim i jego dziełem. W Polsce przykładem tego są ostatnie roczniki „Notatnika Teatralnego” i „Pa­ miętnika Teatralnego”, przygotowane od strony redak­ cyjnej, a w znacznym stopniu również autorskiej przez ludzi rekrutujących się z młodszej generacji. Niezwykle pilną potrzebą jest zebranie możliwie wszystkich różnojęzycznych informacji na ten temat, gdyż z każdym rokiem maleje szansa ogarnięcia całości zjawiska i dotarcia do świadków, także do rozproszo­ nych publikacji. W miarę swoich możliwości i w zgo­ dzie z określonymi w swoim statucie zadaniami reali­ zuje to powołany w styczniu 1990 roku Ośrodek Ba­ dań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu. 1. Najpilniejszym zadaniem badawczym wydaje się być obecnie opracowanie (przygotowanie do druku) i wydanie tekstów Grotowskiego, co z wielu powodów nie będzie proste ani łatwe. Składają się na nie: a) teksty podstawowe (autoryzowane i nieautory­ zowane). Powstaje tu oczywiście problem, czy mają to być wszystkie i w jakiej kolejności? Powinny to być Jerzy Grotowski, Paryż 1957 139 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ rzecz jasna teksty w kompetentnym opracowaniu, a jednocześnie bez nadmiaru obciążającego je aparatu krytycznego (przynajmniej obecnie); b) wypowiedzi podczas wykładów, a także publicz­ nych spotkań i konferencji; c) wypowiedzi dla radia, telewizji oraz na ścieżkach filmów; d) korespondencja; e) zanotowane rozmowy z ludźmi: wypowiedzi za­ pisane przez inne osoby podczas spotkań indywidual­ nych i publicznych. 2. Wydawnictwa. W dokumencie Projekt założeń programowych Ośrodka Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Po­ szukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu, dato­ wanym 21 czerwca 1989 roku, napisałem, że „prace wewnętrzne [nowo powstałej placówki] obejmą: a) uzupełnianie i stałe opracowywanie zbiorów oraz odpowiednich katalogów: materiałów archiwal­ nych, książek i periodyków, fotografii, filmów i wideo, nagrań dźwiękowych itd.; b) przygotowanie do druku pełnej bibliografii dzia­ łalności Grotowskiego i Teatru Laboratorium; c) przygotowanie słownika osobowego Teatru La­ boratorium, z uwzględnieniem również i stażystów; d) dzienne kalendarium działalności Teatru Labo­ ratorium w latach 1959-1984; e) robocze seminaria i spotkania konsultacyjne z udziałem pracowników Ośrodka i osób zapraszanych”.32 Po czternastu latach zostały zrealizowane (częścio­ wo) zagadnienia ujęte w punktach „a”, „d” i „e”, nie rozpoczęte są natomiast prace nad punktami „b” (peł­ na bibliografia działalności Grotowskiego) i „c” (oso­ bowy słownik Teatru Laboratorium). W obu wypad­ kach przyczyny są te same: brak ludzi o odpowiednich kwalifikacjach, pomimo kilkakrotnych „przymiarek”, a także środków finansowych na realizację długofalo­ wych projektów. Trzy osoby, z czego dwie bardzo mło­ de, zatrudnione obecnie w archiwum są na tyle obcią­ żone, że nie są w stanie wykonać tych zadań. 3. Słownik. Zadanie to może zostać spełnione przez opracowa­ nie całościowego słownika poświęconego biografii i twórczości Jerzego Grotowskiego. Opracowanie takie uwzględniałoby w miarę możliwości całość dokumen­ tacji osoby twórcy, jego biografii i dzieła, a także re­ cepcji twórczości według następujących kręgów tema­ tycznych: a) wszystkie dzieła Jerzego Grotowskiego (teatral­ ne, radiowe, książki i artykuły jego autorstwa); Peter Brook i Jerzy Grotowski (jako tłumacz), Uniwersytet Poszukiwań Teatru Narodów we Wrocławiu: Teatr Polski, 10 czerwca 1975. Fot. Zbigniew Raplewski 140 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ b) dające się wyodrębnić tematy oraz wątki cało­ ściowo ujmowanej twórczości artysty; c) język Grotowskiego w różnych okresach jego twórczości, kluczowe pojęcia (na przykład „teatr ubo­ gi” , „teatr przedstawień”, „kultura czynna”, «parateatr», Sztuki Rytualne, „sztuka jako wehikuł”- jest to zresztą materiał do oddzielnej pracy; d) tradycja Grotowskiego, obejmująca również „antytradycję” (zwaną także „tradycją negatywną”), czyli arty­ stycznych przeciwników i zjawiska wyraźnie negowane. W tym punkcie również ważniejsze świadectwa re­ cepcji (publikacje w drukach zwartych i czasopi­ smach, filmy, zespoły fotografii, karykatury, taśmy magnetofonowe i nagrania z konferencji, oddziaływa­ nie na innych artystów i zespoły, oddziaływanie na naukę i uczonych; e) możliwie wszystkie osoby związane w sensie bio­ graficznym i twórczym z Jerzym Grotowskim (rodzina, współpracownicy, zaprzyjaźnieni artyści, artyści i ucze­ ni stanowiący jego tradycję twórczą, ludzie komentu­ jący tę twórczość, ważniejsze instytucje i ludzie związa­ ni z jego życiem i twórczością); f) miejsca związane z biografią i twórczością Gro­ towskiego (miejscowości, w których zaznaczył swą obecność, w tym wszystkie miejsca występów Teatru Laboratorium i Workcenter, a także wykładów i spo­ tkań publicznych). Punkt wyjścia do takiej pracy stanowiłyby kweren­ dy źródłowe w zbiorach polskich i zagranicznych. Se­ lekcja i opracowanie zebranego materiału nastąpi w oparciu o zasady tworzenia haseł w naukowym słow­ niku typu tematycznego. Tego rodzaju kompendium pozwoli na zgromadzenie i opracowanie rozproszonego materiału źródłowego. Stałoby się ono podstawowym źródłem dla dalszych badań nad twórczością Jerzego Grotowskiego. Zakładanym efektem będzie edycja zgromadzonego materiału w formie zapisu komputerowego (na CDROM), a w dalszym etapie upowszechnienie zebrane­ go i opracowanego materiału - w formie publikacji. Inspiracje Grotowskiego: przekaz dla następnych pokoleń „Dzieło sztuki jest wyzwaniem, nie wyjaśniamy go, dostosowujemy się do niego. Interpretując je, rzutuje­ my na nie nasze własne cele i dążenia, ożywiamy je znaczeniami, które mają źródło w naszym sposobie ży­ cia i myślenia”.33 Nie jest prostą sprawą odpowiedzieć na pytanie: co z tradycji Grotowskiego mogą przejąć następne gene­ racje? Najpierw trzeba postawić sobie pytanie: czy to doświadczenie jest jeszcze dzisiaj żywe? I dalej: w czym i dla kogo jest żywe? Po pierwsze - tradycja jest zawsze jakimś wyzwa­ niem. Oznacza to, że każdy, kto w jakikolwiek sposób ustosunkowuje się do dzieła Grotowskiego, staje się chcąc nie chcąc - tego dzieła interpretatorem. A za­ tem rzutuje na nie własne cele i dążenia, nadaje im znaczenia, które mają źródło w jego sposobie życia i myślenia. Wynika z tego oczywisty fakt, że tradycja ta jest podejmowana na bardzo różne sposoby i że zmie­ nia się, ewoluuje. Po drugie - istnieją rozmaite poziomy podejmowa­ nia jakiejś tradycji. Jest to uzależnione od całego szere­ gu czynników: wiedzy, nastawienia i motywów użyt­ kownika tradycji, rodzaju i jakości jego osobowości. Po trzecie wreszcie - sam Grotowski funkcjonuje co najmniej dwojako: jako artysta , jeden z najwybit­ niejszych reżyserów teatralnych XX wieku, pedagog, reformator sztuki teatru, zwłaszcza sztuki aktora. T u­ taj sytuuje się on w szeregu: Konstantin Stanisławski - Wsiewołod Meyerhold - Jewgienij Wachtangow Bertold Brecht. A zarazem jako mędrzec, mistrz, nauczyciel sztu­ ki życia. Tutaj rzadko wskazuje się na konkretne na­ zwiska, ale nie ulega wątpliwości, że tak właśnie po­ strzegali Grotowskiego niektórzy spośród jego bliskich współpracowników, a przede wszystkim wielu satelitów Teatru Laboratorium, tych zwłaszcza, którzy przede wszystkim z powodu młodego wieku zaczęli się nim in­ teresować w tak zwanym okresie parateatralnym i póź­ niej, czyli począwszy od lat siedemdziesiątych. Przy tym te dwa szeregi są jakoś paralelne, ale wca­ le nie są one identyczne. W konsekwencji oznacza to, że wybór któregoś z nich wcale nie musi powodować, że Grotowski jest dla kogoś obecny lub obecny równie intensywnie w obu tych szeregach. Trzeba odróżnić wpływy i inspiracje . Niewątpliwie sam fakt obecności Grotowskiego jest ważny dla niektórych ludzi. Od kilkudziesięciu lat na całym świecie znajdują się ludzie zainteresowani jego dziełem. To prawda, że nie wszystkich ono interesowa­ ło i interesuje, ale w dziejach nowożytnej kultury nigdy nie było tak, że ktoś był ważny dla wszystkich. Stosunek do pracy rozumianej jeszcze w duchu śre­ dniowiecznych i renesansowych bractw cechowych jako powołanie : do tak pojmowanego teatru, do za­ wodu. Warsztat aktora. Oddziaływanie idei Grotowskiego, jego myśli. Trzeba jednak wiedzieć, że spośród jego tekstów wiele jest do dzisiaj nie opublikowanych, albo opublikowa­ nych - na przykład - tylko po polsku (jak wczesne tek­ sty z lat 1946-1964 lub tylko po włosku (na przykład „Reżyser jako zawodowy widz”, ostatnio przełożony również z włoskiego na rosyjski).34 Bardzo ważnym źródłem wiedzy o Grotowskim są rzecz jasna scenariusze, notatki z prób czynione przez aktorów, także jego korespondencja oraz wspomnie­ nia jego współpracowników, przyjaciół i kolegów. Jak dotychczas, niewiele z tego ukazało się drukiem. Opublikowanych zostało jedynie kilka zespołów 141 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ listów Grotowskiego oraz niektórych spośród jego bli­ skich współpracowników, pedagogów, przyjaciół i ko­ legów, między innymi z Jurijem Zawadskim,35 Haliną Gallową,36 Haliną Gryglaszewską,37 Ireną Jun,38 A li­ ną Obidniak,39 Józefem Karbowskim,40 Bohdanem Korzeniewskim,41 Janem Kreczmarem,42 Jerzym Kreczmarem,43 Tadeuszem Łomnickim44, Konradem Swinarskim,45 Eugeniem Barbą,46 Maurice Be­ jartem ,47 Konstantym Puzyną,48 Natełłą Baszyndżagian,49 Robertem Cohenem,50 Andrzejem W ajdą.51 Ostatnio opublikowałem książkę Nazywał nas bratnim teatrem. Przyjaźń artystyczna Ireny i Tadeusza Byrskich z Jerzym Grotowskim - jej drugą część wypełnia obszer­ na, licząca siedemdziesiąt pięć jednostek korespon­ dencja twórcy Teatru Laboratorium z Ireną, Tade­ uszem i Marią Krzysztofem Byrskimi52, a wiem, że nie udało mi się odnaleźć wszystkich listów i telegramów. Niezmiernie istotna okazała się korespondencja wewnętrzna Teatru Laboratorium, listy Grotowskiego do Zbigniewa Cynkutisa i Teresy Nawrot,53 a także Cieślaka54 i Cynkutisa55 do ich rodzin i bliskich. Dla badań twórczości Jerzego Grotowskiego, dla jej rozumienia i interpretacji opublikowanie jego ko­ respondencji może mieć znaczenie trudne do przece­ nienia, w moim przekonaniu zupełnie podstawowe. I to wcale nie dlatego, że w listach był bardziej „szcze­ ry” i „autentyczny” niż w innych wypowiedziach. W niektórych listach też się kreował, co doświadczo­ ny czytelnik musi zauważyć. Decydujące jest jednak to, że zwracał się w nich do poszczególnego czytelni­ ka. Bywało tak, że w listach Grotowski załatwiał po prostu różne swoje sprawy i interesy (na przykład młody student krakowskiej PW ST nie zapomina wy­ słać kartek i listów do notabli tej uczelni: rektora, prorektora, dziekana), ale bywało również, że pisał zupełnie bezinteresownie (poruszające dla mnie są zwłaszcza jego listy do Ireny Byrskiej i Haliny Gallowej). Przede wszystkim jednak korespondencja odsło­ ni świat ludzi, z którymi pozostawał on w kontakcie, a jej współczesna interpretacja pozwoli odsłonić nowe horyzonty zgodne ze standardami współczesnej myśli humanistycznej.56 Kluczowe dla Grotowskiego było zawsze zaintere­ sowanie człowiekiem . Naturalną tego konsekwencją było to, że w centrum jego wszystkich wysiłków znaj­ dowała się praca z aktorem. Fundamentem jego teatru był aktor. To zainteresowanie jednostką ludzką, czy jakby powiedział Witkacy - „istnieniem poszczegól­ nym”, a Grotowski był w tym niezwykle konsekwent­ ny, może - paradoksalnie - stanowić źródło inspiracji w okresie dominacji organizmów zbiorowych, total­ nych i zazwyczaj anonimowych. Bezustanna praca nad sobą. Skupienie na pracy. Takie są nieodłączne atrybuty tej postawy i jej znaki rozpoznawcze. Jeden z najbardziej znanych obecnie polskich reży­ serów teatralnych Krzysztof Warlikowski, zapytany 0 swoją tradycję odpowiedział: „Dzisiaj peryferyjność miejsca sprzyja jego sławie. Ja również w ten sposób szukam swojej drogi. Nie zga­ dzam się z poglądem, że twórca, który funkcjonuje w takim miejscu jak Rozmaitości, powinien przenieść się do Teatru Narodowego. [...] Nie odczuwam wro­ gości tych teatrów, lecz odmienność ich tradycji. [...] Naszą żywą tradycję stanowią obecnie: Jerzy Grotow­ ski, Konrad Swinarski, Tadeusz Kantor, Gardzienice 1 Lupa, a nie Wojciech Bogusławski i na przykład Ka­ zimierz Dejmek”.57 A w innym wywiadzie, postawiony wobec pytania: „Premiera Dybuka [ostatniego jego przedstawienia, którego premiera odbyła się 6 października 2003 roku we Wrocławiu] otwiera „Dialog” [Międzynarodowy Festiwal Teatralny, odbywający się co dwa lata w sto­ licy Dolnego Śląska] w mieście Grotowskiego. Czy to ma dla Pana jakieś znaczenie? - Warlikowski intere­ sująco dopowiada: „Tak, ale nie ma to związku z tym, kto we Wrocła­ wiu tworzył teatr - to zamierzchłe czasy. Myślę, że tra­ dycja Grotowskiego, tak wysoka, nawet trochę prze­ szkadza dzisiejszemu teatrowi - każde porównanie bę­ dzie zawsze na jego niekorzyść. W czasach Grotow­ skiego teatr silniej funkcjonował społecznie, a dzisiej­ szy dopiero integruje się z życiem społecznym, przez nowy teatr, reżyserów, którzy odświeżają język teatral­ ny. To nie tyle zależy od tradycji miejsca, ile od zaak­ ceptowania przez widownię tego, co powstaje. W Warszawie, w Teatrze Rozmaitości, widownia po­ wstawała z niczego, przez kilka lat. Zaczynaliśmy grać Hamleta dla trzydziestu procent widowni. Później, kie­ dy teatr stał się głośny, Hamlet miał już full. Od tego czasu teatr się zaludnił. Jeżeli w teatrze pojawia się płomyk nadziei wywołuje odzew widowni”.58 Ta ambiwalencja wobec tradycji Grotowskiego jest symptomatyczna. To znaczy, że z jednej strony akcen­ towane są respekt i szacunek dla niej, ale z drugiej strony - natychmiast pojawia się stwierdzenie, że jest ona zbyt wysoka, „tak wysoka, [że] nawet trochę przeszkadza dzisiejszemu teatrowi”. Czyżby zatem onieśmielała? Taki wniosek można by wyprowadzić z wypowiedzi Krzysztofa Warlikowskiego. Warto jednak przytoczyć tutaj zupełnie odmienne stanowisko innego reżysera młodszej generacji, Grze­ gorza Brala, współzałożyciela (obok Anny Zubrzyc­ kiej) wrocławskiego Teatru Pieśń Kozła. Wkrótce po występach swojego zespołu w Stanach Zjednoczonych udzielił on wywiadu, opublikowanego na łamach mie­ sięcznika «Teatr» z września 2004 roku. Zapytany przez Jacka Dobrowolskiego o swój stosunek do trady­ cji Grotowskiego, odpowiedział: „Amerykańska publiczność rzeczywiście najlepiej kojarzy Grotowskiego, stawiając go w jednym szeregu ze Stanisławskim, Brechtem i [Michaiłem] Czecho- 142 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ wem. Kiedy Amerykanie oglądają «teatr fizyczny», czyli posługujący się wyrafinowaną ekspresją ciała i głosu, natychmiast widzą w nim odniesienia do te­ atru Grotowskiego. Paradoks polega na tym, że Ame­ rykanie uważają, iż kultywowanie tradycji Grotow­ skiego jest czymś pozytywnym i potrzebnym, ponieważ znacznie poszerza i wzbogaca myślenie o teatrze oraz praktykę teatralną. W Polsce nikt w prostej linii tej tradycji nie kultywuje. Nie ma szkoły teatralnej, w której by «wykładano» Grotowskiego. Z naszej per­ spektywy wydaje się to prawie niemożliwe. Grotowski nie ma w Polsce uczniów i bezpośrednich kontynuato­ rów. Myślę, że są w Polsce dwie osoby, które się nie odżegnują od współpracy i doświadczenia Grotowskie­ go, nawiązując do jego twórczości, a zarazem, co waż­ ne, idą własną drogą. To Zygmunt Molik i Piotr Bo­ rowski. Ciekawy jest ten polski kompleks Grotowskie­ go. Odkryjemy go naprawdę i skorzystamy z jego tech­ niki, kiedy odejdą pokolenia, które go znały osobiście. Jeśli chodzi o Amerykę, to przypisywanie teatrom z Polski związków z Grotowskim jest czymś nieunik­ nionym. [...] Ellen Stewart z La Mamy, otwierając wiosenny cykl naszych przedstawień w Nowym Jorku, powiedziała: «Kiedy Grotowski przyjechał do Ameryki w 1967 roku, był jak mój syn. Teraz witam jego wnuki». Ciekawe jest to, że ludzie teatru w Ameryce wiedzą o Grotowskim w sensie praktycznym dużo więcej niż my. W samym Nowym Jorku ma on kilku uczniów, na czele z szefową Wooster Group - Elisabeth Le Comp­ te. Stąd pochodził też najbliższy współpracownik i ofi­ cjalny spadkobierca Grotowskiego - Thomas Ri­ chards. Ameryka ma też wielu krytyków «wychowanych» na Grotowskim. W Ameryce twórcy tacy, jak Stanisławski, Brecht, Michaił Czechow, Lee Strasberg, mają już swoje trzecie lub czwarte pokolenie uczniów. Ciągłość metody jest wyraźna. Ich duch jest wciąż mocny. Przypisywanie nas do Grotowskiego jest dla nas korzystne, choć niekoniecznie prawdziwe. Jacek Dobrowolski: Recenzent «The Village Vo­ ice», Thomas Lars, podkreślał w poświęconym Wam artykule «czystą, fizyczną bezpośredniość», która jego zdaniem najlepiej charakteryzuje Wasze działania. Tym samym wpisuje Was w tradycję pracy Jerzego Grotowskiego. Grzegorz Bral: Roger Babb z «The Theatre Jour­ nal» zapytał mnie o źródła naszej (polskiej) ekspresji, za pomocą której potrafimy zbliżyć się do jakiejś «duchowej» (nie wiem, co miał na myśli) tajemnicy, a nie tylko pozostać w sferze zewnętrznych znaków. Do tej pory sam sobie tego pytania nie zadałem. Ekspresja by­ ła dla mnie czymś naturalnym. Być może charakter ekspresji, jaka określiła teatr Grotowskiego i która określiła Gardzienice, a także nas zespół, ukształtowa­ ła tradycja polskiego romantyzmu, czas niewoli, a tak­ że katolicyzm - to, co z niego bierzemy, i to, co odrzu­ camy. Katolicyzm kanoniczny i gnostycki. Ale widzę po sobie, że historyczne konteksty to jedno, a ty sam jako człowiek i twój styl życia to co innego, może na­ wet ważniejsze. Kiedy w wieku siedemnastu lat widziałem Ryszarda Cieślaka, w jego zmaganiach dostrzegłem przede wszyst­ kim wielkie wołanie o wolność. O wewnętrzną wolność. Nie interesował mnie cały gnostycki kontekst”.59 Grzegorz Bral ma wiele racji, gdy stwierdza, że „przypisywanie nas do Grotowskiego jest dla nas ko­ rzystne, choć niekoniecznie prawdziwe”. W innym miejscu tego samego wywiadu rozwija on ten problem: „Odchodziłem z Gardzienic bez konkretnego po­ mysłu na dalszą działalność. Nieoczekiwanie zostałem zaproszony do poprowadzenia warsztatów w różnych miejscach. Po jakimś czasie zadzwonił do mnie Jarek Fret i w imieniu profesora Osińskiego z Ośrodka Gro­ towskiego we Wrocławiu zaproponował poprowadze­ nie warsztatów w grupie, która skupiła się przy Ośrod­ ku. Wtedy już współpracowałem z Uniwersytetem w Manchesterze, z Gabrielem Gowinem. Chcieliśmy w tamtym czasie (Anna, Gabriel i ja) zrobić przedsta­ wienie oparte na Antygonie, gdzie występowaliby Kre­ on, Antygona i Tejrezjasz. Lecz kiedy dostaliśmy pro­ pozycję, by poprowadzić pracę w Ośrodku Grotow­ skiego, wiedzieliśmy, że w grupie szesnastoosobowej każdy biorący udział w warsztacie powinien mieć swo­ je miejsce i swój wkład w nowy projekt. Antygona nie dawała miejsca wszystkim. Tym nowym projektem w końcu okazały się Bachantki. To był trening dla spo­ rej grupy ludzi. Nigdy nie miałem poczucia, że B achantki to był skończony, ważny spektakl. Myślałem o tej pracy jako o projekcie chorei zrealizowanym w trzy miesiące. Potem zaproponowano nam, by kon­ tynuować w Ośrodku ten projekt. Zostaliśmy na czte­ ry lata, zmieniając w międzyczasie zespół. Kiedy w końcu odszedłem z Ośrodka, poczułem swego ro­ dzaju ulgę, że nie musiałem już „być lub nie być Gro­ towskim”, kontynuować w jakimkolwiek stopniu jego pracę. To za duża odpowiedzialność i nieporozumie­ nie. Każdy powinien robić swoje”.60 Trzeba tu przypomnieć, że sam Grotowski konse­ kwentnie odcinał się od jakichkolwiek związków swo­ jego Teatru Laboratorium z tym, co na Zachodzie uważane jest za «teatr fizyczny», a z takim przede wszystkim kontekstem wiąże się tam działalność T e­ atru Pieśń Kozła. Natomiast co najmniej wątpliwe wydaje się prze­ konanie Grzegorza Brala, wedle którego odejście bez­ pośrednich świadków pracy Grotowskiego rozwiąże problem następnym generacjom: „Odkryjemy go na­ prawdę i skorzystamy z jego techniki, kiedy odejdą po­ kolenia, które go znały osobiście”. To, że zostało to powiedziane w sposób niezbyt może taktowny, nie ma w tym kontekście znaczenia, moje wątpliwości budzi przede wszystkim przesłanie tej wypowiedzi. Otóż - 143 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ wbrew jej autorowi - nic na to nie wskazuje. Z pewno­ ścią zmieni się sytuacja, ale - jak można przewidywać - jeszcze bardziej się ona w przyszłości skomplikuje. Z wielu powodów nie przewidywałbym tutaj łatwych rozwiązań ani drogi na skróty. Grotowski reprezentował jednak kompletnie od­ mienną formację niż artyści, których z takich bądź in­ nych powodów, ale za każdym razem zbyt łatwo uwa­ ża się dzisiaj za kontynuatorów jego drogi twórczej. Był jakby z innej konstelacji, z innego świata. Przez całe życie walczył poprzez swoją sztukę o jej duchowy wy­ miar , chociaż inaczej to nazywał. W ostatnim okresie nazywał to „wertykalnością”, a także „Sztuką jako we­ hikułem”, przy czym słowo „sztuka” było w tym kon­ tekście konsekwentnie pisane dużą literą. Pozostała na przykład pamięć o tym, że Grotowski był wielkim mistrzem rozmowy i publicznych wystą­ pień. Jednak niewielu chce pamiętać o tym, a wielu już nie zdaje sobie sprawy z tego, że jak mało kto po­ trafił on również słuchać innego człowieka. Słuchać. Nauczyć się słuchać - oto zadanie i wyzwanie. Sympozjum „Grotowski. Pamięć, powtórzenie, nieciągłość” Wrocław, 9 kwietnia 200561 Niedawno cały rocznik 2003 kwartalnika „Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa”, cieszącego się w Pol­ sce zasłużenie dobrą opinią, zatytułowany został „Pa­ mięć i zapominanie. Pamięć jako kategoria kulturowa i poznawcza”. Od wielu lat wokół tej problematyki to­ czą się dyskusje w humanistyce i w naukach społecz­ nych. Zarazem zwraca się uwagę na podstawowe trud­ ności ze zdefiniowaniem pamięci oraz ustaleniem, ja­ kie jej rozumienie nas interesuje. Katarzyna Kaniow­ ska w artykule Antropologia i problem pamięci stwier­ dza: „Sprawa jest tym bardziej ważna, że w literaturze przedmiotu używa się rozmaitych definicji pamięci (a raczej - różnych prób opisu tegoż fenomenu), budu­ jąc je najczęściej poprzez wskazanie i uwypuklenie ja­ kiejś cechy pamięci. Ukazując tym samym złożoność przedmiotu, syg­ nalizują te określenia skupienie uwagi badacza decy­ dującego się na wybór któregoś z nich, że dla badają­ cego pamięć ważna jest szczególnie jakaś cecha (lub cechy) pamięci, jakaś jej funkcja spośród innych wy­ odrębniona i uznana z punktu widzenia celów badaw­ czych za najistotniejszą. N a pytanie «czym jest pamięć?» znajdujemy więc rozmaite odpowiedzi, a ich przegląd pozwala najogól­ niej odpowiedzieć, że jest ona szczególną zdolnością ludzkiego umysłu, dla wyjaśnienia której musimy od­ wołać się do wiedzy psychologicznej, fizjologicznej (neurofizjologicznej), biochemicznej i biofizycznej. Jest rzeczą oczywistą, że antropologia nie jest zaintere­ sowana samym faktem posiadania pamięci i zdolności posługiwania się nią przez człowieka, ale indywidual­ nym i kulturowym skutkiem pamięci, indywidualnym i kulturowym świadectwem jej obecności w sposobie myślenia człowieka”.62 Następnie Kaniowska zaproponowała własną syste­ matyzację problematyki pamięci w perspektywie antro­ pologicznej, wyróżniając trzy następujące sposoby ana­ lizowania pamięci oraz jej roli w poznaniu: pamięć jako źródło wiedzy antropologicznej, jako przedmiot wiedzy antropologów i jako narzędzie poznania w antropologii. Zaś Kerwin Lee Klein, profesor historii na Uniwer­ sytecie w Berkeley, stwierdza: „Wyraz «pamięć» występuje w tak wielu konfigu­ racjach i ma tak nieskończenie wiele konotacji, że ich klasyfikacja stanowiłaby dzieło życia każdego, kto podjąłby się tego zadania.63 Pośród tekstów zamieszczonych na łamach wspo­ mnianego rocznika „Kontekstów” ukazała się również rozmowa z Ryszardem Kapuścińskim O pamięci i jej za­ grożeniach. Czytamy w niej: „Jeżdżąc po świecie, wiem, jak bardzo silnym uczu­ ciem jest poczucie tożsamości, poczucie przywiązania do swojego miejsca urodzenia, do tej małej ojczyzny. Mimo ogromnej, narastającej emigracji ludzie, wyjeżdżając ze swoich stron rodzinnych, noszą to ze sobą, i przez to ma­ ją silniejsze poczucie związku z tą «małą ojczyzną». Ta świadomość tożsamości, związania z konkretnym miej­ scem, jest wielką potrzebą człowieka. Dlatego tak pasjo­ nująca jest Afryka, ponieważ kontynent ten przechował w formie najbardziej widocznej, namacalnej, odczuwal­ nej świadomość plemienną. Świadomość nie człowieka «uogólnionego», ale właśnie świadomość regionalną, lo­ kalną. Okazuje się, że nie świadomość ojczyzn - ojczyzna to jest pojęcie płynne w dziejach społeczeństw, to trochę sztuczny twór w naszej mentalności - ale świadomość plemienna jest tym, co w człowieku najsilniejsze”.64 Dalej Ryszard Kapuściński mocno podkreśla se­ lektywną rolę pamięci, a także jej fragmentarycz­ ność i nieciągłość : „[...] na to się nakładają jeszcze dwa problemy zwią­ zane z pamięcią i ze wspomnieniami. Pierwszym proble­ mem jest [...] uporządkowanie. Okazuje się, że bardzo trudno nam uporządkować wszystkie te obrazy, które mamy we wspomnieniu. Zastajemy pewien chaos. A za­ tem to uporządkowanie musi być pewnym działaniem świadomym, celowym, zamierzonym, muszę sobie to wszystko poukładać, muszę ustalić, czy to było „przed” czy „po”. Trzeba ustalić kolejność pewnych zdarzeń. To jest bardzo ważne dla pamięci. I po drugie, tym co istot­ nie wiąże się z pamięcią, a może właśnie z brakiem pa­ mięci, jest fakt, że pamięć jest fragmentaryczna, niecią­ gła. Pamiętamy tylko niektóre epizody z przeszłości, ale nie mamy dostępu do pełnej ich sekwencji. [...] żeby ta pamięć funkcjonowała pożytecznie, ona wymaga pewnych zabiegów, wymaga pewnego 144 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ wysiłku. To nie jest automatyczne, bo to, co się samo­ rzutnie narzuca, jest właśnie chaotyczne, wyrywkowe, niespójne. Dopiero ten zabieg porządkowania, hierarchizowania pamięci jest niesłychanie ważny. [...] Poza tym jest jeszcze inny problem, który po­ woduje, że nie jestem wielkim entuzjastą dzienników. Ten, kto prowadzi taki dziennik, zapisuje każdego dnia to, co wydaje mu się ważne. I potem, jak się sięga do tego po latach, okazuje się, że te zapiski niewiele wno­ szą. To wiąże się z selektywną rolą pamięci. [...] A je­ żeli chodzi o mnie - piszę teraz Podróże z Herodotem, to znaczy piszę o rzeczach, które mi się przydarzyły jeszcze w pięćdziesiątych latach. A jednak wciąż to pamiętam. N a przykład w 56 roku, to było na fali październikowej odwilży, moja redakcja wysłała mnie wtedy pierwszy raz do Indii. I ja do tych Indii leciałem przez Rzym. [...] Samolot przylatywał do Rzymu wieczorem. I wtedy pierwszy raz w życiu zobaczyłem oświetlone miasto! To był dla mnie taki szok, że ja dzisiaj - choć minęło 50 lat - bardzo dokładnie pamiętam ten widok nocnego mia­ sta w światłach... Dlatego bardzo wierzę w selektywną rolę pamięci. Nie trzeba wszystkiego pamiętać. Nie ma takiej potrzeby, to naprawdę do niczego nie służy”.65 Odpowiada to dość dokładnie temu, co Grotowski zalecał uczestnikom publicznych z nim spotkań. W li­ ście do mnie, udostępnionym mi w Pontederze 21 kwietnia 1988 roku w formie brulionu, ale nigdy niewysłanym, tak o tym napisał: „W sumie, w całości, ta rekonstrukcja66 jest bliż­ sza temu, co mówiłem naprawdę , niż byłby nim steno­ gram, chociaż to brzmi jak absurd. A jednak tak jest. To właśnie w taki sposób powstawały teksty antyczne, zwłaszcza sakralne ; nie były przecież pisane ani przez autora wypowiedzi, ani ze stenogramu, ani z taśmy. I właśnie dlatego dotykają istoty sprawy i języka, a nie formuł i definicji. Dlatego wzywałem i nadal wzywam do nie nagry­ wania i nie do próby zapisu definicji, ale do Rozumie­ nia. To dotyka czegoś prawie mistycznego, ale co jest całkowicie konkretne. Starożytni mówili o tak zwa­ nych ideach żywych, tak jak żywa istota, albo jak kod genetyczny, który sam się reprodukuje. Jeżeli idea ży­ wa trafia na Rozumienie, to na nowo rodzi się w oso­ bie słuchającej, rośnie i reprodukuje się wraz z formą językową, właśnie jak kod genetyczny. Jeżeli jest zapi­ sana jako formuła, to umiera, nawet gdyby słowa zapi­ sane były wiernie. Wielką radość sprawiły mi te Maski i bardzo poru­ szył mnie ten zapis spotkania w Gdańsku. Janion i Ro­ siek zrobili piękną pracę. [...] To, co mówiłem wtedy na tym spotkaniu, to były rzeczy najważniejsze dla mnie i najbardziej z serca, jakie miałem do powiedzenia”. A oto inna wersja końcowego fragmentu, zapisana w tym samym dokumencie: „Dlatego wzywałem i nadal wzywam do nienagrywania i nie stenografowania w czasie wszelkich istot­ nych spotkań z ludźmi. Kto słucha, powinien szukać Rozumienia, a nie formuł (definicji), kto próbuje zapa­ miętać formuły (definicje), nie chwyta Rozumienia. Ta sprawa dotyka czegoś prawie mistycznego, a jednak konkretnego. Starożytni mówili o tak zwanych ideach żywych (coś jak żywa istota, albo jak kod genetyczny, który sam się reprodukuje). Jeżeli idea żywa trafia na Rozumienie, to na nowo rodzi się w osobie słuchającej, rośnie i reprodukuje się wraz z formą językową; jak kod genetyczny, który sam się reprodukuje. [Uwaga: tutaj wyrzuciłem zdanie, które było powtórzeniem po­ przedniego] Jeżeli jest zapisana jako formuła, to umie­ ra, nawet gdyby słowa zapisane były wiernie”.67 I jeszcze jedna obserwacja autora Podróży z Hero­ dotem: „Mnie się wydaje, że przeżycie osobiste stanowiło podstawę tego, co pisałem. A równocześnie to dawało mi poczucie siły. Bo ja nie umiem pisać, nie jestem ty­ powym pisarzem. Moja bieda polega na tym, że nie mam tego typu wyobraźni, więc muszę wszędzie być, żeby coś napisać, muszę to osobiście zapamiętać. Wszystko musi się odcisnąć bezpośrednio w mojej pa­ mięci. I potem jak wracam, nie zastanawiam się, w ja­ kiej formie będę pisał, czy to będzie wiersz, dramat czy traktat filozoficzny, po prostu staram się pisać tekst. I chodzi mi o to, żeby ten tekst był możliwie najwier­ niejszym odtworzeniem pamięci tego, co przeżyłem, doświadczyłem, widziałem i myślałem. Mam oczywiście świadomość, że jest to bardzo subiektywne, to znaczy, że każdy z nas widzi tę samą rzeczywistość inaczej. [...] ilu nas jest, tyle jest wersji tego samego wydarzenia. I w związku z tym nie ma obiektywnej pamięci. Nic ta­ kiego nie istnieje. Pamięć jest najbardziej zsubiektywizowanym elementem kultury. [...] W związku z tym za­ wsze używam formuły: «według mnie tak było». I nigdy nie mogę powiedzieć, że moje widzenie jest jedynie prawdziwe. [...] pamięć jest zindywidualizowana...”.68 W odniesieniu do Grotowskiego wydaje się, że można wyróżnić dwa zasadnicze obszary badawcze: po pierwsze - jego własną pamięć, a dokładniej to, co można wyczytać z jego różnych i różnorodnych tek­ stów, i po drugie - pamięć o nim i jego dziele zapisaną przez innych, czyli to, co konstytuuje spuściznę i tra­ dycję. Te dwa obszary pozostają ze sobą w złożonej re­ lacji, stykają się ze sobą, a nawet gdzieniegdzie nacho­ dzą na siebie, ale bynajmniej nie są one tożsame, zaś badacz powinien mieć to na uwadze. Dla mnie pamięć Jerzego Grotowskiego oznacza w pierwszej kolejności zadania do wykonania - przede wszystkim przeze mnie, ale również przez innych. Być może lepiej byłoby tutaj mówić o „długu” w takim zna­ czeniu, w jakim przedstawia to Paul Ricoeur w wyda­ nej kilka lat temu książce La mémoire, l’histoire, l’oublie [Pamięć, historia, zapomnienie]: „Obowiązek pamięci jest obowiązkiem oddania, po­ przez wspomnienie, sprawiedliwości komuś innemu niż 145 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ podmiot. [...] nadeszła chwila, by odwołać się do nowej koncepcji, koncepcji długu, której nie trzeba jednak sprowadzać do kwestii poczucia winy. Idea długu jest nierozerwalnie związana z ideą spuścizny. Jesteśmy dłużnikami tych, którzy nas poprzedzili, i winniśmy im część nas samych. Obowiązek pamięci nie ogranicza się do zachowania materialnego śladu, pisanego lub inne­ go, odbytych już faktów, ale żywi poczucie obowiązku wobec tych «innych», o których powiemy dalej, że nie istnieją już, ale że istnieli. Powiemy więc, że spłacić dług oznacza także dokonać przeglądu spuścizny”.69 We wspomnianej rozmowie Ryszard Kapuściński wskazał na przyczyny bardzo poważnych zagrożeń dla osobowości ludzkiej we współczesnych społeczeń­ stwach bezpośrednio związane z utratą przez nie pamię­ ci: pierwszym zagrożeniem jest ogromny rozwój mecha­ nicznych nośników pamięci, co oznacza, że człowiek stopniowo oducza się sztuki pamięci; drugim - nadmiar danych, ich nadobfitość, w czego skutku: „Świadomość ludzka zalana jest taką ilością informacji, że nie jest już w stanie tego opanować. I po prostu ten nadmiar dzia­ ła jak lawina. Jest to ciężar, który uniemożliwia życie, wytwarza permanentne przemęczenie. Ilość istniejącej informacji przekracza wielokrotnie pojemność przecięt­ nego umysłu ludzkiego” ; wreszcie trzecim zagrożeniem jest ogromne przyspieszenie procesów historycznych, dzięki czemu „straciliśmy poczucie orientacji i zadomo­ wienia w świecie”.70 Konsekwencją takiej sytuacji jest instytucjonalizacja i biurokratyzacja pamięci przy jed­ noczesnym pozbywaniu się własnej, indywidualnej pa­ mięci: „[...] żyjemy wczasach coraz bardziej zinstytucjo­ nalizowanej pamięci, a coraz mniej w czasach pamięci jako wartości osobowej, jako wartości prywatnej”.71 Konflikt jako dominujący sposób funkcjonowania kultury w Europie. Historia wojowniczości europej­ skiej. Powstały wielokulturowe metropolia, w których siły kulturotwórcze są traktowane instrumentalne. Od kilkunastu lat daje się zaobserwować szczegól­ ną intensywność refleksji nad pamięcią. Wydaje się, że problematyka pamięci wyparła nawet problematykę tradycji albo też pojęcia „pamięć” i „tradycja” trakto­ wane są często jako synonimy. We wstępie do opublikowanego niedawno polskie­ go wyboru studiów holenderskiego badacza Franka Ankersmita, znanego w świecie anglojęzycznym teore­ tyka historii, uważanego za głównego po Haydenie Whicie przedstawiciela narratywizmu (późnej i schył­ kowej fazy narratywistycznej filozofii historii), Ewa D o­ mańska datuje owo szczególne zainteresowanie pamię­ cią (i zapominaniem - jako drugą jej stroną, swego ro­ dzaju rewersem) na połowę lat dziewięćdziesiątych: „Od połowy lat dziewięćdziesiątych nastąpiło prze­ sunięcie punktu ciężkości zainteresowań teorii historii z problemu reprezentacji historycznej na kwestię pa­ mięci (Dominick LaCapra) i doświadczenia historycz­ nego (Ankersmit) [...]”.72 Sam Frank Ankersmit zastanawia się nad postępu­ jącą „prywatyzacacją” przeszłości, w wyniku czego hi­ storia przestała być dyscypliną naukową w tradycyj­ nym znaczeniu tego słowa. Zmienił się zatem jej do­ tychczasowy status: „Historia jako katedra, do której każdy historyk wnosi parę cegieł dla większej chwały wspólnego przedsięwzięcia, ustąpiła więc historii jako metropolii, w której każdy idzie w swoją stronę i pilnuje swoich spraw, nie bacząc na to, co robią inni. Rozpad prze­ szłości jako jedności, nawet najbardziej złożonej, spo­ wodował zanik quasi-zbiorowego podmiotu wiedzy, którego istnienie zakładała dyscyplina historii. [...] Nasza relacja do przeszłości została „sprywatyzowana” w tym sensie, że stała się przede wszystkim atrybutem indywidualnego historyka, a nie zbiorowego podmiotu historycznego całej dyscypliny. [...] Najlepszą ilustracją demokratyzacji czy prywatyza­ cji podmiotu historycznego i przejścia od historii jako przedsięwzięcia wspólnego do historii pisanej przez in­ dywidualnego historyka jest nagła kariera pojęcia pa­ mięci we współczesnej świadomości historycznej. Do niedawna «pamięć» odnosiła się do tego, jak pamięta­ my naszą osobistą przeszłość indywidualną, pojęcie hi­ storii zaś było tradycyjnie zarezerwowane dla przeszło­ ści zbiorowej. Możliwe jest nawet stwierdzenie, iż sło­ wa «pamięć» można używać poprawnie tylko w odnie­ sieniu do tego, czego doświadczyliśmy sami. To logicz­ ne, że nie mogę mieć twoich wspomnień, nawet jeśli treść twoich i moich wspomnień jest identyczna. N ada­ nie słowu «pamięć» znaczenia, które wcześniej wyra­ żało słowo «historia», jest niewątpliwym znakiem per­ sonalizacji czy też prywatyzacji naszego stosunku do przeszłości. «Historia» odnosi się do badania przeszło­ ści przez podmiot zbiorowy, ponadindywidualny, łączy ją zatem naturalne pokrewieństwo z historią narodu, historią społeczną czy gospodarczą. «Pamięć» nato­ miast odpowiada temu, co zostało w przeszłości zmarginalizowane przez zbiorowość. [...] «Pamięć» repre­ zentuje wszystko, co zostało wyparte, pominięte bądź stłumione w przeszłości człowieka, i dlatego z samej swej natury nie może zdobyć miejsca w sferze publicz­ nej, sferze tego, co powszechne, znane i uznane - i co zawsze było właściwą domeną «historii» w tradycyj­ nym sensie. «Pamięć» jako klucz do postmodernistycznej świa­ domości historycznej ściśle wiąże się z historią mental­ ności. [...] Historia mentalności usunęło z pisarstwa historycznego siły ponadindywidualne, dzięki którym stało się ono dyscypliną akademicką”.73 Inny badacz, Patrick Hutton, w swojej książce pod bardzo znamiennym tytułem History as an Art of Memory tak ujmuje sens tej przemiany: „Można by dowodzić, że historycy ponowoczesności nie odrzucają tradycji historii nowoczesnej, lecz tylko odwołują się do innych tradycji, które zbyt 146 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ długo były lekceważone bądź zapomniane. Twierdzą oni, że przeciwstawiając się oficjalnym wspomnie­ niom uświęconym przez historiografię nowoczesną, historiografia ponowoczesna wytycza nowe kierunki badań historycznych [...]”.74 Przy tym wszystkim widoczne jest dążenie do moż­ liwie szerokiego rozumienia pamięci. Badacze powołu­ ją się na św. Augustyna z Wyznań Księgi 10: „Wielka jest potęga pamięci. Trwogą przejmuje [...] to niezgłę­ bione, nieskończone bogactwo”.75 W wybitnie inspirującym studium o „pamięci abso­ lutnej” krakowski antropolog Dariusz Czaja zauważa, „że św. Augustyn przydaje pamięci przymioty boskie”. I dodaje: „Pamięć, choć ograniczona, nie ma granic, choć dotyczy przeszłości, ma na uwadze przyszłość, choć jest mną i we mnie, transcenduje w jakiś tajemny sposób jednostkowe ograniczenia. Augustyńska me­ moria ze swoją zdolnością wszechobejmowania, sta­ wania się wszystkim, które w późniejszej myśli patry­ stycznej przejmie intelligentia. W myśli św. Augustyna pamięć bywa czasem jedną z trzech władz (obok in­ telligentia i voluntas) duszy, innym razem wręcz utoż­ samia się z duszą”.76 Obecnie pamięć pojmowana jest jako twórczy, kreatywny proces. Zarazem jako wielkie otwarcie się na „Ty” tradycji, o czym tak interesująco pisał Martin Buber. Dzięki pamięci rozmawiamy z tradycją. Już Sta­ nisław Brzozowski zauważył, że pamięć ciągle pracuje, ciągle przetwarza, pracuje i przetwarza w żywej mate­ rii, bo w niej jest bez reszty zanurzona. A sto lat póź­ niej Ryszard Kapuściński tak to skomentował: „Jest takie wspaniałe zdefiniowanie pamięci u Brzozowskiego. [...] Sądził, że jest to materia, któ­ ra ulega ciągłemu przepracowaniu.. [...] Myślę, że na tym polega wielkość humanistyki, że pracujemy przez cały czas w materii, która ulega nieustannemu prze­ tworzeniu. Jest rzeczą fascynującą śledzenie kierun­ ków tego przetworzenia i różnych jego rodzajów. To jest właśnie to, co jest tak niezwykłe, co jest tak cie­ kawe dla mnie”.77 Nieumiejętność rozmowy jest coraz boleśniej od­ czuwana. Stanowi ona odpowiednik toksycznych sto­ sunków międzyludzkich, w jakich żyjemy. Nie umiejąc ze sobą rozmawiać, wymieniamy monologi. W rzeczy­ wistej rozmowie chodzi zawsze o porozumienie. Nie jest ona ekspresją ludzkiej pychy, nie jest przemową ani gadaniną czy paplaniną, ale dialogiem. Carl Gu­ stav Jung powiedział kiedyś: „Zależy mi na badaniu prawdy, a nie na prestiżu”. Można powiedzieć, że z naszą pamięcią jest podob­ nie jak z książką. Kapuściński dodałby tutaj: „Oczywiście z dobrą książką, z wybitną książką. Okazuje się bowiem, że z każdą kolejną lekturą czyta­ my jak gdyby nową książkę. Osobliwość wielkiej książ­ ki na tym właśnie polega, że mieści się w niej bardzo dużo książek, właściwie nieskończona ilość książek. Można by powiedzieć, że takie dzieło jest bytem wielotekstowym. Wydobycie tych różnorodnych tekstów zależy od tego, kiedy tę książkę czytamy, w jakich oko­ licznościach, w jakim nastroju, w jakiej sytuacji, i cze­ go w danym momencie w niej szukamy Reasumując: poczytuję sobie Herodota trochę za swojego mistrza. Uczyłem się od niego widzenia świata, rozumienia świata, stosunku do innych, stosunku do innej kultury. To był przecież pierwszy globalista, to był pierwszy człowiek, który pojął, że aby zrozumieć własną kulturę, trzeba poznać też inne kultury, ponieważ tylko w innych odbija się istota naszej kultury. I on dlatego jeździł po świecie, próbując uświadomić Grekom, czym była ich kultura w obliczu innych kultur”.78 Dokładnie w takim samym znaczeniu jak Dzieje Herodota dla Ryszarda Kapuścińskiego Grotowski przywołuje własne „książki zbójeckie”, powołując się przy tym na opinię swojej matki, która „wierzyła, że pewne książki mogą być jak pokarm”. Z pierwszego rozdziału jego tekstu Teatr Źródeł, opublikowanego w 1987 roku, zatytułowanego Nienadówka i dowiadu­ jemy się, że było to tak: „Czas spędzony na wsi był czasem wojennym. Któ­ regoś dnia matka wybrała się do miasta. Nigdy się nie miało pewności, czy ktoś z takiej wyprawy wróci. Poza tym panowała bieda. A moja matka wybrała się do miasta, żeby kupić książki, bo wierzyła, że pewne książ­ ki mogą być jak pokarm. Przyniosła wtedy dwie - Zy­ cie Jezusa Renana i Ścieżkami jogów Bruntona. Książka Renana była wprawdzie zakazana przez Kościół, ale matka uważała ją za najbardziej przekonywającą opo­ wieść o Jezusie i zawsze powtarzała, że jest ona «piątą ewangelią». Matka wyznawała najbardziej ekumenicz­ ny katolicyzm. Niezmiennie podkreślała, że dla niej nie ma czegoś takiego, jak jedyna prawda jakiejś jed­ nej religii. Wydawało się to dość logiczne, ale ciągle wywoływało nieporozumienia przy spowiedzi. Poza tym była nadzwyczaj tolerancyjna wobec osób przyj­ mujących postawę niereligijną. Książka Bruntona jest opowieścią o człowieku, który mieszkał na świętej gó­ rze Arunaczali w Indiach i który w tej górze widział Boga jako Matkę. Jego doświadczenie odsyłało go jed­ nak jeszcze gdzie indziej - sądził, że może do Siwy, to znaczy, iż Góra Płomienia jest może jednocześnie bó­ stwem męskim. Ów starzec, Sri Ramana Mahariszi, mówił: jeśli zapytasz «Kto ja jestem?», to cały świat ży­ jący naokoło ciebie odeśle ci to pytanie z powrotem, a wtedy zniknie twoje ograniczone «ja», wtedy odnaj­ dziesz coś innego. Później dowiedziałem się, że to coś innego nazywał hridayam, to znaczy «serce»; ale ety­ mologicznie to znaczy «środek-jest-to». Otóż moją pierwszą reakcją na książkę Bruntona była gorączka. Potem zacząłem przepisywać rozmowy Ramany z przy­ byszami. Odkryłem wtedy, że wcale nie jestem taki szalony, jak początkowo sądziłem. Odkryłem, że gdzieś 147 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ na świecie żyją ludzie świadomi takiej możliwości. To przyniosło mi znaczną ulgę, ale zarazem skłóciło tro­ chę z moim katolicyzmem”.79 Jest przy tym oczywiste, że twórca Teatru Laborato­ rium całkowicie podzielał opinię swojej matki na temat pewnych książek, dając temu świadectwo przez całe życie. Przestrzegałbym jednak przed tym, co Ricoeur określa jako „tyranię pamięci”, wyrażającą się między innymi w tendencji do jej swoistej sakralizacji. Ten­ dencja taka jest szczególnie niebezpieczna, gdyż zawie­ sza wiedzę o negatywnych użyciach pamięci. Autor La mémoire, l’histoire, l’oublie podkreśla, że dobre użycia pamięci nakładają się na różne jej nadużycia i patolo­ gie, po czym ukazuje i omawia najbardziej typowe z nich: „pamięć powstrzymaną”, „pamięć manipulowa­ ną” (tutaj: traumatyzm, wyparcie, powrót wypartego, prześladowanie, egzorcyzm) oraz „pamięć przymuszo­ ną” (spotykamy się z nią wtedy, gdy mamy do czynie­ nia z „imperatywem sumienia, które samo ogłasza się rzecznikiem żądania sprawiedliwości przez ofiary”).80 W latach dziewięćdziesiątych mocno podkreślałem dynamizm postawy twórczej Grotowskiego. To, że on się ciągle zmieniał, również na zewnątrz. To znaczy zmieniał swoje wizerunki. Pisałem o tym zwłaszcza w książce Grotowski. Źródła, inspiracje, konteksty.81 Była to z mojej strony reakcja na zastaną wówczas sytuację, na proces swego rodzaju uposągowienia, ukultowienia, czynienie z Grotowskiego świątka, którego to procede­ ru on sam nie znosił w przeszłości i ostro przeciwko nie­ mu protestował. Tak zareagował na przykład na prze­ jawy kultu Leona Schillera podczas spotkania z redak­ cją „Pamiętnika Teatralnego”, które odbyło się w Opo­ lu 15 marca 1963 roku (w mieszkaniu wynajmowanym wtedy przez Eugenia Barbę), a podczas jednego ze spa­ cerów po mieście powiedział do mnie, że postawienie komuś za życia pomnika było zawsze najskuteczniej­ szym sposobem uśmiercenia za życia tego człowieka. „Grotowski: [...] Po śmierci Schiller został wykre­ owany na świątka. Jego teatr podaje się obecnie dosyć często jako przykład teatru służącego literaturze, jed­ nak tak naprawdę Schiller interesuje mnie jako pierw­ szy w Polsce świadomy realizator teatru autonomicz­ nego. [...] Schiller stał frontem do plastyki, a tyłem do aktora, natomiast w Teatrze 13 Rzędów spektakl two­ rzy się na styku aktora i widza. Zwracanie się Schille­ ra do klasyki po to, aby przy jej pomocy stworzyć współczesne widowisko oraz czynione w tym celu wszystkie te zabiegi aktualizujące - jest dla mnie nie do przyjęcia. Można o nas powiedzieć, że dążymy do li­ kwidacji scenografii na rzecz aktora, zupełnie odwrot­ nie aniżeli było to u Schillera”.82 Obecnie sytuacja jest inna. Chciałbym dlatego wskazać na pewne stałe elementy w postawie Grotow­ skiego. Oto te z nich, które uznałbym za najbardziej charakterystyczne i chyba najważniejsze: Wiele razy powtarzał, między innymi w filmie Ma- rianne Ahme z 1993 roku, ostatnim filmie, w jakim wziął udział, że sztuka jest dlań przede wszystkim oso­ bistą przygodą: „[...] teatr był wielką przygodą w moim życiu. Uwa­ runkował on głęboko mój sposób myślenia, analizowa­ nia spraw, widzenia ludzi, patrzenia na życie. Powie­ działbym nawet, że mój język został ukształtowany przez teatr. Ale nie doszedłem do tego, poszukując teatru, w rzeczywistości zawsze szukałem czegoś innego”.83 Trzeba tu przypomnieć początki drogi twórczej Je­ rzego Grotowskiego. Po zdaniu matury stanął przed nim problem wyboru kierunku studiów. Ostatecznie zdecydował się na studia aktorskie, ale nie był to wca­ le oczywisty wybór. Zadecydowały okoliczności. Sam Grotowski tak o tym mówił: „Zdecydowałem się na trzy kierunki: szkołę te­ atralną z zamiarem kontynuowania studiów reżyser­ skich, akademię medyczną z myślą o psychiatrii, orientalistykę z zamysłem studiowania tradycyjnych technik Wschodu. Kolejność egzaminów wstępnych była taka, że najpierw odbywały się egzaminy do szko­ ły teatralnej. To tylko zdecydowało, że zostałem - na­ zwijmy to - posiadaczem dyplomu uprawniającego mnie do pracy w teatrze. Gdyby pierwszy był egzamin do akademii medycznej - prawdopodobnie zostałbym psychiatrą, gdyby to był egzamin na orientalistykę studiowałbym wschodnie techniki tradycyjne. Jestem jednak przekonany, że tak czy inaczej znalazłbym się w końcu w tym samym miejscu, w którym jestem te­ raz. Oczywiście, mój słownik byłby inny, bo teraz je­ stem naznaczony doświadczeniem teatralnym; jestem naznaczony moim doświadczeniem teatralnym - na­ wet jeżeli teatr przekroczyłem. Przypuszczam zresztą, że wyszedłbym też poza tradycyjną psychiatrię czy filo­ logię orientalną”.84 Nastawienie ku sprzecznościom oddającym stosu­ nek względem człowieka, świata, natury - pojawiło się u Grotowskiego bardzo wcześnie, bo jeszcze w dzieciń­ stwie spędzonym na wsi podczas wojny, a z czasem przekształciło się w zasadniczą, konstytutywną cechę jego myślenia. W dzieciństwie również pojawiło się zrozumienie ludzkiego toku logicznego. Znamienne i stale obecne u Grotowskiego są antydyskursywność i antytetyczność jego myśli. W tekście Teatr a rytuał z 1969 roku ujął to następująco - w odniesieniu do ak­ tora Teatru Laboratorium: „Ale podążając drogą struktury, trzeba dojść do owego aktu rzeczywistego, w czym zawiera się sprzecz­ ność. Rzeczą wielkiej wagi było zrozumienie, że sprzeczności te są logiczne. Nie należy dążyć do unika­ nia sprzeczności, przeciwnie - to w sprzecznościach zawiera się istota rzeczy”.85 A dziesięć lat później powie: „Jeśli uważacie, że w tym, co mówię, jest wiele sprzeczności, macie rację. Mam świadomość, że mówię rzeczy sprzeczne, ale proszę pamiętać, że w podstawo- 148 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ wym sensie jestem praktykiem. A praktyka jest sprzeczna. Taka jest jej substancja. Więc jeśli jestem sprzeczny, to - jako praktyk. Nie potrafię teoretyzować na temat pracy. Mogę tylko opowiadać o swojej przy­ godzie - ze wszystkimi sprzecznościami, które tam były i są. Kiedy na przykład mówię, że coś nie jest logiczne, to chcę powiedzieć, że nie jest to rezultatem stosowa­ nia logiki. Zawsze mówię w sposób pragmatyczny. Ale czy można powiedzieć, że wobec tego jest to alogiczne? Kiedy się czyni, nie stawia się sobie pytań o logikę”.86 W rozumieniu Grotowskiego owa paradoksalna logika , oparta na zasadzie komplementarności („i i”), a nie na zasadzie wyłączności („albo - albo”), od­ wzorowuje niejako sprzeczności tkwiące w samej sub­ stancji praktykowanego przez niego zawodu, jego pra­ cy, którą zresztą pojmował zawsze jako powołanie . Można powiedzieć, że stworzenie przez niego placów­ ki o charakterze laboratorium otworzyło przed nim i jego zespołem możliwość prowadzenia poszukiwań twórczych praktycznie na własną rękę, a także powsta­ nia najważniejszych spektakli i innych przedsięwzięć Teatru Laboratorium. Było to zupełnie wyjątkowe w ówczesnych polskich warunkach. Po raz ostatni po­ wie o tym publicznie w wykładzie z 13 października 1997 roku: „Ale przecież można powiedzieć, że cała rzeczywi­ stość jest wypełniona sprzecznościami. Każda rzecz prawdziwa jest wewnętrznie sprzeczna To właściwości naszego języka sprawiają, że mamy skłonność mówić, myśleć, że rzeczy są «takie lub takie», podczas gdy w rzeczywistości są one «takie i takie», jednocześnie. Nie takie lub takie, lecz takie i takie. N a poziomie in­ telektualnym, na poziomie doktryny, wyjaśniającej dane zagadnienie, nie ma tej sprzeczności, ale to prze­ cież nie jest rzeczywistość. Tam, gdzie jest rzeczywi­ stość, występują silne sprzeczności. Mówili o tym już starożytni Grecy w czasach przed Sokratesem”.87 Znamienny dla Jerzego Grotowskiego był brak doktryny i jego wielka niechęć do wszelkiego doktry­ nerstwa. Bardzo ważne jest zrozumieć, że mam tutaj na myśli samego Grotowskiego, a nie wszystkich jego współpracowników w kolejnych okresach jego twór­ czości, wśród tych ostatnich nastawienia i postawy doktrynerskie nie należały do wyjątków. Sztuka ozna­ czała dla niego przede wszystkim badanie, poszukiwa­ nie i doświadczanie. Źródłem wiedzy była dla niego przede wszystkim praktyka, rzemieślnicze praktykowa­ nie, które nie zawsze da się i nie zawsze nawet trzeba przełożyć i przekazać dyskursywnie. Już w jednym z pierwszych wywiadów oświadczył: „Nie tworzę żadnego teoretycznego systemu, nie umiem, nie interesuje mnie to. [...] Mówię ciągle o poszukiwaniu, o procesie poszukiwania”.88 A trzydzieści sześć lat później, w jednym z wykła­ dów w Collège de France, wyznał: „To, co już zrozu­ miałem, przestaje mnie interesować”.89 W tym samym wykładzie rozwinie ten problem, uj­ mując go w złożonym kontekście nastawienia/relacji wobec obiektu/przedmiotu badań oraz zmieniającej się z czasem perspektywy w tym zakresie: „Kiedy mówię, to we wszystkich sprawach pojawia się pewne niebezpieczeństwo, tak w wypadku państwa, jak i moim: niebezpieczeństwo pomieszania i wymie­ szania ze sobą różnych okresów poszukiwań, z którymi byłem kiedyś związany i które sam prowadziłem. Dla­ czego? Po pierwsze dlatego, że nasza pamięć zmienia się pod wpływem tego, co robimy w chwili teraźniejszej. Widzę zatem często, kiedy myślę o poszukiwaniach, ja­ kie w tej dziedzinie prowadziłem lat temu, powiedzmy, dziesięć, trzydzieści, czterdzieści, widzę wyraźnie, że myśl ta jest już pod wpływem elementów moich dzisiej­ szych poszukiwań. A jeśli niebezpieczeństwo takie wy­ stępuje w moim wypadku, to staje się ono ogromne w wypadku państwa. Pewne metody i pewne podejścia nie są bowiem wcale identyczne, lecz ulegają one zmia­ nom. I bynajmniej nie z przyczyny ich zmiennego cha­ rakteru, kiedy to stwierdzamy, że pewne założenia oka­ zały się fałszywe, zmienne. W moim przypadku było inaczej: ja stwierdzałem zawsze, że dla mnie jest to aspekt, w którym rozumiem, że już go rozumiem. Powi­ nienem zatem moje badania skierować ku nieznane­ mu, uczynić kolejny krok w nieznane. To, co już zro­ zumiałem, przestaje być dziedziną mojej działalności badawczej, przestaje mnie interesować. To jest oczy­ wiście taka moja cecha szczególna, indywidualna, ale zawsze była ona bardzo obecna w mojej pracy”.90 I dalej: „W sztuce, w kulturze nie ma dogmatów. Reakcje negatywne blokują mnie samego i innych”.91 Po czym tak uzasadnia swoje stanowisko: „Nie jesteśmy przeciwko horyzontalności i prze­ ciwko relacji horyzontalnej. Jedno i drugie jest ważne. To byłby problem: czy myć nogi, czy ręce? Horyzontalność jest niezbędna i wertykalność jest niezbędna. Sztuka czyli tak zwane techniki wewnętrzne. Nie ma zatem jedynego wyboru. Najbardziej naturalne jest po prostu dać się prowadzić naszym zainteresowa­ niom. Niemniej tej przygody w dziedzinie poszukiwań artystycznych i poszukiwań nad istotą ludzką nie nale­ ży czynić w sposób sprzeczny z własnymi dyspozycjami, powiedziałbym - z własnymi pokusami. Powinno to nas prowadzić ku szczęściu, ale w na­ szej cywilizacji zostało to zastąpione przez przyjem­ ność. Eliot wskazał na tę różnicę. Starożytni Grecy mówili o tym. Moja matka zaczynała spowiedź przy konfesjonale zawsze od tego, że nie wierzy w to, aby były lepsze i gorsze religie. Po czym mówiła, że nie wierzy w to, że zwierzęta nie mają duszy. Ja też nienawidzę takiego myślenia, że istnieje jedno słuszna rozwiązanie. Nie ma nigdy jednej słusznej drogi. A zależy to od dwóch spraw: po pierwsze - poziomu techniki, po drugie - poziomu serca, jakości serca. 149 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ Jeśli nasza praca nas nie fascynuje, wtedy nie ma­ my dostatecznych zasobów i nie osiągamy odpowied­ niego poziomu, aby ją wykonać. Bez możliwości samo­ akceptacji nic nie jest możliwe. Przy czym nie jest to narcyzm, ale coś zupełnie innego. Istnieje również przypadek Dostojewskiego: działanie przeciwko sobie samemu, czyli nie akceptuję siebie, dlatego usiłuje znaleźć coś innego. Nie lubię słowa «duchowy», bo używa się go zbyt ła­ two. To jest po prostu bliskie sentymentalizmu. N ato­ miast w języku francuskim «duch» znaczy l’esprit czyli „myślenie”, a to przecież są zupełnie różne rzeczy. Dla­ tego wolę mówić o poszukiwaniach wewnętrznych. To, co robimy, nie jest tak naprawdę terapią. Najlepsze by­ łoby tutaj starogreckie określenie katharsis. Horyzontalność odpowiada wszystkim relacjom do partnerów. Określa ona to, co się dzieje. Relacja hory­ zontalna jest po prostu konieczna”.92 Takie stanowisko nie może mieć nic wspólnego z podłączaniem pracy Grotowskiego pod jakiekolwiek „lewitowanie”, z New Age’m na czele.93 W ujęciu Grotowskiego wertykalnośc jest najściślej związana z horyzontalnością, są to niejako dwa nierozłączne aspekty tego samego procesu. Bez tej chwiejnej rów­ nowagi możliwe jest tylko coś, co zjadliwie, ale z pełną świadomością rzeczy nazwie „jakąś zupą mistyczną”. Zupełnie fundamentalne znaczenie miało wprowa­ dzone przez niego w latach dziewięćdziesiątych rozróż­ nienie między bluźnierstwem a profanacją. W wykła­ dzie z 13 października 1997 roku tak o tym mówił: „Trzeba dostrzec wyraźną różnicę między bluźnier­ stwem a profanacją. Profanacja nie wymaga zaangażo­ wania osoby, która dopuszcza się profanacji. Dajmy na to dla kogoś Niepokalana Matka Boska jest postacią bez jakiegokolwiek znaczenia, nawet nie w sensie braku wia­ ry czy religijności, lecz po prostu jako pewien symbol, ja­ ko mitologiczna figura pełna mocy, której obraz zostałby wpojony tej osobie od dzieciństwa. Jeśli osoba taka za­ częłaby się wyśmiewać z Matki Boskiej, to mielibyśmy do czynienia z profanacją. Zawsze jest to działanie po pro­ stu wulgarne. To tak jakbyśmy wyśmiewali się z czegoś, co należy do innych, co jest bogactwem innych. Natomiast jeśli odczuwamy w nas samych jakieś drżenie, drżymy, a jednocześnie igramy z tym boskim wi­ zerunkiem Marii i drga w nas struna wiary pobudzona w czasach naszego dzieciństwa, wtedy dopuszczamy się bluźnierstwa. Nieważne, czy nadal jesteśmy wierzący, czy nie. Wtedy jest to bluźnierstwo, a nie profanacja. W Teatrze Laboratorium nasza postawa wobec Po­ laków, wobec polskich mitów, wobec świętych pol­ skiej historii była swoistą postawą bluźnierstwa, w któ­ rej my sami, to znaczy nasz zespół odczuwaliśmy we­ wnętrzne drżenie. Czuliśmy się tak, jakby za chwilę miał uderzyć w nas grom. I taka postawa jest jak powiew życia. Dzięki niej je­ steśmy w stanie doświadczyć jakiegoś dramatycznego oddalenia się od naszych korzeni, a jednocześnie w tych korzeniach potwierdzić. Jest to coś wyjątkowe­ go, co sprawia, że pojawia się swoista, niezwykle silna więź między w ten sposób grającym aktorem a widzem, który doznaje jeszcze większego szoku. Oczywiście je­ śli takie działanie okazałoby się nieskuteczne, byłaby to prawdziwa katastrofa, lecz jeśli jest ono skuteczne, to widz, a w każdym razie większość widzów idzie w ślad za aktorem, tak jakby widzowie ci również zdo­ bywali się na odwagę patrzenia w ten sposób, który jest jednocześnie bluźnierstwem i rozumieniem. Czy można zatem powiedzieć, że pracowaliśmy bez relacji z widzem? Nie, to nie było tak. Z jednej strony było bowiem to wyzwanie, ten sposób patrzenia na coś związanego z archaicznymi, zasadniczymi korzeniami związanymi z losem Polaków. I było to dla nas bardzo ważne. Ale jednocześnie wiedzieliśmy, że widzowie są zdolni podążać tą drogą i że w ten sposób stają się oni czymś więcej niż widzami. Stają się współbraćmi”.94 Bardzo charakterystyczny jest postawiony tutaj przez Grotowskiego znak równania między bluźnierstwem i rozumieniem. Często wracał on zresztą do te­ go problemu, między innymi w przywoływanym już fil­ mie Marianne Ahrne z 1993 i cztery lata później pod­ czas otwartego spotkania z publicznością we wrocław­ skim Teatrze Polskim. Paradoks sztuki polega na tym, że jest w niej ewo­ lucja, ale nie ma postępu. Kilkakrotnie wraca do tego problemu, między innymi w wykładzie z 16 czerwca 1997 roku: „Nie wierzę, że istnieje postęp w sztuce. Współ­ czesny poeta nie jest lepszy od Szekspira czy Homera. W sztuce istnieje tylko ewolucja, podczas gdy w nauce prawdopodobnie istnieje rozwój i postęp. W filozofii to jeszcze inna sprawa. Według jogi w buddyzmie tybetańskim każda ge­ neracja, która zajmuje się pracą praktyczną, musi do­ dać przynajmniej 20 procent do tego, co dali poprzed­ nicy [w stosunku do poprzedniej generacji], aby dys­ cyplina mogła się rozwijać. W innym wypadku umrze. To bardzo ważne” .95 Źródła teatru wyszczególnione przez Grotowskiego to: rytuał, opowiadanie, gra i zabawa. A uzasadniał to następująco: „Jest coś fascynującego, jeśli opowiadanie jest na­ prawdę dobrze wykonane. Adam Mickiewicz, który był wielkim polskim poetą, wieszczem narodowym, który był również profesorem Collège de France, opo­ wiadał podczas swoich wykładów. Tworzył wtedy rze­ czywistość magiczną. [...] Jest jeszcze inny aspekt niezwykle ważny, będący niejako jednym ze źródeł teatru, obok rytuału i obok opowiadania historii. Jest to mianowicie gra, ale nie w sensie gry aktorskiej, lecz w znaczeniu gry i zabawy dzieci, zabawy w zwierzę. Robić coś jakby dla ćwicze­ nia się, lecz jednocześnie po to, aby się tym bawić. Coś 150 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ spontanicznego, ale posiadającego jawne reguły, bar­ dzo ważne. Są też formy gier sportowych, które stały się formami artystycznymi, zwłaszcza w Chinach. Formy sportowe ewoluowały, stając się również forma­ mi - jakby powiedzieć - performans”.96 Zamierzone ubóstwo; redukcja do tego, co jest nie­ zbędne: „środki ubogie”, „teatr ubogi”, połączone jed­ nak z niebywałym wyrafinowaniem. Dialektyka apoteozy i szyderstwa, nazywane rów­ nież dialektyką uwznioślenia i bluźnierstwa. Marginalność, potocznie kojarzona z drugorzędnością, z byciem w tle. Przypadek Grotowskiego polega na tym, że on świadomie wybrał margines i przez całe życie go pilnował. Jednak z czasem miało się okazać, że właśnie ów skromny margines okazał się rzeczywistym centrum. Prawdopodobnie najtrafniej uchwycił ten fenomen Ludwik Flaszen: „I oto ten jego margines z latami stał się jakby cen­ trum. N a jego upartego i cierpliwego mieszkańca spły­ wać poczęły różne oficjalne honory, doktoraty honoris causa, prestiżowe nagrody i tytuły. Uchodzący za bluźniercę otrzymał watykańską Nagrodę imienia Błogosła­ wionego Fra Angelica, powstałą z inicjatywy Jana Paw­ ła II. Dziwaczny asystent z krakowskiej PWST, z wytar­ tą czarną teczuszką - takiego go poznałem, gdy przed czterdziestu laty przekazałem mu wieść, że jest do obję­ cia przez nas mały teatr w niedużym mieście Opolu - za­ wędrował na katedrę paryskiego Collège de France”97. Przy tym niemalże wszystko, co Grotowski odkrył potem, ma swoje początki w jego pracy już w Opolu. Niekiedy w postaci zarodkowej, a na niektórych ob­ szarach daleko zaawansowanej. „Wszystko, co wam dotychczas powiedziałem, to jest pewien osobisty mit, w żadnym zaś razie jakieś «obiektywne stanowisko”.98 „Ostatecznie wszystko redukuje się do aspektu pragmatycznego. To nie idee decydują, to praktyka decyduje. Tak samo jest w kulturze, w sztukach, tak samo w sprawach życia wewnętrznego czy - jak sam wolę o tym mówić - wertykalności. Wszystko to są sprawy praktyczne. Słowa mogą się zmieniać, doktry­ ny mogą być wyrażane zawsze [za każdym razem] w in­ ny sposób. Nie ma to żadnego znaczenia. To, co ma znaczenie, to „jak robić” - we wszystkich dziedzinach. [...] Opowiedziałem wam tutaj o pewnej przygodzie osobistej, ale tak samo jest we wszystkich dziedzinach. To nie jest w żadnym stopniu jakieś obiektywne sta­ nowisko. To nie idee decydują, ale «robienie»”.99 „Wszystko to, co działający w życiu otrzymał, lub czego nie otrzymał, może stać się źródłem”.100 „Czy można wskazać na różnice między poznaniem w nauce i sztuce? Odpowiedź: Aby zrobić cokolwiek twórczo, trzeba za­ pomnieć, że istnieje coś takiego jak mózg. Powołam się na przypadek Dostojewskiego. Otóż on mógł to wszystko zrobić dlatego, że nie chciał być psychoanalitykiem. Jego twórczość to jest psychoanaliza w ujęciu Dostojewskiego, a nie w ujęciu Freuda czy w ujęciu Junga. Zdolności kre­ atywne w sztuce to zupełnie coś innego niż w nauce. Przywołam też przykład Stanisławskiego, który w różnych okresach życia inspirował się badaniami Ribota i Pawłowa. Dla mnie z kolei różne książki były bardzo pomocne w pracy. Jedną z najważniejszych okazała się autobiograficzna książka Junga Moje życie. Studia pozwalają po prostu poszerzyć i zrozumieć własne pole widzenia. Dlatego trzeba czytać dzieła. Niezbędna jest odpowiednia duchowa strawa, jej brak powoduje wyjałowienie i martwotę. Niewątpliwie w niektórych dziełach naukowych można znaleźć coś stymulującego. W moim przypadku najbardziej intere­ sują mnie styki, to znaczy takie sytuacje, kiedy uczeni piszą o swoich własnych motywach”.101 „W praktyce zawsze lepiej jest mówić «nie» niż «tak». W sztuce obowiązuje zasada: «czynić» znaczy «wie­ dzieć». Nie blokuj, tylko pozwól na działanie. Trzeba, abym to nie był ja sam, ale niech to się samo czyni”.102 I zupełnie kluczowe dla Grotowskiego: „Dzisiaj wszędzie szukamy drogi na skróty. Również tam, gdzie skrótów nie ma”.103 Odpowiadając na pytanie jednego z słuchaczy na temat znaczenia tekstu literackiego oraz słowa w te­ atrze, Grotowski powiedział: „Decydujące jest to, co się robi z tymi tekstami, a nie same te teksty. N a przykład dla Ryszarda Cieśla­ ka w pracy nad Apocalypsis teksty Eliota pełniły rolę detonatora, zapalnika. Z drugiej strony na przykład dramaty Szekspira to są teksty, które przenikają, pene­ trują ludzkie życie, jego sprzeczności. Jest w nich wiel­ ka znajomość sprzeczności życia. Bardzo istotne jest tu połączenie doświadczenia osobistego z doświadczeniem plemiennym, zbioro­ wym. Stanisławski powiedział kiedyś, że «tekst jest wierzchołkiem działania fizycznego»”.104 I w tym samym wykładzie: „Krzyżowanie się mitu osobistego z mitem plemien­ nym. Można tu zobaczyć wymieszanie się świeckiego i sakralnego, przy czym w centrum, w środku jest coś sakralnego, a na obrzeżach dominuje to, co świeckie. W kulturze islamicznej mamy przecież to samo”.105 Trzeba jednak umieć rozróżnić między świadomo­ ścią plemienną a jej wykorzystywaniem dla celów gry politycznej. Plemienność sama w sobie, z właściwym jej mocnym poczuciem lokalnej wspólnoty, nieraz była i jest wielką wartością, ale też często wykorzystywano ją do osiągnięcia jakichś politycznych korzyści. A za­ czyna się to zawsze od zmiany języka w propagandzie. Nieustanna autokorekta i polemika z sobą samym „na poprzednim etapie”, „z wczoraj” i tym podobne. W ten sposób praca nad dziełem nie kończyła się wła­ ściwie nigdy. Pod tym względem Grotowski przypomi­ nał Tadeusza Kantora, ale mocno podkreślił, że każdy z nich praktykował to na zupełnie inny sposób, swój 151 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ własny. Świadectwo tego znajdujemy na przykład w przytaczanym już wcześniej liście Grotowskiego do Barby z 5 kwietnia 1965 roku.106 Grotowski zajmował tę postawę właściwie od po­ czątku, skoro 15 listopada 1962 roku podczas spotka­ nia w Studenckim Klubie „Od nowa” w Poznaniu mó­ wił o „nieustannej polemice z sobą” jako czymś nie­ zbędnym. Powiedział też wtedy: „Teatr w ogóle istnieje dzisiaj głównie siłą inercji. Jest to sztuka archeologiczna. Jej uratowanie byłoby możliwe tylko wtedy, jeśli nie będzie się realizowało teatru środkami innych sztuk. Tymczasem obecnie za przedstawienie nowoczesne uważa się takie, w którym mamy do czynienia ze współczesnym tekstem, nowo­ czesną scenografią i muzyką oraz starym, tradycyjnym aktorstwem”.107 W jego publicznych wystąpieniach i wywiadach, opublikowanych i nieopublikowanych tekstach, a na­ wet w korespondencji z różnymi ludźmi można spotkać mnóstwo powtórzeń, z których każde stanowi zazwy­ czaj inny wariant. Jeśli Grotowski powiedział czy napi­ sał kilka, a czasami nawet kilkanaście razy to samo, to nigdy nie było to uczynione tak samo - i różnice te, często drobne lub jedynie z pozoru drobne, były za każ­ dym razem znaczącymi różnicami. Podobnie jak różni­ ły się kolejne warianty późnych przedstawień Teatru Laboratorium: Akropolis, Księcia Niezłomnego i Apocalypsis cum Figuris. Bo też Grotowski ciągle spotykał się z innymi ludźmi i mówił do innych ludzi. Można powie­ dzieć, że do znudzenia, niemal obsesyjnie powtarzał kil­ ka tych samych rzeczy, na których szczególnie mu zale­ żało i które uważał za szczególnie ważne. Niektórzy wi­ dzieli w tym nawet rodzaj obsesji. Tak, jakby chciał, aby to właśnie weszło w podświadomość ludzi. Ale też ważne są każdorazowe konteksty tych powtórzeń oraz warianty, jednak dla niego miały one na tyle istotne znaczenie, że był nieugięty. Dla badań nad dziełem Grotowskiego jest to problem, którego wagę i znacze­ nie trudno jest przecenić, a przecież prawie zupełnie nieruszony dotychczas. Znów przypominają się powtó­ rzenia i warianty u Tadeusza Kantora. Porównanie ich użyć u obu artystów może dać interesujące wyniki. Odwołując się do Ryszarda Kapuścińskiego, poru­ szyłem problem nieciągłości oraz związanej z nim fragmentaryczności. Tutaj raz jeszcze do niego po­ wrócę. Otóż w roku 1980 mogłem opublikować książ­ kę Grotowski i jego Laboratorium, aspirującą zgodnie z obowiązującymi wtedy standardami do całościowe­ go, monograficznego ujęcia problemu. Dzisiaj byłoby to dla mnie niemożliwe. Powtarzam: dla mnie. Zatem jest to mój przypadek. Związane jest to zapewne z po­ stępującą „prywatyzacją” doświadczenia badacza, o czym pisałem wcześniej. Dobrze zdajemy sobie rów­ nież sprawę z tego, że nasze poznanie może być jedy­ nie bardziej lub mniej nieciągłe i fragmentaryczne. A jednak poprzez tę nieciągłość i fragmentaryczność, także poprzez skrót i metaforę rezerwowane kiedyś tyl­ ko dla artystów, a omijane bądź jedynie przemycane w pracach naukowych, próbujemy zobaczyć całość. To, co zmienne i to, co stałe na drodze twórczej Je­ rzego Grotowskiego, pozostawało w relacji, tworząc coniunctio, owo szczególne połączenie mysterium tremendum et fascinosum. W każdym razie niezależnie od przyjętej orientacji badawczej (modernistycznej, nowoczesnej, ponowoczesnej bądź jeszcze innej) należy przede wszystkim wykonać podstawowe obowiązki, nie od dzisiaj uważa­ ne za nudne i mało efektowne, właśnie empiryczne i „pozytywistyczne”, do których realizacji nieprzypad­ kowo brakuje chętnych wśród badaczy średniego i młodszego pokolenia. Jednym z takich pierwszych i niezbywalnych zadań jest opracowanie aktualnej bi­ bliografii Jerzego Grotowskiego, bo istniejąca obecnie powstała blisko trzydzieści lat temu, a została opubli­ kowana w 1980 roku, z ustaleniami kończącymi się na 1977 roku.108 Wtedy tylko taka bibliografia była moż­ liwa. Trzeba sobie dobrze zdawać sprawę z tego, że jest ona przestarzała i niekompletna, zawiera przy tym po­ myłki. Jako jej autor dobrze wiem, co piszę. Jak wiadomo, po śmierci Grotowskiego ukazały się poświęcone mu obszerne, monograficzne tomy „Pamięt­ nika Teatralnego” i „Notatnika Teatralnego” za lata 2000 i 2001. W żadnym z nich nie znajdziemy jednak chociażby próby uaktualnienia i skorygowania istnieją­ cej bibliografii. Fakt ten uważam za znamienny i charak­ terystyczny jako znak czasu. Tym, co jest pracochłonne i czasochłonne, a nie służy szybkiej karierze i nie może liczyć na natychmiastowy poklask, młodsi badacze naj­ zwyczajniej nie chcą i nie lubią się zajmować. Drugą sprawą jest opublikowanie możliwie wszyst­ kich tekstów Jerzego Grotowskiego. Jak się wydaje, niezbędny byłby tu akt transgresji, skierowany przeciw­ ko stanowisku ich autora, które podlegało zresztą istot­ nym zmianom w różnych okresach jego życia, czego by­ łem bezpośrednim świadkiem. Niestety, nie mogę uwierzyć, aby zdobyli się na to obaj wyznaczeni przez Grotowskiego jego spadkobiercy, którzy zawsze pojmo­ wali swoje zadanie jako absolutną i bezwarunkową lo­ jalność wobec Mistrza. Problem w tym, że testament Grotowskiego znany jest do dzisiaj tylko fragmenta­ rycznie. Nie wiemy również tego, co przekazał on Ma­ rio Biaginiemu i Thomasowi Richardsowi osobiście, w cztery czy w sześć oczu, a co prawdopodobnie nie zo­ stało nigdzie zapisane, zaś dla nich jest z pewnością niemniej obowiązujące niż to, co otrzymali od niego na piśmie. Nie wiemy ostatecznie tego, co chyba najważ­ niejsze: jakie były ustalenia samego Grotowskiego, a gdzie zaczyna się ich interpretacja przez innych, ale zawsze przecież z użyciem jego autorytetu i na jego ra­ chunek, oraz wynikające z tego konsekwencje. Pewne wydaje się tylko to, że Grotowski niezwykle skutecznie narzucił swoim spadkobiercom i wszystkim 152 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ innym, łącznie z badaczami jego twórczości, opubli­ kowaną niespełna dwa lata przed śmiercią książkę The Grotowski Sourcebook jako swego rodzaju wersję kanoniczną wszelkiej o nim wiedzy i jedyną prawdę podaną do wierzenia. Tak chciał siebie widzieć i tak zaprogramował swoją recepcję, swój obraz. Dopóki nie zdobędziemy się na odwagę, aby wyjść z tego krę­ gu, co obok odwagi wymaga rzecz jasna odpowied­ nich kompetencji, skazani będziemy na to, by tkwić w kręgu ortodoksji, wiedzy kanonicznej, w konse­ kwencji - powielania tego, co sam artysta przekazał do wierzenia. Bycie cierpliwym W tym miejscu przywołam proste być może, ale dla mnie rewelacyjne spostrzeżenie Grotowskiego: „Degradacja często zaczyna się od sprawy cierpliwo­ ści zarówno w teatrze, jak i w życiu. Chce się mieć na­ tychmiast to, co można posiąść jedynie na drodze dłu­ giej i płacąc niejako całym swoim życiem. Pragnie się mieć rezultat już natychmiast, sukces natychmiast, chwałę natychmiast, wszystko natychmiast, a zatem nie ma się czasu szukać tego, co istotne, ponieważ szuka się bardziej konsekwencji publicznych tego, co istotne. W jaki sposób być akceptowanym i znanym [...]”.109 Trudno powiedzieć to jaśniej i prościej. Kiedy pierwszy raz to przeczytałem, musiałem sobie uświado­ mić, że właśnie brak cierpliwości stanowi jeden z mo­ ich podstawowych problemów. Zastanowiło mnie to na tyle, że każdego dnia wracam do problemu bycia cierpliwym, konieczności bycia cierpliwym. Oto jeden z przykładów oddziaływania tak zwanego „przedmiotu badań” na badacza. I jak można dalej utrzymywać cią­ gle pokutujący w polskiej teatrologii, a utrwalony i wzmocniony jeszcze autorytetem Zbigniewa Raszew­ skiego, mit „obiektywizmu” badań i badacza? Pewnie, że w miarę możliwości, naszych uzdolnień i samoświa­ domości połączonej z pewnego rodzaju przenikliwo­ ścią, dobrze jest zmierzać do wycofania wszelkich pro­ jekcji, jednak przekonanie o możliwości całkowitego wycofania osoby badacza nie jest niczym innym jak złudzeniem, stanowiąc przy tym wynik zapóźnienia metodologicznego naszej dyscypliny.110 Moc mitu W poniedziałek 19 stycznia 2004, w „Café Kultu­ ralna” w Teatrze Dramatycznym w Warszawie odbyła się dyskusja nad rocznikiem (dwoma najnowszymi wtedy numerami) „Kontekstów” z 2003 roku, poświę­ conych pamięci i zapomnieniu: „Pamięć i zapomnie­ nie” oraz „Pamięć jako kategoria kultury”. W moich notatkach zapisałem, że Wiesław Juszczak powołał się wtedy na siódmy tom Dzieł Bronisława Malinowskie­ go, w którym zadane jest najprostsze pytanie: czym jest właściwie mit? Otóż Malinowski twierdzi, że pod­ stawą wszystkiego jest mit, bo on jest pierwotny, zaś podstawę mitu stanowi dogmat. Mit związany jest naj­ ściślej z dogmatem. W ten sposób wracamy do Łaski, której fundamentem jest wiara. Kto nie ma łaski wia­ ry, jest pusty, wydrążony, przeraźliwie samotny. Kto ma Łaskę, ma swój mit, energię i prawdę. Kto nie ma mitu, nie ma szans. Mit to jest nasz Dom, on daje czło­ wiekowi zadomowienie, poczucie siły i pokory zarazem (bo są to dwa aspekty tego samego procesu), porząd­ ku świata, kosmosu. A czym jest antropologia? Jest poszukiwaniem sen­ su i całości. W drobiazgu, w detalu zobaczyć cały świat - oto jej wyzwanie. Antropologia jest romantyczna. Ale musi ona mieć fundamenty, podstawę. Jeśli ma się to opanowane w stopniu naprawdę mistrzowskim, to można sobie improwizować. Jeśli nie, wówczas jest się tylko uzurpatorem i partaczem. Niewielu jest powoła­ nych, ale wielu aspirujących, z pretensjami. Wszystko to łączy się najściślej z cierpliwością. Odnosi się to również do artystów i uczonych.111 Gdzie zresztą przebiega tutaj granica? „Mój Grotowski” . Fragment wystąpienia. Rzym, 17 grudnia 2005112 Spróbuję dać moje świadectwo o Jerzym Grotow­ skim. Słowo „moje” jest w tym kontekście ważne. Je­ dyne, co każdy z nas może w końcu przekazać, to swo­ ją relację. I wcale nie decydują o tym megalomania i narcyzm, ale sytuacja, w jakiej się znajdujemy. Niezwykle istotny, był i jest moment pierwszego spotkania z Grotowskim i/lub którąś z jego prac. Z ca­ łą pewnością tak właśnie było w moim przypadku. Po­ zostało ono doświadczeniem na tyle trwałym, że pa­ miętam je do dzisiaj niemalże ze wszystkimi szczegóła­ mi. Dokonało się to w Poznaniu 16 listopada 1962 ro­ ku: odbyło się wtedy otwarte spotkanie z Grotowskim w Klubie Studentów „Od Nowa” przy Starym Rynku (narożnik ulic Wielkiej i Żydowskiej), a następnego dnia spektakl Akropolis według Wyspiańskiego, w jed­ nym z baraków należących do Wyższej Szkoły Wycho­ wania Fizycznego przy ulicy Grunwaldzkiej 55. Przy­ pominały one baraki z obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, co akurat w tym wypadku miało istot­ ne znaczenie dla percepcji spektaklu, ponieważ Jerzy Grotowski i Józef Szajna (współrealizator) odwołali się właśnie do obozu w Oświęcimiu jako dwudziesto­ wiecznego odpowiednika Akropolu: dosłownego i symbolicznego miejsca spotkania ludzi i kultur.113 (Baraki te stoją tam zresztą do dzisiaj, o czym mogłem się ostatnio przekonać). Jak się potem okazało, spotkanie z Grotowskim i Akropolis Teatru Laboratorium 13 Rzędów zadecydowa­ ły o moim życiu. To było dla mnie prawdziwe objawienie. Miałem dwadzieścia trzy lata, kilka miesięcy wcześniej 153 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ ukończyłem studia na poznańskiej polonistyce i wkrótce po egzaminie magisterskim zostałem asystentem. Mówi­ łem i pisałem już o tym niejeden raz, najobszerniej uczy­ niłem to w rozmowie z Marylą Zielińską zamieszczonej w miesięczniku „Nowe Książki” z czerwca 1999 roku.114 Taki właśnie moment inicjalny, związany z głębo­ kim przeżyciem i zachwytem, sprawił, że Jerzy Grotow­ ski pozostał dla mnie na całe życie przede wszystkim wielkim artystą teatru, wspaniałym reżyserem, jednym z największych i zarazem jedynym. Opinię taką po­ twierdziły wszystkie następne spotkania i spektakle, na których starałem się być możliwie często, w latach sześćdziesiątych dojeżdżając z Poznania, a potem z Warszawy. Czułem i wiedziałem, że wzbogaca to mnie jako człowieka, że jest mi niezbędne. Dla wielu ludzi, zwłaszcza znacznie młodszych ode mnie, Grotowski był i pozostał głównie „mistrzem du­ chowym”, mędrcem, guru, jeszcze inni uważali go za znakomitego polityka i stratega, który potrafił dawać so­ bie radę w najtrudniejszych okolicznościach. Dla mnie jednak był on od początku i pozostał na całe życie Wiel­ kim Artystą. Zupełnie nie przeszkadza mi w tym pamięć dwóch jego wczesnych prac, które zobaczyłem kilka lat przed Akropolis, również w Poznaniu, a które zupełnie mnie nie zachwyciły: Orfeusza według Cocteau, pierw­ szego opolskiego przedstawienia Teatru 13 Rzędów, pod kierownictwem artystycznym Grotowskiego i w jego re­ żyserii, i niedługo potem Fausta według Goethego, jedy­ nego przedstawienia zrealizowanego przez niego poza swoim zespołem. Ostatecznie pozostał tylko ten szcze­ gólny wstrząs doznany podczas Akropolis. Jest dla mnie problemem, czy w ogóle mówilibyśmy o Grotowskim, gdyby nie było jego dokonań teatral­ nych, tych kilku przedstawień, które weszły do histo­ rii światowego teatru: Akropolis, Tragicznych dziejów doktora Fausta, Księcia Niezłomnego, Apocalypsis cum Figuris? I gdyby nie jego pozycja w światowej sztuce te­ atralnej zdobyta w decydującym stopniu dzięki tym właśnie kilku dokonaniom z lat sześćdziesiątych? Nie można również przeoczyć faktu, że ostatecznie, gdyby nie było okresu teatralnego w życiu Grotowskiego, wszystkie jego późniejsze doświadczenia i dokonania twórcze, nawet jeśliby do nich doszło, musiałyby być czymś zupełnie innym, niż były. Nie sądzę również, aby Jerzy Grotowski mógł być traktowany na serio jako ewentualny rywal Carla Gustava Junga, Martina Bubera czy w zupełnie innej relacji Gurdżijewa. Niewątpliwie jednak ich książki oraz zdoby­ wana latami wiedza o nich stanowiły dla niego ważne źródła twórczej inspiracji. Tylko tyle i aż tyle. Nie zmie­ nia to faktu, że każdy z wymienionej trójki - i wielu jesz­ cze innych, których nie wymieniłem z nazwiska - mogą być niezwykle przydatni dla rozumienia i interpretacji niektórych przynajmniej aspektów pracy Grotowskiego. I ostatnia sprawa, zupełnie podstawowa. Nie ma jednej drogi do poznawania dzieła Grotowskiego i je­ dynej prawdy o nim. Nikt nie może mieć tutaj mono­ polu, a jeśli ktokolwiek tak twierdzi czy choćby tylko to sugeruje, wtedy jest jedynie uzurpatorem. Ani Workcenter of Jerzy Grotowski and Thomas Richards w Pontederze, ani Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu, który zresztą współtworzyłem i w któ­ rym przez piętnaście lat pracowałem, ani żadna inna instytucja i żaden człowiek nie mogą mieć monopolu. Nie ma bowiem dogmatów w drodze do prawdy, a je­ śli ktoś twierdziłby, że posiada jedyną prawdę, to po­ zwolę sobie wskazać, że dokładnie w tym miejscu za­ czynają się dogmatyzm i sekciarstwo. Ostrzegam przed wszelkiego rodzaju sekciarstwem i dogmatyzmem. Uważam je za niebezpieczne, tym bardziej że tą wiedzą można stosunkowo łatwo i na wiele sposobów mani­ pulować. N a końcu wzywam do uwagi, cierpliwości i unikania dróg na skróty, bo jedyne, czego mogę być pewny po czterdziestu z górą latach badań, jakie pro­ wadzę, to mocne przekonanie, że wszelkie drogi na skróty są tutaj jedynie mirażem. Przypisy 1 2 3 154 Tekst ten powstawał stopniowo, przez kilka lat. Kolejnymi eta­ pami były moje wystąpienia na międzynarodowych konferen­ cjach i sympozjach poświęconych Grotowskiemu: w Moskwie („International Forum on Theatre Education and Experiment” w ramach III Międzynarodowej Olimpiady Teatralnej, maj 2001), Pontederze we Włoszech („Jerzy Grotowski. Primo Tem­ po: Il Teatr Laboratorium tra Opole e Wrocław 1959-1969. Le energie della genesi - Testimonianze” (Jerzy Grotowski. Pierw­ szy okres: Teatr Laboratorium między Opolem a Wrocławiem 1959-1969. Energie początku - Świadectwa) w ramach projek­ tu „Passato e presente di una ricerca (2001-2003”, październik 2001), Brzezince koło Oleśnicy pod Wrocławiem („Jerzy Gro­ towski. Parateatr 1969-1978. Teatr Źródeł 1976-1982” w ra­ mach projektu „Passato e presente di una ricerca. Przeszłość i te­ raźniejszość pewnego poszukiwania”, 27-29 września 2002), Monachium (Unser Theater-Kulturzentrum, 22-23 październi­ ka 2003), na paryskiej Sorbonie (Amphithéâtre Guizot, 5 czerw­ ca 2004) podczas międzynarodowego kolokwium „Revisiter Grotowski” zorganizowanego przez Université de Paris - Sor­ bonne (Paris IV) i Centre de civilisation polonaise w ramach Se­ zonu polskiego we Francji „Nowa Polska. Une saison polonaise en France”, we Wrocławiu - podczas Sympozjum „Grotowski. Pamięć, powtórzenie, nieciągłość” w ramach XIV Sesji Między­ narodowej Szkoły Antropologii Teatru - International School of Theatre Anthropology (Teatr na Świebodzkim, 9 kwietnia 2005), Rzymie - konferencja „Jerzy Grotowski. Essere un uomo totale. Tavola rotonda „Grotowski traccia il cammino ancora oggi?”, mostra e presentazione del libro” („Jerzy Grotowski. Być człowiekiem zupełnym. Okrągły stół „Czy Grotowski jeszcze dzi­ siaj wyznacza trasy?”, wystawa i prezentacja książki” (Istituto Polacco - Instytut Polski, 17 grudnia 2005). Por. Dariusz Czaja, Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2004, s. 197 Zapis wypowiedzi Jerzego Grotowskiego ze ścieżki dźwiękowej fil­ mu dokumentalnego Elżbiety Sitek i Jarosława Szymkiewicza Te­ atr i nie-teatr (Ośrodek Telewizji Polskiej we Wrocławiu, 1975). �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Z pojęciem tym Grotowski zetknął się zapewne czytając ważną dla niego książkę Józefa Świtkowskiego, Okultyzm i magia w świetle parapsychologii, „Lotos”, Lwów 1939, s. 338-339, 371 Reprint tej książki, ze wstępem Lecha Emfazego Stefańskiego, opublikowała Oficyna Wydawnicza „Polczek”, Kraków 1990. Por. także hasło Egrégore, w: Michel Mirabail, Dictionnaire de l’ésotérisme, Collection Marabout Université, Éditions Privat 1981, s. 97-98 Rozmowa z Grotowskim. Rozmawiał Andrzej Bonarski, w: Insty­ tut Laboratorium. Teksty, Instytut Aktora Teatr Laboratorium, Wrocław 1975, s. 25-27. Przedruk w: Andrzej Bonarski, Ziar­ no, Czytelnik, Warszawa 1979, s. 35-36. Pierwodruk: „Kultura” 30 III 1975, nr 13, s. 1 i 12-13 Po śmierci Jerzego Grotowskiego. Świat żegna proroka, „Gazeta Wyborcza” 18 I 1999, nr 14, s. 12 Mirosław Kocur, Grotowski jako dzieło sztuki, „Pamiętnik T e­ atralny” 2001, z. 1-2, s. 137 Eugenio Barba, Ziemia popiołu i diamentów. Moje terminowanie w Polsce oraz 26 listów Jerzego Grotowskiego do Eugenia Barby. Przekład z języka włoskiego: Monika Gurgul, Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław [2001], s. 189: List 14. O okolicznościach powstania Towards a Poor Theatre można się wiele dowiedzieć z książki Eugenia Barby, zwłaszcza z rozdziału Ku teatrowi ubogiemu, s. 130-136 Wybór i redakcja Janusz Degler, Zbigniew Osiński. Jerzy Grotowski, Hän ei ollut kokonainen. Tekstejä vuosilta 1965-1969, Suomentanut Martti Puukko, Painatuskeskus, Helsinki 1993, s. 33-40 Eżi Grotowskij, Tieatr, rituał, performer, w serii „Mistiectwo tieatru”, Centr humanitarnich doslidżień Lwiwskogo dierżawnogo uniwersitetu imieni Iwana Franka, Lwiw 1999, s. 32-36 Przekład węgierski: Jerzy Grotowski, Szinhâz és rituâlé. Szövegek 1965-1969, Vâlogatta és szerkesztette Janusz Degler, Zbigniew Osiński, Forditotta Andrâs Pâlyi, Kalligram, Budapest 1999. Węgierski tłumacz, Andrâs Pâlyi, powiedział mi, że zgoda Gro­ towskiego na przekład dotarła do Budapesztu już po jego śmierci. Przekład słowacki: Jerzy Grotowski, Divadlo a rituâl. Texty 1965-1969. Zostavili Janusz Degler, Zbigniew Osiński, Prelozila Barbora Ertlovâ, Kalligram, Bratislava 1999. Przekład rosyjski: „Tieatr-Laboratorija 13 rjadow”. Jeży Grotowskij ob iskusstwie aktiora, w: Jeży Grotowskij, Ot biednogo tieatra k iskusstwu-prowodniku. Pieriewod, sostawlenie, priedislowije, primieczanija Natełła Baszyndżagian, „Artist. Rieżyssior. Tieatr”, Moskwa 2003, s. 77-82. W moich zbiorach. Notatka z tej rozmowy w moich zbiorach. Jerzy Grotowski, Spre un teatru särac, Traducere de George B a­ nu æi Mirella Nedelcu-Patureau, Prefa^ä de Peter Brook, Postfa^ä de George Banu, Editura „Unitext”, Bucureæti 1998. Telegram znajduje się w moich zbiorach. W książce: Georges Ivanovitch Gurdjieff, Textes recueillis par Bruno de Panafieu, L’Age d’Homme, Lausanne 1992, s. 98-115. Przekład angielski ukazał się w U SA : A Kind of Volca­ no. An Interview with Jerzy Grotowski, w: Gurdjieff. Essays and Reflections and the Man and His Teaching, Texts compiled by Bruno de Panafieu, English version edited by Jacob Needleman and George Baker, Continuum, New York 1997, s. 87-106 Por. Rodzaj wulkanu. Rozmowa z Jerzym Grotowskim. (Rozmowa odbyła się w Paryżu 8, 9 i 10 lutego 1991 roku). Tłumaczenie w oparciu o wydania angielskie i francuskie Grzegorz Ziółkow­ ski. Konsultacja i redakcja tekstu Magda Złotowska, w: Peter Brook, Jean-Claude Carrière, Jerzy Grotowski, Georgij Iwanowicz Gurdżijew, Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotow­ 155 skiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław 2001, s. 41-80. Polskie wydanie przygotowane zostało z okazji konfe­ rencji „W stronę esencji. Georgij Iwanowicz Gurdżijew - od­ działywanie i znaczenie”. Wrocław, 8-10 listopada 2001. Re­ dakcja Jarosław Fret, Grzegorz Ziółkowski. 20 Por. Zbigniew Osiński, „Książę Niezłomny” w teatrze Grotowskie­ go, „Nurt” 1966, nr 2, s. 54-58 21 Z listu Grotowskiego: Wrocław, 16 listopada 1965. W moich zbiorach. 22 Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Laboratorium, Państwo­ wy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1980, s. 26-34; Październik 1956. Pierwszy wyłom w systemie. Bunt, młodość i rozsądek. Ze­ brał i zredagował Stefan Bratkowski, Prószyński i S-ka, Warsza­ wa 1996, s. 68-83: Stefan Bratkowski, Pod znakiem pomidora, s. 102-112: Stanisław Gabriel Cichocki: Nasza niedoszła partia; Marian Stępień, Październik 1956 roku na Uniwersytecie Jagiel­ lońskim, w: Październik ’56. Odwilż i przełom w życiu literackim i kulturalnym Polski. Materiały Ogólnopolskiej Sesji Naukowej, Rzeszów, 23-24 września 1996 roku. Redakcja naukowa Adam Kulawik, Wydawnictwo „Antykwa”, Kraków 1996, s. 29-37; Jerzy Urban, Po prostu epizod, „Wiadomości Kulturalne” 20 X 1996, nr 42, s. 6; Polski Październik 1956 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim. Materiały sympozjum naukowego zorganizowanego pod patronatem J. M. Rektora Prof. Franciszka Ziejki przez Uni­ wersytet Jagielloński, Instytut Pamięci Narodowej i Konsulat Gene­ ralny Republiki Węgierskiej w dniu 10 listopada 2001 roku w Kra­ kowie. Redakcja Rudolf Klimek, Uniwersytet Jagielloński, Kra­ ków 2004. 23 Jerzy Grotowski, Książę Niezłomny Ryszarda Cieślaka. Spotkanie „Hommage a Ryszard Cieślak”, 9 grudnia 1990. Tłumaczenie Magda Złotowska i Grotowski, „Notatnik Teatralny”, wiosna-lato 1995, nr 10, s. 22 24 Jerzy Grotowski, Od zespołu teatralnego do sztuki jako wehikułu. Przekład z hiszpańskiego Magdy Złotowskiej, autoryzowany przez Jerzego Grotowskiego, „Notatnik Teatralny”, zima 1992, nr 4, s. 36 25 Krzysztof Sielicki, Dlaczego Grotowski nadal jest artystą?, „Dia­ log” 1976, nr 3, s. 117-119 26 The Grotowski Sourcebook. Edited by Lisa Wolford and Richard Schechner, Routledge, London and New York 1997. 27 „Notatnik Teatralny” 2000, nr 20-21 i 2001, nr 22-23. 28 „Pamiętnik Teatralny” 2000, z. 1-4 (193-196) i 2001, z. 1-2 (197-198). 29 Maszynopis tekstu z czerwca 1960 roku (data znajduje się na końcu): Jerzy Grotowski, Teatr, s. 5-6: z rozdziałów 5. Metoda otwarta i 6.. Gorzkie prawdy własnej praktyki. Pierwsze cztery roz­ działy noszą tytuły: 1. „Teatr filozoficzny”?, 2. Herezja, 3. Teatr „rytualny” - Film i 4. Teatr „absolutny” a „czystość teatru”. Zbio­ ry archiwalne PW ST im. Ludwika Solskiego w Krakowie. Tecz­ ka: „Grotowski Jerzy”. 30 Sergiusz Awierincew, N a skrzyżowaniu tradycji. Szkice o literatu­ rze i kulturze wczesnobizantyjskiej. Przełożyła i opatrzyła wstępem oraz notami biograficznymi Danuta Ulicka, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988, s. 341 31 Jerzy Grotowski, Odpowiedź Stanisławskiemu, w: tenże, Teksty z lat 1965-1969, op. cit., s. 145-164 32 Por. Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych 1990-1999 —The Centre of Studies on Jerzy Grotowski,s Work and of the Cultural and Theatrical Research. Re­ dakcja merytoryczna/Editor Zbigniew Osiński. Opracowanie/Elaboration Maria Hepel, Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Gro­ towskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław 2000, s. 17. Przekład angielski: The Centre of Studies on Jerzy Grotowski’s Work and of the Cultural and Theatrical Research in Wrocław. The project of program assumptions, s. 22-23: Internal activities... �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ 33 48 Arnold Hauser, Filozofia historii sztuki i literatury. Przełożyła D a­ nuta Danek i Janina Kamionka, Państwowy Instytut Wydawni­ czy, Warszawa 1970, s. 31 W obszernym rosyjskim wyborze jego pism: Eżi Grotowskij, Ot biednogo tieatra k iskusstwu-prowadniku. Pieriewod, sostawlienie, peiebisłowij, primieczanija Natełły Baszindżagian, „Artist. Rieżissier. Tieatr”, Moskwa 2004, s. 205-219: Rieżissier kak professionalnyj zritiel. Zbigniew Osiński, Korespondencja Emilii i Jerzego Grotowskich z Jurijem Zawadskim w latach 1956—1975, „Pamiętnik Teatral­ ny” 2000, z. 1-4, s. 334-346 Zbigniew Osiński, Listy Jerzego Grotowskiego i Reny Mireckiej do Haliny Gallowej, 1957-1970, w: Podróż. Rena Mirecka - aktorka Teatru Laboratorium. Redakcja merytoryczna: Zbigniew Jędrychowski, Zbigniew Osiński, Grzegorz Ziółkowski, Ośrodek Ba­ dań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław 2005, s. 26-34 Zbigniew Osiński, Listy Jerzego Grotowskiego z ZSRR do Polski w latach 1955-1956, „Pamiętnik Teatralny” 2000, z. 1-4, s. 316-325 Zbigniew Osiński, Listy Jerzego Grotowskiego z ZSRR do Polski w latach 1955-1956, op. cit., s. 316-318, 325-333; Jerzy Gro­ towski - z rękopisów (w trzecią rocznicę śmierci - 14 stycznia 2002). [Opracował] Lech Śliwonik, „Scena” 2001, nr 6 (20), s. 18-19 Jerzy Grotowski, Listy do Aliny Obidniak z oazy Bajram Ali (2 IV - 20 V 1956). Opracował Janusz Degler, „Notatnik Teatralny” 2000, nr 20- 21, s. 14- 28. Por. też: Janusz Degler, Grotowski poeta, „Scena” 2004, nr 1, s. 17-19 Zbigniew Osiński, Listy Jerzego Grotowskiego z ZSRR do Polski w latach 1955-1956, op. cit., s. 316-318, 326 Listy Jerzego Grotowskiego i Ludwika Flaszena do Bohdana Korze­ niewskiego. Opracowała Anna Kuligowska-Korzeniewska, „Pa­ miętnik Teatralny” 2001, z. 1-2, s. 305-318. Por. Anna Kuligowska-Korzeniewska, O Grotowskim w Łodzi, Wrocławiu i Warszawie, „Notatnik Teatralny” 2001, z. 22-23, s. 48-54. Por. Krystyna Duniec, Jan Kreczmar. Grał jakby uczył, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2004. Listy Jerzego Grotowskiego do Jerzego Kreczmara. Opracowała Kry­ styna Duniec, „Pamiętnik Teatralny” 2001, z. 1-2, s. 319-325 Korespondencja Tadeusza Łomnickiego i Jerzego Grotowskiego z lat 1971-1975. Do druku podała Barbara Osterloff, „Pamiętnik Teatralny” 2002, z. 3- 4, s. 595- 604 Z korespondencji Jerzego Grotowskiego do Barbary i Konrada Swinarskich, „Teatr” 2000, nr 1-3, s. 71-72 Eugenio Barba, Ziemia popiołu i diamentów, op. cit., s. 154-229. Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Teatr Laboratorium wo­ bec kultury Orientu - po dwudziestu pięciu latach, „Didaskalia. Gazeta Teatralna” luty--\kwiecień 2004, nr 59-60, s. 58-67 i czerwiec-sierpień 2004, nr 61-62, s. 90-98 Jerzy Grotowski, Konstanty Puzyna, Korespondencja 49 1970-1974. Opracowała Marta Serwa, „Notatnik Teatralny” 2001, nr 22-23, s. 138-149 Jerzy Grotowski, Listy do Natełły Baszyndżagian [z lat 1971­ 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 1974], „Notatnik Teatralny” 2001, nr 22-23, s. 164-167; ten­ że, List do Natełły Baszyndżagian [z 9 września 1991], „Notatnik Teatralny” 2004, nr 32-33, s. 200-202 50 Jerzy Grotowski i Robert Cohen o programie „Dramat Obiektyw­ ny”. Korespondencja. Tłumaczenie i opracowanie Grzegorz Ziół­ kowski, „Pamiętnik Teatralny” 2000, z. 1-4, s. 426-437 51 Zbigniew Osiński, O niezrealizowanych projektach filmów An­ drzeja Wajdy o Teatrze Laboratorium. Korespondencja Wajdy ze Zbigniewem Cynkutisem i Jerzym Grotowskim i Zbigniewem Cyn- 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 kutisem z lat 1963-1964, 1970-1972 i 1975-1979, „Pamiętnik Teatralny” 2003, z. 3-4, s. 235-263 156 Zbigniew Osiński, Nazywał nas bratnim teatrem. Przyjaźń arty­ styczna Ireny i Tadeusza Byrskich zJerzym Grotowskim, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2005, s. 181-255, 300-317 To jest moje, teraz i tutaj. Listy [Ryszarda Cieślaka] do Lucyny Pijaczewskiej. Opracował Piotr Rudzki, „Notatnik Teatralny” wiosna/lato 1995, nr 10, s. 127-132 Jerzy Grotowski, Listy do Zbigniewa Cynkutisa [1964-1966]. Po­ dała do druku Malina Cynkutis. Opracowanie Zbigniew Jędrychowski, „Notatnik Teatralny” 2000, nr 20-21, s. 157-166. Li­ sty Jerzego Grotowskiego do Teresy Nawrot. Opracował Grzegorz Janikowski, „Pamiętnik Teatralny” 2001, z. 1-2, s. 326-331 Ryszard Cieślak, Listy do żony [1967-1974]. Wybór i opracowa­ nie Teresa Błajet-Wilniewczyc, Zbigniew Jędrychowski, „N o­ tatnik Teatralny” wiosna/lato 1995, nr 10, s. 48-64; tenże, To jest moje, teraz i tutaj. Listy do Lucyny Pijaczewskiej. Opracował Piotr Rudzki, tamże, s. 127-132 Zbigniew Cynkutis, Listy do M. [do żony Maliny z lat 1966-1970, do żony Maliny i córki Magdaleny 1973-1981, do Maliny 1982-1984, fragment listów do Magdaleny 1986, 1987]. Wybór Malina Cynkutis, Zbigniew Jędrychowski. Opracowanie Zbigniew Jędrychowski, „Notatnik Teatralny” 2000, nr 20- 21, s. 175-218. Por. też: tenże, Notatnik-pamiętnik. Podała do dru­ ku Malina Cynkutis. Opracowanie Zbigniew Jędrychowski, tamże, s. 157-174 Krzysztof Mieszkowski, Do jutra. Rozmowa z Krzysztofem Warlikowskim, „Notatnik Teatralny” 2003, nr 28-29, s. 232 Dybuk jest w nas. Z Krzysztofem Warlikowskim, reżyserem „Dybu­ ka”, rozmawia Jacek Antczak, „Słowo Polskie” 6 X 2003, nr 233, s. 10 Wspólny oddech. Z Grzegorzem Bralem rozmawiają Aleksandra Rembowska i Jacek Dobrowolski, „Teatr” 2004, nr 9, s. 6-7. Ibidem, s. 11 Wystąpienie przygotowane na sympozjum w ramach XIV Sesji IST A (International School of Theatre Anthropology) zatytu­ łowanej „Improwizacja: pamięć, powtórzenie, nieciągłość”, Krzyżowa - Wrocław 1-15 kwietnia 2005. Katarzyna Kaniowska Antropologia i problem pamięci, „Kontek­ sty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, nr 3-4, s. 57. Kerwin Lee Klein, O pojawieniu się pamięci w dyskursie historycz­ nym. Przełożył Maciej Bańkowski, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, nr 3-4, s. 43. Pierwodruk: tenże, On the Emer­ gence of Memory in Historical Discourse, „Representations” win­ ter 2000, nr 69. Ryszard Kapuściński, O pamięci i jej zagrożeniach. Z Ryszardem Kapuścińskim rozmawiają Zbigniew Benedyktowicz i Dariusz Czaja, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, nr 3-4, s. 13. Ibidem, s. 15. Por. Grotowski powtórzony. Stanisław Rosiek, Pod powierzchnią tego, co zapisane; Słowa, słowa, słowa. [Zapis trzech uczestniczek rozmowy z Jerzym Grotowskim, która odbyła się 20 marca 1981 roku w Gdańsku: Kwiryny Ziemby, Jolanty Siejak i Zofii Zakiewicz], w: Maski (Transgresje 4). Wybór, opracowanie i redakcja Maria Janion i Stanisław Rosiek, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1986, t. I, s. 367-416. Fragment brulionu listu Jerzego Grotowskiego do mnie, pisane­ go prawdopodobnie między majem a około 1 grudnia 1987.. Zdaniem autora list ten miał charakter bardzo osobisty i z tego właśnie powodu nie został wysłany przez niego do Polski. Zapo­ znałem się z nim więc na miejscu i za zgodą autora odpisałem obszerne fragmenty. W liście zawarte są między innymi odpo­ wiedzi na moje pytania przesyłane do Grotowskiego w latach 1985-1988, na które jednak nie otrzymywałem przez te lata żadnej odpowiedzi. W Pontederze przebywałem od 20 kwietnia do 2 maja 1988 roku na zaproszenie Workcenter of Jerzy Gro­ towski w celu zapoznania się z jego pracą. List został napisany �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 odręcznie, czarnym długopisem i nie został nigdy do mnie wy­ słany, miał on raczej formę brulionu. Pisali go autor i pod jego dyktando Piotr Borowski; fragmenty tutaj opublikowane zosta­ ły napisane ręką Grotowskiego. Ryszard Kapuściński, O pamięci i jej zagrożeniach, op. cit., s. 15. Paul Ricoeur, La mémoire, l’histoire, l’oublie, Editions du Seuil, Paris 2000. Polski przekład drugiego rozdziału tej książki: tenże, Nadużycia pamięci naturalnej: Pamięć powstrzymana, pamięć ma­ nipulowana, pamięć narzucona. Przełożył Wojciech Bońkowski, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2005, s. 41-53 Por. Ryszard Kapuściński, O pamięci i jej zagrożeniach, op. cit., s. 19 Ibidem. Ewa Domańska, Miejsce Franka Ankersmita w narratywistycznej filozofii historii, w: Frank Ankersmit, Narracja, reprezentacja, do­ świadczenie. Studia z teorii historiografii. Pod redakcją i ze wstę­ pem Ewy Domańskiej, U N IVERSITA S, Kraków 2004, s. 9 94 Wykład 6: 13 października 1997, Conservatoire National Su ­ périeure d’Art Dramatique. 95 Wykład 3: 16 czerwca 1997, Odéon - Théâtre de l’Europe. 96 Wykład 2: 2 czerwca 1997, Odéon - Théâtre de l’Europe. Podkr. Z.O. 97 [Ludwik Flaszen] Po śmierci Jerzego Grotowskiego, op. cit. 98 Wykład 9: 26 stycznia 1998, Théâtre du Rond-Point. 99 Ibidem. 100 Wykład 7: 20 października 1997, Conservatoire National Superieure d’A rt Dramatique. 101 Ibidem. 102 103 104 105 Ibidem. Ibidem. Ibidem. Ibidem. Por. też: Wykład 8: 12 stycznia 1998, Théâtre du Rond-Point. 106 Eugenio Barba, Ziemia popiołu i diamentów, op. cit., s. 189: List Por. ibidem, s. 170, 172-174 Patrick Hutton, History as an Art of Memory, University Press of England, Hanover, N.H. 1993, s. XXIV. Cytuję za: Frank Ankersmit, op. cit., s. 373 Święty Augustyn, Wyznania. Przełożył, opatrzył posłowiem i ka­ lendarzem Zygmunt Kubiak, Instytut Wydawniczy PAX, W ar­ szawa 1987, s. 237 Dariusz Czaja, Czarna skrzynka. Idea pamięci absolutnej, w: ten­ że, Sygnatura i fragment, op. cit., s. 330-331 Ryszard Kapuściński, O pamięci i jej zagrożeniach, op. cit., s. 16. Ibidem, s. 24 Jerzy Grotowski, Teatr Źródeł. Tekst z roku 1981 opracował Le­ szek Kolankiewicz, „Zeszyty Literackie” (Paryż), lato 1987, nr 19, s. 103-104 Paul Ricoeur, Nadużycia pamięci naturalnej: Pamięć powstrzyma­ na, pamięć manipulowana, pamięć narzucona, op. cit., s. 52 słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1998. Por. Zbigniew Osiński, Zapiski ze spotkań 1962-1963, „Notatnik Teatralny” 2000, nr 20-21, s. 114 Ze ścieżki dźwiękowej filmu Il Teatr Laboratorium di Jerzy Gro­ towski, reżyseria Marianne Arhne, ostatni film w ramach serii „Cinque Sensi del Teatro. Cinque trasmissioni monografiche sulla filosofia del teatro. Produzione Centro per la Sperimentazione e la Ricerca Teatrale. Pontedera, RAI - Radio Televisione italiana Sede Regionale della Lombardia Dipartimento Scuola/Educazione, a cura di Mario Raimondo, 1993, s. 1 Jerzy Grotowski, Teatr Źródeł, op. cit., s. 104-105 Jerzy Grotowski, Teatr a rytuał, „Dialog” 1969, nr 8, s. 71. Prze­ druk w: tenże, Teksty z lat 1965-1969. Wybór. Wybór i redak­ cja Janusz Degler, Zbigniew Osiński, Wyd. II poprawione i uzu­ pełnione, Wrocław 1990, s. 79 Jerzy Grotowski, O praktykowaniu romantyzmu, „Dialog” 1980, nr 3, s. 120 Wykład 6: 13 października 1997, Conservatoire National Superieure d’Art Dramatique. Poszukiwania opolskie. Rozmowa z Jerzym Grotowskim - kierow­ nikiem artystycznym Teatru 13 Rzędów. Rozmawiała R[ena] N a­ lepa, „Dziennik Polski” 8 - 9 I 1961, nr 7, s. 6 Wykład 6: 13 października 1997, Conservatoire National Superieure d’Art Dramatique. Ibidem. Podkr. Z. O. Wykład 2: 2 czerwca 1997, Odéon - Théâtre de l’Europe. Wykład 5: 6 października 1997, Conservatoire National Superieure d’Art Dramatique. Por. na przykład interesujący, ale oparty na zupełnie błędnym założeniu artykuł Pawła Możdżyńskiego, Laboratorium Nowej Ery, „Pamiętnik Teatralny” 2000, z. 1-4, s. 203-229. Ostatecz­ nie jeśli ktoś się uprze, to może porównywać wszystko ze wszyst­ kim. Tylko po co? 14. 107 Por. Zbigniew Osiński, Zapiski ze spotkań 1962-1963, op. cit., s. 110 108 Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Laboratorium, op. cit., s. 319-342: Bibliografia. 109 Jerzy Grotowski, Nagość w teatrze jako wartość czy obsceniczność, „Notatnik Teatralny” 2004, nr 35, s. 128-129 110 Pisali o tym zwłaszcza: Sławomir Świontek, O możliwościach za­ stosowania w nauce o teatrze pewnych nowych metod badawczych. Perspektywy i ograniczenia, „Pamiętnik Teatralny” 1999, z. 3-4, s. 50-68. Przedruk w: Teatrologia polska u schyłku X X wieku. Pod redakcją Jana Michalika i Agnieszki Marszałek, Towarzy­ stwo Naukowe „Societas Vistulana”, Kraków 2001, s. 113-127; Leszek Kolankiewicz, Dziady. Teatr święta zmarłych, Wydawnic­ two słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1999. Pozwolę sobie przypo­ mnieć również moje teksty na ten temat: Teatrologia - nauka podejrzana?, „Odra” 1968, nr 10, s. 37-44; Teatr Dionizosa. Ro­ mantyzm w polskim teatrze współczesnym, Wydawnictwo Literac­ kie, Kraków 1972, zwłaszcza wstęp Od autora, s. 9-12; Kilka uwag o historii teatru, w: Jak badać teatr? Materiały z konferencji metodologicznej poświęconej badaniom historycznoteatralnym. Kra­ ków, 28 września 2002. Pod redakcją Marka Dębowskiego, T o ­ warzystwo Naukowe „Societas Vistulana”, Kraków 2003, s. 18-33 111 Por. blok materiałów poświęconych książce Wiesława Juszcza­ ka, Pani na żurawiach. Część pierwsza. Realność bogów, Aureus, Kraków 2002 i jej autorowi, zamieszczony na łamach „Kontek­ stów Polskiej Sztuki Ludowej” 2003, nr 3-4, s. 223-282 112 16-17 grudnia 2005. Konferencja „Jerzy Grotowski. Essere un uomo totale. Tavola rotonda „Grotowski traccia il cammino ancora oggi?”, mostra e presentazione del libro” („Jerzy Gro­ towski. Być człowiekiem zupełnym. Okrągły stół „Czy Grotow­ ski jeszcze dzisiaj wyznacza trasy?”, wystawa i prezentacja książ­ ki”. Istituto Polacco di Roma, via Vittoria Colonna 1. 113 Por. Zbigniew Osiński, „Akropolis” w Teatrze Laboratorium, w: tenże, Teatr Dionizosa. Romantyzm w polskim, Wydawnictwo Li­ terackie, Kraków 1972, s. 170-221 114 Przecieranie tras. Ze Zbigniewem Osińskim rozmawia Maryla Zielińska, „Nowe Książki” 1999, nr 6, s. 4-8. Por. też: Moja to­ pografia wewnętrzna. Ze Zbigniewem Osińskim rozmawia Mary­ la Zielińska, „Didaskalia. Gazeta Teatralna” kwiecień 1995, nr 6, s. 33-37; Zbigniew Osiński, Wypowiedź a ankiecie redakcyj­ nej „Lista największych teatralnych wzruszeń”, „Didaskalia. Gaze­ ta Teatralna” październik 1998, nr 27, s. 22-24 Dyrekcji Ośrodka Grotowskiego we Wrocławiu i panu Leszkowi Demkowiczowi dzięekuję za udostępnienie jego tłumaczenia wykładów Gro­ towskiego w Collège de France. 157 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9918a250949635e0035263916fe806f.pdf f411aba26bce208bfdc45b5b3fff3cf3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2350 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2181 Title A name given to the resource Mieczysław Limanowski dzisiaj / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.73-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Zbigniew Osiński MIECZYSŁAW LIMANOWSKI Życie i t w ó r c z a działalność M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o (ur. 6 stycznia 1 8 7 6 r. w e L w o w i e — zm. 2 5 stycznia 1 9 4 8 r. w T o r u n i u ) doczekały się kilku s y n t e t y c z n y c h a r t y k u ł ó w , k t ó r y c h autorami są, c o z n a m i e n n e , bez w y j ą t k u przedstawiciele nauk p r z y r o d n i c z y c h . R ó w n i e ż a u t o r e m hasła w „ P o l s k i m s ł o w n i k u b i o g r a f i c z n y m " jest p r z y r o d n i k - g e o l o g Z b i g n i e w W ó j c i k . W ksią­ żce w s p o m n i e n i o w e j p o ś w i ę c o n e j L i m a n o w s k i e m u , w y d a n e j w T o r u n i u w roku 1 9 5 0 , a także w e w s p o m n i e n i a c h pośmiert­ n y c h , też przeważają nazwiska p r z y r o d n i k ó w . Nie oznacza t o o c z y w i ś c i e , że reprezentanci d y s c y p l i n h u m a n i s t y c z n y c h w o g ó l e się n i m nie z a j m o w a l i i nie zajmują. W e w s p o m n i a n y m w y d a w ­ n i c t w i e t o r u ń s k i m znajdują się cenne szkice: Konrada Górskiego 2 3 4 0 stosunku Mieczysława Limanowskiego do dziel literackich, Stefana S r e b r n e g o Limanowski w Reducie oraz Marii Z n a m i e r o ­ w s k i e j - P r u f f e r o w e j Limanowski — twórca widowiska baśnio­ wego. A r t y k u ł y w s p o m n i e n i o w e o p u b l i k o w a l i w t e d y r ó w n i e ż m.in. Walerian C h a r k i e w i c z , Józef M a ś l i ń s k i , Stefan Narębski 1 Jerzy W y s z o m i r s k i . Nie zmienia t o f a k t u , że znacznie w i ę c e j zrobili w t y m zakresie przyrodnicy. 5 Z o r g a n i z o w a n e zostały p o n a d t o d w i e sesje n a u k o w e o życiu i t w ó r c z o ś c i M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , obie w T o r u n i u , który o d maja 1 9 4 5 roku stał się ostatnią j e g o przystanią, a U n i w e r s y t e t M i k o ł a j a Kopernika o s t a t n i m miejscem pracy n a u k o w e j . Pierwsza z nich o d b y ł a się na p o c z ą t k u l u t e g o 1 9 4 8 r o k u , a jej efektem b y ł o wspomniane toruńskie w y d a w n i c t w o , druga — w dniach 25 i 26 k w i e t n i a 1 9 7 0 r. Podczas tej ostatniej Tadeusz Byrski w y g ł o s i ł jeden z referatów, który p o d t y t u ł e m Liman o p u b l i k o w a ł p o t e m na ł a m a c h „ W i ę z i " (1 9 7 1 , nr 7 — 8 ) . Rok wcześniej zostały w y d r u k o w a n e z b i o r o w e w s p o m n i e n i a O Zespole Reduty 1919— 1939. Znaleźć w nich m o ż n a , p o d o b n i e jak w książkach H a n n y M a ł k o w s k i e j [Wspomnienia z Reduty, Warszawa 1 9 6 0 i Teatr mojego życia, Ł ó d ź 1 9 7 6 ) , Stefanii Kornackiej (Opowia­ dania aktorki, W a r s z a w a 1 9 7 0 ) , a także i n n y c h a u t o r ó w z w i ą z a ­ n y c h z Redutą, w i e l e informacji o M i e c z y s ł a w i e L i m a n o w s k i m . W roku 1 9 7 3 ukazał się nakładem P W N Słownik biograficzny teatru polskiego 1765— 1965, zawierający hasło o s o b o w e i p o d ­ s t a w o w ą bibliografię. W sierpniu 1 9 7 5 „ M i e s i ę c z n i k L i t e r a c k i " (nr 8) zamieścił artykuł Ryszarda Olczaka Mieczysław Limanow­ ski jako człowiek teatru. Wreszcie w p o c z ą t k u 1 9 8 7 r o k u Państ­ w o w y Instytut W y d a w n i c z y o p u b l i k o w a ł odnalezioną w ostat­ nich latach k o r e s p o n d e n c j ę O s t e r w y i L i m a n o w s k i e g o , oraz artykuł p r o g r a m o w y L i m a n o w s k i e g o O duchu i zamierzeniach Polskiego Studio Sztuki Teatru im. Adama Mickiewicza, ze w s t ę p e m i w o p r a c o w a n i u niżej p o d p i s a n e g o . 6 DZISIAJ w Lozannie." P o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m b i o g r a f i c z n y m ( o d urodze­ nia aż po rok 1 9 2 8 ) pozostają d o dzisiaj cztery t o m y Materiał traktujący o działalności L i m a n o w s k i e g o jest bardzo obszerny i w s z e c h s t r o n n y , c h o ć zarazem o g r o m n i e rozproszony. P o d o b n i e zresztą w y g l ą d a sprawa z j e g o w ł a s n y m i t e k s t a m i , k t ó r y c h n i g d y nie u p o r z ą d k o w a ł w jakąś całość, a k t ó r y c h bibliografia licząca o b e c n i e blisko pięćset pozycji o b e j m u j e przede w s z y s t k i m kilkadziesiąt t y t u ł ó w czasopism (zwłaszcza d z i e n n i k ó w , poprzez t y g o d n i k i i miesięczniki, po specjalistyczne w y d a w n i c t w a przyrodnicze i teatralne) oraz różnego rodzaju w y d a w n i c t w a z b i o r o w e , jak d w u t o m o w e Wilno i Ziemia Wileńs­ ka, Zarys monograficzny, W i l n o 1 9 3 0 i 1938 lub Ferdynand Ruszczyć — życie i dzieło, W i l n o 1 9 3 9 . J e d n y m z kilku z a l e d w i e w y j ą t k ó w jest praca d o k t o r s k a o p u b l i k o w a n a w roku 1 9 0 9 Pamiętników B o l e s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , który najstarszemu z czterech s w o ­ 9 ich s y n ó w p o ś w i ę c a w i e l e u w a g i i miejsca. W pracach historyków teatru j e g o nazwisko pojawia się o c z y w i ś c i e w z w i ą z k u z Redutą i J u l i u s z e m Osterwą, j a k b y b y ł o tłem dla t e g o d r u g i e g o . Klasycznym przykładem m o g ą tu być książki Józefa S z c z u b l e w s k i e g o Pierwsza wot przecenić. 10 Reduta i Ży­ Osterwy k t ó r y c h w a r t o ś ć d o k u m e n t a c y j n ą t r u d n o zresztą Osterwy, A przecież, jak dobrze w i a d o m o . L i m a n o w s k i był o s o b o w o ś c i ą zupełnie różną niż Osterwa, i bez n i e g o — jak i bez O s t e r w y — nie b y ł o b y Reduty, a jeśli n a w e t by p o w s t a ł a , t o z całą pewnością byłaby zupełnie odmienna o d tej, która istniała w latach 1 9 1 9 — 1 9 3 9 . S p o t k a n i e t y c h d w ó c h r ó w n i e s i l n y c h o s o b o w o ś c i nie p o l e g a ł o na t y m , że jeden był c i e n i e m d r u g i e g o , ale na t y m przede w s z y s t k i m , że przy całej o d m i e n n o ś c i t e m ­ p e r a m e n t ó w , c h a r a k t e r ó w i d o ś w i a d c z e ń z n a k o m i c i e się uzupeł­ niali, c o p o z w o l i ł o im s t w o r z y ć i w s p ó l n i e p r o w a d z i ć p l a c ó w k ę t w ó r c z ą pozostającą d o dzisiaj czymś n i e p o w t a r z a l n y m , nie t y l k o w dziejach p o l s k i e g o teatru i polskiej kultury artystycznej, m i m o że jak każde z j a w i s k o artystyczne i każdy t w ó r c a — Reduta i jej p r z e w o d n i c y w n i e j e d n y m czerpali z a r ó w n o z d o r o b k u bliższej i dalszej przeszłości jak i s w o j e j teraźniejszości. * 7 T w ó r c z ą inspirację w działalności teatralnej L i m a n o w s k i e g o z n a j d o w a l i i znajdują przede w s z y s t k i m praktycy — aktorzy i reżyserzy. Oni też najczęściej się d o niego o d w o ł u j ą , a są t o zazwyczaj t w ó r c y n a j w i ę k s z e g o f o r m a t u , jak Stefan Jaracz, Leon Schiller czy W i ł a m Horzyca, s p o ś r ó d w s p ó ł c z e s n y c h Jerzy G r o ­ t o w s k i oraz j e g o były uczeń, t w ó r c a i a n i m a t o r Ośrodka Praktyk Teatralnych „ G a r d z i e n i c e " W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i . 1 * * D o t y c h c z a s o w e o m ó w i e n i a działalności M i e c z y s ł a w a nowskiego znamionuje pewien zasadniczy brak czy Lima­ defekt. Polega o n na t y m , że przyrodnicy raczej niechętnie i marginalnie lub o g ó l n i k o w o piszą o n i m j a k o o c z ł o w i e k u teatru i w o g ó l e sztuki, ludzie teatru zaś, zwłaszcza historycy, pomijają j e g o prace w dziedzinie g e o l o g i i , g e o g r a f i i , czy n a w e t e t n o l o g i i . W efekcie traktuje się o n i m , można by p o w i e d z i e ć , niejako d o p o ł o w y , p o z o s t a w i a j ą c tę drugą p o ł o w ę k o m u ś i n n e m u . N i e w i e l e może też w y n i k n ą ć z m e c h a n i c z n e g o „ s k l e j e n i a " t y c h o b u „ p o ł ó w e k " . Szczególny przypadek t e g o „ d z i w n e g o c z ł o w i e k a " , jak g o nazy­ w a ł H o r z y c a , a zarazem t r u d n o ś ć zrozumienia i wyjaśnienia 11 L i m a n o w s k i e g o polega w ł a ś n i e na t y m , że s t a n o w i o n nieroze­ rwalną j e d n o ś ć i j a k o przyrodnik i j a k o artysta. J e g o w i e d z a przyrodnicza ż y w i ł a się r ó w n i e ż t y m , czego d o ś w i a d c z a ł w k o n ­ takcie ze sztuką i jej w y t w o r a m i , ale i o d w r o t n i e — w swoim p o d e j ś c i u d o dzieł sztuki i d o c z ł o w i e k a , czy t o podczas r e d u t o ­ w y c h analiz t e k s t ó w d r a m a t y c z n y c h , czy też j a k o recenzent teatralny i plastyczny, nie przestawał być p r z y r o d n i k i e m , nie odrzucał s w o j e j rozległej w i e d z y o t a j e m n i c a c h natury. J u ż w roku 1 9 0 4 L i m a n o w s k i napisał d o n i o s ł e w k o n s e k w e n ­ cje s ł o w a : „ Z d a j e się, że w nauce g e o l o g i a najbardziej sąsiaduje ze sztuką [...]. Na o d w r ó t , ludzi w i e l k i e j w y o b r a ź n i zawsze pociągały w a r s t w y i cmentarzyska ziemi: A j s c h y l o s , Dante, da Vinci, Goethe, S ł o w a c k i . " 1 2 Przekonaniu o p o d s t a w o w y m z w i ą ­ zku przyrody i sztuki pozostał w i e r n y przez całe życie, w i e l o k r o t ­ nie je rozwijając i uzasadniając. N a j p i e r w w roku 1 9 1 7 , g d y w m o s k i e w s k i m „ E c h u P o l s k i m " pisał o w i e l k i m p o l s k i m b o t a n i ­ ku M a r i a n i e R a c i b o r s k i m ( 1 8 6 3 - 1 9 1 7 ) , który „ b y ł poetą, c h o ć poezji n i g d y nie p i s a ł " oraz „ n a m i ę t n i e k o c h a ł naturę — nie m ó g ł zatem n'amietnie nie k o c h a ć s z t u k i " . W dyskusji nad referatem 13 W ł a d y s ł a w a W i t w i c k i e g o O stosunku nauki do sztuki, wygłoszo­ n y m podczas I Zjazdu p o ś w i ę c o n e g o z a g a d n i e n i o m organizacji i r o z w o j u nauki polskiej, który o d b y ł się w d n i a c h 7 — 1 0 k w i e t n i a 1 9 2 0 w W a r s z a w i e , uzasadniał s w ó j p o g l ą d , że przeżywanie (termin w z i ę t y przez niego z teorii gry aktorskiej) „ s t a n o w i [...] p o d s t a w ę tak t w ó r c z o ś c i artystycznej, jak i n a u k o w e j " : „ K r y t e r i a w sztuce należą d o k r y t e r i ó w w e w n ę t r z n y c h , o p a r t y c h na p r z e ż y w a n i u — ale t o s a m o jest w n a u c e . G m a c h Lemarcka l u b D a r w i n a , 73 �N e w t o n a lub Maxwella, Kopernika lub Galileusza, Humboldta lub S u e s s a czar swój pełny zawdzięczają nie sylogizmom dialektyki umysłowej, lecz przeżytym prawdom t w ó r c ó w tych g m a c h ó w , tajemnicom ich w e w n ę t r z ­ nym, które pozwalały im być, aby tak powiedzieć, bardziej rozbudzonymi niż inni ludzie dla p e w n y c h tajemnic Bytu, które to tajemnice [...] dla nich i konsekwentnie dla nas są tylko wtedy dostępne, kiedy pogrążymy się sami w ten Byt, zatracając się w nim, aby nagle odnaleźć w nim — przez taniec jakiś wnętrza — już syntezę siebie samego i Bytu, wielką J e d n o ś ć . " 14 Dziesięć lat później, w referacie na temat Istota kultury, który z a i n a u g u r o w a ł XIII Konferencję O ś w i a t o w ą , w s p o s ó b najpeł­ niejszy s f o r m u ł o w a ł s w ó j p o g l ą d , o d w o ł u j ą c się jak czynił t o zazwyczaj — przede w s z y s t k i m d o w ł a s n y c h d o ś w i a d c z e ń i prze­ żyć: „ M o ż e właśnie dlatego, że jestem przyrodnikiem i że dotykałem globo­ w y c h prawd, g l o b o w y c h rytmów i awatar naszej ziemi, zatem rzeczywisto­ ści materialnej pod naszymi nogami, i to bez zastrzeżeń pogrążając się po uszy w tej realności i tej globowości, właśnie może dlatego obudził się w e mnie m o c n o zmysł ten drugi już dopełniający do rzeczy nieglobalnych, pozaglobalnych, zmysł, który stanowi właściwą atmosferę realności ponadmaterialnych, zatem d u c h o w y c h . [...] W stosunku do ludzi, którzy jedynie i bez reszty uznają rzeczywistość materialną i przed tą niby jedyną rzeczywistością czynią wciąż nieustające nabożeństwo, możemy mieć z a w s z e wątpliwości, czy tę rzeczywistość materialną naprawdę ogarniają, zatem widzą jej granice. Z a z w y c z a j t k w i ą oni w materii po uszy, jak elementarny korzeń w ziemi. Nie potrzeba się dziwić, że ludzie tacy powołują się na to jedyne przeżywanie, które znają, że nie wiedzą, że są inne przeżywania, związane z rzeczywistością d u c h a . M a j ą mętne wyobrażenie o tym, co jest ponadzmysłowe, nie tak, jak artyści, którzy bez spojrzeń w światy d u c h o w e nie mają co robić. Faktem jest, że nie znamy wielkiego poety, muzyka, malarza, architekta, rzeźbiarza, aktora, który by nie gruntował w realnościach poza materią o b j a w i o n y c h i z tych to realności nie czerpał s w o j e g o n a t c h n i e n i a . " 15 I wreszcie — w 1 9 3 7 roku — w e w s p o m n i e n i u p o ś w i ę c o n y m mistrzowi swojej młodości, jednemu z najwybitniejszych geo­ l o g ó w tamtej e p o k i , p r o f e s o r o w i M a u r i c e L u g e o n , w p ó ł w i e c z e j e g o pracy n a u k o w e j i czterdziestolecie nauczania na U n i w e r ­ sytecie Lozańskim, napisał z n a m i e n n e zdanie: „ B y ł dla nas, którzy jesteśmy j e g o u c z n i a m i , c z ł o w i e k i e m n a u k i , ale też artystą". D o w o d z i ł , że „ s p r a w a zdzierania „ s z t a m p " jest m o t y w e m prze­ w o d n i m n a u k i , jak s z t u k i " — i pokazał t o na przykładzie siebie s a m e g o , g d y w roku 1 9 0 3 , podczas M i ę d z y n a r o d o w e g o K o n ­ gresu G e o l o g i c z n e g o w W i e d n i u , zaczęły się także w Tatrach w a l k i o architekturę t y c h gór: „Wycieczkę Kongresu zaczęto okrężnie, jadąc najpierw d o Pienin, aby stamtąd dopiero ruszyć do Z a k o p a n e g o . Pamiętam w c z e s n y , chłodny ranek w N o w y m Targu i pojazdy przed d w o r c e m , które czekały na pociąg z Krakowa. Znalazłem się w jednym powozie z L u g e o n e m i nie z d a w a ł e m sobie sprawy, że spotkało mnie szczęście. Pukałem tam w tych Tatrach młotkiem, chodząc zresztą, jak Piętaszek za Robinsonem, to jest za Uhligiem, który pierwszy w sposób n o w o c z e s n y opracował geologicznie te góry. L u g e o n natomiast znal Tatry tylko z mapy i uderzyło mnie, że z większym tupetem o nich m ó w i , niż mistrz, który im oddał dobrych parę lat życia. Z a l e d w i e wyjechaliśmy za obręb miasteczka, już zaczęły się starcia. [...] Nie wiedziałem wtedy, że Tatry, sposób w jaki je interpretowałem za Uhligiem, to była jakaś wielka „sztampa". Byłem za młody i za mało doświadczony, aby zrozumieć obiektywnie, że to, co działo się ze mną w powozie, to było właśnie zdzieranie tej „sztampy". J a k aktor, który fałszywie nauczył się interpretować rolę, ciska się, niemal płacze, kiedy mu się tę rolę przewraca, tak moja skromna osoba po kilku godzinach zaczęła czuć, że Lugeon ma rację. [...] L u g e o n spiętymi powiedzeniami przy­ prowadzał mnie właściwie do porządku. M i a ł e m wrażenie, że się wszystko rwie w e mnie, że cały budynek, z którym nosiłem się przez lata, zaczyna się rozklejać i że kawały tego g m a c h u pogrążają się w e mnie w n i c o ś ć . " 15 W t y m miejscu trzeba p r z y w o ł a ć w a ż n e s ł o w a G o e t h e g o , nie t y l k o ze w z g l ę d u na ł a t w e d o z a o b s e r w o w a n i a a n a l o g i e , lecz i z t e g o przede w s z y s t k i m p o w o d u , że M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i jest j e d n y m z bardzo nielicznych w polskiej kulturze, a z całą p e w n o ś c i ą j e d y n y m w p o l s k i m teatrze k o n t y n u a t o r e m p o s t a w y poznawczej wielkiego weimarczyka: „Wręcz niewiarygodne, jak wiele zawdzięczam zdobytej w pocie czoła wiedzy o płodach przyrody, które człowiek w y z y s k u j e przecie jako s u r o w i e c i z takim pożytkiem z nich korzysta; dzięki niej lepiej potrafię ocenić pracę artysty i rzemieślnika: podobnie ma się rzecz z wiedzą o górach i w y d o b y w a n y c h w nich kamieniach, tak bardzo ułatwiającą mi studiowanie s z t u k i . " " Kalendarium życia i t w ó r c z o ś c i L i m a n o w s k i e g o pokazuje d o ­ w o d n i e , że był o n zarazem p r z y r o d n i k i e m i c z ł o w i e k i e m sztuki, nie rezygnując n i g d y ani z j e d n e g o , ani z d r u g i e g o . Kiedy nie pisał o teatrze, jak w latach 1 9 0 2 — 1 9 1 3 (nie udało się d o tej pory 74 odnaleźć ż a d n e g o j e g o tekstu teatralnego z t y c h lat), w y g ł a s z a ł na ten temat o d c z y t y w Z a k o p a n e m i K r a k o w i e , o g l ą d a ł p r z e d ­ s t a w i e n i a , śledził o d p o w i e d n i ą literaturę, był w stałym k o n t a k c i e z l u d ź m i , reprezentującymi różne dziedziny sztuki. Gdy nie miał z n ó w w a r u n k ó w d o pracy n a u k o w e j j a k o g e o l o g (jak w W a r ­ szawie w latach 1 9 1 4 — 1 9 1 5 , a p o t e m w M o s k w i e 1 9 1 5 — 1 9 1 8 ) , nie z a p o m n i a ł , że jest p r z y r o d n i k i e m : o d czasu d o czasu w y g ł a s z a ł o d c z y t y na t e m a t y przyrodnicze, s t u d i o w a ł literaturę, u t r z y m y w a ł k o n t a k t y osobiste z p r z y r o d n i k a m i . I n t e n s y w n o ś ć p u b l i k a c j i była oczywiście różna w różnych latach, ale j e d n o pozostawało z d r u g i m w ścisłym z w i ą z k u . M o ż n a p o w i e d z i e ć , że w z a j e m n i e się sobą u niego żywiło i n a w z a j e m d o p e ł n i a ł o , nadając jego w y p o w i e d z i o m i p u b l i k o w a n y m t e k s t o m s p e c y f i c z n y styl i s w o i s ­ tą j e d n o ś ć . W ś r o d o w i s k a c h teatralnych na L i m a n o w s k i m zaciążyła na d ł u g i e lata i c h y b a ciąży d o dzisiaj, o p i n i a p r z e d s t a w i o n a przez Leona Schillera Warszawy, w artykule Gdy Boleslawski przyjechał do k t ó r e g o p i e r w o d r u k ukazał się w „ S c e n i e P o l s k i e j " w roku 1 9 3 7 : „Limanowski uchodził w kolach teatralnych za stuprocentowego dyle­ tanta. N a u k o w c y , świetnie zapowiadającego się kiedyś geologa uważali za dziwaka o prymitywnym i niebywale mętnym umyśle. Literaci twierdzili, że na mentalność jego złożyły się w p ł y w y lektury ezoterycznej — Annie Besant, S c h u r e g o , Micińskiego itp. — plus stąd i z o w ą d połapane wiadomości z religiologii i etnologii oraz swoiście naciągane teorie polskich mesjanistów. Sceptycy kawiarniani wysyłali go do G o e t h e a n u m Steinerowskiego, by tam s w e c u d o w n e pomysły inkarnowal, lub na W s c h ó d , gdzie tacy jak on włóczą się po bazarach i k a r a w a n s e r a j a c h . " 18 N i e p r z y p a d k o w o na tę w ł a ś n i e o p i n i ę p o w o ł a się A n t o n i S ł o n i m s k i jeszcze w roku 1 9 7 5 . O d d z i a ł y w a n i a zaś S ł o n i m s ­ kiego na c z y t e l n i k ó w t r u d n o nie d o c e n i a ć . Toteż nie o m y l ę się, jeśli p o w i e m , ż e z t e g o , c o zostało d o t y c h c z a s napisane o M i e c z y ­ s ł a w i e L i m a n o w s k i m , s ł o w a z a c y t o w a n e p o w y ż e j oraz t e , które o p u b l i k o w a ł S ł o n i m s k i w s w o i m Alfabecie wspomnień, stały się najczęściej p o w t a r z a n ą i niejako o b o w i ą z u j ą c ą p o l s k i e g o i n ­ teligenta o p i n i ą na j e g o temat. Nie p o d o b n a im zresztą o d m ó w i ć s u g e s t y w n o ś c i , pozostają w pamięci, a dla nie w t a j e m n i c z o n y c h m o g ą brzmieć p r z e k o w y w a j ą c o . T y m bardziej, że czytelnik przy­ w i ą z u j e się d o a n e g d o t y i w i a d o m o , że w ł a ś n i e zręcznie p o w i e ­ dziana a n e g d o t a ma zazwyczaj d e c y d u j ą c y w p ł y w na j e g o p o g l ą d y . Ł a t w o można ją p o w i e l i ć , popisać się nią w t o w a r z y s t ­ w i e . Sam L i m a n o w s k i , w ó w c z a s profesor z w y c z a j n y geografii fizycznej na W y d z i a l e M a t e m a t y c z n o - P r z y r o d n i c z y m U n i w e r ­ sytetu Stefana B a t o r e g o w W i l n i e , nie z a r e a g o w a ł na przytoczone przez Schillera z ł o ś l i w o ś c i . Nie r e a g o w a ł zresztą, tak jak i Oster­ w a , n i g d y w t a k i c h sytuacjach, uważał b o w i e m za n i e g o d n e uczestniczenie w t a r g o w i s k u na s w ó j temat. M o ż n a mieć m u t o za złe l u b u z n a w a ć taką p o s t a w ę za k r ó t k o w z r o c z n ą z p u n k t u w i d z e n i a d o r a ź n y c h interesów j e d n o s t k i (kariery, s ł a w y i t p . ) , ale też n i e p o d o b n a nie mieć dla niej s z a c u n k u czy u d a w a ć , że jej się nie rozumie, zwłaszcza że był w t y m przez całe życie k o n ­ sekwentny. 1 9 Pozostaje w k o ń c u o d p o w i e d z i e ć na proste pytanie: czy o p i n i a zrelacjonowana przez Leona Schillera, k t ó r e g o stosunek do L i m a n o w s k i e g o , a także d o Reduty i Osterwy, był a m b i w a l e n t n y i d o ś ć c h i m e r y c z n y , była słuszna i s p r a w i e d l i w a ? Pozostaje r ó w n i e ż pytanie: jakie były rzeczywiste źródła myśli i ś w i a t o p o ­ g l ą d u M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , k t ó r y c h o n sam n i g d y nie u j a w n i ł w p u b l i k o w a n y c h tekstach i o d c z y t a c h p u b l i c z n y c h ? Z d a n i e , że L i m a n o w s k i e g o n a u k o w c y u w a ż a l i „za d z i w a k a 0 p r y m i t y w n y m i n i e b y w a l e m ę t n y m u m y ś l e " s t a n o w c z o nie znajduje p o t w i e r d z e n i a . O w s z e m , niektórzy u w a ż a l i g o za „ d z i ­ w a k a " , c o nie może być j e d n a k w ż a d n y m s t o p n i u d y s k r e d y t u j ą ­ ce, natomiast o p i n i e n a j w i ę k s z y c h a u t o r y t e t ó w n a u k o w y c h tak p o l s k i c h jak i z a g r a n i c z n y c h na temat j e g o z d o l n o ś c i i k w a l i f i k a c j i były zawsze w i ę c e j niż p o z y t y w n e . Ich s t a n o w i s k o jest z g o d n e : L i m a n o w s k i odegrał j a k o u c z o n y rolę nieprzeciętną, był po prostu w y b i t n y m g e o l o g i e m i g e o g r a f e m , c h o c i a ż rzecz jasna nie zawsze 1 nie w e w s z y s t k i m miał rację; w k a ż d y m razie d o k o n a ł t u w a ż n y c h o d k r y ć , z j e g o s t a n o w i s k i e m p o w a ż n i e się l i c z o n o . 20 Z w i ą z k i osobiste z Tadeuszem M i c i ń s k i m są niewątpliwe. �1 N a j p i e r w w Z a k o p a n e m ( 1 9 0 0 — 1 9 1 3 ) , p o t e m — w Warsza­ i spirytystkę rosyjskiego p o c h o d z e n i a Helenę P i e t r o w n ą B ł a w a t - w i e — w Sekcji Teatralnej T o w a r z y s t w a L i t e r a t ó w i Dziennikarzy ską ( 1 8 3 1 — 1 8 9 1 ) , a także jej d u c h o w ą k o n t y n u a t o r k ę — A n n i e Polskich ( 1 9 1 3 - 1 9 1 5 ) i wreszcie w M o s k w i e (1915-1918), Besant ( 1 8 4 7 — 1 9 3 3 ) . Z a r ó w n o w j e g o o p u b l i k o w a n y c h ar­ gdzie zresztą obaj należeli d o najbardziej a k t y w n y c h w dziedzinie t y k u ł a c h jak i pozostających w rękopisie n o t a t k a c h nie z n a j ­ kultury d u j e m y j a k i e g o k o l w i e k śladu w p ł y w u lektury ich t e k s t ó w , a t y m polskich zesłańców. Trudniej wykazać bezpośrednie w p ł y w y M i c i ń s k i e g o na t w ó r c z o ś ć L i m a n o w s k i e g o , c h o ć obaj byli dziećmi tej samej e p o k i i bez w i ę k s z e g o t r u d u można by bardziej fascynacji n i m i . Poglądy Mieczysława Limanowskiego wykazują natomiast wskazać na w s p ó l n e fascynacje, k t ó r y m ulegali. P e w n e jest w y r a ź n e z w i ą z k i z myślą r o m a n t y c z n e g o teozofa A n t o i n e Fabre natomiast, że a r t y k u ł y L i m a n o w s k i e g o O wspanialej d'Oliveta ( 1 7 6 7 — 1 8 2 5 ) , k t ó r e g o zasadnicze dzieło, d w u t o m o w a przeszłości Tatr, p u b l i k o w a n e w „ P r z e g l ą d z i e Z a k o p i a ń s k i m " ( d w a d z i e ś c i a Histoire siedem o d c i n k ó w : o d 4 lipca 1 9 0 1 d o 1 8 g r u d n i a 1 9 0 2 ) , stały się rodzaju l u d z k i e g o ) , jak i r o z p r a w y o m u z y c e są w i e l o k r o t n i e philosophique du genre humain (Historia f i l o z o f i c z n a ź r ó d ł e m inspiracji dla p o e t y c k i e g o obrazu Tatr, jaki Tadeusz bezpośrednio przywoływane w jego rękopiśmiennych notatkach M i c i ń s k i przedstawił w p o w i e ś c i Nietota. Tatr teatralnych z p i e r w s z y c h miesięcy 1 9 1 9 r o k u , czyli tuż przed Książkę s ł a w n e g o p o d ó w c z a s myśliciela Edouarda S c h u r e g o w i e l e p o d o b i e ń s t w i g ł ę b o k i c h analogii ze Z w i ą z k i e m Pitagorejs­ (1910). tajemna p o w s t a n i e m Reduty. 2 1 ( 1 8 4 1 — 1 9 2 9 ) p o d t y t u ł e m Wielcy nej historii Orfeusz Księga religii. Rama — Pitagoras — Kriszna — Platon wtajemniczeni. — Hermes — Chrystus, Zarys tajem­ — Mojżesz — której „ p i e r w s z e 2 1 P o n a d t o organizacja R e d u t y w y k a z u j e k i m , tak jak g o w i d z i e l i Fabre d'Olivet, j a k o autor Les Vers Dores 2 5 de Pythagore Edouard i Histoire expliques Schure w Les Grands a po n i m philosophique..., oraz inities Rudolf Steiner polskie w y d a n i e zupełne z 5 2 - e g o w y d a n i a f r a n c u s k i e g o , w a u ­ w w y d a n e j w roku 1 9 0 2 w Berlinie książce Das Christentum t o r y z o w a n y m t ł u m a c z e n i u Róży C e n t n e r s z w e r o w e j " ukazało się mystische w d r u k u w roku 1 9 2 3 , u H u l e w i c z a i P a s z k o w s k i e g o w W a r ­ c i j a ń s t w o j a k o fakt m i s t y c z n y i misteria s t a r o ż y t n e ) . szawie ( p i e r w o d r u k Les Grands inities został w y d a n y w roku Tatsache und die Mysterien a/s (Chrześ­ des Altertums W y p a d a tu zaznaczyć, że zapoznanie się z dziełem Fabre oryginale, d'Oliveta w y w a r ł o w i e l k i w p ł y w na k o n c e p c j e S c h u r e g o i że ten p o d o b n i e zresztą jak niektóre inne dzieła t e g o autora, należącego ostatni był r ó w n i e ż j e d n y m z najbliższych przyjaciół Steinera. T o i dzisiaj d o p o d s t a w o w e g o k a n o n u lektur w zakresie w i e d z y w ł a ś n i e Schure przetłumaczył w s p o m n i a n ą książkę o misteriach, 1 8 8 9 ) , poznał L i m a n o w s k i znacznie wcześniej w fragmenty zmieniając zresztą ( w p o r o z u m i e n i u ze Steinerem i za j e g o z g o d ą ) s t u d i o w a n o w Reducie. J e d n a z r e d u t ó w e k , Stanisława W i n i a r s ­ t y t u ł na bardziej o d p o w i a d a j ą c y treści — w przekładzie f r a n c u s ­ ka (późniejsza Z b y s z e w s k a ) , z a n o t o w a ł a w s w o i m d z i e n n i c z k u k i m brzmi o n : Le Mystere podczas s ł y n n y c h r e d u t o w y c h w a k a c j i w Spale, p o d datą 8 sierp­ Poprzedził też t o w y d a n i e (Librairie A c a d e m i q u e Perrin, Paris nia 1 9 2 3 : „ P o kolacji czytaliśmy o Instytucie 1 9 1 3 ) o b s z e r n y m w s t ę p e m , d a t o w a n y m : „ P a r y ż , maj 1 9 0 8 " . ezoterycznej. Cenił dzieło to na tyle, że niektóre Pitagorejskim, 0 I s t o p n i u w t a j e m n i c z e n i a : E d w a r d Schure, Wielcy 22 niczeni." wtajem­ Z n a m i e n n e jest, że fakt ten u j a w n i ł d o p i e r o J ó z e f Z a s t a n a w i a j ą c e jest, że Histoire Obaj t w ó r c y R e d u t y c e l o w o zacierali tutaj ślady, gdyż książka et les mysteres philosophique antiques. du genre huma­ in była r ó w n i e ż lekturą szczególnie w y r ó ż n i a n ą przez A n t o n i n a Artauda S z c z u b l e w s k i w roku 1 9 6 5 . Chretien 2 6 (1896-1Э48) , autora Le Thebtre et son Double ( 1 9 3 8 ) ; polski przekład tej jednej z najważniejszych i najbardziej S c h u r ó g o , zawierająca j e d n o z n a c z n ą krytykę o f i c j a l n e g o Koś­ w p ł y w o w y c h książek o teatrze, jakie zostały napisane w cioła, cieszyła się z d e c y d o w a n i e złą o p i n i ą w k o ł a c h k l e r y k a l n y c h . w i e k u , ukazał się w roku 1 9 6 6 : Teatr i jego sobowtór, XX W i a d o m o zaś jak przemożny był w p ł y w t y c h kół w m i ę d z y w o j e n ­ Jana Błońskiego (wydanie drugie: 1 9 7 8 ) . Zachodzi oczywiście tłumaczenie pytanie: czy ta w y r a ź n i e u p r z y w i l e j o w a n a pozycja dzieła Fabre nej Polsce. Zdaje się nie p o d l e g a ć przy t y m w ą t p l i w o ś c i fakt, że z b i o r o w a lektura f r a g m e n t ó w z p o d s t a w o w e g o dzieła S c h u r e g o w Reducie d'Oliveta wśród lektur Limanowskiego i Artauda to zwykły przypadek, czy też z a c h o d z i t u c o innego? O t ó ż w y d a j e się, że była s p o w o d o w a n a bezpośrednio przez L i m a n o w s k i e g o . J e d e ­ w t y m p r z y p a d k u można m ó w i ć o „ z n a c z ą c e j naście lat w c z e ś n i e j , 6 września 1 9 1 2 r o k u , zwierzył się o n Tekli c j i " , czyli r ó w n o l e g ł y m p o j a w i e n i u się d w ó c h zdarzeń p o w i ą z a ­ koincyden- Góreckiej po lekturze tej w ł a ś n i e książki: n y c h ze sobą nie na zasadzie p r z y c z y n o w o - s k u t k o w e j , „Przeszedłem szaloną skalę w ostatnich c z a s a c h . W t o p i ł e m się w książkę S c h u r e g o Les Grands inities. [...] radziłbym tę książkę dostać, kupić 1 wczytać się w nią. S z a l o n y świat otwiera, który musi być wzięty przez każdego, który dziś w p ł y w a sam na drogi n o w e . S c h u r e daje wprost wizję olbrzymiej budowli, którą ludzkość zdramatyzowała w religiach. Polecam gorąco tę książkę. Wizja Hermesa z nabitymi klejnotami sfer jest przecież na dnie Dantego, gdzie świeci tylko inaczej. T a m pod czarnym Saturnem są c i , co kontemplują, pod błękitnym J o w i s z e m c i , co rządzą sprawiedliwie, pod c z e r w o n y m Marsem męczennicy, pod złotym słońcem [ci] c o wiedzą, «teologowie», tu — miejsca są wypełnione analogicznymi punktami. Czytając wizje Hermesa, czary indyjskiej powieści Kriszny, pracę Mojżesza, który ? y d ó w rzeźbił jak Michał Anioł marmur, ma się świat tak dziwnie z b u d o w a n y , że nam w y r a z ó w braknie. J e s t to Piękno, choć ludziom w y d a w a ł o się, że to Prawda. Myślę, że Prawda jest niedostępna z a w s z e , z a w s z e jest zasłona z Sai's na obliczu bogini; to co się wydaje Prawdą, jest tylko wielkim Pięknem. z w i ą z a n y c h znaczeniem, c o w e d ł u g p s y c h o l o g i i I z a w s z e wszystkie barwy rodzą się ze światłości i ciemności. Kiedy światłość w n i k a w ciemność jej etapy kolejne idą przez żółtą barwę do purpury, kiedy ciemność zapanuje nad refleksem światła idą przez błękit do fioletu. Cały świat jest jak eksperyment z płytkami mlecznego szkła. Kiedy na słońce jedną płytką patrzeć słońce jest żółte, kiedy d w o m a lub trzema czerwone, aż wreszcie czarne się robi. Kiedy na ciemności patrzeć przez płytkę oświetlaną dniem, to płytka jest fiołkowa. Im więcej płytek, tym błękit bielszy, aż wreszcie białość mleczna kończy. D w i e drogi, d w a kierunki, tajemnica d z i w n a . Piszę o tym, c o mnie zajmuje, aby pokazać gdzie siedzę, w czym jestem. Dużo pracuję, wtedy jest d o b r z e . " 23 lecz analitycznej Carla G u s t a w a J u n g a należy objaśniać zasadą s y n c h r o n i c z ­ ności. 2 7 Pojęcia „ s y n c h r o n i c z n o ś ć " u ż y w a m tutaj w szczegól­ n y m znaczeniu: j a k o jednoczesne p o j a w i e n i e się d w ó c h lub w i ę c e j zdarzeń nie z w i ą z a n y c h p r z y c z y n o w o , a m a j ą c y c h tę samą znaczącą treść czy też p o d o b n y sens — w odróżnieniu od „ s y n c h r o n i z m u " , który w s k a z u j e t y l k o na r ó w n o l e g ł e p o j a w i e n i e się d w ó c h zjawisk. W liście z 9 września 1 9 3 3 Osterwa p r o p o n o w a ł L i m a n o w s ­ k i e m u w s p ó l n ą , konspiracyjną w y p r a w ę d o G o e t h e a n u m (Freie H o c h s c h u l e fur Geisteswissenschaft) w D o r n a c h k o ł o Bazylei w S z w a j c a r i i , z a ł o ż o n e g o przez R u d o l f a Steinera: „ O t ó ż — cokolwiek będę wyczyniał w Krakowie, będę się zbliżał d o misteriów — choćby konspiracyjnie. — Dla p e w n y c h p o r ó w n a ń — trzeba by mi pojechać do D o r n a c h . Po spaleniu się teatru Steinera — w y b u d o w a ­ no po jego śmierci g m a c h nowy. — Myślę, że to będzie dla mnie tym, c z y m Studio Stanisławskiego dla o d w a g i założenia Reduty. Gdybyśmy mogli obaj tam jechać jednocześnie! Pomyśl! Tylko c i c h o ! — S z a ! — Nie płoszyć tej myśli — ale ją dostać w siebie. — M a m tak już g o t o w y pogląd na organizację naszą, że tylko trzeba zaczerpnąć o d ­ wagi." 2 8 Pierwszy t o zapisany przez O s t e r w ę ślad zainteresowania R u d o l f e m Steinerem i dziełem j e g o życia: ś w i a t o w y m c e n t r u m Z a p o z n a n i e się L i m a n o w s k i e g o z książką S c h u r e g o p o z o s ­ t a w a ł o w o c z y w i s t y m z w i ą z k u z późniejszą organizacją R e d u t y j a k o zespołu i p o g l ą d a m i na tę s p r a w ę o b u jej t w ó r c ó w . a n t r o p o z o f i c z n y m , w k t ó r y m były p r o w a d z o n e - i o d b y w a j ą się W b r e w sugestii Leona Schillera nic nie w s k a z u j e j e d n a k na t o , aby L i m a n o w s k i specjalnie w y r ó ż n i a ł głośną w ó w c z a s t e o z o f k ę G o e t h e g o ) w j e g o o p r a c o w a n i u , i n s p i r o w a n e w i e d z ą o starożyt­ d o dzisiaj — zajęcia z e u r y t m i i oraz w y s t a w i a n e są misteria z a r ó w n o s a m e g o Steinera, jak i i n n y c h a u t o r ó w ( m . i n . n y c h misteriach, zwłaszcza o misteriach e l e u z y j s k i c h . 29 Faust Wiemy 75 �s k ą d i n ą d , że w o ś r o d k u t y m p r z e b y w a ł o w i e l u l u d z i s z t u k i , w ś r ó d n i c y c o d o prac [ . . . ] , z a r ó w n o j a k o d o s t o s u n k ó w w e w n ę t r z n y c h , n i c h A n d r i e j Bieły, w i e l k i a k t o r rosyjski M i c h a i ł C z e c h o w , a z P o ­ a t o w c e l u o d g r o d z e n i a siebie o d m o ż l i w y c h w p ł y w ó w z e w n ę t ­ l a k ó w — Franciszek S i e d l e c k i . W p ł y w idei a n t r o p o z o f i c z n y c h na rznych i ochronienia twórczość stopnia każdego z nich był wyraźny i przez nich samych p o t w i e r d z o n y . Nie z n a m y , niestety, o d p o w i e d z i L i m a n o w s k i e g o paraliżować wyjaśnić, że przed p l o t k a m i , m o g ą c y m i d o działalność „zalecenie" lub [ . . . ] " . Trzeba w nawet pewnego tym miejscu „prośba" kierownictwa na p r o p o z y c j ę O s t e r w y . O ile w i a d o m o , p r o j e k t t e n nie d o s z e d ł d o Reduty były w codziennym życiu tego zespołu równoznaczne s k u t k u . Z j a k i c h p o w o d ó w — nie w i e m y . z rozkazem. Pozostaje f a k t e m , że j e d e n z p o d s t a w o w y c h w ą t k ó w t r a d y c j i S p r a w o z d a w c a „ K u r i e r a W i l e ń s k i e g o " tak r e l a c j o n o w a ł o d c z y t R e d u t y , z n a c z o n y n a z w i s k a m i A n t o i n e Fabre d ' O l i v e t a , Y v o n Le Osterwy i L i m a n o w s k i e g o o zadaniach Reduty w d n i u 1 listopada Loupa (znanego bardziej pod pseudonimem Paula E d o u a r d a S c h u r e g o , R u d o l f a Steinera i i n n y c h Sedira), przedstawicieli w i e d z y e z o t e r y c z n e j , b y ł m a s k o w a n y przez o b u jej t w ó r c ó w na t y l e s k u t e c z n i e , że d o p i e r o śmierci Osterwy i po blisko Limanowskiego czterdziestu zaczynamy r u s z t o w a ń t e g o g m a c h u . U w i d a c z n i a się w tym latach po domyślać się niewątpliwa z g o d n o ś ć z całą w i e l k ą t r a d y c j ą w i e d z y e z o t e r y c z n e j , której j e d n o z p i e r w s z y c h przykazań s t a n o w i a r y s t o k r y t y z m i strzeżenie j e j w ten sposób przed różnego rodzaju nadużyciami. Ale też L i m a n o w s k i i O s t e r w a z d a w a l i s o b i e aż n a d t o d o b r z e s p r a w ę , że przyznanie się d o tej w ł a ś n i e t r a d y c j i m o ż e b y ć niebezpieczne i w k o ń c u z w r ó c o n e przeciwko Reducie i nim s a m y m . 3 0 Toteż n i g d y nie m ó w i ł o się o t y m p u b l i c z n i e . O w s z e m , m i ę d z y w i e r ­ szami. K t o miał uszy k u s ł u c h a n i u , a o c z y k u w i d z e n i u — m ó g ł sn, w k o ń c u czegoś domyślać. L i m a n o w s k i jak i Osterwa uparcie m i l c z e l i : a n i nie zaprzeczali, a n i nie p o t w i e r d z a l i . I w i e d z i e l i , c o robią. I n n e źródła t r a d y c j i m o g ł y b y ć u j a w n i o n e i o b j a ś n i o n e , ale te, m i a ł y p o z o s t a ć i p o z o s t a ł y u k r y t e . U początku zainteresowań i fascynacji ezoteryzmem był Lima­ n o w s k i . O t o p i e r w s z y z brzegu p r z y k ł a d . O d 2 8 sierpnia (10 w r z e ś n i a ) d o 19 p a ź d z i e r n i k a (1 l i s t o p a d a ) 1 9 1 6 r o k u o p u b ­ l i k o w a ł o n na ł a m a c h m o s k i e w s k i e g o d z i e n n i k a „ G a z e t a P o l s k a " c y k l a r t y k u ł ó w z a t y t u ł o w a n y c h Moskwa duszy. przez pryzmat polskiej W j e d n y m z n i c h m o ż e m y przeczytać: „Niech cię prawdy, które my ludzie X X wieku dziś czerpiemy z ezoterycz­ n y c h o b j a w i e ń , będących przecież tylko fundamentem i macierzą w s z y s t ­ kich powstałych religii na świecie, nie przestraszają i nie rażą. W y p o w i a d a ­ my tylko innymi słowami i innymi porównaniami tę samą żywą i nieśmier­ telną treść, którą z a w s z e człowiek odczuwał, kiedy całym sobą pogrążał się w tajemnicy narodzenia Światła. Należymy dziś do epoki, która inaczej patrzy na świat, niż ta twoja, gdyż wiemy dziś, że ziemia jest bryłą nikłą w e wszechświecie i że słońce jest tylko jedną z mijających g w i a z d , fazą żółtą gwiazdy, po której następuje faza c z e r w o n a . Właśnie może dlatego, że świat cały przedstawia się nam jako b u d o w l a rozpoczynająca o d stadium mgławicy, a rozwijająca się pod skrzydłami nieskończenie długich e o n ó w , zaczynamy rozumieć, c z y m jest Chrystus, A d a m Kadmon, świetlany pierwszy punkt na niebie każdej przebudzonej duszy, kolumna pełnego i scałkowanego światła c u d e m zjawiona, z której - poprzez odbicia 1 tysiąckrotne załamania w morzu nieprzeliczonych zjawisk materii - objawią się hierarchie Cherubinów, Serafinów, Archaniołów, które Dante wiązał w nieśmiertelne chorały s w o i c h tercyn Commedia Divina." ' 3 Dalej — w t y m s a m y m c y k l u a r t y k u ł ó w — L i m a n o w s k i zapisał w i e l c e znamienne zdanie: „W ciszy nocnej mówiliśmy sobie rzeczy jeszcze bardziej t a j e m n e , k t ó r y c h j e d n a k nie trzeba na ś w i a t ł o w y w l e k a ć , k t ó r e są jak z i a r n o s c h o w a n e i mają zazielenić się s z m a r a g d e m w s ł o ń c u pierwszej w i o s n y . " 3 2 T r u d n o było L i m a n o w s k i e m u powiedzieć to jaśniej. W e t y m o ­ logicznym znaczeniu oznacza: w e w n ę t r z n y , grecki termin esóterikós sekretny, t a j e m n y , (ezoteryczny) dostępny tylko w t a j e m n i c z o n y c h . J e g o p r z e c i w i e ń s t w e m jest egsóterikós dla (eg- z o t e r y c z n y ) : z e w n ę t r z n y , d o s t ę p n y , p r z e z n a c z o n y dla o g ó ł u . N i e w ą t p l i w i e , w ą t k i ezoteryczne występują z a r ó w n o w przedr e d u t o w y c h t e k s t a c h M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o jak i w j e g o w y p o w i e d z i a c h p o 2 9 l i s t o p a d a 1 9 1 9 r o k u , kiedy t o n a s t ą p i ł o publiczne otwarcie działalności Reduty przedstawieniem śnieg bielszym się stanę Ponad S t e f a n a Ż e r o m s k i e g o . Z d a j e się nie p o d l e g a ć r ó w n i e ż w ą t p l i w o ś c i e z o t e r y c z n y charakter samej Re­ d u t y , k t ó r a , s t a n o w i ą c s w o i s t ą szkołę i n i c j a c y j n ą , miała cech „tajnego bractwa", i w której — wedle wiele sformułowań w e w n ę t r z n e g o d o k u m e n t u z d n i a 2 8 marca 1 9 1 9 r o k u , zatem 1 9 2 5 r o k u , w l o k a l u K l u b u I n t e l i g e n c j i Pracującej przy u l . Św. Anny 2 w Wilnie: „Byliśmy w niedzielę na prelekcjach pp. L i m a n o w s k i e g o i Osterwy, którzy mówili n a m o takim d z i w n y m zrzeszeniu ludzi, o tym d z i w n y m zespole n a i w n y c h śmiałków, którzy właśnie w okresie największej nędzy, największej apatii i marazmu p o w o j e n n e g o , zapragnęli b u d o w a ć to n o w e życie, przyszli h o d o w a ć róże w szalejącą w o k ó ł szarugę jesienną, przyszli z hasłami szukania n o w y c h dróg nie ku ł a t w e m u w z b o g a c a n i u się i tanim zyskom, nie ku bardziej w y r a f i n o w a n e m u użyciu, a ku lepszemu, piękniej­ szemu życiu. A nie są to apostołowie jacyś i święci pańscy, ani moralizatorzy na obraz armii zbawienia, ale zwykli artyści, d o t y c h c z a s o w i komedianci życia. I przyszli ci właśnie komedianci, żyjący zazwyczaj z poklasku i dla poklasku t'umu, szukać w swej pracy istotnej prawdy życia, w prawdzie zaś i istocie .tycia doszukiwać się o d w i e c z n y c h prawd piękna i harmonii, by je z ukrytych głębin w y d o b y ć i rzeszom ludzkim podać. I jak dawniej asceci i święci łączyli się w zgromadzenia, by w s w o i c h wysiłkach ku osiągnięciu zbawienia nie być samotnymi, by się wzajem wesprzeć, pogłębić, prześwietlić wyżej osiągniętym stopniem u d u c h o w i e ­ nia w y b r a n y c h , tak i ci luzem chodzący dotąd artyści związali się w «zakon Reduty», by w s p ó l n y m życiem przygotować i pogłębić tę harmonię zespołową przy w y d o b y w a n i u z siebie s w e j treści d u c h o w e j w tworzeniu piękna. B o malarz, muzyk może tworzyć samotnie, aktor tworzy w zespole. Zespół ten więc ma stać się jednością — całością architektoniczną — tumem — świątynią. I przyszli tworzyć nie dla tłumu i tak zwanej publiczności, nie na pokaz i nie dla oklasków. Przyszli szukać środków w y p o w i e d z e n i a się najszczer­ szego w akcie twórczym prawdy i piękna. Przyszli, jak za d a w n y c h starożytnych czasów, grać święte misterium s w o i c h dusz i mieć tych misteriów ś w i a d k ó w i współuczestników. J a k misterium religijne jest aktem w s p ó l n y m kapłana i modlącego się tłumu, d u c h o w o z nim współuczestniczącego w ofierze, tak o w o misterium teatralne ma być przeżyciem w s p ó l n y m t w ó r c ó w i ś w i a d k ó w stającej się na ich o c z a c h prawdy artystycznej. I choć odgradzają się od t ł u m u — gawiedzi, chcą być jak najbliżej d u c h o w o do t ł u m ó w - ś w i a d k ó w . Odgradzając się od tak zwanej publicz­ ności, kasują przedział i barierę oddzielającą d o t y c h c z a s scenę od w i d o ­ w n i . Tworzą ogromną wspólną scenę, gdzie grający i widz —świadek są uczestnikami takimi samymi wspólnego misterium sztuki. Odgradzając się od kuglarstwa i reklamy, idą jednocześnie do społeczeń­ stwa, niosą d o ń s w e doświadczenia i zdobyte prawdy: szukają z nim kontaktu, przenikają do wszystkich warstw, obejmują wszystkie kręgi, dając s w e umiłowanie prawdy i piękna, i lepszego życia. Traktują s w ą misję jak posłannictwo i apostolstwo, za ewangelistów swej dobrej nowiny mając: Mickiewicza ( M a t e u s z a ) , symbolem którego człowieczeństwo, Krasińskiego ( M a r k a ) , symbolem którego lew. Słowackiego ( J a n a ) , o locie orla, i Norwida (Łukasza), który, jak pracowity w ó ł , wytrwale, niedoceniony i nie uznany, torował n o w e drogi życiu Marzą o n o w y m polskim teatrze, który zrzuciwszy z siebie k o n w e n c ­ jonalne szaty francuskie, stałby się wyrazem polskiej pracy d u c h o w e j , wyrazem polskiego d u c h a . Marzą o n o w y m typie aktora polskiego jako 0 typie n o w e g o człowieka. Marzą o posłannictwie polskiego d u c h a na tych rozstajnych drogach polsko-litewsko-białoruskich, na których ze splotu najlepszych pierwiast­ ków tkwiących w psychice wszystkich zamieszkujących tu ras etnicznych, wykwitly postacie o tak przedziwnej d u c h o w e j sile jak Mickiewicz [...]. A z całej Polski za siedzibę s w ą obrali Wilno. Przemówiły do dusz ich kamienie, przemówiła przedziwna architektura, mająca ten swoisty roz­ m a c h wyrywającego się w szale i ekstazie ku niebu baroku wileńskiego, przemówiła przecudna przyroda, łącząca w swoisty tu sposób martwe kamienie z czarem zieleni wzgórz i rzeki, przemówiły kontrastem s w y m pogańskie tradycje i zmagania ideowe czasów późniejszych, tradycje Uniwersytetu Wileńskiego i puścizna filaretów i filomatów. Tu zapragnęli tworzyć n o w ą Sztukę, splatając ją z urocznym życiem, wcielając sztukę w prawdę i życie prześwietlając prawdą płynącą z piękna. Tu założyli Instytut Reduty jako laboratorium n a u k o w e w poszukiwaniu n o w y c h form i nowej treści, dla którego s c e n a będzie doświadczalnią 1 s p r a w d z i a n e m w y p r a c o w a n y c h wartości, a jednocześnie środkiem o d ­ działywania. Przyszli szczerzy, prości, z ogniem w d u s z a c h . Przyszli z wiarą w kamienie, przyrodę i l u d z i . " 33 W y r a ź n i e w i d a ć z tej relacji, że e z o t e r y z m , k t ó r y wyznawali o s i e m miesięcy przed o f i c i a l n ą i n a u g u r a c j ą d z i a ł a l n o ś c i — zale­ i starali się p r a k t y k o w a ć w z e s p o l e R e d u t y o b a j jej t w ó r c y , m i a ł c o n o k a ż d e m u s p o ś r ó d jej c z ł o n k ó w „ z a c h o w a n i e ścisłej t a j e m - charakter 76 w swojej istocie chrześcijański. Było to przy tym �I c h r z e ś c i j a ń s t w o w znaczeniu n a j d o s ł o w n i e j i najszerzej e k u m e n i ­ sprzeczności [...], które dziś grożą rozsadzeniem ż y c i a . " c z n y m . W t a k i m r ó w n i e ż d u c h u były w Reducie a n a l i z o w a n e zwala t o stwierdzić, że czuł się o n — i był w 39 Po­ rzeczywistości i i n t e r p r e t o w a n e teksty dramatyczne i p o e t y c k i e , zwłaszcza teksty — przede w s z y s t k i m dzieckiem europejskiej tradycji k u l t u r o w e j . w i e l k i c h polskich r o m a n t y k ó w . A l e p r o t o t y p takiej analizy o d n a j ­ Nie w y k l u c z a ł o t o j e d n a k j e g o o t w a r c i a na inne, pozaeuropejskie d u j e m y w d w ó c h artykułach tradycje. Fascynowała g o zwłaszcza J a p o n i a , „ k t ó r a jest najbar­ z roku 1 9 1 4 : „Krakus" w s z y s t k i m — „Balladyna" ciadło świata. Limanowskiego, Norwida Próba pochodzących i — przede na arenie cyrkowej Słowackiego jako mistyczne Stąd też nie inscenizacji. zwier­ przypadkiem dziej a r t y s t y c z n y m krajem na ś w i e c i e . " 40 Miejsce Limanowskiego jest j e d n a k s t a n o w c z o w Polsce i w Europie, a nie — jak chcieli „sceptycy k a w i a r n i a n i " — na j a k i m ś m i t y c z n y m w czasie p o b y t u w M o s k w i e L i m a n o w s k i p r z y w o ł y w a ł „ C h r y s ­ W p r z y t o c z o n y m już szkicu Istota tusa, A d a m a K a d m o n a " j a k o „ ś w i e t l a n y pierwszy p u n k t na niebie znaczny wyraz t a k i e g o w ł a ś n i e s t a n o w i s k a : każdej przebudzonej d u s z y " . N o w o c z e s n e komentarze ż y d o w s ­ kie d o t a j e m n i c kabały ukazują A d a m a K a d m o n a , „ c z y l i p i e r w ­ szego k o s m i c z n e g o A d a m a niebieskiego, przed rajem, j a k o figurę o w y m i a r z e k o s m i c z n y m , z b u d o w a n ą z dziesięciu s e f i r o t ó w " . 34 W starej mistyce hebrajskiej był o n i d e n t y f i k o w a n y n a w e t z sa­ m y m B o g i e m . R u d o l f Steiner p r z y p o m n i t o znaczenie w s w o i m berlińskim w y k ł a d z i e z 1 9 1 1 r o k u : „jeśli z w r ó c i m y się d o t e g o , c o w d a w n y c h czasach n a z y w a n o « A d a m K a d m o n » , a c o p o t e m przeistoczyło się w pojęcie « C h r y s t u s » " . 35 W ten o t o s p o s ó b L i m a n o w s k i o d w o ł a ł się w p r o s t d o „ a r c h e t y p u c z ł o w i e k a k o s ­ micznego, kosmicznego Adama, zbudowanego z członków «świata» lub, w e d l e głębszych s y s t e m ó w m i s t y c z n y c h , b u d u j ą ­ c y c h ś w i a t ze s w o i c h w ł a s n y c h o r g a n ó w " , a zatem — d o 3 6 alchemicznej i g n o s t y c k i e j w i e d z y o c z ł o w i e k u kosmicznym, o jego upadku i zmartwychwstaniu. W Reducie L i m a n o w s k i e m u i O s t e r w i e c h o d z i ł o o swoistą syntezę sztuki, nauki i religii, a r ó w n o c z e ś n i e — o realizowanie w c o d z i e n n e j praktyce zespołu i każdego z j e g o c z ł o n k ó w zasad braterstwa i tolerancji, bez czego nie może być w o g ó l e m o w y o w z a j e m n y m z r o z u m i e n i u się, ż y c z l i w o ś c i i p r a w d z i w y m sza­ c u n k u . Tą drogą „wielkiego - zamierzano rozbłysku przygotować — Odrodzenia się a k t y w n i e Duchowego przez W i e d z ę , N a t c h n i e n i e i C z y n " ; p r z y w o ł y w a n o przy tej okazji S ł o w a c k i e g o — „ r o z ś w i e t l e n i e świata b ł y s k a w i c a m i w i e ­ d z y " . N i e t r u d n o z a u w a ż y ć , ze w t y c h s f o r m u ł o w a n i a c h p o j a w i a 3 7 1 T r u d n o nie z a u w a ż y ć , że zawarta jest tutaj aktualna d i a g n o z a i p o s t a w i o n e są pytania, na które i dzisiaj szukają o d p o w i e d z i najbardziej ś w i a t l i przedstawiciele r ó ż n y c h dziedzin nauki i s z t u ­ ki. się n i e o m a l katalog p o d s t a w o w y c h w a r t o ś c i e t y c z n y c h p o s t u l o ­ * w a n y c h i k u l t y w o w a n y c h w Reducie. J e d n a k w p r z e c i w i e ń s t w i e d o Juliusza Osterwy, L i m a n o w s k i n i g d y nie należał d o ż a d n e g o t a j n e g o b r a c t w a czy stowarzysze­ nia, a przynajmniej nic o t y m nie w i a d o m o . Dzięki b a d a n i o m Leona Chajna i L u d w i k a Hassa w i e m y dzisiaj, że O s t e r w a był c z ł o n k i e m o t w a r t e j 2 4 k w i e t n i a 1 9 2 0 roku w o l n o m u l a r s k i e j Loży — M a t k i „ K o p e r n i k " . „ N i e u d a ł o się ustalić, c o b y ł o przyczyną «pokrycia» (przez n i e g o ) warsztatu [...]. W e d ł u g r o z p o w s z e c h ­ n i o n y c h , ale nie s p r a w d z o n y c h pogłosek, m i a ł o t o nastąpić w s k u t e k zawarcia małżeństwa ( p o n o w n e g o ) z M a t y l d ą , siostrą kardynała S a p i e h y . " 38 Ale nawet i po „ p o k r y c i u warsztatu" mieszkanie O s t e r w y b y ł o miejscem s p o t k a ń członka Lozy — M a ­ tki Henryka Kołodziejskiego, który w p o l s k i m w o l n o m u l a r s t w i e o d g r y w a ł znaczną rolę, z kardynałem ks. A d a m e m Sapiehą. Zostało t o u j a w n i o n e d o p i e r o w roku 1 9 7 2 na p o d s t a w i e relacji „ T o m a s z a Rysia", b y ł e g o członka loży „ K o p e r n i k " . Fakt ten może rzucić jeszcze w i e l e ś w i a t ł a na Redutę, panujące w niej s t o s u n k i , jej i d e o l o g i ę , a zwłaszcza na stosunek d o t e g o , c o z n a j d o w a ł o się „ n a z e w n ą t r z " . S k ą d i n ą d w i a d o m o , że na r ó ż n y c h zakrętach Reduty p r z y c h o d z i l i O s t e r w i e z p o m o c ą , przyznając różne s u b ­ w e n c j e w najmniej o c z e k i w a n y c h m o m e n t a c h , w ł a ś n i e c z ł o n ­ k o w i e lóż w o l n o m u l a r s k i c h . Czy był t o t y l k o przypadek? W ą t p ­ l i w e , skoro w ł a ś n i e d o n i c h Osterwa u d a w a ł się w pierwszej k o l e j n o ś c i , żądając realnej p o m o c y — i przeważnie ją o t r z y m y w a ł , c o u p o s t r o n n y c h o b s e r w a t o r ó w w y w o ł y w a ł o zazwyczaj z d u ­ mienie. Ci ostatni p r z y p i s y w a l i t o przede w s z y s t k i m j e g o w d z i ę ­ k o w i o s o b i s t e m u oraz j a k i e m u ś n i e z w y k ł e m u t a l e n t o w i dyp­ lomatycznemu. M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i w i ą z a ł d o końca nadzieję z kulturą europejską i o d r o d z o n y m w e w n ę t r z n i e c h r z e ś c i j a ń s t w e m . Pole­ mizując z poglądami Oswalda w głośnej książce Der Untergang Spenglera, sformułowanymi des Abendlandes ( 1 9 1 9 ) , nie podzielał przeświadczenia o d e f i n i t y w n y m u p a d k u Europy i jej kultury, dostrzegając zarazem jej „ r o z b i e ż n o ś c i , [...] kolosalne Wschodzie. znajdujemy jedno­ „Spengler w N i e m c z e c h , przepowiadając ostateczny zmierzch, który idzie na nas, zwątpił o przyszłości europejskiej kultury. M o g ą przyjść inne rasy, kolorowe i twórcze, ta nasza się skończyła i jesteśmy już wśród walących się gruzów. Pesymizmy te, związane z w o j n ą i p o w o j e n n ą psychiką, możemy odrzucić lub przyjmować zależnie od wiary, która nas niesie, lub niewiary, która nas kładzie. Tak czy o w a k , problem jest postawiony o d w a ż n i e i m ó w i , że jesteśmy w mroku, w e p o c e ściemnienia, oddaleni od rozkwitu i pełnej kultury. [...] Żyjemy dziś starym kapitałem. Ściągamy ze wszystkich kultur, jakie kiedykolwiek były, nie tylko materie bardziej dotykalne do tej nowej kultury, która przygotowuje się wśród sprzeczności, walk i kryzysów w e w n ę t r z n y c h . Czytamy bowiem Cezara, Tacyta albo Curtiusa Rufusa od czasów renesansu ze z d w o j o n ą energią. Poza tym bierzemy malarstwo z J a p o n i i , rzeźbę i b u d o w n i c t w o z Iranu, taniec z Afryki, który nas rozkłada. W każdym razie tkwimy po uszy w rzeczach, które nie nasza epoka stworzyła i nawet nie najbliższa ziemia. [...] Przed nami jest kultura jakaś w y m a r z o n a i więcej w tęsknotach a n t y c y p o w a n a , niż już stawiana i realizowana. Rodzi się ona ze w s z y s t ­ kiego i kształtuje potencjalnie w głębinach naszych nieświadomych. [...] Rozumiemy nawet, że przyjścia jej nie można przyspieszyć. [...] J e d n a k zwożenie i zbieranie g r u z ó w z kultur, które były, nie pozwoli nam nowej kultury urodzić. [...] N o w a kultura, która idzie w b r e w krakaniu Spenglera, może się narodzić tylko z ognia twórczego. Przepalić się musi niejedno, c o uważamy zupełnie słusznie za fatalne. Kultura jest wyrazem krzyku w e w n ę t r z n e g o duszy, która się c h c e odnaleźć, aby kwitnąć."* do Ludzkości kultury * * O c e n y roli i znaczenia M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o w kulturze polskiej cechują się skłonnością d o ujęć k r a ń c o w y c h . J e d n i dostrzegali w n i m przede w s z y s t k i m „ e k s c e n t r y k a " , „ w s p a n i a ł y t y p o r y g i n a ł a " , j e d n y m s ł o w e m — d z i w a k a . Inni natomiast 42 — zwłaszcza c i , którzy znali g o bliżej i przez czas dłuższy — stwierdzili „ z n a m i o n a g e n i a l n o ś c i j e g o d u c h a [...] przejawiają­ cej się j e d n a k o w o na w s z y s t k i c h p o l a c h j e g o w s z e c h s t r o n n e j działalności." 43 Pouczjące będzie przytoczenie przynajmniej n i e k t ó r y c h s p o ś ­ ród t y c h o p i n i i , z a r ó w n o z j e d n e j jak i z drugiej strony. Z a c z n i j m y o d t y c h , którzy najbardziej z d e c y d o w a n i e n e g o w a l i w a r t o ś ć j e g o działalności. Należeli d o n i c h przede w s z y s t k i m d w a j s k a m a n d ryci, J a n Lechoń i Antoni S ł o n i m s k i , oraz profesor historii literatury J u l i a n Krzyżanowski. J a k o pierwszy w y s t ą p i ł A n t o n i S ł o n i m s k i . 1 0 stycznia 1 9 2 1 ukazał się „ p a m f l e t d w u t y g o d n i o w y nr 1 " a u t o r s t w a g r u p y „Skamander" zatytułowany „Dziura", wydany w małym na­ kładzie (część n a k ł a d u miała t y t u ł „ D u p a " ) , w y d r u k o w a n y za granicą, p r a w d o p o d o b n i e w N i e m c z e c h . W rubryce Lista loka­ torów „Dziury"znalazł się rejestr jedenastu a k t u a l n y c h a n t a g o n i ­ s t ó w g r u p y , a w ś r ó d nich M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i . J e d n a k g ł ó w n y m o b i e k t e m ataku „ D z i u r y " stała się Reduta, której S ł o n i m s k i p o ś w i ę c i ł pamflet pt. Wysadzona Reduta. Oto frag­ ment traktujący o L i m a n o w s k i m : 44 ((Eksperymenty)) polegające na tym, że huzar śmierci, pani Hohenzollern, gra rolę Nelly w Papierowym kochanku, albo że pan Maliszewski grać będzie Pannę Maliszewską, a p. D a k o w s k i Króla Lira, służą c h y b a do tego, aby pan Mieczysław N ę d z a - L i m a n o w s k i podglądał przez s w o j e z a w s z e niezapięte spodnie, kto przeżywa ((naprawdę;, a kto tylko «udaje». Ten niechlujnie ubrany mężczyzna, odgrywający rolę przełożonej w szkółce p. Osterwy, jest z w y c z a j n i e chory i należałoby go kilka razy uderzyć w g ł o w ę jego własnym e x - g e o l o g i c z n y m młotkiem, ażeby raz wreszcie doszedł do siebie i oprzytomniał albo zmarł bezzwłocznie". 77 �N i k t z R e d u t y nie z a r e a g o w a ł p u b l i c z n i e na zamieszczony w j e d n o d n i ó w c e p a s z k w i l , k t ó r y m e k s c y t o w a ł a się cała ó w c z e s ­ na „ w a r s z a w k a " . W pół w i e k u później S ł o n i m s k i nie napadał już na Redutę i O s t e r w ę , lecz j e g o uczulenie na L i m a n o w s k i e g o t r w a ł e , skoro potrafił w pozostało n i m dostrzec j e d y n i e „ l i c h e g o mis- t y f i k a t o r a " i „ d e m o n a , c h o ć mniejszego k a l i b r u " , aniżeli przykład A n d r z e j T o w i a ń s k i . W t y m n o w y m — z 1971 na roku — u j ę c i u : „ t a k ś w i e t n y aktor i reżyser jak O s t e r w a " s t a w a ł się 4 8 Przeczytawszy t o , Osterwa p o d o b n o rozpłakał się. A l e ani o n , ani L i m a n o w s k i i t y m razem nie zniżą się d o p o l e m i k i czy o d p o w i e d z i . N a t o m i a s t w o p u b l i k o w a n y m w roku 1 9 3 3 , na ł a m a c h „ W i a d o m o ś c i R e d u t o w y c h " , w s p o m n i e n i u Jak powstała Reduta przed 13 laty L i m a n o w s k i o d d a a u t o r o w i oskarżycielskiego a r t y k u ł u pełną s p r a w i e d l i w o ś ć , o m a w i a j ą c lojalnie j e g o udział w pracach nad Dziadami wiosną 1 9 1 9 roku. Jakby byłego 0 n i c z y m , c o później nastąpiło, nie chciał pamiętać. A przecież musiał o t y m pamiętać! W p o d o b n y m t o n i e w y r a z i ł się L e c h o ń w s w o i m p i s a n y m na Na szczęście, w b r e w p o p u l a r n e m u p o w i e d z e n i u , nie zawsze p r a w d a znajduje się po ś r o d k u . t y l k o ofiarą geologa." „poddając się b a ł a m u t n y m wskazaniom 4 5 emigracji Dzienniku: 2 6 maja 1 9 5 0 — „ p r a w d z i w y zresztą wariat M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i " . Na temat zaś Reduty, przy okazji u w a g z w i ą z a n y c h z lekturą k o r e s p o n d e n c j i M i c k i e w i c z a , czytamy p o d datą 2 3 stycznia 1 9 5 5 : „Listy M i c k i e w i c z a z czasów Towiańskiego czytam po nie w i e m który raz ze ściśniętym sercem — chwilami ze wstrętem. J e s t w nich komizm m i m o w o l n y , który nas śmieszył w misteriach J u l k a Osterwy z jego redutowcami. [...] N i e w ą t p l i w i e ten okres był c z a s e m zaćmienia jego umysłu, zaćmienia, co do którego należałoby pytać o zdanie nie tylko psychiatrów ale i t e o l o g ó w . " 46 W e d ł u g o p i n i i J u l i a n a K r z y ż a n o w s k i e g o natomiast L i m a n o w ­ ski był: „niekoniecznie szczęśliwym przedstawicielem naszej nauki poza grani­ cami Polski", c z e g o koronnym d o w o d e m miało być to, że gdy wczesną wiosną roku 1 9 3 4 jako profesor Uniwersytetu Wileńskiego znalazł się w Rydze, po której oprowadzał go historyk literatury: „interesował się nie osiągnięciami nauki łotewskiej, lecz nocnymi córami Koryntu na bruku ryskim". Nie bez znaczenia jest w tym wszystkim fakt, że Krzyżanowski opublikował te „rewelacje" blisko trzydzieści lat po śmierci L i m a n o w s ­ kiego, powołując się na rozmowę przeprowadzoną ze s w o i m kolegą Łotyszem. 47 Bardziej jeszcze bolesny niż p a s z k w i l S ł o n i m s k i e g o był napast­ l i w y artykuł b y ł e g o r e d u t o w c a , J a r o s ł a w a M i c i ń s k i e g o , który 1 4 czerwca 1 9 2 5 roku zamieścił na pierwszej stronie poczytny t y g o d n i k s k a m a n d r y t ó w „ W i a d o m o ś c i L i t e r a c k i e " . A r t y k u ł zaty­ t u ł o w a n y Z tajemnic i ostrzeżeń, Reduty, z p o d t y t u ł e m Garść wspomnień s p r o w o k o w a n y czy też nie, był w k o ń c u atakiem o d w e w n ą t r z , g d y ż j e g o autor, syn Tadeusza M i c i ń s k i e g o , uczest­ niczył w s t u d y j n y c h zajęciach p r o w a d z o n y c h przez L i m a n o w s ­ kiego jeszcze w M o s k w i e , p o t e m w K o n s e r w a t o r i u m na O k ó l n i k u i w kilku mieszkaniach a k t o r ó w w a r s z a w s k i c h , następnie brał udział w n a r o d z i n a c h i pracach Reduty, jeszcze w czwartą rocznicę jej p o w s t a n i a - 2 9 listopada 1 9 2 3 r o k u , p o 2 1 2 - t y m spektaklu Ponad Osterwie i Limanowskim śnieg — właśnie wobec on przemawiał zespołu i grona zaraz po przyjaciół Reduty, p o c z y m — o d jesieni 1 9 2 4 r o k u — w y s t ę p o w a ł j a k o aktor w Teatrze im. W o j c i e c h a B o g u s ł a w s k i e g o , o b j ę t y m w ł a ś n i e przez Leona Schillera. „Osterwa został tu przedstawiony jako „czarujący wesołek [...] s u g e s tionujący zespól lśniącym patosem obleśnej w y m o w y , tępiący najzdolniej­ s z y c h . Reduta z początku była jeszcze coś warta jako plagiat Stanisławs­ kiego, potem stała się azylem flirtu, blagi, w y k ł a d ó w zatopionych w bagnisku ignorancji, a jedyną jej wartością była smakowita kuchnia. Przeżyłem ten okropny koszmar redutowy, ten s a m , który podszepnął J ó z i o w i Porembie śmierć samobójczą, innym zaś kazał gangrenować serca, truć się w czarze d w u n a s t o g o d z i n n e g o bezrobotnego dnia roboczego (z wiarą w jutrzejszy pajacowski uśmiech O s t e r w y ) , napawać się sztucznym patosem i p u r c h a w k o w y m frazesem L i m a n o w s k i e g o . [...] Osterwa w o l n o i c e l o w o urabiał ludzi na p o w o l n e sobie narzędzia, w których nie można było dopatrzeć się ani krzty własnej woli, ani odrobiny krytycyzmu. Po u c i e c z c e najzdolniejszych została w Reducie grupa [...] donosicieli Oster­ w y , niedouków i s n o b ó w [którzy] „przejadają grosz publiczny [...] drapując się płaszczem natchnienia i apostolstwa artystycznego [...]. Drgnienia twórczości natchnionej miało w y w o ł y w a ć wpatrywanie się milczące w portret Norwida, lub też godzinne milczenia w Spale. [...] W pracy ściśle teatralnej gnębiła Redutę beznadziejność prób analitycz­ n y c h , d o p r o w a d z a n y c h z a w s z e do niemożliwego absurdu. Niezapom­ niane będą studia nad Weselem Wyspiańskiego, gdy kłócono się zawzięcie za inicjatywą i pod przewodnictwem L i m a n o w s k i e g o , jaka jest różnica pomiędzy szopą a stodołą. Kłótnie podobne zdarzały się prawie codzień, trwały d w i e do trzech godzin, zależnie od stanu gardła m ó w c ó w , i kończyły się zwykle przerwą na śniadanie. [...] Reduta jako placówka twórcza w zakresie teatru d a w n o już się skończyła. T o . c o dziś istnieje, jest fikcją i mydleniem o c z u , jest rozsadnikiem zła i fałszu". Reduta w takim kształcie nie ma prawa prowadzić Instytutu. „Czas najwyższy, aby sfery powołane, zamiast użyczać pokrycia d o t y c h c z a s o w e j formie Reduty, w g l ą d e m w sto- 78 sunki i doradą rzeczową dopomogły instytucji — o ile jest ona w ogóle potrzebna — do w y d o b y c i a się z o b e c n e g o marazmu i b e z w ł a d u . " W roku 1 9 4 8 profesor U n i w e r s y t e t u M i k o ł a j a Kopernika w T o ­ r u n i u , z n a k o m i t y architekt Stefan Narębski, z a t y t u ł o w a ł s w o j e w s p o m n i e n i e p o ś w i ę c o n e M i e c z y s ł a w o w i L i m a n o w s k i e m u : Oj­ ciec i syn weszli do polskiego panteonu.*" Profesorowie Edward Passendorfer, Jerzy Remer, Stefan Srebrny i Konrad Górski, każdy ze s w o i c h p o z y c j i , z g o d n i e podkreślali: „ B y ł t o geniusz poznania i n t u i c y j n e g o , w s p a r t y o g r o m n ą , c h o ć nie u s y s t e m a t y z o w a n ą p r a c ą . " Józef M a ś l i ń s k i , p r ó b u j ą c w y j a ś n i ć Kim byl Mieczysław Limanowski, kończył swoje wynurzenia takimi słowami: „ B y ł przyjacielem całego ś w i a t a , b e z i n t e r e s o w n y , ż y c z l i w y , z c a ł y m e n t u z j a z m e m serca i w y o b r a ź n i stający d o w s p ó ł p r a c y wszędzie, gdzie m ó g ł p o w s t a ć pożytek dla dobra kultury polskiej i o g ó l ­ n o l u d z k i e j " , a j e d e n z k r y t y k ó w napisał o n i m : „ S a m o t n y , twórczy, wielki D u c h . " ' 50 5 1 2 Nie był postacią tak popularną, jak można b y ł o b y się s p o d z i e ­ w a ć . M ó w i o t y m ankieta z a t y t u ł o w a n a Najzaslużeńsi wilnianie, którą na początku 1 9 3 3 roku ogłosiła redakcja „ S ł o w a " . J a k o u c z o n y L i m a n o w s k i uzyskał w niej 1 3 g ł o s ó w , c o d a ł o m u miejsce 37 — 41 ( p i e r w s z y był M a r i a n Z d z i e c h o w s k i z 2 5 0 6 g ł o s a m i , d r u g i d o k t o r w s z e c h n a u k lekarskich S t a n i s ł a w W ł a d y czko — 1 1 9 4 g ł o s y , trzeci S t a n i s ł a w P i g o ń — 4 2 3 ) . J a k o p i s a r z z j e d n y m g ł o s e m dzielił 6 0 — 8 0 pozycję ( S t a n i s ł a w M a c k i e w i c z uzyskał 1 5 3 7 g ł o s ó w , d r u g i był Walery C h a r k i e w i c z - 8 2 0 ) . Wreszcie w dziale a r t y s t a t e a t r u z 2 g ł o s a m i zajął miejsce 3 8 — 4 7 ( b e z k o n k u r e n c y j n y okazał się t u Osterwa, który otrzymał 2371 głosów. P o d o b n e były w y n i k i ankiety w roku 1 9 3 4 . P o m i m o że tak niskie pozycje L i m a n o w s k i e g o w y w o ł a ł y z d u m i e ­ nie s a m y c h i n i c j a t o r ó w a n k i e t y , była ona n i e w ą t p l i w i e j a k i m ś s p r a w d z a n i e m p o p u l a r n o ś c i w ś r ó d szerszych k r ę g ó w ó w c z e s ­ n e g o s p o ł e c z e ń s t w a . A przecież w i e l u a u t o r ó w w s p o m n i e ń 5 3 54 1 p a m i ę t n i k ó w podaje n a m d o wierzenia, że L i m a n o w s k i był jedną z n a j p o p u l a r n i e j s z y c h postaci m i ę d z y w o j e n n e g o W i l n a . Rezul­ taty ankiety każą o t y m p o w ą t p i e w a ć . J e g o artykuły i o d c z y t y były po prostu za t r u d n e dla szerszej p u b l i c z n o ś c i . Dla młodzieży zaś był już w latach trzydziestych s t a r o ś w i e c k i j a k o przedstawiciel innej e p o k i , z którą g w a ł t o w n i e w a l c z y l i . S a m L i m a n o w s k i d o s k o n a l e o t y m w i e d z i a ł , ale n i g d y nie zrobił nic, aby się im p r z y p o d o b a ć ; nie k o k i e t o w a ł m ł o d y c h . Przede w s z y s t k i m jednak nie m ó g ł być dla n i k o g o w z o r e m sukcesu i p o w o d z e n i a . W p r z e c i w i e ń s t w i e d o O s t e r w y czy Z d z i e c h o w s k i e g o , u z n a w a n y c h bezspornie za g w i a z d y pierwszej w i e l k o ś c i . Za n i e p o r ó w n a n i e lepszego o d L i m a n o w s k i e g o w oczach szerszej p u b l i c z n o ś c i u c h o d z i ł na przykład p u b l i c y s t a „ S ł o w a " Walery C h a r k i e w i c z ( k t ó r e g o Tadeusz Byrski scharak­ teryzuje po latach: „ p r a w a ręka C a t a - M a c k i e w i c z a w e w s z y s t k i c h n i e c n y c h przedsięwzięciach p r a s o w y c h " ) . Z t y m można b y ł o się d o g a d a ć , a c h o ć b y i p o k ł ó c i ć , a z L i m a n o w s k i m już nie. O d c z u w a n o g o j a k o „ o b c e g o " , należał d o i n n e g o czasu, i n n e też były j e g o fascynacje niż ó w c z e s n e j młodzieży. P o t w i e r d z a się na t y m przykładzie t o , c o j e d n a z w i l e ń s k i c h uczennic L i m a n o w s ­ k i e g o , L u d m i ł a Roszko, napisała na temat j e g o niezależności i nieliczenia się z karierą: „ L i m a n o w s k i nie t y l k o nie g o n i ł za nią, ale najzupełniej o nią nie dbał, jeśli nie p o w i e d z i e ć , że ją ignorował." Kariera, sukces, sława — nie miały dla niego ż a d n e g o p r a w i e znaczenia. R ó w n i e ż d l a t e g o w ł a ś n i e L i m a n o w ­ ski w y z w a l a ł reakcje k r a ń c o w e : o d dezaprobaty, niechęci czy j a w n e j lub ukrytej w r o g o ś c i aż po fascynację, o c z a r o w a n i e , u w i e l b i e n i e , k t ó r e m u ulegali j e g o w s p ó ł p r a c o w n i c y i u c z n i o w i e . 5 5 9 6 �Przytoczone już o c e n y zawarte w tekstach Schillera i S ł o n i m s ­ N i e bez p o w o d u Eugeniusz Ś w i e r c z e w s k i w s k a z y w a ł na n i e - k i e g o m i a ł y p r z e m o ż n y w p ł y w na o p i n i ę p u b l i c z n ą . Z a p o m n i a n o t z s c h e a ń s k i e źródła t w ó r c z e j p o s t a w y i ś w i a t o p o g l ą d u M i e c z y s ­ n a w e t o z n a k o m i t y m , z pasją n a p i s a n y m w y s t ą p i e n i u ława Limanowskiego: Jaracza Czego nauczyła mnie Reduta?, Stefana zamieszczonym w 1925 r o k u na ł a m a c h „ W i a d o m o ś c i L i t e r a c k i c h " . Z a p o m n i a n o r ó w n i e ż o w i e l u i n n y c h a r t y k u ł a c h sprzed 1 9 3 9 r o k u , i o t y m , c o sam S c h i l l e r pisał o L i m a n o w s k i m w d a l s z y c h p a r t i a c h szkicu Boleslawski przyjechał do Warszawy oraz w innych Gdy swoich t e k s t a c h . B a r d z o k r y t y c z n i e o c e n i a j ą c R e d u t ę p o s w o i m z niej o d e j ś c i u w r o k u 1 9 2 4 i o b j ę c i u Teatru i m . W o j c i e c h a B o g u s ł a w s ­ kiego (który w p l a n a c h O s t e r w y miał być filią R e d u t y ) , przy­ z n a w a ł j e d n a k , że L i m a n o w s k i : „[...] umiał w jakiś dziwny, może trochę śmieszny, jemu tylko znany sposób w aktorach najobojętniejszych rozpalać ogień entuzjazmu, a naj­ słabszych technicznie do takiej czasem prawdy (do ich w e w n ę t r z n e j prawdy) zmuszał, że grali siebie, c o z a w s z e było mniejszym niebezpieczeń­ s t w e m , niż gdyby za pomocą wyświechtanych «sztamp» ( s z a b l o n ó w ) udawali obce, niezrozumiałe dla siebie postacie; miał także dar — niekiedy jakże niebezpieczny — wnikania w głąb tekstu dramatycznego, wdzierania się w jego zakulisie, zataczania dokoła jego o b w o d u coraz szerszych kręgów, c o niewątpliwie na c z a s pewien (przed próbami s c e n i c z n y m i , które następowały po analizach i dyskusjach «przy stole», oraz po szeregu tzw. «prób kontaktowych))) oddalało aktora od g ł ó w n e g o ogniska drama­ tu, przenosiło w sfery innych u c z u c i o w y c h i myślowych zainteresowań, lecz zarazem pobudzało cały jego aparat tworzenia do gorączkowego poszukiwania prawdy, tej jednej jedynej, o jaką w dramacie chodziło, i d o wyrażenia jej na scenie w jeden jedyny sposób, w kształcie nie mogącym już ulec żadnej zmianie. Nie można sobie było wyobrazić lepszego aliansu niż o b y d w a j twórcy Reduty. Osterwa górował nad L i m a n o w s k i m fachowością, ustępował mu zaś, gdy ten encyklopedię swej wiedzy, fantastycznie źle paginowaną, darł na strzępy i rozsypując na stole dyskusyjnym wyobraźnie aktorów d o ­ prowadzał do temperatury wrzenia; c z a s e m , gdy tego za dużo było, trzeźwy aktor ściągał na ziemię ekstatycznego dramaturga. Ten ostatni zaś w y r o b i ­ w s z y sobie «węch p r a w d y * w M o s k i e w s k i m Teatrze Artystycznym, gdzie przez c z a s dłuższy metodę Stanisławskiego studiował, choć dla Osterwy jako dla artysty żywił kult bałwochwalczy, niejednokrotnie z pazurami skakał mu do o c z u , gdy zauważył coś s z a b l o n o w e g o w grze jego lub w podejściu reżyserskim." ' 5 J a r a c z tak ujął istotę s ł y n n y c h p r ó b a n a l i t y c z n y c h w R e d u c i e , nie dostrzegając w n i c h zresztą t y c h n i e b e z p i e c z e ń s t w , które sugerowała przytoczona w y p o w i e d ź Schillera: „Otóż, czytelnicy. Reduta była tym skromnym miejscem, gdzie zaczęto próbować p r a c o w a ć . A odbyło się to w niesłychanie prosty sposób. Sztukę się najpierw po prostu w obecności w s z y s t k i c h c z y t a ł o . Potem się o niej m ó w i ł o . J e d e n gorzej, drugi lepiej, ten i ó w zupełne głupstwa nawet, a Osterwa i L i m a n o w s k i mieli cierpliwość wysłuchiwania tego, bo wiedzieli dobrze, że jeżeli w s z y s c y nie będą, przynajmniej w przybliżeniu, wiedzieli, o c o chodzi — nie może być m o w y o graniu sztuki. Z d a w a ł o b y się, że to są rzeczy elementarne. A jednak ileż szyderstw powiedziano na ten temat. Potem następowała o w a wyśmiana w prasie i przez aktorów a n a l i z a . Prowadził ją L i m a n o w s k i . Bóg mu c h y b a zapłaci za to, że z taką bezinteresownością, zaparciem się siebie, bez sławy, bez pieniędzy, tłumaczył na jabłkach, śliwkach, orzechach, c o się kryje w tym czy innym zdaniu autora. Obdarzony jakąś dziecinną intuicją, czuły na każdy fałsz teatralny, na stęchłą rutynę, rzucał się, dyskutował, pobudzał fantazję, zapalał, dawał przykłady z geologii — tak, z geologii — nie śmiejcie się, panowie, i wierzcie mi, więcej nam to d a w a ł o niż «fachowe» uwagi różnych przysięgłych reżyserów. Następnie uczyliśmy się dosłownie tekstu. Tak, aby móc m ó w i ć bez upokarzającego aktora podpowiadania. R e d u t a była p i e r w s z y m w P o l s c e teatrem,gdzie m ó w i o ­ no z p a m i ę c i t e k s t t a k . j a k b y ł n a p i s a n y p r z e z a u t o r a . " „ R ó w n o l e g l e do s w y c h badań n a u k o w y c h L i m a n o w s k i żyje ustawicznie w sztuce i sztuką, upatrując, śladami Nietzschego, w n a p a w a n i u się estetycznym i w artystycznej twórczości, a więc w sztuce — w y b a w i e n i e z udręczeń woli i tęsknoty, w z n o s z e n i e się człowieka ponad niego s a m e g o i ponad jego cierpienia, namaszczenie go stygmatem szlachetności, dobra, a nawet świętości. Ideałem ż y c i o w y m człowieka w o l n e g o i w y z w o l o n e g o jest artysta". i dalej: „Stwierdzenie życia aż do głębin i n i e z a c h w i a n a w o l a istnienia — oto c o widzi L i m a n o w s k i , w z o r e m Nietzschego, w sztuce dramatycznej greckiej [...]. Zrozumienie orgiastycznego stanu, w jakim o d b y w a się twórczość artystyczna, będąca w y z w o l e n i e m ż y w i o ł o w y c h mocy w człowieku, przywiodło L i m a n o w s k i e g o ku misterium średniowiecznemu, ku S z e k s ­ pirowi, ku M i c k i e w i c z o w i , S ł o w a c k i e m u , Krasińskiemu, N o r w i d o w i , W y ­ spiańskiemu. Doszedł on do przeświadczenia, że dramat u w s z y s t k i c h p r a w d z i w y c h t w ó r c ó w rodzi się z «obsession», z opętania. Stąd twórczość artystyczna jest dlań równie odurzającym narkotykiem jak c h w i l e ekstazy, w y w o ł a n e j przez ż y w i o ł o w e zjawiska przyrody [...]. Grecki mit, tragedia, taniec, muzyka — to w y b u c h y duszy, to okrzyki tryumfu, to c h w i l e twórczego napięcia, kiedy człowiek przez artystyczne tworzenie przeżywa okruch rozkoszy W s z e c h s t w o r z y c i e l a . " Staje się on wtedy na moment równy B o g o m . 61 Z w i ę z ł e ujęcie znaczenia Limanowskiego w p o l s k i m teatrze zawiera przemówienie Wilama Horzycy, w y p o w i e d z i a n e 29 sty­ cznia 1 9 4 8 r o k u na t o r u ń s k i m c m e n t a r z u ś w . J e r z e g o : „Stoimy u mogiły d z i w n e g o człowieka, człowieka, w którego sercu łączyły się d w i e wielkie miłości, rzadko sąsiadujące ze sobą: miłość nauki, która nie była mu przybranym dzieckiem, i gorąca, c z y n n a miłość teatru, nie opuszczająca go po ostatek jego dni. T a druga miłość była nieraz tak przemożna, że usuwała w cień nawet ukochania n a u k o w e tego więcej niż wybitnego geologa. I ona to sprawiła, że nastały dni, kiedy śp. Mieczysław L i m a n o w s k i niemal całkowicie poświęcił się s p r a w o m polskiej sceny, znalazłszy w J u l i u s z u Osterwie najbliższego i najwierniejszego druha, by z nim wspólnie założyć Redutę. Z ukochaną Redutą dzielił też niemal do w o j n y wspólny los, stanowiąc jej niezachwiany filar, współdziałając w e wszystkich jej pracach, tworząc jej idee. Był nieustraszonym jej Bayardem. J a k d z i w n y m był człowiekiem, tak d z i w n ą też grał rolę w teatrze. Nie był przecież ani aktorem, ani reżyserem, ani dekoratorem, ni nawet kierow­ nikiem teatru w ścisłym tego słowa znaczeniu. Był czymś mniej, ale i czymś niepomiernie więcej. Był ż y w y m twórczym sumieniem s w e g o teatru, a błądząc wśród ludzi sceny chodził wśród nich jak apostoł, prostujący drogi pańskie, które wieść mają przez tę czarodziejską, ale jakże pełną złud i miraży krainę, jaką stanowi teatr. W kręgu ludzi urzeczonych tylko grą blasków i świateł s w e j sztuki, o n był tym, któremu blaski i światła nie wystarczały, jeżeli nie były wyrazem i emanacją czegoś więcej niż s a m instynkt igraszki. Dlatego teatr chciał on widzieć warsztatem, w którym dokonują się gęsta Dei, gdzie dochodzi do pełni wyrazu i umacnia się świadomość plemienna i społeczna, gdzie dokonuje się ostateczność naszych ziemskich przeznaczeń. D o takiego teatru należało jego serce i dla takiego gorzało o n o po ostatek. I próżno by szukać wśród wielkich i małych naszej s c e n y kogoś podobnego, dla kogo by teatr był po prostu służbą Bożą. W tym s w o i m rozumieniu spraw sceny był on niemal jedynym... i s a m o t n y m . " 6 2 W y d a j e się b y ć z u p e ł n i e jasne, że' t e n rodzaj przeniknięcia i r o z ś w i e t l e n i a j e d n e g o c z ł o w i e k a przez i n n e g o m o ż l i w y jest t y l k o w ó w c z a s , gdy pomiędzy tymi ludźmi zachodzi szczególne „ p o ­ w i n o w a c t w o z w y b o r u " , tak jak r o z u m i a ł j e G o e t h e . Ta d u c h o w a w i ę ź z a c h o d z i ł a n i e w ą t p l i w i e m i ę d z y d w o m a „ w i ę c e j niż w y b i t ­ nymi ludźmi w polskim teatrze", Mieczysławem Limanowskim i W i l a m e m Horzycą, p o m i m o że n i g d y w s p ó l n i e nie p r a c o w a l i nad 5 8 Takie historii oto świadectwo polskiego teatru pozostawił uznawany człowiek, jest który w zgodnie za całej jednego z najświetniejszych jego przedstawicieli i najznakomitszych ak­ torów. P r z y p o m n i j m y jeszcze z a k o ń c z e n i e S r e b r n e g o - Limanowski w p i ę k n e g o eseju Stefana Reducie: „Kto znał bliżej L i m a n o w s k i e g o , ten rozumiał doskonale, że w y m a g a ć od niego trzeźwego i z r ó w n o w a ż o n e g o sądu byłoby to to samo, co w y m a g a ć , aby się wyzbył najwyższych wartości swojej natury, aby zatracił w sobie to, c o tylko on jeden posiadał i c o było tak nieocenione jako zaczyn ruchu, życia, twórczości dokoła niego. O w s z e m , zdarzało się, że mówił «głupstwa»; ale któż oprócz niego potrafił czasem powiedzieć coś tak «mądrego», że się nagle, jak w świetle błyskawicy, otwierały nieznane horyzonty? W L i m a n o w s k i m był c h a o s : ale z c h a o s u tego raz po raz rodziły się gwiazdy". Ostatnie zdanie przywołuje Tako rzecze Zaratustra Nietzschego: „ P o ­ w i a d a m w a m , trzeba mieć c h a o s w sobie, by porodzić gwiazdę t a ń ­ czącą." 59 60 ż a d n y m p r z e d s t a w i e n i e m oraz, c o o c z y w i s t e , m i m o w y s t ę p u j ą ­ c y c h między nimi istotnych różnic w i c h p o g l ą d a c h na sztukę t e a t r u i z u p e ł n i e o d m i e n n y c h p o e t y k , jakie o b a j praktykowali w teatrze. Bez w ą t p i e n i a miał rację Jerzy S z a n i a w s k i , g d y „ T a k i e g o c z ł o w i e k a jak L i m a n o w s k i nie miał żaden teatr na ś w i e c i e . " stwierdzał: prawdopodobnie 6 3 O s t a t n i e s ł o w o s p o ś r ó d t y c h , którzy znali g o o s o b i ś c i e , o d d a j ­ my jednemu z największych uczonych polskich, Eugeniuszowi R o m e r o w i , k t ó r y na w i a d o m o ś ć o ś m i e r c i m ł o d s z e g o o d n i e g o o pięć lat L i m a n o w s k i e g o w y s ł a ł 27 s t y c z n i a 1 9 4 8 r o k u z K r a k o ­ w a na ręce ó w c z e s n e g o rektora U n i w e r s y t e t u M i k o ł a j a Koper­ nika, profesora L u d w i k a K o l a n k o w s k i e g o , telegram następującej treści: „Świętej pamięci M i e c z y s ł a w o w i — s y n o w i rewolucjonisty — r e w o l u c ­ joniście — twórcy z Łaski Bożej — uczniowi nikogo, mistrzowi wszystkich 79 �- wyrazy bólu, z uczuciami hołdu, przesyła przez chwilkę nauczyciel, całe życie wdzięczny uczeń — profesor R o m e r . " " Dzisiaj d o M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , j a k o d o s w o j e j p o d ­ z n a j d o w a l i się w zasięgu j e g o o d d z i a ł y w a n i a , w y z w a l a ł g w a ł ­ t o w n e reakcje, zmuszał d o zajęcia s t a n o w i s k a na „ t a k " a l b o na „nie", w akceptacji lub sprzeciwie, c o na j e d n o w końcu s t a w o w e j t r a d y c j i , o d w o ł u j e się animator „ G a r d z i e n i c " W ł o d z i ­ w y c h o d z i . A że był c z ł o w i e k i e m c z y n u , zatem a k t y w n i e działał mierz S t a n i e w s k i , który w s p ó ł t w ó r c ę Reduty u w a ż a w p r o s t „za w ś r o d o w i s k a c h n a u k o w y c h i artystycznych, jak i na zwyczajną s w o j e g o ojca d u c h o w e g o " : p u b l i c z n o ś ć , dla której miał setki o d c z y t ó w i w y k ł a d ó w . T r u d n o „Właśnie jego, światowej sławy geologa i trochę z w a r i o w a n e g o w i e s z czbiarza teatralnego. Trzeba powiedzieć, że z krążenia w o k ó ł L i m a n o w s ­ kiego idei ludowości zrodziła się u nas idea Teatru Ziemi, która kształtuje charakter naszych W y p r a w do społeczności tubylczych z ostatnich lat. L i m a n o w s k i jako jeden z nielicznych c h y b a w polskim teatrze (a może j e d y n y ) miał system czucia podobny M i c k i e w i c z o w i i Wyspiańskiemu. J e g o intuicje i wyobrażenia szły tym s a m y m torem — po kręgu wiążącym zjawiska nieba i ziemi. Ten krąg biegnący po obrzeżach horyzontu to scena." jest przecenić j e g o o d d z i a ł y w a n i e w p o l s k i m życiu k u l t u r a l n y m M U p r o g u działalności O ś r o d k a Teatralnego „ G a r d z i e n i c e " , o b o k lektury książki M i c h a i ł a Bachtina Twórczość is'go a kultura ludowa opublikowany w średniowiecza Franciszka Rabela­ czytany był i renesansu, M o s k w i e podczas I w o j n y ś w i a t o w e j szkic L i m a n o w s k i e g o . S t a n i e w s k i , który zapoznał się z n i m w r o k u 1 9 7 6 , , o d w o ł a się d o niego po o ś m i u latach w kontekście s w o i c h rozważań o e n k l a w a c h k u l t u r o w y c h , p o j m o w a n y c h jako miejsca na ziemi, w k t ó r y c h ludzie z a c h o w a l i specyficzną w i ę ź ze ś r o d o w i s k i e m n a t u r a l n y m i w k t ó r y c h wiąże ich p e w i e n rodzaj w z a j e m n o ś c i z ziemią i gdzie „przeobrażenia w naturze zbiegają się jakoś szczególnie z r y t m e m ż y c i a " : „ 0 takim wartościowaniu sensów zdarzeń pozostających w zespoleniu z rytmem natury pisał L i m a n o w s k i w szkicu Rok Polski i dusza zbiorowa z 1 9 1 6 roku. Widział w tym zespoleniu szansę dla teatru. My widzimy tę szansę w takim działaniu, które n a z y w a m y « W y p r a w ą » . " 66 pierwszej p o ł o w y XX w i e k u . P o m i m o t o , m i m o w i e l o k r o t n y c h o d w o ł a ń d o niego J e r z e g o G r o t o w s k i e g o , m i m o wreszcie p r z y w o ł y w a n i a j e g o nazwiska — coraz rzadziej, trzeba t o przyznać — przez r ó ż n y c h a u t o r ó w , nie o d rzeczy będzie s t w i e r d z e n i e , że M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i jest postacią p r a w i e nieobecną w ś w i a d o m o ś c i dzisiejszej inteligencji polskiej. O d c h o d z ą ostatni ś w i a d k o w i e , którzy spotykali się z n i m osobiście. M ł o d z i nie w i e d z ą o n i m zupełnie nic l u b znają t y l k o n a z w i s k o (myląc zresztą syna z o j c e m ) oraz a n e g d o t ę o k r o w i e w wersji p o d a n e j przez S ł o n i m s k i e g o . M o ż n a o c z y w i ś c i e w s k a ­ zać niektóre przynajmniej przyczyny t a k i e g o stanu rzeczy. B e z i n ­ t e r e s o w n o ś ć i c a ł k o w i t e o d d a n i e t e m u , c o robił, nie są w zgodzie z p r a k t y c y s t y c z n y m d u c h e m czasu. Stąd jeśli n a w e t przyznaje się L i m a n o w s k i e m u t u i ó w d z i e rację, k o ń c z y się to t y l k o na s ł o w a c h . Śmieszność n i e k t ó r y c h j e g o z a c h o w a ń i cech o s o b o w o ś c i r ó w ­ nież nie może być a k c e p t o w a n a w czasach, kiedy nikt nie ma o d w a g i narażać się na w y ś m i a n i e i s z y d e r s t w o . T o także musi się dzisiaj opłacać, a jeśli się nie opłaca — w ó w c z a s nie w a r t o . Właściwa m u , można powiedzieć, przyrodzona, ekstatyczna k r a ń c o w o ś ć r e a g o w a n i a s t a n o w c z o nie jest w zgodzie z czasami, które w y m a g a j ą bądź uładzenia k o j a r z o n e g o z „ d o b r y m wy­ A sam L i m a n o w s k i ciągle p o z o s t a w i a nam w y z w a n i e t r u d n e j , ale zarazem radosnej afirmacji życia. S ł o w a , które p o ś w i ę c i ł M a r i a n o w i R a c i b o r s k i e m u , odnoszą się w r ó w n y m s t o p n i u i d o niego samego: c h o w a n i e m " bądź też k r a ń c o w o ś c i „Bezpośredniość wiązania się z przyrodą — c e c h a każdego twórcy — czyniła z Raciborskiego ż y w e g o człowieka, dla którego wszystko było bliskie i [jak] gdyby s w o j e własne. Na takiej drodze zbliżał się d o Tajemnic... Nie odgradzał się od niczego, c o żywe, nie kostniał w tak zwanej specjalności. Rozwierał się w coraz innych światach, aby skupiać się p o n o w n i e w ściślejszych już problemach u k o c h a n e g o świata roślin. Wiedział, c o jest pełny o d d e c h . " śmieszny. Z n i k o g o c h y b a s p o ś r ó d ludzi teatru nie w y ś m i e w a n o 67 Jeszcze w l i p c u 1 9 4 0 r o k u , w z w i ą z k u z propozycją założenia w W i l n i e m u z e u m w i e r z e ń r e l i g i j n y c h miasta i r e g i o n u , pisał: „Budując n o w e życie, zakładając zręby pod d o m przyszłości bardziej sprawiedliwy, czyż mamy być nieczuli na to wszystko, c o zahaczało o serce i pozwalało c z ł o w i e k o w i przypiąć skrzydła, aby nie pełzać jak robak po ziemi. [...] W życiu, które przed nami w tej chwili w s c h o d z i , mają nauka i sztuka głos. Cóż dziwnego, że te dwie dziedziny ludzkiej twórczości szukają za najmniejszą okazją, aby p o d w o i ć lot? Na p e w n o idziemy do lotu większego niż przeszłość, która zszarzała i zostaje za n a m i . " 68 Był t y m p r z e k o n a n i o m w i e r n y d o k o ń c a . Ś w i a d c z ą o t y m j e g o p o w o j e n n e listy d o O s t e r w y . W o s t a t n i m z n i c h , z 21 stycznia 1 9 4 7 , czytamy. „ N i e dajemy za wygraną, mimo klęsk i wojny, m o r d ó w i krwi, lejącej się zaciekle. To w s z y s t k o powoli uchodzi w tył. skrywa się, a my z n o w u zaczynamy myśleć o wystąpieniu naprzód i o locie, który już był i dalej będzie. [...] Jesteśmy w tej c h w i l i już nie sami. W naszym narodzie budzą się siły i c i n a s i stanowią zbiornicę i w wielkiej sztuce potęgę i loty ogromne. Trzeba pchnąć Redutę wprzód i dać jej z d r o w e krążenie krwi, rzeczy, które Tobie są potrzebne jak świeże powietrze i słońce na błękitach. Całuję Cię, Drogi mój, i w s z y s t k i c h zebranych dokoła Ciebie — R e d u t ę . " 69 W ten s p o s ó b L i m a n o w s k i u c z o n y s p o t y k a ł się z artystą. W historii kultury są t w ó r c y , którzy pozostawiają p o sobie w i e l k i e dzieła. A l e są i tacy, którzy zapisują się w niej w inny s p o s ó b , będąc przede w s z y s t k i m zaczynem inspiracji, ż y w y m ź r ó d ł e m , o g n i s k i e m idei. M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i należał d o t y c h o s t a t n i c h , c o w c a l e nie oznacza, że nie p o z o s t a w i ł po sobie w a ż n y c h dzieł. Trafnie p o w i e d z i a ł o n i m Stefan Srebrny: w i e l k i i n s p i r a t o r . W t y m sensie Osterwa p r z y r ó w n y w a ł g o d o e I e к t r y c z n o ś c i : „ t e j , c o m o ż e być oślepiającą b ł y s k a w i c ą , g r o ź n y m p i o r u n e m w a l ą c y m w d r z e w a , s t o d o ł y , k r o w y i w ludzi, a j e d n o ­ cześnie oczyszczającym p o w i e t r z e — i tej, c o w y w o ł y w a n a , ujarzmiona, porusza m o t o r y , d ź w i g i , w o z y , koleje, przyrządy, aparaty a l b o rozprasza m r o k i ku w y g o d z i e l u d z k o ś c i . " W ich w z a j e m n y m k o n t a k c i e był przez 2 0 lat „ t c h n i e n i e m r e d u t o w o ś c i " . G d z i e k o l w i e k L i m a n o w s k i się znalazł, u w s z y s t k i c h , którzy 70 7 1 80 „zagranej", wymyślonej, dobrze zawczasu w y k a l k u l o w a n e j , aby się w efekcie opłaciła i uzyskała poklask. Zaś M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i nie pytał o cenę i o t o , czy m u się t o o p ł a c i . B y w a ł w t y m niekiedy rzeczywiście się tyle i w s p o s ó b tak d o k u c z l i w y jak z L i m a n o w s k i e g o , O s t e r w y i Reduty. Lepiej nie p r z y p o m i n a ć e p i t e t ó w , k t ó r y m i ich o b ­ d a r o w y w a n o . B y ł o ich w i e l e i miały być d o w c i p n e , l i c y t o w a n o się w d o w c i p a c h na ich temat, nie oddzielając zazwyczaj dzieła o d c z ł o w i e k a . W blisko pół w i e k u p o Stefanie Jaraczu o d d a im s p r a w i e d l i w o ś ć G r o t o w s k i w s w o j e j w y p o w i e d z i w 25 rocznicę śmierci Osterwy, a także w z w i ą z k u z p o d o b n y m i reakcjami na działalność p r o w a d z o n e g o przez siebie Teatru Laboratorium. Jesienią 1971 roku podczas o t w a r t e j konferencji prasowej w sali Teatru A t e n e u m p o w i e : „ O d 12 lat pracy naszej towarzyszy jakiś taki d u c h , taki współtowarzysz. Ten d u c h — towarzysz, to śmiech innych, ich przeświadczenie, że «to. panie, w ogóle kpiny, to, c o pan robi». Z tym się stykałem od s a m e g o początku. Pamiętam, jak w roku 1 9 6 0 byliśmy w W a r s z a w i e i odbyła się tu taka wspaniała prasowa nagonka. Wtedy dostałem list od Byrskich, którzy napisali mi (nie znałem ich jeszcze osobiście): «nie bójcie się, nie reagujcie, będą się z W a s śmiali, jak człowiek robi coś naprawdę, to inni pękają ze śmiechu». Bardzo w a ż n e zdanie. O d lat towarzyszy ws z y s t k i e mu , c o robimy, a także — muszę powiedzieć — mojej osobistej działalności ó w osobliwy fenomen. J a w n i e to powiedziane albo mniej jawnie, ale to samo: hochsztapler, szarlatan. [...] M o ż n a i tak. Myślę, że już nie zmienię towarzysza. Nie sądzę, żebym musiał się dziwić. Należy to przyjąć." 72 L i m a n o w s k i z pokorą znosił szyderstwa na s w ó j t e m a t oraz niósł o d w a g ę n i e r e a g o w a n i a na te szyderstwa i z ł o ś l i w y ś m i e c h . Nie żądajmy d o w o d ó w na t o , że jest o n postacią s t a n o w c z o nie „ n a czasie". Jest to zupełnie o c z y w i s t e . M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i jest dzisiaj rzeczywiście n i e o b e c n y w polskiej kulturze. Nadszedł c h y b a czas, aby chcieć to sobie przynajmniej u ś w i a d o m i ć . * * * Dlaczego w a r t o dzisiaj p r z y p o m n i e ć j e g o teksty o dramacie i teatrze? Po pierwsze: ze w z g l ę d ó w h i s t o r y c z n y c h . Udział L i m a n o w s ­ kiego w t w o r z e n i u Reduty i całej jej działalności w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , a Reduty w historii teatru i kultury artystycznej w Polsce, był t e g o rodzaju, że jest t o w y s t a r c z a j ą c y m p o w o d e m dla p r z y p o m n i e n i a j e g o nieznanych l u b z n a n y c h t y l k o specjalis­ t o m (i t o w n i e w i e l k i e j cząstce) s z k i c ó w . Nie ulega żadnej �w ą t p l i w o ś c i fakt, że bez n i e g o b y ł a b y t o z u p e ł n i e inna Reduta niż w i a swą ziemię. Doszedł d o t e g o na w i e l e lat przed założeniem ta, którą znamy, lub — c o w y d a j e się najbardziej p r a w d o p o d o b n e Reduty i był w t y m k o n s e k w e n t n y . Często p o r ó w n y w a ł s w o j ą — nie b y ł o b y jej w c a l e . M o ż n a się z t e k s t ó w Limanowskiego pracę d o pracy oracza. W s z y s t k o u niego — studia, lektury, praca, r ó w n i e ż w i e l e d o w i e d z i e ć o teatrze, i szerzej, o kulturze X l X - e g o k o n t a k t y z l u d ź m i , także życie osobiste — zostało p o d p o r z ą d ­ i pierwszej p o ł o w y X X - e g o w i e k u , a także o ludziach, z k t ó r y m i kowane temu naczelnemu, p o d s t a w o w e m u zadaniu: k u l t y w o ­ ich autor był tak czy inaczej z w i ą z a n y w r ó ż n y c h okresach życia. w a n i u , u p r a w i a n i u siebie s a m e g o . W t e d y i t y l k o w t e d y można A n a l i z y literackie i teatralne Krakusa, dów, Księcia Niezłomnego, Wesela, Balladyny, Człowieka, Cyda, którego Dzia­ zabiłem dać z siebie coś i n n e m u , jeśli jest się s a m e m u zbudowanym i zarazem jest się w r o z w o j u , w ż y w y m procesie. 21 sierpnia 191 2 M a u r y c e g o Rostanda — mają w a r t o ś ć d o k u m e n t u , pozostając roku zwierzał się Góreckiej w liście n a p i s a n y m w ś w i a d e c t w e m p o s z u k i w a ń i n t e r p r e t a c y j n y c h , a przede w s z y s t k i m M a l c z e w s k i c h koło T a r n o p o l a : p r z y w o ł u j ą warsztat analizy p r o t o - r e d u t o w e j i r e d u t o w e j , p r ó b czytanych i sytuacyjnych. Po d r u g i e : L i m a n o w s k i był rzadkim p r z y p a d k i e m u c z o n e g o , reżysera i pisarza, c z ł o w i e k a nauki i sztuki r ó w n o c z e ś n i e , który o p i s y w a ł , a n a l i z o w a ł i i n t e r p r e t o w a ł naturę procesu t w ó r c z e g o reżysera, poety, a przede w s z y s t k i m — aktora. Jest t o przy t y m pisarstwo krańcowo u p o d m i o t o w i o n e (nieprzypadkowo p o w o ­ ł y w a ł się na S t a n i s ł a w a B r z o z o w s k i e g o , z k t ó r y m zresztą przyjaź­ nił się i k t ó r e g o uważał za n a j w y b i t n i e j s z e g o s p o ś r ó d w s p ó ł c z e s ­ n y c h p r o z a i k ó w p o l s k i c h , tak jak w Tadeuszu M i c i ń s k i m w i d z i a ł pierwszego p o e t ę ) , a zarazem w y c h y l o n e ku maksymalnej o b i e k ­ t y w i z a c j i , z n a m i e n n e j dla przyrodnika. Znosząc d y c h o t o m i ę „ s u ­ biektywne" — „obiektywne", „wewnętrzne" — „zewnętrzne", M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i reprezentuje bardzo szczególny rodzaj pisarstwa. U z e w n ę t r z n i a się to w e w s z y s t k i c h j e g o tekstach, łącznie z p r y w a t n ą korespondencją. Na przykład w liście d o Tekli Góreckiej z 2 października 1 9 1 3 roku tak sam c h a r a k t e r y z o w a ł tę swoją jedność w dwoistości i podwójność w jedności: „Ostatnie dni moje są tu na w s i , już za parę dni będą w W a r s z a w i e . [...] Dużo się, dużo tu pracowało. J e s t e m teraz w s c e n a c h , które nie tyle piszę, ile gram. Po prostu w y c h o d z i ze mnie aktor i w y d z i w i a , że nic o sobie nie wiedział. Cieszę się, gdy jest coś nie napisane, ale w słowach rozegrane. I tak, krok za krokiem, bo nigdy nie w i e m , co w y p a d n i e mi czynić, mówić, działać na scenie. Ż y w i są w e mnie ci ludzie [...] i oni prowadzą, często sam uśmiecham się, gdy widzę, że w zakamarki i zakątki życia. Dla T o w a r z y s t w a Krajoznawczego nadto tu fotografowałem i zdobyłem dużo c i e k a w e g o materiału geograficznego, tak że widzisz, pracowałem na d w ó c h rękach. To i tamto, idzie wszystko jak jedna całość: bóg J a n u s miał d w i e twarze, takie dwie twarze ja mam teraz. J e s z c z e rok temu z a ­ przeczałem jednej twarzy, ale teraz, gdy ta druga stała się rdzenną, i ta pierwsza jest, i s w o j e c z y n i . " 73 T o j a n u s o w e oblicze stało się j e g o w ł a ś c i w ą naturą, u w r a ż ­ l i w i a j ą c g o jeszcze bardziej na zagadnienia związane z istotą t w ó r c z o ś c i i t w o r z e n i a . Stąd też sam proces t w ó r c z y , p r o w a d z ą c y d o dzieła l u b nie, był dla n i e g o nie mniej w a ż n y a l b o i ważniejszy niz g o t o w e dzieło — p r o d u k t , mające s t a n o w i ć rezultat. Pogląd ten znajduje w y r a z w w i e l u t e k s t a c h , c h y b a najwyraźniej i najpeł­ niej doszedł o n d o g ł o s u w Jak powstała Reduta przed 13 laty. Opisane tu p r ó b y Dziadów b y ł y p o prostu j e d n y m z n a j w a ż n i e j ­ szych i najgłębszych l u d z k i c h d o ś w i a d c z e ń dla każdego s p o ś r ó d t y c h , którzy brali w nich udział. P o m i m o że n i g d y nie doszło d o s k o ń c z o n e g o dzieła —spektaklu, a j e d y n y m z a p r o s z o n y m w i ­ d z e m — ś w i a d k i e m był Osterwa. P o d o b n i e w projektach i n s c e n i ­ zacji Krakusa i Balladyny, o b u z roku 1 9 1 4 , d o k t ó r y c h realizacji teatralnej r ó w n i e ż n i g d y nie d o s z ł o ani przed p o w s t a n i e m R e d u ­ ty, ani w niej samej. W y ł a n i a się o c z y w i ś c i e pytanie: czy L i m a n o w s k i nie c e l e b ­ r o w a ł niepotrzebnie Dziadów, Balladyny, Krakusa, jak i i n n y c h u t w o r ó w , które szczególnie cenił? Otóż, nie — w b r e w p o m ó w i e ­ n i o m o t o , z j a k i m i się spotykał. Dla niego często d o ś w i a d c z e n i e w e w n ę t r z n e , d o ś w i a d c z e n i e procesu t w ó r c z e g o było ważniejsze o d artystycznego w y t w o r u czyli p o k a z y w a n i a spektaklu na ze­ w n ą t r z . K o n s e k w e n c j ą t a k i e g o s t a n o w i s k a było r ó w n i e ż t o , że g d y d o c h o d z i ł o d o premiery w Reducie nie była ona t r a k t o w a n a jako koniec t w o r z e n i a , lecz j a k o początek n o w e g o okresu pracy. W ten s p o s ó b proces t w ó r c z y t r w a ł tutaj aż d o m o m e n t u zejścia spektaklu z afisza. W y s t a r c z y w t y m miejscu odesłać c h o ć b y d o tekstu Jak przygotowano sztukę Maurycego Rostanda. W s z y s t k o t o s t a n o w i ł o bezpośrednią k o n s e k w e n c j ę t r a k t o w a ­ nia przez L i m a n o w s k i e g o k u l t u r y . W j e g o r o z u m i e n i u , które zaszczepił O s t e r w i e i Reducie, była ona przede w s z y s t k i m k u l ­ t y w a c j ą c z ł o w i e k a , j e g o szczególną u p r a w ą , tak jak rolnik u p r a ­ posiadłości „ D n i e są długie na stepie. Zdaje mi się c h w i l a m i , że oczy moje zbłękitniały, tyle błękitu nad sobą piły. Ziemia jest zaorana, zboża ścięte d a w n o , idzie zapach, ptynie jesień. Pierwsze tygodnie były nieznośne. Dużo ludzi — gości, d w ó r mały. Nie miałem ani s w o j e g o pokoju ani spokoju. Teraz jest lepiej: uciekam na pola, do lasu, na step, a i pisać mogę s w o b o d n i e i pracować w pokoju. Cały ten czas wytrącony z r ó w n o w a g i jednak zużytkowałem na czytanie. Przede wszystkim na Stary Testament, który m a szalone piękności, c u d o w n e rzeczy, misternie zdramatyzowane. Przez książki Testamentu zobaczyłem inne religie. W ogóle zrozumiałem, że wszelkie religie są zdramatyzowaniem tego, co w d a n y m czasie i na danej ziemi dany naród twórczo ze s w o j e j d u s z y dobył jako naczelne momenty i zasadnicze istotnych, z a w s z e tych s a m y c h przeżyć. Religia jest z a w s z e najszerszym zdramatyzowaniem t e g o , c o j e s t . Równocześnie czytałem Szekspira. Symfoniami są naprawdę jego historyczne dramaty, jego Ryszardy i Henryk/. Tony g ł ó w n e , tony oznaj­ miające, tony prowadzące zbrodnię do wyświetlenia, tony wdzierające się w najskrytsze ciemności — wszystko skupione, gra w ruchu. P r z e c z u w a ­ łem to już dawniej w Szekspirze, teraz istotnie zobaczyłem. Tylko nie wiedziałem, że symfonie mogą być tak bogato prowadzone. T o wszystko rozszerzyło mnie, kazało w siebie wejść i p o n o w n i e d o b y w a ć połączenia, które ukryte czaiły się w mroku czarnych kątów. Byłem naiwny jeszcze w Sorrento w tych r z e c z a c h . " 74 W i n n y m liście d o tej samej adresatki w y z n a ł : „ T o , c o piszę, jest mierzone życiem, w y p r ó b o w a n e ż y c i e m , nie ma w t y m s ł ó w " . 7 5 Ostatnie zdanie w y d a j e się być p o d d a n y m przez L i m a n o w s ­ kiego k l u c z e m d o całej j e g o t w ó r c z o ś c i , w t y m r ó w n i e ż d o j e g o pisarstwa. Niezależnie w ł a ś c i w i e , o c z y m pisze, ciągle w y w n ę t r z a się z w ł a s n y c h , najbardziej o s o b i s t y c h s p r a w , zwłaszcza t y c h , które dotyczą t w ó r c z o ś c i i procesu t w ó r c z e g o . Jest t o r ó w n i e ż idea naczelna j e g o t e k s t ó w o dramacie i teatrze. Dlatego pełno w n i c h s k r ó t ó w , metafor. Często przypominają o n e „ h i e r o g l i f y " i w y m a g a j ą rozszyfrowania, o d c z y t a n i a , interpretacji. A r ó w n o c z e ś n i e p r a w d ą jest, że w t y m w s z y s t k i m — jak to s c h a r a k t e r y z o w a ł E d w a r d Krasiński — u j a w n i a się „ p i s a r z z innej e p o k i , s t a r o ś w i e c k i , manierycznie m ł o d o p o l s k i w stylu i s ł o w n i c t ­ w i e , m a ł o precyzyjny, k o ł u j ą c y w o k ó ł t e m a t u , o p ę t a n y s n a m i , marzeniami, z j a w a m i . [...] Czytelnik musi przedzierać się przez w i e l o s ł o w i e , stylistyczne zakola, t r o p i ć z a w i k ł a n e skojarzenia i w i z j e , by z t e g o g i g a n t y c z n e g o c h a o s u w y ł o w i ć prawdziwe g w i a z d y i dzisiaj jeszcze j a s n o ś w i e c ą c e " . Prawdą jest i t o , że 7 6 pełno w tekstach L i m a n o w s k i e g o m e a n d r ó w i mielizn, j e g o u p a d k i są czasami podejrzanie bliskie g r a f o m a n i i , ale za t o w z l o t y bliskie są g e n i u s z u . J e d n o z d r u g i m s t a n o w i w t y m pisarstwie całość i j e d n o ś ć , czasami w sąsiadujących ze sobą z d a n i a c h , a n a w e t w e w n ą t r z j e d n e g o zdania. Dlatego trzeba g o przyj­ m o w a ć w całości, t a k i m j a k i m był, razem z t y m i j e g o u p a d k a m i i wzlotami. L i m a n o w s k i e g o u s p r a w i e d l i w i a j e d n a k t o , że nikt nie przecierał m u d r ó g . Przynajmniej w Polsce. Dlatego też płacił za s w o j e pionierskie, b e z k o m p r o m i s o w e p o s z u k i w a n i a cenę, jaką płacą zazwyczaj prekursorzy. N i e w ą t p l i w i e w j e g o życiu zachodziło coś uderzająco zbież­ n e g o z t y m , o c z y m Jerzy G r o t o w s k i — na s w o i m przykładzie — o p o w i e d z i a ł u c z e s t n i k o m konferencji w York University w T o ­ r o n t o w październiku 1 9 8 0 r o k u : „ W mojej pracy z a w s z e istniały d w a wątki: pierwszy mniej czy bardziej publiczny, drugi wyłącznie osobisty. T e n drugi wątek był nieprzerwany. Ciągnąłem go sam albo z paroma osobami. Nigdy jednak nie m ó w i ł e m o nim publicznie. Kiedy jeszcze pracowałem w teatrze przedstawień, wątek publiczny był bardzo e k s p o n o w a n y . Wątek osobisty pozostawał nieomal niewidoczny, a wiązał się po prostu z próbami. Próby nigdy nie były dla mnie p o s z u k i w a n i e m efektu, lecz miały wartość same w sobie — wartość czegoś, co wydarzyć się może między istnieniami, kiedy przekraczają potoczność. 81 �W okresie teatru uczestnictwa, kiedy naszą działalnością publiczną stały się staże parateatralne, sam prowadziłem prace z bardzo małą grupą współpracowników. W tych pracach też nie było poszukiwania efektu, mimo że one właśnie były punktem wyjścia dla działalności stażowej, bo moi koledzy prowadzili równolegle swoje własne prace otwarte. Wtedy właśnie wyprowadziłem się z naszej sali wrocławskiej i przeniosłem za miasto, gdzie mogłem się zupełnie odizolować. W końcu przyszła chwila, kiedy powiedziałem sobie, że być może czas już, aby moja osobista praca stała się czymś bardziej otwartym, publicz­ nym, ale nie w sensie urządzania pokazu, tylko po prostu, aby poinfor­ mować ludzi, ze prowadzę takie poszukiwania. Tak właśnie wyłoni! się Teatr Źródeł, który jako przedsięwzięcie zacząłem w roku 1976, a który jest programem permanentnym. Nazwa jest zwykłym kodem. Można było znaleźć inną nazwę. Appolinaire powiedział: w naszych czasach chodzi o to, «ażeby wszystko miało nowe m i a n o » " G d y się t o czyta, t r u d n o nie o d w o ł a ć się d o t a k i c h t e k s t ó w L i m a n o w s k i e g o , jak na przykład: Sztuka aktora. Jak powstała Reduta przed 13 laty. Jak przygotowano sztukę Maurycego Rostanda?, Stanisławski, czy Argumenty Juliusza Osterwy. O b e ­ cność o b u w ą t k ó w , egzoterycznego (na z e w n ą t r z ) i ezeterycznego (wewnętrznego i „całkiem osobistego" — w e d ł u g słów G r o t o w s k i e g o ) , w y s t ę p u j e w t y c h jak i w i n n y c h tekstach zupełnie w y r a ź n i e , c h o ć o c z y w i ś c i e w r ó ż n y m s t o p n i u są o n e ujawnione. Podczas tej samej konferencji m ó w i ł G r o t o w s k i w T o r o n t o : „Kiedy zdałem maturę, musiałem się zdecydować na jakieś studia. Zdecydowałem się na trzy kierunki: szkołę teatralną z zamiarem kon­ tynuowania studiów reżyserskich, akademię medyczną z myślą o psychiat­ rii, orientalistykę z zamysłem studiowania tradycyjnych technik Wschodu. Kolejność egzaminów wstępnych była taka, że najpierw odbywały się egzaminy do szkoły teatralnej. To tylko zdecydowało, że zostałem — na­ zwijmy to - posiadaczem dyplomu uprawniającego mnie do pracy w teatrze. Gdyby pierwszy był egzamin do akademii medycznej — prawdopodob­ nie zostałbym psychiatrą, gdyby to był egzamin na orientalistykę — studio­ wałbym wschodnie techniki tradycyjne. Jestem jednak przekonany, że tak czy inaczej znalazłbym się w końcu w tym samym miejscu, w którym jestem teraz. Oczywiście, mój słownik byłby inny, bo teraz jestem naznaczony moim doświadczeniem teatralnym; jestem naznaczony moim doświad­ czeniem teatralnym — nawet jeżeli teatr przekroczyłem. Przypuszczam zresztą, że wyszedłbym też poza tradycyjną psychiatrię czy filologię orientalną." 78 J a k o s t u d e n t W y d z i a ł u A k t o r s k i e g o w P a ń s t w o w e j Wyższej Szkole Aktorskiej im. Ludwika Solskiego w Krakowie ( 1 9 5 1 — 1 9 5 5 ) , a następnie reżyserii ( 1 9 5 6 — 1 9 6 0 ) w tej samej uczelni, p r z e m i a n o w a n e j w t y m czasie na P a ń s t w o w ą Wyższą Szkołę Teatralną, nosił ze sobą o d p i s a r t y k u ł u M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o Sztuka aktora, o p u b l i k o w a n e g o p o raz pierwszy w i n a u g u r a c y j n y m zeszycie „ S c e n y P o l s k i e j " z g r u d n i a 1 9 1 9 r o k u . W latach późniejszych, łącznie z okresem „ t e a t r u uczestnic­ t w a " i Teatru Źródeł, t w ó r c a T e a t r u L a b o r a t o r i u m ( 1 9 5 9 — 1 9 8 4 ) będzie p o w o ł y w a ł się na t e n w ł a ś n i e tekst, jak podczas spotkania w C e n t r u m K l u b o w y m P o l i t e c h n i k i Warszawskiej „ R i w i e r a - R e m o n t " w W a r s z a w i e 5 g r u d n i a 1 9 7 6 roku oraz podczas c y k l u w y k ł a d ó w na t e m a t t e c h n i k ź r ó d ł o w y c h w Istituto del Teatro e d e l i o S p e t t a c o l o na U n i w e r s y t e c i e Rzymskim, na zaproszenie Ferruccio M a r o t t i e g o , w d n i u 21 k w i e t n i a 1 9 8 2 r o k u . ' 9 Trzecim p o w o d e m , dla k t ó r e g o w a r t o zapoznać się z tekstami L i m a n o w s k i e g o , jest ich w a r t o ś ć i siła inspiratorska. Dla refleksji nad teatrem i kulturą i dla s a m e g o teatru. W s z k i c u , , B a l l a d y na " Słowackiego jako mistyczne zwierciadło świata. Próba inscenizacji, zamieszczonym w „Sfinksie" z czerw­ ca i lipca 1 9 1 4 r o k u , L i m a n o w s k i — zdaje się, ze jako pierwszy w Polsce — p o s t u l o w a ł n o w y kierunek w badaniach t e a t r o l o g i c z n y c h . W j e d n y m z p r z y p i s ó w d o t e g o tekstu s f o r m u ł o w a ł t o następująco: „Komentatorowie nasi, zajmujący się Słowackim, szukając wciąż (przez istne węszenie) za źródłami, skąd Słowacki czerpać miał swoje na­ tchnienie, natrafiają na Szekspira. W Balladynie widzą Lady Makbet, w Goplanie Tytanie Snu nocy letniej; zdumiewającym jest, że tym «luminarzom» ani na chwilę nie przyjdzie do głowy, że zdradzają przez to wprost horrendalne niezrozumienie Słowackiego oraz Szekspira. Podo­ bieństwa zewnętrzne (często pozory podobieństw), które znajdują, a które przez Hoesickowską metodę podnoszą do znaczenia integralnego, prowa­ dzić muszą do dezorientowania, a przez to do takich parodii, jakimi stają się sztuki Słowackiego w teatrach polskich [...]. Może by krytyka raczyła raz zrozumieć, że o zapożyczeniach i reminiscencjach w twórczych naturach nie może być mowy (twórcy mają często identyczne obrazy i identyczne słowa!) [...] Może by też ktokolwiek zechciał się raz zabrać do studiów nad teatrem w Genewie, który miał Słowacki pod bokiem, pisząc swoje tragedie. Zapewniam, że to będzie daleko bardziej płodne w następstwa, niż ściąganie Słowackiego wciąż do roli zwierciadła twórczości obcej." 80 82 Blisko pół w i e k u o d napisania t y c h s ł ó w , w roku 1 9 6 2 , Z b i g n i e w Raszewski zrealizował ten postulat L i m a n o w s k i e g o w rozprawie W Szwajcarii. Słowacki na widowni teatru genews­ kiego", w y k a z u j ą c w p ł y w d o ś w i a d c z e ń teatralnych S ł o w a c k i e g o na j e g o t w ó r c z o ś ć dramatyczną. O p u b l i k o w a n e w k o ń c u lat pięćdziesiątych i w latach sześćdziesiątych w y n i k i badań Raszew s k i e g o i i n n y c h d o w i o d ł y , że w i e d z a o przeszłości teatru daje m o ż l i w o ś ć n o w e g o spojrzenia na k s z t a ł t o w a n i e się p o l s k i e g o d r a m a t u r o m a n t y c z n e g o . A l e u p o c z ą t k u był tekst M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , n a w i a s e m m ó w i ą c przeoczony czy z a p o m n i a n y przez t y c h , którzy podjęli te badania. Przeoczyli ten tekst i n a z w i s ­ k o j e g o autora r ó w n i e ż organizatorzy i uczestnicy s y m p o z j u m , które o d b y ł o się w W a r s z a w i e w d n i a c h 10 i 11 g r u d n i a 1 9 7 9 roku p o d auspicjami I n s t y t u t u Badań Literackich P A N , p o ś w i ę c o n e g o „ p r ó b i e i p r o p o z y c j i n o w e j lektury t w ó r c z o ś c i i biografii S ł o w a c ­ kiego w okresie m i s t y c z n y m . " 62 83 P o z o s t a w i ł L i m a n o w s k i r ó w n i e ż analizy t e k s t ó w d r a m a t y c z ­ n y c h , które w n i e j e d n y m rnogą być i dzisiaj inspirujące dla t w ó r c z e g o reżysera czy aktora, nie m ó w i ą c o historyku teatru i d r a m a t u . Nie w e w s z y s t k i m , o c z y w i ś c i e , można się z n i m zgodzić, niektóre z j e g o w y w o d ó w i s t w i e r d z e ń z w e r y f i k o w a ł p o prostu czas. A l e też w a r t o ś ć t y c h analiz nie polega w c a l e na t y m , że ich autor ma w e w s z y s t k i m rację. Nie są t o w k o ń c u a k a d e m i c k i e , f i l o l o g i c z n e studia, lecz zapisane ś w i a d e c t w a teatralnych analiz t e k s t ó w , oparte bardziej na n i e o c z e k i w a n y c h skojarzeniach, asocjacjach, zaskakujących swą o r y g i n a l n o ś c i ą p o r ó w n a n i a c h , niż na l o g i c z n o - p o j ę c i o w y m d o w o d z e n i u . Stefan Srebrny przy­ p o m n i a ł , jak na jednej z prób w Reducie w i l e ń s k i e j L i m a n o w s k i z w ł a ś c i w y m sobie t e m p e r a m e n t e m i rozbrajającą szczerością z s z o k o w a ł młodą aktorkę o ś w i a d c z e n i e m : „ T o ty nie wiesz, że ja naprzód muszę p o w i e d z i e ć dziesięć g ł u p s t w , aby p o t e m p o w i e ­ dzieć coś m ą d r e g o . " Trzeba o t y m pamiętać. 84 „Limanowski — charakteryzował go dalej Srebrny — był uczuciowcem i intuicjonistą. Często w zdumiewający sposób dochodził do trafnych wniosków intuicyjnie, przeskakując całe szeregi ogniw wiążących punkt wyjścia z ostateczną konkluzją. I to nieraz w wypadkach, gdy przedmiot nie był mu dostatecznie znany i na zbudowanie tych ogniw brakło by mu materiału. Zdarzało się, że jeden jakiś szczegół błyskawicznie oświetlał mu drogę do końcowego wniosku, na który po dobudowaniu brakujących ogniw godzić się musieli ludzie znający przedmiot lepiej od niego. Limanowski «czuł», że tak być musi — i okazywało się często, że miał rację. Często, choć, oczywiście, nie zawsze. [...] dowodzi to tylko, jak bogate i wielostronne były złoża jego zdolności inspiracyjnych, jak działały one twórczo we wszystkich niemal kierunkach, niekiedy nawet w tych, które raczej obce były jego naturze." W i e l e ze s w o i c h z d o b y c z y t w ó r c z y c h Reduta zawdzięczała b o d ź c o m , k t ó r y c h ź r ó d ł e m był L i m a n o w s k i . W w i e l u w y p a d k a c h , g d y b y wszcząć p o s z u k i w a n i a w s t e c z — o d realizacji idei d o jej narodzin — u p o c z ą t k u d r o g i t r a f i l i b y ś m y na L i m a n o w s k i e g o . O b i e k t y w n i e , m ó g ł się o n m y l i ć i m y l i ł się nie j e d e n raz. J e g o skojarzenia „ b y w a ł y czasem o l ś n i e w a j ą c e i w całkiem n o w y m ś w i e t l e u k a z y w a ł y znane fakty; kiedy indziej g u b i ł y się w istnym labiryncie urojeń i p r o w a d z i ł y d o w n i o s k ó w p o z b a w i o n y c h wszelkiej p o d s t a w y . Ale n a w e t w t e d y , g d y ich w a r t o ś ć p o z n a w ­ cza była m i n i m a l n a , posiadały one magiczną siłę i n s p i r a t o r s k a . " G d y w p a d a ł w s w ó j z w y k ł y „ t r a n s " , w y z w a l a ł i bezustannie p o b u d z a ł w y o b r a ź n i ę o t o c z e n i a , w p r a w i a ł ją w r u c h , d o p r o w a ­ dzał d o t e m p e r a t u r y wrzenia i taką temperaturę starał się p o t e m u t r z y m y w a ć w c a ł y m procesie t w ó r c z y m . Nie w e w s z y s t k i m zestarzała się dzisiaj j e g o s w o i s t a filozofia i myśl teatralna. Dalej, tak jak o n , t ę s k n i m y za teatrem — l a b o r a t o ­ r i u m , teatrem s t u d y j n y m , teatrem — „ k l a s z t o r e m " , za czystą a t m o ­ sferą pracy w teatrze. T ę s k n i m y za „ z b i o r o w ą d u s z ą " , za ś w i ę t y m i i n i e z ł o m n y m i b o h a t e r a m i , p r ó b u j e m y ujarzmić „ s m o k a " w sobie i z b i o r o w o ś c i a c h l u d z k i c h . Rozpaczamy jak L i m a n o w s k i : „ D z i ś jesteśmy tacy mali, b e z b o ż n i , tacy jacyś o g r a n i c z e n i . N i e w o l n i c y maszyn, które za nas myślą, czują, c i e r p i ą . " Z g a d z a m y się z n i m , że w s p ó ł c z e s n a cywilizacja u n i f i k u j e ludzi i kulturę, niszczy i zabija o r y g i n a l n o ś ć , t w ó r c z o ś ć , rozbija „ r y t m i k ę ziemi p o l s k i e j " , d e p r a w u j e a l b o r u g u j e z w y c z a j e , obrzędy, rytuały, u r o c z y s t o ś c i , wielkie święta, dionizje. 85 86 87 88 M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i u j a w n i a się także j a k o j e d e n z prekur­ s o r ó w tej orientacji w teatrze p o l s k i m i e u r o p e j s k i m , która w latach siedemdziesiątych z w r ó c i ł a się ku a n t r o p o l o g i i k u l t u r o ­ w e j i e t n o l o g i i p o t o , aby poszerzać czy przekraczać „ g r a n i c e t e a t r u " a l b o też szukać na t y c h terenach i w t y c h dziedzinach �1 inspiracji dla pracy w d o m e n i e samej sztuki t e a t r u . P r z y t o c z o n a u p r z e d n i o w y p o w i e d ź W ł o d z i m i e r z a S t a n i e w s k i e g o s t w i e r d z a tę j e g o prekursorską rolę z u p e ł n i e j e d n o z n a c z n i e . O p r ó c z p r z y w o ł a ­ n e g o przez S t a n i e w s k i e g o t e k s t u Rok polski i dusza zamieszczonego Sztuki w tym numerze „Polskiej Ludowej", z t e g o s a m e g o obszaru t e m a t y c z n e g o p o c h o d z ą : znaczenie teatrów ( 1 9 2 2 ) , Smok, ludowych ( 1 9 3 0 ) , Z powodu wileńskiego smoka Wilno i harcerki ( 1 9 3 1 ) , Byl kiedyś o p u b l i k o w a n y za życia L i m a n o w s k i e g o Pod roku Wychowawcze teatr ( 1 9 3 7 ) , a k o r e s p o n d u j e z n i m r ó w n i e ż o s t a t n i tekst Dionizosa w zbiorowa, 1924. Urywek ze wspomnień niebem (1947), otwartym omawiający pierwszą w y p r a w ę z e s p o ł u i I n s t y t u t u R e d u t y . W r o z p o c z ę t y m p o roku 1969 okresie poteatralnym działalności Grotowskiego, a zwłaszcza w r e a l i z o w a n y m p o d j e g o k i e r u n k i e m Teatrze Ź r ó d e ł (1976 — 1982), w ekspedycjach pracującego w Paryżu pod p r z y w ó d z t w e m Petera B r o o k a M i ę d z y n a r o d o w e g o O ś r o d k a B a ­ d a ń T e a t r a l n y c h ( C I R T ) d o A f r y k i ( 1 9 7 3 ) i O d i n Teatret p r o w a ­ d z o n e g o przez d a w n e g o ucznia G r o t o w s k i e g o , E u g e n i o Barbę, najpierw do Pulii na P o ł u d n i u W ł o c h (1974) a następnie do i n d i a ń s k i e g o p l e m i e n i a J o n o m a n ó w na p o g r a n i c z u W e n e z u e l i i Brazylii, gdzieś na w s i p o ł o ż o n e j nad g ó r n y m b i e g i e m O r i n o k o , w p o ł u d n i o w y m zakątku wenezuelskiego terytorium (1976), wreszcie w Wyprawach do „enklaw Amazonii kulturowych" w p o ł u d n i o w e j i w s c h o d n i e j Polsce i w i n n y c h k r a j a c h , p o d e ­ j m o w a n y c h przez O ś r o d e k Praktyk T e a t r a l n y c h a także w inspirowanej „Gardzienice", i nawiązującej d o jego doświadczeń działalności „ P o g r a n i c z a " i „ W ę g a j t " — można odnaleźć w ą t k i i idee k o r e s p o n d u j ą c e z t y m i , k t ó r e L i m a n o w s k i rozwijał czy których intuicje zapisywał w s w o i c h tekstach. czysław Limanowski zasługuje na rzetelną monografię, która p o w i n n a stać się p a s j o n u j ą c y m d o k u m e n t e m z historii p o l s k i e j k u l t u r y . Na w i e l k i e b o g a c t w o i zarazem k o m p l i k a c j ę j e g o o s o b o ­ w o ś c i w s k a z u j ą w s z y s c y , k t ó r z y g o lepiej znali. P r z y w o ł a m t u jednak tylko świadectwa Stefana S r e b r n e g o i Konrada Górs­ kiego: „Limanowski był naturą niezwykle skomplikowaną; w jego psychice krzyżowały się elementy bardzo różnorodne, często sprzeczne. [...] T e sprzeczności wyrastały jednak ze w s p ó l n e g o podłoża, które w pracy teatralnej prowadzić mogło w tym lub innym konkretnym w y p a d k u do pomyłek, ale ogólnie biorąc było w skutkach s w o i c h dobroczynne. Podłoże o w o — to żądanie prawdy i szczerości przeżycia; żądanie, by w sztuce aktora nie tylko nie było blagi i taniego efekciarstwa, ale aby nic nie było «pomysłem», na zimno obmyślanym «chwytem», a wszystko — czy to będzie reakcja psychiczna na codzienną sytuację «życiową», czy wyraz uczucia metafizycznego lub religijnego — pełną prawdą w e w n ę t r z n ą . I pod tym względem posiadał Limanowski w y j ą t k o w ą czułość na wszelką nieszczerość w grze, na choćby najlżejszą próbę ułatwienia sobie zadania sztuczkami i «nagrywaniami». M o ż n a się było nim posługiwać jak precyzyj­ nym, wysokoczułym instrumentem do wykrywania fałszu aktorskiego. Wystarczyła jedna nuta fałszywa, jeden drobny szczególik martwy, «sztampowy», by L i m a n o w s k i syknął, zerwał się z krzesła, zaczął krzyczeć i szarpać swoją bujną c z u p r y n ę . " „Limanowski był s w e g o rodzaju geniuszem poznania intuicyjnego. Stąd też w sferze twórczości artystycznej nie liczył się z argumentacją wyłącznie pojęciową. [...] L i m a n o w s k i przedstawiał połączenie cech niezmiernie rzadkie i przedziwne. Była tam olbrzymia intuicja i wyobraźnia obok znakomitych cech intelektu i wszechstronnej wiedzy. Było niesłychane napięcie życia u c z u c i o w e g o i stąd g w a ł t o w n o ś ć reakcji u c z u c i o w y c h obok ciepła, dobroci i humoru. Była życiowa bezradność dziecka i abnegacja obok zapatrzenia się w straszliwe, oszałamiające b o g a c t w o rzeczywistości, którą chłonął w siebie wszystkimi zmysłami. Złączenie w jednym człowieku tylu możliwości i kontrastów d a w a ł o w w y n i k u jedną z najciekawszych i najbardziej kolorowych indywidualno­ ści, jakie się przesunęły przed oczami ludzi dzisiejszej e p o k i . " 89 90 O s t a t n i w r e s z c i e , c h o c i a ż w c a l e nie n a j m n i e j w a ż n y , p o w ó d , dla k t ó r e g o z d e c y d o w a ł e m się p o d j ą ć w y s i ł e k o c a l e n i a i p r z y p o ­ m n i e n i a t y c h t e k s t ó w , jest m o j a f a s c y n a c j a c i e k a w ą c h o ć przecież do dzisiaj uczony, kontrowersyjną myśliciel i — działacz osobowością teatralny, ich inspirator autora. i Ten prekursor z a r ó w n o w n a u c e jak i w sztuce, u m y s ł w y b i t n i e t w ó r c z y , j e d e n z c i e k a w s z y c h w s w o i c h c z a s a c h , które na c o j a k na c o , ale na brak w y b i t n y c h i n d y w i d u a l n o ś c i nie m o g ł y się uskarżać — z całą pewnością nie zasługuje na zapomnienie. Byłaby to wręcz N i e w ą t p l i w i e należał d o t y c h , którzy w y t y c z a j ą n o w e d r o g i . F o r m u ł o w a ł t o , o c z y w i ś c i e , w j ę z y k u s w o j e j e p o k i . J e g o język i styl r z e c z y w i ś c i e b y w a j ą s t a r o ś w i e c k i e . Należą d o e p o k i , której nie ma już o d d a w n a . O s o b l i w y p a r a d o k s p o l e g a j e d n a k na t y m , że M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i w r a z z całą t o w a r z y s z ą c ą m u aurą staroświecczyzny ma n a m jeszcze c i ą g l e znacznie w i ę c e j do p o w i e d z e n i a o teatrze, k u l t u r z e i w k o ń c u o nas s a m y c h , niż w i e l u s p o ś r ó d t y c h , którzy uważają się za a w a n g a r d ę naszych c z a s ó w . w y j ą t k o w a lekkomyślność i krótkowzroczność. Przeciwnie: M i e ­ Jesień 1986 - zima 1 9 8 7 PRZYPISY 1 Tekst tu publikowany, zamierzony był przez autora jako wstęp do książki Mieczysława L i m a n o w s k i e g o Byl kiedyś teatr Dionizosa, wybór, wstęp i opracowanie: Z. Osiński. Książka czeka od 1 9 8 7 r. na publikację w W y d a w n i c t w i e Literackim, i trudno spodziewać się, by się w niedługim czasie ukazała. L. Roszko, Mieczysław Limanowski (1876—1948), [W:] Z dziejów nauki polskiej. Księga Pamiątkowa Towarzystwa Naukowego w Toruniu (1875— 1975). Pod redakcją: A . Hutnikiewicza, L J a n i s z e w s k i e g o . War­ s z a w a — P o z n a ń — T o r u ń 1 9 7 5 s . 277 — 3 0 6 ; Z. Wójcik, Mieczysław Lima­ nowski (18761948), „Wszechświat" 1967, z. 5, s. 126 - 1 28; J . Marosz, Mieczysław Limanowski w latach 1876— 1923, „Prace M u z e u m Ziemi" nr 15, cz. I, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 141 - 1 5 5 Mieczysław Limanowski. Studia Societatis Scientiarum Torunensis. Supplementum II, Toruń 1 9 5 0 : E. Passendorfer, Mieczysław Limanowski jako geolog, s . 17 — 36; R. G a l o n , Mieczysław Limanowski jako geograf, s . 37 - 3 9 ; W. Goetel, Mieczysław Limanowski. Wspomnienie, s. 41 —44; K. Stecki, Wspomnienia o Mieczysławie Limanowskim z lat 1909— 1914, s . 45-50 A . Chałubińska, Wspomnienia o prof. M. Limanowskim, „Czasopismo Geograficzne" t. X X I / X X I / X X I I , 1 9 5 0 / 1 9 5 1 . W r o c ł a w 1 9 2 5 , s. 5 2 9 - 5 3 2 ; B. Halicki, Mieczysław Limanowski, „Przegląd Geograficzny" t. XXI, 1 9 4 7 , W a r s z a w a 1 9 4 8 , s . 3 4 8 - 3 5 1 ; C . Kuźniar, Mieczysław Limanowski, Wspomnienie pośmiertne, „Rocznik Polskiego T o w a r z y s t w a G e o l o g i c z ­ nego" t. XVIII, Kraków 1 9 4 9 , s. 3 1 8 - 3 3 2 ; S . M a ł k o w s k i , Mieczysław Limanowski, „Chrońmy Przyrodę Ojczystą" 1 9 4 8 , nr 3 — 4, s. 24 — 26 S . Narębski, Ojciec i syn weszli do polskiego panteonu. Słowo o Mieczysławie Limanowskim, „Glos Pomorza" 2111948, nr 3 2 ; J . Maśliński, Kim byl Mieczysław Limanowski, „Gazeta Z a c h o d n i a " 9111948, nr 38; W. Charkiewicz, Liman, „ L w ó w i W i l n o " [ L o n d y n ] 2 9 1 1 1 9 4 8 , nr 6 1 ; J . Wyszomirski, Infernalny Liman, „ N o w i n y Literackie" 1 9 4 8 , nr 2 1 , s. 3. Przedruk: „ L w ó w i W i l n o " [ L o n d y n ] 1 V I 1 1 9 4 8 , nr 7 8 J . B . , Toruń ku czci śp. prof. Mieczysława Limanowskiego, „Głos Pomorza" 9 I11948, nr 3 8 L. Roszkówna, Sesja naukowa poświęcona pamięci profesora Mieczy­ sława Limanowskiego, „Przegląd Geograficzny" t. 4 2 , W a r s z a w a 1 9 7 0 , z. 4, s . 7 9 9 - 8 0 1 2 9 4 5 8 7 8 M. L i m a n o w s k i , Sur la tectonique des Monts Peloritains dans le environs de Taormina (Sicile), „ Bulletin de la societe r a n d o i s e d e s s c i e n c e s naturelles" vol. X L V , nr 165, Imprimeries Rćnnies, L a u s a n n e 1909; Sur la tectonique des Monts, Peloritains dans le environs de Taormina par Miecislas L i m a n o w s k i , [w:] Bulletin des laboratories de geologie, geographic physique, mineralogie et paleontologie de I'Universite de Lousanne B. L i m a n o w s k i , Pamiętniki, oprać. J . Durko; t. 1 ( 1 8 3 5 - 1 8 7 0 ) z przedmową A . Próchnika, W y d . II, W a r s z a w a 1 9 3 7 , W y d . II W a r s z a w a 1 9 5 7 ; t. 2 ( 1 8 7 0 - 1 9 0 7 ) , W - w a 1958; t. 3 ( 1 9 0 7 - 1 9 1 9 ) , W - w a 1 9 6 1 , t. 4 ( 1 9 1 9 - 1 9 2 8 ) , W - w a 1973 J . S z c z u b l e w s k i : Pierwsza Reduta Osterwy, W a r s z a w a 1 9 6 5 ; Żywot Osterwy, W y d . I, W a r s z a w a 1 9 7 1 ; W y d . II, W a r s z a w a 1 9 7 3 9 1 0 11 Przemówienie dyr. Horzycy, Torunia na pogrzebie profesora Pomorza" 3 0 11948, nr 29 [ w artykule:] A . F . , Świat Mieczysława Limanowskiego, naukowy „Głos 1 2 M. L i m a n o w s k i , Wycieczka w Tatry i Pieniny. IX Międzynarodowy Kongres Geologiczny 1903, „Pamiętnik T o w a r z y s t w a Tatrzańskiego" t. X X V , Kraków 1 9 0 4 , s. 181 1 9 M. L i m a n o w s k i , Marian Raciborski. Wspomnienie Polskie" 1 9 1 7 , nr 1 1 8 „ N a u k a P o l s k a " t. III, 1 9 2 0 , s . 6 0 - 6 2 . pośmiertne, „Echo 1 4 15 Kultura wsi. Biuletyn XIII zagadnieniom kultury wiejskiej W a r s z a w a 1 9 3 0 , s. 2 0 - 2 1 1 8 M. L i m a n o w s k i , Maurycy 227-231 Konferencji Oświatowej, poświęconej w Polsce. Łowicz 10, 11, 12 I 1930, Lugeon, „Wszechświat" 1 9 3 7 , nr 8, s. 1 7 Goethe, Podróż włoska. Tłum., przypisy i posłowie H. Krzeczkowski, Warszawa 1980, s. 70 1 8 Przedruki w : L. Schiller, Teatr Ogromny. Oprać, i wstępem opatrzył Z. R a s z e w s k i , W a r s z a w a 1 9 6 1 , s . 2 8 4 ; L. Schiller, Droga przez teatr 19241939. Oprać. J . T i m o s z e w i c z , W a r s z a w a 1 9 8 3 , s. 3 6 8 - 3 6 9 A. Słonimski, Alfabet wspomień. W a r s z a w a 1 9 7 5 , s. 1 2 5 - 1 2 6 . Pier­ wodruk pt. Obrona odbiorcy, „Tygodnik P o w s z e c h n y " 1 9 7 1 , nr 51 - 5 2 Por. m.in. pozycje w przypisach 3 i 4 do niniejszego tekstu. 1 9 2 0 83 �2 1 Por. J . Kolbuszewski, Tatry w literaturze polskiej, Kraków 1 9 8 2 , s. 4 0 7 - 4 2 5 (W kręgu „Nietoty"). Szczublewski: Pierwsza Reduta Osterwy, s. 209; Żywot Osterwy, s. 2 4 4 List byt pisany w Zaściance, poczta B a w o r ó w , powiat tarnopolski, gdzie L i m a n o w s k i — po powrocie z kolejnego pobytu w e Włoszech — przebywał w majątku M a l c z e w s k i c h od połowy sierpnia do pierwszych dni listopada 191 2 r. — Listy Mieczysława Limanowskiego do Tekli Góreckiej 1911 - 1914. Autografy. Zbiory S p e c j a l n e Instytutu Sztuki P A N * Notatki rękopiśmienne Mieczysława L i m a n o w s k i e g o . Zbiory Julii Marosz w Warszawie. — Najwcześniejsze z tych notatek noszą datę 5 kwietnia 191 9, w ogóle większość z nich pochodzi z tego roku (ostatnia zapisana data: 6 lipca 1 9 1 9 ) . W tym czasie powstały również niewątpliwie Zasadnicze podstawy sztuki teatru ezoterycznego i Zasadnicze podstawy twórczości aktorskiej. Natomiast Słowniczek aktorski redutowy i Słow­ niczek redutowy są z całą pewnością późniejsze. Piszę o tym obszerniej w e Wstępie do: M. L i m a n o w s k i , J . O s t e r w a , Listy, W a r s z a w a 1 9 8 7 , s . 6 3 - 8 1 A. Artaud, Oeuvres completes, Gallimard, Paris 1 9 6 9 , t. VII (Heliogabale ou /'Anarchistę couronne. Les Nouvelles Revelations de J'Etre), s . 1 3 9 - 1 4 1 , 3 4 7 - 3 5 0 i 4 1 9 - 4 2 4 C . G . J u n g , Rebis czyli kamień filozofów. Wybrał, przełożył i poprze­ dził wstępem J . Prokopiuk, W a r s z a w a 1 9 8 8 , s . 5 0 3 — 5 6 7 (XIV. Syn­ chroniczność). List pisany w K o s o w i e . Rękopis znajduje się w zbiorach Julii Marosz. Por. L i m a n o w s k i , O s t e r w a , Listy, s. 1 2 3 R. Steiner, Die Weltgeschichte in anthropospohischer Beleuchtung und ais Grund/age der Erkenntnis des Menschengeistes. Mysterienstatten des Mittelalters, Rosenkruezertum und modernes Einweihungsprinzip. Dornach 1962 [14 odczytów wygłoszonych w okresie: 24.12.1923-13.01.1924] Por. M. K. W o ł o w s k i , Antropozofia Rudolfa Steinera i jej przeciwnicy w Polsce, W a r s z a w a 1 9 2 6 M. L i m a n o w s k i , Moskwa przez pryzmat polskiej duszy. I Dzwony, „Gazeta Polska" ( M o s k w a ) 2 8 V I I I ( 1 0 I X ) 1 9 1 6 , nr 2 3 6 ( 3 0 3 ) , s . 2 M. L i m a n o w s k i , Moskwa przez pryzmat duszy polskiej. II Sen białego Kremla. „Gazeta Polska" ( M o s k w a ) 20 IX ( 3 X ) 1 9 1 6 , nr 2 5 9 ( 3 2 6 ) , s . 2 mrs, W obliczu idealizmu. Na marginesie prelekcji Limanowskiego i Osterwy o Reducie, „Kurier Wileński" 4 X 1 1 9 2 5 , nr 2 5 1 , s . 2 Z. Kępiński, Mickiewicz hermetyczny. W a r s z a w a 1980, s. 2 0 8 Steiner, Boże Narodzenie — święto inspiracji, s. 10 Kępiński, s . 3 0 7 - 2 0 9 Por. J . Znamierowski, Glosy naszych czytelników. W imię Prawdy, „Kurier Wileński" 2 6 1 1 1 9 2 5 , nr 47, s . 2 - 3 L. C h a j n , Wolnomularstwo w II Rzeczypospolitej, W a r s z a w a 1 9 7 5 , s. 2 1 6 ; L. C h a j n , Polskie wolnomularstwo 1920-1938, W y d . II zmienione, W a r s z a w a 1 9 8 4 , s. 188; L. Hass, Ambicje, rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905—1928. War­ s z a w a 1984, s . 2 3 2 - 3 7 0 L i m a n o w s k i , Istota ku/tury. s . 15 M. L i m a n o w s k i , W Wilnie glos ma urbanistyka. (IX, Mickiewicz prosił, aby figur nie naruszać), „ S ł o w o " 4 V 1 1 9 3 7 , nr 152 S. 1 5 - 1 8 J . R e y c h m a n , Peleryna, ciupaga i znak tajemny. Posłowie J . Krzyżano­ w s k i . W y d . II, Kraków 1 9 7 6 , s . 1 6 4 - 1 6 7 Por. J . В., Toruń ku czci śp. prof. Mieczysława Limanowskiego. Por. J . Stradecki, W kręgu Skamandra, W a r s z a w a 1 9 7 7 , s. 2 4 3 ; S z c z u b l e w s k i , Pierwsza Reduta Osterwy, s . 86 — 8 9 Słonimski, Obrona odbiorcy J . Lechoń, Dziennik, t. 1, L o n d y n 1 9 6 7 , s. 2 4 6 i t. 3, L o n d y n 1 9 7 3 , s. 471 J . Krzyżanowski, Cenna kartka z dziejów Zakopanego. [W:] R e y c h ­ man, s . 2 6 5 J . Miciński, Z tajemnic Reduty. Garść wspomnień i ostrzeżeń, „ W i a ­ domości Literackie" 14 V 1 1 9 2 5 , nr 24, s . 1. Por. S z c z u b l e w s k i , Pierwsza Reduta Osterwy, s. 2 6 5 - 2 6 8 „Glos Pomorza" 1 9 4 8 , nr 32 J . B . , Toruń ku czci śp. prof. Mieczysława Limanowskiego „Gazeta Z a c h o d n i a " 1 9 4 8 , nr 38 J e - M i , O Mieczysławie Limanowskim, „Głos Wielkopolski" 7111 9 4 8 , nr 37 Najzas/użeńsi wilnianie. Ostateczne obliczenia głosów, „ S ł o w o " 2 0 i 21 11933, nr-y 19 i 20 W y s z . [ J . W y s z o m i r s k i ] , Nasza ankieta, „ S ł o w o " 14 IV 1934, nr 99 T. Byrski, Teatr — radio. Wspomnienia, Warszawa 1976, s. 185 2 2 2 3 2 2 5 2 6 2 7 2 8 2 5 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 8 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 53 5 4 8 5 84 5 6 5 7 Roszko, s. 2 9 3 Schiller, Droga przez teatr 1924- 1939, s . 3 6 9 - 3 7 0 5 8 „Wiadomości Literackie" 1 9 2 5 , nr 2 6 / 7 8 . Przedruki [ w ] : H. M a ł k o w s ­ ka, Wspomnienia z „Reduty", Warszawa 1960, s. 209 — 217; S . Jaracz, 0 teatrze i aktorze. Oprać, i wstępem opatrzył W. Natanson, W a r s z a w a 1 9 6 2 , s. 33 - 4 2 ; O Zespole Reduty 1919 - 1939. Wspomnienia, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s . 2 5 — 3 3 [z małymi skrótami]. Myśl teatralna polskiej awangardy 1919-1939. Antologia. Wybór i wstęp S . Marczak-Oborski. Noty L. Kuchtówna, W a r s z a w a 1 9 7 3 , s . 7 4 - 8 1 5 9 [W:] Mieczysław Limanowski; s . 7 2 . Przedruk w: S . Srebrny, Teatr grecki i polski. Wybór i oprać. S . Gąssowski. W s t ę p J . Ł a n o w s k i , W a r s z a w a 1 9 8 4 , s. 6 4 4 6 0 F. Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra. Książka nikogo. Przel. W. Berent, W a r s z a w a 1 9 0 7 , s . 12 dla wszystkich i dla 8 1 E. Świerczewski, Mieczysław Limanowski, „Przegląd Teatralny i Kine­ matograficzny" 1 9 2 2 , nr 17, s . 5 —8 Przemówienie dyr. Horzycy. J . S z a n i a w s k i , W pobliżu teatru. Kraków 1 9 5 6 , s . 1 7 9 A r c h i w u m Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Akta Mieczy­ sława L i m a n o w s k i e g o 82 8 3 8 4 85 Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim. Rozmawiała Izabella Bodnar, „Pismo Literacko-Artystyczne" 1 9 8 6 , nr 3, s . 141 W. Staniewski, O Wyprawie do Laponii — inaczej, „ D i a l o g " 1984, nr 8, s . 1 0 7 L i m a n o w s k i , Marian Raciborski M. L i m a n o w s k i , Muzeum, którego dotąd nie by/o, „Gazeta C o d z i e n ­ n a " 1 9 4 0 , nr 15 L i m a n o w s k i , O s t e r w a , Listy, s . 1 5 0 8 8 8 7 8 8 8 9 70 Listy Juliusza Osterwy. Wstęp napisał J . Z a w i e y s k i . Listy zebrała E. Osterwianka, Redaktor tomu E. Krasiński, W a r s z a w a 1 9 6 8 , s . 90 ( D o R o m a n a Piotrowskiego, Wilno, 1 0 X 1 1 9 2 7 ) 71 tamże, s. 2 3 7 ( D o Marii Dulęby. Siedliska, 14 V I I 1 1 9 3 9 ) J G r o t o w s k i , Jak żyć by można, ..Odra" 1 9 7 2 , nr 4, s . 3 4 List wysłany z majątku D y n o w s k i c h w Istalsnie, poczta L u c y n , Witebska gubernia. — Listy Mieczysława L i m a n o w s k i e g o do Tekli Górec­ kiej 1 9 1 1 - 1 9 1 4 Zaścianka, poczta B a w o r ó w , u M a l c z e w s k i c h . — Listy Mieczysława L i m a n o w s k i e g o do Tekli Góreckiej 1911 — 1 9 1 4 [Zakopane] 17 października 1 9 1 1 . — Listy M. L i m a n o w s k i e g o do Tekli Góreckiej 1 9 1 1 - 1 9 1 4 Edward Krasiński w recenzji wewnętrznej książki, przypis 1. J . G r o t o w s k i , Teatr Źródeł, „Zeszyty Literackie" 19, [Paryż 1 9 8 7 ] , s . 105 Tamże, s . 1 0 4 - 1 0 5 7 2 7 3 7 4 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 J . Grotowski, Tecniche originarie dell'attore, Istituto del Teatro e delio Spettacolo, [ R z y m b.d.], maszynopis powielony, s . 1 9 5 — 196 „Sfinks" 1914, nr 7, s. 108 „Pamiętnik Teatralny" 1 9 6 2 , z. 1, s. 101 - 1 1 6 Z. R a s z e w s k i , Słowacki i Mickiewicz wobec teatru romantycznego. Dwa epizody, „Pamiętnik Teatralny" 1 9 5 9 , z. 1 — 3 , s . 5 - 4 6 . Przedruk w: Z. R a s z e w s k i , Staroświecczyzna i postęp czasu. O teatrze polskim (17651865), W a r s z a w a 1 9 6 3 , s. 221 — 269; Z R a s z e w s k i , O treatralnym kształcie „Balladyny", „Pamiętnik Teatralny" 1 9 5 9 , z. 1 - 3 , s. 1 5 3 - 1 8 6 . Por. też: J . Maciejewski, Zagadka „Kordiana", „Pamiętnik Teatralny" 1 9 5 9 , z. 1—3, s . 102 — 130; J . Maciejewski, „Kordian" — dramatyczna trylogia, Poznań 1 9 6 1 , s . 1 0 5 - 1 3 4 [Rozdz. Widowisko] i 245-247; J . Maciejewski, Trzy szkice romantyczne. O „Dziadach" — „Balladynie' — Epilogu „Pana Tadeusza", Poznań 1967; M . W i t k o w s k i , Świat teatralny młodego Mickiewicza, W a r s z a w a 1971 Słowacki mistyczny. Propozycje i dyskusje sympozjum. Warszawa 10—11 grudnia 1 9 7 9 . Pod redakcją M. J a n i o n i M. Żmigrodzkiej, W a r s z a w a 1 9 8 1 . Por. też: J . T o m k o w s k i , Juliusz Słowacki i tradycje mistyki europejskiej, W a r s z a w a 1 9 8 4 Srebrny, Teatr grecki i polski, s. 72 Tamże, s. 6 3 , 6 8 Tamże, s . 6 7 M. L i m a n o w s k i , Z powodu wileńskiego Smoka. Z przemówienia na akademii dnia 26 kwietnia b.r., „ S ł o w o " , 6 . V . 1 9 3 1 , nr 1 0 3 Na podstawie fragmentu recenzji w y d a w n i c z e j E d w a r d a Krasińskiego z książki M. L i m a n o w s k i , Był kiedyś teatr Dionizosa — por. przypis 1 Srebrny, Teatr grecki i polski, s . 6 5 K. Górski, O stosunku Mieczysława Limanowskiego do dzieł literac­ kich, [w:] Mieczysław Limanowski, s. 5 5 8 0 8 1 8 2 83 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89e5b5bd0468f58e870b94da27e16a8e.pdf 78306527bc9a7889026957469bb4a59f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2878 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2683 Title A name given to the resource Samotność Osterwy. Co dalej w badaniach nad Redutą? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.219-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Osiński • SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ.' T ak się złożyło, że Reduta i teatr. Artykuły - w y ­ wiady - wspomnienia 1914-1947 Juliusza Oster­ ZBIGNIEW wy, podobnie zresztą jak obszerny, liczący po­ nad siedemset stton d r u k u t o m Duchowość Recenzje teatralne 1901-1940 OSIŃSKI i maestria. Mieczysława L i m a n o w ­ skiego, ukazały się dokładnie czterdzieści cztery lata po śmierci każdego z o b u założycieli Reduty. Osterwa Samotność Osterwy* zmarł 10 maja 1947, a L i m a n o w s k i — 25 stycznia 1948 r o k u ; Reduta a Duchowość i teatr o p u b l i k o w a n a została w 1991, i maestria - w 1992 r o k u . W t e n sposób książki te raz jeszcze nakazują przywołać tak ważnego Co dalej w badaniach dla Limanowskiego i Osterwy, jak i dla powołanej nad Redutą?* przez n i c h Reduty - A d a m a M i c k i e w i c z a i jego „czter­ dzieści i cztery" wraz z całą symboliką tej liczby. Przy­ padek to jedynie, czy też ukrywa się za t y m jakiś głęb­ szy sens i znaczenie? Zadowalającej odpowiedzi na to Pamięci Ireny i Tadeusza Byrskich pytanie nie uzyskamy już chyba nigdy. Ważne jest t o , że a n i Juliusz Osterwa, a n i Mieczy­ sław L i m a n o w s k i nie napisali t a k i c h książek. Zostały one zrobione (w najbardziej dosłownym tego słowa znaczeniu) z tekstów o p u b l i k o w a n y c h wcześniej N i e bez p o w o d u użyłem tutaj określenia „niemal wszystkimi", ponieważ jest prawdopodobne, że jakieś w różnych czasopismach i okolicznościowych d r u k a c h teksty Osterwy i Limanowskiego zostaną jeszcze kie­ przez i c h redaktora i obie oficyny: w w y p a d k u Reduty dyś odnalezione w starych czasopismach. i teatru było to w y d a w n i c t w o Wiedza o Kulturze we niewprowadzonym w t e n rodzaj pracy należy się w t y m Wrocławiu, a w wypadku Duchowości i maestrii - W y ­ miejscu wyjaśnienie, że ptzy b r a k u j a k i e j k o l w i e k b i ­ d a w n i c t w o I n s t y t u t u Sztuki Polskiej A k a d e m i i N a u k . bliografii zawartości p o l s k i c h czasopism sprzed r o k u Osobom 1945 (dopiero o d tego r o k u zaczęły się b o w i e m ukazy­ Także tytuły o b u książek pochodzą ode m n i e . Sześć lat czekał na d r u k Był kiedyś' teatr Dionizosa wać Polska bibliografia literacka i Bibliografia odszukanie interesujących zawartości nas tekstów Mieczysława Limanowskiego, zawierający eseje o te­ czasopism) atrze i dramacie oraz teksty w s p o m n i e n i o w e . T o m t e n przypomina zazwyczaj ptzysłowiowe poszukiwanie igły jeszcze w 1988 t o k u złożyłem w W y d a w n i c t w i e L i t e - w stogu siana. W takiej sytuacji właściwie nigdy nie r a c k i m , które jednak, dokonawszy już składu w D r u ­ można być p e w n y m , że dotarło się już do wszystkiego. k a r n i Polskiej w K r a k o w i e , zrezygnowało z książki Jest to więc praca wymagająca dyspozycji, jakie daw­ z powodów f i n a n s o w y c h . W r o k u 1994 wydał ją Insty­ niej kojarzono z c n o t a m i benedyktyńskimi. W dodat­ t u t Sztuki P A N , dzięki czemu dysponujemy wreszcie k u były to zawsze prace u nas niedoceniane w każdym n i e m a l wszystkimi tekstami związanymi z teatrem, ja­ znaczeniu tego słowa. kie obaj twórcy Reduty przeznaczyli kiedyś do d r u k u . Jeśli chodzi o teksty Osterwy, to ptzypomnę, że do r o k u 1991 znaliśmy tylko jego wydane w 1968 r o k u na­ kładem Państwowego I n s t y t u t u Wydawniczego Listy, zebrane przez Matyldę Osterwę i Elżbietę Osterwiankę * Zarys pierwszej wersji tego tekstu, a może należałoby powie­ oraz zredagowane przez Edwarda Krasińskiego. Dzisiaj dzieć jego wstępny, nieco rozbudowany konspekt ukazał się w wy­ tamtą edycję można by co najmniej podwoić: w r o k u dawnictwie okolicznościowym Państwowego Teatru i m . Juliusza Osterwy w Gorzowie Wielkopolskim, opublikowanym w pięćdzie­ 1987 P I W opublikował jako osobną książkę odnalezio­ siątą rocznicę śmierci współtwórcy Reduty i patrona gorzowskiej ną korespondencję między d w o m a twórcami-założycie- sceny: Państwowy Teatr im. Juliusza Osterwy, Wydawnictwo Arty- lami Reduty, niektóre i c h listy do i n n y c h osób ukazały styczno-Graficzne ARSENAŁ, Gorzów Wielkopolski 1997. Niniej­ się w czasopismach, ale wiele spośród odnalezionych szy tekst zawiera jedynie niektóre fragmenty tamtej wersji, został on po r o k u 1968 znajduje się w różnych zbiorach biblio- również zmieniony i dopracowany. teczno-archiwalnych i czeka jeszcze na d r u k . Po raz pierwszy podjąłem rozważania pod tym tytułem podczas promocji książki: Juliusz Osterwa, Reduta i teatr. Artykuły — wywia­ dy — wspomnienia, 1914-1947. Teksty zebrali Zbigniew Osiński i Teresa Grażyna Zabłocka. Opracował i przygotował do druku Zbi­ kę złożoną z rozproszonych tekstów Osterwy: Reduta gniew Osiński, wydawnictwo Wiedza o kulturze Fundacji dla U n i ­ i teatr. Artykuły wersytetu Wrocławskiego, Wroclaw 1991. Promocja odbyła się P u n k t wyjścia dla tej publikacji stanowiła praca magi­ 5 maja 1992 roku w Sali Estradowej Państwowej Wyższej Szkoły Te­ - wywiady - wspomnienia, sterska Teresy Grażyny Zabłockiej Teksty atralnej i m . Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie, wprowadzenie Juliusza do dyskusji wygłosił prof. Edward Krasiński, a teksty Osterwy od­ Osterwy, 1914-1947• publikowane napisana p o d m o i m k i e r u n k i e m na Wydziale Polonistyki U n i w e r s y t e t u Warszawskiego czytali Maja Komorowska i Zbigniew Zapasiewicz. Por. Książka w latach 1982-1984.' Zabłocka zebtała 55 tekstów, o Osterwie, Zycie Warszawy 5 V 1992, nr 105 219 I W r o k u 1991 nieistniejące już dzisiaj wrocławskie w y d a w n i c t w o Wiedza o Kulturze opublikowało książ­ �Zbigniew Osiński * SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? książka Reduta i teatr zawiera i c h 83, w której t o licz­ Reduty, 29 bie znajduje się: 20 tekstów autorskich, 48 wywiadów, Związku Artystów Scen Polskich A n d r z e j listopada 1989 r o k u , ówczesny prezes 7 wypowiedzi w a n k i e t a c h , 3 listy do r e d a k c j i czaso­ ogłosił w prasie, r a d i u i telewizji okolicznościowy List pism, 3 omówienia odczytów i 2 teksty z obszernymi otwarty, w którym możemy między i n n y m i przeczytać: Łapicki przytoczeniami w y p o w i e d z i . Siedemdziesiąt sześć tek­ „Dzień dzisiejszy jest dla teatru polskiego w i e l k i m stów zostało o p u b l i k o w a n y c h za życia Osterwy, siedem świętem. Siedemdziesiąt lat t e m u w salach r e d u t o ­ - po jego śmierci. Spośród t y c h o s t a t n i c h wszystkie w y c h Teatru W i e l k i e g o w Warszawie [...] rozpoczęła teksty (z j e d n y m tylko wyjątkiem) ukazały się bądź swoją działalność Reduta, jedno z najistotniejszych wkrótce po śmierci Osterwy, bądź w jej kolejne okrą­ przedsięwzięć artystycznych w dziejach polskiej sceny. 2 głe rocznice: dziesiątą i dwudziestą. Ta prawdziwa ma­ [...] Działalność Reduty dała początek naszemu n o w o ­ nia jubileuszowości, związana z k o l e j n y m i rocznicami, czesnemu t e a t r o w i . [...] W swych peregrynacjach po jest zresztą dla całej polskiej recepcji Osterwy i Redu­ kraju realizowała Reduta postulat teatru ideowego ty f a k t e m charakterystycznym. i artystycznego, którego tradycja jest wciąż żywa i i n ­ W a r t o wspomnieć, że Józef Szczublewski jako autor 5 Pierwszej Reduty Żywota W a r t o przy t y m zauważyć, że przytoczony list okazał Osterwy (1971) znał tylko czternaście tekstów za­ się w o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t a c h bodaj j e d y n y m o f i ­ Osterwy (1965), a p o t e m spirująca". mieszczonych w Reduta i teatr, co stanowi około pięt­ c j a l n y m d o k u m e n t e m polskiego środowiska teatralne­ nastu procent. Z a t e m ponad cztery piąte tekstów ze­ go, w którym przypomniano Redutę. b r a n y c h w Reduta i teatr ukazało się po raz pierwszy o d czasu i c h pierwodruków; nie były one znane nawet W Reducie i teatrze Osterwy przyjąłem c h r o n o l o ­ czołowemu h i s t o r y k o w i Reduty. W r o k u 1992 wydaw­ giczny układ tekstów, aby w trakcie l e k t u r y łatwiej n i c t w o Wiedza o Kulturze opublikowało wybór tek­ można było śledzić ewolucję myśli artysty. stów pochodzących z rękopisów O s t e r w y d o k o n a n y A n e k s wypełniają trzy statuty, pochodzące z lat przez Ireneusza Guszpita, w jego również opracowa­ 1923, 1938 i 1946, oraz uwagi O Statucie Reduty z ro­ n i u , a trzy lata wcześniej i n n a wrocławska oficyna w y ­ k u 1937. D o k u m e n t y te, spośród których tylko jeden dała książkę Guszpita Przez teatr - poza teatr. - Statut z r o k u 1938 - został wcześniej ogłoszony d r u ­ 0 Juliuszu Szkice k i e m , pozwalają prześledzić ewolucję założeń, jaka do­ Osterwie. 3 Jeśli zaś chodzi o Mieczysława Limanowskiego, to konała się o d zorganizowania Towarzystwa Polskich dopiero czterdzieści lat po jego śmierci, czyli w r o k u Artystów Teatru „Reduta" do Stowarzyszenia Społecz- 1987, ukazała się odnaleziona wtedy korespondencja no-Artystycznego pod nazwą „Zespół R e d u t y " z siedzi­ z Osterwą (w zamierzeniu o b u autorów nie przezna­ bą w Warszawie, a p o t e m w K r a k o w i e . czona do d r u k u ) , w 1992 - Duchowość cenzje teatralne 1901-1940 i maestria. Re­ Przyjętym i w miarę możliwości konsekwentnie zre­ oraz w 1994 - zbiór Był kie­ a l i z o w a n y m przeze Były to pierwsze w ogóle jego książ­ dyś teatr Dionizosa. m n i e założeniem było: ocalić wszystko, co jest jeszcze możliwe do ocalenia, niezależ­ k i o teatrze, jakie ukazały się d r u k i e m . W a r t o t u wspo­ nie o d literackiej wartości t y c h tekstów. Za klasyczną m n i e ć , że już na początku r o k u 1925 wydawnictwo w t y m względzie można chyba uznać opinię zawartą Towarzystwa Przyjaciół Reduty p o d nazwą „Biblioteka w tekście z r o k u 1984, autorstwa jednego z ówczesnych R e d u t y " zapowiedziało publikacją odczytu N a drogach słuchaczy Wydziału Wiedzy o Teatrze warszawskiej tworzenia nowego aktora, którym 21 grudnia 1924 r o k u PWST, dzisiaj reżysera teatralnego - Krzysztofa K o p k i : L i m a n o w s k i otworzył serię osiemnastu wykładów p u ­ „[...] na czym polegała metoda twórcza Osterwy blicznych z dziedziny t e a t r u , wygłaszanych w niedziel­ i Reduty? Próba odpowiedzi nastręczy t u niemało kło­ ne południa w salach r e d u t o w y c h Teatru W i e l k i e g o potów. Genialny a k t o r i świetny reżyser - w przeci­ w Warszawie. Publikacja nie doszła wówczas do skut­ wieństwie do Stanisławskiego, Brechta czy Craiga - k u , a rękopis uważano za zaginiony, dopiero w latach nie posiadał Osterwa zdolności pisarskich. N i e pozo­ dziewięćdziesiątych odnalazł się o n wśród materiałów stawił po sobie teoretycznych, rozpraw i dzisiaj o jego Mieczysława Limanowskiego znajdujących się w zbio­ metodzie mamy jedynie blade pojęcie, czerpane albo rach M u z e u m Z i e m i Polskiej A k a d e m i i N a u k (wcze­ ze sprzecznych relacji krytycznych, albo z rażących - śniej dysponowaliśmy jedynie sprawozdaniami praso­ raz patosem, raz oschłością - a zawsze nie tykających w y m i z odczytu) . istoty zjawiska wspomnień ludzi, którym dane było 4 z Osterwą współpracować". W latach dziewięćdziesiątych pamięć Reduty, mię­ 6 dzy i n n y m i poprzez publikacje książek, stała się swo­ Powyższy tekst, napisany - j a k dość często zdarza się istym wyzwaniem, n i e m a l prowokacją dla łudzi decy­ to młodym a u t o r o m - z dużą pewnością siebie, intere­ dujących o losach polskiej kultury, w t y m również p o l ­ suje m n i e przede wszystkim jako zbiór obiegowych ste­ skiego t e a t r u . Przy oczywistych różnicach czasy i o k o ­ reotypów na temat Osterwy i Reduty, powtarzanych liczności wydawały się wtedy p o d niektórymi względa­ właściwie do dzisiaj wśród zdecydowanej większości m i zadziwiająco podobne do t y c h , w j a k i c h powstała polskiego środowiska teatralnego. Najprościej 1 działała Reduta. W siedemdziesięciolecie powstania wiąc, stosunek t e n jest oparty na szczególnego rodza- 220 mó­ �Zbigniew Osiński • SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? j u hipokryzji: ogólnikowe i do niczego nie zobowiązu­ Pieiwsza Reduta Warszawska z lat 1919-1925. A dla­ jące czego nie Reduta w W i l n i e , I n s t y t u t Reduty w podzie­ uwielbienie, powtórzone zapewne za którymś z pedagogów („genialny aktor i świetny reżyser"), bez m i a c h przy ulicy Kopernika lub okupacyjne projekty jednak rzetelnej znajomości i przemyślenia tekstów (to b r a c t w t e a t t a l n y c h „Dal" i „Genezja"? I n n y t a k i ste- ostatnie wymagałoby b o w i e m tzetelnego wysiłku i nie­ teotyp to powszechne ptzekonanie, że Reduta grała zależności sądów), czego wyrazistym ptzykładem może wyłącznie polski repertuar. Tymczasem założenie ta­ być zdanie, że żaden ze współpracowników Osterwy kie dotyczyło jedynie Pierwszej Warszawskiej. Osta­ 7 nie dotknął nawet „istoty zjawiska", gdyż wszystkie bez tecznie każda ocena będzie zależała przede wszystkim wyjątku wspomnienia o Reducie grzeszą patosem lub o d ptzyjętych kryteriów. L e k t u r a Reduty i teatru uświa­ oschłością. Stwierdzenie to jest na tyle ogólne, że nie damia, że jedną ze stałych właściwości zespołu Ostet- da się z n i m właściwie polemizować. wy i Limanowskiego była jego gotowość i otwartość na D l a Juliusza O s t e r w y słowo miało być przede wszystkim przekaźnikiem treści, które zamierzał prze­ zmiany, że znajdował się o n w ciągłym statu nascendi. Pokazują to również wspomniane Statuty Reduty. kazać. Trzeba jednak powiedzieć jasno, że jego teksty W tomie znalazły się wyłącznie teksty zaakceptowa­ były i pozostały również i dla nas ważne przede wszyst­ ne przez Osterwę do d r u k u , przeznaczone przezeń do k i m ze względu na rolę i znaczenie i c h autora w histo­ wiadomości publicznej. Wydaje się to szczególnie waż­ t i i polskiej sztuki teatralnej. N i e da się wydestylować ne w przypadku twótcy, który konsekwentnie twierdził: z tekstów Osterwy znakomitej literatury. W moim przekonaniu byłby to wysiłek datemny, a troska o czy­ telnika zupełnie fałszywie pojęta. na 8 Z tego też p o w o d u wcale nie zależało m u na ujaw­ Przyjęte ptzeze m n i e założenie posiada swoje zalety, zwłaszcza dla badaczy. M a również wady, spośród któ­ rych najważniejszą jest btak selekcji materiału, „Wszelki zamiar w y j a w i o n y publicznie t r a c i swej s i l e " . co n i a n i u , a t y m bardziej na p u b l i k o w a n i u wszystkiego. Lektura Reduty i teatru uświadamia raz jeszcze odręb­ ność Juliusza Osterwy w całej histotii polskiego teatru w efekcie nie oszczędza niekiedy pisarstwa Osterwy. i polskiej k u l t u r y teattalnej. Był o n w istocie jedyny i nie N a coś musiałem się jednak zdecydować, zaś — jak do powtótzenia, p o m i m o że można oczywiście wskazy­ w i a d o m o - dążenie do kompletności i selekcja mate­ wać na różne analogie w bliższej i dalszej przeszłości. riału wykluczają się wzajemnie. Podczas akademii zorganizowanej w m a j u 1972 r o k u Teksty zebrane w Reducie i teatrze nie były też nigdy w Państwowym Instytucie Sztuki w Warszawie z okazji podręcznikiem dla aktorów i reżyserów. N i e znajdzie­ ćwierćwiecza śmierci artysty (znów okrągła rocznica m y w n i c h na przykład uwag o charakterze technicz­ i akademia!) Jerzy G r o t o w s k i mówił o t y m , że niektóte n y m a n i zapisu ćwiczeń a k t o r s k i c h . wypowiedzi Ostetwy bardzo łatwo jest wyśmiać, wy­ Książka jest przede wszystkim zapisem śladów dtogi twórczej Juliusza Osterwy, pozostawianych przez niego kpić. Sam twórca Teatru L a b o r a t o r i u m dobrze poznał t e n śmiech w wiele już lat po jego śmierci. 9 samego przez ttzydzieści ttzy lata. Jego przemyśleń, Z obecnej perspektywy zdaje się wyglądać na to, że niepokojów, w a l k i , złudzeń i nadziei, zmęczenia, znie­ podstawową „naiwnością" obu twórców Reduty była cierpliwienia, pasji, cierpliwości, oddania, wierności. i c h głęboka wiata w zespół jako f u n d a m e n t każdego A k t o r , reżyser, współtwórca Reduty i jej przywódca, twótczego t e a t t u . Paradoksalnie wróciliśmy b o w i e m działacz teatralny, w i e l k i rozdział historii i żywej inspi­ w Polsce do e p o k i teatru gwiazd, jakby w międzyczasie racji. W końcu każdy autentyczny polski zespół te­ nie było W i e l k i e j Reformy, a potem „drugiej reformy atralny musi skonfrontować się z doświadczeniem Re­ teatru". d u t y : na „tak" lub na „nie", co na jedno wychodzi. Po k u l t gwiazd w teattze, któremu sprzyja k u l t u r a maso­ prostu nie da się inaczej, jeśli pracę w teatrze t r a k t u j e wa i związane z nią współczesne media, jest również ja­ 10 A może obecny, tak zaskakujący na pozóf się z powagą. Z tego właśnie p o w o d u tak ważne było kąś teakcją na obie reformy teatru? Jeśli tak, to t y m dla m n i e ocalenie możliwie wszystkiego, co Osterwa bardziej n i e m a l wszystkie pytania pojawiające się na napisał czy powiedział w wywiadach, których zresztą k a t t a c h Reduty i teatru wydają się nadal aktualne i ży­ z reguły wówczas nie autoryzowano. N i g d y przy t y m we, nawet jeśli język tej książki należy do czasów nie w i a d o m o , co, kiedy i dla kogo może okazać się Osterwy i może być już dla w i e l u czytelników (zwłasz­ wartościowe. cza nieprzygotowanych do l e k t u r y ) anachroniczny. O t o najważniejsze z t y c h pytań: Miałem pełną świadomość, że na całe dziesięciole­ cia będzie to najpewniej jedyna możliwość wydania t y c h tekstów. Można zresztą grymasić na l i t e r a c k i po­ 1. C z y m jest właściwie twórczy zespół w teatrze? ziom tekstów Osterwy, ale w a r t o sobie uświadomić, że 2. C o t o naprawdę znaczy „etos zespołu"? t e n i c h zbiór jest pracą absolutnie podstawową, nie­ 3. Jaka jest rola przywódcy/przewodnika zespołu teatralnego? zbędną dla wszelkich i n t e r p r e t a c j i . O d n o s i się to rów­ 4. Współpraca reżysera z aktorem? nież do Reduty. Uttwaliły się u nas o d lat pewne ste­ 5. Praca a k t o r a n a d sobą i n a d rolą? reotypy w jej recepcji. Jak na przykład, powtatzana do 6. C o t o dzisiaj znaczy „społecznikostwo" w sztuce, teatr p o j ­ dzisiaj opinia, że najciekawsza i najważniejsza była | 221 m o w a n y i p r a k t y k o w a n y j a k o służba społeczeństwu, r o - �Zbigniew Osiński * SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? d e m z Przepióreczki Żeromskiego, b ę d ą c e j n i e j a k o j e d n y m Za t a k i m odwołaniem t k w i niewątpliwie moje głębo­ z utworów k a n o n i c z n y c h Reduty? kie przekonanie, że zamierzenia O s t e r w y i R e d u t y były n a tle polskiego t e a t r u i polskiej k u l t u r y arty­ N i e przypadkiem mówiono o Osterwie: „brat d u ­ c h o w y Stefana Ż e r o m s k i e g o " . 11 stycznej swoich czasów wysiłkiem w istocie osamot­ Który z teatrów i/lub n i o n y m , co jednak na szczęście nie oznacza, że był t o czołowych polskich aktorów miałby na przykład po­ wysiłek daremny. W p r o s t przeciwnie: j a k okazało się trzebę i odwagę, aby systematycznie (to jest przynaj­ po l a t a c h , był o n ważny, miał niebagatelne m n i e j raz d o r o k u ) jeździć do dzisiejszych Łap i T u r - kwencje. montów z repertuarem t a k i m , jak: Książę Niezłomny, konse­ Dlatego też nie o d rzeczy będzie przypomnienie Przepióreczka, Wesele? w t y m miejscu wypowiedzi ludzi, którzy Osterwę znali naprawdę dobrze. Przywołam t u fragmenty dwóch Wypisałem t y l k o przykładowy zestaw problemów pojawiających się w tekstach tekstów napisanych bezpośrednio p o jego śmierci, Osterwy, zebranych a o p u b l i k o w a n y c h na łamach poświęconego artyście w książce Reduta i teatr lub zainspirowanych przez te n u m e r u „Tygodnika Powszechnego" z 22 czerwca 1947 teksty. Przedstawię teraz propozycje tematów d o opra­ r o k u . Pierwszy z n i c h to obszerny fragment świetnego, cowania przez badaczy: a zupełnie niesłusznie p o t e m zapomnianego przemó­ wienia n a d grobem artysty, wygłoszonego przez księdza 1. R e d u t a W i l e ń s k a 1925-1929. P o m i m o istniejącej już n a Konstantego Michalskiego: t e n t e m a t książki, której krytyczne omówienie zamieści­ „Trzy co najmniej główne myśli głosi mistyka chrze­ ł e m na l a m a c h „Pamiętnika T e a t r a l n e g o " wkrótce po ścijańska o d w i e l u wieków: jedną o podwójnym o b l i ­ jej ukazaniu s i ę . czu duszy, drugą o jej t a j n i , trzecią o c u d a c h łaski Bo­ 12 żej, jakie się w tej t a j n i dokonują. D w a oblicza posia­ 2. I n s t y t u t R e d u t y 1931-1939, nazywany również Drugą R e d u t ą Warszawską. da ludzka dusza, by jednym z n i c h zwracać się do 3. O b j a z d y / W y p r a w y R e d u t y 1924-1939. R e d u t a Objaz­ wieczności, d r u g i m do ziemi i do tego wszystkiego, co 4- 5. 6. 7. 8. 9. dowa. na niej m i j a razem z czasem. Mówi się o powierzchni R e d u t a i r e d u t o w c y . Książka taka mogłaby między i n n y ­ duszy i o jej tajni, bo na jej powierzchni mogą się zmie­ m i twórczo wykorzystać najważniejsze spośród istnieją­ niać bezustannie wrażenia po wrażeniach, emocje po c y c h obecnie prac o t o w i a n i z m i e i t o w i a ń c z y k a c h . emocjach, ale w t a j n i może panować pokój, t e n pokój, 13 R e d u t a j a k o pierwsze w Polsce l a b o r a t o r i u m teatralne co się utrzymuje w głębinach m o r s k i c h , c h o ć t a m i pierwszy p o l s k i t e a t r a l n y zespól a l t e r n a t y w n y , j a k po­ gdzieś u góry szaleją burze. Dzieją się w t a j n i duszy c u ­ wiedzielibyśmy dzisiaj. da łaski bożej, które chyba najpiękniej, a przynajmniej Powstałe podczas o k u p a c j i p r o j e k t y stowarzyszeń arty- najbardziej obrazowo wypowiedział kiedyś średnio­ styczno-społecznych „ D a l " i „Genezja" j a k o w i e l k i e u t o ­ wieczny mistyk, Mistrz Eckhart: jak słońce prowadzi pie Juliusza O s t e r w y . ożywcze soki w drzewie szlachetnym o d jego korzeni, Teatr j a k o przedsiębiorstwo a teatr j a k o „przedsięwzię­ poprzez pień, gałęzie i rózgi, by wreszcie na rózgach cie", zarówno w samej Reducie, j a k i h i s t o r i i t e a t r u wytrysły barwne kwiaty, tak Bóg z dna duszy wyprowa­ i kultury teatralnej. dza siły swej łaski poprzez wszystkie władze, poprzez I w związku z t y m : czym jest poważnie pojęta edukacja wszystkie dyspozycje jakby przez rózgi, by wreszcie poprzez teatr, zaczynając o d małych dzieci, a kończąc na z n i c h wykwitły najpiękniejsze z uczuć l u d z k i c h i zapa­ w i d z a c h dorosłych? liły się najjaśniejsze przędze myśli. Język Reduty. Byłaby t o okazja d o twórczej współpracy Trzy myśli m i s t y k i średniowiecznej urzeczywistniają teatrologa i językoznawcy o zainteresowaniach t e a t r o l o - się w n i e j e d n y m człowieku bez względu na to, jaką po­ gicznych. siada konstytucję i typ psychiczny. Typy psychiczne R e d u t a w teatrze p o l s k i m i e u r o p e j s k i m pierwszej p o l o ­ będą różne, ale w duszy będzie zawsze podwójne o b l i ­ cze, utrzyma się jej głębina czy tajnia i zawsze w głębi­ w y dwudziestego w i e k u . nie będą się spełniały cuda bożej łaski. 10. Tradycje Reduty. R e d u t a j a k o tradycja. Miał śp. Juliusz Osterwa własną konstytucję i wła­ W pierwszej kolejności są to oczywiście zadania dla sny typ psychiczny, ale też u niego uwidaczniały się polskiej teatrologii i teatrologów. I nie są to tylko za­ wyraźniej aniżeli u człowieka przeciętnego trzy główne dania akademickie. O d czasu i jakości i c h wypełnienia myśli z m i s t y k i chrześcijańskiej. Jedno oblicze jego d u ­ będzie szy zwracało się ciągle w wieczność, zwracało się jakby zależał również poziom k u l t u r y teatralnej w Polsce. w świat idei platońskich, w świat bożych myśli, drugie Tytułując niniejszy tekst Samotność łą świadomością nawiązałem z ca­ Osterwy, zwracało się nie tyle do ziemi, ile raczej do synów zie­ ważnego, m i i do i c h losów, zwracało się do teatru, gdzie aktor a dotychczas nieprzetłumaczonego na język p o l s k i ar- na scenie odtwarzał i tworzył ludzkie dramaty. Jakoś tykułu Wsiewołoda M e y e r h o l d a z r o k u 1921: zawsze światła cziestwo Stanisławskogo do tytułu (Samotność Odino- Stanisławskiego) . z oblicza pierwszego przechodziły u Osterwy w oblicze drugie, by sięgnąć aż d o dna jego 1 4 222 �Zbigniew Osiński • SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? duszy, do jej istoty, jej tajni i odbić się t a m , jak się o d ­ arcybiskupa Nowowiejskiego, ale nie to jeszcze cha­ bijają gwiazdy w głębinach czystych wód; w czystych, rakteryzuje d n i i tygodnie, kiedy chłonął w t y m o k r e ­ a nie i n n y c h w o d a c h najlepiej odbijają się czyste sie. Najbardziej mówi do nas jedna, gwiazdy [ . . . ] . wtenczas jego książka, a tą książką jest Mszał. najukochańsza Ciągle N i e był Osterwa doskonałą figurą geometryczną, się w n i m rozczytywał, podziwiał ptzede wszystkim je­ lecz człowiekiem żywym, co miał duszę i ciało, więc też go kolekty, tłumaczył z niego raz po raz wielkie ustępy, nic dziwnego, że ulegał rozwojowi i przemianom. [...] bo byl dlań źródłem radości w życiu. Każde życie ludzkie, przynajmniej bogate życie, spełnia C h ł o n ą ł jeszcze inaczej. Poszedł w j e d n y m W i e l k i m dwie funkcje, bo chłonie i tworzy. Jeden ze współpra­ Tygodniu na rekolekcje zamknięte do klasztoru oo. cowników O s t e r w y z Reduty wileńskiej opowiada, jak Dominikanów k r a k o w s k i c h , a w i n n y m W i e l k i m Ty­ jego ukochany Mistrz miał tygodnie i miesiące, kiedy g o d n i u do klasztoru oo. Benedyktynów chłonął, a inne tygodnie i miesiące, kiedy tworzył. Przede wszystkim W i e l k i Tydzień razem ze swą głębo­ w Tyńcu. Miał Osterwa tygodnie i miesiące, kiedy chłonął, k o wzruszającą liturgią w t y n i e c k i m klasztorze pozo­ zamykał się w sobie, milczał i rozmyślał. Drogą do po­ stawił aż do końca życia w duszy O s t e t w y niezatarte znania człowieka intelektualisty jest jego biblioteka. ślady. Powtarzał często, że się nigdy nie modlił tak, jak N a półkach b i b l i o t e k i O s t e r w y z pierwszego okresu się modlił w Tyńcu. znajdziemy czterech naszych wieszczów, ale nie tylko, znajdziemy t a m Towiańskiego, C h ł o n ą ł i marzył, i tworzył. D l a artysty bez marze­ Hoene-Wrońskiego, nia nie m a n i e m a l twórczości. Marzył Osterwa o t y m , Trentowskiego, bo to wszystko go interesowało, to jakby pierwiastki litutgiczne przenieść w dyskretny wszystko chłonął. C h ł o n ą ł to, co miało minąć, i to, co sposób w twórczość aktorską; marzył o t y m , jakby miało pozostać. Pozostać miały poglądy Libelta na z opowieści Tobiasza stworzyć wielkie m i s t e r i u m , któ­ piękno, pozostać miały myśli Calderona, a przede re by odgrywano na dziedzińcu klasztoru w Szczyrzycu. wszystkim styl wyczuwania i tworzenia C y p r i a n a N o r ­ Marzył i tworzył. Grał rolę Księdza Piotra w D r i a ­ w i d a . W Estetyce Libelta podkreślił w tekście ołów­ dach, а wtedy z głębin jego duszy, z jej dyspozycji jakby k i e m te myśli, gdzie artysta naśladuje Stwórcę i staje z żywych rózg wytryskały najpiękniejsze kwiaty jego na­ się Jego narzędziem. Naśladuje Stwórcę przez to, że tchnienia, wydobywały się potężne impulsy, które m u uzewnętrznia swe myśli w kształtach m a t e r i a l n y c h ; szły w całą jego postać, że aż ludziom się zdawało, jako­ staje się narzędziem Stwórcy przez to, że sztuka ptzez by z Księdzem P i o t t e m w mistyczne zapadał zachwyty. całą swą istotę staje między religią a filozofią, by z re­ ligii wynieść to, co złaknioną piękna duszę najwięcej uderzy i podbije. Z Calderona, a jeszcze bardziej z N o r ­ w i d a wyniósł i c h mistyczne zapatrzenie w Boga przez pierwsze oblicze duszy. Marzył jeszcze o j e d n y m . Wyczytał kiedyś, jak to nadwornego aktora cesarskiego nawiedziła nagle łaska Boża w c h w i l i , kiedy przedrzeźniał obrzędy chrześci­ jańskie dla zabawy Dioklecjana. Z ulubieńca cesar­ skiego stał się oskarżonym więźniem. Wśród t o t t u t po­ Były tygodnie i miesiące, kiedy Osterwa chłonął wtarzał: «Możecie tysiąc razy zabić, a Chrystusa z d u ­ i rozmyślał, a były inne, kiedy tworzył. Tworzył w ży­ szy m i nie wydrzecie». Spodobała się Osterwie posta­ w y m słowie, w geście, we wszystkich wyrazach dostęp­ wa niezłomnego wyznawcy. Zaczął marzyć o swych n y c h dla aktota, ale w całej jego działalności przeja­ d a w n y c h i przyszłych Redutach, zaczął marzyć o t y m , wiało się to, co widziało pierwsze oblicze. Głosił [ . . . ] , żeby piękno w duszach i c h aktorów oddać w opiekę że coś świętego musi spoczywać na dziele l i t e r a c k i m , zapomnianego towarzysza w purpurze na dramacie; coś świętego musi żyć na dnie duszy au­ Było już za późno. męczeńskiej. tora i coś świętego musi się znajdować w całej istocie Nadeszła okupacja niemiecka i już nie mógł grać ja­ aktora, który ma wygrać na scenie losy ludzkich dzie­ ko aktot, ale zaczął uczyć artystycznej d y k c j i w dwóch jów. Czysty byl świat, w który wpatrywał się Osterwa seminariach d u c h o w n y c h , k t a k o w s k i m i częstochow­ i dlatego powtarzał, że czystym musi być piękno aktor­ skim, budząc entuzjazm w tamtejszej młodzieży, bo po­ skie, czystym bez wszelkiej przymieszki niepotrzebnego kazywał naocznie, jak p o t r a f i się wypowiedzieć w ma­ rekwizytu i balastu. [...] terialnych, w i d o c z n y c h ksztattach i r u c h a c h , i głosach Jakim był Osterwa w Reducie wileńskiej, t a k i m był to, co mieszka na dnie duszy i co w c h o d z i w litutgicz­ w warszawskiej. [...] Znał jego usposobienie Żeromski ne teksty. Zapłonęły dusze młodych seminarzystów, i dlatego jakby dla niego napisał Przepióreczkę. a o d n i c h zapaliły się dusze młodych księży, którzy za­ [...] Także w d r u g i m okresie [Reduty warszawskiej z lat czej. Spojrzeć na półki jego b i b l i o t e k i z tego okresu, a zauważy się na n i c h Summę częli przychodzić prywatnie na specjalne rozmowy i komunikacje. 1932-1939] O s t e t w a c h ł o n ą ł i t w o t z y l , c h o ć już ina­ Miał n i e m a l w każdym d n i u Osterwa specjalną św. Tomasza z A k w i n u , chwilę, kiedy chłonął miłość i piękno bezpośrednio [Żywoty świętych, 1579] księdza P i o t t a Skargi, z Boga. Komunikował się z Chrystusem sakramental­ dzieła św. Jana o d Krzyża i autobiografię [Dnieje dusry] nie i wtenczas, kiedy był zdrów i wtenczas, kiedy się Mniejszej św. Teresy [Teresy z Lisieux; 1898, wydanie znalazł na łożu sttasznego cierpienia. C h ł o n ą ł i - t w o ­ polskie 1902], znajdzie się t a m czterotomową liturgię rzył. Jeszcze w cierpieniu tworzył, już nie j a k o aktor, Żywoty 223 �Zbigniew Osiński * SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? lecz jako człowiek o niezłomnym charakterze m o r a l ­ N a koniec przypomnienie kilku mało znanych i w zde­ n y m , jako wierzący i kochający k a t o l i k . Należał już cydowanej większości nieopublikowanych dotychczas jakby do innego świata, ale jeszcze ciągle pozostawał wypowiedzi samego Osterwy — wszystkie pochodzą z tak artystą i patrzał w t a m t e n świat jako w ojczyznę pięk­ zwanego Raptularza kijowskiego. Pierwszą z n i c h wydaw­ n a . Piękną swą duszę oddał ze spokojem w ręce C h r y ­ ca Ireneusz Guszpit datuje na luty 1921 roku: stusa, prosząc tylko o to, aby go pogrzebano na C m e n ­ tarzu Zwierzynieckim [ . . . ] . Juliusz Osterwa, sługa Bo­ „Nie zapowiadaj nigdy n i c ! Jeśliś zmuszony, zapowiedz ga na ziemskim p o s t e r u n k u " . j e d n ą dziesiątą tego, co zamierzasz. 15 N i e ulega wątpliwości, że ksiądz Konstanty M i c h a l ­ N i e zginie c i n i c . ski jako autor tej krótkiej biografii duchowej zdawał N i e patrz na lewo a n i na p r a w o , t y l k o w swój cel i . . . p o d sobie doskonale sprawę z tego, co i o k i m pisze. Znał nogi". 1 9 w końcu bohatera swojej opowieści jak mało k t o . Był wszakże jego spowiednikiem, i to właśnie o n został po­ Po raz pierwszy usłyszałem te słowa o d Grotowskie­ proszony, aby udzielił Osterwie ślubu z jego drugą żo­ go w opolskiej restauracji Pająk w styczniu 1963 r o k u . ną — Matyldą Sapieżanką, bratanicą m e t r o p o l i t y k r a ­ Siedzieliśmy t a m sami przy stoliku. G r o t o w s k i uznał za kowskiego, najmłodszą córką księcia Pawła Sapiehy celowe, aby już podczas mojego pierwszego przyjazdu i M a t y l d y księżnej Sapieha, z d o m u księżniczki węgier­ do Teatru L a b o r a t o r i u m 13 Rzędów powiedzieć m i skiej W i n d i s c h - G r a t z . Ślub t e n odbył się w czerwcu właśnie te słowa Osterwy, dodając do n i c h zresztą swój 1937 r o k u w kościółku przyklasztornym (kaplicy Zgro­ własny komentarz. Zapamiętałem je i p o t e m zapisałem madzenia Niepokalanego Poczęcia Najświętszej M a r i i następująco: Panny) w Szymanowie pod Sochaczewem - w obecno­ „Jeśli naprawdę musisz i nie masz już żadnego i n n e ­ ści jedynie najbliższej rodziny panny młodej i pana go wyjścia, to powiedz tylko dziesiątą część tego, co za­ młodego. mierzasz zrobić. I tak będziesz o tyle zubożony". 16 Jest oczywiste, że przytoczona biografia O s t e r w y zo­ W r a c a j ą c zaś do Osterwy, to badacz jego twórczości stała ujęta z perspektywy kapłana katolickiego. A l e po i Reduty p o w i n i e n wyciągnąć, praktyczne k o n s e k w e n ­ pierwsze - t r u d n o byłoby oczekiwać i n n e j perspektywy cje z przytoczonego wyżej poglądu samego artysty. od księdza i myśliciela reprezentującego w końcu i n ­ Rzeczywiście jest b o w i e m tak, że znacznie ważniejszym stytucję Kościoła katolickiego, i po drugie - właśnie źródłem niż jego opublikowane artykuły i wywiady, w w y p a d k u Juliusza Osterwy jego religijność i stosu­ w których ogłaszał przeważnie ową „dziesiątą część" n e k do Kościoła wydają się po prostu konieczne dla tego, co naprawdę miał do powiedzenia, są jego pry­ rzeczywistego, możliwie watne listy oraz zapiski w dziennikach. pełnego zrozumienia jego twórczości; w m o i m przekonaniu u n i k a n i e tego pro­ Kolejne wypowiedzi Osterwy odnoszą się do we­ b l e m u byłoby nie tylko równoznaczne z metodologicz­ wnętrznych spraw t e a t r u . 13 maja 1920 r o k u , po d r u ­ n y m r e d u k c j o n i z m e m , lecz oznaczałoby przede wszyst­ g i m pokazie Papierowego k i m ucieczkę o d p r o b l e m a t y k i zupełnie tutaj podsta­ a pierwszym z drugą obsadą do tego przedstawienia, wowej i esencjalnej. Notabene przemówienie n a d gro­ zapisał: kochanka Szaniawskiego, b e m O s t e r w y było o s t a t n i m tekstem księdza Konstan­ „Zeby czar widowiska był pełny, należy zharmonizo­ tego Michalskiego o p u b l i k o w a n y m za jego życia. T e n wać energię wewnętrzną. Wśród maszynistów musi w y b i t n y filozof i zarazem ówczesny r e k t o r A k a d e m i i być t e n sam zapał, co wśród artystów. N i e o d p o w i e d ­ Papieskiej w K r a k o w i e zmarł nagle niespełna dwa mie­ n i c h trzeba bezwzględnie usuwać. siące po śmierci twórcy R e d u t y . Publiczność wtedy tylko panuje n a d sceną, kiedy 17 D r u g i fragment zaczerpnąłem z artykułu Tadeusza Kudlińskiego, zamieszczonego w t y m samym numerze „Tygodnika Powszechnego": sama słabnie [ . . . ] , ale publiczność trzeba też umieć «normować». Którą, jaką publiczność?". 20 Za t a k i m sądem stała, rzecz jasna, wyprowadzona „Dlaczego Reduta nie stała się trwałą placówką w rozwoju naszej sceny. Czemu nie istnieje dziś jako z wielkiego już wtedy doświadczenia praktycznego, świadomość pracy z widownią i n a d widownią. warsztat, ale staje się dla jednych zwolna legendą, dla Kolejna uwaga odnosi się do tego, co o d kilkudzie­ i n n y c h wiarą, w s p o m n i e n i e m młodości, o t u c h ą może? sięciu lat uważa się za jedno z największych „dzi­ - Dlaczego rozsiała swych ludzi szeroko po kraju, a każ­ w a c t w " Osterwy. Było to jego przekonanie, że teatr dy z osobna swój teatr tworzył. Może w t y m właśnie jej p o w i n i e n działać dosłownie wszystkim, co znajduje się powołanie? W i e l k i e g o ożywienia i zapłodnienia? w jego zasięgu, zatem nie tylko muzyką i światłem, ale Powiadają, że to w i n a Osterwy - jako k i e r o w n i k a . również „zapachem, temperaturą i . . . bufetem celowo Ze był zmienny, czasem niezupełnie sprawiedliwy i nie urządzonym". Przytoczę t u fragment t y c h zapisków, zawsze dość zręczny. Zapewne, ulegał błędom l u d z k i m . odnoszący się do tego, czym może i p o w i n i e n stać się A l e każdemu z nas, znających go, pracujących z n i m dla widzów bufet w teatrze: w teatrze — zostawił coś cennego w duszy. I zobowiązał nas niepisanym t e s t a m e n t e m " . „[...] bufet t r a k t o w a n y był tylko z p u n k t u korzyści materialnej, administracyjnej, więc oczywiście nigdy 18 224 �Zbigniew Osiński • SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? Juliusz O s t e r w a , W i l n o o k . 1908 Juliusz O s t e r w a , K r y n i c a 1946 W y p r a w a Zespołu R e d u t y z Księciem Niezłomnym, n a d w o r c u w Poznaniu, pierwszy p o prawej O s t e r w a 225 �Zbigniew Osiński * SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ.' �Zbigniew Osiński * SAMOTNOŚĆ OSTERWY. CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? nie był t r a k t o w a n y jako pewien możliwy czynnik wra­ I jeszcze ostatni wypis z tego samego raptularza: żeń artystycznych widza. „Są kwiaty, co wschodzą na wiosnę, p a c h n ą c e w le­ Myślę, że n i k o m u na świecie nie przyszło do głowy, cie, kwitnące w jesieni. = Lao-tse: Tao [Tao-te-king]. + Poremba m i d a ł " . że bufet może mieć podobny wpływ na usposobienie 22 widza, jak na przykład a r c h i t e k t u r a t e a t r u . C o prawda Dwudziestosześcioletni Józef Poremba (krzyż przed my t u w Polsce w ogóle bardzo mało wiemy, co k t o jego nazwiskiem został postawiony po 27 g r u d n i a 1923 zagranicą sądzi o p r o b l e m a c h nie tyle sztuki t e a t r u , co roku) 0 p r o b l e m a c h t e a t r u - p a n Kotarb[iński] uznaje, że to i w j a k i c h okolicznościach? N a j p e w n i e j nie dowiemy 2 3 dał Osterwie książkę Lao-tse. W j a k i m celu n a m niepotrzebne. [...] Uwzględniając własną igno­ się tego już nigdy, a w każdym razie szanse na t o wyda­ rancję na tle teatrologii europejskiej, sądzę, że pierw­ j ą się bliskie zera. Zarazem to, że wybór tej właśnie szy d o t y k a m tego problemu i pozwalam sobie przy­ książki i jej adresata nie były przypadkowe, wydaje się puszczać, że przy lada sposobności mój p u n k t widzenia pewne. Problem zatem pozostaje. zostanie ośmieszonym, ale śmiem twierdzić, że przy la­ Jest to jedna z w i e l u zagadek pozostawionych przez da sposobności dojdzie mój pomysł bufetowy do wia­ Osterwę. N i e bardzo dzisiaj wiemy, dlaczego ktoś kie­ domości Artystów T e a t r u " . Dalej następuje dyś uznał, że wszystko zostało właściwie już powiedzia­ uszczegółowienie tego pomysłu. Z rozważań Osterwy w y b i e r a m t u t a j jedynie fragment: ne o n i m i Reducie. W i e l e przesłanek zdaje się jednak wskazywać na t o , że jest zupełnie inaczej: Juliusz „Podczas sztuk Słowackiego p o w i n n o się krzepić ta­ Osterwa i Reduta kryją jeszcze wiele fascynujących za­ k i m i n a p o j a m i , o w o c a m i lub przekąskami, jakie spoży­ gadek i tajemnic. Zdolność do tego pozostaje niewąt­ wał Słowacki lub jego właśnie widziani bohaterowie. pliwie jedną z trwałych cech żywotności t y c h zjawisk W o d a , owoce, lekkie w i n o , a może miód staropolski w zmieniających się czasach i u w a r u n k o w a n i a c h . w Horsztyńskim i herbatę w Fantazym. W t y m kontekście w a r t o też przypomnieć, że zupeł­ Publika n i e c h nic o t y m nie wie, dlaczego t o , a nie nie niezależnie o d Gurdżijewa t e r m i n „sztuka obiek­ co innego dostaje. Publika nigdy się nie domyśla, dla­ t y w n a " pojawia się w 1921 r o k u w osobistych n o t a t ­ czego Śnieg [Przybyszewskiego] nie r o b i na niej wraże­ k a c h Osterwy, który tak jak Gurdżijew uważał, że: nia w lipcu, tylko w zimie. I n i e c h się nie domyśla; „Architektura... jest Sztuką obiektywną, najobiek- n i e c h nie wie, n i e c h nie rozumie, dlaczego wczoraj na tywniejszą ze wszystkich. Potem muzyka. Potem ma­ Fantazym była herbata, a dziś na Księciu larstwo, p o t e m słowo... l i t e r a t u r a " . Niezłomnym jej nie ma. N i e ma i basta. S ą daktyle. I w konsekwencji postulował: M o g ę to zgłosić w Skamandrze, tytułując Problemy „Niechby teatr działał j a k a r c h i t e k t u r a . [...] A r c h i ­ nowego teatru. Zagadnienia nowego teatru zacznę na t e k t u r a działa najszłachetniej wstępie tak: «Niedawno zastanawiał się t u , w t y m p i ­ u znawców i wrażliwych - na wszystkich zaś oddziały­ - zachwyt wzbudza śmie, p a n Ignacy W i t k i e w i c z n a d reformą t e a t r u . wa tak, iż sobie z tego sprawy nie z d a j ą " . 24 Uwzględniając jego erudycję, pracę, nawet brak talen­ Powiedział m i o t y m G r o t o w s k i wiosną 1988 r o k u t u , jego zdenetwowanie się, szarpanie się, jego nawet w Pontederze we Włoszech. Wówczas jeszcze przyto­ tęsknotę za czymś lepszym i wyższym, m i m o całe uzna­ czone słowa Osterwy nie były nigdzie o p u b l i k o w a n e . nie dla jego wysiłków muszę z żalem stwierdzić, że są Twórca Teatru L a b o r a t o r i u m poznał je dzięki przesła­ one próżne, bo płaskie, płytkie i o d rzeczy. Pan W i t k i e ­ nej m u d o Pontedery kserokopii z rękopisu znajdujące­ wicz nie zna istoty, nie zna duszy t e a t r u , a n i n a t u r y te­ go się w zbiorach M u z e u m Teatralnego w Warszawie. atru nie poznał. N i e podoba m u się garb człowieka Tak właśnie przekazywana jest tradycja, a z nią rów­ 1 słusznie, ale nie rozumie, że żadna ślina a n i nóż nie nież i pamięć. poradzą na to, aby garbu nie było, a trzeba urodzić Maj 1992, styczeń 2002 człowieka bez garbu. To się zaś odbywa przed narodze­ n i e m owego człowieka". 21 Powyższe uwagi Osterwa zapisał w czerwcu l u b l i p ­ cu 1920 r o k u . N i e p u b l i k o w a n o i c h dotychczas zapew­ Pzypisy 1 ne dlatego, że uważano je za w i d o m y znak m a n i a c t w a niłem jej również bibliografię tekstów Ostetwy, którą przez wie­ i/lub grafomanii autora, a zatem - w tak zwanej dobrej le lat pracowicie zbierałem w czasopismach i drukach zwartych. wierze. O w a cenzura w dobrej czy nawet najlepszej Dwadzieścia osiem tekstów odnalazłem jeszcze sam po przyjęciu wierze, pomijając już aspekt pragmatyczny i e w e n t u a l ­ i obronie pracy, dołączając je potem do książki. ne prekursorstwo Osterwy w t y m względzie, spowodo­ 2 O d czasu publikacji udało m i się jeszcze odnaleźć jeden nieumieszczony w niej wywiad Osterwy: Mija Pęczkowska, Oster­ wała jednak interpretacyjny r e d u k c j o n i z m we wszyst­ wa. Twórczy duch redutowych podziemi, „Polska Zbrojna" 1 X I I k i c h dotychczasowych opracowaniach. Po prostu b u ­ fet teatralny jak wszystko i n n e podlegał t u t a j r y t m o m kosmicznym i atmosferze pory r o k u , do której należa­ 1935,s.5 5 Wydawnictwo ELS, Wrocław 1989. Książka jest przeredagowa­ ną wersją rozprawy doktorskiej obronionej w roku 1984 na Wy­ ła przygotowywana sztuka. D l a Osterwy i Reduty m i a ­ dziale Polonistyki Uniwersytetu Wrocławskiego. Byłem jednym ło to zupełnie f u n d a m e n t a l n e znaczenie. z recenzentów tego doktoratu. 227 1 Jako promotor zaproponowałem, autorce temat pracy. Udostęp­ �Zbigniew Osiński • SAMOTNOŚĆ OSTERWY.CO DALEJ W BADANIACH NAD REDUTĄ? Por. Maria Wąsik, Materiały Mieczysława Limanowskiego (1876-1948), w: Materiały archiwalne twórczości naukowej 15 połskich w zbiorach Muzeum Ziemi PAN. Inwentarz spuścizn na­ 16 ukowych. Część 1 i 11. Optacowanie pod redakcją Jadwigi Garbowskiej, Muzeum Ziemi PAN, Warszawa 1996, s. 87 (Aneks Ks. Konstanty Michalski, Juliusz Osterwa. Przemówienie nad gro­ bem, „Tygodnik Powszechny" 22 V I 1947, nt 25, s. 1 geołogów Pot. Józef Szczublewski, Żywot Osterwy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Watszawa 1971, s. 431-432 17 28. Sygn. j . 44. Artykuły o teattze: 8). Pot. Ks. Konstanty Michalski. Uczony - filozof - artysta, „Tygo­ dnik Powszechny" 24 V I I I 1947, n t 34, s. 1 Siedemdziesięciolecie Reduty. List Andrzeja Łapickiego, „Zycie 1 8 Tadeusz Kudliński, Niedopełniony żywot. „Tygodnik Powszech­ 19 Juliusz Osterwa, Dziennik rękopiśmienny (tzw. Raptularz), głównie ny" 22 V I 1947, n t 25, s. 4 Watszawy" 29 X I 1989, n t 277, s. 4. Por. także: abc, Siedemdzie­ siąta rocznica Reduty. O przywiązaniu, „Kultura" 24-31 X I I 1989, nt 51-52, s. 12; Juliusz Lubicz-Lisowski, Kochać teatr, „Zycie z okresu Reduty Warszawskiej. Zapiski osobiste, dotyczące pracy, ra­ Rękopis: atramentem Warszawy" 2-3 X I I 1989, n t 280, s. 6; Krzysztof Pysiak, Fluidy chunki, szkice rysunkowe, Reduty, „Życie Watszawy" 2-3 X I I 1989, nr 280, s. 6 i ołówkiem. Katty numerowane do 134- Muzeum Teatralne 1918-1927. Krzysztof Kopka, ]akiś sens, jakiś cel, jakaś czystość, „Przegląd Ka­ w Warszawie, sygn. D. 52 III, karta 106, s. 1. Dalej: Raptularz- Por. tolicki" 15 V I I 1984, nt 4 Juliusz Osterwa, Z zapisków. Wybór i opracowanie Ireneusz Guszpit, wydawnictwo Wiedza o Kułtutze, Wrocław 1992, s. 55 Pot. Bogdan Śmigielski, Reduta w Wilnie 1925-1929, Instytut Wydawniczy PAX, Watszawa 1989, s. 53-59 2 0 Juliusz Ostetwa, Raptularz, karta 34, s. 1 Juliusz Osterwa, Pięć lat Reduty, w: tegoż, Reduta i teatr, s. 31. 21 Juliusz Osterwa, Raptularz, karty 63 s. 1 i 64, s. 1 Jetzy Grotowski, Osterwa po ćwierćwieczu, 2 2 W rękopisie karta 105. Ktzyż postawiony przed nazwiskiem Po- „Dialog" 1972, nr 9, s. 115-117 remby musiał zostać postawiony po 27 grudnia 1923 roku (jest Por. Kazimierz Braun, Druga Re/orma Teatru? Szkice, Zakład Na­ to dzień samobójczej śmierci aktora), chociaż sama notatka jest rodowy imienia Ossolińskich, Wroclaw 1979 niewątpliwie wcześniejsza - znajduje się ona między zapiskami Mija Pęczkowska, Osterwa. Twórczy duch redutowych podziemi. z 5 i 9 lutego 1921, któte wyznaczają jej terminus a quo i termi­ Zbigniew Osiński, Bogdan Śmigielski, Reduta w Wilnie nus ante quern. Pot. Lao Tse, Droga (Tao te king). Ptzeklad z ję­ 1925- -1929, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1989, „Pamiętnik zyka angielskiego Michał Fostowicz-Zahotski, Wydanie I I . Rę- Teatralny" 1990, z. 3-4, s. 539-552 kodzielnia „Athat", Wrocław 2001 Dla ptzykladu: Alina Witkowska, Tówiańczycy, Państwowy I n ­ 2 ł Józef Szczublewski, Żywot Osterwy, s. 252-254 stytut Wydawniczy, Warszawa 1989; tejże, Cześć i skandale. » Juliusz Osterwa, Raptularz, karty 103, s. 2 (3 I I I 1921) i 105, s. O emigracyjnym doświadczeniu Polaków, Wydawnictwo sło- 1 (5 I I 1921). Por. Juliusz Osterwa, Z zapisków, s. 56, otaz opu­ wo/obtaz terytoria, Gdańsk 1997; Dotota Siwicka, Ton i bicz- blikowany ostatnio polski ptzeklad niezmiernie ważnego tekstu Zakład Narodowy imienia Grotowskiego o Gutdżijewie: Rodzaj wulkanu. Rozmowa z Je­ Mickiewicz wśród towiańczyków, Ossolińskich, Wroclaw 1990; tejże, Obrok duchowy. O Mickie- rzym Grotowskim. (Rozmowa odbyła się w Paryżu 8, 9 i 10 lutego [w: ] Balsam i trucizna. 13 tekstów o Mickiewi­ 1991 roku). Tłumaczenie w oparciu o wydania angielskie i fran­ czu. Pod redakcją Ewy Graczyk, Zbigniewa Majchrowskiego, cuskie Grzegorz Ziółkowski. Konsultacja i redakcja tekstu Mag­ wiczu-towiańczyku, Wydawnictwo ATEXT, Gdańsk 1993, s. 107-124; Ewa Hoff- da Złotowska, [w:] Petet Brook, Jean-Claude Carriere, Jerzy mann-Piottowska, Teatralizacja życia w Kole Sprawy Grotowski, Georgij Iwanowicz Gurdżijew, Ośrodek Badań Twór­ Bożej, „Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewi­ czości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kultuto- cza" XXX, 1995, Warszawa 1996, s. 131-150 wych, Wroclaw 2001, s. 41-80. Polskie wydanie przygotowane Por. Wsiewolod Meyerhold, Walerij Bebutow, Tieatralnyje listki. zostało z okazji konfetencji W stronę esencji. Georgij Iwanowicz I I . Odinoczestwo Stanislawskogo (1921 g.), [w:] W. E. Meyethold, Gurdżijew - oddziaływanie Start, pisma, rieczi, biesiedy. Czast' wtoraja: 1917-1939, Izdatiel- 2001. Redakcja Jarosław Fret, Grzegorz Ziółkowski. stwo „Iskusstwo", Moskwa 1968, s. 30-34 i 517-519. Pierwodruk w czasopiśmie „Wiestnik Tieatta" 1 V 1921, nr 89-90, s. 2-3 228 i znaczenie. Wrocław, 8-10 listopada � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3325b061647c6070acca9acaf45f4970.pdf e33032505d4f906677bf1e7ce2f1b357 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6563 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Brook Peter - twórczość teatr Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6135 Title A name given to the resource W teatrze niektórzy świecą jak latarnie. Transkulturowy teatr Petera Brooka/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.12-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W teatrze niektórzy N świecą jak ZBIGNIEW latarnie. OSIŃSKI Transkulturowy teatr Petera Brooka. ależy pogratulować U n i w e r s y t e t o w i i m . A d a ­ ma M i c k i e w i c z a znakomitej i n i c j a t y w y i wyra­ zić z tego p o w o d u radość. Blisko osiemdziesię­ cioletni dzisiaj Peter B r o o k (urodził się 21 marca 1925 roku w Londynie) jest niewątpliwie j e d n ą z najwięk­ Opinia w sprawie nadania Panu Peterowi Brookowi tytułu doktora honoris causa. szych indywidualności współczesnej sztuki t e a t r u , ży­ wą legendą k u l t u r y X X w i e k u , twórcą emblematycznym. Jego twórczy dorobek i zasługi są tej rangi, a przy tym tak liczne i w i e l o k i e r u n k o w e , że niepodobna i c h nawet wszystkich wymienić w r a m a c h okolicznościo­ wej o p i n i i . Można jedynie wskazać najważniejsze z nich. N a szczęście k i l k a lat t e m u powstała polska monografia Teatr Bezpośredni Petera Broóka (jedna z najlepszych w literaturze światowej), dzięki której z Paulem Scofieldem w r o l i A r i e l a (1957: Shakespeare można zapoznać się z twórczością artysty ( W y d a w n i c ­ Mémorial T h é â t r e , S t r a t f o r d ) , Eugeniusz two słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000). Jej a u t o r e m tra Czajkowskiego (1957: M e t r o p o l i t a n Opera, N o w y jest pracownik naukowy Zakładu D r a m a t u i Teatru Jork), Balkon Jeana Geneta (1960: T h é â t r e de G y m ­ Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej U n i w e r s y t e t u nase, Paryż), Król Lear Shakespeare'a, z Paulem Sco­ Adama Mickiewicza d o k t o r Grzegorz Ziółkowski. fieldem (1962: Royal Shakespeare Company, Strat­ Niezwykły w y m i a r i b o g a c t w o f o r d ) , Marat/Sade t a l e n t u Petera Oniegin Pio­ Petera Weissa (1964: A l d w y c h T h é ­ Brooka, obejmujący k i l k a dziedzin dorobek twórczy, âtre, L o n d y n ) , Edyp a przede wszystkim najwyższa jakość i znaczenie jego (1968: N a t i o n a l T h é â t r e , O l d V i e , L o n d y n ) , Sen nocy Seneki, z J o h n e m Giełgudem dokonań budzą od kilkudziesięciu lat podziw i najwyż­ letniej Shakespeare'a (1970: Royal Shakespeare C o m ­ szy szacunek na całym świecie, ale też onieśmielają. pany, S t r a t f o r d ) , Orghast Jego zasługi dla szeroko pojętej k u l t u r y są po prostu miera w r a m a c h piątego Międzynarodowego Festiwa­ ogromne. l u S z t u k i w Szirazie), Peter Brook uważany jest o d dawna za jednego C o l i n a T u r n b u l l a ukazującego los ginącego plemienia z Ugandy (1975: Bouffes d u N o r d , Paryż), Ubu w Bo­ towego teatru dramatycznego i muzycznego. Karierę uffes (1977: Bouffes d u N o r d , Paryż), Antoniusz i Kle­ artystyczną rozpoczął wcześnie, bo mając siedemna­ opatra Shakespeare'a, z A l a n e m H o w a r d e m i Glendą ście lat wyreżyserował swoje pierwsze przedstawienie - Jackson (1978: Royal Shakespeare Company, Strat­ był nim Doktor Faustus Christophera M a r l o w e ' a , zre­ f o r d ) , M i a r k a za miarkę alizowany w amatorskiej obsadzie w małym londyń­ cja ptaków) wołany cudownym dzieckiem brytyjskiej sceny. Przez sześćdziesiąt lat twórczej aktywności wyreży­ według perskiego p o e m a t u mistycznego go Festiwalu w A w i n i o n i e ) , Wiśniowy sad A n t o n i e g o Czechowa ( 1 9 8 1 : Bouffes d u N o r d , Paryż), Tragedia ne spośród nich. Były to w kolejności: Borys Godunow Carmen G i a c o m a Pucci- na m o t y w a c h Carmen Georges'a Bizeta, w trzech różnych obsadach r o l i tytułowej ( 1 9 8 1 : Bouf­ niego (1948: Royal Opera House, C o v e n t G a r d e n ) , fes d u N o r d , Paryż), adaptacja hinduskiego eposu M a - Wesele Figara Wolfganga Amadeusza M o z a r t a i Salome habharata, Dali z udziałem aktorów w i e l u narodowości i k u l t u r (1985: Bouffes d u N o r d , Paryż; premiera na Miarka festiwalu w A w i n i o n i e , w kamieniołomie Boulbon) - za miarkę Shakespeare'a, z Johnem Giełgudem (1950: pokazywaną na czterech k o n t y n e n t a c h Opowieść Mahabharatę wielu krytyków uznało za „najlepszy spektakl dekady", (1951: a po tournée po U S A , Japonii i A u s t r a l i i pisano na­ Phoenix Theatte, Londyn), Faust Charles'a G o u n o d a wet, (1953: Metropolitan Opera, N o w y Jork), Titus Andro- że jest to „teatralne osiągnięcie stulecia" - Burza Shakespeare'a (1990: Bouffes d u N o r d , Paryż; nicus Shakespeare'a, z Laurencem O l i v i e r e m i V i v i e n premiera Leigh (1955: Shakespeare M e m o r i a l T h é â t r e , Strat­ ford), Hamlet Shakespeare'a, z Paulem (Konferen­ N o r d , Paryż; premiera w r a m a c h trzydziestego trzecie­ nych i operowych. Wymienię jedynie najbardziej zna­ Zimowa Shakespeare'a, z Johnem Giełgudem des Oiseaux Fariduddina M o h a m m a d a A t t a r a (1979: Bouffes d u serował blisko dziewięćdziesiąt spektakli dramatycz­ Shakespeare Memorial Théâtre, S t r a t f o r d ) , Shakespeare'a (1978: Bouffes d u N o r d , Paryż), La Conférence skim Torch Théâtre, a już trzy lata później został ob­ (1949: Royal Opera House, C o v e n t G a r d e n ) , Shakespe­ w Paryżu), Ikowie według antropologicznego s t u d i u m kilkunastu przedstawień, które weszły do h i s t o r i i świa­ Richarda Straussa, z dekoracjami Salvadora Tymon Ateńczyk are'a (1974: pierwszy spektakl w Bouffes d u N o r d z najwybitniejszych reżyserów, twórcę przynajmniej Modesta Musorgskiego i Cyganeria ( 1 9 7 1 : Persepolis, I r a n , pre­ w Zurychu), Tragedia Hamleta według Shakespeare'a (2000 wersja angielska, 2002 wersja Scofieldem francuska; Bouffes d u N o r d , Paryż). (1955: Phoenix Théâtre, Londyn), Burza Shakespeare'a, 15 �Zbigniew Osiński • T R A N S K U L T U R O W Y TEATR PETERA BROOKA Znaczną część d o r o b k u twórczego Petera Brooka n y m przez niego i p r o w a d z o n y m p o d jego k i e r u n k i e m stanowią inscenizacje dramatów Williama Shakespeare'a. Międzynarodowym Ośrodku Poszukiwań Teatralnych Jako reżyser stale do n i c h wraca, przeważnie zresztą (CIRT) polemizując z własnymi ujęciami sprzed lat; w rezulta­ w Międzynarodowy O ś r o d e k Twórczości cie t a k i c h a u t o p o l e m i k powstają swoiste r e p l i k i i wa­ ( C I C T ) . W pierwszych trzech latach zrealizował tutaj w Paryżu, przekształconym w roku 1974 Teatralnej rianty, artystyczne odpowiedzi n a własne wyzwania trzy projekty mające na celu badanie w praktyce gra­ twórcze. Tak było na przykład z Hamletem, nic t e a t r u oraz poszukiwanie nowej publiczności te­ B r o o k mierzył się trzykrotnie: w 1955 z którym (spektakl o d ­ atralnej. W sierpniu 1971 r o k u w Persepolis w Iranie, niósł wtedy o g r o m n y sukces podczas gościnnych w y ­ w r a m a c h piątego Międzynarodowego Festiwalu Sztu­ stępów w M o s k w i e ) , w 1995, gdy zrealizował esej te­ k i w Szirazie, odbyła się premiera przedstawienia O r - atralny Kto idzie na m o t y w a c h Hamleta i tekstów re­ ghast, zrealizowanego przy współpracy Teda Hughesa, formatorów t e a t r u X X w i e k u , oraz na przełomie X X A r b y Ovanessiana, Geoffreya Reevesa i A n d r e i a Ser- i X X I w i e k u , kiedy wyreżyserował Tragedię bana w całkowicie sztucznym języku - było to prak­ Hamleta. Funkcję swoistych replik i a u t o p o l e m i k artystycznych tyczne sprawdzenie, na ile możliwa jest k o m u n i k a c j a pełnią również f i l m y zrealizowane na podstawie wła­ między ludźmi poza słowami. N a przełomie lat 1972 snych spektakli. Przede wszystkim jednak z t e a t r u elż- i 1973 bietańskiego sięczną podróż antropologiczno-teatralną do A f r y k i , wyrosła zasadnicza koncepcja teatru, której artysta pozostał wierny przez całe życie. przez Algierię, Niger, Nigerię, D a h o m e j i M a l i . Jest ona zgodnie uznawana za jedną z najsłynniejszych po­ Jako reżyser B r o o k współpracował, często wielo­ dróży artystycznych X X w i e k u . Z początkiem czerwca k r o t n i e , z największymi gwiazdami a k t o r s k i m i , t a k i m i 1973 r o k u zespół wyruszył do U S A , gdzie w ciągu czte­ j a k : Glenda Jackson (rola K a r o l i n y Corday w spekta­ k l u Marat/Sade r e c h miesięcy w K a l i f o r n i i , stanowiła początek jej wielkiej karie­ cji ptaków. rence Olivier, Paul Scofield, Irène W o r t h . Konferen­ Po zaadaptowaniu opuszczonego b u d y n k u Bouffes d u N o r d w Paryżu B r o o k realizuje w n i m ko­ Peter Brook jest również wysoko c e n i o n y m reżyse­ lejne r e m f i l m o w y m . Spośród najbardziej znanych jego f i l ­ przedstawienia w międzynarodowej, a wraz z upływem lat również coraz bardziej międzykulturo­ żebracza wej obsadzie, przekształcając zarazem Ośrodek Poszu­ według Johna Gaya, z Laurence'em O l i v i e r e m (1952), kiwań w Ośrodek Twórczości. telewizyjna wersja Króla Leara, zrealizowana w N o w y m Jorku we współpracy z O r s o n e m Wellesem K o l o r a d o , Minnesocie i N o w y m Jorku odbywały się próby i pokazy r y ) , Jeanne M o r e a u , V i v i e n Leigh, J o h n Giełgud, L a u ­ mów przypomnę następujące tytuły: Opera odbywa ze s w o i m zespołem słynną d w u m i e ­ (1953), Peter B r o o k jest a u t o r e m ważnych książek i artyku­ Moderato cantabile według Marguerite Duras (1960), łów, niektóre spośród n i c h należą do klasyki dwudzie­ much według W i l l i a m a G o l d i n g a (1963), M a ­ stowiecznej myśli teatralnej, a nawet więcej - bo do Władca rat/Sade (1967), Król Lear markable Men (Spotkania (1971), Meetings z wybitnymi ludźmi) with Re- podstawowej edukacji humanistycznej. Z książek wy­ według mienię: najbardziej znaną The Empt;y Space 1968 (pol­ książki Georgija Iwanowicza Gurdżijewa (1979), Trage­ ski przekład: Pusta przestrzeń dia Carmen w trzech różnych wersjach (1983), filmowa 1981), i telewizyjna wersja Mahabharaty 1946-1987, (1989 premiera na fe­ stiwalu w W e n e c j i ) , Tragedia Hamleta (2002). Niektó­ The Shifting 1987 Point: Film, (polskie w y d a n i e : Ruchomy Teatr, film, opera 1946-1987, re z tych filmów to ekranizacje powieści, i n n e zostały 1977, wydanie drugie Theatre, Opera punkt: 2004), There Are No Se- crets 1993 - w Stanach Zjednoczonych książka ta n o ­ nakręcone na podstawie spektakli teatralnych, prze­ siła tytuł The Open Door (polski przekład: Nie ma se­ kraczając jednak konwencję d o k u m e n t u funkcjonują kretów Recollections 1998 j a k o dzieła niezależne i samodzielne. („Wstęgi czasu. W y z n a n i a " ) , Avec Shakespeare 1998, 1996), Threads of Evoking Shakespeare N a swojej drodze artystycznej Peter B r o o k był też Time. 1998 i Between Two Silences 1999. a u t o r e m i współautotem scenariuszy f i l m o w y c h i tele­ Jego książki i dziesiątki artykułów zostały przetłuma­ wizyjnych, projektował scenografie i komponował m u ­ czone na liczne języki. zykę do przedstawień, recenzował inscenizacje baleto­ Bibliografia prac dotyczących dokonań twórczych we, a w k i l k u f i l m a c h zdarzyło m u się występować ja­ Petera Brooka liczy już k i l k a tysięcy pozycji w w i e l u ję­ k o aktor. zykach. Znajdują się wśród n i c h monografie analizują­ Poznał osobiście w i e l u spośród najwybitniejszych ce całokształt jego twórczości, a także książki w cało­ artystów teatru X X w i e k u , t a k i c h jak między i n n y m i : ści poświęcone w y b r a n y m p r o j e k t o m artystycznym G o r d o n Craig, B e r t o l t Brecht, Jean-Louis Barrault, i spektaklom. Zebrane wypełniają one wcale pokaźną Roger B l i n , Jane L i t t l e w o o d , Peter H a l l , Georgij T o w - bibliotekę. stonogow, Jerzy G r o t o w s k i , Joseph C h a i k i n , A n d r e i B r o o k jest laureatem f r a n c u s k i c h nagród: i m i e n i a Serban, M i c h e l Saint-Denis, Tadeusz K a n t o r . Z nie­ M o l i e r a , G r a n d Prix D o m i n i q u e (trzykrotnie) i Prix którymi z n i c h współpracował. d u Brigadier, polskiej - i m i e n i a Tadeusza K a n t o r a , Z początkiem listopada 1970 r o k u czterdziestopię­ amerykańskich: obie, E m m y ( d w u k r o t n i e ) oraz Tony c i o l e t n i Peter B r o o k rozpoczął działalność w założo­ (również d w u k r o t n i e ) , przyznawany przez krytyków 16 �Zbigniew Osiński • T R A N S K U L T U R O W Y T E A T R PETERA BROOKA teatralnych za najlepszy spektakl sezonu. W 1989 r o ­ w stylistyce t e a t r u Becketta. W sierpniu 1965 r o k u , n a ku w Taorminie we W ł o s z e c h otrzymuje doroczną Pre­ zaproszenie Brooka, przyjechał po raz pierwszy do mia Europa per i l Teatro. Podczas uroczystości w p r o ­ L o n d y n u Jerzy G r o t o w s k i - odbył się w t e d y pokaz f i l ­ wadzenie wygłaszał Jerzy G r o t o w s k i . W roku m u d o k u m e n t a l n e g o o Teatrze L a b o r a t o r i u m , zawie­ otrzymał nagrodę Cesarza Japonii P r e m i u m Imperiale, rającego fragmenty z ćwiczeń a k t o r s k i c h i spektaklu porównywaną z Nagrodą N o b l a w dziedzinie l i t e r a t u ­ Tragiczne dzieje doktora Fausta według M a r l o w e ' a , oraz 1997 ry. Przez królową Elżbietę I I został u h o n o r o w a n y orde­ spotkanie polskiego reżysera z zespołem rem C o m m a n d e r o f the B r i t i s h Empire, a przez prezy­ T h e a t r e . O d tego czasu datuje się początek przyjaźni denta Francji - Legią Honorową. U n i w e r s y t e t Rzym­ o b u twórców, która przerodziła się w j e d n ą z najwięk­ ski wyróżnił go d o k t o r a t e m honoris causa. szych przyjaźni artystycznych naszych czasów. Takie teksty Brooka, j a k : O Jerzym Grotowskim Związki Petera Brooka z Polską, z p o l s k i m i artysta­ Aldwych (pierwodruk m i są długie i mocne. Począwszy o d legendarnej wizy­ w 1965 r o k u w czasopiśmie „Flourish", trzy lata póź­ ty w czerwcu 1957 r o k u , kiedy to w r a m a c h europej­ niej t e n sam tekst ukazał się w charakterze przedmo­ skiego tournee odwiedził Warszawę z przedstawieniem wy do książki Grotowskiego Towards TttMS AndYonicus, w i e l o k r o t n i e gościł w naszym k r a j u . 1968) i Grotowski, sztuka jako a Poor Theatre, (pierwodruk wehikuł W 1964 r o k u w Teatrze N a r o d o w y m w Warszawie pre­ 1988, tekst włączony do jedynej o p u b l i k o w a n e j za ży­ zentował Króla Leara; w 1972 - w t y m samym teatrze cia Grotowskiego jego książki w języku p o l s k i m Teksty pokazano Sen nocy letniej w jego reżyserii; w 1975 Z lat 1965-1969. - Wybór, Wrocław 1990), czy wreszcie przyjął zaproszenie Grotowskiego i uczestniczył w p r o ­ poświęcony Tadeuszowi K a n t o r o w i tekst M o c wadzonym przez niego Uniwersytecie Poszukiwań Te­ (wystąpienie podczas międzynarodowego sympozjum twórcy atru Narodów we Wrocławiu, w 1990 - w Ośrodku w Paryżu w czerwcu 1989 r o k u Tadeusz Kantor. Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań pisarz, człowiek Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu odbył się pre­ publikacja 1990, polski przekład Oskara H e d e m a n n a teatru: jego wpływ pod koniec XX Malarz, wieku, (w sze­ ukazał się na łamach miesięcznika „Teatr" 1990, n r 7) ściogodzinnej wersji), w 1991 - w Ośrodku G r o t o w ­ - są o d dawna uznawane za teksty klasyczne. W ostat­ skiego we Wrocławiu dwa o t w a r t e spotkania, drugie n i m z n i c h B r o o k wyznał: mierowy w Polsce pokaz f i l m u Mahabharata z nich było promocją polskiego wydania książki Piotra Demianowicza Uspieńskiego Fragmenty nieznanego uczania. W poszukiwaniu cudownego „Dzięki K a n t o r o w i na­ (wydawnictwo Remarkable r i i . [...] dzieło i działalność K a n t o r a stanowi poszuki­ wanie nadzwyczajnej jakości. Jego dzieło ukazuje i n ­ w ramach Europejskiego Miesiąca Kultury, prezenta­ tensywność, odebranie N a g r o d y i m . Tade­ dzieło K a n t o r a jest t a k i m właśnie światłem". Iwanowicz W i znaczenie, j e d n y m z dwóch pracy n a d teatralną i filmową Mahabharata uczestniczyli dwaj polscy aktorzy, Ryszard organizatorów tej konferencji, a zarazem współredak­ Cieślak i A n d r z e j Seweryn. torem i tłumaczem okolicznościowego w y d a w n i c t w a Symbolicznego znaczenia nabiera fakt, że właśnie był doktor Grzegorz Ziółkowski z U n i w e r s y t e t u i m . w Bouffes d u N o r d G r o t o w s k i wygłosił swój wykład i n ­ Adama Mickiewicza; w 2002 - w czerwcu we W r o c ł a ­ wiu prezentacja przedstawienia La Costume zaangażowania l u d z k i m . W teatrze niektórzy świecą jak latarnie; całe towskiego we Wrocławiu uczestniczy w międzynaro­ Gurdżjjeu; - oddziaływanie żarliwość, jakość jego i moc jego i n t e l e k t u . Jego dzieło jest czymś głęboko usza Kantora; w listopadzie 2001 - w Ośrodku G r o ­ dowej konferencji W stronę esencji. Georgij co dzieło go k o n t y n e n t u w tej c h w i l i , w tej długiej c h w i l i histo­ Men, w 1992 - spotkanie w Starym Teatrze w K r a k o w i e cja filmu Mahabharata, zrozumiałem jasno, K a n t o r a , tak dalece osobiste, wyraża cierpienie nasze­ Pusty Obłok, Warszawa 1991) oraz premierowe w Pol­ sce pokazy f i l m u Meetings with [...] oznacza czuć się Europejczykiem, ponieważ auguracyjny po objęciu katedry a n t r o p o l o g i i t e a t r u (Garnitur) w College de France. według opowiadania południowoafrykańskiego pisarza D o k o n a n i a Petera Brooka stanowią wielką inspira­ Cana Themby, a we wrześniu w Warszawie i Gdańsku cję i jeden z najważniejszych punktów odniesienia dla - Tragedii Hamleta według Shakespeare'a. twórców t e a t r a l n y c h drugiej połowy X X w i e k u . A r t y ­ Nie ulega wątpliwości, że to właśnie Peter B r o o k sta wciąż a k t y w n i e współtworzy oblicze współczesnego w bardzo dużym stopniu przyczynił się do światowej t e a t r u . Przynajmniej o d pół w i e k u oddziałuje o n na sławy ttzech polskich twórców: Jana K o t t a , Jerzego światowy teatr i kulturę teatralną, stanowiąc w n i m Grotowskiego i Tadeusza Kantora. Okazał się o n rów­ jedną z najbardziej wyrazistych i najwybitniejszych po­ nież znakomitym interpretatorem i c h dzieł. Książka staci. Dzieje się tak za sprawą jego przedstawień, p u ­ Jana Kotta Shalcespeare Our Contemporary ukazała się b l i k a c j i , spotkań oraz warsztatów organizowanych dla w Anglii w 1964 roku, w przekładzie Bolesława Tabor- studentów i adeptów sztuki t e a t r u . W swoich spekta­ skiego - w załączonej do niej rozmowie tłumacza k l a c h „proponuje [ o n ] - według trafnego określenia z Brookiem angielski reżyser sporo mówi o n o w a t o r ­ jego polskiego monografisty - poetykę prostoty i kla­ skich koncepcjach Kotta; wykorzystał je zwłaszcza rowności, stanowiącą wyraz tęsknoty za d o c i e r a n i e m - którego wystawił tak w życiu, jak i w sztuce - do esencji zjawisk i i c h w słynnej inscenizacji Króla Leara, 17 �Zbigniew Osiński • TRANSKULTUROWY TEATR PETERA BROOKA znaczeń", ale ważną inspirację stanowią również gło­ nej i ważnych dzieł południowoafrykańskich. Z nie­ szone i p r a k t y k o w a n e przezeń idee. Przy t y m d l a w i e l u zwykłą konsekwencją ludzi B r o o k jest również, a nawet przede wszystkim, w t y m k i e r u n k u na swojej własnej drodze twórczej. i u p o r e m A r t y s t a postępuje w i e l k i m mędrcem współczesnej kultury, przewodni­ Bardzo gorąco p o p i e r a m wniosek Senatu Uniwer­ k i e m d u c h o w y m , mistrzem, w i e r n y m sobie i swej nie­ sytetu i m . A d a m a M i c k i e w i c z a o nadanie Peterowi powtarzalnej pasji. B r o o k o w i godności d o k t o r a honoris causa. Sama uro­ czystość, a także towarzyszące jej przedsięwzięcia (ta­ Peter B r o o k , dzieląc przekonanie o wtórności f o r m k u l t u r o w y c h wobec esencji człowieka i źródeł ludzkiej kie jak: publikacja tłumaczenia książki R Brooka The k o n d y c j i , stał się j e d n y m z prekursorów t e a t r u trans- Shifting Point, spotkanie z artystą) staną się z pewno­ k u l t u r o w e g o - zmierzającego do przekraczania granic ścią w i e l k i m świętem nie tylko poznańskiej Ahnae M a - k u l t u r o w y c h . T y m samym zwraca o n uwagę na k o ­ tńs i miasta Poznania, ale również polskiego teatru, nieczność prowadzenia dialogu i możliwość osiągnię­ polskiego środowiska naukowego i artystycznego, całej cia porozumienia przedstawicieli różnych k u l t u r . Efek­ k u l t u r a l n e j Polski. D o p r a w d y t r u d n o jest przecenić t e m takiego myślenia jest budowanie mostów między znaczenie tego wydarzenia. N i e ulega również wątpli­ W s c h o d e m i Z a c h o d e m oraz Z a c h o d e m i Południem, wości, że zostanie o n o zauważone i będzie się o n i m czemu służy między i n n y m i przybliżanie europejskim pamiętało poza naszym k r a j e m . i amerykańskim o d b i o r c o m skarbów k u l t u r y o r i e n t a l ­ Peter Brook podczas ceremonii wręczenia doktoratu honorowego, obok prof. Zbigniew Osiński (z prawej) i prof. Bogdan Walczak (z lewej). Fot. Maciej Hadrych 18 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7d11ad067fa37bab770c279b8c80bf1.pdf aa51c23cb7795d83a497e5637d85957b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6293 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource teatr Gurdżijew, Georgij I. (1870-1949) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5870 Title A name given to the resource O recepcji Gurdżijewa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.165-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM ZBIGNIEW OSIŃSKI N a początku lat dziewięćdziesiątych minionego stulecia, przeglądając zasoby archiwalne Teatru Laboratorium i Drugiego Studia Wrocławskie­ go przejęte przez utworzony wtedy Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, natrafiłem na korespondencję1 między Urzędem Celnym w Zgorzelcu a Jędrzejem Sellem (od 1966 do 1971 roku zastępcą dyrektora do spraw administracyjnych w Teatrze Laboratorium, a od 1972 do lutego 1978 roku - kierownikiem organizacyj­ nym, z powierzeniem obowiązków zastępcy dyrektora).2 Składają się na nią dwa listy, które tutaj przytoczę: „Zgorzelec, 20 grudnia 1967 [1968]3 Decyzja o przepadku towarów w postępowaniu celnym Urząd Celny w Zgorzelcu po zbadaniu sprawy przywozu z zagranicy przez ob[ywatela] Jędrzeja SELL[a] między innymi towarami książek p.t.: L’Oreille et le langage,4 Récits de Belzébuth à son petit-fils [Opowieści Belzebuba do swojego wnuka],5Méta­ morphoses de l’âme et ses symboles [Metamorfozy duszy i jej symbole],6 Fragments d’un enseignement inconnu [Fragmenty niezna­ nego nauczania],7 Réalité de l’âme [Rzeczywistość duszy],8 Per­ ceval ou la Conte du Graal [Perceval z Walii czyli Opowieść o Graalu],9 La Puissance du serpent [Moc węża],10 Le Livre tibétain de la Grand Libération [Tybetańska Księga Wielkiego Wyzwolenia],11 Le Maître et Marguerite [Mistrz i Małgorzata],12 La Quente du Graal [Poszukiwanie Graala],13 Maître Eckhart et la mystique rhénane [Mistrz Eckhart i mistyka reńska],14 Le Li­ ving Theatre [Living Theatre] Pierre Biner - La Cité,15 oraz ga­ zet: 6 kart „Herald Tribune”, 16 kart „Le Monde”, 8 kart „Diario de la Tarde”, 8 kart „Combat”, 6 kart „Journal de Genève” i 4 kart[y] „Le Canard en chaîne” - stwierdził, że gazety „Com­ bat” i „Journal de Genève” są na polskim obszarze celnym za­ bronione do posiadania, przechowywania lub rozpowszechnia­ nia. Wobec powyższego na podstawie art[ykułu] 10 prawa cel­ nego (Dz.U. nr 33 z 1961 r.) w związku z & 7 rozporządzenia Rady Ministrów z 27 marca 1962 r. (Dz.U. nr 21 poz. 95) Urząd Celny w Zgorzelcu orzeka: 1) przepadek 6 kart gazety „Journal de Genève” i 8 kart gazety „Combat”, 2) zwrot pozostałych książek i gazet ob. Jędrzejowi SELL[owi], zamieszkałemu we Wrocławiu, ul. Kiełbaśnicza 16/17, 3) doręczyć egzemplarz de­ cyzji ob. Jędrzejowi Sell, adres j[ak] w[yżej]. Przy podjęciu decyzji Urząd Celny kierował się tym, że gazety „Journal de Genève” i „Combat” są pozbawione debi­ tu komunikacyjnego na terenie kraju. Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w sentencji. Od decyzji niniejszej służy odwołanie do głównego Urzę­ du Ceł w Warszawie za pośrednictwem tut[ejszego] Urzędu w terminie 14 dni od dnia jej doręczenia. Do odwołania na­ leży dołączyć opłatę 10 zł w znaczkach skarbowych oraz po 2 zł od każdego załącznika. [Dopisane piórem:] Zał[ączniki] 12 książek 34 karty gazet [Pieczątka okrągła i podpis:] Zastępca Naczelnika Urzędu Celnego [odręczny podpis] Mieczysław Liszkiewicz” O recepcji Gurdzijewa. Przyczynek List odwoławczy jest datow any „W arszawa, 3 stycznia 1968 [1969]”: „Główny Urząd Ceł w Warszawie za pośrednictwem Urzędu Celnego w Zgorzelcu16 ODWOŁANIE od decyzji o przepadku towarów w po­ stępowaniu celnym W związku z tym, że Urząd Celny w Zgorzelcu orzekł prze­ padek 6 kart gazet „Journal de Genève” i 8 kart gazety „Com­ bat” uprzejmie informuję, że wraz z zespołem Teatru Laborato­ rium przebywałem na tournée artystycznym: Anglia, Meksyk i Francja, i czasopisma powyższe zawierały recenzje teatralne z naszych przedstawień za granicą. Recenzje te są nam nie­ zbędne do dokumentacji archiwalnej wyjazdów zagranicznych, służbowych. Uprzejmie proszę o przyjęcie niniejszego odwołania i o zmianę decyzji Urzędu Celnego w Zgorzelcu. Zastępca Dyrektora [odręczny podpis] mgr Jędrzej Sell”. Dzięki informacji o tournée zespołu Grotowskiego, znajdującej się w odwołaniu, można stwierdzić, że obie daty umieszczone w listach są błędne, przy czym pierwszą pomyłkę spowodowała któraś z archiwistek, drugą natom iast - autor odwołania.17 Prawdziwe daty listów to 20 grudnia 1968 i 3 stycznia 1969 roku. Tournée Teatru Laboratorium trwało z górą cztery miesiące: od 22 sierpnia do 26 listopada 1968 roku. Po jego zakończeniu Jędrzej Sell wrócił samochodem do Wrocławia, podczas gdy Grotowski przebywał jeszcze przez jakiś czas we Francji, skąd wtedy właśnie udał się w swoją pierwszą podróż do Indii.18 D la ludzi znają­ cych bliżej ówczesny T eatr Laboratorium nie ulega najmniejszej wątpliwości, że Jędrzej Sell przewoził do Polski książki Grotowskiego, podczas gdy czasopisma miały rzeczywiste przeznaczenie archiwalne. W śród dwunastu tytułów, przeważnie klasycznych pozycji z literatury, filozofii i mistyki, znalazły się: fran­ cuski przekład powieści M ichaiła Bułhakowa Mistrz i Małgorzata oraz monografia Living Theatre autorstwa Pierre’a Binera, opublikowana w kwietniu 1968 roku przez wysoko cenioną w tamtych latach oficynę wy­ dawniczą L ’A ge d’Homme w Lozannie, gdzie w grud- 165 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Zbigniew Osiński • O RECEPCJI GURDŻIJEWA. PRZYCZYNEK niu tego samego roku ujrzała światło druku książka Raymonde Temkine Grotowski. Także pozostałe tytuły wskazują na ówczesne za­ interesowania Grotowskiego, jednak dla sprawy re­ cepcji Gurdżijewa szczególnie ważne są dwie pozycje: Fragments d’un enseignement inconnu Piotra Demianowicza U spieńskiego, pierwsze francuskie wydanie ukazało się w 1950 roku (polski przekład M agdy Zło­ towskiej pod tytułem Fragmenty nieznanego nauczania. W poszukiwaniu cudownego opublikowało W ydawnic­ two Pusty O błok w roku 1991, ponad czterdzieści lat po pierwodruku) oraz książka samego Georgija Iwanowicza Gurdżijewa Récits de Belzébuth à son petit-fils (pierwodruk w języku angielskim w roku 1950: Beel­ zebub’s Tales to His Grandson, francuskie wydanie w 1956, polskiego przekładu dotychczas nie m a). M i­ chel de Salzmann w swoim Odsyłaczu do literatury na temat Gurdżijewa podkreśla wyjątkowe znaczenie książki Uspieńskiego: „[...] istnieje tylko jedna książka - z wyjątkiem książek samego Gurdżijewa - którą bez uprzedzeń można uznać za naprawdę użyteczną dla adeptów tego nauczania. Jest to In Search of the of the Miraculous praca napisana przez Piotra D. Uspieńskiego. Ucznio­ wie Gurdżijewa zawsze czuli się głęboko wdzięczni Uspieńskiemu za ten, jak dotąd niezrównany, wkład w jego dzieło. Jest to nie tylko fascynująca opowieść, lecz również błyskotliwe, uczciwe i wierne przedsta­ wienie tego, co autor zapamiętał z tego, co mu przeka­ zywano. Ow wyczyn pamięci jest imponujący tym bar­ dziej, jeśli uświadomimy sobie, że prowadzenie nota­ tek było bezwzględnie zabronione. [...] Bez wątpienia Uspieński posiadał wyjątkowe kwa­ lifikacje, również jego motywacja była unikalna, wsze­ lako tajemnicza jakość em anująca z jego książki stano­ wi rezultat tego, że przybliża ona nas tak bardzo, jak to tylko możliwe, do warunków ustnego nauczania, w którym obecność Mistrza sprawia, że idee znajdują «ucieleśnienie», objawiając się w całkowicie nowym wymiarze”.19 Zdaniem Leszka Kolankiewicza, który w latach sie­ demdziesiątych współpracował z Grotowskim nad re­ dakcją jego tekstów: „to właśnie odkrycie Gurdżijewa - bodaj przede wszystkim przez książkę Uspieńskiego, którą Grotowski cenił bardzo wysoko - natchnęło go do radykalnej zmiany kierunku: z parateatru na Teatr Źródeł [...]” .20 Kilka stron dalej znajduje się następująca uwaga autora Świętego Artauda: „Grotowski posługiwał się francuskim przekładem Philippe’a Lavastine’a, opublikowanym w 1968 roku przez paryskie wydawnictwo Stock - ten egzemplarz, z fragmentami zaznaczonymi i skomentowanymi wła­ snoręcznie w drugiej połowie lat siedemdziesiątych, podarował, jeśli dobrze pam iętam Osińskiemu; intere­ sujące byłoby studium tego badacza źródeł, inspiracji, kontekstów twórczości Grotowskiego, pomyślane jako egzegeza tych fragmentów i komentarzy”.21 Jest faktem, że w moim ówczesnym mieszkaniu przy Puszczyka na warszawskim Ursynowie Grotow­ ski, w obecności Leszka Kolankiewicza, podarował mi swój egzemplarz Fragments d’un enseignement inconnu Uspieńskiego. Było to dokładnie 4 lutego 1982 roku, w przeddzień jego wyjazdu do O din T eatret w Holstebro, podczas mojego ostatniego z nim spotkania przed jego definitywnym opuszczeniem kraju. Tego popołu­ dnia rozmawialiśmy między innymi o Gurdżijewie. Zresztą w moich rozmowach z Grotowskim nazwisko Gurdżijewa pojawiało się dosyć często. Zanotowałem je pod następującym i datam i: 4 lutego 1982, 26 kwietnia 1988, 30 listopada 1988, 11 i 17 lutego 1989, 23 października 1992, 27 i 28-29 lipca 1996, 3 m arca 1997 roku. W moim przekonaniu przytacza­ nie i komentowanie fragmentów wyrwanych z bardzo różnych kontekstów nie miałoby jednak sensu, a m o­ głoby jeszcze pomnożyć nieporozumienia, których i tak nie brakuje. Podobnie zresztą jak postulowana przez Kolankiewicza egzegeza zaznaczonych przez Grotowskiego fragmentów i jego komentarzy do nich. Otóż podkreślenia te Grotowski zaznaczył tylko na siedm iu stronach dzieła U spieńskiego, liczącego w omawianym tutaj wydaniu łącznie z indeksem 550 stron. S ą to w kolejności strony: 66, 351, 355, 375, 378, 388 i 455. Przy tym uwagi poczynione przez G ro­ towskiego są w zdecydowanej większości nieczytelne (na poziomie znaczeń i sensów). W ygląda wręcz na to, że jest to rodzaj palimpsestu, który jedynie on sam mógł naprawdę Rozumieć. Niezupełnie przekonuje mnie opinia, że Grotowski odkrył dla siebie Gurdżijewa „dopiero około 1976 ro­ ku”, jak twierdzą Kolankiewicz22 i za nim Grzegorz Ziółkowski.23 Można rzecz jasna długo i być może z sensem dyskutować na temat, co znaczy w tym przy­ padku określenie: „odkrył dla siebie”. Jeśli jednak trzy­ m ać się faktów, to w świetle przytoczonych tutaj do­ kumentów staje się jasne, że początek głębszego zain­ teresowania Gurdżijewem można u niego datować co najmniej na rok 1968, a zatem jeszcze w tak zwanym okresie teatralnym/„teatru przedstawień” . Faktem jest, że Grotowski nie był zainteresowany tym, aby niektóre jego teksty drukowane na Zacho­ dzie były tłumaczone w Polsce. Należał do nich rów­ nież tekst o Gurdżijewie C etait une sorte de volcan, oparty na trzech spotkaniach z M ichelem de Salzmannem przeprowadzone w Paryżu w lutym 1991 ro­ ku, a opublikowany w czerwcu 1992 roku po francu­ sku, w Szwajcarii.24 N atychm iast zwróciłem się do Grotowskiego z pytaniem, czy przewiduje opubliko­ wanie tego tekstu po polsku. W odpowiedzi 23 paź­ dziernika 1992 roku otrzymałem w Ośrodku we W ro­ cławiu telefon z Pontedery. T o Carla Pollastrelli, w imieniu Grotowskiego, przekazała mi informację: 166 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Zbigniew Osiński • O RECEPCJI GURDŻIJEWA. PRZYCZYNEK „Jerzy nie chce, aby jego tekst o Gurdżijewie był pu­ blikowany w Polsce” .25 Z Grotowskim nie dyskutowało się, aby zmienił raz podjętą decyzję. W tym wypadku jednak polski prze­ kład w końcu się ukazał. Dokonało się to w listopadzie 2001 roku, prawie trzy lata po śmierci Grotowskiego. Jego spadkobiercy ulegli życzeniu/prośbie Petera Brooka, który zwrócił się do nich z tą sprawą w związku z wydawnictwem przygotowywanym z okazji konferen­ cji W stronę esencji. Georgij Iwanowicz Gurdżijew —od­ działywanie i znaczenie we W rocławiu.26 Wyboru książek do swojej biblioteki Grotowski dokonywał zazwyczaj starannie. N ie miał również w zwyczaju, aby kupić książkę i przynajmniej uważnie jej nie przekartkować. Z pewnością też książki Uspieńskiego i Gurdżijewa były przywoływane w jego przyja­ cielskich spotkaniach z Brookiem, których początek datuje się od sierpnia 1965 roku.27 Również pozostałe tytuły książek przewiezionych przez Jędrzeja Sella są znaczące. Podkreśliłbym zwłaszcza dwie pozycje na temat mitu Graala, Métamorphoses de l’âme et ses symboles Carla Gustava Junga, dzieło Jeanne Ancelet-Hustache o Mistrzu Eckharcie na tle mistyki reńskiej, Tybetańską Księgę Wielkiego Wyzwolenia. Za­ równo mit Graala, jak i lektura prac Junga były inten­ sywnie obecne u Grotowskiego niemal od początku jego drogi twórczej. Wspomnę tylko, że zamierzony pierwot­ nie tytuł opolskiej inscenizacji według Pechowców (Ro­ dziny pechowców) Jerzego Krzysztonia brzmiał Mit Graala, czego ślad pozostał w zapiskach Grotowskiego za­ branych przez niego do Pontedery,28 zaś w programie do przedstawienia znalazł się krótki esej Z impresji reżysera. Teatr i Graal.29 A przedostatni akapit późniejszego o de­ kadę Teatru a rytuału, jednego z najbardziej znanych tekstów Grotowskiego, rozpoczyna zdanie: „Czytałem ostatnio pierwszą zapisaną wersję histo­ rii o Graalu, jest to, zdaje się, Parsival".30 Najpierw Grotowski powiedział to podczas konfe­ rencji, która odbyła się 15 października 1968 roku w paryskim O środku P A N przy rue Lauriston. W oparciu o stenogram tej wypowiedzi czasopismo „France-Pologne” opublikowało tekst Le théâtre d’au ­ jourd’hui à la recherche du rite (Teatr dzisiejszy w poszu­ kiwaniu rytuału),31 wreszcie w sierpniu 1969 roku uka­ zała się m ocno zmieniona w stosunku do pierwodruku wersja polska, zarazem ostateczna.32 Znamienne, że obie wersje kończą się opowieścią o Parsifalu. N a uwagę zasługuje także klasyczna kiedyś książka A rthura A valona (właściwe nazwisko Sir John W oodroffe) La Puissance du serpent, której angielskojęzyczny pierwodruk The Serpent Power ukazał się w roku 1919. Jędrzej Sell m usiał wieźć jej pierwsze francuskie wyda­ nie z 1959 roku, opublikowane w serii „Mystiques et religions” pod redakcją Jeana Herberta. Niezmiernie ciekawe okazują się być drogi pew­ nych książek, ich oddziaływanie w różnych czasach i kontekstach. W czerwcu 1932 roku Mieczysław Li­ manowski w pięknym tekście Poskramianie węża, bę­ dącym recenzją z recitalu tanecznego Lidii Winogradzkiej w wileńskiej Lutni, napisał: „Był wieczór sobótek. N a dworze zapalono ognie, aby Antokolskie Wybrzeże zamienić w feerię. Łodzie płynęły po Wilii. My zaś byliśmy w sali zamkniętej, gdzie tego wieczoru równolegle odbywała się tajem ni­ ca wiązania wody z ogniem, to jest tajem nica urodze­ nia piorunu, czyli węża. Bo nie mamy wątpliwości, że wąż jest symbolem piorunu, z tym cielskiem przebiega­ jącym na kształt zygzaków, kiedy się błyska. Jad wężowy pali się jak piorunowy ogień. T ak samo poraża. Indyjskie księgi opowiadają, jak węże są po­ skramiane. Wszędzie w świątyniach są te węże tańczą­ ce obok bajader. Czy jesteśmy pod ziemią w głębokim Dekanie, czy bardziej nad ziemią i bliżej Gangesu, wszędzie stykamy się z wężową naturą. Najdziwniejszy Anglik, którego znam, Sir John Woodroffe, umiał ty­ le opowiedzieć w swej rewelacyjnej do końca książce The Serpent Power, czyli O mocy węża, która jest książ­ ką sakralnych tajem nic najgłębszego teatru, bo już te­ atru w naszym ciele. Kiedy zatem paliły się ognie sobótkowe wieczornej nocy osobliwej, w Wilnie odbywał się ten obrzęd jedy­ ny w swoim rodzaju, m ający związek z wodą i ogniem”.33 Zatem Limanowski czytał The Serpent Power w ory­ ginale. Prawdopodobnie poznał również osobiście au­ tora, bo to właśnie zdaje się sugerować fragment o „najdziwniejszym Angliku, którego znam”. Z tego, co Limanowski napisał, wynikałoby, że w książce tej można znaleźć więcej niż intuicje dzisiejszej antropolo­ gii teatralnej czy antropologii teatru. Swoją drogą jest ona obecnie nieosiągalna w polskich bibliotekach pu­ blicznych, nie mówiąc już o perspektywie czytania jej po polsku. Przez blisko sto lat nikt nie pomyślał o jej przetłumaczeniu i wydaniu. W ielka szkoda, że nie dysponujemy spisem księgo­ zbioru Grotowskiego oraz że szansa na taki spis prze­ padła właściwie bezpowrotnie. N apisałem o tym w wy­ powiedzi dla „Didaskaliów” , zamieszczonej w numerze z grudnia 2004 roku.34 Nie tutaj miejsce, aby rozwijać problem biblioteki Grotowskiego. Powiem więc tylko, że dla rozumienia jego osobowości twórczej ma on znaczenie, które trud­ no przecenić. Grotowski był człowiekiem w niemałym stopniu uformowanym przez dialog z pewnymi książ­ kami. Piszę o tym obszerniej w tekście Dzieło Jerzego Grotowskiego jako „przedmiot badań”, opublikowanym ostatnio w „Kontekstach”. I jeszcze jeden znamienny fakt do interesującego nas problemu recepcji Gurdżijewa. O d Grotowskiego dowiedziałem się, że w filmie Meetings with Remarkable 167 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Zbigniew Osiński • O RECEPCJI GURDŻIJEWA. PRZYCZYNEK Men [Spotkania z wybitnymi ludźmi] Petera Brooka, przy współpracy Jeanne de Salzmann, rolę młodego Gurdżijewa miał grać Ryszard Cieślak. O d 25 marca do 3 kwietnia 1976 roku, na zaproszenie Brooka, prze­ bywał on w paryskim Centre International de Recher­ che Théâtrale. Najprawdopodobniej otrzymał wtedy reżyserski scenopis przyszłego filmu, datowany 10 m arca 1976 roku.35 Zdjęcia do filmu były realizowane od m aja do sierpnia 1977 roku w Afganistanie i Pinewood Studios w Londynie.36 Ostatecznie Ryszard C ie­ ślak nie zagrał w filmie, którego premiera odbyła się w 1979 roku.37 Okazało się, że był już wtedy za stary do roli, do której upatrzył go sobie Peter Brook. Eg­ zemplarz aktorskiego scenopisu pozostał idealnie czy­ sty, nie zawiera żadnych uwag i poprawek. N a koniec zasygnalizuję tylko, że - jeśli jestem do­ brze poinformowany - Grotowski nigdy nie łączył swojego nazwiska z jakąś formalną grupą gurdżijewowską, natom iast żywił przekonanie, które przekazywał również innym (w tym i mnie) o braku „misjonarstwa” zarówno u samego Gurdżijewa, jak i jego uczniów. T ak przynajmniej wyglądało to w jego relacjach. Przy tym do końca życia Grotowski utrzymywał kontakt z niektórymi ludźmi z tego kręgu, przede wszystkim zaś kultywował swoją przyjacielską relację z Peterem Brookiem. N a podstawie znanych mi faktów pragnę wy­ prowadzić tak zwaną m ocną hipotezę, że problem Gurdżijewa zrodził się u Grotowskiego w wyniku tej przyjaźni, stając się z czasem jednym z jej ośrodków, jeśli nie samym centrum. Nie zamierzam tym samym wykluczyć możliwości, że w jakimś momencie Grotow­ ski mógł trafić na Gurdżijewa sam, zupełnie niezależ­ nie od jego relacji z Peterem Brookiem. Byłyby to jed­ nak tylko spekulacje. Zatem pora skończyć. Przypisy 1 2 3 4 5 6 7 8 Znajdują się one w teczce 450 („Korespondencja kurtuazyjna polska i zagraniczna, lata 1971-1975”), strony 163 i 164. Za­ kwalifikowanie dokumentów i ich oznaczenia, ewidentnie błęd­ ne, z czasów Teatru Laboratorium i/lub Drugiego Studia Wro­ cławskiego. Jędrzej Sell (urodzony 1940 w Warszawie), w Teatrze Labora­ torium we Wrocławiu zatrudniony od 23 kwietnia 1965 do 15 marca 1979 roku. Moje wstawki umieściłem w nawiasach kwadratowych [ ]. Po­ prawiłem literówki i akcenty w obu listach. W lewym górnym na­ rożniku nadruk: „Urząd Celny w Zgorzelcu Nr EPC 200/68”. Li­ sty są napisane na maszynie, na papierze firmowym formatu A4. Alfred Tomatis, L ’Oreille et le langage, Éditions du Seuil, Paris 1963 Janus, Paris 1956; Rocher, Monaco 1985 Carl Gustav Jung, Metamorphoses de l’âme et ses symboles. Préfa­ ce et traduction de Yves Le Lay, Librairie de l’Université, Genève et Buchet/Chastel, Paris 1953. II wydanie: 1967. Pierwodruk: Jung, La Baconnière, Neuchâtel 1952; [lub] Carl Gustav Jung Réalité de l’âme. Traduction [?], Librairie générale française, Paris [?]. W serii „ La Pochothèque. Classiques modernes”. Tytuł oryginału: Wirklichkeit der Seele. 9 Chrétien de Troyes, Perceval ou la Conte du Graal. Traduction de Charles Méla, Gallimard, Paris.[?]. 10 Arthur Avalon (Sir John Woodroffe), L a Puissance du serpent, Éditions du Dervy Livres, Lyon 1959. Pierwodruk w języku an­ gielskim: The Serpent Power, 1919. 11 Le Livre tibétain de la Grand Libération. Introductions, annotations et édition par W [alter] Y[eeling] Evans-Wentz. Avec des commen­ taires psychologiques du D r C arl Gustav Jung, Adyar, Paris 1960. Oryginalny tytuł: Padma Ka-hi-thang-yig. Według przekładu angielskiego: The Tibetan Book o f the Great Liberation. Edited by W. Y. Evans-Wentz, London 1954. Por. Carl Gustav Jung, Ko­ mentarz psychologiczny do „Tybetańskiej Księgi Wielkiego Wyzwo­ lenia”, w: tenże, Psychologia a religia Zachodu i Wschodu. Prze­ 12 łożył Robert Reszke, Wydawnictwo KR, Warszawa 2005, s. 479-515 Mikhail Boulgakov, Le Maître et Marguerite. Traduction de rus­ se par Claude Ligny, Laffont, Paris 1968. 13 L a Quente du Saint Graal. Édition présentée et établie par Albert Béguin et Yves Bonnefoy , Paris 1965. 14 Jeanne Ancelet-Hustache, Maître Eckhart et la mystique rhéna­ ne, Éditions du Seuil, Paris 1956, 1961.. 15 Pierre Biner, Le Living Theatre. Histoire sans légende, La Cité, Lausanne 1968. Collection „Théâtre vivant” dirigée par Clau­ de Vallon. 16 U góry, po lewej stronie pieczątka: „Instytut Badań Metody Aktorskiej// Teatr Laboratorium// Wrocław 3, Rynek Ratusz 27// skr. Poczt. 41, tel. 342-67” oraz dopisane odręcznie „L. Dz. 6 stycznia 1969”. 17 Napisana na maszynie ósemka [1968] została poprawiona fla­ mastrem na siódemkę [1967], zaś autor odwołania napisał „1968” zamiast „1969”. 18 Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Laboratorium , Państwo­ wy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1980, s. 166-168; tenże, Grotowski i jego Teatr Laboratorium wobec kultury Orientu —po dwudziestu pięciu latach , „Didaskalia - Gazeta Teatralna” luty­ -kwiecień 2004, nr 59/60, s. 58-67 i czerwiec-sierpień 2004, nr 61/62, s. 90-98 (część druga). 19 Michel de Salzmann, Odsyłacz do literatury na temat Gurdżijewa. Przełożył Andrzej Wojtasik, „Konteksty - Polska Sztuka Ludo­ wa” 2005, nr 2, s. 70 20 Leszek Kolankiewicz, Grotowski w poszukiwaniu esencji, w: ten­ że, Wielki mały wóz, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2001, s. 287 21 Ibidem, s. 298 22 Ibidem, s. 287 23 Grzegorz Ziółkowski, R ecepcja nauczania Georgija Iwanowicza Gurdżijewa w Polsce, „Konteksty - Polska Sztuka Ludowa” 2005, nr 2, s. 8-10 24 W książce: Georges Ivanovitch Gurdjieff, Textes recueillis par Bruno de Panafieu, L’Age d’Homme, Lausanne 1992, s. 98-115. Przekład angielski ukazał się w U SA : A Kind of Volcano. A n In­ terview with Jerzy Grotowski, w: Gurdjieff. Essays and Reflections an d the M an an d His Teaching, Texts compiled by Bruno de Panafieu , English version edited by Jacob Needleman and George 25 26 Genève 1927 Janus, Paris 1950; Stock, Paris 1994 Esther Harding, Réalité de l’âme: l’énergie psychique, son origine et Baker, Continuum, New York 1997, s. 87-106 Według moich zapisków. Por. Rodzaj wulkanu. Rozmowa z Jerzym Grotowskim . (Rozmowa odbyła się w Paryżu 8, 9 i 10 lutego 1991 roku). Tłumaczenie w oparciu o wydania angielskie i francuskie Grzegorz Ziółkow­ ski. Konsultacja i redakcja tekstu Magda Złotowska, w: Peter Brook, Jean-Claude Carrière, Jerzy Grotowski, Georgij Iwanowicz Gurdżijew , Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego son but. Traduction Elisabeth Huguenin. Préface C arl Gustav 168 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Jacek Dobrowolski • „GURU GURDżIJEW’ i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław 2001, s. 41-80. Polskie wydanie przygotowane zostało z okazji konferencji W stronę esencji. Georgij Iwanowicz Gurdżijew —oddziaływanie i zna­ czenie. Wrocław, 8-10 listopada 2001. Redakcja Jarosław Fret, 27 28 29 Grzegorz Ziółkowski. Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Laboratorium, op. cit., s. 139 Profesor Kazimierz Grotowski po śmierci brata przywiózł te za­ piski do Polski. Opole, Teatr 13 Rzędów. Premiera 8 listopada 1958. Scenariusz teatralny i reżyseria Jerzy Grotowski. Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Laboratorium, op. cit., s. 42-49, 320, 362-363 30 Jerzy Grotowski, Teksty z lat 1965-1969. Wybór. Wybór i redak­ cja Janusz Degler, Zbigniew Osiński, Wydanie III, „Wiedza o kulturze”, Wrocław 1999, s. 85 31 Jerzy Grotowski, Le théâtre d’aujourd’hui à la recherche du rite. Conference prononcée le 15 octobre 1968 au Centre de l’Académie Polonaise des Sciences de Paris sous la présidence du directeur du Conservatoire d’A rt Dramatique de Paris Pierre-Aimé Touchard. w: tenże, Duchowość i maestria. Recenzje teatralne 1901-1940. Zebrał i opracował Zbigniew Osiński, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1992, s. 501. Podkr. Z.O. 34 Zbigniew Osiński, Sonda: Co dalej z dziełem Grotowskiego?, „Di­ daskalia. Gazeta Teatralna”, grudzień 2004, nr 64, s. 19. Tytuł od Redakcji. 35 Meetings with Remarkable Men. Production Script. 10 March 1976. Oprawiony maszynopis liczy 76 paginowanych stron. 36 Por. Grzegorz Ziółkowski, Teatr Bezpośredni Petera Brooka, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000, s. 374 37 Meetings with Remarkable Men. Film w reżyserii Petera Brooka, New York, Remar Productions, 1979. Por. Peter Brook, Spotka­ nia z wybitnymi ludźmi, w: tenże, Ruchomy punkt. Czterdzieści lat poszukiwań teatralnych 1946-1987. Przekład z języka angielskie­ go i redakcja przekładu Ewa Guderian-Czaplińska, Grzegorz Ziółkowski, Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne” - Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszuki­ wań Teatralno-Kulturowych, Poznań - Wrocław 2004, s. 233­ -234 Enregistré et transcrit par Catherine Lery iJean Sirodeau, „France- 32 -Pologne” hiver 1968, nr 28-29 (161-62), s. 13-20 „Dialog” 1969, nr 8, s. 64-74. Przedruk w: Jerzy Grotowski, Tek­ sty z lat 1965-1969, op. cit., s. 61-86 33 Mieczysław Limanowski, Poskramianie węża. Recital taneczny Li­ dii Winogradzkiej w Lutni, „Słowo” 25 VI 1932, nr 147. Przedruk P.S. Państwu Marzenie i Jerzemu Franke dziękuje za zidentyfikowanie (poprzez internet) niektórych książek wyszczególnionych w piśmie Urzędu Celnego w Zgorzelcu. o, że w Ośrodku Badań Twórczości Jerzego Gro­ JACEK DOBROWOLSKI towskiego we Wrocławiu założono grupę gurdżijewowską, nie zaskakuje, jeżeli zna się fascynację tym blagierem, jaką przejawiali zarówno Grotowski, jak Peter Brook. Imponował im swą charyzmą i talentem reżyserowania swego otoczenia, tym niemniej jestem zdumiony, że w ośrodku bądź co bądź naukowym, głosi się czystą szarlatanerię. Poza tym Gurdżijew to już zde­ cydowanie przebrzmiała wielkość. Gurdżijew jest passé. Był on wielokrotnie demaskowany jako narcystyczny tyran i skandalista towarzyski pozujący na jakiegoś orientalnego Cagliostra X X w., a na jego naukach nie pozostawiono suchej nitki. Wielbiciele legendy Gurdżibajarzem. Ponieważ żył w rosyjskiej Armenii, sytuacja jewa obecnie to starsi panowie, którzy potrzebują ado­ życiowa wymagała, by snuł swe opowieści w kilku języ­ racji młodych entuzjastów, by się kreować na wtajem­ kach. Człowiek ten, o którym jego syn napisał bardzo niczonych przewodników duchowych. mało, był jednak dla niego silnym wzorem. W domu Wybitny brytyjski psychiatra A nthony Storr napi­ mówiło się po ormiańsku, jako że m atka była Ormiansał w 1997 r. znakomitą książkę o syndromie guru pt. ką. Gurdżijew twierdził, że władał 18 językami, czego Feet of Clay —Saints, Sinners and Madmen: a Study of nikt - niestety - nie sprawdził, lecz należy w to wątpić, Gurus. Poświęcił on tam Gurdżijewowi cały rozdział. bowiem po rosyjsku i angielsku mówił z błędami. Jego diagnoza jest prosta: psychopatyczny narcyz o du­ Żadnemu z biografów Gurdżijewa nie udało się zre­ żej charyzmie i despotycznym charakterze przejawiają­ konstruować jego wędrówek w poszukiwaniu prawdy, cy cechy paranoidalne. Jego system wierzeniowy okre­ jakie miał odbyć w latach 1887-1911 po Azji Central­ ślił jako urojeniowy. nej, zanim pojawił się jako guru w Moskwie w 1912 r., Moim zdaniem niezdrowe fascynacje Gurdżijewem w wieku, prawdopodobnie, 45 lat. Nikom u nigdy nie można przypisać uleganiu przez jego wyznawców ar­ udało się dotrzeć do tajemniczego bractwa Sarm oung chetypowi maga i czarownika. Zawsze będą ludzie, dla w A fganistanie (założonego jakoby ok. 2500 lat których prawda pozostanie czymś niebywale tajem ni­ czym, ezoterycznym i starożytnym uosabianym przez p.n.e.), w którego głównym klasztorze miał nasz boha­ ter w ciągu trzech miesięcy poznać ostateczną prawdę. jakąś fantastyczną postać. N ikt też nie potwierdził, by Gurdżijew przebywał przez Ojciec Grigorija Gurdżijewa, czyli Georgesa Georkilka lat na dworze ówczesnego Dalajlam y w Lhasie, giadesa (Jorgosa Jorgiadesa), był Grekiem i zawodowym T „Guru Gurdżijew” 169 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Jacek Dobrowolski • „GURU GURDŻIJEW’ jako jego doradca, jak twierdził. Zresztą gdyby tak by­ ło, nasz bohater sypałby jak z rękawa opowieściami o Dalajlam ie i lamaizmie. Był w tym jednak, jak na sie­ bie, o dziwo, powściągliwy. N atom iast opowieściami 0 spotkanych innych wybitnych, jego zdaniem, inicjo­ wanych sypał jak z rękawa. Gurdżijew był blagierem, a głód tajemnicy w dobie rozwoju teozofii Heleny Bławackiej i A nny Besant był na salonach Moskwy, Londynu i Paryża ogromny. Pa­ miętajmy, że Towarzystwo Teozoficzne, które powsta­ ło w U S A już w 1875 r., kupiło ziemię w Adyar, w In­ diach, w 1897 r. i tam przeniosło swą centralę. Kto mógł wówczas, egzaltował się opowieściami o tajnych bractwach mahatmów w Himalajach, derwiszach i joginach. Czytając tekst biografa Gurdżijewa Jam esa M oore’a w „K ontekstach”, w którym obficie cytuje on bombastyczne terminy kosmogonii gurdżijewowskiej, nie mogłem powstrzymać się od skojarzeń, że są to parodystyczne, pełne archaizowanych neologizmów kal­ ki terminów teozoficznych i że bawił się on w czarowa­ nie swym systemem mistycyzujących inteligentów spragnionych ezoterycznej inicjacji. Po prostu kom e­ dia! Jest rzeczą niebywałą, że ludzie wrażliwi duchowo, lecz słabi, dawali tak sobą manipulować, tak się poni­ żać i tyranizować. Ba! Byli za to wdzięczni! Miał racje A lbert Cam us, pisząc o duchowej kondycji przeciętne­ go człowieka, że: „Ciężar dni dla człowieka bez Boga 1 pana jest straszliwy” . O to jak guru Gurdżijew zwracał się do swych uczniów: „Jesteś gównem. Jesteś kawałkiem żywego mięsa. W moim kraju płaci się za pozbywanie się ta­ kich jak ty.” Ktoś mógłby powiedzieć, że to tylko terapia szoko­ wa dla ego, jak np. w amerykańskiej psychoanalizie est. D la mnie jednak jest to świadectwo sadomasochistycznych stosunków we wspólnocie, która oficjalnie działała w Fontainebleau pod Paryżem jako Instytut Harmonijnego Rozwoju Człowieka! W takiej wspól­ nocie „duchow o naw iedzonych” uchodzi jedn ak wszystko, ponieważ najbardziej szalone zachowania mistrza kładzie się na karb jego „oświecenia”. Im bardziej Gurdżijew pom iatał swymi uczniami, tym bardziej się nim zachwycali. By zademonstrować swą władzę nad nimi, podczas pokazu „świętych tań­ ców” w Nowym Jorku nie dał im sygnału do zatrzyma­ nia się i wszyscy spadli z estrady, budząc lęk i zachwyt publiczności. Innym razem, siedząc ze swymi uczniami przy stoliku przed słynną paryską „Café de M agot”, sprowokował ich do onanistycznego konkursu na za­ sadzie - kto ma dłuższy wytrysk! Wszystko pour epater les bourgeoisie. Słowem był to filut nie lada. Jego talenty hipnotyzerskie, manipulacyjne, jak i biznesowe (handlował wszystkim, czym się da, od bry­ lantów i dywanów po kawior, a nawet wróblami prze­ malowanymi na żółto, które sprzedawał w południowej Rosji jako „amerykańskie kanarki”) mogą wprawiać w zdumienie, ale kogoś, kto nie wyrzeka się władzy nad innymi, nie sposób jest uznać za prawdziwego przewod­ nika duchowego, lecz jedynie za szelmę-trickstera. Gurdżijew był niebywałym megalomanem i całe je­ go życie polegało na robieniu wrażenia na innych. Bez­ ustannie karmił kult swej osoby sugestywnym wyja­ wianiem „tajem nic”, a przecież ludzie duchowo niesa­ modzielni uwielbiają uchylania im rąbka tajemnic przez ezoteryczny autorytet. Nie przeszkadzało im, że Gurdżijew nadużywał alkoholu (najchętniej pił armaniac oraz xerez, który według niego miał mieć właści­ wości odm ładzające), ani że korzystał z każdej okazji uwodzenia swych wielbicielek, ani też, że miał liczne nieślubne dzieci. Jeden z jego uczniów, który regular­ nie sprzątał pokój „mistrza”, mawiał, że był on tak brudny, jakby w nim żyło zwierzę, i musiał używać dra­ biny by go oczyścić. Wszystko to działo się w kręgach elit intelektual­ nych i artystycznych. Pięknoduchy i moczymordy, znerwicowani artyści i egzaltowane, wyzwolone kobie­ ty, mitomani i „odleciani” poszukiwacze prawdy sta­ nowili orszak Gurdżijewa. Każdy z nich był „kimś” . Je ­ go polska żona Julia Ostrowska twierdziła nawet, że była hrabianką z carskiego dworu w Petersburgu. W Instytucie Harmonijnego Rozwoju Człowieka Gurdżijew stworzył miejsce do medytacji na wzór sufickiego tekke. Sala wysłana orientalnymi dywanami z pięknymi wschodnimi kaligrafiami na ścianach robi­ ła wrażenie na ludziach Zachodu. Choć nie byli w sta­ nie przeczytać ani jednego znaku arabskiego czy per­ skiego pisma, „czuli” mistyczną aurę. Gurdżijew prze­ bierał swych uczniow w szaty sufickiej szkoły Mewlewi/Mewlany, choć uczył ich tańców odmiennych od uprawianych przez tych wirujących derwiszy. Jego wy­ znawcy i biografowie kłócili się o to z jakiej szkoły sufickiej owe tańce się wywodzą. Jeden z nich nawet twierdził, że Gurdżijew nauczył się ich od babilońskie­ go mechanicznego manekina podczas swego pobytu w klasztorze bractwa Sarmoung! Łatwowierność tych ludzi nie dziwi, gdy się wie, że wierzyli zapewnieniom swego mistrza, iż nauki owego bractwa wywodzą się aż z Atlantydy! Gurdżijew był sowizdrzałem, daleko jed­ nak mu do klasy wszędobylskiego Hodżry Masruddina, bohatera sufickich przypowieści. N ie ma jednego źródła nauk Gurdżijewa, bowiem są to synkretyczne nauki teozoficzno-gnostyckie w parasufickiej formie, inspirowane przez wiele rozmaitych doktryn i przefiltrowane przez jego bogatą wyobraźnię. W arto więc zapytać, co o tych naukach myślą praw­ dziwi sufi. Pozwolę sobie przytoczyć dwa świadectwa. Pierwsze, autorstwa sufiego dra Ibrahima Gamarda, tłumacza poezji Dżelal-ud-din-Rumiego - ojca sufic­ kiej szkoły Mewlana, z artykułu Why Gurdzijeff s „Fourth Way" Teachings Are Not Compatible with the Mewlevi Sufi Way, który jest dostępny w internecie. Dr Gam ard wyjaśnia w nim, że z oddzielaniem sufizmu 170 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Jacek Dobrowolski • „GURU GURDżIJEW’ od islamu, co robił Gurdżijew, jest jak z oddzielaniem chasydyzmu od judaizmu. Tego się po prostu nie da zrobić. Sufizm to jedna z mistycznych dróg islamu i nie istniał jako jakaś uniwersalistyczna gnoza przed isla­ mem. N atom iast źródeł nauk Gurdżijewa dr Gam ard upatruje w dualistycznym gnostycyzmie typu manichejskiego oraz w teozofii. Drugie świadectwo to wypowiedź żyjącego mistrza sufi Szajcha Hazrata al-Tariqa A zada Rasoola, który dla potrzeb ludzi Zachodu założył w New Delhi The Institute of Search for Truth, gdzie otrzymuje się in­ strukcje w pięciu głównych ścieżkach tej tradycji: Czisti, Kadiri, Mudżaddidi, Nakszbandi i Szadhili. Szajch Rasool m a uczniów w Polsce, którzy m ają niedługo wydać jego książkę Turning toward the Heart. W książce tej czytamy (cytuję fragmenty ze strony internetowej www.sufischool.org/gurddjeff.htm): „N a pytanie czy poszukujący mogą osiągnąć doskonałość poprzez nauki Gurdżijewa” Szajch odpowiedział: «Nie jestem naśladowcą Gurdżijewa, więc nie m o­ gę odpowiedzieć na to pytanie z punktu widzenia oso­ by, która próbowała doskonalić się jego metodami. Wiem, że Gurdżijew podróżował na W schód i osiągnął 2005 rok LX nr 2 (269) Indeks 369403 pewiem wgląd w tamtejsze nauki. Jednakże dla nauczy­ cieli wschodnich, a zwłaszcza bractwa Nakszbandi, jest oczywistym, że Gurdżijew nie ukończył swego sufickiego treningu. Jestem pewien, że to, co Gurdżijew miał do zaoferowania... mogło być użyteczne w danym cza­ sie, ale jako że jego duchowa praca nie była ukończo­ na, nie była ona właściwie i w pełni ro z u m ia n a .. N a ­ rzędzia, które Gurdżijew dostarczył, mogą zabrać ludzi jedynie do pewnego punktu. Z tego, co mogłem wy­ wnioskować i co widziałem osobiście, nie umożliwił on im zakończenia ich podróży. Znam pewną liczbę osób, które studiowały nauki Gurdżijewa, a potem szukały przedstawicieli bractwa Nakszbandi w nadziei odnale­ zienia źródła jego nauk. Ludzie nie szukaliby źródła, je­ śliby byli usatysfakcjonowani tym co już posiadają.»”. Reasum ując, prawdopodobnie nigdy nie dowiemy się, kim byli nauczyciele Gurdżijewa. Podobnie nigdy nie będzie zgody co do tego, kto jest jego prawowitym kontynuatorem z racji rozdrobnienia tych nauk po je ­ go śmierci. Fakt, że nikogo nie uczynił swym następcą, jest bardzo wymowny. Każdy może się bawić w Gurdżijewa, ale musi pamiętać, że będzie musiał też ponieść konsekwencje tej zabawy. Mundus vult decipi. ISSN 1230-6142 Nakład 1000 egz. Cena 15 zł Vat 0% Polska Sztuka Ludowa K onteksty ANTRO PO LO GIA KULTURY ♦ ETNOGRAFIA ♦ SZTUKA GEORGIJ IWANOWIC Z GURDŻIJEW WROCŁAW 2005 GRAIG W SWIECIE IDEI 171 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1ea76566361990bfb17b560bd707f35.pdf 7bcbb95d657411df4ac30392f013c2a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5591 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource szamanizm trickster Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5199 Title A name given to the resource Figura trickstera/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.46-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ostaszewska, Aneta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aneta ur. w I 9 7 7 r., pedagozka. O b r o n i ł a doktorat z socjologii w 2 0 0 7 roku w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Jej praca nosiła Ostaszewska tytuł: Cechy bohatera mitycznego w dobie kultury narcyzmu na przykładzie społecznej kariery Michaela Jacksona. Perspektywa antropologiczna. recepcji Obecnie pracuje w Wyższej Szkole Pedagogiki Resocjalizacyjnej „Pedagogium". Interesuje się kategorią dzieciństwa oraz w i z e r u n k i e m dziecka w kulturze popularnej. Figura trickstera igura trickstera obecna jest w wielu m i ­ tologiach. Lewis Hyde pisze, że jest pandemiczna - pojawia się w mitologiach europejskich, afrykańskich czy w wierzeniach F 1 1 L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This buddyjskich. Nazywana bywa błaznem, głup­ cem, chochlikiem, demiurgiem lub diabłem. W tym tekście przedstawię postać trickstera w oparciu o antropologiczne studium Paula w tradycji Winnebago i znał przekaz o tricksterze, sam World. Mischief, Myth, and Art, North Point Press, New nie mógł przekazać mitu, dlatego też o opowiedzenie York 1999, s. 11. Trickster, jak pisze Hyde, nie jest postacią poprosił członka starszyzny (Blownsnake nagrał treść centralną, występuje w świecie politeistycznym, gdzie przekazanego mitu, tłumaczenia na angielski dokonali przynależy do peryferii. Patrz: Ibid., s. 13. Indianie, John Baptiste i Olivier Lamere). Tradycja P. Radin, The Trickster. A Study in American Indian Winnebago nakazuje ściśle przestrzegać reguł związanych Mythology, Greenwood Press, New York 1972. Pierwsze z opowiadaniem świętych mitów. Prawo takie przysługuje 2 wydanie książki ukazało się w 1956 r. Mity przedstawione tylko nielicznym, najczęściej członkom starszyzny, którzy przez Radina to wynik jego badań terenowych, jakie wierzą w świętość przekazywanej historii (mitu nie może odbył w 1912 r. Informatorem i współpracownikiem przekazać Indianin - konwertyta chrześcijański). Więcej Radina był Indianin, Sam Blowsnake. Choć Blowsnake o pochodzeniu mitu, patrz: P. Radin, The Trickster..., (potomek klanu o nazwie Thunderbird) był wychowany s. 111-112. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �47 Figura trickstera Mity o tricksterze tworzą cykl opowieści o wę­ drówce bohatera: jego zewnętrznej, jak i we­ wnętrznej przemianie . Trickster Winnebago nosi imię Wakdjunkaga , swoją wędrówkę od­ bywa wzdłuż świętej dla Indian rzeki Missisipi. Przemierzając świat, poznaje przede wszystkim siebie samego. Choć nie wyznaje żadnych war­ tości i nie wie, co to moralność, skazany - jak z a u w a ż a Radin - na „łaskę i niełaskę swych namiętności i popędów" , z upływem czasu i przebytymi kilometrami tworzy świat warto­ ści. Własnym przykładem pokazuje, co służy, a co szkodzi człowiekowi. Dokonuje zmian w otaczaiacei eo rzeczywistości Przyszedłem na ziemie by przeprowadzić zmiany" - podsu¬ mowuje swoją ziemską drogę trickster. postaci. Pojawia się równie nieoczekiwanie, jak znika, dopada ofiarę w niespodziewany sposób, a jeśli da się sam złapać, to tylko tak, by móc się znowu wymknąć. W a ż n y m instrumentem, za pomocą którego dokonuje wszystkich swych zadziwiających czynów, jest za każdym razem przemiana" . Problematyczne jest dociekanie „prawdziwej natury" trickstera. Pytaniem, na które trudno odpowiedzieć, pozostaje kwestia: czy trickster pozbawiony jest własnej tożsamości, co masku­ je, naśladując innych i przybierając różne formy, czy jego tożsamość składa się z licznych warstw (masek) i jest sumą różnych opozycyjnych cech. Według Hyde'a transgresywność trickstera bie­ rze się stąd, że trickster jako indywiduum „[...] has no way" . Nie posiadając skrystalizowanej tożsamości może mieć ich wiele a w rezultacie być niezależny, bo nieprzywiązany do jednej formy. Może wcielać się w różne postaci, jest nieograniczony w naśladowaniu Łatwo przystosownie sie do otoczenia a iego elastyczność umożliwia szybką adaptację. Działalność trickstera skupia się na „prze­ prowadzaniu zmian". Kategoria przemiany jest podstawową właściwością tej figury. Elias Ca¬ netti pisze o nim jako mistrzu przemiany, który potrafi przybrać dowolną postać. „Jego władza polega na zdolności przybierania niezliczonych Trickster jawi się zatem przede wszystkim jako symbol. Charakteryzują go ambiwalent­ ne cechy. To figura, która w jeden system uj­ muje zachowania opozycyjne. Jego atrybutami są jednocześnie dobro i zło. Bywa traktowany jako bóstwo, bohater, demiurg i duch zmarłych Radina , które dotyczy mitologii Indian północ­ noamerykańskich, w szczególności plemienia Winnebago , gdzie trickster, jak pisze autor, peł­ ni rolę „figury zapowiadającej człowieka" . Jest tam metaforą człowieka w jego relacji z samym sobą oraz światem. 2 3 4 9 5 6 7 8 3 Winnebago należą do licznej grupy Indian mówiącej 10 o tricksterze. Trickster to ktoś „w drodze". Droga jednak językiem sju. Plemiona te pierwotnie zamieszkiwały symbolizuje również podróż w głąb siebie. Patrz: L . Hyde, ziemie położone wzdłuż rzeki Missisipi. Pierwszymi Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This World..., s. 6. białymi, którzy dotarli do Winnebago (zamieszkujących 6 Radin imię Wakdjunkaga tłumaczy jako tricky one. dzisiejsze okolice Green Bay w stanie Wisconsin), była Patrz: P. Radin, The Trickster..., op.cit., s. 132. O etymologii francuska ekspedycja w 1634 r. Badania archeologiczne słowa „trickster" patrz: L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, potwierdzają, że Winnebago zamieszkiwali teren Green Trickster Makes This World..., s. 7. Bay od ok. 1400 r. Więcej o historii i kulturze Winnebago, 7 P. Radin, Prefatory..., s. X X I V patrz: Ibid., s. 112-117. 8 Ibid., s. 52 [epizod 48]. 9 E. Canetti,M*SB i władza, Czytelnik, Warszawa 1996, s. 440. 4 R Radin, Prefatory Note, [w:] tegoż, The Trickster..., s. X X I V 5 10 Warto przy okazji zwrócić uwagę, że motyw drogi, wędrowania należy do najczęstszych w mitach 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA L . Hyde, Trickster Makes This World..., s. 43. Hyde zwraca uwagę, że jednym z określeń trickstera jest „imitator"; Patrz: Ibid, s. 42. �Aneta Ostaszewska 48 przodków również w obrębie jednej mitolo­ gii. Uosabia stan, w którym nie ma wyraźnego podziału na to, co boskie i nieboskie, ludzkie i zwierzęce. Jego głód, płeć, wędrowanie - to ce­ chy, które explicite nie należą ani do boga, ani do człowieka. Jest kimś, kto potrafi zmieniać wygląd oraz płeć. Trickster posiada zarówno elementy właściwie bóstwom, jak i ludziom/zwierzętom. W niektórych mitologiach bywa utożsamiany z konkretnym totemem: z krukiem, zającem, kojotem oraz pająkiem. Utożsamiany jest ze zwierzętami, którym przypisywane są cechy biegunowe: z jednej strony przebiegłość i spryt, z drugiej zaś - lekkomyślność i głupota. Trickster przedstawiany jest jako istota kie­ rująca się instynktem, która nie ma w zwyczaju myśleć nad konsekwencjami własnych czynów, dlatego uchodzi za istotę niezdolną do refleksji, działającą impulsywnie i bez zastanowienia. Określany jako zmienny, przewrotny i nieprze­ widywalny w zachowaniu, trickster zwiastuje swą obecnością zamęt i chaos. Nazywany szelmą i psotnikiem pada ofiarą własnych trików. Stać go na dobre uczynki, ale równie często oszukuje i bywa oszukiwany, wyśmiewa innych i sam jest wyśmiewany . 11 Typowym elementem postawy trickstera jest prowokacja. Zarówno Hyde, jak i Radin zwra­ cają u w a g ę , że trickster explicite przekracza i zaciera, ale implicite ustala i utrwala społecz­ ne granice. To prowokator, który podważając społeczne tabu - poprzez swoje czyny i za­ 11 Hyde przyjmuje, że trickster jest odkrywcą twórczego kłamstwa. Zobacz, co Hyde pisze o kłamstwie wśród zwierząt: ibid., s. 44-45. 12 Z.W Dudek, Symbolika Trickstera a chrześcijańska, 14 12 13 14 Karl Kerenyi, zastanawiając się nad figurą trickstera, używa porównania do chaosu. Pisze: „Nieporządek należy do całości życia, a trick­ ster jest duchem tego nieporządku ". Według Kerenyiego funkcją mitu o tricksterze (w archa­ icznej społeczności) musiało być równoważenie panującego porządku poprzez dodawanie doń chaosu. Opowieści o tricksterze tworzyć mu­ siały całość, czyniąc możliwym to, co w świecie o niezmiennych, stałych granicach było niedozwolone. W tym świecie trickster, co z kolei podkreśla Hyde, jest figurą poza. wszel­ ką moralnością - trickster nie jest ani moralny, ani niemoralny lecz kimś poza" pomiędzy" kimś kogo nie dotyczy m o r a l n o ś ć Z tego tez powodu tncksterowi przypisywane są cechy 15 16 Albo. Problemy psychologii i kultury", nr 4/98 - 1-4/99, s. 35. 15 duchowość „Albo Albo. Problemy psychologii i kultury", nr 4/98 - 1-4/99, s. 13. 13 chowanie - jednocześnie (nieświadomie) defi­ niuje to, co należy do sfery zakazanej. Zatem wskazuje i pogłębia różnice. Zenon W Dudek pisze o tricksterze jako pośredniku pomiędzy dwiema rzeczywistościami, światem porządku i bezładu: „Figura Trickstera chroni tradycyj­ ną rzeczywistość przed uświadomieniem sobie konieczności radykalnej zmiany. Społeczność może stopniowo oswajać się z nową prawdą i tymczasowo traktować Trickstera niepoważnie, z dystansem" . Celem (niekoniecznie zamierzo­ nym) tej figury jest odkrywanie „[...] wartości tego co słabe chore niezauważone porzucone w cieniu codzienności ". Jednak czyni to przede wszystkim w formie paradoksu i żartu w innym przypadku - stanie się kozłem ofiarnym . K. Kerenyi, The Trickster In Relation To Greek Mythology, [w:] P. Radin, The Trickster..., s. 185. Kerenyi porównuje mity o tricksterze do powieści z życia rozbójników (przywołuje m.in. powieści Franciszka Ibid. Rabelais'go), których celem nigdy nie było pouczanie, ale Jak pisze Dudek, elementarnymi formami wypowiedzi opowiadanie o świetności bohatera. trickstera są: gra, teatr, paradoks oraz metafora. Patrz: 16 Z.W. Dudek, Wymiary i funkcje figury Trickstera, „Albo World..., s. 10. L . Hyde, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �głupca i błazna, a zatem figur posiadających przyzwolenie na prowokowanie i naruszanie społecznych norm. Trickster może prowokować, ponieważ jego zachowanie odbierane jest w ka­ tegoriach żartu i zabawy. Przez akcentowanie śmiesznych, niedorzecznych cech jego postawy następuje redukcja tej figury do nieszkodliwej rozrywki - trickster uchodzi za tego, który bawi i rozśmiesza publiczność. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA Mity o tricksterze: Winnebago Po tym ogólnym wstępie proponuję teraz przejść do prezentacji wybranych mitów o trick­ sterze. Korzystać będę ze studium Paula Radina. Skoncentruję się na typowych cechach dla tej fi­ gury, a do takich zaliczam: zdolność trickstera do przemiany, jego ambiwalentną postawę moral­ ną oraz problematyczną seksualność. Jak pisze �Aneta Ostaszewska 50 Radin, w przypadku mitów o tricksterze ważny wątek poświęcony jest procesowi jego przemiany i samopoznania, symbolizowany - przez motyw wędrówki po świecie. Przedstawię zatem stresz­ czenie epizodów, w których opisane są etapy transformacji trickstera. Rozpocznę od mitów, w których trickster po raz pierwszy odnosi się do siebie, wymawiając własne imię . Wakdjunkaga spotyka bizona, zwodzi go i zabija, a następnie zdejmuje z niego skórę. Wszystkie te czynności wykonuje tylko jedną, prawą ręką. Kiedy jego lewa ręka chwyta mięso bizona, prawa natychmiast próbuje je wyrwać. „Oddaj! To moje! " - krzyczy Wakdjunkaga. „Inaczej potnę cię na kawałki!" - grozi sam sobie. Obie ręce zaczynają się kłócić i wyrywać mięso. Następnie prawa ręka kaleczy głęboko lewe ramię. Dopiero kiedy ręka krwawi, trick­ ster uświadamia sobie, że sam sobie sprawił ten ból. ledyne na co się wtedy zdobywa to okrzyk: „Dlaczego to zrobiłem?" . 17 18 19 20 Trickster odwiedza pewnego człowieka, ojca czwórki dzieci. Dowiaduje się, że karmienie dzieci odbywa się w określony sposób i tylko o ściśle wyznaczonych porach. Jeżeli któraś z reguł zostaje złamana, dzieci umierają. Trick­ ster uprasza człowieka, zwracając się do niego „bracie" , aby ten pozwolił mu zaopiekować się dwojgiem z jego potomstwa. Zabiera dzieci w dalszą podróż. Wie jednak, że jeśli złamie za­ sady opieki nad nimi - ich ojciec będzie go ści­ gać i zabije. Niestety, wskutek łakomstwa trick­ ster zapomina o przestrzeganiu reguł - karmi dzieci o nieodpowiedniej porze wskutek czego 21 Y I Y > & umierają. W ten sposób ściąga na siebie zemstę 17 W społeczności Winnebago człowiek nie istnieje oficjalnie, dopóki nie ma imienia. Patrz: P. Radin, The Trickster..., s. 134-135. l% Ibid., s. 8 [epizod 5]. ich ojca. Udaje mu się ujść z życiem wyłącznie dlatego, że decyduje się opuścić świat. Skacze do oceanu. Pływając w poszukiwaniu jakiegokol­ wiek brzegu, trickster mija różne gatunki ryb, jednak na pytanie o brzeg otrzymuje trzykrotnie tę samą odpowiedź - brzeg jest niedaleko. Nie zdaje sobie sprawy, że cały czas płynie wzdłuż brzegu. Będąc j u ż na lądzie, z a u w a ż a po drugiej stronie brzegu cień, który bierze za człowieka wskazującego palcem w jego kierunku. Pyta zatem: „Bracie, na co wskazujesz?" . Kiedy nie otrzymuje żadnej odpowiedzi, postanawia naśladować postawę postaci drugiej strony brzegu rzucając wyzwanie - kto dłuzei wytrzy­ ma stoiac nieruchomo w ieden nozycii Po kil ku godzinach kiedy ogarnia go głód rezygnuie z bezcelowe^ zakładu Przyblizaiać sie zaś do taiemniczepo obiektu z a u w a ż a ze tym co brał za człowieka iest nniak drzewa z wystaiaca pałez i a Mówi wtedy do siebie To dlatego ludzie n a z ™ mnie Wakdmnkapa plunięć ,eden Mają rację" . ' 22 - 23 Głodny Wakdjunkaga zauważa nad jeziorem stado kaczek i postanawia na nie zapolować. Robi małą paczkę, którą zakłada na plecy. Jego poczy­ naniom przyglądają się zaciekawione kaczki. Trzykrotnie pytają trickstera: „Co masz w pacz­ ce?" . Dopiero za czwartym razem otrzymują odpowiedź: „To moje piosenki. Mój żołądek jest wypełniony smutnymi pieśniami. Niektóre z nich tak mi ciążyły na żołądku, że musiałem je zarzucić na plecy. Podczas mojej wędrówki nie spotkałem nikogo, komu mógłbym zaśpiewać moje pieśni, a kto mógłby dla mnie zatańczyć. A nie śpiewałem od bardzo dawna ". Trickster 24 25 21 Podczas swojej wędrówki Wakdjunkaga do napotkanych po drodze przedmiotów i postaci zwraca się „bracie", „siostro". 22 Ibid., s. 13 [epizod 11]. 19 Ibid. 23 Ibid., s. 14. 20 Ibid. 24 Ibid., s. 14-15 [epizod 12]. 25 Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Figura trickstera 51 zwabia kaczki, które zgadzają się zatańczyć przy akompaniamencie jego pieśni. Wakdjunkaga buduje szałas. Gdy zaczyna śpiewać, ptaki roz­ poczynają swój taniec. Ponieważ tańczą z za­ mkniętymi oczyma (co ma je uchronić przed zaczerwienieniem oczu) wpadają w pułapkę. Kiedy bowiem tańczą, trickster porywa je po­ jedynczo, a następnie dusi. Jedna z nich, sły¬ sząc dźwięk „Quack!", otwiera oczy i widzi, jak trickster ściska za gardło inną kaczkę. Krzykiem ostrzega swe siostry. Jednak tylko niektórym udaje się uciec pozostałe kończą żywot nabite na kije piekąc sie w popiele. Trickster czekając aż mięso się upiecze, zasypia. Czuwanie nad piekącymi się kaczkami powierza zaś własnemu odbytowi zwracając się do niego mój bracie" Ten iednak me wvwiazuie sie z powierzonego zadania Pobliskie lisv które zweszvlv oozvwienie kradną mięso akiie na których wcześmei niekłv sie kaczki chowaia z nowrotem w noniół tak bv Wakdinnka^a niczego nie zanwazvł 7a - niedonilnowanie KaczeK kaczek trifkster no przeuuuze nrzehndze iiieuopiiiiowaiiie iricKsier po nin postanawia nostanawia ukarać odhvt nrzvnieka mu imarac własnv wiasny ouuyi, przypieKa\c\c ero ro77ar7nnvni ooriipm T^ipHv 1117 nip mnyp I n i S ^ ' w J u ? »26. t samo pytanie x zywająmniewaKOjunKaga. po]awi się ]eszcze kilkakrotnie. Z przedstawionych epizodów wynika, że trickster stopniowo zdobywa samoświadomość. Jego przemiana rozpoczyna się od całkowitej nieświadomości własnego ciała. Początkowo nie identyfikuje się z nim, wydaje się pozbawiony jakiejkolwiek tożsamości, nie wie, kim jest, gdzie się zaczyna jego ciało. Uczy się, że zarówno jego prawa ręka, jak i lewa należą do niego, że można używać obydwu. Odczuwa na własnej skórze, że również odbyt jest częścią ciała i nie może być traktowany jako coś niezależnego. Odkrywa, dlaczego został nazwany Wakdjunkaga. Tym, czego jeszcze nie potrafi, to ponosić odpowie­ dzialność za własne czyny. Nadal wydaje mu się, że to świat, inni ludzie lub istoty decydują o jego zachowaniu. Trickster przedstawiony jest jako istota o nie­ poskromionym apetycie, ukierunkowana na zaspokojenie głodu fizjologicznego. To ktoś nieustannie głodny, łakomy, nieznający umia­ ru. Jego egzystencja zogniskowana jest wokół podstawowych potrzeb fizjologicznych. Jednak za niepohamowanym głodem trickstera kryje się coś więcej - głód ten bowiem ujawnia jego potrzebę do ciągłego pomnażania i wzrastania. Trickster nigdy nie jest zaspokojony . 27 Warto zwrócić uwagę, że do tego momentu nie pojawiają się informacje o wyglądzie trick­ stera. Być może spowodowane jest to tym, że dopiero teraz trickster przeobraża się z pier­ wotnie nieznanej i nieświadomej formy w kon­ kretną postać. Dopiero kiedy zdaje sobie sprawę z własnego ciała, kiedy je odkrywa, to ciało zdaje się nabierać kształtów przypominających ludz­ ką sylwetkę. Również dopiero teraz pojawia się pierwsza wzmianka o genitaliach i seksualności trickstera. Wakdjunkaga ma w zwyczaju nosić genitalia na plecach, w specjalnym pudełku. Początkowo jest nieświadomy swojej seksualności. Reakcje własnego ciała komentuje w jednym z epizo­ dów: „To zawsze mi się przytrafia" . Kiedy ob­ serwuje córkę wodza kąpiącą się w jeziorze, po­ stanawia: „To jest odpowiedni czas na zbliżenie seksualne" . Wysyła swój penis, pod wodą, do młodej kobiety. Ogromnych rozmiarów genitalia wystraszają jednak towarzyszące córce wodza dziewczęta, wskutek cze^o inicjacja seksualna trickstera zostaje przerwana 28 29 Problematyka płci i seksualności należy do najbardziej kluczowych motywów całego cyklu 26 Ibid., s. 18 [epizod 14]. 28 P. Radin, The Trickster..., s. 18-19 [epizod 15]. 27 Zob. analizę Hyde'a na temat źródeł apetytu trickstera: 29 Ibid., s. 19-20 [epizod 16]. ibid. (Slipping the Trap of Appetite), s. 18-38. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �52 mitów o tricksterze. Wśród opowieści przytacza­ nych przez Radina znajduje się epizod, w któ­ rym trickster przemienia się w kobietę. Podczas wędrówki, kiedy przychodzi zima i kończy się pożywienie, Wakdjunkaga udaje się do wioski i pod postacią kobiety poślubia syna wodza (później rodzi mu dzieci), w ten sposób chro­ ni się przed zimą i brakiem pożywienia. Radin wskazuje, że wątek przemiany płci pojawia się również w innych mitologiach Indian północ­ noamerykańskich i bywa różnie interpretowany. Zmiana płci trickstera często jest traktowana jako zabawa, żart, na który trickster pozwala sobie, będąc kimś, komu z definicji nie jest przy— pisana konkretna postać i płeć Tb trik który ma p o k a z a ć jak daleko trickster-transeresor może posunąćsię w przekraczaniu społeczno obycza jowycheranic- iakie uświęcone zasady iest gotów złamać. Jednak przemianę trickstera w kobietę można również interpretować iako Dróbe zemsty za obelgi iakich doznawał nodczas wcześnie/ szvch wędrówek i konfrontacji z ludźmi i zwier7Ptami W t v m knnkrptrwm mirip n n r h n d 7 a r v m od Winnehiao naiwaznLszvm rnntvwPm dla Vt't ó r e g o tricKster t •k t K • • piec \'VKKomety, t'' jestt przyjmuje chęć zdobycia pożywienia i przetrwania zimy. 3 0 Mimo że trickster pozbawiony jest konkretnej Aneta Ostaszewska Jednocześnie, jak zauważa Radin, transformacja płciowa to ważna część edukacji seksualnej trick­ stera. Rozpoczyna się ona od rozróżnienia oby­ dwu płci. Dotychczas trickster był istotą o nie do końca ukształtowanej formie, istotą uzależnioną od instynktu i żyjącą tak, jakby każda część jego ciała funkcjonowała oddzielnie i niezależnie od siebie. Teraz poznaje, czym obie płcie różnią się od siebie i do czego służą ich genitalia . W edukacji seksualnej trickstera istotną rolę odgrywają zwierzęta. Pręgowiec, naśmiewając się z Wakdjunkagi, podpowiada mu, gdzie geni­ talia powinny być umiejscowione: „Czy to twój penis, który nosisz na plecach?" - pyta. Trick­ ster, mimo zakłopotania, stosuje się do wska­ zówek pręgowca . Przyjmuje postać zbliżoną wyglądem do człowieka. 30 31 32 Tradycje europejskie a trickster Karl Kerenyi traktuje epizody dotyczące sek­ sualności trickstera jako wyraz jego emancypacji. Pisze: „Fallus jest jego alter ego" . Porównuje trickstera do greckiego Hermesa, który bywa przedstawiany właśnie w postaci fallusa . Opie­ kun kupców, patron złodziei i magów, podobnie 33 34 wspaniałego organu mnie pozbawiłeś!" - rozpacza tożsamości, to jednak w mitach przytaczanych zarówno trickster, a następnie z pozostałości po genitaliach tworzy przez Hydea, jak i Radina, najczęściej występuje rośliny, które mają służyć człowiekowi, m.in. konwalie, w postaci męskiej. O kobietach tricksterach patrz: L . Hyde, lilie, karczochy i ryż. Rozstaje się również z pudełkiem, Introduction, [w:] tegoż, Trickster Makes This World..., s. 8. w którym wcześniej nosił genitalia. Patrz: Ibid. 31 P. Radin, The Trickster..., s. 38-39 [epizod 38]. 3 3 32 Jednak przyjmuje te rady z niechęcią. Atakuje Mythology, [w:] P. Radin, The Trickster..., s. 182. K. Kerenyi, The Trickster In Relation To Greek penisem pręgowca - chce w ten sposób ukarać zwierzę 3 4 za ingerencję w jego seksualność. Pręgowiec skrywa pudełko trickstera. W jednej z opowieści Klemensa Zagadką dla Kerenyiego pozostaje jednak tajemnicze się w dziupli, którą trickster penetruje swym dużych z Aleksandrii dotyczącej Macedonian Cabiri, Kerenyi rozmiarów penisem. I m dalej ucieka pręgowiec, tym odnajduje przykład czczenia Dionizosa, polegający bardziej rozciągają i wydłużają się genitalia trickstera. na składaniu w ofierze fallusa przynoszonego „Ho!" - krzyczy nagle i pośpiesznie wyciąga z dziupli w specjalnym pudełku. Zwyczaj ten rozpowszechnił swój penis. „Mój, cóż za haniebny uraz mi poczyniłeś!" się pośród Etrusków, znany był także w Azji Mniejszej. - woła. Pręgowiec odgryzł mu genitalia - po dużych Zastanawiające pozostaje to, że sam Dionizos nigdy nie rozmiarów penisie został tylko fragment. „Cóż za był przedstawiany w postaci fallusa. Ibid., s. 182-183. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Figura trickstera 53 jak trickster Winnebago, jest kimś pomiędzy, nie bóg, ale i nie człowiek, posłaniec i strażnik światów Z postacią trickstera łączy Hermesa także skłonność do oszukiwania i błaznowania. O swo­ jej tricksterowskiej (łotrzykowskiej) naturze grecki bohater daje znać j u ż pierwszego dnia ży­ cia: kradnie Apollinowi bydło i tworzy lirę, dzię­ ki której łagodzi gniew boga i zatrzymuje jego zwierzęta. Trickster jednak nie tylko oszukuje i zwodzi innych, ale również sam bywa oszuki¬ wany i nierzadko pada ofiarą zarówno swoich, jak i czyichś żartów. Kerenyi zwraca uwagę na paralelę występującą pomiędzy oszukiwaniem i głupotą. Te dwie cechy zdaniem wsze idą ze sobą w parze W przypadku zaś f i trickstera mitologiczny motyw oszukiwania jest pierwszy i najważniejszy. Pod tym względem na przykład Prometeusz który okłamuie Zeusa może być spokrewniony z tncksterem. Ciekawe pytania wysuwa Kerenyi, rozważa­ jąc epizod o walce lewej ręki z prawą. Zastana­ wia się, czy Prometeusz i jego brat Epimeteusz nie byli pierwotnie jedną dualistyczną istotą, podobną do trickstera . W opowieści o walce rąk Kerenyi dostrzega nie tyle przejaw głupoty czy brak elementarnej świadomości trickstera co do własnego ciała, ale charakterystyczny dla tej figury element autoironii. „Czy to nie jest tak pyta Kerenyi - że trickster z premedytacją robi to, co robi, odgrywa krwawą scenę aby wzbudzić śmiech?" . Czy trickster nie pełni „tradycyjnej" roli błazna? - to drugie, właściwie retoryczne pytanie, które natychmiast się pojawia. 35 36 Według Kerćnyiego „coś" z trickstera mają w sobie również historyjki o życiu rozbójników i łobuzów, jakie przetrwały od czasów Petroniusza, a których rozkwit nastąpił wraz z twór­ czością Franciszka Rabelais'ego . Ciekawe, że celem tych historii nie było nigdy pouczanie, lecz opowiadanie o świetności bohatera. Inną ważną właściwością tego typu opowieści była tzw. dra­ styczna rozrywka — przemoc zawsze stanowiła ich nieodłączny element. 37 W mitologii nordyckiej negatywne cechy trickstera uosabia Loki, demoniczny i złośliwy bóg zniszczenia, śmierci i oszustwa. To jemu jak piszą Lewis Hyde i René Girard - przy­ pisywana jest odpowiedzialność za śmierć Baldra, boga piękna, dobra i światła. Niezdolny do przemocy i przez wszystkich kochany, Baldr był bogiem bez wad, właściwie przeciwieństwem Lokiego. Pewnego dnia zaczęły nękać go sny o własnej śmierci. Wtedy jego matka, by uchro­ nić syna, zaklęła wszystkie byty - oprócz jemioły - żeby nie stały się przyczyną jego śmierci. Kiedy towarzysze zabaw na wszelkie możliwe sposoby próbowali razić iego ciało żaden cios nie był w stanie mu zaszkodzić. Jednak kiedy zjawia się Loki i w reke Hotera niewidomego brata Baldra wkłada gałązkę jemioły jej dotknięcie zabija go' Loki winny śmierci dobrego bosa zostaie orzy ' kuty'do skały ^dzie za kare na i e twarz nada jad węża znajdującego się nad nim . 38 39 TO 40 Choć w niektórych mitologiach trickster ucho­ dzi explicite za sprawcę zła na świecie, to dopie­ ro wraz z rozpowszechnianiem chrześcijaństwa utożsamiony został z szatanem i kusicielem . 41 35 Ibid., s. 180-181. 38 L . Hyde, Trickster Makes This World, s. 101. 36 Ibid., s. 181. 3 9 R. Girard, Kozioł 37 Ibid., s. 175. Michail Bachtin pisze, że właśnie w powieściach Rabelais'ego ambiwalentny śmiech ofiarny, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1987, s. 100-104. 40 L . Hyde, Trickster..., i. 102. (właściwy tricksterowi) osiągnął punkt kulminacyjny. 41 Trickster własnym przykładem nauczył ludzi postę­ Patrz: M . Bachtin, Twórczość pować nieuczciwie: kłamać, kraść, wykorzystywać innych Franciszka Rabelais'ego a kultura ludowa średniowiecza i renesansu, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 173. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA itd. Patrz, co na temat interpretacji mitu przez Winnebago pisze Radin: P. Radin, The Trickster, op.cit., s. 149. �54 Aneta Ostaszewska Na konotacje figury trickstera z ludowym wize­ runkiem średniowiecznego diabła zwraca uwagę Carl G. Jung. Diabeł w średniowiecznych opi­ sach ludowych przedstawiany był jako „prostak" i „błazen". Określany jako simiadei, czyli „małpa Boga", uchodził za istotę złośliwą, skorą do pła­ tania ludziom psikusów, sprowadzającą ich na złą drogę . Najważniejszy motyw tricksterowski Jung odnajduje w opisach średniowiecznych karnawałów. W średniowieczu w pierwszy dzień nowego roku we francuskich kościołach obcho­ dzono święto, w którym uczestniczyli klerycy, dzieci i diakoni. Wybierano wówczas biskupa dzieci, który przebrany w papieski płaszcz skła­ dał oficialna wizytę w pałacu arcybiskupa Pod koniec X I I wieku zwyczai ten przybrał formę festum stultorum czyli święta głupców Jung podaje ze w raporcie z 1198 roku znalazła się notatka według którei podczas święta obrzezania (Feast ofCircumcision.obchodzonego na noczat ku nowego roku w katedrze Notre Dame zostało popełnionych tyle nikczemnych i wstydliwych 42 43 ^ v n ó w ze święte mieisce zostało zbezczeszczone nJtvlk'o nr. J . n r o ś i *artv ale n r . e . n a l a n i e me tyiKo przez sprośne żarty, przez przelanie Krwi M i m o nawoływań papieży. m . i n . I n n o c e n ­ tego n r , ao opamiętania się i n a r z u c e n i a „zartow i szaleństwa, Które roDią z Kleru posmiewisKo C G. Jung, On The Psychology OfThe Trickster Figurę, s. 194-195. 43 44 45 45 46 Zdaniem Junga archetyp trickstera jest wciąż obecny: przypisywanie złośliwych intencji przed­ miotom, mówienie o „chochlikach", popełnia­ nych „gafach" - to wszystko są motywy tricksterowskie, dla Junga jednoznaczne z archetypem „Cienia" . Mity o tricksterze przedstawiają zatem nie tylko odległą przeszłość, ale także teraźniej­ szość każdego człowieka. Mogą być odczytywa­ ne i wciąż interpretowane na nowo. Paul Radin pisze: „To właśnie stanowi o uniwersalnym uro­ ku figury trickstera, który stał się wszystkim - bó­ stwem, zwierzęciem, ludzką istotą, bohaterem, bufonem, błaznem. Kimś, kto był przed dobrem i złem. Śmiejąc się z niego, śmiejemy się z sie­ bie, a to, co spotyka jego, spotyka nas" . Warto o tym pamiętać. 47 4 7 Jung pisze, że „Cień" (czyli trickster) jest czymś na wzór błędu, faux pas, który zapisywany jest jako wada Ibid., s. 196-197. naszej świadomości. Nasz osobisty „Cień" jest pochodnym Ibid. tego zbiorczego archetypu. Pęka od uderzenia cywilizacji, Święto osia traktowano jako błazeńskie wspomnienie zostawiając ślady w folklorze, a te często trudno jest ucieczki Świętej Rodziny do Egiptu. Patrz: Ibid., s. 198. 4 6 44 48 zwyczaj.obchodzenia święta przetrwał do A V wieku. Kościół nadal nawoływał do porzucenia 42 niemoralnych praktyk, w których „[...] nawet księża i klerycy biorą udział i podczas których wy­ biera się arcybiskupa, biskupa lub papieża, który nazywany jest papieżem głupców" (fatuorum papam). Motyw tricksterowski odnaleźć m o ż ­ na również w obchodzonym w średniowiecznej Francji święcie festum asinarium (święto osła) . Głównym bohaterem był osioł, a procesja z jego udziałem przechodziła przez kościół. Po zakoń­ czeniu każdej części mszy kongregacja wiernych wydawała z siebie odgłosy przypominające ryki osła . Jung przywołuje XI-wieczną notatkę, w której czytamy: rozpoznać. Współczesny człowiek nie podejrzewa nawet, że to jego własny, głęboko ukryty „Cień" może być tą siłą „Na zakończenie mszy zamiast słów: ite missa est, ksiądz płatającą figle. ryczał trzykrotnie, a kongregacja zamiast słów: Deo 48 P. Radin, The Trickster..., op.cit., s. 168-169. gratias, odpowiadała również trzykrotnie Y-a" (Jung przypomina, że bóg Żydów był wulgarnie wyobrażany jako osioł); Patrz: Ibid. BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/275520ce3bd62bc7ed85f3b08bf85c85.pdf 86b7582e79657a74fa6a42706ceb4853 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource czarownictwo procesy o czasry Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4841 Title A name given to the resource nieznany proces o czasry i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.191-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ostling, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MICHAEL OSTLING Centre for the Study o f R eligion University o f Toronto NIEZNANY PROCES O CZARY I ŚWIĘTOKRADZTWO W LUBLINIE W 1644 ROKU Tuż po drugiej wojnie światowej lubelska archiwistka Mirosława Zakrzewska-Dubasowa wydała w druku wszystkie procesy o czary z akt miasta Lu­ blina (Zakrzewska-Dubasowa, 1947), Starannie opracowane według wska­ zówek Sochaniewicza (1926), wydanie to pozostaje jednym z najcenniejszych źródeł służących do badania czarów i magii dawnej Polski. Zakrzewska-Du­ basowa nie miała jednak dostępu do wszystkich ksiąg miejskich lubelskich; kilkadziesiąt ksiąg zwrócono Archiwum Państwowemu w Lublinie dopiero na początku lat sześćdziesiątych (Trojanowska, 1996, s. 10-11). Wśród tych odzyskanych ksiąg znajduje się księga złoczyńców z lat 1644-1647, składa­ jąca się wyłącznie z akt procesów przekazanych przez Trybunał Koronny są­ dowi lubelskiemu (AP Lublin, AM Lublin, sygn. 143; o praktyce przekazania procesów w Lublinie zob. Łaszkiewicz, 1988). Między tymi procesami, głów­ nie o rozbój, są też akty jednego procesu o czary i świętokradztwo z Opola Lubelskiego. Proces ten jest wyjąkowo ciekawy z powodu obecności i udzia­ łu syna oskarżonej podczas przesłuchania. Z tego też powodu, a także, aby uzu­ pełnić pracę Zakrzewskiej-Dubasowej, podaję tu transkrypcję procesu in exten­ so. Przy okazji, pragnę naświetlić sedno sprawy — świętokradztwo Hostii w celach czarów — w konteście innych podobnych procesów w Polsce i w Europie. Ostatnie zachodnie badania z dziedziny historii religii i etnografii histo­ rycznej zwracają uwagę na centralne miejsce Hostii nie tylko w teologii, ale też w ludowej pobożności (Bynum, 1987; Rubin, 1991; Gentiłcore, 1992, s. 130-131; Monter, 1997). Ta pobożność często zazębiała się z praktykami potępionymi przez Kościół jako gusła. Natomiast należy tu zauważyć, że ka­ tegoria „gusła” nie powinna mieć miejsca w naukowych pracach historycz­ nych ani etnograficznych, skoro przedstawia znaczenie teologiezno-moralne, a nie opisowe. Z punktu widzenia historyka, pozostaje kwestią otwartą, wymagającą dalszych badań, do jakiego stopnia „guślarskie” aplikacje Hostii były w oczach ludu wykroczeniami wobec religii, a w jakim stopniu były po �192 Michael Ostling prostu logicznym wnioskowaniem z pobożnych praktyk akceptowanych przez Kościół. Dla przykładu można porównywać kościelne i ludowe rytuały eu­ charystyczne na rzecz urodzaju i zdrowych pól. W latach dwudziestych XVIII wieku, podczas suszy, jezuici w Bawarii adorowali Hostię pokazaną ludności w monstrancji, żeby ubłagać Boga o deszcz (Chatellier, 1997, s. 102-103). Trudno odróżnić takie pobożne zabiegi od ludowych praktyk, potępianych przez teologów i znajdowanych czasem wśród oskarżeń wobec czarownic, takich jak zakopywanie Hostii na polu albo rozsypywanie pokruszonej Hostii na plonach, żeby zapewnić urodzaj i obfite żniwa'. Używanie Hostii do le­ czenia gorączki — praktyka popularna we Francji i Anglii (Rubin, 1991, s. 338), a potępiona m.in. w Martina Del Rio wielkim kompendium Disąuisitionibus magicis (1633 [1608], s. 468 [lib. III pars 2 qu. 4 sec. 9 nr. 10]) — mogłaby mieć swoją genezę w motywie często spotykanym w kazaniach eu­ charystycznych (m.in. w kazaniach Skargi, O Siedmiu Sakramentach [1600]2) oraz w katechizmach (np. w Katechizmie Rzymskim, ks. 2 cap. 3 par. 54), porównujących dary komunii z cudami Chrystusa na ziemi — zwłaszcza z cudownym uleczeniem macochy Piotra z febry (Mt 8, 14). Bez odwoływa­ nia się do kategorii normatywno-kościelnych trudno ustalić ostrą linię po­ między pobożnością a gusłami, między religią a magią w ludowych prakty­ kach eucharystycznych. W swojej wybitnej pracy nad ludowymi praktykami z Hostią, Ryszard Gansiniec używa niemalże wyłącznie średniowiecznych źródeł zachodnich (Gansiniec, 1959). Szkoda, ponieważ takie praktyki też miały miejsce w Pol­ sce, o czym świadczy dość obfity materiał z procesów o czary w polskich miastach w XVII-XVIII wieku. ‘Podczas pisania tego artykułu korzystałem ze stypendium naukowego Fundacji Fulbrighta oraz z Dissertation Fellowship z American Council o f Leamed Societies. Pragnę podziękować tym instytucjom oraz szczególnie prof. Tomaszowi Wiśłiczowi, który z niezwykłą hojnością udo­ stępnił mi swój maszynopis transkrypcji akt kleczewskich. P. Dorota Łagida-Ostling skorygowa­ ła polszczyznę tego tekstu. Wszystkie błędy, oczywiście, są mojego autorstwa. Benedykt Chmielowski, w swojej słynnej sarmackiej encyklopedii Nowych Atenach (1746), idzie w ślady Martina Del Rio (1608) i Paulusa Grillandusa (1536), potępiając czarownice za to, iż kruszą Hostię i sypią na polach, żeby wypędzić nieurodzaj. Z tekstu Del Rio wynika, że chodzi o wypędzenie nieurodzaju i słabości pól spowodowanych właśnie przez czarownice: „Item si, ut sterilitatis agrorum maleficium tollant, hostiam sacram comminuant, et tritam in pulueres spargant per hortum vel agrum” (1633 [1608], s. 933 flib. VI cap. 2 sect. 1 qu. 1 nr. 23]). Zob. też przypis 7 niniejszego artykułu. 1Mam do dyspozycji kazania Skargi tylko w niedbale redagowanym przekładzie angielskim: trudno mi więc ustalić dokładnie, w których kazaniach mieściła się dyskusja o cudownych ła­ skach Hostii. Skarga porównuje dary komunii z cudami Chrystusa przytoczonymi w Ewangelii w dwóch kazaniach: O korzyści płynących z Hostii i O częstej komunii (Skarga, 1939, s. 186-187, 210). W obydwu, tak jak we wszystkich jego kazaniach o sakramentach, Skarga trzyma się ściśle wskazówek Rzymskiego Katechizmu. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 193 Z punktu widzenia sądu, jak też i ludu, istniały tylko dwa możliwe powo­ dy kradzieży Hostii z kościoła: albo w celu czarów, albo żeby sprzedać ją Żydom, którzy mieliby używać jej w swoich domniemanych odtworzeniach Bożej Męki (Węgrzynek, 1995; Guldon i Wijaczka, 1995). Poznańskie statu­ ty synodalne przestrzegały księży, ażeby uważnie przechowywać Hostię/»rou­ ter sortilegia et maléficas mulleres; już w 1450 roku wieśniaczka Jachna z parafii Brzyków została ukarana surową pokutą za kradzież wielkanocnej Hostii i ukrycie jej w chustce, przypuszczalnie dla celu czarów (Bylina, 2002, s. 129-130). Na początku XVII wieku Sebastian Klonowie żalił się w dziele WorekIudaszów nad takimi występkami: N aydziesz takie złe ludzie, co Sakrament św ięty Żydom i czarow nicom , w uściech sw ych przeięty, Przedaią, bezbożnicy, ćiało i krew Pańską, U ięci do pieniędzy ch ciw ością szatańską. O zakamiałe serca, łakom stwo bezecne! O nieszczęsny rozum ie i kupiectwo niecne! Czemu targuiesz tego za m am y pożytek, Którego iest kropla krwie droższa niż świat wszytek? (K lonow ie, 1960 [1600], s. 139) W 1739 roku sąd miejski lubelski wypytywał złodziei, podejrzanych o kradzież ośmiu brakujących Hostii, o czary i o eksekrację (dwaj z trzech oskarżonych byli Żydami): 4to. W zięte te osm pośw ięconych czyli w ięcey Hostyi, gdzie podział, y na iaki pożytek obrocił, na iakie czary, y czyli szkodliw y co komu te czary, czyli nie. 5to. Na którym m ieyscu, z ktoremi osobam i tych zabranych H ostyi Zażyw ał, czyli ie kłuł albo nie, y kto o tym w ięcej zw iedział (A P Lublin, A M Lublin, sygn. 50 (Advocatalia), k. 5 0 2 -5 0 3 )3. Lud pospolity też skwapliwie oskarżał sąsiada, przyuważonego na podej­ rzanych manipulacjach przy komunii, o zamiar świętokradztwa celem cza­ rów. Podczas komunii w Nowym Wiśniczu w roku 1643 ktoś spostrzegł, jak Jan Baran wykaszlał Hostię do ręki. Aczkolwiek ten szybko włożył ją z po­ wrotem do ust i połknął, zapewniając iż „nie na żadnem czary to uczyniłem”, wysłano go na stos (Uruszezak, 2003, s. 98-102). W Wyszogrodzie na po­ czątku XVIII wieku kobieta, widząc, iż druga wykaszlała Hostię do ręki, za­ częła wykrzykiwać: „A tyś na co Pana Boga wyplunęła z gęby, na coś ty uczy­ 3 Zob. też interogatorię sporządzoną na rzecz Katarzyny Koczanowiczówny, pomocniczki głów­ nej oskarżonej w procesie przed sądem rzeszowskim w 1718 r.: „7-mo Jeżeli też ona sama nie ukradła kiedy Communiej S i żydom, albo której czarownicy nie przedała” (AP Rzeszów, sygn. 168 t. XII k. 489; cyt. za Dydek, 1968, s. 398). �194 Michael Ostling niła” (Olszewski, 1879, s. 497). Na wielkonocnej komunii w Chęcinach w 1666 roku, chłopka Anna Zacharzowianka widziała, jak Anna Grzesiowa Puchalina z Woli Murowanej ukryła usta w chustce, „gdzie miała na wardze Pana Jezusa”, i oskarżyła ją o czarownicze świętokradztwo. Na procesie Pucha­ lina stwierdziła jednak, że nie ukradła „alem cale strawiła”: akta nie zawiera­ ją informacji o końcu procesu, ale zdaje się, iż Puchalinę zwolniono (Wijaczka, 2003, s. 56-58). Skradziona Hostia mogłaby nawet stać się elementem zmowy, jeżeli wierzyć Katarzynie Rataj owej, która przed lubelskim sądem w roku 1700 upierała się, iż niejaka Iędrzejowa „ztą młodą naprawiła y mac [tj. mać] tey młodey, które obiedewie podobno same Nayswiętszy Sakrament ukradły, a na mnie powiedziały” (AP Lublin, AM Lublin sygn. 144 k. 483­ -487; Zakrzewska-Dubasowa, 1947, s. 74). Jeżeli chodzi o praktyki ludowe z Hostią, wyeksponowane w procesach 0 czary, trzeba rozróżnić między tymi procesami, gdzie oskarżona przyznała się do kradzieży Hostii podczas tortur, a tymi, w których świętokradztwo jest głównym tematem śledztwa. W pierwszym przypadku świętokradztwo jest tyl­ ko jednym z wielu stereotypów na temat czarownic znanych w całej Europie. W drugim, oskarżona często przyznaje się do kradzieży Hostii dobrowolnie, 1 zeznania o sposobie jej użycia stanowią cenny wkład do etnografii histo­ rycznej Polski. W zestawie stereotypów na temat czarownic mamy do czynienia ze świa­ tem na opak, z diabłem w miejsce Boga, grzechem w miejsce cnoty, podepta­ niem Ciała Bożego w miejsce jego adoracji. Benedykt Chmielowski, zgodnie z ogólnoeuropejskim uczonym dyskursem o czarownicach, a zupełnie nie­ zgodnie z ludowym rozumieniem czarów, zadeklerował, iż „Grzechy czarow­ nic są oprócz niezliczonych trzy naypryncypalnieysze: Apostasia a DEO, So­ domia & sacrilegium” (Chmielowski, 1968 [1746], t. III, s. 247). Można tu mówić o „czarnej legendzie czarownic”, która to legenda ukazuje duże podo­ bieństwo do „czarnej legendy Żydów”, ostatnio tak wybitnie zanalizowanej przez Hannę Węgrzynek, nic dziwnego, skoro legendę o czarownicach budo­ wano w Polsce, jak w całej Europie, w dużym stopniu na podstawie albo, lepiej mówiąc, z tych samych elementów, co legendę o Żydach (Cohn, 1975; Price, 2003). A więc na przykład, Maijanna z Tuliszkowa, oskarżona o czary w Kleczewie, przyznała się, iż „razem z koleżanką kłuła Hostię aż krew wypły­ nęła i małe, płaczące dzieciątko jej się zjawiło” (PTPN, sygn. 859 k. 147-147v)4. Przypomina to zarazem cuda związane z trzema Hostiami domniemanie drę­ czonymi przez Żydów w Poznaniu w końcu XIV wieku (Węgrzynek, 1995, s. 48-57; Łukaszewicz, 2000 [1838] t. II, s. 207-210) i wizje Dzieciątka Je­ zus w Hostii spopularyzowane w exemplis (np. Mikołaja z Błonia) oraz w paraliturgicznych dramatach jezuickich podczas procesji Bożego Ciała (Szo­ 4 O procesach w Kleczewie zob. Wiślicz, 2004 oraz Koranyi, 1928. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 195 stek, 1978, s. 300; Okoń, 1970)5. Pomysł, iż czarownice na Łysej Górze „Hostyę Nayśw: dostawszy iey lub podczas Komunii, lub wykradłszy, w oczach diabła depczą” (Chmielowski, 1968 [1746], t. III, s. 243), jest zarazem po­ życzką z legendy o Żydach i dosyć oczywistym przykładem odwrócenia lub inwersji w sensie strukturalistycznym6. W zeznaniach, uzyskanych od domnie­ manych czarownic pod wpływem tortur, nie jest do końca prawdą, jak myślał Bernardyn Serafin Gamalski w XVIII wieku, iż oskarżona „w niczym niebędąc winna, do wszytkiego się przyznaie, y to śpiewa, o czym iey przed tortu­ rami głowę nabili” (Gamalski, 1742, s. 14v-15). Mimo wszystko kobiety pod­ czas tortur potrafiły dodać swoje własne wierzenia i opinie do narzuconego im dyskursu, choćby wyrywkowo i fragmentarycznie7. Jednak zawartość et­ nograficzna takich zeznań jest dość szczupła: podobnie jak zeznania wymu­ szone na Żydach oskarżonych o bezczeszczenie Hostii albo o mord chrześci­ jańskiego dziecka, mówią nam one o wiele więcej o wierzeniach pytających niż pytanych. Zupełnie inaczej wyglądają zeznania w procesach, w których świętokradz­ two Hostii jest tematem głównym od samego początku, a więc, w których mamy informacje nie tylko uzyskane podczas tortur, ale także pochodzące z dobrowolnych zeznań oskarżonej oraz niekiedy od świadków i z formalnej „żałoby” lub propositio instygatora. Choć zdarza się, że takie procesy prze­ kształcały się podczas tortur w procesy o schadzkę na Łysej Górze, o stosu­ nek seksualny z diabłem itd.; często nie ma w nich mowy o żadnych diabłach ani nawet o maleficium. Z takich zeznań wynika dość pewnie, iż polskie ko­ biety wszystkich stanów i z wielu regionów kraju rzeczywiście kradły Ciało 5 Np. w Wilnie w r. 1633, gdzie jezuici pokazali w procesji obraz przedstawiający „Karolus i Papież z Dzieciątkiem w Hostyjej”. Procesyja 1633; cyt. za: Okoń 1970, s. 96. Zob. też Ząbkowica przekład Malleus maleficarum (1992 [1614], s. 80-81), gdzie przytacza się anegdotę o ukra­ dzionej i zakopanej Hostii, z której wyszedł „głos jakoby dziecięcia płaczącego”. 6 Sam Chmielowski zwraca uwagę, iż czarownice, domniemanie bezczeszcząc Hostię, „Żydów imitują” (1968 [ 1746] t. III p. 244). Na temat demonologicznego dyskursu o praktykach czarownic jako inwersji dobrych obyczajów, zob. znakomitą pracę Stewarta Clarka (1997); John Bossy zwrócił uwagę już dwadzieścia lat temu, iż w rozumieniu ludu wczesnonowoczesnej Euro­ py łatwo było wiedzieć, co robiły czarownice podczas swoich schadzek, skoro „starczyło wie­ dzieć, jak wygląda prawdziwa religia, a potem przewrócić ją na opak” (Bossy, 1985, s. 137). 7 Na przykład, w dwóch procesach o charakterze stereotypowym, oskarżone podczas tortur zeznały, iż ukradły Hostię podczas mszy z okazji Wniebowstąpienia Matki Boskiej, a później używały jej do niszczenia plonów na polach i do sprowadzenia suszy. Można traktować takie zeznania jako odmianę motywu niszczenia pól z pomocą czarodziejskiego proszku; można jednak patrzeć na nie inaczej. Skoro święto Matki Boskiej Zielnej było ważnym świętem w pobożności i magii ludowej, kiedy to zioła poświęcano na leki dla ludzi, bydła i do obrony gospodarstwa od nieszczęścia, złych duchów i nieurodzaju, wydaje się prawdopodobne, iż oskarżone czarownice w swych zeznaniach mówią, w odwróconej formie, o prawdziwych praktykach kradzieży Hostii właśnie tego dnia, ażeby ulepszyć płodność pól i obronić je od złych mocy. Jak już wspomniałem (w przypisie pierwszym), takie użycie Hostii było znane i potępione przez uczonych demonolo­ gów, również w Polsce. �1 96 Michael Ostling Boże podczas komunii, aby potem używać go do leczenia krów, w obronie przeciw magii czarownic, a także w celach miłosnych. W Kleczewie w 1669 roku chłopka Regina Matuszka przyznała się do świętokradztwa, tłumacząc się, że chciała ulepszyć swoje ule; mówiła „że jest prawda, alem czynieła dobrze, dawała do kościoła wosku” (PTPN, sygn. 859, k. 106-110v)8. W 1664 roku Maryna Białkowa, ze wsi Kamionka na południowym Mazowszu, przy­ znała się otwarcie i dobrowolnie przed sądem lubelskim do przecedzenia mleka swoich krów przez chustkę, w którą zawinęła ukradzionego „Pana Jezusa”. Mówiła przy tym „nie wezmąc mleka czarownice” (AP Lublin, AM Lublin, sygn. 140 f. 206; Zakrzewska-Dubasowa, 1947, s. 54). Działała więc Mary­ na, w pewnym sensie, w sposób całkowicie zgodny z doktryną Kościoła, któ­ ra widziała w Eucharystii najlepszą broń przeciw złym mocom: jak mówi jezuita Aleksander Lorencowic w swoim kazaniu na Wielki Czwartek: „Jest to ten pokarm bronią i mieczem, który iest wszystkim nieprzyiaćiołom strasz­ ny” (Lorencowic, 1671,1.1, s. 149). W Rzeszowie w 1718 roku młoda miesz­ czanka Zofia Janowska, za radą znachorki z podmiejskich Pobitnych, ukradła Hostię w celach miłosnych. Wypłukała chustkę z Hostią w zimnej wodzie, podzieliła na trzy części i podała swemu ukochanemu, mówiąc „Jak do tej komuniej ciszba, tak i do mnie kszczonej mianowanej Zośki, żeby była ciszba” (AP Rzeszów, sygn. 168, t. XII, k. 475-494; Dydek, 1968). Z niemalże identycznej formuły skorzystała Pani Pisarzowa Aleksandrowa Mytkowa na Podolu, a więc kobieta z dostojnej rodziny szlacheckiej. Również z rady „baby”, zapiekła skradzione „kommunikanty” w placki i zamierzała podaro­ wać je sędziom w Trybunale Koronnym w Lublinie, aby byli przychylni ra­ cjom jej rodziny w sprawie o majątek toczonej przed Trybunałem przeciwko niejakim braciom Pogórskim. Według jej poddanych, przesłuchiwanych pod­ czas tortur przez miejski sąd lubelski z polecenia Trybunału, albo sama Pani Pisarzowa albo jej „mamka” miała przemawiać przy mieszaniu Hostii z mąką do robienia placków: „Jak ciżba do Nayswiętszego Sakramentu bywa, tak zeby na nas łaskawi panowie sądowi i patronowie byli” (AP Lublin, AM Lu­ blin, sygn. 48, k. 1254-1261, 1282-1288; Zakrzewska-Dubasowa, 1947, s. 78, 82, 84). Aczkolwiek oskarżone czarownice nie zawsze, moim zdaniem, rozpozna­ wały swoje pozakościelne praktyki eucharystyczne jako grzech, dobrze zro­ zumiały, iż sama kradzież Hostii jest nielegalna i srogo karana, starały się więc zmniejszać szansę aresztu. Najczęściej Hostię kradziono nie we włas­ 8 Takie użycie Hostii było już znane w Niemczech w średniowieczu, skoro Caesarius Heisterbacensis przytacza na jego temat exemplum (1851 [1223-1224] lib. 9 cap. 8). W Polsce, pszcze­ larze wkładali Hostie do uli jeszcze w XIX wieku (DWOK t. VII, s. 116). Warto też zwrócić uwagę, iż Klonowie uznaje kradzież miodu i rojów za świętokradztwo i przypomina, iż takim złodziejom — tak jak świętokradcom — należy się kara stosu (1960 [1600], s. 103). �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 197 nym kościele parafialnym, wśród sąsiadów i znajomych, lecz na odpuście z dala od domu, wśród tłumów nieznajomych, gdzie można było łatwiej unik­ nąć podejrzeń. Pani Aleksandrowa Mytkowa przemyciła Hostią podczas wi­ zyty w Barze w dniu świętego Antoniego; Jagata Korfunka, ze wsi Wierzbocice koło Pyzdr, ukradła Hostię na odpuście w Biechowie, aczkolwiek kościoły w Słupcy, Ciążeniu i samych Pyzdrach były znacznie bliżej (Rosenblatt, 1883, s. 14-19); Anna Przybeła, z okolic Warty, wybrała się po Hostię do Wielunia (Baranowski i Lewandowski, 1950, s. 193-194; cytując AGAD, Warta 46 fF529-533). Innym sposobem uniknięcia aresztu było wysłanie dzieci na świę­ tokradczą komunię — przypuszczalnie chodziło o to, że w przypadku przyła­ pania dzieci te mogłyby przyznać się do niewiedzy albo pomyłki zamiast do przestępstwa. W 1741 roku mieszczka ze Stopnicy zatrudniła Mariannę Berbełską, biedną komornicę z pobliskiej wsi, do kradzieży Hostii; ta jednak wolała wysłać w tej sprawie swoje córki, z których starsza miała jedenaście lat. Złapano je na gorącym uczynku, co doprowadziło do spalenia na stosie Marianny oraz jej pracodawczym. Dziewczyny, wraz z ich ojcem, ukarano chłostą (Wijaczka, 2003, s. 58; Wiśniewski, 2000 [1929], s. 252). Sprawa Reginy Zaleskiej wyglądała podobnie. Obraz, który otrzymujemy na podstawie zeznań Reginy, ukazuje ją jako dość nieudaną znachorkę. Poda­ je ona, iż starała się, chyba nieskutecznie, za pomocą wróżby odnaleźć ukra­ dzione konie w Kazimierzu Dolnym. Od czterech lat „lekowała” mleko, „ale postaremu to niepomogło”. Podobnie nie udało jej się zdjąć uroku z masła. Można się domyślać, iż miała nadzieję, że lepiej jej będzie szło, jak doda Bożego Ciała do swoich rytuałów. Wysłała najmłodszego syna, Jakuba, do pierwszej komunii, z prośbą, by ukradł Najświętszy Sakrament. Schwytano go, co doprowadziło do wstępnego śledztwa w Opolu. Z powodów mi nie znanych, sprawa trafiła do Trybunału Koronnego, który to sąd, aczkolwiek formalnie będący najwyższą instancją tylko w procesach szlacheckich, czę­ sto ingerował w poważniejsze sprawy kryminalne w regionie lubelskim, np. o rozbój. Jak udowodnił Herbert Łaszkiewicz, Trybunał często polecał po­ tem takie sprawy sądowi lubelskiemu (Łaszkiewicz, 1988). Jednak, jak wi­ dzimy w niniejszym procesie, przedstawiciel Trybunału często uczestniczył w rozprawie i Trybunał nie rezygnował z ustalenia wyroku w procesach od­ danych sądowi miejskiemu. �Michael Ostling 19 8 ANEKS Proces Reginy Zaleskiej o czary i świętokradztwo, październik 1644 roku. Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta miasta Lublina (criminalia), sygn. 143 (1644-1647)k. 122-132. Ażeby stworzyć czytelny tekst bez obniżenia jego wartości historycznej, dokonałem minimalnych zmian edytorskich.Wyrazy łacińskie są tu drukowa­ ne kursywą, polskie — prostym drukiem. Wszystkie skróty pisarskie zostały rozwinięte: np. „Triblis” zmieniony na „Tribunalis”, „Lublin*” na „Lublinensis” itd,, a tekst podzielony na akapity, według poszczególnych pytań sądu i odpowiedzi oskarżonej. Natomiast ortografia pozostała bez zmian. [k. 122] CONFESSATA REGINAE ZALEWSKIEJ DE VENEFICIO INCULPATAE [k. 123] Actum Lublini in Carceribus publicis sub praetoris Lublinensi consistentibus inpraesentia Honoratorum A lbertiLewickii Advocati Ordinarii et Nicolai Szwayko Scabini Jurati Lublinensisparte quoque Gnoso Promnickii Instigatore Justitiae Ordinarii Generalis Tribunalis Regni Lublinensis Feria Secunda p o d Festum sanctae Hedwigis Viduae et electae próxima Anno quo supra [16 X 1644], Ex Decreto mandato atque Remissione Judicii Ordinarii Generalis Tribu­ nalis Regni Lublinensis adducta ad locum torturarum solitum nomine Regina in praesentia Jacobi [k. 124] filii sui. Pytana iak iey męża zowią. Odpowied. Mikołay Pękała Pytana. Kto ią to dał osadzie y dla czego. Odpowiedziała. Niewiem. Item fassa. Iż mię tu mieszczanie Opolscy przywiezli do Lublina, bo tych mieszczanow pozywano. Pytana wiele ma synów Odpo. Iz mam y drugiego syna który iest nastarszy na wodzie. Post modum Jacobus filiis ipsius fassus Iz mi matka moia mówiła spowiedałes się ia odpowiedział: spowiedałem. Zaczym ona mi rzekła. Jak będziesz przystępował przynieśże mi naswiętszy sacrament, y gdy mi kapłan dawał przenaswiętszy sacrament tedy ia upuściłem z gęby a chłopiec księży wziął gołą [k. 125] ręką i drugiemu chłopcu dał na Czapkę zaczym mię zaras Uchwy­ cono y wsadzono. Quesitus idem Jacobus. Jeżeli się naten czas spowiedał. Odpowiedział. Iż nie spowiedziałem. Item fassus. Iż umyslniem upuścił naswiętszy Sacrament żebym ia zas ręką wziął. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 199 Tandem actus Torturarum ad crastinum rei citur obcertos respectu. Feria Tertia ipso die Festi sancti Luca Evangelistae [18 X 1644], In praesentia Honorati Alberti Lewickii Advocati Ordinari et Joannis Ekkier Scabini Lublinensis, tum et Gnosci Promnickii lnstigatoris Justitiae Ordinarii Generalis Tribunalis Regni Lublinensis adducta ad locum tortura­ rum solitum nomine Regina Zaleska [k. 126] una cum filio suo Jacobo qui ad interrogata respondit. Iż mi matka kazała żebym iey przyniósł naswiętszy sacrament. Item quaesituo [sic] czemu w Opolu powiadał te rzeczy na Ciotkę matkowę. Odpowiedział. Iż mówiła mi matka żebym zaraz na nią niepowiedział, y żal mi iey było. Post modum superscripta mater ipsa quaesita. Jeżeli wróżyła strony koni co w Kazimierzu były poginęły. Fassa. Iż z Nieboszką Duliczową naprawiłam na sicie wągiel położywszy, y igłę w chleba skoreczkę kładłam. Pytana. Iesli się bawiła Czarami. Odpowiedziała. Niebawiłam. Monita ut verum fateatur [k. 127] et ne corpus suum tormentis cruciari permittat. Odpowiedziała nie znam się nidoczego, y nie kazałam tego czynić Synowi memu oco mię winnią. Ktorey Jakub syn rzekł. Iż kazałaś mi to przynieść, y iabym tego był nieczynił, gdybyś mi tego była nie rozkazowała. Post modum idem Jacobus filius quaesitus wiele razy przystępował do naswiętszego sacramentu. Odpowiedział. Iz tylko raz. Item fassus idem Jacobus. Iz chodzili z Iastkowa we Czwartek do matki iakies kobiety. Monita Herum atque iterum de edisserenda veritate. Nihil agnovit. Tandem ligata per Lubelskim [k. 128] adversorem et iterum quasita etpraemonita nihil fassa. Pytana Jeżeli iey wypadł z ust naswiętszy sakrament w Kazimierzu. Odpowiedaiała. Iz nie mnie to ale Pasiebicy moiey Annie Zaleskiey która iuż zmarła. AUigata torturis petyt misericordiam dokładaiąc tego. Iż nie iestem nic winna a ten syn moj nieszszęsny niewinnie mię powoływa, przoszę dla Boga abyście mię na starosć moią respectowali, y baczenie mieli gdyż wniczym się nieczuię. Monita iterum atque iterum ut Veritatem fateatur Nihil fassa. Post modum p er Lubelskim adversorem monita ne corpus suum tormentio cruciam permittat [k. 129] et Veritatim edisserat Nil agnovit. Tracta primo. Recognovit. Iż niekazałam tego czynic synowi oco mię win­ nią ktorey syn rzekł, iżeś kazała. �Michael Ostling 200 Tracta secundo. Recognovit. Iż nieroskasaywałam [sic] tego czynić syno­ wi y niebawiłam się Czarami tylko raż z Duliczową która iuż umarła. Item fassa. Iż dotey Dułewicszowey [sic] podobnom była raz nieszczęście przyszła. Item fassa. Iz chodem niewinna chociem nie kazała dali Bog, ale iuż to prożno to iuż przyimuię dla syna który mię niewinnie powoływa. Pytana na co kazała to czynic. [k. 130] R. Niewiem na co gdyzem tego nieroskazywała. Item fassa. Iż miałam to chować ale niewiem iak. Item. Nauczyłam się od Duliczowey uroki od masła oduzywac mówiąc Bożą mocą Pana Boga pomocą na psa na kózkę urok y plunęła ale to postaremu nic niepomogło. Tracta tertio intensius. Fassa Iż od Czterech lat lekuię kęs mleka, ale postaremu to niepomogło lecz kto inszy umie lepiey lekować. Monita iterum atąue iterum de perhibenda veritate. Zeznała. Iż chociem nie roskazywała tego iednak to na się przyimuię. [k. 131] Item fassa. Iż lekowałam mleko od Czterech lat. Tandem dum ignis corpori ipsius applicandus esset monita ut verum fateatur et ne corpus suum Crucian permittat. Powiedziała że niewinnam nic iedno P Bogu daszę. Usta igne. Recognovit. Iż nie kazałam tego czynic, y przynosić naswiętszego Sacramentu synowi memu, y niewinnie mię powoływa. Usta 2do Recognovit. Otozemftj. Otóżem] kazała cosz mam czynic. Pytana co chciała czynic znaswiętszem Sacramentem. Odpowiedziała. Iż niewiem ten syn moj posądza mię [k. 132] co Multoties iterando recognovit. Tandem dimissa ex Torturis. Recognovit. Iż posądza mię syn niewiem ziakiey nauki, bogday [sic] go Bog karał to złe dziecię. Quae ex mandato Judicij Tribunalis Regni Gnatis [ Generalis] Lublinensis dimissa est ex carceribus. BIBLIOGRAFIA Baranowski B. i W. Lewandowski (oprać.) 1950 Nietolerancja i zabobon w Polsce w wieku XVII i XVIII: wypisy źródłowe, Książka i Wiedza, Warszawa. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 201 Bartoszewski Jan (?) 1633 Procesyja wileńska, w święto Bożego Ciała roku 1633 od Akademików Societatis Jesu wystawiona..., Wilno. Bossy John 1985 Christianity in the West, 1400-1800, Oxford University Press, Oxford. Bylina Stanisław 2002 Chrystianizacja wsi polskiej u schyłku średniowiecza, Instytut Historii PAN, Warszawa. Caesarius Heisterbacensis 1851 [1223-1224] Dialogus miraculorum, oprać. Joseph Strange, J.M. Heberle, Kolonia. Chatellier Lousis 1997 The Religion o f the Poor. Rural Missions in Europe and the Formation o f M odem Catholicism c. 1500-1800, Cambridge U niversity Press, Cam­ bridge. Chmielowski Benedykt 1968 [1746] Nowe Ateny, albo Akademia Wszelkiej Sciencyi pełna, W ydawnictwo Li­ terackie, Kraków. Clark Stuart 1997 Thinking with Demons: the Idea o f Witchcraft in Early Modern Europe, Oxford University Press, N ew York. Cohn Norman 1975 Europe’s Inner Demons: an Enquiry Inspired by the Great witch-hunt, Chatto, London. Del Rio Martin 1633 [1608] Disquisitionum magicarum libri sex, quibus continetur accurata curiosarum artium, et vanarum superstitionum confutatio..., Petrus Henningius, Kolonia. Dydek Zbigniew 1968 Czary w procesie inkwizycyjnym w Rzeszowie w XVIII wieku, „Rocznik W ojewództwa R zeszow skiego” 1964/1965, s. 3 8 3 -4 0 1 . Gamalski Serafin 1742 Przestrogi Duchowne Sędziom, Inwestygatorom i Instygatorom Czarow­ nic..., Drukarnia Akademicka, Poznań. Gansiniec Ryszard 1959 Eucharystia w wierzeniach i praktykach ludu, „Lud” t. 44, s. 75 -1 1 7 . Gentilcore David 1992 From Bishop to Witch. The System o f the Sacred in Early Modern Terra d ’Otranto, Manchester University Press, N ew York. Grillandus Paulus 1536 Tractatus de hereticis et sortilegiis omnifariuam coitu eorumque penis, Lyons. Guidon Zenon i Jacek Wijaczka 1995 Procesy o mordy rytualne w Polsce w XVI-XVIII wieku, W ydawnictwo DCF, K ielce. Klonowie Sebastian Fabian 1960 [1600] Worek ludaszow: to iest Złe nabycie Maiętności, oprać. K, Budzyk, A. Obrębska-Jabłońska, Z. Zdrójkowski, Ossolineum, W rocław (B iblio­ teka Pisarzów Polskich, Seria B, no. 10). Koranyi Karol 1928 Łysa Góra, „Lud” t. 27, s. 57 -7 2 . �202 Michael Ostling Lorencowicz Aleksander 1671 Kazania na niedziele całego roku..., Drukarnia Kolegium Kaliskiego Soc, Jesu, Kalisz. Łaszkiew icz Hubert 1988 Sąd wójtowsko-ławniczy w Lublinie a trybunał koronny w drugiej poło­ wie XVII wieku, „Roczniki Humanistyczne KUL” t. 36, no. 2, s. 161-172. Monter W illiam 1997 Toads and Eucharists: the Male Witches o f Normandy, 1564-1660, „French Historical Studies” t. 20, z. 4, s. 563 -5 9 5 . Okoń Jan 1970 Dramat i teatr szkolny. Sceny jezuickie XVII wieku, Ossolineum, Wrocław („Studia Staropolskie” t. 26). Rosenblatt Józef 1883 Czarownica powołana. Przyczynek do historii spraw przeciw czarowni­ com w Polsce, W ydawnictwo S. Orgelbranda i Synów, Warszawa (Biblio­ teka Um iejętności Prawnych). Rubin Miri 1991 Corpus Christi. The Eucharist in Late Medieval Culture, Cambridge Uni­ versity Press, N ew York. Skarga Piotr 1600 Kazania o Siedmi Sakramentach Kościoła S. Katolickiego..., Andrzey Piotrzkowczyk, Kraków. 1939 The Eucharist, oprać, i tłum. E.J. Doraczyk, The Bruce Publishing Com­ pany, Milwaukee. Sochaniew icz Kazimierz 1926 O potrzebie systematycznego wydawnictwa materjałów do historji proce­ sów o czary w Polsce, „Lud” t. 24, s. 165-169. Szostek Teresa 1978 Exempla i autorytety w kazaniach Jakuba z Paradyża i Mikołaja z Błonia, w: Kultura elitarna a kultura masowa w Polsce późnego średniowiecza, red. B. Geremek, Ossolineum, Wrocław. Uruszczak Wacław (oprać.) 2003 Acta Maleficorum Wisniciae (1629-1665), C ollegium Columbinum, Kra­ ków, Biblioteka Tradycji, t. 28. W ęgrzynek Hanna 1995 „Czarna legenda ” Żydów. Procesy o rzekome mordy rytualne w dawnej Polsce, W ydawnictwo Bellona/W ydawnictwo Fundacji Historia Pro Fu­ turo, Warszawa. Wijaczka Jacek 2003 Procesy o czary w regionie świętokrzyskim w XV1I-XVIII wieku, w: Z prze­ szłości regionu świętokrzyskiego od XVI do X X wieku, red. J. Wijaczka, Agencja Reklam owo-W ydawnicza „JARD”, Kielce. W iślicz Tomasz 2004 Społeczeństwo Kleczewa i okolic w walce z czartem (1624-1700), „Kwar­ talnik Historyczny”, t. 111, no. 2. W iśniewski J. 2000 [1929] Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Stopnickiem, K ielce. Zakrzewska-Dubasowa M irosława (oprać.) 1947 Procesy o czary w Lublinie w XVII i XVIII wieku, Nakład Polskiego To­ w arzystwa Ludoznawczego, Lublin. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 203 Ząbkowic Stanisław 1992 [1614] M łot na czarownice; postępek zwierzchowny o czarach a także sposób uchronienia się ich i lekarstwo na nie w dwóch częściach zamyka­ jący.,., oprać. W. Lewandowski, Wyspa, Wrocław. Michael Ostling AN U N K N O W N TRIAL FOR W ITCHCRAFT A N D THEFT OF THE EUCHARIST IN LUBLIN, 1644 (SUM M ARY) Mirosława Zakrzew ska-D ubasow a’s publication o f all the w itch trials found in the Lublin town records (1947) remains one o f the best and m ost com plete sources for the study o f witchcraft in Poland. However, a 17th century court book returned to the Lublin archives as late as the 1960s, and thus unavailable to Zakrzewska-Dubasowa includes one trial for witchcraft and theft o f the Eucharist. In this article I publish the full text o f that trial record, together with a brief survey o f the uses o f the Eucharist in Polish popular rituals as known to us from w itch trial re­ cords. Polish writers on witchcraft such as Benedykt Chm ielowski, follow ing patterns set in western Europe, declared that w itches stole the Eucharist — the literal em bodi­ ment o f Jesus Christ — in order to torture it before the devil in a parody o f Christ’s Passion. Although accused witches do confess to such acts in som e Polish trials, in other trials this m otif is entirely absent. Instead w e find the Host used to increase the produc­ tivity o f honeybees, to heal cattle or protect their milk from being stolen by w itches, and in love magic. Regina Zaleska’s trial in 1644 is unusual in that her young son is present during her interrogation. He is also the ch ief witness against her, claim ing that she ordered him, at his First Communion, to steal the Eucharist. Every time Regina denies this, her son in­ terrupts, insisting that „you did so tell to bring it, and I w ouldn’t have done that i f you hadn’t ordered m e to”. These confrontations between mother and son continue throug­ hout the interrogation, during which Regina undergoes five o f the six sessions o f torture allowed under Magdeburg law: she is pulled on the rack three times and has fire or red hot metal applied twice to her sides. From her testim ony it appears that she was an amateur cunning wom an w ho dabbled in the removal o f enchantments from milk and butter. Presumably Regina intended to use the Host in these rituals; in another trial in Lublin som e 20 years later Maryna B iał­ kowa confessed to filtering her co w s’ milk through a stolen Host w hile reciting „the witches w on ’t take this milk”. However, Regina resolutely denies having ever stolen „the Host or asked her son to do so, although she does declare w illingness to „accept the guilt for my son who denounces m e unjustly”. Regina’s fortitude under torture appears to have saved her life. After her final decla­ ration o f innocence the Lublin court dism issed her from prison. The records do not say what happened to her son. �w � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a01d847e76ca02687461dc57fb9e05b.pdf d1d7e0ffb28618e9dc72dc5423bd6436 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5176 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource etnologia - teorie badania terenowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4801 Title A name given to the resource Vincent Crapanzano o badaniach terenowych / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.17-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ostojska, Eliza Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 I . STUDIA I MATERIAŁY ELIZA OSTOJSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki VINCENT CRAPANZANO O B A D A N I A C H TERENOWYCH Antropologia dialogiczna Martyn Hammersley w swojej książce What's Wrong with Ethography? (1992) wskazuje na przeobrażenia, jakie miały miejsce w naukach społecznych w związku ze stosowaną przez nie metodą badań. Początkowo spór dotyczył badań jakościowych — ich przeciwnicy widzieli w nich podejście nienaukowe, mogące służyć co najwyżej jako pomocne im narzędzie. Zawieszenie broni mię¬ dzy zwolennikami badań jakościowych i ilościowych zostało przerwane przez głosy zwątpienia antropologów, które pojawiły się wraz z różnicowaniem się po¬ dejść metodologicznych w ramach tej dyscypliny. Hammersley wskazuje na dwa główne obszary tego krytycznego — i autorefleksyjnego — podejścia wewnątrz antropologii (Hammersley, 1992, s. 2). W centrum pierwszego z nich znalazła się dyskusja dotycząca celu działalności etnograficznej, a konkretnie — relacji pomiędzy badaniami i praktyką. W tym nowym spojrzeniu na badania terenowe podkreśla się, iż jest możliwe, a nawet wskazane, ściślejsze związanie ich ze sferą społecznej użyteczności — zaleca się tu prowadzenie takich badań, których wyniki mogłyby zostać wykorzystane w ramach działalności administracyjnej, edukacyjnej czy społecznej. W ramach drugiego, który określić można mianem antyrealistycznego, podjęto zmagania z problemem reprezentacji, umieszczając w centrum rozważań kwestię prawdziwości etnograficznych przedstawień i ich legitymizacji. Clifford Geertz — w kontekście pomysłu Stephena A. Tylera na etnografię „ewokacyjną" — pisze, iż ten krytyczny stosunek do dotychczasowej praktyki antropologicznej: 1 1 Wyłaniająca się z tekstów S.A. Tylera (1986, 1999) wizja etnografii opiera się w znacznej mierze na próbie zdemaskowania autorytetu naukowych pojęć oraz krytycznym odniesieniu do modernistycz­ nego dziedzictwa, a zwłaszcza takich kategorii jak mimesis, metanarracja, pismo. �Eliza Ostojska 18 odzwierciedla uznanie faktu, przyjmowanego przez coraz szersze kręgi, że „mówić jak jest" jest sloganem (...) nieadekwatnym w etnografii (...). Nieadekwatność słów wobec doświadczenia i ta ich tendencja prowadzenia do coraz to innych słów jest czymś znanym od dawna matematykom i poetom, lecz etnografów to raczej nowe dla nich odkrycie wprawiło, niektórych w każdym bądź razie, w stan rozstroju, być może permanentnego, choć raczej doraźnego (Geertz, 2000, s. 185-186). I nawet, jeśli tak radykalne pomysły na zreformowanie antropologii jak Tylerowski uznać możemy za dyskusyjne , to polemika z tradycją etnograficzną, która niewątpliwie pojawia się także w projekcie amerykańskiego antropologa , zainicjowała w ramach autorefleksyjnego nurtu tej dyscypliny odmienne spojrze­ nie na pewne zagadnienia praktyki badawczej. Celem mojego artykułu nie jest rozpatrywanie kwestii reprezentacji pod ką­ tem — tak jak czyni to część przedstawicieli wspomnianego już nurtu krytycz­ nego — retorycznego uwarunkowania etnograficznego pisarstwa . Chciałabym raczej skupić się nad kwestią nadal, moim zdaniem, istotną i ostatecznie nie roz¬ strzygniętą, a mianowicie nad sposobem badania rzeczywistości społecznej, jaki miałby obowiązywać w antropologii. Idea naukowego panoptikum, w którym następowało całkowite oddzielenie obserwatora i obserwowanych, a życie tych ostatnich było przedmiotem nieprzerwanej inwigilacji, odeszła już chyba bezpo¬ wrotnie w zapomnienie . Co jednak miałoby zająć jej miejsce? Jednoznacznej odpowiedzi udzielić nie sposób. 2 3 4 5 Część antropologów — a wśród nich Vincent Crapanzano, którego poglądy chciałabym tu przybliżyć — upatrując w spotkaniu z Innym punkt wyjścia an¬ tropologicznej działalności, opowiedziała się za tym, by docierać do tego, co odmienne poprzez dialog. Należy jednak pamiętać, iż takie podejście badawcze nie jest procesem pozbawionym etycznych wątpliwości — w każdym dialogu uczestniczy przecież jakieś konkretne ,ja" i konkretne „ty". Konieczna zatem, w moim odczuciu, stała się refleksja nad tym, jakich norm należałoby w tej sy¬ tuacji przestrzegać. Co więcej, rozmowa między antropologiem i Innym jest nie tylko dialogiem między określonymi kulturami, ale także między historycznie 2 Ramy tego artykułu nie pozwalają mi na podjęcie szczegółowej dyskusji z Tylerem, którego podej­ ście ściśle wiąże się z zastosowaniem na gruncie antropologii dekonstrukcji spod znaku J. Derridy. Tyler tak chociażby pisze o postmodernistycznych etnografiach: „postmodernistyczne etnogra­ fie uprzywilejowują «dyskurs» nad «tekstem», wysuwają na pierwszy plan «dialog» przeciwstawiony «monologowi» i kładą nacisk na opartą na współpracy i współudziale naturę sytuacji etnograficznej, kontrastując j ą z ideologią transcendentnego obserwatora" (Tyler, 1986, s. 126). Rozważania antropologów — wychodzących z założenia, iż „etnografia jest z konieczności pi­ sana" (Pool, 1999, s. 288) — skupiły się w ramach tego podejścia przede wszystkim na technikach, jakie sami stosują, aby przekonać nas do swojego „bycia tam", czy to za pomocą konstruowania an­ tropologicznego autorytetu (Clifford, 2000), czy też powołując do życia „zaświadczające ja" (Geertz, 2000). Innymi słowy, antropolog stał się tubylcem (Rabinow, 1999, s. 98), a osią, wokół której toczy się dyskusja, jest tekst etnograficzny. Wystarczy chociażby prześledzić rozważania na ten temat J. Clifforda (2000). 3 4 5 �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 19 osadzonymi jednostkami, obarczonymi odmiennym bagażem doświadczeń i od­ mienną pamięcią , co powinno być rozważone przy wyborze metody. Wśród źródeł inspiracji dla tego dialogicznego podejścia badawczego można z całą pewnością wymienić filozofię , co dziwić nie powinno, wszak nauki spo­ łeczne cechuje skłonność do interdyscyplinarnych zapożyczeń. Szczególnie po­ pularne okazało się zwrócenie ku tej myśli filozoficznej, u której podstaw znalazł się zwrot lingwistyczny i konstruktywistyczny model poznania. Zwrot lingwistyczny pozwolił w odmienny sposób spojrzeć na przebieg oraz uwarunkowania procesu komunikacji. Jego konsekwencją — choć oczywiście nie we wszystkich obszarach myśli filozoficznej — było umieszczenie w centrum zainteresowania języka wraz z jego przygodnością i skończonością. To zaintere­ sowanie pragmatyką języka (przy równoczesnym porzuceniu spojrzenia czysto logiczno-semantycznego) zaowocowało trzema obszarami zainteresowań. I tak, skupiono się na pragmatyce języka naturalnego, usiłowano zbudować ogólną te¬ orię komunikacji językowej (jako pragmatyki transcendentalnej oraz pragmatyki uniwersalnej), a także podjęto analizy pragmatyki gier językowych (Kaniowski, 1990, s. 101-103). Źródło odmiennego spojrzenia na dialog między tym, co oswojone, i tym, co obce, odnajdujemy, jak już wspomniałam, także w konstruktywistycznym mo¬ delu poznania, w ramach którego — jak twierdzi Andrzej Zybertowicz — opo¬ wiedziano się za porzuceniem obiektywistycznego modelu poznania wraz z jego poznawczym optymizmem, założeniem dualizmu podmiotu i świata, ahistoryczną i indywidualistyczną koncepcją autonomicznego podmiotu poznającego, prze­ konaniem o ciągłości rozwoju wiedzy, a także przeświadczeniem, iż konfronta­ cja z zewnętrznymi faktami jest wystarczającą weryfikacją wiedzy (Zybertowicz, 1995) . Inspiracje płynęły jednak także z autorefleksyjnej myśli na gruncie antropo­ logii. Praktyka etnograficzna pokazała, iż w procesie pozyskiwania danych nie można widzieć „neutralnej" działalności. Zaczęto głośno podnosić takie kwe¬ stie jak asymetryczny i negocjacyjny charakter relacji badawczej oraz aktywny w niej udział informatorów i osób trzecich (jak chociażby tłumacze czy asysten¬ ci), zmiany w świadomości, a nawet tożsamości osób biorących udział w bada¬ niu, obecność pierwiastka subiektywnego oraz przemocy w procesie poznania. 6 7 8 6 Por. „Konteksty" — numery poświęcone zagadnieniu pamięci (Pamięć i zapomnienie, 2003), a także Crapanzano (1999). B. Sierocka (2003), analizując podejście badawcze B. Malinowskiego, zwraca uwagę na przeciw­ ny kierunek inspiracji — to filozofia posiłkowała się antropologią. Posługuję się tutaj rozróżnieniem modeli poznania, jakiego dokonał A. Zybertowicz (1995), uzna­ jąc jednocześnie za zasadny komentarz A . M . Kaniowskiego, który zwraca uwagę na konieczność odróż¬ nienia przed- i pokantowskiego modelu poznania obiektywnego. Konstruktywistyczny model poznania umieszczony zostaje tutaj w optyce stanowiska transcendentalnego, gdzie uznaje się, iż „wszelka pod¬ miotowość (współ-)konstytuowana jest przez podmiot (...), ale jednocześnie bynajmniej nie rezygnuje się z dostarczania uprawomocnień odwołujących się do — osadzonych w podmiocie czy w samych praktykach społecznych — form rozumności" (Kaniowski, 1998, s. 180). 7 8 �Eliza Ostojska 20 Podsumowuje to dość trafnie Maranhâo: „Pytanie o to, w jaki sposób dyskutanci dochodzą do określonych konkluzji, stało się ważniejsze od tego, czego konklu­ zja ta dotyczy" (Maranhâo, 1990, s. 1) 9 Vincent Crapanzano o praktyce badawczej Jednym z antropologów, którzy wskazują na te problemy metodologii badań etnograficznych i równocześnie proponują pewien określony sposób uprawiania etnografii, jest profesor antropologii i literatury porównawczej — Vincent Crapan­ zano. W niniejszym artykule próbuję zrekonstruować jego sposób myślenia o prak­ tyce badawczej, czyniąc centralnym punktem odniesienia kategorię dialogu. Sam Crapanzano zresztą podkreśla w swojej pracy Hermes' Dilemma and Hamlet's De­ sire. On the Epistemology of Interpretation (1992) fakt, iż antropolog jest podobny Hermesowi — znajdując się pomiędzy dwoma światami, przekazuje wiadomość z jednego z nich do drugiego, a wiadomość ta uzyskiwana jest właśnie na drodze dialogicznej. Taka forma uzyskiwania danych w terenie znajduje odzwierciedlenie w tekstualizacji doświadczenia, która częściowo przybiera formę zapisu przepro¬ wadzonych rozmów. Autor pragnie nam w ten sposób uzmysłowić, jak przebiega proces interpretacji, oswajania obcości i rozumienia tego, co odmienne, a także czym jest on uwarunkowany. Na spotkania, jakie mają miejsce w trakcie badań, możemy bowiem, jego zdaniem, reagować w różny sposób, zależny od naszych własnych założeń odnośnie do znaczenia (signification) tego spotkania, znaczenia (meaning) języka i natury rozumienia (Crapanzano, 1990, s. 274). Dialog antropologiczny — polemika z Dennisem Tedlockiem Wyróżnianie dialogu antropologicznego jako uprzywilejowanego, co starał się wykazać Dennis Tedlock (1983), wydaje się Crapanzano czymś nieuzasadnionym (Crapanzano, 1990, s. 270). Dialog antropologiczny nie różni się przecież, jego zdaniem, od rozmów, jakie prowadzimy ze sobą w życiu codziennym — jest on zawsze (mocą definicji) wychodzeniem poza obszar wspólnie podzielanych prze¬ konań i pojawia się dopiero wraz z różnicą zdań między rozmówcami. Crapanzano nie bierze tu jednak pod uwagę, jak sądzę, kilku kwestii. Nie dostrzega, iż deskrypcja dialogu antropologicznego poczyniona przez Tedlocka nie kończy się wraz z sugestią natury ogólnej, iż dialog — także ten (a nie tylko ten) prowadzony w terenie — charakteryzuje odmienność stanowisk rozmówców. Autor The Spoken 9 Jeśli chodzi o prace anglojęzyczne, dotyczące metateoretycznego spojrzenia we współczesnej an¬ tropologii, wciąż nie doczekaliśmy się przekładów wielu ważnych pozycji — jedynie C. Geertz cieszy się dość znacznym zainteresowaniem. Z tego też powodu wszystkie cytaty z anglojęzycznych publika¬ cji, z wyjątkiem Geertza właśnie i Crapanzano (1999), zamieszczam w tłumaczeniu własnym. �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 21 Word and the Work of Interprétation idzie przecież dalej, uzupełniając to stwier­ dzenie o kolejne wnioski. I to dopiero one — w moim odczuciu — czynią dia¬ log antropologiczny uprzywilejowanym. Po pierwsze, Tedlock podkreśla, iż dialog antropologiczny stanowi konieczne uzupełnienie dla podejmowanych w terenie obserwacji. Po drugie, za jego pomocą wkraczamy w sferę intersubiektywności, rozumianą w tym wypadku jako sfera wspólnie podzielanej wiedzy i oczekiwań. W ten sposób wytwarza się płaszczyzna, na której dochodzi do „rozumienia różnic pomiędzy dwoma światami" (Tedlock, 1983, s. 323). I właśnie taki dialog może¬ my postrzegać jako odmienny od rozmów, jakie prowadzimy ze sobą na co dzień — gdyby tak nie było, konkluzja mogłaby być tylko jedna: każdy z nas byłby an¬ tropologiem, a opis, jaki wyłaniałby się z podejmowanych przez nas konwersacji, mógłby zyskać status etnograficznego. Tymczasem dialog antropologiczny cechuje samoświadomość badacza, świadomość o uwarunkowaniach komunikacji, w tym komunikacji międzykulturowej, a także pewna intencjonalność, jaka stoi za podję¬ ciem rozmowy z Innym — pragnienie zrozumienia odmienności kulturowych. Spotkanie z obcością — polemika z Hansem-Georgiem Gadamerem Przekonanie Crapanzano co do sposobu prowadzenia badań terenowych ma swe źródło także w krytycznym odniesieniu się do hermeneutycznego, czy jak on sam je nazywa — fenomenologicznego myślenia o dialogu jako dochodzeniu do porozumienia równorzędnych partnerów. Myślenie o tak ujętej integracyjnej funkcji dialogu zdaje się dla autora Hermes 'Dilemma and Hamlet's Desire zbyt daleko idącym uproszczeniem, nieoddającym w pełni jego dynamiki. W tym kontekście przywołać należy polemikę, jaką podejmuje Crapanzano z Hansem-Georgiem Gadamerem. Swoje odczytywanie rozważań tego filozofa — powołując się na lekturę Prawdy i metody (Gadamer, 1993) — rozpoczyna Crapanzano od sugestii, jakoby celem rozmowy (pojmowanej w sposób idealny) było wzajemne zrozumienie się. Jest ona, jak sądzę, nie tylko nieuzasadniona, ale także prowadzi do wniosków, które znacznie odbiegają od propozycji filo¬ zofa z Heidelbergu. Crapanzano twierdzi, iż Gadamer wyróżnia trzy sposoby rozumienia Innego. Zbyteczne wydaje się jednak amerykańskiemu antropologo¬ wi wskazanie podstaw, które pozwalają na wykorzystanie tych przemyśleń na gruncie antropologii. Zamiast tego przechodzi od razu do opisania, na czym te sposoby rozumienia miałyby polegać. Zanim jednak przejdę do przedstawienia wniosków autora On Dialogue na ten temat, chciałabym przywołać ten fragment rozważań Gadamera, który został przez Crapanzano niesłusznie, w moim odczu¬ ciu, pominięty. Brak uwag na temat statusu doświadczenia hermeneutycznego uniemożliwia, moim zdaniem, zrozumienie jego istoty. Teoria Gadamera określana bywa często jako refleksyjna teoria świadomości. Świadomość historycznych oddziaływań (wirkungsgeschichtliches Bewufiseiń). �Eliza Ostojska 22 bo to o nią konkretnie chodzi, jest tu rozumiana jako uformowana i formowana przez dzieje i , co więcej, świadoma obu tych procesów. Jej analiza rozkłada się na rozważania dotyczące, po pierwsze, granic filozoficznej refleksji, po drugie, poszukiwania istoty doświadczenia, i wreszcie — po trzecie, hermeneutycznego prymatu pytania (Gadamer, 1993, s. 319-351). W kontekście polemiki Crapanza­ no z Gadamerem interesować mnie będzie przede wszystkim wątek drugi. Gadamer pisze wprost, iż „świadomość (...) ma strukturę doświadczenia" (Ga­ damer, 1993, s. 324). Czym jednak jest owo doświadczenie? Otóż, doświadczenie hermeneutyczne ma strukturę podobną do struktury rozumienia i jest podstawo¬ wym sposobem odnoszenia się człowieka do świata. Przeciwstawione empirycystycznemu pojmowaniu doświadczenia , staje się ono w oczach niemieckiego filozofa sposobem prowadzenia dialogu z tradycją, przy czym tradycja jest tu ro­ zumiana jako „rzeczywisty partner komunikacji" (Gadamer, 1993, s. 334). Ozna­ cza to, iż doświadczenie tradycji staje się doświadczeniem „ty", które: 10 może dokonywać się w płaszczyźnie behawioralnej, przez uznanie tego, co dla niego typowe, bądź w płaszczyźnie osobowej, przez uznanie „ty" za osobę i rów­ noczesne odniesienie go do siebie (...) i własnego punktu widzenia, bądź w płasz­ czyźnie rzeczywistego otwarcia się na „ty" i to, co ma nam ono do powiedzenia. Tylko ta trzecia możliwość jest słuszna (Bronk, 1988, s. 153). Crapanzano właśnie do tych trzech rodzajów doświadczenia odnosi się w swo¬ im artykule On Dialogue (1990). Pierwszy z nich ma na celu — jego zdaniem — zrozumienie natury ludzkiej (Crapanzano, 1990, s. 272). Kiedy jednak pró­ bowałam odnaleźć u Gadamera wniosek podobny, napotkałam opór tekstu nie pozwalający na taką interpretację. Doświadczenie to — które określić chciała¬ bym mianem „wiwisekcji", używając terminu zaproponowanego przez Joannę Tokarską-Bakir — charakteryzuje się, zdaniem niemieckiego filozofa, poszuki¬ waniem w człowieku typowości i prawidłowości po to, by móc lepiej przewidy¬ wać jego przyszłe zachowania. Na gruncie rozumienia tradycji oznaczać to musi — powiada Gadamer — złudzenie obiektywnego i całościowego w nią wglądu. Poznający podmiot postrzega tu siebie jako niepodlegającego historycznym uwa¬ runkowaniom i będącego w stanie wyeliminować (choć jest to, według filozo­ fa z Heidelbergu, jedynie pozór) wszelkie subiektywne momenty towarzyszące procesowi poznania. Postawa ta prowadzi w konsekwencji do nierezygnowania z podejścia metodycznego, a także bezkrytycznej wiary w jego skuteczność, co 11 10 H.-G. Gadamer zwraca tutaj naszą uwagę na próby ukształtowania nauk humanistycznych na wzór i podobieństwo nauk przyrodniczych. Przeniesienie na grunt nauk o duchu metodologicznych ustaleń nauk przyrodniczych prowadziło de facto do pominięcia odrębności nauk humanistycznych i niedostrzeżenia konieczności wypracowania swoistej dla nich metody. Prace I . Tokarskiej-Bakir (1992, 1995) są jednym z ciekawszych odczytań filozofii Gadamera, poczynionych na potrzeby antropologii i upatrujących w niej panaceum na problemy związane z inter¬ pretacją innych kultur. 11 �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 23 sprawia, iż uzasadnione zdaje się stosowanie w naukach społecznych metody na wzór metody przyrodoznawczej (Gadamer, 1993, s. 334-335). A gdzie natura ludzka? Doprawdy, nie wiem. Wydaje mi się jednak, iż Crapanzano wychodząc od stwierdzenia Gadamera, iż rozumienie drugiego człowieka sprowadza się do poszukiwania w nim typowości i prawidłowości, w sposób nieuprawniony do­ szukuje się w tym rodzaju doświadczenia mechanizmów charakterystycznych dla nowożytnych koncepcji natury ludzkiej. U podstaw tych koncepcji — ujmując problem lapidarnie — leży przecież założenie, jakoby możliwe było ustalenie takich powtarzalnych zachowań ludzkich, które są niezależne od uwarunkowań historycznych czy też kulturowych. Nie wydaje mi się jednak, żeby Gadamer, pisząc o znajomości człowieka, miał na myśli znajomość jego natury. Moje wąt¬ pliwości biorą się chociażby stąd, iż uprzedmiotowienie i instrumentalne potrak¬ towanie człowieka, jakie ma miejsce w ramach „wiwisekcji", nie dotyczy rodzaju ludzkiego, a kontaktu z konkretną jednostką. Drugi sposób rozumienia Innego, rozumienia Innego jako osoby, można, jak twierdzi autor On Dialogue, porównać do „rozumienia, jakie większość antropo¬ logów uzyskuje wówczas, kiedy zaczynają się czuć jak w domu w obcym społe¬ czeństwie" (Crapanzano, 1990, s. 272). Raz jeszcze spróbuję zrekonstruować wywód Gadamera. W przypadku „ra­ portu" — tu znów odwołam się do typologii zaproponowanej przez Tokarską-Bakir (1995, s. 14) — partnerzy dialogu zdają się znać roszczenie swego rozmówcy, nim zostanie ono wyartykułowane, co więcej, rozumieją go lepiej, niż on sam byłby w stanie kiedykolwiek to uczynić. Oznacza to relację przenikniętą chęcią dominacji, próbę — często podejmowaną nie wprost — nakłonienia do uznania własnych racji za wiążące („stale trwa walka o wzajemne uznanie", Gadamer, 1993, s. 335), przy równoczesnym (nie zawsze uświadamianym) odebraniu za¬ sadności roszczeniom Innego. Oczywiście, poziom dominacji w tak przebiega¬ jącym procesie może być zróżnicowany, przyjmując w najbardziej radykalnej formie postać całkowitego opanowania jednego z uczestników przez jego interlo¬ kutora. Na poziomie doświadczenia hermeneutycznego to przeszłość rozumiana jest tak, jak rozumiana jest osoba w doświadczeniu „ty". W tej formie rozumie¬ nia obecny jest ideał obiektywnego poznania — poznający podmiot uwalnia się (we własnym mniemaniu) w formułowanych przez siebie sądach od historycz¬ nych uwarunkowań, przekonany jest bowiem, że uleganie przesądom jest tylko pewnym mitem, który można przezwyciężyć. Brak tu, jak ujmuje to Gadamer, uwzględnienia własnej dziejowości (Gadamer, 1993, s. 336). Być może — zbyt duży skrót myślowy Crapanzano nie pozwala mi na osta¬ teczne wnioski co do jego intencji — niektórzy antropologowie faktycznie w wy¬ niku narzucenia Innym własnej interpretacji ich kultury zaczynają odnajdywać się w niej jak w swojej własnej. Nie potrafię jednak jednoznacznie ustalić, czy chodzi tu o „swojskość" badanej kultury, jaka pojawia się wraz z postrzeganiem jej przez pryzmat kategorii narzuconych przez kulturę własną. Innymi słowy, czy �24 Eliza Ostojska nie jest tak, iż Crapanzano opisuje tu etnocentryczne podejście w badaniu obco­ ści, które zapewnia błogi stan posiadania obiektywnie uzyskanej wiedzy i po­ czucie, że oto chwyciliśmy Pana Boga za nogi — odmienność znika, pojawia się za to dobrze znany świat. Tekst Crapanzano, poprzez jedynie sygnalizowanie pewnych zjawisk, otwiera się na konieczność dopowiedzeń, które być może roz­ mijają się z zamysłem autora. Tak oto dotarliśmy do — jak nazywa je Gadamer — najwyższego rodzaju doświadczenia hermeneutycznego (Gadamer, 1993, s. 336). Ten rodzaj doświad­ czenia — „rozmowa" — możliwy jest za sprawą świadomości historycznych od­ działywań wraz z jej specyficznie pojmowaną otwartością na to, co odmienne. W dialogu tym gramy niejako własną integralnością (integralnością poznającego podmiotu), ponieważ pozwalając Innemu nas zagadywać, zgadzamy się także na usłyszenie czegoś, co wypowiadane jest niejako przeciwko nam (Gadamer, 1993, s. 336) — „przesądy kierujące (...) przedrozumieniem są stale narażone na konfrontację" (Gadamer, 2003, s. 94). Nie jest to zatem ten rodzaj otwartości, z jakim mieliśmy do czynienia wcześniej — nie chodzi tu bowiem jedynie o to, żeby usłyszeć głos Innego, chodzi tu także o to, by głos ten zintegrować. Tym samym konieczne staje się nie tylko otwarcie na to, co inne, ale także uznanie, że to inne ma nam coś do powiedzenia. A godząc się na taką perspektywę, godzimy się równocześnie na ewentualność, iż ze spotkania tego wyjdziemy odmienieni, bo, jak zauważa Andrzej Bronk: Partnerzy prawdziwej rozmowy nie ograniczają się do wymiany zdań na temat dobrze już określonych stanów rzeczowych, lecz chcą wspólnie dojść do prawdy [podkr. E.O.] przez otwarcie się na szerszy i bogatszy horyzont drugiej osoby" (Bronk, 1988, s. 134). Ten aspekt Gadamerowskiej rozmowy ginie w stwierdzeniu przywoływanym już wcześniej, w którym to pojawia się sugestia, jakoby rozumienie Innego pole¬ gało przede wszystkim na wzajemnym zrozumieniu się. To zrozumienie jest co prawda konieczne, ale nie jest punktem docelowym, a raczej punktem wyjścia do porozumienia co do jakiejś kwestii. Gadamer jest też przeświadczony o tym, iż w trakcie „prawdziwej" rozmo¬ wy konieczne jest poddanie się jej. Winno nią kierować poszukiwanie wspól¬ nej prawdy, a nie forsowanie własnych argumentów. Jeśli rozmowa przebiega we właściwy sposób, powoduje, iż niemożliwy staje się powrót do odmiennych zdań, które pojawiły się w punkcie wyjścia. Strony biorące udział w rozmowie odnalazły bowiem zagubiony wspólny język. Warto teraz zastanowić się, czy można za trafny uznać komentarz Crapanzano, który ma na celu przekonanie czytelników, iż w sytuacji badań terenowych rzadko mamy do czynienia z dialogiem przyjmującym formę „prawdziwej" rozmowy. Argumenty autora Tuhami skupiają się na podkreśleniu, iż w sytua¬ cji badań terenowych nie możemy mówić o egalitarnym statusie uczestników rozmowy, będących w pełni świadomymi własnych uwarunkowań, a posługując się językiem Gadamera — własnych uprzedzeń i prze(d)sądów. Wskazuje on na �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 25 fakt, iż naukowa intencja i wymagana postawa obserwacyjna taki dialog wy¬ kluczają, podobnie jak pozostawanie w relacjach władzy czy wybór konwencji, w jakiej dialog się odbywa . Tylko czy argumenty te możemy uznać za zasadne? Jeśli w ogóle mielibyśmy rozważać ich wiążący charakter, w pierwszym rzędzie musielibyśmy uznać, iż intencją Gadamera było ujęcie dialogu na płaszczyźnie deskryptywnej, a nie idealnej. Po drugie, konieczne byłoby przyjęcie, iż na po¬ ziomie normatywnym antropologia określa swój cel jako odzyskanie utraconego porozumienia pomiędzy podmiotami. Po trzecie w końcu, trzeba by założyć, iż celem hermeneutyki Gadamera jest wskazanie metody postępowania dla nauk humanistycznych, w tym antropologii, a nie stworzenie ontologii rozumienia . 12 13 Asymetria relacji antropolog — Inny Nie tylko dyskusja z Gadamerem, ale również przekonanie o asymetrycznej relacji antropolog — Inny w znaczący sposób określa stanowisko Crapanzano odnośnie do badań terenowych. I choć zagadnienie to można rozpatrywać pod różnym kątem, to jednak w kontekście rozważań amerykańskiego antropologa szczególnie istotne wydaje mi się wskazanie na tak zwaną Trzecią. Pomijając częściowo niezrozumiałe dla mnie fragmenty , dotyczące relacji między post­ modernizmem i postkolonializmem, chciałabym wydobyć z tekstu Crapanzano Kryzys postmodernistyczny: dyskurs, parodia, pamięć (1999) te argumenty, które wnoszą coś — w sposób bardziej jednoznaczny — do jego koncepcji badań te¬ renowych. 14 15 12 W sytuacji wywiadu antropolog narzuca Innemu specyficzną formę dialogu, jaką jest wywiad etno­ graficzny. Badany godzi się na taki sposób prowadzenia rozmowy, choć nie zawsze zdaje sobie sprawę ze wszystkich implikacji, jakie niesie ze sobą ta konwencja i częstokroć rozumie ją inaczej od badacza (choć ten milcząco zakłada, iż w tej kwestii panuje pełna zgodność) (Crapanzano, 1990, s. 279). Prawda i metoda stanowi próbę dowiedzenia, iż problem dziejowości rozumienia jest central­ nym pojęciem nie tylko dla hermeneutycznej koncepcji filozoficznej, ale dla myślenia filozoficznego w ogóle. Oto bowiem, na wzór Kantowskiego pytania o warunki ludzkiego poznania, Gadamer zapytuje o warunki ludzkiego rozumienia. I nie chodzi mu tutaj, co zresztą sam zauważa we wstępie, o stwo¬ rzenie nauki o sztuce rozumienia, czyli pewnej metody postępowania, lecz, mówiąc językiem Heideg¬ gera, o uzmysłowienie tego, iż „rozumienie nie jest jednym ze sposobów zachowania podmiotu, lecz sposobem bycia samego jestestwa. Pojęcie «hermeneutyki» (...) oznacza (...) podstawowy charakter jestestwa, stanowiący jego skończoność i dziejowość, i dlatego obejmuje całość jego doświadczenia świata" (Gadamer, 1993, s. 25). Literackość (żeby nie napisać brak przejrzystości i przytłaczająca wręcz ilość metafor) tekstu Crapanzano nie pozwala często na podjęcie interpretacji typowej w przypadku tekstów naukowych. Nie chciałabym jednak rozpoczynać tutaj dyskusji nad standardami, jakie winny dotyczyć teoretyzujących tekstów antropologicznych. Crapanzano wskazuje, iż jedyną właściwą wykładnią świata jest wykładnia postmodernistyczna z charakteryzującymi j ą czterema kryzysami: kryzysem mimesis, kryzysem znaku, kryzysem hermeneu¬ tyki i kryzysem podmiotu (Burzyńska, 2001, s. 97). 13 14 15 �Eliza Ostojska 26 Aby wyjaśnić znaczenie „Trzeciej", postanowiłam posłużyć się dłuższym — reprezentatywnym dla stylu Crapanzano — cytatem, który pozwoli mi na swo¬ bodniejsze nawiązywanie do pewnych poruszanych w nim założeń. Chodzi mi o autorytarną funkcję, którą nazwałem „trzecią" — tę, która jest media­ torem interlokucji. W każdym dialogu, konwersacji czy wymianie zawsze zawiera się odwołanie do złożonej, stabilizującej instancji, która autoryzuje konkretny kod językowy, gramatykę, zbiór konwencji komunikatywnych, podział władzy między interlokutorami, kryteria intra-, inter-, czy poza-tekstualnej relewancji i odpowied¬ nich strategii interpretacyjnych. Jest to, by posłużyć się pojęciem technicznym, funkcja metapragmatyczna, bowiem określa ona sposób, w jaki komunikacja po¬ rządkuje samą siebie, swoich współuczestników, kontekst i możliwe interpretacje. Wierzę, że symbolizująją w sposób abstrakcyjny takie pojęcia jak prawo, gramaty­ ka czy tradycja, a bardziej konkretnie: totemy i fetysze. Może ją ucieleśniać ojciec, król czy kapłan—rzadziej postacie kobiece, duchy i bóstwa, a nawet trzecia osoba (publiczność) w jakiejkolwiek binarnej wymianie. Można się do niej odwołać bez¬ pośrednio lub pośrednio w każdym z jej symbolicznych przebrań. W normalnych wymianach zazwyczaj przyjmuje się je za oczywiste lub łatwo na nie przystaje. W niektórych wyjątkowych wymianach (międzykulturowych, zanim ulegną rutynizacji, czy w wymianach zachodzących w okresach kryzysu, czy też mniej zro¬ zumiałego artystycznego ferworu twórczego), nie istnieje żadna wzajemnie uznana Trzecia, do której można się retorycznie odwołać. Kiedy Trzecia jest po prostu pustą funkcją, nie może zaistnieć żadna komunikacja (Crapanzano, 1999, s. 164-165). Podsumowując wywód Crapanzano, można na temat „Trzeciej" powiedzieć, iż (1) jest ona mediatorem interlokucji, (2) określa konwencje komunikacyjne i interpretacyjne, (3) jest symbolizowana przez prawo, gramatykę, tradycję, tote­ my, fetysze, ojca, króla, kapłana, duchy, bóstwa, trzeciego uczestnika rozmowy , (4) mamy możliwość pośredniego i bezpośredniego odwołania się do niej, (5) w sytuacjach, kiedy nie mamy zinstytucjonalizowanej „Trzeciej", niemożliwa jest komunikacja. Konstruując swoją wizję „Trzeciej", Crapanzano odwołuje się do koncepcji interakcjonizmu George'a Herberta Meada . W teorii tej odnajdu¬ jemy podobny sposób myślenia na temat komunikowania się i działania jedno¬ stek. Jednym z ważniejszych założeń interakcjonizmu Meada jest przeświadcze¬ nie o kształtowaniu jaźni na drodze interakcji. Jaźń ma tę zdolność, iż „sama 16 17 18 16 Kwestii trzeciego uczestnika rozmowy poświęca Crapanzano sporo miejsca w swojej marokań­ skiej etnografii (Crapanzano, 1985, s. 143-152). Podejmuje tam problem, jak sam to wprost nazywa, użyteczności asystenta, który towarzyszył mu w trakcie spotkań z jego głównym rozmówcą, Tuhamim. Występujący w roli „Trzeciej" pomocnik spełniał, zdaniem Crapanzano, funkcję mediacyjną między nim a Tuhamim, zapewniał pewien rodzaj „«znajomego dystansu» potrzebnego dla szczerości (...) dys­ kursu" (Crapanzano, 1985, s. 12), a także wpływał na charakter wzajemnej relacji pomiędzy wszystkimi uczestnikami prowadzonych rozmów. W książce Tuhami odwołanie to przyjmuje nawet formę bezpośrednią (Crapanzano, 1985, s. 9). Decyduję się na użycie terminu „jaźń", a nie „osobowość", choć w polskim przekładzie Umysłu, osobowości i społeczeństwa Z. Wolińskiej pojawia się ta druga ewentualność (Mead, 1975, s. XXV). 17 18 �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 27 dla siebie jest obiektem" (Mead, 1975, s. 191), co umożliwia jej podejmowanie refleksji i oceny samej siebie. Jest to możliwe dzięki temu, iż jednostka ma zdol¬ ność spojrzenia na samą siebie z perspektywy innych. Mead wyróżnia dwie po¬ staci jaźni: „jaźń refleksyjną" (me) i „jaźń spontaniczną" (7). Pierwsza z nich, to zinternalizowane przez jednostkę oczekiwania innych wobec niej samej, druga — to zindywidualizowana i kreatywna odpowiedź jednostki na postawy innych. Te dwie postaci jaźni wchodzą ze sobą w nieustanną interakcję. Jeśli zaś cho¬ dzi o etapy kształtowania jaźni, to wyróżnić możemy trzy fazy, w zależności od sposobu, w jaki jednostka odgrywa poszczególne role. I tak, wyróżnia się fazę „zabawy" (tu jednostka imituje zachowania konkretnych osób), fazę „gry" (tu jednostka musi brać pod uwagę zachowania grupy społecznej i postępuje w zgo¬ dzie z ustalonymi regułami, i to tu pojawia się „uogólniony inny") oraz fazę „ab¬ strakcyjnego odgrywania ról" (stanowi ona podstawę sukcesu podejmowanych interakcji, dzięki umiejętności przewidywania zachowań innych) (Mead, 1975). Tym, co u Meada określa zachowania jednostki, w tym, podejmowane przez nią akty komunikacji (także dialog), jest system przyjętych reguł. Oczywiście, reguły te mogą sankcjonować pewien hierarchiczny układ partnerów rozmowy. Crapanzano — tak przynajmniej go interpretuję — pokazuje, że tym, co wy¬ znacza pozycje osób biorących udział w dialogu, może być zasadniczo wszystko, począwszy od konwencji komunikacyjnych, a skończywszy na symbolach; tu zachodziłoby pewne pokrewieństwo z Meadem. Ale autor Kryzysu postmoderni­ stycznego idzie też o krok dalej. „Trzecia" — tak przynajmniej było w czasach modernizmu — przyjmowała, jego zdaniem, także postać Lyotardowskich metanarracji (Lyotard, 1997). Przykładami takich metanarracji są dla Crapanzano historia czy też pewne prądy filozoficzne (w omawianym przez niego przykładzie komunikacji między Wschodem a Zachodem, pojawią się dyskursy, w których rolę „Trzeciej" odgrywają takie kategorie, jak zindywidualizowane „ja" czy też orientalizm). 19 Do tej pory starałam się pokazać, iż koncepcja „Trzeciej" inspirowana jest myślą Meada i Lyotarda. Jest to z pewnością oryginalne, acz ryzykowne połącze¬ nie. Ryzykowność polega, w moim odczuciu, na próbie połączenia ze sobą dwu odmiennych porządków. Rozważania Meada na temat kształtowania jaźni miały nam uzmysłowić, iż jednostka nabywa umiejętności życia w społeczeństwie po¬ przez interakcje. Metanarracje Lyotarda zaś pełnić miały funkcję legitymizującą dla działań społecznych i poszczególnych dyskursów. W jaki sposób jedno łą¬ czy się z drugim, trudno jest mi powiedzieć — weźmy chociażby chrześcijańską metanarrację, która niewiele ma przecież wspólnego z rolą społeczną księdza. Crapanzano decyduje się jednak — takie przynajmniej odnoszę wrażenie — na 19 Ze względu na charakter tego artykułu nie podejmę tu z Crapanzano dyskusji na temat wyznacz­ ników postmodernizmu ani tego, czy możemy mówić o postmodernistycznej antropologii jako dominu­ jącej formie praktyki naukowej. �28 Eliza Ostojska połączenie tych koncepcji z następującej przyczyny: poprzez przywołanie interakcjonizmu stara się pokazać, w jaki sposób możliwa jest skonwencjonalizowana komunikacja między jednostkami; dzięki poszerzeniu „Trzeciej" o ideę metanarracji próbuje uzmysłowić czytelnikowi, dlaczego przestała ona — podobnie jak metanarracja — obowiązywać w świecie postmodernistycznym. Przyjrzyjmy się teraz, jakie są konsekwencje tego, iż „Trzecia" stała się „po prostu pustą funkcją" (Crapanzano, 1999, s. 165). Crapanzano sugeruje, iż „Trzecia" aż do momentu postmodernistycznego zwrotu była formą autorytatywnej konwencji, zapewniającej antropologom złudne przekonanie, iż w kolonialnych dialogach mamy do czynienia z egalitarnym cha¬ rakterem relacji między jego uczestnikami. Jednakże zmiana paradygmatu, także w antropologii, doprowadziła do zakwestionowania „Trzeciej" (została ona czꜬ ciowo „wyczerpana, symbolicznie zredukowana; Crapanzano, 1999, s. 167), a tym samym do obnażenia rzeczywistej relacji między partnerami rozmowy. Oto stanęły przed sobą jednostki o odmiennym pochodzeniu, odmiennym wyobrażeniu na te¬ mat konwencji komunikacyjnych, charakteryzujące się brakiem stałego, wzajemnie akceptowanego punktu odniesienia. Antropolog i jego Inny znaleźli się w sytuacji, w której zamiast przyjętych (czy jak zapewne wolałby Crapanzano — narzuco¬ nych) konwencji komunikacyjnych pojawiła się konieczność ich ponownego wy¬ negocjowania. To negocjowanie wiąże się ściśle z kwestionowaniem konwencji przyjętej przez partnera dialogu. Można w tej sytuacji — powiada Crapanzano — udawać, iż takie kwestionowanie nie ma miejsca, można potwierdzić już istnie¬ jące konwencje bądź wypracować nowe, można też podjąć każde z wymienionych działań. Antropolodzy wciąż pragną, by dialogi, jakie prowadzą w terenie, nadal nosiły znamiona egalitarności, ale — zauważa Crapanzano — nie sposób już ukryć starymi sposobami nierówności ich uczestników. Crapanzano, jak pamiętamy — profesor literatury porównawczej, aby poka¬ zać, w jaki sposób w dobie postmodernizmu wypracowywany jest egalitaryzm dialogu, sięga po kategorie literaturoznawcze i stosuje je (w żaden sposób tego nie uzasadniając) do opisania dyskursów międzykulturowych. Otóż — zdaniem autora On Dialogue — różnice między uczestnikami dyskursu (odmienne war­ tości, cele etc.) stają się dla nich swoistym wyzwaniem. Każdy z rozmówców może, jak już wspominałam, (1) zignorować faktyczne różnice, (2) uznać wyż¬ szość dyskursu partnera, (3) narzucić dyskurs własny, albo (4) negocjować jakąś wspólną konwencję (Crapanzano, 1999, s. 169). Zabiegi, jakie podejmują uczest¬ nicy dialogu w tym celu, Crapanzano określa jako metaparodię (3) lub metastylizację (2 i 4). Mamy z nimi do czynienia wówczas, gdy brak jest wzajemnie podzielanych sposobów interpretacji i oceny, gdy: obserwator z zewnątrz — publiczność, do której można, być może, zaliczyć auto¬ refleksję interlokutora — nie może określić hierarchicznych związków, leżących u podłoża tych dwóch stylistycznych reakcji. (...) Tam, gdzie nie można określić �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 29 sankcji semantycznej, mamy do czynienia z metaparodią. Kiedy nie możemy okre­ ślić związku między stylizowanym dyskursem i jego odniesieniem, mamy do czy­ nienia z metastylizacją (Crapanzano, 1999, s. 169, 170). Crapanzano uznaje, iż rozmówcy muszą posługiwać się, przynajmniej w mi­ nimalnym wymiarze, tym samym językiem, choć nie muszą już podzielać tych samych stanowisk. W takim właśnie przypadku wypowiedzi zyskują status antytetyczny, charakterystyczny dla parodii. Chcąc zachować pozory egalitarnej wymiany, uczestnicy dialogu nie mogą przyznać otwarcie, iż ich wypowiedź ma wyższą wartość semantyczną. Tymczasem wymiana, która faktycznie ma miej­ sce, polega na ciągłej re-kontekstualizacji Innego (Crapanzano, 1999, s. 171) — na dowolnym, zgodnym z własnym zamysłem, przekształcaniu przez rozmówcę znaczenia wypowiedzi interlokutora. Autorefleksja i samoświadomość W opisie badań prowadzonych przez Crapanzano w Maroku pojawia się także ślad hermeneutycznego przeświadczenia o „poznaniu siebie samego okrężną dro­ gą przez innego" (Ricoeur, 1989). Ten rodzaj poznania dotyczy zarówno badane¬ go, jak i badacza, choć oczywiście w różnym stopniu i na różnych poziomach. Jako rozmówca Tuhamiego stałem się aktywnym uczestnikiem w jego historii ży­ cia, nawet jeśli sporadycznie pojawiam się bezpośrednio w jego recytacjach (reci­ tations). Nie tylko moja obecność, ale i moje pytania przygotowały go do tekstu, który miał stworzyć, ale również — przynajmniej ja to tak odbieram — wywołały zmianę jego własnej świadomości. Wywołały one także zmianę w mojej świado¬ mości. Nasze założenia, co do natury codziennego świata i nas samych, budziły w nas obu poruszenie (we jostled from); obydwaj po omacku szukaliśmy wspól­ nych punktów odniesienia w tej otchłani interakcji (Crapanzano, 1985, s. 11). W przypadku Crapanzano zmiana świadomości pojawiła się na gruncie re­ fleksyjnego uchwycenia siebie w roli badacza. W trakcie rozmów z Tuhamim, i dzięki tym rozmowom, antropolog porzucił etnograficzny dystans (początkowo wydawał się on konieczny dla zachowania pozycji badawczej), którego retorycz¬ na funkcja polega — według niego — na równoczesnym ukrywaniu własnej pozycji i jej racjonalizowaniu (Crapanzano, 1985, s. 134). Podobnie dzieje się z innymi „narzędziami", w jakie wyposażyła badacza nauka (Crapanzano, 1985, s. 141). W momencie, kiedy dialog między Crapanzano a Innym przyjął formę 20 20 Nie wiem, w jaki sposób funkcja retoryczna, która oznacza oddziaływanie na odbiorcę za pomocą określonej „wypowiedzi" w celu zmiany jego zachowania czy też wywołania jakiejś określonej reakcji, znalazła zastosowanie na poziomie działania. �Eliza Ostojska 30 relacji terapeutycznej, antropolog nie musi dłużej chronić siebie samego — te¬ raz zajmuje przede wszystkim pozycję uzdrowiciela (Crapanzano, 1985, s. 133). Zdystansowanie nie jest dłużej możliwe, a dotychczasowe podejście relatywi¬ styczne zostaje zweryfikowane. Jeśli zaś chodzi o Tuhamiego, to zmiany w jego świadomości były wynikiem konieczności zajęcia przez niego postawy autorefleksyjnej, wymuszonej niejako poprzez opowieść o własnym życiu. Chcąc przekonać antropologa nie tylko do siebie samego, ale też do własnej wyjątkowości, informator musiał tak konstruo¬ wać opowieść o własnym życiu, aby wyłoniła się z niej spójna tożsamość narra¬ tora. Tym samym, musiał niejednokrotnie korygować sprzeczne wersje wydarzeń i swoje w nich miejsce, a wszystko po to, by ugruntować swą własną wartość (Crapanzano, 1985, s. 81). Warto zapytać w tym miejscu, gdzie leży źródło zmian, jakie zachodzą w uczestnikach dialogu? Crapanzano twierdzi, że są one wynikiem, między inny¬ mi, negocjacyjnej formy dialogu. „Pomiędzy antropologiem i ludźmi, z którymi pracuje, zawsze obecne jest zmaganie o właściwą formę dyskursu" (Crapanzano, 1990, s. 278). Nie chodzi tu, według Crapanzano, wyłącznie o negocjacje do¬ tyczące tego, jaka rzeczywistość jest, ale także tego, w jaki sposób (w ramach jakiego dyskursu i na podstawie jakich założeń ontologicznych) jest wyrażana . Problematyczną w wypadku takich negocjacji staje się zatem „rzeczywistość", która, wbrew obiegowym opiniom, nie jest wspólna dla obu stron dialogu, lecz — pośród innych aspektów etnograficznego spotkania — staje się przedmiotem negocjacji. Wynegocjowana rzeczywistość traktowana jest — powiada autor Kryzysu postmodernistycznego — jako rzeczywistość informatora (Crapanzano, 1985, s. x). 21 Wnioski Chcąc podsumować propozycje Crapanzano określające dialogiczny charak¬ ter badań terenowych, należy stwierdzić, iż opierają się one w znacznej mierze na wynikach jego własnych doświadczeń terenowych, a także na kreatywnej próbie interpretacji myśli filozoficznej. Czy próbę tę możemy uznać za udaną? Niestety, częstokroć dostrzec można w niej zbyt pobieżną lekturę przywoływanych pozy¬ cji, co znajduje odzwierciedlenie w nieuzasadnionych polemikach (piszę: nie¬ uzasadnionych, bo autor polemizuje z czymś, co w oryginalnym tekście trudno odnaleźć). 21 Za takim sposobem myślenia stoi przekonanie Crapanzano, iż rzeczywistość jest pewnego ro¬ dzaju konstrukcją, co więcej, iż jest to konstrukcja mniej lub bardziej udana (Crapanzano, 1985, s. 7). Niestety, w żadnym miejscu Crapanzano nie podaje kryteriów, które pozwalałyby określić, czy już osiągnęliśmy „konstrukcyjny sukces". �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 31 Prace Crapanzano przenika duch postmodernizmu. Jego poglądy na temat re¬ toryki tekstu, zainspirowane w dużej mierze przeświadczeniem o kryzysie pis¬ ma i znaku, znajdują odzwierciedlenie w jego własnym pisarstwie. Przekłada się to na trudności interpretacyjne — zamiast tradycyjnie skonstruowanego tekstu otrzymujemy bowiem literacką próbę przedstawienia antropologicznych proble¬ mów, a sensy plenią się zupełnie tak, jak postulował to Derrida. Nie jestem jed¬ nak pewna, czy można to uznać za zaletę w przypadku tekstu z zakresu metodo¬ logii. Tam bowiem, gdzie wymagana jest klarowność wywodu i pewien porządek argumentacji, mnożą się — za pośrednictwem poetyckiego języka — metafory i niedopowiedzenia. Taka konstrukcja pozwala zaś, w moim odczuciu, na pew¬ ną swobodę w obchodzeniu się z wnioskami, które często zamiast wyłaniać się w formie jednoznacznej konkluzji, muszą zostać „wytropione" i okiełznane. W moim artykule nie podjęłam dyskusji z wątkiem psychoanalitycznym tego ujęcia. Psychoanalityczne inspiracje, wyznaczając charakter spotkania antropo¬ log — Inny jako relacji terapeutycznej, określają również sposób prowadzenia dialogów. Oczywiście, aby w pełni uchwycić pomysł tego antropologa na praktykę badawczą, powinno się wziąć pod uwagę także wymiar retoryczny jego prac, w których stara się on utrwalić dynamikę dialogicznego spotkania. Istotniejsza wydała mi się jednak polemiczna dyskusja, jaką podjął Crapanzano z poglądami Gadamera i Meada. Słowa kluczowe: Crapanzano, antropologia dialogiczna, badania terenowe, „Trzecia", samoświadomość BIBLIOGRAFIA Bronk A. 1988 Rozumienie, dzieje, język. Filozoficzna hermeneutyka H.-G. Gadamera, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin. Burzyńska A. 2001 Dekonstrukcja i interpretacja, Universitas, Kraków. Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą, przeł. E. Dżurak i in., Wydawnictwo KR, Warszawa. Crapanzano V. 1985 Tubami.: Portrait of a Moroccan, The University of Chicago Press, Chi­ cago, London. 1990 On Dialogue, w: The Interpretation of Dialogue, ed. T. Maranhao, The University of Chicago Press, Chicago, London, s. 269-292. 1992 Hermes'Dilemma and Hamlet 's Desire. On the Epistemology of Interpreta­ tion, Harvard University Press, Cambridge MA, London. �32 1999 Eliza Ostojska Kryzys postmodernistyczny: dyskurs, parodia, pamięć, w: Antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 160-179. Gadamer H.-G. 1993 Prawda i metoda, przeł. B. Baran, Inter Esse, Kraków. 2003 Język i rozumienie, przeł. P. Dehnel, B. Sierocka, Aletheia, Warszawa. Geertz C. 2000 Dzieło i życie, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa. Hammersley M. 1992 What's Wrong with Ethnography?, Routledge, London-New York. Kaniowski A.M. 1990 Filozofia po „ lingwistycznym zwrocie ", „Teksty Drugie" nr 5-6, s. 93-105. 1998 Rec. Andrzej Zybertowicz, Przemoc i poznanie, „Kultura Współczesna" nr 2-3, s. 179-192. Lyotard J.-F. 1997 Kondycja ponowoczesna, przeł. M. Kowalska, J. Migasiński, Aletheia, Warszawa. Maranhao T. 1990 Introduction; w: The Interpretation of Dialogue, ed. T. Maranhao, The Uni­ versity of Chicago Press, Chicago, London, s. 1-22. Mead G.H. 1975 Umysł, osobowość i społeczeństwo, przeł. Z. Wolińska, PWN, Warszawa. Pamięć i zapomnienie 2003 Pamięć i zapomnienie, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, 3-4. Pool R. 1999 Etnografia postmodernistyczna, w: Antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 268-290. Rabinow P. 1999 Wyobrażenia sąfaktami społecznymi: modernizm i postmodernizm w antro­ pologii, w: Antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 89-122. Ricoeur P. 1989 Język, tekst, interpretacja, przeł. P. Graff, K. Rosner, PIW, Warszawa. Sierocka B. 2003 Jedność performatywno-propozycjonalna a perspektywa antropologiczna, w: Przełom komunikacyjny afilozoficznaidea kosensusu, red. B. Sierocka, Atut, Wrocław, s. 166-183. Tedlock D. 1983 The Spoken Word and the Work of Interpretation, University of Pennsylva­ nia Press, Philadelphia. Tokarska-Bakir J. 1992 Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości, „Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa" nr 1, s. 3-17. 1995 Dalsze losy syna marnotrawnego, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" nr 1, s. 13-22. �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 33 Tyler S.A. 1986 Post-modern Ethnography: From Document of the Occult to the Occult Document, w: Writing Culture:The Poetics and Politics of Ethnography, ed. J. Clifford, G.E. Marcus, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London, s. 122-140. 1999 Przed-się-wzięcie post-modernistyczne, w: Antropologia postmodernisty­ czna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 67-87. Zybertowicz A. 1995 Przemoc i poznanie, Wydawnictwo UMK, Toruń. Eliza Ostojska VINCENT CRAPANZANO ON FIELDWORK (Summary) The article discusses Vincent Crapanzano's position on the methods of anthropolo­ gical research. This American anthropologist and literary scholar considers dialogue to be the basic instrument of fieldwork. He formulates a number of interesting observa­ tions about research practice. The main focus in the article is on Crapanzano's views on dialogue, which arose out of the polemic with the theories advocated by Hans-Georg Gadamer and Georg Herbert Mead. Crapanzano discussed the types of meetings with foreignness identified by Gadamer and pointed to the relation between the concept of symbolic interactionism (particularly with reference to the processes of communication and activities pursued by individuals) and the conditions of anthropological dialogue. Crapanzano's conclusions formulated on the basis of his own empirical experience have also been discussed. These conclusions pertain mainly to the self-awareness of dialogue participants, connected with the adoption of the self-reflexive attitude by them. The arti­ cle critically analyses the accuracy and practical validity of Crapanzano's conclusions. Key words: Crapanzano, dialogical anthropology, fieldwork, the „Third", self-awareness �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c393f6efa8b15e630e9ab30bf97c75cc.pdf 0d880cc869837f779644a4b30d2e0686 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5551 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5162 Title A name given to the resource Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.30-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Owczarek,Przemysław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przemysław I O w c z a r e k Ur. w I 9 7 5 r., antropolog kultur/, d o k t o r nauk humanistycznych. O d p o w i a d a z a Dział Kultur Miejskich w M u z e u m A r c h e o l o g i c z n y m i Etnograficznym w Łodzi. Jest wykładowcą. A u t o r książki o kulcie Jana Pawta II na Podhalu Karol Paweł II. Podhalańska opowieść o świętym. Wojtyta-Jan Artykuły naukowe i krytyczne publikował w „Tyglu Kultur/", „Literaturze Ludowej", „Zeszytach Wiejskich", „Magazynie Sztuki", „Formacie" i w y d a w n i c t w a c h pokonferencyjnych. A u t o r nagradzanych u t w o r ó w poetyckich (m.in. nagroda im. J. Bieriezina w 2 0 0 6 r ) . Interesuje się sztuką współczesną. Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki (Na g r a n i c y r e p o r t a ż u i eseju f o t o g r a f i c z n e g o ) Cóż na tym świecie, jakaż powieść mogłaby dorównać epickiej rozległości albumu z fotografiami? Oby Pan Bóg, który niczym pilny amator, który co niedziela fotografuje nas z góry, a więc w okropnym skrócie, i lepiej czy gorzej eksponowanych wkleja do swojego albumu, oby więc Pan Bóg zechciał poprowadzić mnie pewną ręką - udaremniając wszelką nader rozkoszną, lecz niestosownie długą zwłokę - przez ten album me podsycając zamiłowania [...] do labiryntowych wędrówek. I miałbym ogromną ochotę uzupełnić te fotografie oryginałami . 1 (G. Grass, Blaszany bębenek) Prawdopodobnie ze wszystkich naszych uczuć jedynym me naszym jest nadzieja. Nadzieja należy do życia, nadzieja to samo życie, które się brom . 2 (J. Cortázar, Gra w klasy) 1 2 G. Grass, Blaszany bębenek. Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1991, s. 39. J. Cortázar, Gra w klasy, Wydawnictwo Literackie, Kraków-Wrocław 1985, s. 154. B A R B A R Z E AC ft 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w oowietrzu i ciuchy z drugiej ręki O statnie pięć dni sierpnia 2001 roku spę­ dziłem j ako wolontariusz we wsi Orliska (kilka kilometrów od Sandomierza). Po­ magałem wtedy w porządkowaniu i wydawaniu darów dla powodzian. Parę tygodni wcześniej wzburzone wody Wisły zalały okoliczne wsie, między innymi Sokolniki i Zalesie. Woda wdarła się również do Orlisk. Sztab przeciwpowodzio­ wy postanowił uratować Sandomierz i mieszczą­ cą się tam hutę. Obawiano się katastrofy o wiele groźniejszej w skutkach - eksplozji hutniczego pieca. Ewakuowano ludzi i wysadzono wał (to wersja wydarzeń opowiedziana przez mieszkań­ ców Orlisk). Niejednemu gospodarzowi powódź zniszczyła dorobek całego życia. Kiedy woda opadła, z kraju ruszyły transporty z darami. 3 W u r z ę d z i e gminy w Gorzycach wraz z czwórką przyjaciół otrzymałem przydział do obsługi magazynu darów we wsi Sokolniki. Dojechaliśmy tam nyską dowożącą chleb i zupę dla wolontariuszy - w większości harcerzy ZHP. Chaos organizacyjny, jaki tam napotkałem, we­ sołe hulanki młodzieży po stertach darów, prze­ ważnie używanej odzieży, oraz zabawne sytua­ cje, które kreowali „przebierańcy" - wszystko to sprawiało wrażenie, jakby zagościł tu karnawał. Szefowa wolontariuszy zaproponowała mnie i moim znajomym pracę przy dystrybucji darów W Orliskach. Polegać ona. miała na gospoda­ rowaniu przestrzenią kościoła, zamienioną na m a £ra z vn Wraz z czwórką przyjaciół mieliśmy tam dotrzeć następnego dnia Pierwszy wieczór i nocleg wyznaczono nam w Sokolnikach. Rozejrzałem się po terenie. W przydomo­ wych ogródkach stały jeszcze kałuże cuchnącej wody. Na wiejskim asfalcie buty ślizgały się na cienkiej warstwie grzyba i środków dezynsekcyjnych. Mocniejsze podmuchy wiatru przynosiły Niniejszy tekst powstał w 2004 roku, ma formę w znacznej mierze literacką. Klęska powodzi, zwłaszcza tej z 1997 roku, doczekała się już opracowań opartych na badaniach antro­ pologicznych i obserwacjach. Zob. J. Hajduk-Nijakowska, 3 U l i ) nm BARBARZYŃCA 31 z pól zapach szamba i zgnilizny. Domy, które oglądałem, nosiły ślady powodzi. Dopiero na wysokości mniej więcej dwóch metrów zaczy­ nała się sucha cegła lub tynk. Noc spędziliśmy, śpiąc w śpiworach na stop­ niach pobliskiej szkoły. Powietrze śmierdziało stęchlizną. Myliśmy się wodą mineralną z trans­ portów, ponieważ bieżącej nie mogliśmy uzyskać. Przed chłodem nocy ratowała nas ciepła herbata. Wodę gotowaliśmy na małym turystycznym pal­ niku. Rankiem u miejscowej gospodyni dostali­ śmy śniadanie i skorzystaliśmy z naprawionego prysznica. Wtedy po raz pierwszy zacząłem spo­ rządzać opisy sytuacji i wydarzeń, które zastałem w podsandomierskich wsiach. Chciałem przede wszystkim pomagać ludziom. Ale z drugiej stro­ ny kusiła mnie rola badacza. W konsekwencji przez cały czas pobytu na terenach popowo" dziowych towarzyszyło m i poczucie swoistego dysonansu miedzy dwiema rolami których sie podiałem Miałem meiasne a potem coraz bar dziej' wyraźne wątpliwości natury etvcznei Czv w takiej sytuacji wolno m i zadawać niektóre pytania? Czy nie drażniłbym ran które ieszcze sienie zagoiły? Rola wolontariusza była na tvle wwodna ze ułatwiała ohserwarie i nie zdradza ł / n k r v t v ' r h intenrii 7 m J L m nnnwieść a n a ukrytycn intencji, z a p a m i ę t a ł e m opowieść gospodyni, snutą przy śniadaniu, po cudow­ nym prysznicu, Który zmyt mnie intensywny i drażniący zapach zgnilizny upowiadala, jak to chłopy w sokolnikach pobity się o skarpetki, bo ludzie gdy d w a n o dary, skakali sobie do oczu i z bardziej błahych powodów . 1 odobne lenomeny domagały się zapisu. Następnego dnia dotarliśmy do Orlisk. W j e ż ­ dżając do wsi, zauważyłem stertę porzuconych kanap, łóżek, foteli i innych sprzętów domowych, które tworzyły rodzaj wału. Na łąkach po drugiej r o z a Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem, [w:] „Lud" 2004, t. LXXXVIII, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 13-41. �32 stronie słońce odbijało się w popowodziowym bagnisku. Minęliśmy pierwsze chałupy i wje­ chaliśmy na obszerny plac. Przecinał go kanał, w którym stała zielonkawa woda. Obok piętrzy­ ła się sterta cegieł. Jak się późnej dowiedziałem - budulec na przyszłą remizę Ochotniczej Straży Pożarnej, wielkie marzenie Prezesa strażaków (o tej postaci czytelnik niebawem dowie się więcej). Od placu drogi się rozwidlały. Pierwsza z prawej strony, przy której stały domostwa, pro­ wadziła w stronę wałów przeciwpowodziowych, druga na lewo, w kierunku wsi, której nazwy j u ż nie pamiętam. Przy niej znajdował się kościół. Sceny z rzeczywistości domagały się udoku­ mentowania. Nie miałem jednak aparatu foto­ graficznego, którym mógłbym zarejestrować, ująć w swoistym „niebycie" fotografii obraz najbardziej istotnych dla mnie zdarzeń. Brak naukowej czujności usprawiedliwiałem w my­ ślach pierwotną intencją, z powodu której po­ jawiłem się w Orliskach. Uparte narzucanie się antropologicznych słów kluczy porządkujących obrazy i zdarzenia wedle naukowych schematów było czymś nieznośnym, a zarazem pożądanym i oczekiwanym. Oczywiście gra między tkwią­ cymi w umyśle antropologicznymi kategoriami i zewnętrznym światem fundowała myślenie, które nie mieściło się w ramach odpowiedzial­ nej roli wolontariusza. Tym silniej odczuwałem irytację związaną z brakiem aparatu fotogra­ ficznego. Sytuacja zmieniła się diametralnie, gdy jeden z wolontariuszy wyjął z plecaka starego zenita. Na kliszy było jeszcze parę wolnych klatek. Kierow­ ca nyski dowożącej zupę zadeklarował, że kupi nam następną kliszę. Wtedy obiecałem sobie, że postaram się wszystko uwiecznić na zdjęciach, za­ wrzeć w notatkach, gdy tylko będzie czas. A czasu zabrakło - nie tyle z lenistwa czy nadmiaru pracy, lecz z powodu natłoku wrażeń. 4 5 Zob.Caillois,Zy^/^,PI^Warszawal973,s.l60il83. P. Ricoeur, Symbol daje do myślenia, [w:] M. Philibert, Przemysław Owczarek W tym miejscu przerwę swą opowieść o Or­ liskach. Sposób przybliżania tamtych doświad­ czeń poprzez fotografię wymaga uzasadnienia. Zanim jednak tego dokonam, warto podjąć próbę zrekonstruowania kontekstu, w jakim te antropologiczne doświadczenia zaistniały. Od­ powiedzi wymaga następujące pytanie: czym jest powódź? Jakiego rodzaju jest to zdarzenie i jakie niesie ze sobą znaczenia? Postaram się je wyłowić, brodząc po pozostałościach żywiołu, który nagle zaatakował lokalną kulturę. Sądzę, że klęska żywiołowa pod względem siły mobilizującej społeczność ludzką jest pa­ roksyzmem podobnym do święta i wojny . Po­ wódź nie jest jednak eksplozją ludzkiej energii, która oznacza wtargnięcie sacrum w niezwy­ kłym czasie święta, ani zawierającym pokrew­ ne znaczenia paroksyzmem wojny. Powódź to wybuch żywiołu, niemniej stanowi słup milowy ludzkiej pamięci. W opozycji do wojny i święta współcześnie atak natury nie powołuje zacho­ wań rytualnych, nie domaga się mitycznej wa­ loryzacji. To czysty atak żywiołu, który zabu­ rza dychotomię sacrum - profanum, zawiesza pierwszą z tych kategorii i spycha poza horyzont zdarzeń. To profanum przemieszcza się w sferę SUCYU771. Jedynym nadmiarem - niej ako kompen¬ sacją - staje się dzisiaj rozdawanie darów. O ile dawniej powódź mogłaby powołać wszelkie rytualne zachowania, które na nowo ustaliłyby porządek świata, granicę między sacrum i profa­ num - „potop jest bowiem powrotem do stanu niezróżnicowania" - o tyle obecnie u lilii iy do czynienia raczej z profanum „rozbitym" przez chaos żywiołu. 4 5 W czasach archaicznych (jak powiedział­ by M . Eliade) potop, epidemie, wszelkie klę­ ski żywiołowe tłumaczono wyrokami bogów. Współcześnie, w odczarowanym świecie, szuka Paul Ricoeur, czyli wolność na miarę nadziei, PAX, Warsza­ wa 1976, s. 157. B A RB AR Z!/SC A 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 33 się innych przyczyn nagłego kryzysu, jaki wywo­ łuje atak natury Wini się pogodę, zmieniający się przez zanieczyszczenia klimat lub urzędni­ ków i ludzi władzy (zwłaszcza gdy zaniedbane zostały wszelkie systemy zabezpieczeń). „Słynne trzęsienie ziemi z roku 1755 - zauważa L. Dupre - które zniszczyło centrum Lizbony i wstrząsnę­ ło niemal deistycznymi przekonaniami Woltera, dziś nie wywarłoby żadnego wrażenia. Nikt nie oczekuje, że wiara dostarczy rozwiązania takich problemów. Tymi rzeczami ma się zajmować nauka" . Ktoś zawsze poniesie odpowiedzialność za zlekceważenie żywiołu. W i n ę należy udowod­ nić, zwłaszcza jeśli ma spaść na głowę polityka. „Ścinają" ją częściej media niż gremia politycz­ ne. W dzisiejszej Europie żadnemu człowieko­ wi, który ponosi odpowiedzialność za brak za­ bezpieczeń przed żywiołem, nie grożą mityczne sankcje. Nikt nie złamał tabu, świat nie chwiał się w posadach, powódź nie objawiła głębokie­ go kryzysu kultury. Wszelkie sacrum raczej się „skurczyło", tak jakby klęska żywiołu przestała być znakiem boskiego gniewu. W Orliskach p o w ó d ź zaburzyła sakral­ ną przestrzeń kościoła, czyniąc z niego ob­ szar sprofanowany przedmiotami codziennego użytku. Również przestrzeń domostw, swojska i zamieszkana, została zaburzona lub zupełnie zniszczona. Powrót do normalności to powrót przez odbudowę, uporządkowanie. Stąd biorą się zabiegi jak najszybszego wyremontowania domostw i oczyszczenia kościoła z darów (nie tylko z powodów czysto ekonomicznych). Te zabiegi, zwłaszcza jeśli chodzi o kościół, inicjo­ wał Prezes OSP w Orliskach, człowiek, którego cechowała siła i mądrość nieformalnego lidera społeczności wioskowej i strażnika jej tożsamo­ ści. Warto przywołać w tym miejscu rozważania E.Wolickiej: „Kiedy realna przestrzeń utożsamień ulega drastycznemu ograniczeniu lub zostaje zburzo­ na, człowiek buduje sobie imaginatywne obsza­ ry swojskości. Radykalna bezdomność jest dla osoby ludzkiej głębokim okaleczeniem, a utrata domu - egzystencjalną katastrofą. »Człowiek jest, o ile mieszka« - powiada Martin Heidegger. Miejsce zamieszkania - w szerokim tego słowa znaczeniu, od własnego domostwa po środowi­ sko naturalne - »opowiada« historię mieszkańca, stanowi w a ż n y element jego tożsamości oraz związków z innymi" . Imaginatywnym obszarem swojskości stał się dla mieszkańców Orlisk plac przykościelny. Tutaj zachodziły szczególne interakcje. Tutaj społeczność wioskowa odnajdywała zbiorową tożsamość pomimo sporadycznych dysonansów i konfliktów, które odzwierciedlały ludzką nie­ moc wobec skutków powodzi. W przeciwień­ stwie do społeczności Sokolnik ludzie z Orlisk byli na tyle zdyscyplinowani, że chętnie udzielali pomocy wolontariuszom, między innymi w pra­ cach porządkowych i dystrybucji darów. Choć - jak powiedział jeden z mieszkańców - „już nigdy nie będzie tak samo". Wiele wioskowych przyjaźni legło w gruzach, po tym jak ogłoszo­ no sposób udzielania rekompensat finansowych stosownie do rozmiarów szkód. Fotografie wykonane przeze mnie w Orli­ skach stanowią swoisty dokument zarysowanych powyżej wydarzeń. Służą jako medium i za­ razem rodzaj dowodu, którego status wymaga krótkiego uzasadnienia. L. Duprć, Życie duchowe i przetrwanie chrześcijaństwa w świeckiej kulturze. Refleksje na koniec tysiąclecia, [w:] Człowiek g"> - > Nomos, Kraków 1999, s. 67. E. Wolicka, Osobowa tożsamości odrębność w perspek­ tywie hermeneutyki dialogicznej, [w:] Tożsamość, od­ mienność, tolerancja a kultura pokoju, red. J. Kłoczowski i S. Łukasiewicz, IESW, Lublin 1998, s. 46. 6 6 w mi) o b nu e c reli r e d K M e c h BARBARZYŃCA 7 W swojej książce Fotografia jakp zjawisko estetyczne Jan Kurowicki zauważa, że z jednej 7 �34 Przemysław Owczarek strony fotografia dematerializuje obiekt, jaki się na niej znajduje - czyni go i jego kontekst czymś nieobecnym, a z drugiej strony sprawia, że obiekty znajdujące się na zdjęciu wydają się czymś rzeczywistym . Aby je rozpoznać, inter­ pretujący powinien w y k a z a ć się znajomością kontekstu, w jakim owe zdjęcia powstały. A to z kolei zakłada swoistą grę między zdjęciem a obrazami zachowanymi w pamięci lub moż­ liwymi interpretacjami wtedy, gdy kontekst nie należy do pamięci oglądającego zdjęcia. Fotografia zawsze jest nierozerwalnie zwią­ zana ze swoim obiektem, odsyła nas do orygi­ nału . Możemy więc mówić tylko o określonych zdjęciach. Pierwsze spojrzenie na fotografię sprawia, że widzimy pewien wycinek rzeczywi­ stości, bo sama fotografia pozostaje jakby niewi­ doczna. Dopiero akt refleksji umożliwia spojrze­ nie na fotografię jako na zdjęcie, medium, które nie jest odniesieniem rzeczywistym (referencją), lecz tym, co semiotyka nazywa znaczącym. Pró­ ba oddzielenia fotografii od jej odniesienia rze­ czywistego powoduje jej „zniszczenie" . Fotografia-medium może zaistnieć w formie dokumentu. Ów swoisty dokument potraktować można jako punkt wyjścia do snucia opowie­ ści, ukazywania znaczeń. W tym sensie zdjęcia mogą się stać momentem procesu poznawczego. Jednak we wszelkim poznaniu podstawową rolę odgrywa teoria. Dane doświadczenia, zmysłowe i dokumentarne, są względem fotografii niesamoistne. Perspektywę poznawczą buduje się niejako „od góry", przyjmując za punkt wyjścia założenia orzekające o tym, jaka jest natura tego, co badamy, a także co w badanym wycinku świata jest istotne (hierarchia ważności). Groma8 9 10 J. Kurowicki, Fotografia jako zjawisko estetyczne, Wy­ dawnictwo Adam Marszałek, Toruń 1999, s. 37. M. Zalewski, Formy pamięci, IBL, Warszawa 1996, s. 42. S. Sikora, Fotografia - pamięćwyobraźnia, PSL Konteksty, 1992, nr 3/42, s. 108. 8 9 10 dzenie danych zakłada, że wiemy, czego dotyczą. Jednocześnie nie traktujemy ich wszystkich tak samo . Zdjęcie możemy więc uznać za swoisty „przystanek w rozkładzie jazdy", za medium dokumentujące trasę perspektywy poznawczej. Zastępuje ono lub uzupełnia obraz wzrokowy, potwierdza lub podważa przyjęte założenia po­ znawczej perspektywy . O tym, że zdjęcie-dokument może być rów­ nież przedmiotem manipulacji, świadczy nie tylko technika fotomontażu. Wystarczy wykonać fotografię osoby, która zmarła, i przedstawić jej ciało w taki sposób, aby oglądający mógł odnieść wrażenie, iż obcuje z obrazem żyjącego człowie­ ka . Pojawia się tutaj problem autorytetu twórcy zdjęć. Ów autorytet może się oprzeć tylko na ak­ cie wiary, że rzeczywistość sfotografowana niesie ze sobą właśnie ta\ie, a nie inne znaczenia. I że właśnie ta\ było - choć to właśnie może być tylko próbą interpretacji. R. Barthes zauważa, że noemat fotografii to ra­ czej proste i banalne to-co-było. Fenomenologicz­ nie rzecz ujmując, obraz jest nicością przedmiotu. Fotografia ukazuje jednak nie tylko nieobecność przedmiotu, ale jednocześnie fakt, że ten przed­ miot naprawdę istniał. Dla Barthesa fotografia staje się dziwacznym medium, niejako formą halucynacji - fałszywą na poziomie postrzegania, prawdziwą na poziomie czasu . Zatem to było odnosi się do porządku czasu, podczas gdy ta\ było odsyła do porządku znaczeń. Barthes wyróżnia dwa sposoby oglądu zdjęć: 11 12 13 14 studium i punctum. Studium należy do porząd­ ku kultury: „To za pośrednictwem studium in­ teresuję się wieloma zdjęciami, bądź odbierając je jako świadectwa polityczne, bądź smakując J. Kurowicki, op.cit., s. 113-114. Ibid., s. 114. Ibid., s. 117. R. Barthes, Światło obrazu. Uwagi o fotografii, Wydaw­ nictwo KR, Warszawa 1996, s. 194. 11 12 13 14 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki je jak dobre obrazy historyczne. Gdyż to właś­ nie poprzez kulturę (to znaczenie jest obec­ ne w studium) uczestniczę w wyrazie twarzy, gestach, realiach działania" . Punctum zaś to element przełamujący studium, wybiegający ku oglądającemu, mieszczący się w porządku ta­ kich znaczeń, jak rana, kropka, użądlenie, małe przecięcie, ale również rzut kości. To nie my je znajdujemy, lecz ono nas znajduje, wystrzeliwu­ je ku nam przeszywa, świadomość, która tkwiła 15 do tej pory w polu studium . Punctum odnosi się 35 przecież dążyć do zrozumienia jego intencji, za którą kryje się jawna pretensja, by traktować serio zaświadczające „ja". Najważniejsze pytanie, które mnie osobiście nurtowało, gdy pracowałem w kościele, spacero­ wałem po wsi lub obserwowałem mieszkańców, brzmiało: czy w zdesakralizowanej przestrzeni kościoła i wsi dostrzec można zjawiska, które w jakiś sposób mieszczą się w porządku sactum r 16 do porządku przeżyć i emocji, jest spoza kultury - ostatecznie studium zawsze przechodzi przez kod punctum nie jest kodowane" — z a u w a ż a Barthes. 17 Punctum to kategoria, którą włada idiosynkrazja. Dogodniejszym sposobem opisu fotogra­ fii z Orlisk (to było) oraz wspomnień, które ukła¬ dają się niejako wokół nich, jest raczej studium u m o ż l i w i a j ą c e z m i a n ę porządku czasowego w porządek znaczeń (ta{ było), traktowane jako własna próba interpretacji. Ważną rolę odgrywa w niej perspektywa poznawcza ufundowana na konkretnych założeniach dotyczących nie tylko zabiegów interpretacyjnych wokół paroksyzmu, jakim jest powódź. Znane antropologii poję­ cia i kategorie odgrywają przecież istotną rolę w podejmowanych ujęciach interpretowanego później materiału i powodują że ruch obiek­ tywu podażą w określona stronę - wycina" z rzeczywistości konkretny obraz zdarzeń lu dzi i przedmiotów. Można powiedzieć jest to jakby pierwotna selekcja treści rzeczywisto¬ ści Wtórna selekcia owych treści byłaby próba odczytania danego zdiecia i e interpretacia 1 tutai właśnie noiawia ieaiitorytet antropologa' któremu można zawierzw hadź nie 7 którvm można dyskutować nie zgadzać się z nim ale TO 15 16 Ibid., s. 46. Ibid., s. 47. m i ) im mminn Kościół Nie sądziłem, że kiedykolwiek w życiu będę pił kilka razy dziennie gorące kubki z Winiar, herbatę i kawę, siedząc przy ołtarzu, dwa metry od Najświętszego Sakramentu. Nie spodziewa­ łem się również, że oprócz drobniaków dzwo­ niących na kościelnej tacy i ryżu rzucanego na ślubną parę u drzwi kościoła usłyszę kiedykol­ wiek syk rozsypującej się po podłodze kaszy. Pamiętam pierwsze wrażenie, jakiego dozna­ łem, gdy zajrzałem do wnętrza kościoła w Orliskach. Chaos. Pomyślałem wtedy, że podobnie mogły wyglądać cerkwie i kościoły zamienione przez czerwonoarmistów na magazyny. Dwa dni minęły zanim ułożyliśmy towary według przeznaczenia i przestaliśmy sie potykać o różne przedmioty na przykład c i ą d e walający sie za ołtarzem akordeon ofiarowany przez i a k i L o ś współczui acego "powodzianom wiejskiego mu zyka ledyna fotografia iaka udało sie wykonać w kościele f b r a k 1 a m ń v , ukazuie przestrzeń noarazona w mroku rozświetlana n,kłvm hla k k • 1 łt ' • • \ h k' ' d • t k h' 1 • tł • d • tk żywności i przedmiotów codziennego uzytKu. tonęliśmy w używanych rzeczach: ubraniach, ' Ibid., s. 89. �36 FOT. 1 . PRZEMYSŁAW OWCZAREK pralkach, szafach. Wszędzie piętrzyły się ster­ ty makaronów, toreb z cukrem, ryżem, kaszą i płatkami. Zamiast dyskretnego aromatu ka­ dzidła otaczał nas zewsząd silny zapach środków czystości - proszków, mydeł, płynów do prania i mycia naczyń - który mieszał się z wonią (to najbardziej neutralne określenie) używanej odzieży (fot. 1). Często zaglądał do kościoła Prezes, który był nie tylko strażakiem, ale też ważną osobą w ra­ dzie parafialnej. Uzgadnialiśmy z nim sposób i kolejność wydawania darów. Jego silne ręce wskazywały nam zadania i łatwo można było odgadnąć, że celem Prezesa jest jak najszyb­ sze przywrócenie kościołowi jego pierwotnej funkcji. Szefowa wolontariuszy ceniła sobie tę współpracę. Reszta załogi też, bo Prezes uroz­ maicał pracę dowcipem, a wieczorem zdarzało mu się przynieść kilka piw. A piwo? Po przerzu­ ceniu sterty ubrań i uporządkowaniu darów, po kolejnych transportach smakowało wyśmienicie i wypełniało gardła prawdziwa rozkoszą przy której kompletnie nieistotna wydawała się obiet¬ nica raju symbolizowana przez święte wizerunki Przemysław Owczarek umieszczone w prezbi­ terium. Prezesa słucha­ liśmy, wioskowi też. Soł­ tys, którego kowbojska grzywka zazwyczaj smętnie sterczała w stro­ nę interesantów, miał zdecydowanie mniej¬ szy posłuch. Trudno mu było się dogadać z ludźmi odbierającymi na placu przykościel¬ nym ziemniaki i zboże. W przeciwieństwie do mego Prezes wkraczał między ludzi zdecydo wanie i łatwo odczyintencje Mozę nomarała I w tvm opinia dzielnego strażaka i determinacia okazywana w ciaałvch zabiegach hv zbudować w Orhskach remizę•OSP. ' W ciągu pięciu dni kościół prawie opusto­ szał, przestały go zagracać kolejne transporty. Posprzątaliśmy ołtarz. Zdążyliśmy to zrobić, ale proboszcz i tak załamywał ręce. Moje wspo­ mnienia ukazują przestrzeń kościoła w Orli­ skach jako kompletnie zdesakralizowaną. W i ­ sząca na krzyżu figura Chrystusa przywodziła na myśl absurdalne skojarzenia, chociaż wiem, że absurd roztaczał się raczej wokół mnie, mię­ dzy stertą dziecięcych odżywek i worków mąki, które wobec sacrum wygnanego z kościoła mogły wydawać się bluźnierstwem. Bluźnierstwem? A może jedyną „ofiarą", jaką mogło z siebie złożyć SCI CYU TYl W miejscu' pozbawionym aur v i symbolicznej mocy. Swoisty stan zawieszenia powoli mijał. Czu­ łem, że pewnego dnia wszystko wróci do normy i magazyn znów przemieni się w kościół i że trochę nieśmiałe „alleluja" odda to miejsce Bogu, ustanowi na nowo wspólną modlitwą zachwiany przez żywioł porządek. BnUBAHZMCIL 1(111 P B D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 37 Na g r a n i c y wsi Między kompensacją a rytuałem Pierwsze wspomnienie-obraz z Orlisk. Ster­ ty łóżek, szaf, foteli i krzeseł - wał przy drodze wjazdowej do wsi. Przedmioty, które umarły, wchłonąwszy w siebie zgniliznę i grzyby. Stra­ ciły swoją poręczność. Zaskakująca ilustracja Wydawanie żywności i środków higienicz­ nych było zadaniem, z którym wolontariusze radzili sobie bez większych problemów. Przy bocznym okienku kościoła codziennie około południa ustawiała się kolejka kobiet z dziećmi. Do worków, które ze sobą przynosiły, wkładali­ śmy proszki, mydła, szampony, pasty do zębów, szczoteczki i inne rzeczy. Po południu pod przykościelnym krzyżem wyrastała sterta używanych ubrań i czasem no­ wych ciuchów. Jak tylko owa sterta zaczynała rosnąć, rosła też grupka kobiet siedzących na pobliskiej ławce i wypatrujących łakomie wszyst­ kiego, co w przybliżeniu mogło odpowiadać rozmiarom ich ciał. Co dwa dni wydawaliśmy ciuszki dzieciom. To była przyjemna praca. Na­ tomiast niezwykle trudno było upilnować ludzi, by nie wdarli się na stertę ubrań przed wyznaczo­ nym czasem. Codziennie miała być to godzina granicy m i ę d z y orbis interior i orbis exterior. Antropologiczny zachwyt zmieszał się we mnie ze współczuciem. Coś żyło jeszcze w tych rze¬ czach. Ulatujące wspomnienie ciepła ludzkich ciał, domowej, swojskiej przestrzeni. A przecież mocniej tchnęło od tych gratów śmiercią, utratą użytkowej funkcji. Czekały na wywóz w niebyt, na którego granicy j u ż się znalazły. Gdy dosta­ łem aparat natychmiast do nich przybiegłem Zachwycił mnie fotel obsypany stęchłą słomą i zdechła kanapa leżąca tuż za nim. Bez nich dom tracił swa moc także dotykał eranicv nie­ bytu Całe Orhska walczyły o to by tę granicę odsunąć jak najdalej (fot 2). Uli) ?D0a B A R B A R Z Y Ń C A �38 siedemnasta. Ale nigdy nie zdarzyło się tak, aby rozgadany tłumek kobiet wytrzymał do wyzna­ czonej pory. Któraś z nich - starsza czy młodsza - zawsze się wyrywała. Pozostałe ruszały, po­ mimo krzyków wolontariuszy, i rozpoczynał się dynamiczny spektakl, którego nie jest w stanie ukazać żadne zdjęcie (fot. 3). Najpierw miałem opory, czy to fotografować, czy wioskowe kobiety nie poczują się urażone. Potem zauważyłem, że nie ma to dla nich żad­ nego znaczenia. Były całkowicie pochłonięte grzebaniem w ciuchach. W końcu wdrapałem się na słupek przy kościelnej furtce i zrobiłem pierwsze zdjęcie. Zauważył to Prezes i powie­ dział: „Tak, rób zdjęcia, fotografuj ludzką głupo­ tę". Był w nim jakiś rodzaj pogardy wyzierającej poprzez ludzką godność. Zresztą, jak niemal wszyscy mężczyźni we wsi (choć zdarzały się wyjątki), trzymał się od tego z daleka. Mężczyź­ ni podchodzili tylko do kościelnego ogrodzenia, w obrębie którego odbywało się wielkie grzeba­ Przemysław Owczarek nie w ciuchach, i odbierali z rąk kobiet wybrane przez nie rzeczy. Może na wzięcie w tym udziału nie pozwalała im wioskowa duma, a może nie była to sfera męskiej aktywności (fot. 4). Z dnia na dzień owo grzebanie przybierało na sile. Pamiętam, jak chodząca o kulach babcia znalazła w tym bałaganie zapakowaną, nową kurtkę. Zawiesiła ją sobie na przykościelnym płotku. C h w i l ę później kurtki j u ż nie było. Z trudem znosiłem jej rozpacz. Chciała przecież ciepłe zimowe okrycie, a ktoś je ukradł. Był to jedyny moment, gdy gwałtowne emocje odebrały mi chęć do pracy. Grzebanie zamieniło się w codzienny rytuał, babskie święto przypominające bardziej zabawę, w której coraz częściej zaczynały brać udział dzie­ ci. Nadmiar ubrań był najpierw swego rodzaju kompensacją, przesytem, wypełniającym pustkę po tym, co porwała woda. Później wdzierającą się znikąd zabawą, która stała się jednym z za­ uważalnych znaków powrotu do normalności, BARBARZYŃCA 1(111 ?0DB �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki stanu poczucia bezpieczeństwa. Po kilku dniach ubrania, przebrane powtórnie w domach, wracały pod drzwi kościoła. Lud się nasycił. Inaczej było z żywnością. Tu decydowała praktyka. Nadmiar kaszy i ziemniaków zjedzą kury i świnie. Owo babskie święto, zadziwiające codzien­ ną powtarzalnością, miało swój istotny związek z oswajaniem rzeczywistości po powodzi. Jego rytm zaspokajał podstawową potrzebę zamiesz­ kiwania w świecie. Trwania pomimo niedawnej jeszcze groźby utraty domu i dobytku. „Trwa­ nie jest od początku i z istoty swej rytmem" . Urządzać się w świecie (w tym wypadku czynić to niemalże od początku) to ustanawiać sieć schematów działania, nawyków i umiejętności mających ułatwić działanie w powtarzalnych strukturach. Dzięki temu rzeczy nabierają swoj­ skiego charakteru . 18 19 F. Chirpaz, Ciało, Wydawnictwo IFiS Pan, Warszawa 1998, s. 38. 18 Uli) ?D0a B A R B A R Z Y Ń C A 39 Kobiety z Orlisk wracały do swych zawilgoco­ nych i pozbawionych sprzętów domostw, dźwi­ gając worki ubrań. Wracały zadowolone. Jak za­ u w a ż a F. Chirpaz: „[...] doświadczenie dobrego samopoczucia jest doświadczaniem rzeczy" . Rzeczy pomyślanych jako przedmioty wraz z ich życiem w przestrzeni, w której porusza się czło­ wiek. Przymierzanie ubrań, dotykanie ich może rodzić przyjemność kompensującą brak trwałe­ go porządku. Bo przecież świat tych ludzi parę tygodni wcześniej chwiał się w posadach. W Heideggerowskiej fenomenologii ludzkie­ go domostwa rzeczy stanowią sposób zachowy­ wania czworokąta - przestrzeni, którą zamiesz­ kuje człowiek: „Zamieszkiwanie, jako czworakie zachowanie czworokąta, dokonuje się właśnie w ratowaniu Ziemi, w zgodzie na niebo, w oczekiwaniu Istot 20 19 20 Ibid., s. 44. Ibid., s. 35. �Przemysław Owczarek 40 Boskich, w posłuszeństwie Istocie Śmiertelnych. Zachowywać znaczy chronić czworokąt w jego istocie. To, co wzięte w ochronę, musi być ukry­ te. Zamieszkiwanie, tzn. zachowywanie czwo­ rokąta - chroniąc jego istotę - przechowuje ją tedy. Gdzie? Jak mieszkają Śmiertelni, skoro zamieszkiwanie jest owym zachowywaniem? Śmiertelni nigdy nie zdołaliby tak mieszkać, gdy­ by zamieszkiwanie było tylko pobytem na Ziemi, pod Niebem, w Obliczu Istot Boskich, wespół ze Śmiertelnymi. Ale nie jest tym tylko - jest raczej zawsze j u ż pobytem przy rzeczach przy któ­ rych przebywają Śmiertelni, zamieszkiwanie jako przechowywanie przechowuje czworokąt" . 21 Od gromadzenia rzeczy zaczęła się w Orliskach mozolna odbudowa czworokąta, w którym egzystują ludzkie jestestwa. Ów ruch prowadził ku Ziemi, Niebu, Istotom Boskim i Śmiertelnym. Rzecz - ubranie czy inny przedmiot - może stać się jednym z fundamentów ludzkiego trwania, znakiem nadziei, że życie ponownie może biec normalnym torem. Warto w tym miejscu przytoczyć obszerny, ale niewątpliwie trafiający w istotę rzeczy fragment powieści Ernesta Sabato. Jeden z bohaterów - Bruno - wypowiada długą kwestię o bezsilno­ ści rozumu wobec odradzającej się wciąż w lu­ dziach nadziei. „Ot, zaledwie ustało trzęsienie ziemi, które spustoszyło rozległe obszary Japonii lub Chile, zaledwie cofnęła się powódź, która pochłonęła tysiące dzieci znad Żółtej Rzeki, zaledwie minęła krwawa i dla większości ofiar pozbawiona sensu wojna, jak na przykład wojna trzydziestoletnia, która obróciła w perzynę miasta i osiedla, przy­ niosła męki i zagładę kobietom i dzieciom, a j u ż ci, co pozostali przy życiu, bezsilni świadkowie straszliwego wyroku losu lub człowieka, ci sami, CO w chwilach rozpaczy sądzili, że nigdy j u ż nie M. Heidegger, Budować, mieszkać, myśleć ne, Czytelnik, Warszawa 1977, s. 323. 21 Eseje wybra­ nabiorą ochoty do życia, że nie zdołają go od­ budować, chociażby nawet nie chcieli, ci sami mężczyźni i te same kobiety (kobiety zwłaszcza, kobieta bowiem jest życiem, jest matką-ziemią, jest tą, która nigdy nie traci nadziei), te same kru­ che istoty zaczynają od nowa, jak nierozumne a bohaterskie mrówki, wznosić swój mały świat dni powszednich: świat niewielki, to prawda, lecz tym bardziej wzruszający. Toteż nie myśl ocala świat, nie intelekt ani rozum lecz coś wręcz przeciwnego: owa nierozumna nadzieja człowieka, jego wytrwała chęć pozostania przy życiu żądza oddychania jak długo to możliwe jego małe, uparte i śmieszne bohaterstwo co­ dzienne w obliczu niedoli. Jeżeli więc rozpacz odnowiada Nicości ieśli iest ona newnego ro dzaju dowodem onkologicznym Nicości to czyż nadzieja nie jest dowodem Ukrytego Sensu Ist¬ nienia czegoś o co warto walczyć? A Donieważ nadzieia noteźnieisza iest niz roznacz fiako ze zawsze odnosi nad nia tnmmf advhv tak nie lwio wszvscv n o n e ł n i l i h v ś v ' s L o h ó i s t w o ) m czvz'ów T Tkrvtv Sens Istnienia nie iest może har dziej prawdziwy niz owo słynne nic?" . 22 Śmierć i bezsens są oznaką wdzierającej się nicości. Było w podsandomierskich wsiach kilku potencjalnych samobójców (jak wynika z opo­ wieści szefowej wolontariuszy). Chęć przejścia na tamtą stronę mijała jednak wówczas, gdy zdesperowani ludzie chwytali za kilofy i łopaty. Trzymane w dłoni narzędzie stawało się zna­ kiem woli przetrwania, odwracało od śmierci ku życiu. Rytm pracy jest przecież jednocześnie rytmem życia. Ludzie W przykościelnej przestrzeni można było zauważyć, że społeczność Orlisk dzieli się na E. Sabato, O bohaterach i grobach, Wydawnictwo Litera­ ckie, Kraków 1977, s. 181-182. 22 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �Mąka w kościele, grzyby w bowietrzu i ciuchy z drugiej ręki 41 łatwe do wyodrębnienia grupy Kryterium tego podziału stano­ wiły wiek i płeć. Kobiety trzymały się w grupach wiekowych, mężat­ ki razem, starsze kobiety razem. Młode mężatki i dojrzałe dziew­ częta również tworzyły przy koś­ ciele łatwo dającą się wyodrębnić w przestrzeni grupkę. Dla nich wolontariusze płci męskiej stano­ wili stały obiekt zainteresowania. O ile w przypadku niezamężnych dziewcząt było to dla mnie cał­ kiem zrozumiałe o tyle w przv— padku młodych mężatek budziło rodzaj miłej konsternacji. Pewnego dnia wraz ze współ­ towarzyszem mojej wolontariackiej doli zostaliśmy zaproszeni przez młode mężatki na piwo. Rzecz wyjaśniła się w rozmowie, w której partnerami dialogu kie­ rowały zapewne różne, może cał­ kiem rozbieżne intencje. Gdzie byli mężowie? Pracowali w Gre­ cji. Nie chodzi tutaj bynajmniej o to, że skryty antropolog mógł stać się obiektem adoracji, lecz o fakt że samotność opuszczonej kobiety była na tyle przytłaczają¬ ca iż właśnie obcy niópł łatwiej znieść iei ciężar bez ponoszenia konsekwencji ze strony miesz­ kańców wsi Mój towarzysz orzvtłoczonv ' a.t~m o sfera osamotnienia zrezygnował z następnych zaproszeń. ' 23 Ciekawość mogła zwodzić na manowce, ale mogła też przynieść zrozumienie. Wydaje mi się, że zrozumiałem, ile wysiłku przynosi walPodobne opisy doświadczeń odnaleźć można w pracy K. Zawistowicz-Adamskiej Społeczność wiejska. Doświadcze­ nia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie wydanej 23 m i ) enoe BARBARZYŃCA ka za pomocą kilofa, toczona z zagrzybionym tynkiem i zniszczoną podłogą, zwłaszcza gdy narzędzie nie spoczywa dłoniach mężczyzny. Że samotność gna Bożenę na leśne drogi, na których swoją czerwoną toyotą zakreśla półkoliste smu­ gi wiraży. Że tęsknota za bezpieczną bliskością przez Polski Instytut Służby Społecznej w Łodzi w 1948 roku. �42 Przemysław Owczarek Najstarszy, pięćdziesięciolatek, był czołgistą. Kiedyś to było woj­ sko. Jadąc w czołgu przez mia­ sto, oparł się o dźwignię obrotu wieżyczki. LufaT-55 kompletnie zniszczyła kiosk Ruchu. Trzy­ dziestolatek pijany wrócił do jed­ nostki. Dyżurny złapał go w ja­ dalni z beretem założonym tył na przód. Dwudziestolatek siedział cicho. Może dlatego, że jego wieści były zbyt świeże. ukochanego mężczyzny, pełna rezygnacji i ne­ gatywnych emocji, może się wyrażać w drgającej wskazówce prędkościomierza. Nie mam żadnej fotografii Bożeny, bo in­ stynktownie czułem, że trzask migawki zepsułby atmosferę intymności, w której wyłaniały się jej pełne bólu opowieści o losie osamotnionej ko­ biety i matki. Mężczyźni. Zdarzyło m i się spotkać z przed­ stawicielami trzech pokoleń na wspólnym piwie. Chłopi z Orlisk opowiadali o służbie woj skowej. Nigdy nie spotkałem ich przy kościele. Jeśli jakiś m ę ż c z y z n a wchodził do środka, to był to Pre­ zes lub sołtys. Czasami przycho­ dził wiejski pijaczyna, dla które­ go było obojętne, czy znajduje się za płotem kościoła, czy wewnątrz niego. Szczególnie interesujące było dla mnie obserwowanie dzie­ ci. Może dlatego, że zachwycała mnie ich prostota. Słowo, które kojarzy się z dziećmi, to zabawa. Spontaniczna i całkiem pochła­ niająca zabawa z rzeczywistością. Miała ona miejsce, kiedy używa­ ne ubrania stawały się powodem wesołych igraszek. I wtedy, gdy rozbawione oczy tańczyły w kręgu „graniastego kółka". Była w tych oczach szczera naiwność, która niejednokrotnie zmuszała wolontariuszy do bardziej efektywnych poszukiwań cukierków i chrupek (fot. 5, 6). Tragiczne o b l i c z e w i o s k o w e g o błazna W Orliskach osobą, którą postrzegałem jako wioskowy autorytet, był Prezes. Społeczność Or­ lisk miała także swojego błazna. Nie był to męż­ czyzna. Nie pamiętam jej imienia. Nie pamiętam jej nazwiska. Pamiętam, że każde jej pojawienie BHBARZT&CI 1(111 P O D B �Mąka w kościele, grzyby w powietrzu i ciuchy z drugiej ręki się mogło przynieść kłopoty lub kompletnie roz­ ładować atmosferę. Była to osoba, która czuła się najbardziej pokrzywdzona i zmaltretowana przez żywioł powodzi. I tę „krzywdę" niejednokrotnie widzia­ łem, gdy kobieta kładła się na workach ziemnia­ ków, które należały się innej rodzinie. Czasami opowiadała, że straciła niemal wszystko, choć miała jeszcze dużo. W tej steatralizowanej for­ mie zachowań tkwił swego rodzaju wzorzec wspólnej niedoli, który z powodu nieszczęść, jakie przeżyła, może właśnie jej łatwiej było wyrazić. Straciła syna, który kilka lat wcześniej, wra­ cając z wiejskiej potańcówki, wjechał maluchem w koryto rzeki. Nie uratował się ani on, ani dwóch jego kolegów. Dla wsi był to straszliwy cios. Bo w Orliskach niemal każdy z każdym jest spokrewniony. Bożena straciła w tym wypadku brata, a jej ciotka poczucie rzeczywistości. Odtąd ciotce zdarzało się nader często mówić do ludzi słowami, które układały się w wartki potok trud­ m i ) enoe BARBARZYŃCA 43 no zrozumiałej mowy. Słowo goniło za słowem. Z trudem łączyłem je w zdania - mieszkańcom przychodziło to z łatwością. Po Orliskach krążyły barwne opowieści. Ich kanwą były przeróżne perypetie, jakich doświad­ czała ta starsza j u ż kobieta. Kiedyś przegnała urzędnika, który przyszedł po zapłatę za abo­ nament telewizyjny. Zadarła na niego spódnicę, krzycząc, że chce ją zgwałcić. Po urzędniku pozostała teczka, świadcząca o nader gwałtow­ nej ucieczce. Innym razem z podwórka przy zagrodzie zerwał się byk, który nadziawszy na rogi suszące się na sznurku pieluchy wnuczki, pognał przez wieś, stając się chwilową, ale nie­ zapomnianą sensacją. Jej opowieści porywały słuchaczy jak wartki potok. Wywoływały śmiech i uspokajały emocje zgromadzonych. Jej ciało współgrało z opowieś­ cią, tworząc rodzaj pełnego dowcipu przedsta­ wienia. Ale wszyscy obawialiśmy się żałosnego końca owych eksplozji, w którym przeradzały się one w roszczeniowe postulaty. Powodzian �44 miał niebawem odwiedzić naczelny prezes OSP i były premier Waldemar Pawlak. M i e l i ś m y próbkę podobnych emocji, zaciekłego upomi­ nania się o swoje, gdy wieś wizytował proboszcz zaprzyjaźnionej parafii z Wielkopolski. Nasza bohaterka opętała go siecią prawdziwych i urojo­ nych krzywd. Ksiądz nie tylko załamał ręce nad kościołem i jego „zdewastowaną" przestrzenią. Załamał ręce również nad naszą bohaterką, pragnąc bardziej się od niej uwolnić, n i ż ją wy¬ słuchać. Jej cierpienie było dla niego przykładem popowodziowej traumy, nie zaś przypadkiem szczególnym. Na szczęście Waldemar Pawlak nie dotarł. Barwna postać tej kobiety budziła i budzi we mnie wielką sympatię. Pamiętam, jak pozowała do zdjęcia. Jej twarz, jeszcze przed chwilą wykrzy­ wiona awanturą z Prezesem, nagle złagodniała. Czy to przez ową przemianę wyszła nieostra foto­ grafia, której jakość nie pozwala na zamieszczenie pod niniejszym tekstem? Na innym zdjęciu moja bohaterka znalazła się w grupie kobiet siedzących na schodach kościoła. Zastygła w pozie ze sple­ cionymi ramionami, obok pustego wózka. W jej towarzystwie dziecięcy wózek wydaje się przed­ miotem, któremu można nadać więcej n i ż jedno zwykłe proste znaczenie (fot 7) Pamiętam jak całowała mnie w łokieć, kiedy niosąc zgrzewkę wody mineralnej usiłowałem uciec przed wylewnością Dziękowała za stare kapcie które odłożyłem dla niej ze sterty ciuchów Zakończenie Przemysław Owczarek nym nastrojeniu na rzeczywistość. Współtworzą narrację zakotwiczoną w poznawczej perspekty­ wie. Wsparte komentarzem i osobistym doświad­ czeniem, mogą w istotny sposób wesprzeć wysi­ łek zrozumienia fenomenu Orlisk - fenomenu wciąż otwartego na nowe pytania. Jedno z tych pytań wciąż dopomina się od­ powiedzi. W co wcieliło się przegnane z kościo­ ła w Orliskach sacrum} Czy wsiąkło w rzeczy i produkty, które w tak istotny sposób miały uła­ twić ponowne zamieszkiwanie, czy może tkwiło w powietrzu, w emocjach popowodziowej trau­ my, podobne do rany - niczympunctum.? Z Orlisk wyjeżdżałem w niedzielę. Rozważa­ łem w myślach słynną frazę z Listu jasnowidza Artura Rimbaud -Ja to \tośinny \ Moją świa­ domość wypełniły nowe doświadczenia, towa­ rzyszył im namysł nad własną osobą. Wolonta­ riusze, którzy pozostali na swoich posterunkach, poszli pod kościół. Obładowany plecakiem też ruszyłem w tym kierunku. Proboszcz odprawiał właśnie mszę. Wioskowi z Orlisk modlili się wspólnie na przykościelnym placu. Powracające ominęło wnętrze kościoła. Objawiło się we wspólnej modlitwie, obok murów, w miej¬ scu gdzie jeszcze wczoraj piętrzyła się sterta odzieży Skręciłem w boczną uliczkę, sto metrów od kościoła. Marzyła mi się wanna i znajoma przestrzeń domu Wyjeżdżałem z przeświad czemem że wszystko zostanie umiejscowione w uniwersalnym porządku. Że kościół w końcu stanie sie kościołem a wieś wsia I nie myślałem o tym c z y iest to nówrót do rzeczywistości i iei i snvrh nodziałów r z v t o r a r z e antronoloairzna 2 fl Wykonane przeze mnie fotografie, których jakość pozostawia wiele do życzenia, są tutaj swoistym punktem wyjścia, m a j ą c y m źródło i uzasadnienie w postulowanym antropologicz­ 1 luzia Pozostaw z a ś nadzie,a ze w lei wędrówce n r z e z f n r n a r a f i r z n v a l h n m nndnhnie a k h n h a t e r KJa^nJnhohml c h o ć n r L moment d n t k n . Blaszanego acaenąa, cnoc przez moment aoiKną- Zob. A. Rimbaud, List jasnowidza, [w:] Rimbaud, Apollinaire i inni. Wybór przekładów, red. A. Międzyrzecki, Czytel­ nik, Warszawa 1988, s. 73. 24 BARBARZYŃCA 1(111 F-ODB � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f7e530c10d28d705a8d811209f19acf.pdf 3614a39965fa7a32343bffc44f33049a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2752 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2562 Title A name given to the resource Co można znaleźć w szafie? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.91-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Oziewicz, Marek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Co można znaleźć w szafie? Światy równolegle „Kronik narnijskich" C. S. Lewisa (cz. II) Marek Oziewicz Przejścia wolicjonalne to przejścia łagodne, podczas których bohaterowie dokładnie wiedzą, co się dzieje i w każ­ dej chwili mogą zawrócić do swojego świata. Określenie 'wolicjonalne' nie oznacza jednak, że dzieci mogą przenikać do Narni (lub innego świata równoległego), kiedy tylko chcą. Możliwość przejścia otwiera się przed nimi wyłącznie dzięki magii, która rządzi się swoimi prawami (prawami Aslana), a nie wolą bohaterów. Wszystkie przejścia opisane w Lwie, czarownicy i starej szafie, a także wejście oraz wyjście Julii i Eustachego do krainy Aslana (a pośrednio też do świata Na­ rni) w Srebrnym krześle są właśnie przejściami tego rodzaju. Po części tego rodzaju przejściem jest również opisane w Sre­ brnym krześle wyjście czwórki dzieci z Narni przez drzwi, które zbudował na łące Asian. Doskonałą ilustrację przejścia wolicjonalnego stanowi pierwsze wejście Łucji do Narni: jest ono łagodne, przyjemne i prawdziwe (choć zadziwiające dla bohaterki w równym stopniu jak dla czytelników). Dzieci wchodzą do pokoju, w którym nie ma nic oprócz pustej butelki z bladoniebieskiego szkła i dużej, starej szafy z lustrem w drzwiach. Gdy jednak pozostali opuszczają po­ kój, nie znajdując w nim nic ciekawego, Łucja pozostaje w tyle. Przez głowę przebiega jej bowiem myśl, że mogłaby sprawdzić, co znajduje się w szafie, choć jednocześnie jest prawie pewna, że drzwi szafy będą zamknięte. Pierwszą nie­ spodzianką jest fakt, że drzwi otwierają się z łatwością. Dru­ gą - że szafa pełna jest wielkich futrzanych płaszczy, a „dla Łucji nie było nic milszego niż zapach i dotyk futer". Owa szafa okazuje się tajemnym przejściem do fantastycznego świata Narni. Przejście to jest bardzo płynne i łagodne. To­ warzyszą mu same przyjemne wrażenia. Łucja nie zastanawia się nad sytuacją, nie boi się - a właściwie powinna, bowiem zostaje sama w pustym pokoju i , co więcej, ma przed sobą ciemną czeluść wielkiej, starej szafy (a taka sytuacja zwykle wyzwala w dziecku strach) - ani też nie reaguje emocjonal­ nie. Jej wrażenia są wrażeniami czysto zmysłowymi, przez co także i czytelnik może odnieść je do siebie. Stanowią bo­ wiem domenę jego bezpośredniego doświadczenia, a przez to nadają realności temu, co przydarza się Łucji. Gdy dziew­ czynka z rozkoszą wtula się w miękkie futra, odkrywa, że z tyłu znajduje się kolejny szereg płaszczy. Wchodzi więc głę­ biej, a ponieważ otaczają ciemność, wysuwa przed siebie rę­ ce, aby nie uderzyć głową w tył szafy. Trzecią niespodzianką, jaka wówczas spotyka Łucję, jest fakt, że szafa nie ma tylnej ścianki. Po przejściu kilku kolejnych kroków dziewczynka odkrywa, że znajduje się w ośnieżonym lesie w środku nocy. 47 48 Opisane przez Lewisa stopniowe i prawie niezauważalne przejście świata rzeczywistego w fantastyczny świat baśni jest zadziwiająco sugestywne. Nawet najbardziej racjonalny czytelnik nie może zarzucić przesadności autorowi, gdy pisze on: Następnie zauważyła, że coś skrzypi pod jej nogami. „To chyba kulki naftaliny" - pomyślała i schyliła się, chcąc namacać je ręką. Ale zamiast twardego i gładkiego drewna podłogi wyczu­ ła coś miękkiego, sypkiego i zimnego. „To bardzo dziwne" - po­ wiedziała do siebie i zrobiła jeszcze krok lub dwa. Teraz jej twarz i ręce przestały wyczuwać miękkość futer, a napotkały coś twardego i szorstkiego, a nawet kłującego. - Ależ to zupełnie przypomina gałęzie drzew! - wykrzyknę­ ła i nagle zauważyła jakieś światło. I to wcale nie kilkanaście centymetrów przed sobą, tam, gdzie powinna być tylna ściana szafy, lecz w oddali. W chwilę później zdała sobie sprawę, że stoi pośrodku lasu, jest noc, pod nogami ma najprawdziwszy śnieg, którego płatki wirują w powietrzu. 49 Wrażenia Łucji są takie same jak wrażenia każdego inne­ go człowieka postawionego w jej sytuacji. Dzięki temu świat Narni zyskuje realność - inną może niż realność znanego nam świata - ale równorzędną ontologicznie. Lewis osiąga ten efekt dzięki gradacji wrażeń zmysłowych polegającej na stopniowym zaniku bodźców wyznaczających rzeczywistość angielską, z równoczesnym stopniowym potęgowaniem się bodźców wyznaczających rzeczywistość narnijską. Jedna rzeczywistość zostaje zastąpiona przez drugą. Stojąc przed szafą, Łucja jest w Anglii; stojąc w lesie jest już w Narni. Przestrzeń pomiędzy drzwiami szafy a narnijskim lasem to swego rodzaju wrota czasu i styk dwóch światów. Na czym polega zastosowana przez Lewisa (może nawet nieświadomie) gradacja wrażeń zmysłowych? Filozofie Wschodu utrzymują, że istnieje pięć żywiołów wyznaczają­ cych dla nas byt otaczającego nas materialnego świata: eter, powietrze, ogień, woda i ziemia. Żywioły te przenikają się nawzajem, ponieważ każdy kolejny jest subtelniejszy od po­ przedniego. I tak „najgęstszym", tzn. najbardziej material­ nym, żywiołem jest ziemia, która charakteryzuje się pięcioma atrybutami: dotykiem, smakiem, kształtem, zapachem i dźwiękiem. Następna jest woda, charakteryzująca się już tylko czterema atrybutami: smakiem, kształtem, zapachem oraz dźwiękiem. Potem ogień, charakteryzujący się kształ­ tem, zapachem i dźwiękiem. Powietrze ma zaledwie dwa atrybuty: zapach i dźwięk, a eter tylko jeden: dźwięk. Żywio­ ły te odpowiadają poszczególnym zmysłom i ich funkcjom. Eter - zmysłowi słuchu, powietrze - zmysłowi zapachu, ogień - zmysłowi wzroku, woda - zmysłowi smaku, a ziemia - zmysłowi dotyku. Lewis w pewien sposób musiał być świadomy takiego po­ strzegania świata, bowiem jest ono zadziwiająco podobne do średniowiecznej koncepcji natury, z którą - jak wynika z jego prac - w dużej mierze się zgadzał. W opracowaniu za­ tytułowanym Odrzucony obraz - wprowadzenie do literatury średniowiecznej i renesansowej (Lewis był ekspertem w tej dziedzinie) bardzo logicznie bronił on średniowiecznej kon­ cepcji żywiołów. Według średniowiecznego obrazu wszech50 91 �świata materia posiada sympatie i antypatie, a krańcowo róż­ ne odczucia sympatii i antypatii materii odnajdujemy w czte­ rech wielkich przeciwieństwach: gorącym i zimnym oraz mo­ krym i suchym. Nie istnieją one jednak w naszym świecie ja­ ko odrębne byty, lecz wyłącznie w kombinacjach. Łączą się, tworząc cztery żywioły. Połączenie gorącego i suchego two­ rzy ogień; gorącego i wilgotnego - powietrze; zimnego i wil­ gotnego - wodę; a zimnego i suchego - ziemię. Lewis doda­ je, że filozofowie średniowiecza zgadzali się odnośnie do ist­ nienia piątego żywiołu (kwintesencji wszystkich pozosta­ łych), zwanego eterem, ale według ich koncepcji, znajduje się on dopiero ponad księżycem i śmiertelnicy nie dysponują żadnym jego doświadczeniem. W świecie podksiężycowym czyli w sensu stricto przyrodzie - cztery żywioły usytuowa­ ły się w swych naturalnych miejscach. Ziemia, najcięższa, za­ jęła pozycję na dole w środku. Na niej leży lżejsza woda; po­ nad nimi jeszcze lżejsze powietrze, a najlżejszy z żywiołów, ogień, uniósł się na górną granicę tego, co określamy mianem przyrody, i tworzy własną sferę tuż pod sferą księżyca. Podobnie jak mędrcy Wschodu, myśliciele średniowiecz­ ni identyfikowali żywioły z cechami natury ludzkiej oraz po­ szczególnymi zmysłami. Taka koncepcja zakłada oczywiście swoistą gradację subtelności zmysłów i wrażeń zmysłowych. Najsubtelniejszym wrażeniem zmysłowym, jakie możemy odbierać, będzie, w takim ujęciu, dźwięk. Następne są odpo­ wiednio: zapach, kształt, smak i w końcu dotyk. Jak zatem w świetle takiej koncepcji wygląda przejście Łucji do Narni? Otwierając szafę, dziewczynka widzi rząd futer. Tak więc im­ puls popychający ją do wejścia do środka pochodzi od zmy­ słu wzroku, a zaraz potem - gdy zaczyna tulić się do płaszczy i wchodzić głębiej - od zmysłu dotyku. Jednocześnie ogarnia ją zapach futra. Następnie, Łucja zostaje otoczona ciemno­ ścią, ale jej zmysły powonienia, słuchu i dotyku są napięte do granic możliwości. Zanik rzeczywistości angielskiej rozpo­ czyna impuls pochodzący od zmysłu wzroku, a kończy im­ puls zmysłu dotyku - będące odpowiednio trzecim i piątym stopniem w gradacji subtelności wrażeń zmysłowych. Wraże­ nia te są mocno związane z materialnością i takie też jest ży­ cie w Anglii (w przeciwieństwie do Narni, która choć jest konkretna i dotykalna, przepełniona jest magią). 51 Wejście do świata Narni rozpoczyna się od poczucia prze­ strzeni: „'To musi być wprost ogromna szafa' - pomyślała [Łucja]". Wrażenie to jest wyjątkowo subtelne. Przestrzeń kojarzy nam się z wolnością, a na poziomie dźwięku - z ci­ szą. Cisza z kolei jest tłem, na którym pojawiają się i w którym nikną wszelkie dźwięki. Jest początkiem i końcem. W przypadku Lwa, czarownicy i starej szafy jest początkiem fantastycznego świata Nami i końcem zwykłego świata An­ glii. Tak więc magia zaczyna przenikać Łucję i czytelnika od najsubtelniejszych poziomów percepcji zmysłowej, od dźwięku: po wrażeniu przestrzeni Łucja zaczyna słyszeć chrupanie pod stopami. Zastanawiając się, co może być tego powodem, schyla się i czuje rękoma coś sypkiego i zimnego. Nie wie jeszcze, że jest to śnieg. Robi jeszcze jeden krok da­ lej i wrażenia zmysłowe, związane ze zmysłem dotyku, za­ czynają się potęgować - jest nimi właściwie otoczona. Łucja nie wie, że są to drzewa. Przedzierając się dalej, czuje kłucie i drapanie na rękach, na twarzy, na nogach i na całym ciele. Chwilę później widzi w oddali słabe światło. 52 53 Jak zatem widać, wrażenia zmysłowe Łucji, wciąganej przez magię do świata Narni, rozpoczynają się od najsubtel­ niejszych poziomów - związanych z dźwiękiem - i prawie na­ tychmiast dopełniają się wrażeniami najmniej subtelnego 92 zmysłu - dotyku. Gdy zaś dziewczynka zaczyna dostrzegać otoczenie, odbiera już Narnię wszystkimi pięcioma zmysłami. W twórczości Lewisa nader ważną funkcję odgrywa zmysł wzroku i związane z nim wrażenia. Według skali, ja­ ką się posługujemy, wzrok jest zmysłem wyznaczającym gra­ nicę między subtelniejszymi wrażeniami (dźwiękiem i zapa­ chem) a mniej subtelnymi (smakiem i dotykiem). Przez to pełni rolę nośnika innych wrażeń zmysłowych. Śledząc wy­ darzenia w domu profesora, a następnie w Narni, czytelnik (a w dużej mierze także bohaterowie książki) polega najbar­ dziej właśnie na zmyśle wzroku. To dzięki niemu możemy odbierać w wyobraźni obrazy, jakie zarysowuje przed nami autor. Nasz odbiór Nami, jak i otaczającej nas codzienności, w znacznej mierze opiera się na wzroku. Nic zatem dziwne­ go, że to właśnie wrażenia związane ze wzrokiem wyznacza­ ją moment przeniknięcia do Nami. Tak jest w przypadku wszystkich przejść wolicjonalnych. Np. przejście Edmunda wygląda następująco: Wskoczył do środka i zamknął za sobą drzwi, [...] potem za­ czął machać rękami w ciemności, szukając siostry. [...] Poczuł też, że zrobiło się nieoczekiwanie zimno. I wtedy zobaczył świa­ tło. [...] Podążył ku światłu, pewien, że to otwarte drzwi szafy. Ale zamiast wyskoczyć z ciemności wprost do pełnej światła garderoby, stwierdził nagle, że wychodzi z cienia jakiegoś gęste­ go, jodłowego zagajnika na otwartą przestrzeń w środku lasu. 54 Podobnie jak pierwsze przejście całej czwórki do Narni: Wszyscy czworo dali nurka między futra i usiedli na podło­ dze, ciężko dysząc. [...] - Coś mnie uwiera w plecy - odezwał się Piotr. - A czy to nie jest przypadkiem zimne? - zapytała Zuzanna. - Rzeczywiście, jest zimne i - o psia kostka! - mokre! Oj, to jest coraz bardziej mokre! - I zerwał się na równe nogi. - Chodźcie, wyłazimy stąd - powiedział Edmund. - Już po­ szli. - Ooooch! - krzyknęła nagle Zuzanna. Wszyscy zapytali, co się stało. - Siedzę pod jakimś drzewem - odpowiedziała Zuzanna. - 1 , popatrzcie tylko, tam jest jakieś światło, o tam! - O holender, masz rację! - zawołał Piotr. - I popatrzcie tu - i tu! - Wszędzie są drzewa. A to mokre świństwo to śnieg. Ależ my przecież jesteśmy w lesie Łucji! I nie mylił się. Cała czwórka stała teraz, mrugając oczami, w pełnym świetle jasnego, zimowego dnia. Za nimi były płaszcze na wieszakach - przed nimi pokryte śniegiem drzewa. 55 Jeżeli poszczególne dzieci zaczynają dostrzegać otaczają­ cy je las dopiero po chwili, choć przecież w Narni jest środek dnia, oznacza to, że ich postrzeganie nie jest od początku wy­ raźne. Można powiedzieć, że „wyostrza" się ono stopniowo na rzeczywistość świata równoległego. „Przebudzenie" w Nami jest łagodne. Sekwencja: jasne postrzeganie, ciem­ ność i niepewność, jasne postrzeganie, kojarzy się z zamknię­ ciem i otworzeniem oczu - tak zwykle robimy sobie niespo­ dzianki. Zamykamy oczy i gdy je po chwili otwieramy, znaj­ dujemy przed sobą coś, czego przed chwilą nie było i co zwy­ kle sprawia nam wielką przyjemność. Sekwencja taka przy­ wołuje także inne przyjemne skojarzenia związane z magią (jak np. nagłe pojawienie się czegoś, pozornie znikąd). Łatwo zauważyć, że rzeczywistość angielska „znika" w chwili, gdy Łucja (lub inne dzieci) wchodzi do szafy i ogarnia ją ciem­ ność, a rzeczywistość narnijska „pojawia się", gdy Łucja (lub inne dzieci) dostrzega przed sobą światło i zaczyna roz­ różniać otaczające ją drzewa. Podobna sekwencja zachodzi w przypadku innych przejść wolicjonalnych. Określenia „zni­ kanie" i „pojawianie się" użyte są w cudzysłowie, bowiem �nie da się wyraźnie rozgraniczyć ani chwili, ani miejsca, w których jeden świat przechodzi w drugi. Jak zatem widać, przejścia wolicjonalne są naprawdę łagodne i przyjemne. Są łagodne przez to, że nie wywołują żadnych nieprzyjemnych doznań cielesnych, jak np. zawroty głowy czy jakikolwiek ból, które pojawiają się podczas przejść niewolicjonalnych i łagodne przez to, że trudno jest właściwie stwierdzić, kiedy bohater opuszcza swój świat i znajduje się w innym. Kolejną cechą przejścia wolicjonalnego jest prawdziwość. Postulat ten pojawił się już jako jedna z cech świata równole­ głego. W jaki sposób zostaje on zrealizowany podczas pierw­ szego przejścia Łucji? Otóż Narnia jest faktem, całkiem odręb­ ną rzeczywistością, i choć wszystkie zmysły Łucji nie zosta­ wiają jej cienia wątpliwości, że naprawdę jest w lesie (choć właściwie jest w domu), że naprawdę jest zima (choć właści­ wie jest późne lato 1940 roku) i że naprawdę jest środek nocy (choć właściwie jest środek dnia), jej umysł nie potrafi tego za­ akceptować ani zrozumieć. Na szczęście Łucja jest zaledwie kilkuletnią dziewczynką i choć czuje się niepewnie, nie jest zdana jedynie na swą racjonalność. Gdyby tak było, Narnia by­ łaby niemożliwa. W Kronikach narnijskich Lewis wielokrot­ nie i na różne sposoby podkreślał pogląd, że człowiek zaskle­ piony w ciasnych ramach racjonalności i opierający się wszy­ stkiemu, czego nie potrafi wyjaśnić za pomocą umysłu, nie może przeniknąć do świata magii, ani jej doświadczyć. Nie­ wielką gwarancją bezpieczeństwa dla Łucji jest to, że gdy się odwraca, widzi pomiędzy pniami drzew otwarte drzwi szafy i część pokoju. Wie, że w pokoju, w którym stoi szafa, wciąż jest dzień i nic nie zakłóciło znanej jej rzeczywistości angiel­ skiej, tzn. nie uległa ona żadnej magicznej przemianie. Ta „kładka" ku znajomej rzeczywistości spełnia tu dwie role. Po pierwsze napawa Łucję odwagą potrzebną do wejścia do no­ wego świata („Gdyby coś było nie w porządku, zawsze mogę wrócić - uspokajała się") i utwierdzają, że nie postradała zmy­ słów, lecz po prostu znalazła się w tajemniczej krainie, czego każdy z nas gdzieś w głębi pragnie. Po drugie, upewnia czytel­ nika - który dzieli przecież z Łucją zdumienie i wątpliwości odnośnie do tego, czy to, czego jest świadkiem, dzieje się na­ prawdę - że Narnia jest jak najbardziej realna. We wszystkich następnych książkach tego cyklu rzeczywi­ stość narnijska (i rzeczywistość wszystkich innych światów) nigdy nie pozostawia cienia wątpliwości. Nie jest zamglona, odległa ani wyśniona. Nie jest traktowana z przymrużeniem oka, nawet w przypadku tak dziwnych światów jak kraina Łachonogów. Gdy znajdujemy się w Nami, jest ona o wiele bar­ dziej realna niż Anglia. Paul Karkainen utrzymuje, że Lewis celowo unikał popularnej techniki wprowadzania fantastycz­ nego świata, a mianowicie snu, bowiem gdyby przeniknięcie do Nami odbywało się w marzeniach sennych, zostałaby ona zredukowana do indywidualnego, wewnętrznego fenomenu psychologicznego. Czytelnik mógłby wówczas odczytać Namię jako sugerowany przez autora sposób na ucieczkę od rze­ czywistości, a jak stanowczo twierdzi Karkainen: 56 57 Lewis nie chciał tworzyć takiego wrażenia. Dla niego fanta­ styczny świat [baśni], czy właściwie fantastyczna rzeczywistość, o której pisał, istniała poza umysłem. [Lewis] właściwie nie stworzył świata Narni, lecz raczej go odkrył. Świat ten istnieje bowiem gdzieś [koło nas] i może zostać odkryty przez każdego, kto wykazuje się wystarczającą wrażliwością. 58 W trakcie lektury Kronik narnijskich nasze poczucie rze­ czywistości jest stabilne, bowiem nawet w wypadku przenie­ sienia akcji utworu do świata równoległego jest on równie prawdziwy jak Anglia. Punktem odniesienia w tym wzglę­ dzie są dla nas bohaterowie i ich wrażenia. Chociaż określenie 'przejścia między światami' obejmuje zarówno wejścia do światów równoległych, jak i powroty do rzeczywistości angielskiej, wszystkie zamieszczone powyżej przykłady przejść wolicjonalnych są wejściami, a nie powro­ tami. Nie oznacza to, że przejścia wolicjonalne obejmują podróże tylko w jedną stronę - jest nim przecież także wyj­ ście czwórki dzieci z Nami w Księciu Kaspianie - wskazuje to raczej na fakt, że Lewis poświęca znacznie mniej uwagi przeniesieniom do rzeczywistości angielskiej niż przeniesie­ niom do Narni. Na przykład pierwszy powrót Łucji opisany jest bardzo krótko: Łucja wpatrzyła się w ciemność między drzewami i dostrze­ gła w oddali jasną plamkę, wyglądającą jak odblask dziennego światła. - Tak, już widzę drzwi szafy. [...] Łucja [...] popędziła w stronę plamki dziennego światła mię­ dzy drzewami tak szybko, jak potrafiła. I nagle, zamiast szorst­ kich gałęzi drzew, poczuła na twarzy miękkość futrzanych pła­ szczy, a zamiast skrzypiącego śniegu pod nogami - twardość drewnianej podłogi, aż raptem zdała sobie sprawę z tego, że wy­ skakuje przez otwarte drzwi szafy wprost do tego samego pokoju, w którym rozpoczęła się ta dziwna przygoda. Starannie zamknę­ ła szafę i rozejrzała się wokoło, łapiąc oddech po szybkim biegu. 59 Podobnie lakoniczny jest opis powrotu Łucji i Edmunda: Tym razem trafili z powrotem bez trudności. Nagle, zamiast ośnieżonych gałęzi, poczuli na twarzach dotyk miękkiego futra, a w następnym momencie oboje stali przed szafą w garderobie. 60 Ignorowanie szczegółów towarzyszących powrotom boha­ terów do rzeczywistości angielskiej wydaje się jednak celo­ wym zabiegiem Lewisa, przynajmniej z jednego względu. Jest nim czas. O ile bowiem przenikaniu bohaterów do Nami to­ warzyszyło spowolnienie czasu ziemskiego - przez co mogli oni przeżyć w Nami nawet długie lata - to nigdy w Kromkach (i w żadnym z opisanych tam światów równoległych) Lewis nie zatrzymywał upływu czasu całkowicie, nie mówiąc już o jego cofaniu. To cofnięcie było jednak koniecznością, jeżeli bohaterowie po długiej wizycie w Nami mieli powrócić do swojego świata i swojego czasu. Np. w poniższym fragmencie Lewis sugeruje, że swego rodzaju cofnięcie rzeczywiście za­ chodzi, ale związane z nim szczegóły pomija milczeniem: Zatem weszli śmiało w gęstwinę leśną i zanim jeszcze zdą­ żyli zrobić pierwsze dwadzieścia kroków, przypomnieli sobie, że owa dziwna rzecz nazywa się latarnią, a zanim zrobili drugie dwadzieścia kroków, zauważyli, że nie przeciskają się już mię­ dzy gałązkami jodeł, lecz między futrzanymi płaszczami. A w chwilę później wszyscy wysypali się - jedno po drugim przez otwarte drzwi szafy do pustej garderoby i nie byli już Królami i Królowymi we wspaniałych myśliwskich strojach, lecz Piotrem, Zuzanną, Edmundem i Łucją w starych dziecin­ nych ubrankach. I był to ten sam dzień i ta sama jego pora, kie­ dy wszyscy czworo wskoczyli do szafy, aby się w niej schować. ' 6 Choć akceptujemy fakt powrotu dzieci do garderoby w do­ mu profesora, nie wiemy, w jaki sposób zniknęły z nich królewskie szaty i w jaki sposób zastąpiły je stare, dziecinne ubranka. Nie wiemy też, ani nawet nie wyobrażamy sobie? w jaki sposób ich dorosłe ciała powróciły w mgnieniu oka do swej dziecinnej postaci. Są to szczegóły, które autor postano­ wił świadomie zignorować, bowiem wszelkie fantazje na ich temat mogłyby zabrzmieć o wiele mniej przekonująco niż mil­ czenie. Z dalszych części Kronik wynika, że dzieci zachowały 93 �kto Ко sar sy Ni. cz; ch cy Ci Щ si{ cz sz tu śc te ś\ i (/ (' st si z n 1( E i w pamięci wszystkie szczegóły swych przygód w Nami - wy­ pływa stąd wniosek, że o ile ich ciała podczas różnych przejść między światami (i w trakcie pobytu w nich) ulegały transfor­ macji - zmiany te w żaden sposób nie wpływały na ich psychi­ kę, która rozwijała się liniowo podczas wszystkich tych dos'wiadczeii. Czy zatem w ciele dziewięcioletniej Łucji po wyj­ ściu z Nami obecna była dojrzała świadomość osoby w wieku lat 24? Czy tak samo było w przypadku pozostałych dzieci? Czy takie doświadczenie nie mogłoby wpłynąć na zachwianie ich osobowości: straciliby przecież w znacznym stopniu iden­ tyfikację ze swymi co chwila zmieniającymi się ciałami. Podobne pytania można by mnożyć w nieskończoność. Lewis musiał być świadomy nierozwiązalnych dylema­ tów, jakie wypływały z faktu cofnięcia czasu bohaterów, który upłynął dla nich podczas ich pobytu w innym świecie, bowiem w kolejnych książkach cyklu próbował w jakiś spo­ sób załatać tę logiczną lukę. Na przykład już w drugiej książ­ ce cyklu dzieci wracające z Narni przebierają się uprzednio w swoje stare ubranka: 62 - Chodźcie - powiedział nagle Piotr do Edmunda i Łucji. - Nasz czas nadszedł. - Co masz na myśli? - zapytał Edmund. - Tędy! - krzyknęła Zuzanna, która sprawiała wrażenie, jak­ by była w coś wtajemniczona. - Tu, między drzewa. Musimy to zmienić. - Co zmienić? - zapytała Łucja. Zmienić ubrania, rzecz jasna - odpowiedziała Zuzanna. - Ale głupio byśmy w T Y M wyglądali na peronie małej, angielskiej stacji. [...] Nie był to dla nich mity powrót, teraz, kiedy już zdjęli królewskie szaty i mieli na sobie swoje szkolne ubranka (niezbyt świeże, należy dodać). v v с 63 \ Poza tym, autor konsekwentnie skracał czas pobytu dzie­ ci w Narni w każdej kolejnej książce - zwykle ograniczając go do okresu od kilku tygodni do kilku miesięcy - przez co zmiany fizyczne, jakie mogły zajść w ciałach bohaterów, nie były aż tak znaczące, aby ich powrót do czasoprzestrzeni An­ glii mógł budzić dylematy podobne do dylematów 15-letniego cofnięcia czasowego z Lwa, czarownicy i starej szafy. Ko­ lejnym środkiem, jaki Lewis zastosował w następnych czę­ ściach Kronik w celu uniknięcia niemożliwych do rozstrzy­ gnięcia sprzeczności wynikających z cofnięcia czasu bohate­ rów wchodzących i wychodzących z innych światów przez tę samą bramę czasu, było zerwanie z ujednoliconym syste­ mem przejść między światami, który wprowadził w pierwszej i po części utrzymał w drugiej książce cyklu. W Podróży „Wędrowca do świtu" powrót do Anglii następuje już w mniej konwencjonalny sposób - przez dziurę w niebie; w Srebrnym krześle jeszcze inaczej - Narnia zostaje zdmuch­ nięta przez Aslana, a bohaterowie znajdują się w krainie Aslana, skąd wracają do Anglii przez dziurę w murze, prawie tak jak weszli. W ten sposób uwaga czytelnika koncentruje się bardziej na przejściu samym w sobie, a nie na towarzyszą­ cych mu mechanizmach - których z reguły, jak automatycz­ nie się zakłada, nie da się opisać słowami. Cudowność tych przejść staje się jedynym gwarantem ich prawdziwości. Przejścia niewolicjonalne to przejścia nagłe, zaskakujące, podczas których bohaterowie nie wiedzą, co się dzieje i nie mają wpływu na bieg wydarzeń. Przejścia te nie są przyjem­ ne, z reguły wręcz są niebezpieczne. Jakaś niewytłumaczalna siła wyższa - w tym przypadku oczywiście magia - wyciąga ich ze znanego świata i nie mają możliwości powrotu do nie­ go, a przynajmniej nie wtedy, gdy są „wyciągani". Przejścia 94 tego typu obejmują przeniesienia nawet wbrew woli bohate­ rów: tak przecież dzieje się z Edmundem w Podróży „ Wę­ drowca do świtu". Najlepszymi przykładami przejść niewolicjonalnych są: „wtrąbienie" czwórki dzieci do Narni w Księ­ ciu Kaspianie oraz porwanie Łucji, Edmunda i Eustachego do Narni przez falę, która „wychodzi" z obrazu w Podróży „ Wę­ drowca do świtu". Po części tego rodzaju przejściem jest również pierwsze przeniesienie Poli za sprawą pierścienia do lasu między światami w Siostrzeńcu czarodzieja oraz prze­ niesienie Julii i Eustachego do Narni za pomocą „wyszarp­ nięcia" z pociągu w Ostatniej bitwie. To ostatnie przejście jest szczególne, bowiem okazuje się „przeniesieniem osta­ tecznym", z którego nie ma już powrotu (bowiem wszyscy bohaterowie - nawet ci, którzy nie zostali przeniesieni do Na­ rni - spotykają się za drzwiami stajni w wiecznym świecie Aslana), natomiast przeniesienie za pomocą pierścienia choć za pierwszym razem niewolicjonalne, bowiem Pola nie jest świadoma magicznej mocy pierścieni - jest szczególne, ponieważ od momentu, gdy dzieci poznają cudowne właści­ wości pierścieni, wszystkie następne przejścia z ich zastoso­ waniem stają się wolicjonalne. Trzy z czterech przejść niewolicjonalnych pojawiających się w Kronikach to przejścia przeniesienia, a tylko jedno (w Podróży „ Wędrowca do świtu ") to przejście bezpośrednie. Stanowi ono doskonałą ilustrację przejścia niewolicjonalnego: jest gwałtowne, niespodziewane, niebezpieczne i praw­ dziwe. Od ostatniej wizyty dzieci w Narni minął już rok i nasta­ ły wakacje. Piotr przygotowujący się do egzaminów pojechał do profesora Kirke, Zuzanna z rodzicami wyjechała do Ame­ ryki, a Łucja i Edmund, którzy nie mieli żadnego wyboru, zostali wysłani do wujostwa. 64 ...Zdołali wykraść kilka minut tylko dla siebie. Rozmawiali rzecz jasna - o Narni, o ich własnej, tajemnej krainie. Myślę, że większość z nas ma taką swoją tajemną krainę, ale dla większo­ ści z nas istnieje ona tylko w wyobraźni. Edmund i Łucja byli pod tym względem szczęśliwsi, ponieważ ich tajemna kraina ist­ niała naprawdę. Byli już w niej dwukrotnie i nie była to wcale za­ bawa lub sen, lecz najprawdziwsza rzeczywistość. Oczywiście dostali się tam dzięki Czarom, bo tylko dzięki Czarom można się dostać do Nami. 65 Siedząc w sypialni Łucji, rodzeństwo przygląda się wiszą­ cemu na przeciwległej ścianie obrazowi przedstawiającemu żaglowiec płynący niemal wprost na patrzącego. Obraz ten fascynuje ich i urzeka, bowiem jest według Łucji „bardzo narnijski". Zaledwie jednak Edmund i Łucja zdążyli wymienić po zdaniu na jego temat, do pokoju wchodzi ich kuzyn - Eu­ stachy Klarencjusz Scrubb - którego oboje nie znoszą. Eusta­ chy włącza się do rozmowy i zaczyna wyśmiewać się z Na­ rni. Gdy jednak Edmund i Łucja ignorują jego docinki, za­ czyna rozmowę na temat obrazu. - Podoba wam się ten obraz? [...] Tak, mnie się podoba. Bardzo mi się podoba [rzekła Łucja]. - Straszny kicz - powiedział Eustachy. - Jak stąd wyjdziesz, nie będziesz musiał na niego patrzyć rzekt Edmund. - A dlaczego ci się podoba? - zapytał Eustachy Łucję. - Przede wszystkim dlatego, że okręt wygląda tak, jakby rzeczywiście płynął. A woda wygląda, jakby rzeczywiście była mokra. A fale - jakby wznosiły się i opadały. Naturalnie Eustachy miał na to mnóstwo odpowiedzi, ale nie powiedział nic, gdyż właśnie w tym momencie spojrzał na fale i zauważył, że rzeczywiście wyglądają tak, jakby się naprawdę wznosiły i opadały. [...] Odwrócił się (nieco zielony na twarzy), �a potem spróbował spojrzeć raz jeszcze. A wtedy nie tylko on, ale również Edmund i Łucja zaczęli wpatrywać się w obraz szeroko otwartymi oczami. 66 W tym momencie zaczyna działać magia i rozpoczyna się właściwe przejście. Bez udziału własnej woli, a nawet w przypadku Eustachego - wbrew niej, dzieci zostają wcią­ gnięte do Nami. Lewis pisze: W to, co zobaczyli, trudno uwierzyć, kiedy się o tym czyta, ale prawie tak samo trudno było w to uwierzyć, kiedy się to wi­ działo. Obraz ożył. Nie przypominało to wcale kina: kolory były zbyt prawdziwe i czyste, czuło się też, że wszystko to dzieje się na zewnątrz. Dziób okrętu opadł ciężko w wodę, a potem wzniósł się, wzbijając w powietrze masę pienistych bryzgów. Fala prze­ biegła wzdłuż burt i dźwignęła rufę tak wysoko, że po raz pierw­ szy ukazał się na chwilę pokład, a potem znikt, gdy dziób napo­ tkał następną falę. W tej samej chwili leżący koło Edmunda ze­ szyt zafurkotał, uniósł się, poszybował w powietrzu i pacnął w ścianę. Łucja poczuła, że włosy zawirowały jej wokół twarzy, jakby nagle powiał silny wiatr. I to był wiatr - wiatr wiejący ku nim z obrazu. I nagle z wiatrem przypłynęły do nich dźwięki: chlust przewalających się fal, łomotanie wody w boki okrętu, trzeszczenie burt, a ponad tym wszystkim potężny, nieustający ryk wiatru i wody. Lecz dopiero zapach - mocny, słony zapach przekonał Łucję, że to nie sen. - Przestańcie! - rozległ się skrzekliwy, pełen strachu i złości głos Eustachego. - To jakieś wasze głupie sztuczki! Przestańcie! Bo powiem wszystko Albercie... Aauuuuu!.. Edmund i Łucja byli bardziej oswojeni z dziwnymi przygo­ dami, ale dokładnie w tej samej chwili, gdy Eustachy krzyknął „Aauuuuu!", i oni wrzasnęli „Aauuuuu!", bo oto wielki, zimny i słony bałwan chlusnął nagle z ram obrazu pozbawiając ich tchu Byli przemoczeni do suchej nitki. - Rozwalę to paskudztwo! - zawołał Eustachy. Ale teraz za­ częło się dziać wiele rzeczy naraz. Eustachy ruszył w kierunku obrazu, a Edmund, który wiedział coś niecoś o czarach, skoczył za nim krzycząc, aby nie był głupi i miał się na baczności. Łucja złapała go za rękę z drugiej strony i została pociągnięta do przo­ du. Jednocześnie albo obraz nagle urósł, albo też oni stali się mniejsi, dość że kiedy Eustachy podskoczył próbując zerwać go ze ściany, znalazł się na ramie: przed nim nie było szyby, lecz prawdziwe morze, a wiatr i fale uderzały wściekle o ramę, jakby to była przybrzeżna skała. Eustachy zupełnie stracił głowę i zła­ pał się kurczowo kuzynów, którzy wskoczyli na ramę obok nie­ go. Rozległy się krzyki i zaczęła się lekka szamotanina. I właśnie wtedy, gdy wszystkim się zdawało, że złapali już równowagę, wyrósł przed nimi wielki, granatowy bałwan, zwalił ich z nóg i pociągnął prosto w morze. Rozpaczliwy krzyk Eustachego za­ marł nagle, kiedy woda dostała mu się do ust. 67 Jak można zauważyć, trudno byłoby o bardziej sugestyw­ ny opis. Choć całe wydarzenie dzieje się w krótkiej chwili, relacjonujący je Lewis wtłacza w narrację olbrzymie bogac­ two szczegółów, które normalnie umknęłyby naszej uwagi. Pozwala to nam na dokładne wychwycenie sekwencji wyda­ rzeń i reakcji, tak jakby odbywały się one w zwolnionym tempie. Pierwszą rzeczą, jaka podczas analizy tego przejścia rzuca się w oczy, jest fakt, że przebiega ono całkowicie poza wolą bohaterów: dzieci nie mają żadnej możliwości wyboru, czy chcą czy też nie chcą zostać przeniesione do Nami. Wszystko dzieje się poza nimi. Przejście to - w przeciwień­ stwie do przejść wolicjonalnych, podczas których w punk­ tach styku światów równoległych odrębne rzeczywistości przenikają się łagodnie i jeden świat przechodzi w drugi pra­ wie niezauważalnie - jest niespodziewane i gwałtowne. Gwałtowność przejścia niewolicjonalnego polega na tym, że stabilna, zmysłowa rzeczywistość Anglii zostaje nagle za­ burzona. Zaburzenie to jest wynikiem agresji - nagłego wtar­ gnięcia rzeczywistości innego świata w rzeczywistość Anglii. Gwałtowność ta wytrąca bohaterów z równowagi - nawet Łucja i Edmund, którzy przecież mieli już do czynienia z ma­ gią, są całkowicie zaskoczeni i nie wiedzą, co robić. Pierwszą ich reakcją jest zdumienie i strach. Co więcej, rzeczywistość narnijska nie tylko zaburza rzeczywistość angielską, lecz wchłania ją i bohaterów. W przeciwieństwie do sytuacji z przejść wolicjonalnych, podczas których wchodzący do Na­ mi bohaterowie odwracając się widzieli przejście do swojego świata, tutaj to połączenie z rzeczywistością Anglii zostaje całkowicie przerwane. Anglia dosłownie przestaje istnieć, tak jakby nigdy nie istniała. Wśród szlochów słychać było od czasu do czasu urywane zdania [Eustachego]: - Ja chcę stąd iść - ja chcę wracać - wcale mi się to NIE PODOBA. - Chcesz stąd iść? - zapytał Kaspian. - Ale dokąd? Eustachy podbiegł do burty, jakby się spodziewał zobaczyć ramę obrazu wiszącą nad wzburzonym oceanem, a może i kawa­ łek sypialni Łucji. Ale zobaczy! tylko granatowe fale zwieńczo­ ne pienistymi grzywami i błękitne niebo stykające się z morzem na widnokręgu. Może i trudno winić go za to, że się załamał. 68 Choć przejście to jest gwałtowne, a nie łagodne jak przej­ ścia wolicjonalne, można prześledzić je z perspektywy gra­ dacji wrażeń zmysłowych i okazuje się, że zachowuje ono ta­ ką samą ich sekwencję. Przede wszystkim wielką rolę w opi­ sie tego przejścia odgrywa uprzywilejowany u Lewisa zmysł wzroku. Od chwili gdy dzieci zdają sobie sprawę, że zaczyna dziać się coś dziwnego, aż do momentu znalezienia się w Na­ mi, wszystkie wrażenia opisywane są obrazami. To właśnie zmysł wzroku stanowi nośnik poszczególnych innych wrażeń zmysłowych. Podobnie jak w przypadku przejść wolicjonal­ nych, tak i tu moment przeniknięcia do Nami rozpoczyna się od najsubtelniejszych wrażeń zmysłowych związanych z dźwiękiem i poczuciem przestrzeni. Nagle dzieci uświada­ miają sobie fakt, że obraz ożywa, a mówiąc dokładniej: staje się przestrzenny. Fale wyglądają tak, jakby naprawdę się wznosiły i opadały, a statek wygląda tak, jakby naprawdę płynął. Dwuwymiarowy obraz nabiera głębi. To wrażenie przestrzeni jest pierwszym wyznacznikiem pojawiania się rzeczywistości narnijskiej i początkiem zaniku angielskiej. Według skali, jaką się posługujemy, wrażenie przestrzeni po­ wiązane jest ze zmysłem słuchu, a zatem jest najsubtelniej­ szym wrażeniem zmysłowym. Natychmiast też wrażenie prawdziwości Nami dopełnia się innymi odczuciami zmysło­ wymi: z obrazu wieje ku dzieciom wiatr niosący dźwięki i zapach (wrażenia na odpowiednio 1. i 2. poziomie subtelno­ ści), a po chwili uderza w nich potężna fala, „wielki, zimny i słony" bałwan morski (wrażenia smaku i dotyku - będące odpowiednio 4. i 5. poziomem subtelności wrażeń zmysło­ wych). W tym momencie dzieci odbierają już Narnię pięcio­ ma zmysłami, choć jednocześnie tymi samymi pięcioma zmysłami odbierają nadal rzeczywistość angielską. Skoro jednak te dwie rzeczywistości światów równoległych są zupełnie nieprzystawalne i w pewien sposób się wyklucza­ ją, jedna z nich musi zniknąć, bowiem niemożliwe jest przeby­ wanie w tych dwóch światach jednocześnie. Znika zatem An­ glia. Opisując przejście niewolicjonalne Lewis nie redukował wyznaczników rzeczywistości angielskiej powoli - tak jak w przypadku przejść wolicjonalnych. Anglia nie zanika stop­ niowo, jak na przykład wówczas, gdy Łucja wchodzi do Nami przez szafę. W przypadku przejścia niewolicjonalnego rzeczy­ wistość angielska trwa nie zmieniona aż do momentu, gdy przenikająca w nią rzeczywistość Nami rozsadza ją od środka. 95 �Zniknięcie Anglii nie jest procesem; jest nagłą eksplozją, która wyznacza moment przejścia bohaterów do Nami. Przerażony Eustachy, który nie może znieść tego, co się dzieje, reaguje w jedyny sposób, jaki zna: przemocą. Rzuca się do przodu, aby zerwać obraz ze ściany i w ten sposób ustabilizować znaną sobie, choć w tym momencie zachwianą rzeczywistość świata Anglii. Edmund próbuje go powstrzy­ mać, więc zrywa się z łóżka i łapie go za rękę. W tej samej chwili przestraszona Łucja chwyta Edmunda za rękę z dru­ giej strony. W ten sposób wszyscy troje zbijają się w szamo­ czącą się gromadkę i nagle - Lewis nie opisuje w jaki spo­ sób, stwierdzając jedynie, że: „albo obraz nagle urósł, albo też oni stali się mniejsi" - wszyscy troje znajdują się na kra­ wędzi rzeczywistości angielskiej: na ramie obrazu. Nie wie­ my, czy jeszcze w tym momencie widzieli za sobą sypialnię Łucji, czy też już wówczas rozpłynęła się ona wraz z Anglią. Wiemy natomiast, że przed sobą ujrzeli prawdziwe morze i czuli się tak, jakby stali na przybrzeżnej skale. Chwilę później potężna fala zwaliła ich z nóg i pociągnęła za sobą w narnijskie morze. Anglia przestała istnieć, a wszystko to wy­ darzyło się w ułamku chwili. Jak można zauważyć, przejście niewolicjonalne jest cał­ kowicie niespodziewane. Żadne z dzieci nie mogło przygoto­ wać się na taką ewentualność wcześniej. Przeniesienie do Na­ mi - choć w przypadku Edmunda i Łucji na pewno utęsknio­ ne - jest nawet dla nich zaskoczeniem. Natomiast dla Eusta­ chego jest po prostu nie do uwierzenia. Eustachy zaczął domagać się wysadzenia na ląd, dodając, że w pierwszym napotkanym porcie „złoży przeciwko nim doniesie­ nie" na ręce Brytyjskiego Konsula [...] W końcu przekonali go z trudem, że właśnie płyną ile wiatru w żaglach do najbliższego znanego lądu, i że odesłanie go teraz do Cambridge (gdzie mie­ szka Wuj Harold) jest równie trudne, jak wysianie go na księżyc. 69 Przejście to jest także bezsprzecznie niebezpieczne. Nie przypomina łagodnego wejścia do Nami przez szafę. Bohate­ rowie nie tylko spadają z wysokości, ale wpadają do rozkoły­ sanego, lodowatego morza. Na szczęście statek jest niedaleko i marynarze natychmiast zauważają trzy postacie w wodzie. Kaspian skacze do wody, aby pomóc ich wyciągnąć. Nie­ mniej nawet te kilka chwil przebywania w lodowatej wodzie stanowi wystarczające niebezpieczeństwo. Łucja dziękowała Bogu, że w ostatnim letnim semestrze zro­ biła znaczne postępy w pływaniu. Co prawda lepiej by sobie ra­ dziła, gdyby poruszała rękami trochę wolniej, a także gdyby wo­ da nie okazała się tak przeraźliwie zimna, ale i tak utrzymywała się jakoś na powierzchni. Szybko zrzuciła buty, jak powinien zro­ bić każdy, kto wpadnie w ubraniu do głębokiej wody. Pamiętała nawet o tym, aby mieć zamknięte usta i otwarte oczy. [...] A po­ tem, jak można się było spodziewać, Eustachy w panice uchwy­ cił się jej kurczowo i woda przykryła im głowy. Kiedy się wynurzyli, Łucja zobaczyła białą postać skaczącą z pokładu do morza. Edmund był teraz blisko nich i - przebiera­ jąc szybko nogami w wodzie - zdołał pochwycić ręce wyjącego dziko Eustachego. A potem ktoś inny, czyja twarz była jej dziw­ nie znajoma, podtrzymał ją z drugiej strony. 70 Na szczęście żaden z bohaterów nie tonie, choć Eustachy był od tego o krok. Jednak wszyscy okupili przejście do Na­ rni siniakami i przeziębieniem. Z pewnością nie jest to rodzaj przejścia, które chcieliby w przyszłości powtórzyć, a przynaj­ mniej nie wówczas, gdyby mieli jakąś inną możliwość prze­ niknięcia do Nami. Jednocześnie przejście to - tak jak wszy­ stkie inne, zarówno wolicjonalne, jak i niewolicjonalne - jest prawdziwe. Nie jest to przygoda wyśniona, ani jakieś wewnę­ 96 trzne doświadczenie psychologiczne któregokolwiek z boha­ terów. Narnia jest na wskroś prawdziwa: woda jest mokra, zimna i głęboka, słońce gorące, wiatr silny i przenikliwy. Kwestię prawdziwości przejść między światami i prawdzi­ wości światów równoległych omówiliśmy jednak wcześniej i nie będziemy poświęcać jej tu więcej miejsca. Dość wspo­ mnieć, że postulat prawdziwości dotyczy wszystkich rodza­ jów przejść opisanych przez Lewisa. Podobnie jak w przypadku innych przejść, także i w przy­ padku tego przejścia można odnaleźć pewne logiczne dyle­ maty, z którymi Lewis sobie nie poradził. Na przykład nie wiemy, w jakim stanie Eustachy, Edmund i Łucja zastali sy­ pialnię Łucji w domu wujostwa po swoim powrocie. Pamię­ tając o tym, że chwilę przed przeniesieniem do Nami dzieci zostały zalane w pokoju przez potężną falę - co oznacza, że do pokoju musiała wlać się ogromna masa słonej wody - za­ stanawiamy się, w jaki sposób Lewis uniknął dostrzeżenia te­ go faktu przez Ciotkę Albertę i Wuja Harolda. Nawet jeżeli woda natychmiast by wyschła, musiałaby pozostawić ślady w postaci zacieków i wilgoci. Innym pytaniem, na które au­ tor nie udzielił odpowiedzi, jest mechanika powrotu bohate­ rów przez dziurę w niebie. Niedopowiedzenia te nie ujmują jednak przejściom niewolicjonalnym ich czaru. Ciekawą prawidłowością rzucającą się w oczy podczas analizy przejść niewolicjonalnych jest fakt, że przenoszeni do innego świata bohaterowie zawsze trzymają się za ręce (lub w jakiś inny sposób są ze sobą w bezpośrednim kontakcie fi­ zycznym). W ten sposób magia, która wciąga do Nami choć­ by jednego z nich, oddziaływuje automatycznie także na in­ nych. Prawidłowość ta zauważalna jest w opisanym powyżej przejściu z Podróży „ Wędrowca do świtu", a także w przy­ padku „wtrąbienia" Piotra, Łucji, Zuzanny i Edmunda do Na­ mi w Księciu Kaspianie. - Uwaga! - krzyknął Edmund. - Złapmy się wszyscy za rę­ ce i trzymajmy mocno razem. Czuję, że to jakieś czary. Prędko! - Tak! - powiedziała Zuzanna. - Trzymajmy się mocno za ręce. Och, naprawdę, żeby to już przestało... och! I nagle bagaże, tawka, peron i cała stacja zniknęły im sprzed oczu. Trzymając się za ręce i z trudem łapiąc oddech znaleźli się w jakimś lesie, tak gęstym, że gałęzie wbijały się im w ubra­ nia i trudno było się poruszyć 71 W tym przypadku jednak trzymanie się za ręce jest świa­ dome i ma służyć dodaniu bohaterom otuchy. Poza tym, przez fizyczny kontakt bohaterowie przenoszą ze sobą do Na­ mi wszystkie te przedmioty, które wówczas mają przy sobie: drugie śniadania znajdujące się w kieszeniach ich płaszczy, zapałki, scyzoryki oraz latarkę Edmunda. Przejście to - podobnie jak inne przejścia niewolicjonalne, np. wyszarpnięcie Julii i Eustachego z pociągu w Ostatniej bitwie - charakteryzuje się takimi samymi cechami jak przej­ ście z Podróży „Wędrowca do świtu": odbywa się bez żadne­ go udziału woli bohaterów, jest niespodziewane, gwałtowne, niebezpieczne (choć może nie tak bardzo jak w przypadku „lądowania" bohaterów w morzu) i prawdziwe. Jego opis jest jednak tak krótki, że nie ma w nim miejsca na gradację wra­ żeń zmysłowych. Da się jednak zauważyć, że moment prze­ niknięcia do Nami ponownie wyznaczany jest przez zmysł wzroku. W jednej chwili bohaterowie znajdują się jeszcze w Anglii, następnie Anglia znika, a chwilę potem są w Nami nie wiemy, w jaki sposób do tego dochodzi. Wydaje się zatem, że tempo tego przeniesienia uniemożliwia jakiekolwiek opisy samego procesu przejścia między światami. 72 �Wszystkie przejścia między światami równoległymi opi­ sane w Kronikach mieszczą się jednocześnie w dwóch kate­ goriach: są wolicjonalne lub niewolicjonalne, i są przejściami bezpośrednimi lub przejściami przeniesienia. Ten drugi podział dokonany jest w oparciu o sposób, w jaki bohatero­ wie przenikają do świata równoległego. Przejścia bezpośre­ dnie to przejścia, w których przeniknięcie do innego świata polega na fizycznym przejściu do niego przez punkt styku dwóch światów, określany mianem cięcia Riemanna, wrót czasu lub bramy światów. Natomiast przejścia przeniesienia to te, podczas których bohaterowie uniesieni siłą magii „szy­ bują" w przestrzeni, aby w końcu znaleźć się w innym świecie. Przykładami przejść bezpośrednich są wszystkie przejścia w Lwie, czarownicy i starej szafie, wciągnięcie Łucji, Ed­ munda i Eustachego do Narni przez obraz w Podróży „ Wę­ drowca do świtu" oraz wszystkie przejścia ze Srebrnego krzesła, kiedy to Julia i Eustachy wchodzą do krainy Aslana (a pośrednio także i do Nami) przez drzwi prowadzące na wrzosowisko za szkołą eksperymentalną. Taki sam też jest ich powrót. Niektóre cechy przejść bezpośrednich omówiliśmy już pośrednio, analizując przejścia wolicjonalne (np. pierwsze przejście Łucji do Narni) i niewolicjonalne (np. wciągnięcie do Narni Łucji, Edmunda i Eustachego przez falę z obrazu na ścianie). Dlatego też za przykładowe ilustracje przejść bezpośrednich posłużą nam epizody, których do tej pory nie omawialiśmy, a mianowicie przejścia Julii i Eustachego opi­ sane w Srebrnym krześle. Julia i Eustachy są oboje uczniami szkoły eksperymental­ nej i ofiarami bezkarnego szkolnego gangu, który znęca się nad słabszymi. Opowieść dzieje się w semestrze jesiennym, kilka miesięcy po pierwszych odwiedzinach w Narni Eusta­ chego, który bardzo się w jej wyniku zmienił. Zmianę tę za­ uważają wszyscy: szkolny gang, inni uczniowie, nauczyciele i rodzice. - Dlaczego tak się zmieniłeś w tym semestrze? - zapytała w końcu Julia. - Wiele dziwnych rzeczy spotkało mnie podczas wakacji odrzekł tajemniczo Eustachy. - Jakich rzeczy? Eustachy długo nie odpowiadał, aż wreszcie się zdecydował: [...] - Czy uwierzyłabyś, gdybym ci powiedział, że podczas tych wakacji byłem poza światem - poza T Y M światem? - Nie bardzo rozumiem, co masz na myśli. - No więc dobrze, nie mówmy o światach. Załóżmy, że po­ wiem ci, że byłem w takim miejscu, w którym zwierzęta mówią i gdzie są no... czary i smoki, i... no wiesz, różne rzeczy, o których się czyta w bajkach. - Gdy to powiedział, poczuł się bar­ dzo głupio i poczerwieniał na twarzy. - Ale jak się tam dostałeś? - zapytała Julia. I ona czuła się dziwnie zakłopotana. - W jedyny możliwy sposób: dzięki Magii - odpowiedział Eustachy prawie szeptem. - Byłem tam z moimi kuzynami. Zo­ staliśmy po prostu porwani. Oni już tam przedtem byli. 73 Choć poprzednio Julia i Eustachy prawie wcale się nie znali, zbliżyła ich podobna sytuacja: oboje są prześladowani przez szkolny gang i nienawidzą swojej szkoły. Gdy Eustachy podzielił się swą przygodą z Julią, zaczęli się zastanawiać, czy nie istnieje jakiś sposób, dzięki któremu mogliby znaleźć się w Narni. W końcu postanawiają poprosić o to Aslana. Jed­ nak w momencie, gdy zaczynają uroczyście przyzywać Asla­ na, słyszą głosy kilku osób ze szkolnego gangu i muszą rato­ wać się ucieczką. Wspinają się po rozmokłym zboczu, na którego szczycie znajduje się mur szkolny i niewielkie drzwi prowadzące na wrzosowisko. Te drzwi są ich jedyną szansą ucieczki. Drzwi były zawsze zamknięte. Zdarzało się jednak w prze­ szłości, że niektórzy zastawali je otwarte. A może zdarzyło się tak tylko raz - w każdym razie pamięć nawet tego jednego razu podtrzymywała nadzieję wielu uczniów i kazała im co jakiś czas próbować. Można sobie wyobrazić, jak wspaniała byłaby to dro­ ga nie zauważonej przez nikogo ucieczki poza teren gimnazjum. 74 Niestety, drzwi i tym razem są zamknięte. Kiedy jednak zawiedziony Eustachy szarpie się z nimi, nagle otwierają się, a dzieci - zamiast wyskoczyć przez nie na wrzosowisko - za­ mierają ze zdumienia, nie mogąc się ruszyć z miejsca. Widzą bowiem przed sobą coś, czego nigdy by się nie spodziewali. Spodziewali się zobaczyć szare, porośnięte wrzosem zbocze, zlewające się na horyzoncie z ponurym, jesiennym niebem. Za­ miast tego, oślepił ich blask słońca wlewający się przez otwarte drzwi, tak jak światło czerwcowego dnia wlewa się do garażu po otwarciu bramy. Na trawie lśniły jak diamentowe paciorki krople deszczu, a na pobrudzonej błotem twarzy Julii błyszczały stru­ myczki pozostawione przez łzy. Blask słońca płynął ze świata, który z całą pewnością nie wyglądał jak ten świat - nawet jeśli sądzić tylko po tym, co mogli dotąd zobaczyć. A zobaczyli gład­ ką murawę, gładszą i świeższą niż najwspanialszy trawnik, jaki Julia w życiu widziała, i błękitne niebo, i - polatujące tu i tam jakieś stworzenia tak jaśniejące i barwne, że mogły być klejnota­ mi lub wielkimi motylami. Julia od dawna tęskniła za czymś takim, a jednak teraz poczu­ ła lęk. Spojrzała na twarz Scrubba i zobaczyła, że on też się boi. - No, dalej, Pole, idziemy - powiedział zmienionym głosem. - A czy będziemy mogli wrócić? Czy to bezpieczne? W tym momencie usłyszeli za plecami cienki, mściwy glos: - Posłuchaj no, Pole. Każdy wie, że tu jesteś. Złaź z powro­ tem. Był to głos Edyty Jackie, nie należącej do gangu, ale będącej jedną z jego sług i donosicieli. - Szybko! - krzyknął Scrubb. - Tędy! Daj mi rękę. Nie mo­ żemy się rozdzielić. -1 zanim Julia zdała sobie sprawę z tego, co się dzieje, złapał ją za rękę i pociągnął za sobą przez drzwi w murze, poza teren szkoły, poza Anglię, poza cały nasz świat - do Tamtego Miejsca. Glos Edyty Jackie urwał się tak nagle, jak głos w radiu, kiedy się je wyłączy. W tej samej chwili usłyszeli zupełnie inne dźwię­ ki. Wydawały je owe dziwne stworzenia w powietrzu, które teraz okazały się ptakami. Było to bardziej podobne do muzyki - dość hałaśliwej i niezbyt melodyjnej - niż do ptasiego śpiewu w na­ szym świecie. A tłem dla tej muzyki była przejmująca cisza. 75 Podobnie jak w Lwie, czarownicy i starej szafie, tak i tu bramą do innego świata okazują się drzwi. Jednak w tym przypadku miejsce styku dwóch światów jest jeszcze bardziej „skondensowane": aby wejść do świata równoległego, wy­ starczy dosłownie jeden krok, a nie tak, jak podczas pierw­ szego wejścia Łucji do Narni - kilka kroków. Granica tych światów jest bardzo wyraźna. Stanowi ją mur szkoły. Za nim leży to, co Lewis określił mianem „Tamtego Miejsca". Świa­ ty te w żaden sposób nie zachodzą na siebie. Można powie­ dzieć, że raczej do siebie przylegają. Stojąc przed wejściem, Julia i Eustachy odbierają Anglię wszystkimi pięcioma zmy­ słami, natomiast ich percepcja świata równoległego ograni­ cza się tylko do wzroku, a i to nawet niewyraźnie. Dzieci nie potrafią dostrzec ptaków. Widzą jedynie unoszące się w po­ wietrzu kolorowe plamy podobne do motyli. Od strony inne­ go świata nie dobiegają ich żadne dźwięki. Sytuacja zmienia się diametralnie, gdy przechodzą przez drzwi w murze. Dźwięki dochodzące ze świata Anglii urywają się, a Eustachy i Julia zaczynają słyszeć muzykę dziwnych, kolorowych 97 �plam, które dopiero wówczas rozpoznają jako ptaki. Choć Lewis nie zaznacza, tego jasno w książce, można przypu­ szczać, że w momencie, w którym dzieci wchodzą do innego świata, rzeczywistość Anglii blednie i zanika. Nawet gdyby Julia i Eustachy odwrócili się, by spojrzeć na Anglię przez drzwi, ujrzeliby najprawdopodobniej mniej lub bardziej nie­ wyraźny obraz zbocza i szkoły, ale nie dochodziłyby do nich stamtąd, żadne inne wrażenia zmysłowe, dźwięki ani zapa­ chy. Taki też jest obraz Anglii, którą widzą przed sobą Julia, Eustachy i Kaspian, gdy kończy się ich czas pobytu w Narni. I niewiele musieli zrobić kroków, gdy pojawił się przed nimi mur Eksperymentalnej Szkoły. Asian zaryczał tak, że słońce za­ drżało na niebie, a jakieś dziesięć metrów mura rozpadło się przed nimi. Spojrzeli przez wyrwę ponad szkolną kolekcję krzewów, aż na dach gimnazjum. Widniał na tle tego samego ponurego, jesien­ nego nieba, jakie widzieli, gdy zaczęły się ich przygody. 76 Także i w przypadku tego przejścia daje się zauważyć uprzywilejowana pozycja zmysłu wzroku - to właśnie wzrok wyznacza pierwszy kontakt z innym światem. Poza tym pierwszym wrażeniem, jakie dzieci odbierają wchodząc do tajemniczego ogrodu jest ponownie wrażenie przestrzeni i ci­ szy, stanowiącej tło wszystkich pojawiających się wokół nich dźwięków. Oznacza to, że pierwsze wrażenia zmysłowe w świecie równoległym ponownie związane są z najsubtel­ niejszym zmysłem ludzkim: ze słuchem. Wrażenia te łago­ dnie i stopniowo zostają dopełnione wrażeniami płynącymi z innych zmysłów. W przypadku przejść bezpośrednich miejsce styku dwóch światów nie zawsze musi być tak dokładnie określone jak podczas wejścia Eustachego i Julii do krainy Aslana przez szkolny mur. Czasami oba światy mogą zachodzić na siebie i przenikać się łagodnie tak, że precyzyjne określenie, w którym miejscu jeden się kończy, a drugi zaczyna, nie zawsze jest możliwe. Niemniej jednak regułą dla przejść bezpośre­ dnich jest to, że światy równoległe znajdują się „fizycznie blisko", to znaczy przejście między nimi nie wymaga żadnej podróży ani pokonywania czasoprzestrzeni. Powrót Julii i Eustachego do Anglii w Srebrnym krześle odbywa się na tej samej zasadzie jak ich wejście. Wyjątkiem jest tu jednak fakt, że Asian pozwala Kaspianowi na pięć mi­ nut wejść do świata ludzi razem z dziećmi. W żadnej z po­ przednich książek cyklu narnijskiego nie było wzmianki o tym, aby jakakolwiek postać ze świata Narni odwiedziła świat ludzi. Po chwili zastanowienia wydaje się niemal dziw­ ne, że żadna z tych postaci nie chciała choćby na chwilę uj­ rzeć świata, z którego przychodziły dzieci. Na przykład w Lwie, czarownicy i starej szafie faun odprowadza Łucję do miejsca, skąd widać już otwarte drzwi szafy, ale nie przycho­ dzi mu do głowy, aby przejść przez nie nawet na parę chwil. Jednak pragnienie to przychodzi do głowy wskrzeszonemu Kaspianowi w Srebrnym krześle. - Panie - rzekł Kaspian. - Od dawna marzyłem o tym, żeby chociaż rzucić okiem na ICH świat. Czy jest w tym coś złego? - Nie możesz już chcieć niczego złego, skoro umarłeś, mój synu - odpowiedział Asian. - Zobaczysz ich świat. Spędzisz w nim pięć minut ICH czasu. Tyle ci wystarczy, aby uporządko­ wać tam pewne sprawy. 77 Co więcej, nawet Asian częściowo wchodzi do rzeczywi­ stości angielskiej. Kiedy Kaspian i Eustachy okładają płaza­ mi mieczy chłopców ze szkolnego gangu, a Julia młóci batem dziewczynki, Asian kładzie się na wyrwie w murze plecami do Anglii i twarzą w stronę swej krainy. Kilka minut później 98 Kaspian wraz z Aslanem wracają do swego świata, a Julia i Eustachy wślizgują się niepostrzeżenie do szkoły. Niemniej jednak jest to sytuacja wyjątkowa. Kaspian nie należy już do świata Narni, bowiem zmarł i został wskrzeszony w krainie Aslana, natomiast Asian - który, jak Lewis daje nam do zro­ zumienia, jest też stwórcą i panem naszego świata - może z tego tytułu robić, co zechce: nawet pokazać się na chwilę w naszym świecie w swojej lwiej postaci. Podstawowa różnica między przejściami bezpośrednimi i przejściami przeniesienia polega na tym, że w pierwszym przypadku światy równoległe przylegają do siebie fizycznie choć oczywiście połączenie między nimi otwiera się tylko na jakiś czas i jest warunkowane magią - a w drugim światy te nie są połączone żadnym fizycznym „pomostem". Przejścia przeniesienia - czyli takie, podczas których bo­ haterowie przenoszeni są w czasie i przestrzeni do świata równoległego - pojawiają się w Kronikach narnijskich pra­ wie tak samo często jak przejścia bezpośrednie. Takimi przej­ ściami są na przykład: „wtrąbienie" czwórki dzieci do Narni w Księciu Kaspianie oraz ich powrót do rzeczywistości an­ gielskiej przez Drzwi zbudowane przez Aslana na łące; po­ wrót Łucji, Edmunda i Eustachego przez bramę w niebie w Podróży „ Wędrowca do świtu "; wszystkie przeniesienia za pomocą pierścieni (oraz bez nich) opisane w Siostrzeńcu cza­ rodzieja oraz przeniesienie do Narni Julii i Eustachego w Ostatniej bitwie. Analizując ten rodzaj przejść, przyjrzymy się szczególnie opisom podróży w czasoprzestrzeni, zawartym w Siostrzeńcu czarodzieja, i to z kilku powodów. Po pierwsze, dopiero w tej książce Lewis wprowadził magiczne przedmioty umożliwia­ jące przemieszczanie się między światami; po drugie, zaryso­ wał w niej ciekawą wizję „między-świata", swego rodzaju stacji między różnymi światami równoległymi, która pozwa­ la nam objąć umysłem cały proces i mechanikę podróży; a po trzecie dlatego, że w tej książce cyklu narnijskiego Lewis za­ mieścił największą ilość przeniesień między światami. Podczas przejść przeniesienia dwa światy, pomiędzy którymi następuje połączenie, są czasoprzestrzennie (i pod każdym innym względem) odległe, a zatem trudno jest w przypadku tego typu przejść mówić o ciągłości wrażeń zmysłowych przemieszczających się bohaterów. Zwykle czu­ ją się oni „porwani", szybują w przestrzeni (wznoszą się lub opadają) i nie wiedzą, co się wokół nich dzieje. Następuje za­ burzenie otaczającego ich świata, chwila zamieszania, a po­ tem nagle znajdują się już w innej rzeczywistości. Nie potra­ fimy wówczas określić granicy przenikania się dwóch świa­ tów. Są one zawsze rozdzielone przestrzenią, obszarem „mię­ dzy-świata". Podczas niektórych przejść obszar ten bohatero­ wie pokonują w ułamku chwili - zbyt krótkim czasie, by opi­ sać ich wrażenia towarzyszące przeniesieniu - a podczas in­ nych, trwa to na tyle długo, że możliwy jest jakiś (mniej lub bardziej dokładny) opis. Poza tym niektóre przejścia dokonu­ ją się za pomocą magicznych przedmiotów (użytych przez bohaterów pierścieni lub rogu Zuzanny, którym przyzywa ich Kaspian), a niektóre dzięki czystej Magii, bez udziału żad­ nych magicznych przedmiotów. Jak zatem widać, przejścia przeniesienia są niejednorod­ ne: w kategorii tej mieści się wiele rozmaitych doświadczeń przenikania między światami. Przykładem przejścia przenie­ sienia, które odbywa się zbyt szybko, aby Lewis mógł opisać jakiekolwiek wrażenia zmysłowe bohaterów związane z przeniknięciem z jednego świata do drugiego, może być opisany w Siostrzeńcu czarodzieja powrót Digorego, Julii �i Wuja Andrzeja z Narni do Lasu Między Światami, a stam­ tąd do Londynu. - Nie musicie używać pierścieni, kiedy jestem z wami - roz­ legł się głos Aslana. Dzieci rozglądały się dookoła mrugając oczami. Bo oto zno­ wu były w Lesie Między Światami. Wuj Andrzej leżał na trawie, wciąż pogrążony w głębokim śnie. Asian stał między nimi. - Chodźcie - powiedział Asian. - Czas, byście powrócili do domu. [...] W następnej chwili wszyscy troje (Wuj Andrzej już przebudzo­ ny) wpadli na łeb na szyję w hałas, gorąco i zaduch Londynu. 78 Powyższy opis sugeruje, że przejście dokonało się w ułamku chwili. Było tak szybkie, że sami bohaterowie ze zdziwieniem nagle uświadomili sobie, że są w innym świe­ cie. Autor w żaden sposób nie mówi nam, w jaki sposób bo­ haterowie dostali się z Nami do Lasu Między Światami. Równie tajemniczy jest mechanizm ich powrotu do Anglii. Innym natychmiastowym przejściem przeniesienia, pod­ czas którego Lewis ignoruje szczegóły podróży między świa­ tami, jest przeniknięcie Julii i Eustachego do Nami w Ostat­ niej bitwie. Przejście to dokonało się w rezultacie pojawienia się przed grupką przyjaciół zjawy, czy mglistego obrazu zroz­ paczonego króla Narni, Tiriana. Zrozumieli oni wówczas, że dzieje się tam coś niedobrego i tajemnicza postać wzywa ich na pomoc. Postanowili jakoś dostać się do Nami, ale ponie­ waż nie można tego dokonać samym pragnieniem, odkopali schowane wiele lat wcześniej magiczne pierścienie, aby po­ służyć się nimi jeszcze raz. Gdy Tirian budzi się w lesie po swojej wizji (która także była swego rodzaju przejściem mię­ dzy światami), „[pjrawie natychmiast ziemia zatrzęsła się raz, potem drugi - i oto stało przed nim dwoje dzieci". Jed­ nak przejście to nie dokonało się, wbrew planom, za pomocą pierścieni. Według słów Eustachego: 79 W dzień później Julia i ja wracaliśmy ze szkoły - tylko my dwoje chodzimy jeszcze do szkoły, i to do tej samej. Piotr i Ed­ mund mieli się z nami spotkać w umówionym miejscu na drodze ze szkoły, na stacji, i przekazać nam Pierścienie, bo to my mieli­ śmy przejść do Narni; oni są starsi i nie mogą tu już wrócić. Więc wsiedliśmy do pociągu - to taka rzecz, którą się w naszym świe­ cie podróżuje: mnóstwo zamkniętych wozów sczepionych razem - a Profesor, Ciotka Pola i Łucja towarzyszyli nam, bo chcieli­ śmy być jak najdłużej razem. No więc byliśmy razem w pociągu. I właśnie dojeżdżaliśmy do stacji, na której mieliśmy się spotkać z Piotrem i Edmundem, ja wyglądałem przez okno, żeby ich zo­ baczyć, gdy nagle nami okropnie szarpnęło, coś zahuczało i w tej samej chwili znaleźliśmy się w Narni, a ty stałeś przed nami przywiązany do drzewa. - A więc w ogóle nie użyliście Pierścieni? - zapytał Tirian. - Nie, nawet ich nie zobaczyliśmy. Asian uczynił to w swój własny sposób, bez Pierścieni, jak już nieraz bywało. go bólu. Nawet się nie przestraszyłem, tylko poczułem... no... ja­ kieś takie podniecenie. I... pamiętam jeszcze coś dziwnego Mia­ łem boleśnie stłuczone kolano, wiecie, ktoś mnie kopnął podczas gry w rugby. I wtedy poczułem, że to nagle minęło. Poczułem się bardzo lekko. No i... byliśmy już tutaj. - Z nami, w pociągu, było bardzo podobnie - rzekł Lord Di­ gory [...]. - Wydaje mi się tylko, że my, to znaczy ja i Pola, po­ czuliśmy się przede wszystkim o wiele bardziej rześcy i rozlu­ źnieni. Wy, młodzi, nie potraficie tego zrozumieć. Po prostu przestaliśmy czuć się staro. 81 Przyglądając się dwóm powyższym opisom tej samej w istocie sytuacji przeniesienia (choć bohaterowie zostali prze­ niesieni w różne miejsca i w różnym czasie: Julia i Eustachy do Narni, a reszta do wiecznej Nami za drzwiami stajni, i to kilka dni potem), można zauważyć, że wrażenia wszystkich bohate­ rów, jakie zapamiętali z tego przejścia, ograniczają się do ostat­ nich ich odczuć w rzeczywistości angielskiej. Nie ma żadnej wzmianki o jakichkolwiek wrażeniach, podróży między świa­ tami. Natychmiast po tym, gdy znikają z Anglii, znajdują się w Nami. Przejście to jest jednak szczególne, bowiem, jak później autor daje nam do zrozumienia, wszyscy bohaterowie giną wówczas w katastrofie kolejowej w Anglii i nigdy już tam nie wracają. Jest to więc nie tyle opis przejścia między światami równoległymi, ile raczej opis doświadczenia śmierci i świadomości ciągłości istnienia nawet po śmierci fizycznej w naszym świecie. Świadomość ta jest tak mocna, że przez długi czas do bohaterów nie dociera fakt, że umarli. 0 wiele ciekawszą grupę przejść przeniesienia stanowią przejścia zawierające opisy podróży bohaterów między róż­ nymi światami. W Kronikach narnijskich pierwsze takie przejście pojawia się w Księciu Kaspianie i opisuje wyjście dzieci z Nami i ich powrót do rzeczywistości angielskiej: Aż wreszcie Piotr stanął pierwszy, za nim Zuzanna, która po­ łożyła ręce na jego ramionach, Edmund położył ręce na jej ramio­ nach, Łucja położyła ręce na jego ramionach, pierwszy z Telmarów położył ręce na jej ramionach - i tak, w długim rzędzie, ru­ szyli ku Drzwiom. A potem nadszedł moment, który trudno jest opisać, ponieważ dzieciom wydawało się, że widzą trzy rzeczy naraz. Jedną był czarny wylot jaskini, otwierającej się na zieleń 1 błękit jakiejś wyspy na Pacyfiku, na której mieli się już za chwi­ lę znaleźć Telmarowie po przejściu przez Drzwi. Drugą była leśna polana w Narni, twarze Karłów i zwierząt, przepastne oczy Asla­ na i białe pasma na policzkach borsuka. A trzecią (która nagle po­ chłonęła tamte dwie) była szara, ponura płyta peronu na wiejskiej stacyjce i ławka z rozłożonymi wokół niej bagażami, na której wszyscy czworo siedzieli tak, jakby się z niej nigdy nie ruszali. 82 Natomiast w Siostrzeńcu czarodzieja przejść tego rodzaju jest aż siedem. Jest to pierwsze przejście Digorego do lasu między światami: 80 Podobne wrażenia mieli przeniesieni jednocześnie do wiecznej Nami wszyscy pozostali bohaterowie: Piotr i Ed­ mund, którzy stali na peronie, Profesor Digory Kirke, ciotka Pola oraz Łucja, którzy podróżowali pociągiem. Piotr opisu­ je to w następujący sposób: Edmund i ja staliśmy na peronie i zobaczyliśmy, jak nadjeż­ dża twój pociąg. Pamiętam, pomyślałem sobie, że bardzo szybko bierze zakręt przed stacją. [...] - I co się później stało? - zapytała Julia. - Cóż, nie tak łatwo to opisać, prawda, Edziu? - powiedział Wielki Król. - No, nie bardzo - zgodził się Edmund. - To w ogóle nie przypominało tego, no wiecie, jak zostaliśmy przeniesieni do Na­ mi poprzednim razem, za pomocą Magii. Usłyszałem okropny huk i coś jakby mnie z trzaskiem walnęło, ale nie czułem żadne­ Pracownia Wuja Andrzeja nagle znikła. Na moment wszyst­ ko się zamazało, poplątało i zawirowało. A potem Digory zoba­ czył zielone, mgliste światło padające na niego z góry i ciem­ ność przed sobą. Wyglądało na to, że jest zawieszony w jakiejś przestrzeni; trudno było powiedzieć, czy stoi, czy leży, czy sie­ dzi. Nic go nie dotykało. „Chyba jestem w wodzie - pomyślał Digory - Albo raczej POD wodą." Ta myśl go przeraziła, ale pra­ wie natychmiast poczuł, że unosi się szybko do góry. A potem je­ go głowa wynurzyła się nagle na powietrze i po chwili wczołgiwał się już na gładki, porośnięty trawą brzeg sadzawki. 83 Przejście próbujące właściwości pierścieni, podczas które­ go Digory i Pola prawie wracają do Londynu, ale zawracają do Lasu Między Światami tuż przed „lądowaniem" w Anglii: Włożyli zielone obrączki, wzięli się za ręce i raz jeszcze na „raz - dwa - trzy!" skoczyli do sadzawki. Tym razem podziałało. Bardzo mi jest trudno opowiedzieć, co czuli, bo wszystko stało się 99 �któ Ко sar Syi Nii CZE cfr cy Ci, my się cz< szc na ści tej św i i & (" stl sii zj m к в i w w c: w В si Ji к к d ś P / fi niezwykle szybko. Najpierw zobaczyli jaskrawe światła na tle czarnego nieba. Digory był później przekonany, że widzieli plane­ ty i gwiazdy i przysięgał, że widział z bliska Jowisza; dość blisko, by rozpoznać jego księżyce. Ale prawie w tej samej chwili poja­ wiły się rzędy dachów i kominów, zobaczyli katedrę Świętego Pawła i zrozumieli, że patrzą na Londyn, tyle że mogli widzieć przez ściany wszystkich domów. Zobaczyli postać Wuja Andrze­ ja, najpierw bardzo zamgloną i jakby przezroczystą, lecz gęstnie­ jącą i z każdą sekundą coraz bardziej wyraźną, tak jak w soczew­ ce lunety dostrajanej do odległości. Lecz tuż przedtem, zanim sta­ ła się prawdziwym, żywym człowiekiem, Pola zdążyła zawołać .Zamiana!". Szybko zamienili obrączki i nasz świat rozwiał się jak sen, a zielone światło w górze robiło się coraz jaśniejsze i ja­ śniejsze, aż w końcu głowy dzieci wynurzyły się nad powierzch­ nię sadzawki. [...] Próbna wyprawa nie trwała dłużej niż minutę. 84 Przejście Digorego i Poli z Lasu Między Światami do Charnu: Opadali z wielką szybkością w dół, najpierw przez ciemność, potem przez jakąś plątaninę mglistych i wirujących kształtów, które mogły być prawie wszystkim. Robiło się coraz jaśniej. A potem nagle poczuli, że stoją na czymś stałym i twardym. W chwilę później wszystko wyostrzyło się jak w soczewce i mo­ gli zobaczyć, gdzie są. 85 Ich powrót z Charnu wraz z uczepioną nogi Poli Czarow­ nicą Jadis: Każde wsadziło natychmiast lewą rękę do lewej kieszeni. Nie musieli zakładać obrączek na palce. Gdy tylko ich dotknęli, cały ten posępny, martwy świat zniknął im z oczu. Już unosili się w górę, a ciepłe, zielone światło nad ich głowami zbliżało się coraz szybciej. [...] A potem ich głowy wystrzeliły ponad powierzchnię sadzawki. Ogarnął ich słoneczny spokój Lasu Między Światami U." Następnie przeniesienie z Lasu Między Światami do Anglii: Ale gdy tylko skoczyli [do swojej sadzawki], Digory poczuł, że jakieś mocne i zimne kleszcze złapały go za ucho. A kiedy opadali w ciemność, a wokół nich zawirowały mgliste kształty naszego świata, zrozumiał, że Czarownica trzyma go dwoma pal­ cami za ucho [...]. W następnej chwili byli już w pracowni na poddaszu I . . . ] . 87 Ponowne przejście z Anglii do Lasu Między Światami: Rozgniewane i przerażone twarze znikły. Rozgniewane i przerażone głosy ucichły. [...] - Przecież nie... - zaczął Digory, ale nie skończył, bo ich głowy wynurzyły się w ciepłej, zielonej poświacie Lasu. A kiedy wygramolili się z sadzawki, Pola zawołała: - Och, zobacz! [Oprócz Czarownicy ś]ciągnęliśmy tu rów­ nież tego starego konia! I Pana Ketterleya. I dorożkarza. A to ci heca! 88 I prawie natychmiastowe przeniesienie całej grupy do Nami: Koń [...] poczłapał powoli do najbliższej sadzawki i wszedł do niej, żeby się napić. A z nim - zupełnie bezwiednie - w sa­ dzawce znalazła się reszta podróżników między światami. Digo­ ry wciąż ściskał kurczowo piętę Czarownicy, a Pola trzymała Di­ gorego za rękę. Jedna ręka Dorożkarza spoczywała na szyi konia, a drugą złapał właśnie Wuj Andrzej, wciąż dygoczący ze strachu. - Szybko! - powiedziała Pola patrząc Digoremu w oczy. - Zielone! I w ten sposób koń nie zdążył zaspokoić swego pragnienia. Wszyscy zaczęli nagle spadać w ciemność. Koń zarżał, Wuj An­ drzej zaszlochał. [...] Zapanowała cisza. [...] - To nie jest Cham - rozległ się głos Czarownicy. - To jest pusty świat. To jest NIC. I w rzeczy samej, było to najbliższe tego, co czuli. Otaczała ich taka ciemność, że nie widzieli się nawzajem i nie robiło to żadnej różnicy, czy miało się oczy otwarte czy zamknięte. Stopa­ mi dotykali czegoś zimnego i płaskiego, co mogło być ziemią, 100 ale na pewno nie trawą czy mchem. Powietrze było chłodne, che i nieruchome. ' su- 8 Wspólną cechą wszystkich tych przejść jest towarzyszące im wrażenie opadania (w ciemność) lub wznoszenia się (ku światłu). Jedynym zmysłem, który w jakiś sposób wówczas funkcjonuje, jest zmysł wzroku. Lewis ponownie podkreśla jego uprzywilejowaną pozycję. Choć bohaterowie nie widzą żadnych konkretnych kształtów, każde przeniesienie tego typu jest albo oddalaniem się od światła, albo przybliżaniem się do niego. Opis taki może sugerować rozmaite skojarzenia, na przykład z porodem, kiedy to stajemy się częścią tego świata, lub z doświadczeniami śmierci klinicznej, kiedy na jakiś czas go opuszczamy, przenosząc się na inne poziomy egzystencji. Oba te skojarzenia wiążą się w oczywisty sposób z kwestią podróży między światami - różnymi wymiarami egzystencji. Poza tym, przejściom przeniesienia towarzyszą także inne odczucia. Dzieci mogą widzieć kilka rzeczywistości naraz które wydają im się wyraźne na początku, a następnie są „wchłaniane" przez świat, do którego bohaterowie się prze­ noszą - albo też wszystko zaczyna wirować i zmieniać kształ­ ty; bohaterowie nie wiedzą, czy stoją, czy leżą, czy siedzą. Są zawieszeni w przestrzeni i nic ich nie dotyka. Świat, do które­ go zmierzają, wyłania się dla ich zmysłów stopniowo: naj­ pierw jako wirujące barwy, rozmyte kontury, a w końcu sta­ bilizuje się jako równoległa rzeczywistość. Skąd wzięła się idea przedstawiania przeniesienia w inny wymiar czasoprzestrzenny za pomocą wirowania, zamazania wrażeń zmysłowych, uczucia poplątania i dezorientacji? Jak wspomnieliśmy wcześniej, w 1884 r. ukazała się pierw­ sza powieść poruszająca kwestię istnienia różnych wielowy­ miarowych światów zatytułowana Flatiand: A Romance of Many Dimensions by a Square (Kraina Płaszczaków: Opo­ wieść Pana Kwadrata o wielu wymiarach), która przed 1915 r. doczekała się wielu wydań. Zawarte w niej opisy podróży głównego bohatera, pana Kwadrata, do krainy przestrzeni by­ ły pierwszymi opisami doświadczeń tego typu i zawierały fantastyczne opisy wirowania, zmieniających się kształtów i prawie psychodelicznych doświadczeń bohatera. Nie były one jednak wymysłem autora - ich siła polegała na tym, że były matematycznie poprawne. 90 Michio Kaku pisze, że gdyby pan Kwadrat został porwa­ ny ze swego dwuwymiarowego świata do naszego, szybował­ by w powietrzu jak kartka papieru. Ponieważ jego dwuwymiarowe oczy widzą tylko płaskie ka­ wałki naszego świata, człowiek wyglądałby dla niego wyjątkowo brzydko i przerażająco. Najpierw mógłby pan Kwadrat zobaczyć dwa skórzane koła wiszące przed nim (nasze buty). Wznosząc się dostrzega, że koła zmieniają kolor i stają się szmaciane (nasze spodnie). Następnie oba koła łączą się w jedno (nasze biodra), które z kolei dzieli się na trzy koła z tkaniny, ponownie zmienia­ jąc kolor (nasza koszula i ramiona). Gdy kontynuuje swoją podróż do góry, trzy kola z tkaniny znowu łączą się w jedno mniejsze koło z ciała (nasza szyja i głowa). W końcu koło z cia­ ła zmienia się w gąszcz włosów i nagle znika, gdy pan Kwadrat wzlatuje ponad naszą głowę. Dla pana Kwadrata tajemniczy „lu­ dzie" to koszmarne, doprowadzające do szaleństwa, ciągle zmie­ niające się koła ze skóry, tkaniny, ciała i włosów. Podobnie, gdyby nas wyjęto z trójwymiarowego Wszech­ świata i wysłano do czwartego wymiaru, odkrylibyśmy, że zdro­ wy rozsądek jest bezużyteczny. W czasie podróży w czwartym wymiarze strzępy materii pojawiałyby się nagle znikąd przed na­ szymi oczyma. Ciągle zmieniałyby kolor, rozmiar i skład, za­ przeczając wszystkim zasadom logiki trójwymiarowego świata. Znikałyby potem w powietrzu, zastępowane od razu przez inne, unoszące się obiekty." �podczas których bohaterowie zostają przeniesieni (jeżeli jest to przejście przeniesienia) lub wchodzą (jeżeli jest to przej­ ście bezpośrednie) do świata równoległego z impulsu własnej woli. Oznacza to, że przez cały czas są świadomi tego co się dzieje, a decyzja, czy wejść do świata równoległego czy też pozostać w swoim, zależy tylko od nich. Przejścia te są ła­ godne i przyjemne. Przejścia niewolicjonalne to przejścia, podczas których bo­ haterowie zostają wciągnięci do innego świata bez udziału swo­ jej woli albo nawet wbrew niej. Przejścia tego typu, niezależnie od tego, czy są przejściami bezpośrednimi czy przeniesieniami, są z reguły gwałtowne, nieprzyjemne i niebezpieczne. Podział na przejścia bezpośrednie i przeniesienia opiera się na wzajemnej relacji dwóch światów, między którymi prze­ mieszczają się bohaterowie. Gdy światy te są fizycznie blisko - przystają do siebie lub zachodzą na siebie - mówimy o przej­ ściach bezpośrednich. Gdy zaś po to, aby dostać się do innego świata, bohater musi pokonać przestrzeń i czas (bowiem świa­ ty te nie znajdują się w obrębie naszego wszechświata, a zatem nie są miejscami, do których można dolecieć za pomocą środ­ ków mechanicznych) - mówimy o przejściach przeniesienia. W przypadku przejść bezpośrednich miejsce styku dwóch światów czasami jest wyraźne, a czasami światy te przenika­ ją się nawzajem tak, że granica między nimi jest rozmyta. Niemniej jednak zawsze wówczas pojawia się - dzięki magii i zwykle tylko na chwilę według ziemskiego czasu - miejsce połączenia tych dwóch światów. Natomiast w przypadku przejść przeniesienia nie istnieje miejsce styku dwóch świa­ tów równoległych - bohaterowie dostają się do nich za pomo­ cą magii (czasami przenoszeni bohaterowie muszą posługi­ wać się magicznymi przedmiotami), ale nie rozumieją me­ chanizmu, w jaki do tego dochodzi. Opisy Abbota posłużyły za wzór kolejnym twórcom wy­ korzystującym motyw podróży w czasie i przestrzeni. Wyko­ rzystał je w swoich książkach Lewis Caroll, Herbert George Wells, George MacDonald, Edward Lear, Edith Nesbit i wie­ lu innych twórców, między innymi Lewis. Może właśnie dzięki temu opisane przez niego przejścia przeniesienia wy­ dają się nam tak prawdziwe. Podsumowując, wydaje się, że zaproponowana powyżej klasyfikacja opisanych w Kronikach narnijskich C.S. Lewisa przejść między światami uwzględnia ich główne typy, jak i indywidualną niepowtarzalność. Klasyfikacja ta oparta zo­ stała na opisach różnych rzeczywistości, które dla celów na­ szej analizy określiliśmy mianem światów równoległych i światów wtórnych. Zarysowując dwie możliwe perspekty­ wy postrzegania tych światów pokazaliśmy, którą z nich su­ geruje czytelnikowi autor i jakie konsekwencje dla odbioru Kronik wybór ten za sobą pociąga. Opisaliśmy też, czym światy równoległe różnią się od światów wtórnych, a następ­ nie skupiliśmy się na analizie tych pierwszych. Przyglądnęli­ śmy się ich cechom charakterystycznym, statusowi oraz cza­ soprzestrzeni - diametralnie różnej od czasoprzestrzeni ota­ czającej nas rzeczywistości. Następnie zlokalizowaliśmy miejsca styku światów równoległych i staraliśmy się zbadać mechanikę przenikania bohaterów z jednego do drugiego. Tak szerokie tło rozważań umożliwiło nam sklasyfikowa­ nie wszystkich pojawiających się w Kronikach przejść mię­ dzy światami według czterech kategorii (w opozycji binar­ nej): przejścia wolicjonalne i niewolicjonalne oraz przejścia bezpośrednie i przeniesienia. Następnie, na podstawie przy­ kładów z poszczególnych części cyklu narnijskiego, przeana­ lizowaliśmy te cztery kategorie przejść ze szczególnym uwzględnieniem zastosowanej przez Lewisa techniki gradacji wrażeń zmysłowych. Każde przejście między światami mieści się w dwóch ka­ tegoriach jednocześnie. Przejścia wolicjonalne to przejścia, TYTUŁ KSIĄŻKI Lew, czarownica i stara szafa Lew, czarownica i stara szafa Lew, czarownica i stara szafa Lew, czarownica i stara szafa Lew, czarownica i stara szafa Lew, czarownica i stara szafa Książę Kaspian Książę Kaspian Podróż „ Wędrowca do świtu " Podróż „ Wędrowca do świtu " Koń i jego chłopiec Srebrne krzesło Poniżej zamieszczamy tabelę wszystkich przejść, jakie pojawiają się w Kronikach narnijskich, wraz z proponowaną ich klasyfikacją na cztery kategorie. PRZEJŚCIE Wejście Łucji do N a m i . 92 wol./bezp. wol./bezp. Powrót Łucji z Nami do Anglii. wol./bezp. Wejście Edmunda do Nami. Powrót Edmunda i Łucji do Anglii. KLASYFIKACJA 93 Wejście Piotra, Zuzanny, Edmunda i Łucji do Nami. Powrót całej czwórki do Anglii. „Wtrąbienie" Piotra, Zuzanny, Edmunda i Łucji do Narni przez Kaspiana. Powrót dzieci z Nami przez wybudowane przez Aslana Drzwi na łące. Wciągnięcie Łucji, Edmunda i Eustachego do Narni przez obraz na ścianie. Powrót dzieci do Anglii przez bramę w niebie. wol./bezp. wol./bezp. wol./bezp. niewol./przen. wol./przen. niewol./bezp. wol./przen. Nie zawiera żadnych przejść. Julia i Eustachy wchodzą do kraju Aslana przez drzwi prowadzące na wrzo­ wol./bezp. sowisko za szkołą. Stamtąd Asian zdmuchuje ich do Nami. Srebrne krzesło Asian zdmuchuje Narnię, a Julia i Eustachy odkrywają, że są na powrót wol./bezp. w jego kraju. Stąd powracają do Anglii przez wyrwę w szkolnym murze. Siostrzeniec czarodzieja Przeniesienie Digorego do Lasu Między Światami za sprawą magicznego pierścienia. Siostrzeniec czarodzieja niewol./przen. 94 Próbna podróż Digorego i Poli na Ziemię i z powrotem do Lasu Między wol./przen. Światami. Dzieci uczą się posługiwać magicznymi pierścieniami. Siostrzeniec czarodzieja Siostrzeniec czarodzieja Siostrzeniec czarodzieja Przeniesienie Digorego i Poli z Lasu Między Światami do Charnu. Powrót dzieci z Charnu do Lasu Między Światami wraz z Czarownicą Jadis. Przeniesienie Digorego, Poli i Jadis z Lasu Między Światami do Anglii. wol./przen. 95 wol.(niewol. )/przen. wol.(niewól.)/przen. 101 �Siostrzeniec czarodzieja któ Ко san Siostrzeniec czarodzieja Siostrzeniec czarodzieja syi m Siostrzeniec czarodzieja cza ch\ cy Ostamia bitwa Ci, my się Ostamia bitwa Przeniesienie Digorego, Poli, Jadis, Wuja Andrzeja, dorożkarza i jego konia z Anglii do Lasu Między Światami. Przeniesienie całej grupy z Lasu Między Światami do Nami. Przeniesienie Digorego, Poli i Wuja Andrzeja przez Aslana z Nami do La­ su Między Światami. Przeniesienie Digorego, Poli i Wuja Andrzeja przez Aslana z Lasu Między Światami do Anglii. Julia i Eustachy, przywołani przez króla Tiriana, zostają wyszarpnięci z po­ ciągu do Narni. Stamtąd razem z nim wchodzą do wiecznej Narni. Piotr, Edmund, Łucja, Profesor Digory Kirke i Ciotka Pola (a także państwo Pavensie - rodzice Piotra, Edmunda, Zuzanny i Łucji) giną w Anglii w ka­ tastrofie kolejowej i zostają natychmiast przeniesieni do wiecznej Narni. wol .(niewól. )/przen. wol. (niewól. )/przen. wol.(niewol.)/przen. wol. (niewól. )/przen. niewol./przen. niewol./przen. CZł szc PRZYPISY na ści Щ św i i (» stl si! Щ m 1? В i w w c: W В si Ji к к d ś F / t 4 7 Szafa ta wprowadza jedną z najważniejszych koncepcji filozofii Lewisa, często podkreślaną w kolejnych Kronikach narnijskich, a mia­ nowicie, że wnętrze jest większe niż zewnętrze. Karkainen pisze: „Z zewnątrz szafa wygląda normalnie. Jest przedmiotem znanym nawet dzieciom [i stąd nie wzbudza ich zainteresowania]. Jednak w środku Lucja znajduje o wiele więcej, niż mogłaby się spodziewać". Paul Kar­ kainen, Narnia Explored, Fleming H. Revell Company, New Jersey 1979, s. 13 4 8 C . S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 10 Tamże, s. 10 Koncepcję żywiołów można znaleźć także w filozofii greckiej, za­ tem nie był to wymysł myślicieli średniowiecza, lecz jeden z najstar­ szych elementów filozofii europejskiej. Lewis dodaje, że tak właśnie średniowieczni tłumaczyli fakt, że pło­ mienie zawsze lecą do góry - zasada instynktu do swego źródła. Jednak płomienie są widoczne tylko dlatego, że są ogniem zanieczyszczonym. Ogień jako żywioł tworzący sferę tuż pod sferą księżyca jest czysty i nie­ skalany, stąd jest niewidzialny i całkowicie przezroczysty; C S . Lewis, The Discarded Image, an Introduction to Medieval and Reneissance Lite­ rature, Cambridge University Press, Cambridge 1967, s. 95-96. 4 9 5 0 5 1 Co ciekawe, rosyjscy kosmonauci, którzy przebywali w przestrzeni okołoziemskiej przez ponad rok, twierdzą, że patrząc na Ziemię z góry można dostrzec nieustanne wyładowania elektryczne, do których docho­ dzi nad górnymi warstwami atmosfery. Przypominają one wieczną burzę i nie są widoczne z Ziemi. Czy zatem średniowieczni filozofowie mówi­ li o tym samym, co w naszym stuleciu zaobserwowali kosmonauci? 5 2 C. S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 10 Taką samą sekwencję można zauważyć w przypadku innych przejść wolicjonalnych. Np. Edmund po wejściu do szafy zawołał Łucję, ale „zauważył, że jego głos brzmi jakoś dziwnie - wcale nie tak, jakby można tego było oczekiwać pokrzykując w zamkniętej szafie, ale tak, jakby znajdował się na dworze"; C . S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 24 5 3 "Tamże, s. 25 Tamże, s. 41-42 Może właśnie dlatego Asian konsekwentnie odmawia wejścia do Narni wszystkim, którzy robią się „za starzy". Może wynika to także z tego, że w miarę dorastania i pobierania współczesnej edukacji w czło­ wieku zaczyna dominować rozum, przez co pewne poziomy pierwotnej wrażliwości zamykają się. 5 5 5 6 5 7 Wpływ obrazu mentalnego na naszą percepcję świata ilustruje wie­ le przykładów z Kronik: zacietrzewione karły w Ostatniej bitwie, Jadis z Charnu, Wuj Andrzej, Eustachy przed nawróceniem, czy dzieci w szko­ le eksperymentalnej. Paul Karkainen, Narnia Explored, s. 13 C . S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 20 Tamże, s. 34 Tamże, s. 135 Choć w następnych książkach odszedł od tego i powracające dzie­ ci magicznie pozbywały się strojów narnijskich, pojawiając się w na­ szym świecie ubrane tak, jak go opuściły. C . S. Lewis, Książę Kaspian, s. 156-157 Chodzi tu oczywiście o przejścia pojawiające się w Kronikach bez­ pośrednio. Autor wymienia też bowiem kilka przejść niewolicjonalnych, które dokonały się w przeszłości: np. przeniknięcie grupki piratów z wy­ spy na Pacyfiku do Telmaru, czy wyciągnięcie gnomów z Bizmu do Kra­ 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 102 iny Otchłani przez Czarownicę. Przeniesienia te nie pojawiają się jednak w Kronikach bezpośrednio. C. S. Lewis, Podróż „ Wędrowca do świtu", przeł. Andrzej Polkow­ ski, PAX, Warszawa 1985, s. 8-9 "Tamże, s. 10 Tamże, s. 10-12 Tamże, s. 13 Tamże, s. 23 Tamże, s. 12 C . S. Lewis, Książę Kaspian, s. 6 Ale, na przykład, nie przenoszą ławki, na której siedzą. C. S. Lewis, Srebrne krzesło, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, War­ szawa 1987, s. 7 Tamże, s. 10 Tamże, s. 11 Tamże, s. 141 Tamże, s. 140 C. S. Lewis, Siostrzeniec czarodzieja, s. 139 CS. Lewis, Ostatnia bitwa, s. 35. Co ciekawe, jest to chyba jedy­ ny w Kronikach opis przejścia między światami nie postrzeganego z per­ spektywy przenoszonych bohaterów, lecz postronnego świadka znajdują­ cego się w świecie, do którego dzieci zostają przeniesione. Nie wiadomo dlaczego tuż przed ich pojawieniem się w Narni „zatrzęsła się ziemia" nigdzie indziej w Kronikach nie ma żadnej wzmianki o tym, że takie zja­ wisko towarzyszyło przeniesieniom - ale może akurat w tym przypadku Lewisowi wydało się, że napisanie „prawie natychmiast pojawiło się przed nim dwoje dzieci" (bez najmniejszego wyjaśnienia, jak to się stało i jakie towarzyszyły temu zjawiska) byłoby zbyt lakoniczne. Może wła­ śnie dlatego dodał opis trzęsącej się ziemi? Należy jednak stwierdzić, że nie znajduje on uzasadnienia z perspektywy całego cyklu. 6 5 6 7 6 8 6 9 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 6 7 7 7 8 1 9 8 0 Tamże, s. 38 Tamże, s. 98 C. S. Lewis, Książę Kaspian, s. 158 C. S. Lewis, Siostrzeniec czarodzieja, s. 26 Tamże, s. 32 Tamże, s. 35 Tamże, s. 53-54 Tamże, s. 55 Tamże, s. 76 Tamże, s. 76-77 Obecnie, w czasach filmów i literatury fantastyczno-naukowej, ni­ kogo z nas nie dziwi - a nawet przyjmujemy to za oczywistość - że podróż między różnymi wymiarami czasoprzestrzeni przedstawiana jest jako gra migoczących świateł i wirujących czarnych chmur, ale we wczesnych latach pięćdziesiątych, kiedy Lewis pisał Kroniki, nie było to wcale aż tak oczywiste. 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 Michio Kaku, Hiperprzestrzeń, wszechświaty równoległe, pętle czasowe i dziesiąty wymiar, s. 87-88 Wszystkie przejścia między światami równoległymi w Lwie, cza­ rownicy i starej szafie odbywają się przez szafę. Drugie wejście Łucji nie zostało opisane. Przeniesienie Poli, która nieopatrznie dotknęła magicznego pier­ ścienia, nie zostało opisane. W przypadku kilku następnych przejść można mówić o przejściach wolicjonalnych lub niewolicjonalnych, bowiem są one różnie postrzega­ ne z perspektywy poszczególnych bohaterów. 9 2 9 3 9 4 9 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8666438e8f1ef8b015f08b9bf8c63411.pdf e652de5a7e7868cfba344b7148560cce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2698 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2509 Title A name given to the resource Co można znaleźć w szafie? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.80-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Oziewicz, Marek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Co można znaleźć w szafie? Światy równolegle Kronik narnijskich C. S. Lewisa (cz.I) Marek Oziewicz W niniejszej pracy zajmiemy się kwestią równoległych wszechświatów w Kronikach narnijskich CS. Lewisa, a do­ kładniej: analizą tematyki przejścia z jednego świata do dru­ giego. W tym celu przyglądniemy się zarysowywanemu przez autora statusowi tych światów oraz ich czasoprzestrze­ ni. Postaramy się zlokalizować miejsca styku tych rozmai­ tych światów, a następnie zbadać mechanikę przenikania bo­ haterów z jednego do drugiego. Dokładne i jasne ujęcie tego tematu będzie wymagało precyzyjnych definicji pojęć, który­ mi będziemy się posługiwać. Bez wątpienia bowiem kwestia różnych światów w dziele literackim ma tak szeroki zakres np. można ująć ją z perspektywy stref liminalnych, z perspek­ tywy mitologii (w przypadku Lewisa szczególnie mitologii celtyckiej) itd. - że każda kolejna próba analizy tego tematu wymaga jak największej precyzji terminologicznej. Dlatego też, świadomi faktu, że niektóre używane przez nas pojęcia funkcjonują w pracach różnych autorów w innych konte­ kstach znaczeniowych, będziemy starali się dokładnie zdefi­ niować każde z nich. W Kronikach narnijskich pojawia się kilka różnych świa­ tów: kształtowana na wzór rzeczywistości realnej Anglia (ukazywana w krótkich ujęciach począwszy od 1900 г., do późnych lat czterdziestych naszego wieku); Narnia i otacza­ jące ją krainy odwiedzane przez ludzkich bohaterów w róż­ nych okresach swego istnienia, od powstania do zagłady; kra­ ina Aslana (stanowiąca przedsionek do świata Aslana), leżą­ ca na pograniczu świata Narni, ale praktycznie z niej niedo­ stępna; obumarły świat Charnu; czy las między światami miejsce znajdujące się ponad czasem. Światy te możemy podzielić na dwa rodzaje. Pierwsze to takie, do których moż­ na przedostać się (lub z nich powrócić) jedynie dzięki magii. Nazwiemy je tutaj światami równoległymi. Takimi światami będą względem siebie np. Anglia, las między światami, Na­ rnia, Charn czy kraj Aslana (z pewnymi zastrzeżeniami). 1 Drugą grupę stanowią światy, które istnieją w obrębie te­ go samego wszechświata i do których można dostać się bez pomocy magii, lecz po prostu podróżując do nich w jednej czasoprzestrzeni: kopiąc dziurę w ziemi lub żeglując poza znane morza. Z jednej strony moglibyśmy użyć w stosunku do nich miana krain, ale o ile określenie to pasowałoby np. do Kalormenu, Samotnych Wysp, Telmaru czy północnych kra­ jów zamieszkanych przez olbrzymów, nie w pełni oddawało­ by status Krainy Bizm czy Królestwa Otchłani, rządzących się zupełnie innymi prawami niż pozostałe, współistniejące z nimi światy. Rzeczywistości te nazwiemy zatem światami 80 wtórnymi, bowiem: czasami różnią się one między sobą tak znacząco, że nie sposób sprowadzić ich statusu do rozmai­ tych krain tego samego świata, natomiast istnienie ich wszy­ stkich uwarunkowane jest przez poszczególne światy równo­ ległe, w obrębie których się znajdują. Takimi światami wtór­ nymi będą więc np. poszczególne wyspy napotykane przez Wędrowca do świtu w jego podróży, Kalormen, Telmar, Kra­ ina Bizm, Królestwo Otchłani, Archenlandia itd. Motyw istnienia światów wtórnych przewija się w litera­ turze światowej od początku jej istnienia. Nawet jeszcze w obrębie tradycji ustnej stanowił on jeden z nieodzownych elementów większości opowieści. Od niepamiętnych czasów bajarze wprawiali swych słuchaczy w zachwyt, opowiada­ jąc im o przedziwnych wydarzeniach z przeszłości i krai­ nach leżących daleko za horyzontem. Opowieści te nabiera­ ły rozmaitego charakteru - niektóre stawały się mitami, inne urastały do poziomu legend, jeszcze inne określano mianem baśni. Niemniej jednak wszystkie krainy (lub według naszej terminologii: światy wtórne) wspominane w tych opowie­ ściach (np. platońska Atlantyda, tajemnicze wyspy odwie­ dzane przez Odyseusza, cudowny dwór króla Artura, dziwne krainy opisane przez Marco Polo, wyspa Robinsona Crusoe czy kraina Liliputów Swifta) znajdowały się w obrębie pew­ nej geograficznej całości, tzn. na Ziemi (za horyzontem, za górami, za morzem, na końcu świata) lub przynajmniej w naszym wszechświecie (na księżycu lub rzadziej na in­ nych planetach). Odległość dzieląca nas od nich była albo fi­ zyczna, albo czasowa, albo fizyczno-czasowa. Fizyczną można było zmierzyć i czasami nawet pokonać. Nawet bo­ gowie mieszkali na Olimpie, czyli w obrębie naszego świa­ ta, choć śmiertelnicy nie mogli dostać się do ich siedziby. W tym drugim wypadku, gdy odległość była czasowa, świa­ ty wtórne należały do odległej przeszłości, jak np. dwór króla Artura. Gdy odległość była zarówno fizyczna, jak i czasowa opowieści o tych światach przypominały Platoń­ ską historię Atlantydy. W każdym z tych przypadków jednak świat wtórny mieścił się gdzieś w otaczającej nas, trójwy­ miarowej rzeczywistości. Mieściły się w niej nawet naj­ śmielsze fantazje literackie. Zupełnie inaczej było ze świata­ mi równoległymi. Idea światów równoległych - czyli innych wymiarów przestrzenno-czasowych - pojawiła się w literaturze świato­ wej dopiero niedawno. Choć niektórzy myśliciele przeszłości zastanawiali się nad istnieniem wyższych wymiarów, prak­ tycznie aż do połowy dziewiętnastego wieku panowało prze­ konanie, że świat ma jedynie trzy. Przekonanie to sankcjono2 �wane było geometrią euklidesową, na fundamencie której po­ wstała i opierała się cała nauka, filozofia i sztuka Europy. To oczywiste, mawiał Euklides, że punkt jest bezwymiarowy. Linia ma jeden wymiar: długość. Płaszczyzna ma dwa wymiary: długość i szerokość. Bryłę cechują trzy wymiary: długość, szero­ kość i wysokość. I w tym miejscu grecki uczony się zatrzymał. Nie ma obiektów czterowymiarowych. Te poglądy znalazły odzwierciedlenie w filozoficznej myśli Arystotelesa, który pierwszy wyraził pogląd, że czwarty wymiar przestrzenny nie może istnieć. 1 Filary klasycznej geometrii euklidesowej runęły w 1854 r. Za sprawą Georga Bernharda Riemanna, który podczas swo­ jego wykładu habilitacyjnego przedstawił teorię wyższych wymiarów. Narodziny geometrii riemannowskiej miały olbrzymi wpływ na przyszłość nauki i sztuki. Nie wdając się w jej matematyczne i fizyczne implikacje, należy zauważyć, że teoria wyższych wymiarów Riemanna rozbudziła tak wiel­ kie namiętności, że wkrótce weszła na stałe do literatury, da­ jąc początek niezliczonej już dziś ilości utworów klasyki dziecięcej (Piotruś Pan, Alicja w krainie czarów, Kraina Oz), fantastyki naukowej (począwszy od Wehikułu czasu) i fanta­ styki baśniowej (Tolkienowskie Sródziemie, czy Lewisowska Narnia). Już w 1884 ukazała się pierwsza powieść poruszają­ ca kwestię istnienia różnych wielowymiarowych światów za­ tytułowana Flatland: A Romance of Many Dimensions by a Square, którą napisał duchowny Edwin Abbot. Jak zauwa­ ża Kaku, dzięki wielkiej fascynacji czytelników wyższymi wymiarami, książka odniosła w Anglii natychmiastowy suk­ ces, a przed 1915 ukazało się dziewięć jej kolejnych wzno­ wień. W swojej książce Abbot dowcipnie obnażył ograniczo­ ność i zakłamanie osób, które nie przyjmowały możliwości istnienia innych światów oraz skrytykował bigoterię i ciasno­ tę poglądów, powszechnych w wiktoriańskiej Anglii. Znacze­ nie książki Abbota polegało na tym, że była ona pierwszą, po­ wszechnie czytaną popularną pozycją o wizycie w wielowy­ miarowym świecie, a jego opisy psychodelicznej podróży Pa­ na Kwadrata do krainy przestrzeni były matematycznie po­ prawne. W 1894 ukazała się następna wpływowa książka: Wehikuł czasu Herberta George'a Wellsa. Spopularyzował on w nauce pogląd, że czwarty wymiar może być również cza­ sowy, a nie wyłącznie przestrzenny. Wkrótce potem powstała Liłith George'a McDonalda (w którym to utworze spekuluje on na temat tego, czy niebo znajduje się w czwartym wymia­ rze) oraz Alicja w krainie czarów i Alicja po drugiej stronie lustra Lewisa Carolla. Caroll pierwszy wykorzystał ideę cię­ cia Riemanna jako bramę i przejście między światami. W Ali­ cji po drugiej stronie lustra cięciem Riemanna, które łączy krainę czarów z Anglią, jest lustro. W pierwszej z Kronik narnijskich Lewisa funkcję tę pełni szafa. Podsumowując: o ile idea światów wtórnych obecna była w literaturze od niepamiętnej przeszłości, to koncepcja świa­ tów równoległych pojawiła się dopiero niedawno. I choć na­ ukowe aspekty tej teorii - zwanej teorią hiperprzestrzeni będą jeszcze przedmiotem badań matematyków i fizyków przez wiele lat, nie ma żadnych wątpliwości, że teoria ta za­ domowiła się w literaturze fantastycznej i baśniowej. Jed­ nym z bezpośrednich tego dowodów są Kroniki narnijskie C. S. Lewisa. W niniejszej pracy skoncentrujemy się na stworzonych przez Lewisa światach równoległych, z pominięciem świa­ tów wtórnych. Chociaż opisy światów wtórnych są bardzo in­ 4 5 teresujące, a ich rzeczywistość często przesiąknięta magią, nie będziemy zajmować się kwestią, w jaki sposób można się do nich dostać, gdyż sprowadziłoby się to do analizy geogra­ ficznej tych światów. Zajmiemy się raczej magicznym prze­ nikaniem z jednego świata do drugiego na poziomie światów równoległych. Analiza taka wymagać będzie zdefiniowania pojęć 'magiczne przenikanie' oraz 'świat równoległy'. Świat (lub wszechświat) równoległy zdefiniowaliśmy już po części powyżej, ale warto uczynić to dokładniej na przy­ kładzie Kronik namijskich. Każdy twórca literatury fanta­ stycznej posługuje się bowiem własnym rozumieniem kon­ cepcji światów równoległych, a stąd istnieją różne jej warian­ ty. Dla Lewisa światy równolegle - a przynajmniej te, które odnajdujemy w kronikach - charakteryzują się dwoma cecha­ mi: są hipotetycznie prawdziwe i mają wzajemnie nieprzystawalną czasoprzestrzeń. Hipotetyczna prawdziwość przedstawionych przez Lewi­ sa światów to propozycja autora w jego dialogu z czytelni­ kiem; jest kwestią ich konsensusu. W zależności od punktu odniesienia można bowiem traktować światy przedstawione w Kronikach namijskich na dwa sposoby: wychodząc z za­ łożenia, że niepodważalną, obowiązującą rzeczywistością (usankcjonowaną historią oraz naszym codziennym doświad­ czeniem) jest w całym cyklu Anglia, można uznać wszystkie pozostałe światy za drugorzędne - będące wytworami fanta­ zji autora. Tym samym status Narni, Kalormenu, Charnu czy krainy Aslana zostaje zrównany. Światy równoległe i światy wtórne sprowadzone zostają do wspólnego mianownika, a ich rzeczywistość, tzn. realność, zakwestionowana. Można jed­ nak potraktować zarysowaną przez Lewisa wizję rozmaitych, istniejących obok siebie światów hipotetycznie. W takim uję­ ciu wszystkie one są hipotetycznie prawdziwe - Anglia (czy ogólnie mówiąc, świat naszego codziennego doświadczenia) jest tylko jednym z wielu równorządnych światów. Realność danego świata zależy od punktu odniesienia. Ten, w którym się znajdujemy, wydaje się nam bardziej prawdziwy niż po­ zostałe, bowiem nasze doświadczenie ograniczone jest tylko do niego, a o tych innych nie wiemy nic. Te dwa różne sposoby traktowania rozmaitych światów Kronik namijskich warunkują dwa, zupełnie różne sposoby odbioru całego cyklu. Gdy odmówimy realności Narni i in­ nym światom - czy to z powodu ich magii, której nasz zdro­ wy rozum nie jest w stanie przyjąć, czy to z jakiegokolwiek innego powodu - Kroniki jawią się wtedy jako czysta rozryw­ ka, a zawarta w nich głęboka treść moralna zostaje odsunięta w sferę fantazji autora; w obszar, który nie ma nic wspólne­ go z realną rzeczywistością naszego życia. Gdy zaś pozosta­ niemy otwarci na hipotetyczną prawdziwość tych światów co nie oznacza oczywiście zaakceptowania ich natychmiast i bez zastrzeżeń - wówczas odkryjemy, iż opisane w Kroni­ kach wydarzenia zawierają głębokie przesłanie moralne i fi­ lozoficzne, które możemy odnieść do siebie. Ogólnie mówiąc, przygody dzieci w Narni stają się wówczas obrazem odysei ludzkiego życia ku duchowemu spełnieniu; nabierają wymiaru archetypalnego. Taką interpretację wydaje się sugerować sam autor. Posłu­ gując się rozmaitymi środkami, daje nam do zrozumienia, że aby doświadczyć pełnego efektu Kronik, nie wolno z góry kwestionować realności przedstawionych w nich wydarzeń. Lewis pokazuje jednocześnie, że jest to trudne zadanie. Nasz intelekt wzbrania się bowiem przed zaakceptowaniem istnie81 �nia czegoś, co pozostaje poza domeną naszego bezpośrednie­ go doświadczenia, a sama wiara wypływająca z serca w nie­ których przypadkach może okazać się naiwna i ślepa. Lewis nie oczekuje od swych czytelników ani jednego, ani drugie­ go; wybiera drogę środka - czujący intelekt. Wielokrotnie pokazuje, że poleganie jedynie na rozumie jest w istocie ograniczeniem. Lewis kwestionuje ideę płytkiego, ograniczo­ nego pojmowania otaczającej nas rzeczywistości sprowadza­ jącego cały świat do percepcji zmysłowej, „niezmiennych praw", „naukowej interpretacji" i źle pojmowanego „zdrowe­ go rozsądku". Wbrew powszechnemu dla społeczeństwa in­ dustrialnego przekonaniu o mocy rozumu, Lewis pokazuje, jak mało w istocie wiemy o świecie i jak łatwo wpadamy w pułapkę banalnych, pseudonaukowych wyjaśnień. Gdy na przykład w Lwie, czarownicy i starej szafie dzieci rozma­ wiają z profesorem Kirke, pytając go o zdanie odnośnie do twierdzeń Łucji o świecie, który znajduje się w szafie, jego odpowiedzi całkowicie burzą ich pozornie racjonalne rozu­ mowanie: 6 ...A więc przynajmniej czasowo, zanim nie uzyskamy jakichś nowych danych, musimy założyć, że [Łucja] mówi prawdę. Zuzanna popatrzyła na niego [Profesora] uważnie, ale wyraz jego twarzy nie wskazywał na to, że żartuje. - Ale jak coś takiego może być prawdą? - spytał Piotr. - Dlaczego o to pytasz? - Z jednego powodu - odpowiedział Piotr. - Jeżeli to praw­ da, to dlaczego każdy, kto wejdzie do szafy, nie znajduje tego kraju? Chodzi mi o to, że tam naprawdę nic nie było, kiedy zaj­ rzeliśmy do środka; nawet Łucja nie twierdziła wówczas, że jest inaczej. - A co to ma do rzeczy? - zapytał znowu Profesor. - Ależ, Panie Profesorze, jeżeli coś jest prawdziwe, to musi być prawdziwe zawsze! - Musi? - raz jeszcze zapytał Profesor i Piotr nie wiedział, co na to powiedzieć. 7 Podobnie płytkie - w obliczu rozmowy z Ramandu, isto­ tą stojącą powyżej hierarchii istot śmiertelnych - okazuje się rozumienie rzeczywistości, jakie reprezentuje Edmund. - Jestem Ramandu. Ale widzę, że patrzycie po sobie tak, jakbyście nigdy nie słyszeli tego imienia. I wcale się temu nie dziwię: czas, w którym byłem gwiazdą, przeminął dawno temu, zanim ktokolwiek z was pojawi! się na tym świecie. Od tego cza­ su zmieniły się wszystkie konstelacje. - Ojej! - zawołał Edmund, wciągnąwszy głęboko powietrze. - On jest EMERYTOWANĄ gwiazdą! - Czy już nie jesteś gwiazdą? - zapytała Łucja. - Jestem gwiazdą w stanie spoczynku, moja córko - odpo­ wiedział Ramandu. [...] - W naszym świecie - odezwał się Eustachy - gwiazda jest olbrzymią kulą płonącego gazu. - Nawet w waszym świecie to, o czym mówisz, mój synu, nie jest gwiazdą, lecz jedynie tym, z czego jest zrobiona. 8 Lewis sugeruje, że postrzeganie świata jedynie w oparciu o rozum i wyjaśnianie jego praw w kryteriach naukowych często okazuje się zawodne. Dzieje się tak, ponieważ nasza wiedza jest ograniczona i nieustannie się zmienia. Jedne twierdzenia - z pozoru niepodważalne w danej epoce - zała­ mują się w obliczu nowatorskich myśli następnych pokoleń. Jeżeli zatem nawet nasze doświadczenie ukazuje historyczną zmienność naukowych praw, upieranie się przy tym, że nie­ które z nich stanowią ostateczność, wydaje się co najmniej naiwne. Dzięki temu tak jasnemu i logicznemu wywodowi, wplecionemu w narrację i zilustrowanemu rozmaitymi przy­ 82 kładami, Lewis zdaje się skłaniać czytelników do zajęcia otwartej postawy wobec światów i wydarzeń, które opisuje. Hipotetyczne traktowanie światów opisanych w Kronikach narnijskich nie wymaga jednakże ich bezkrytycznego przyję­ cia - należy po prostu pozostać na nie otwartym. Jednak nawet to otwarcie jest dla nas trudne. Lewis zdaje sobie z tego sprawę i aby ułatwić nam zajęcie takiej postawy, posługuje się narracją. Na początku naturalnie identyfikuje­ my się z bohaterami, którzy kwestionują realność innych światów, a w miarę jak oni przekonują się o niej, także i my stajemy się bardziej skłonni do zajęcia postawy otwartej. W reakcjach bohaterów Lewis pokazuje nasze własne ograni­ czenia i uprzedzenia. Trudno nam zaakceptować hipotetyczność światów równoległych, pociąga to bowiem za sobą uznanie, że nasza rzeczywistość jest (lub może być) równie realna jak rzeczywistość tych innych światów. Wszystko za­ leży od punktu odniesienia. Zasada ta działa jakby w dwie strony. My nie wierzymy w istnienie innych światów, a mieszkańcy innych światów w istnienie Ziemi. Gdy Łucja po raz pierwszy odkrywa Narnię pozostałe dzieci nie wierzą w jej opowieść, bowiem nie mie­ ści im się w głowie, że może istnieć jakaś odrębna rzeczywi­ stość poza Anglią - światem ich codziennego doświadczenia. - Nie, Piotrze, nie wymyśliłam tego - powiedziała Łucja. - To jest zaczarowana szafa. W środku jest las, i pada śnieg, i tam jest Faun i Czarownica, i to się nazywa Narnia, a jak nie wierzycie, to idźcie i sami zobaczcie. Dzieci nie wiedziały, co o tym sądzić, ale Łucja była tak wzburzona, że wszyscy wrócili do pustego pokoju. Łucja pierw­ sza podbiegła do szafy, otworzyła drzwi i zawołała: - A teraz wchodźcie do środka i sami zobaczcie! - No i co, głupia gąsko - powiedziała Zuzanna, wsadzając głowę do środka i rozchylając futra - to przecież jest zwykła sza­ fa. Popatrzcie, tu jest tylna ściana. Potem każdy po kolei zaglądał do środka, rozchylał płaszcze, i - cóż, wszyscy - łącznie z Łucją - mogli sobie obejrzeć naj­ zwyklejszą w świecie szafę. Nie było ani lasu, ani śniegu, tylko tylna ściana szafy ze sterczącymi z niej hakami. Piotr wszedł do środka i zabębnił w nią pięściami, aby upewnić wszystkich, że jest to tylko zwykle, twarde drewno. - Znakomity kawał - powiedział po wyjściu z szafy. - No, Łusiu, naprawdę udało ci się nas nabrać. Prawie ci uwierzyli­ śmy. 9 Podobnie jest z Telmarami, którym Asian polecił zgroma­ dzić się przy Brodzie Beruny po obaleniu króla Miraza i prze­ kazaniu władzy Kaspianowi i mówiącym zwierzętom. Asian opisał Telmarom historię ich rasy, ich pochodzenie, a następ­ nie zaproponował wszystkim, którzy nie chcą zaakceptować nowego porządku w Narni, powrót do świata ludzi, skąd po­ chodzili ich przodkowie. „Na te słowa połowa Telmarów wszczęła tumult, wykrzykując piskliwie: - Sami widzicie! A nie mówiliśmy? Chce nas pozabijać, chce nas zgładzić z te­ go świata!". Telmarowie nie znają żadnego innego świata poza Narnią, którą podbili wiele wieków wcześniej. Nie pa­ miętają nawet swej ojczyzny -Telmaru, choć wiedzą, że ona gdzieś istnieje. Natomiast istnienie jakiegoś innego świata, w innej czasoprzestrzeni, jest dla nich niewiarygodne, nawet jeśli na własne oczy widzieli „cud" przeniesienia jednego z nich w inny wymiar. 10 [Żołnierz] wyprostował się i wszedł przez Drzwi. Wszystkie oczy były w nim utkwione. Wszyscy widzieli trzy drewniane tyczki, a pomiędzy nimi drzewa, trawę i niebo Narni. �Widzieli mężczyznę, między tyczkami, a potem - w jednej sekun­ dzie - j u ż go nie było. Z drugiego końca polany, gdzie zgromadzona była reszta Telmarów, rozległ się głośny lament. - Och! Co się z nim stało? Czy chcesz nas wszystkich poza­ bijać? Nie przejdziemy tamtędy! - ale jeden z mądrzejszych Telmarów powiedział: - Nie widzimy żadnego innego świata między tymi tyczka­ mi. Jeżeli chcesz, abyśmy ci uwierzyli, dlaczego jeden z WAS nie przejdzie pomiędzy nimi? Wszyscy twoi przyjaciele jakoś się trzymają z dala od tych drzwi." Jednym z ważniejszych powodów, które dyskredytują w naszych oczach inne światy, jest fakt, że często są one dia­ metralnie różne od naszego. Przez to jesteśmy skłonni uznać je za fantazję. Lewis pokazuje jednak, że różnice te leżą w sa­ mej naturze tych różnych światów; jeżeli przyjmujemy, że są one hipotetycznie prawdziwe, dlaczego nie miałyby funkcjo­ nować na różnych zasadach? W przeciwieństwie do wielu twórców literatury fantastycznej, którzy w swoich utworach starają się modelować rzeczywistość fantastyczną na wzór rzeczywistości realnej - co służyć ma podkreśleniu realności świata przedstawionego - Lewis podkreśla ją właśnie przez pokazanie, że świat równoległy rządzi się w niektórych aspektach prawami zupełnie różnymi od naszych. Dla niego jest to argument na rzecz niezależnego i realnego bytu świa­ ta równoległego. Dlatego też już przy okazji pierwszej wizy­ ty Łucji w Narni różnice te zostają bardzo mocno uwypuklo­ ne. U nas zwierzęta są nieme, a tam mówią. U nas fauny, jed­ norożce, smoki, karły, driady, najady i wiele innych stworzeń uważa się za mityczne, a tam podaje się w wątpliwość istnie­ nie człowieka. Na półce z książkami u Pana Tumnusa Łucja znajduje między innymi książki (naukowe opracowania) za­ tytułowane: Ludzie, mnisi i leśnicy; studium znanej legendy oraz Czy człowiek jest mitem? Podobnie jak u nas istnieją książki w rodzaju Juliusz Verne - życie i twórczość, tak istnie­ ją pozycje takie jak np. Życie i pisma Sylena albo Nimfy i ich życie. Jest to kolejny sposób, w jaki Lewis dowodzi względ­ ności nauki. Łucja nie może się nadziwić, że spotyka fauna, a faun, że spotyka Łucję. Oboje stanowią dla siebie gości z (dosłownie) innego świata; postacie, które mogli nawzajem znać jedynie z legend i opowieści. Lewis pokazuje, że światy równoległe są (lub mogą być) prawdziwe, ale ich prawdziwość nie oznacza, że są one takie same jak nasz. Ich prawdziwość polega na tym, że w każdym z nich rządzą odrębne prawa, dzięki którym dany świat jest wewnętrznie spójny i logiczny. Takie rozumienie koncepcji „prawdziwości" świata równoległego zgodne jest z opiniami wielu badaczy literatury dziecięcej i fantastycznej - uważają oni, że warunkiem koniecznym do tego, aby opowieści fanta­ styczne mogły odnieść pełny skutek, jest stworzenie przez autora wrażenia realności opisywanego świata. J. R. R. Tol­ kien opisuje ten proces następującymi słowami: [Autor baśni lub opowieści fantastycznej] stwarza równole­ gły świat, do którego odbiorca może wejść w swym umyśle. Wewnątrz tego świata to, co autor opisuje, jest prawdziwe', [to znaczy] zgodne z prawami tego świata. Dlatego też wierzymy w to, podczas gdy sami znajdujemy się w tym fantastycznym świecie. W chwili gdy pojawia się niedowierzanie, pryska czar; magia, a właściwie sztuka, nie osiągnęła zamierzonego rezulta­ tu. Znajdujemy się wówczas ponownie w naszym codziennym świecie, przyglądając się nieudanemu światu równoległemu z zewnątrz. Jeżeli dobre wychowanie lub okoliczności nie po­ zwalają nam wyjść, musimy przemóc (lub zdusić) swe niedo­ wierzanie, w innym przypadku słuchanie i oglądanie byłoby nie do zniesienia. Jednak to tłumienie niedowierzania (willing su­ spension of disbelief) jest jedynie substytutem prawdziwego doznania; podstępem, którego używamy, by udawać, że w coś wierzymy, lub gdy próbujemy (z mniejszą lub większą chęcią) doszukać się jakiejkolwiek wartości w dziele sztuki, które nas zawiodło.' 2 Moc projekcji fantastycznych, a jednocześnie wiarygod­ nych światów Tolkien uważał za nieodzowną cechę baśni. Określał ją mianem wtórnego tworzenia (secondary creation) i stawiał wyżej niż inne cechy tego gatunku, jak np. symboli­ ka reprezentacji czy interpretacji. Opinie Tolkiena na temat bajki i literatury fantastycznej - zawarte w jego eseju Tree and Leaf - wydają się tu istotne także dlatego, że w znaczą­ cy sposób ukształtowały rozumienie tych gatunków przez Le­ wisa. W eseju O trzech sposobach pisania dla dzieci Lewis wyznał bowiem, że dwie najczęściej pojawiające się w jego umyśle teorie bajki to propozycje Tolkiena i Junga. Dodał także, iż uważa wysuniętą przez Tolkiena teorię za „najpraw­ dopodobniej najważniejszy wkład w tej dziedzinie, jaki do tej pory uczyniono". Teoria Tolkiena - według której bajki zawierają cztery wyróżniające je elementy: fantazję (fantasy), uzdrowienie (recovery), ucieczkę (escape) oraz pocieszenie (consolation) - sprawdza się w przypadku Kronik namijskich całkowicie. Z perspektywy niniejszej analizy możemy zignorować funk­ cje uzdrowienia, ucieczki i pocieszenia, i skupić się na pierw­ szym z tych elementów, który potwierdza postawioną przez nas tezę, że Lewis oczekiwał od czytelników (lub przynaj­ mniej sugerował) traktowanie światów równoległych opisa­ nych w Kronikach jako hipotetycznie prawdziwych. Zdaniem Tolkiena fantazja polega na stwarzaniu lub za­ glądaniu do innego świata i stanowi istotę bajki. Jest ona nie­ odzowna - na niej opiera się istnienie pozostałych elemen­ tów. Tolkien używa terminu fantazja na określenie „wyższej formy sztuki, właściwie prawie najczystszej formy sztuki, która (gdy zostaje osiągnięta) jest [też] najpotężniejsza". Fantazja powstaje z wysiłku wyobraźni (mocy umysłu po­ zwalającej na stwarzanie obrazów) skupionej na wtórnym stwarzaniu (zupełnie nowych światów), i to w taki sposób, aby jednocześnie były one na wskroś realne i aby cechowała je atmosfera bajkowej cudowności. Fantazja, będąca według Tolkiena domeną literatury, jest bardzo trudna do osiągnięcia właśnie dlatego, że stworzony przez nią wtórny świat musi być całkowicie wiarygodny - musi wznieść się ponad to, co jest „tylko wymysłem" i dziwacznością. Nacechowana magią i cudownością sztuka, zmierzająca do rozbudzenia w czytelniku wiary w realność opisywanego świata, zawsze wywołuje oczarowanie. Oczarowanie z kolei stwarza wtórny świat, do którego może wejść zarówno jego twórca, jak i odbiorca (widz lub czytelnik). Świat ten jest re­ alny dla nich tak długo, jak długo się w nim znajdują. Jego magia wywołuje lub wydaje się wywoływać alternację świa­ ta pierwotnego (realnego). Według Tolkiena celem fantazji jest właśnie osiągnięcie oczarowania. Jednocześnie też fanta­ zja nie jest domeną irracjonalizmu. Tolkien uważają za natu­ ralną działalność ludzką, która w żaden sposób nie jest sprzeczna z rozumem. 13 14 15 16 17 Wręcz przeciwnie. Im bystrzejszy i dociekliwszy jest ro­ zum, tym lepsza będzie stworzone przezeń fantazja, [bowiem] fantazja opiera się na rozpoznaniu, że rzeczy na tym świecie są 83 �takie, jakie są; na rozpoznaniu tego faktu, ale nie na zniewoleniu przez niego. 18 Oczarowanie czytelnika wprowadza go do zupełnie odrębnej rzeczywistości - z reguły niedostępnej zwykłemu doświadczeniu ludzkiemu - rządzącej się własnymi prawami, często diametralnie różnymi od praw obowiązujących w na­ szym świecie. Niemniej jednak świat ten jest prawdziwy tak długo, jak trwa czar. Tym czarem jest właśnie hipotetyczna prawdziwość świata równoległego lub - w ujęciu Tolkiena funkcja bajki zwana fantazją. Pozwala nam ona zaakcepto­ wać, że inne światy są (lub mogą być) niewyobrażalnie różne od wszystkiego, co znamy. Bardzo ważną konsekwencją przyjęcia hipotetycznej wizji światów narnijskich jest zarysowująca się wówczas zupełnie inna kosmologia świata przedstawionego. Gdy bowiem przyj­ mujemy, że obowiązującą rzeczywistością jest tylko Anglia, wówczas wszystkie inne światy możemy sklasyfikować jako wymysły. Gdy zaś dopuścimy możliwość, iż nasz świat może być tylko jednym z wielu równorzędnych ontologicznie świa­ tów równoległych, okazuje się, że ponad tymi wszystkimi światami istnieje świat Aslana, który można także identyfiko­ wać z chrześcijańskim rajem. Świat ten różni się od wszelkich innych światów tym, że podczas gdy tamte pojawiają się i gi­ ną, on jest kwintesencją niezmienności - jest wieczny. Poza tym jest nieskalany żadnym złem. Stanowi archetyp wszyst­ kiego, co istnieje, istniało lub może zaistnieć. Gdy pod koniec Ostatniej bitwy cała grupa przyjaciół Narni - nie rozumiejąc jeszcze, co się dzieje - zostaje wprowadzona przez Aslana do jego świata, profesor Digory zastanawia się na głos: Posłuchaj, Piotrze. Kiedy Asian powiedział, że już nigdy nie wrócisz do Narni, mówił o Narni, jaką ty miałeś' na myśli, lecz nie o prawdziwej Narni. Tamta miała początek i koniec. Była tyl­ ko cieniem lub odbiciem prawdziwej Narni, która zawsze tu ist­ niała i zawsze tu będzie, tak jak nasz własny świat, Anglia i cała reszta jest tylko cieniem lub odbiciem czegoś w prawdziwym świecie Aslana. Nie musisz opłakiwać Narni, Łucjo. Wszystko, co się liczy ze starej Narni - wszystkie kochane stworzenia - zo­ stało wciągnięte do prawdziwej Narni przez Drzwi. Masz rację, ta jest trochę inna, tak jak prawdziwa rzecz jest inna od swojego cienia, lub jak życie na jawie różni się od snu. [...] To wszystko jest u Platona, wszystko jest u Platona. Coś takiego! 19 W takim ujęciu prawdziwa Narnia, prawdziwa Anglia i wszystkie prawdziwe światy okazują się jedynie „ostrogami grzbietów wyrastających z wielkich gór Aslana", podobnie jak kraina Aslana, ku której bohaterowie płynęli w Podróży „Wędrowca do świtu" okazuje się zaledwie szczytem w wielkim łańcuchu gór otaczającym cały świat. Prawdziwe światy nie istnieją przy tym oddzielnie, wręcz przeciwnie w pewnym miejscu wszystkie łączą się w niewyobrażalną za­ równo dla bohaterów, jak i dla czytelnika jedność. Według słów Pana Tumnusa, aby dojść do tego miejsca, należy iść wzdłuż krawędzi gór, „w górę i do wewnątrz". Opis taki brzmi jak oksymoron, lecz w cyklu narnijskim Lewis wielo­ krotnie podkreślał koncepcję, że wnętrze jest większe niż to, co na zewnątrz. 20 Im dalej wzwyż i im dalej w głąb, tym wszystko staje się większe. Wnętrze jest zawsze większe od tego, co na zewnątrz, [powiedział Faun] Łucja popatrzyła uważnie na ogród i zobaczyła, że naprawdę nie jest to jakiś ogród, lecz cały świat z rzekami i lasami, z mo­ rzami i górami. Nie były jej obce, znała je dobrze. 84 - Rozumiem - powiedziała. - To jest wciąż Narnia, jeszcze bardziej prawdziwa i jeszcze piękniejsza od tej Narni na dole, tak jak ta w dole jest bardziej prawdziwa i piękna od Narni za Drzwiami Stajni! Ach tak.. świat wewnątrz świata, Narnia w Na­ rni... - Tak - rzekł Pan Tumnus - jak cebula, tyle tylko, że im głę­ biej się wchodzi, tym większa jest średnica. 21 Drugą główną cechą charakterystyczną światów równole­ głych przedstawionych w kronikach jest nieprzystawalność ich czasoprzestrzeni. Według Słownika języka polskiego PWN czasoprzestrzeń jest pojęciem zaczerpniętym z teorii względ­ ności i oznacza czterowymiarową rozciągłość powstałą w wyniku zespolenia czasu i przestrzeni. W naszej analizie nie­ przystawalność tej czasoprzestrzeni będzie oznaczać, że za­ równo przestrzeń (tzn. obszar), jak i czas poszczególnych światów będą całkowicie inne. Nieprzystawalność przestrzeni tych światów polega na tym, że niebo nad Narnią to zupełnie coś innego niż niebo nad Anglią, czy w ogóle nad Ziemią. Narnia nie jest też ja­ kimś zakątkiem znanego nam wszechświata. Jest światem równoległym, to znaczy przestrzennie nieprzystawalnym do znanej nam rzeczywistości. Według naszej trójwymiarowej logiki jest to stwierdzenie zupełnie bezsensowne, bowiem dla nas przestrzeń jest bezgraniczna i wypełnia wszystko, co ist­ nieje. W trójwymiarowości nie ma po prostu miejsca na „in­ ne przestrzenie". Skoro jednak bohaterowie na rozmaite sposoby przenoszeni są do innego świata, oznacza to, że mu­ szą istnieć jakieś punkty styku światów równoległych. Z lek­ tury Kronik wydaje się, że Lewis wyznawał pogląd, iż miej­ sca styku różnych światów są zdefiniowane i przenikając z jednego do drugiego, zawsze będziemy pojawiać się w tych samych wrotach czasoprzestrzeni. Z perspektywy rze­ czywistości Anglii bohaterowie zawsze powracają do tego sa­ mego miejsca, z którego wyruszyli, tzn. miejsce styku świa­ tów równoległych jest zdefiniowane przestrzenią, w której tuż przed przeniesieniem przebywają bohaterowie. Nie ma znaczenia, czy będzie to garderoba w domu profesora (jak w przypadku Lwa, czarownicy i starej szafy); „mała, wiejska stacja, pusta i uśpiona" w Księciu Kaspianie; pusty pokój w Podróży „ Wędrowca do świtu "; prowadzące na wrzosowisko drzwi w murze dziedzińca szkoły eksperymentalnej w Srebr­ nym Krześle; czy pracownia wuja Andrzeja w Siostrzeńcu czarodzieja, bowiem wracając do naszego świata bohatero­ wie niezmiennie znajdują się w tym samym miejscu, z które­ go przeniknęli do Narni. 22 Zasada ta sprawdza się jedynie częściowo w przypadku wchodzenia do Narni. Oprócz przejść z Lwa, czarownicy i starej szafy oraz ze Srebrnego Krzesła miejsce wejścia w rzeczywistość narnijską nie pokrywa się z miejscem opu­ szczenia jej. Rzuca się jednak w oczy następująca prawidło­ wość związana z pojawianiem się w Narni: w sześciu z ośmiu przejść opisanych w Kronikach bohaterowie wcho­ dzą (lub zostają przeniesieni) do lasu. Uprzywilejowana po­ zycja lasu, jako miejsca styku dwóch światów, jest szczegól­ nie wyeksponowana w pierwszych dwóch książkach cyklu: w Lwie, czarownicy i starej szafie (tam wejście do Narni znajduje się w dokładnie tym samym miejscu) oraz w Księ­ ciu Kaspianie. W następnych książkach pojawiają się dwa inne przejścia: bohaterowie „lądują" w oceanie albo wchodzą do krainy Aslana, z której zostają zdmuchnięci do Narni. Do­ piero w Siostrzeńcu czarodzieja las pojawia się ponownie. �Jest miejscem, w którym „ląduje" w Narni Digory, Pola i ca­ ła grupka postaci - i jest to dokładnie to samo miejsce, co w Lwie, czarownicy i starej szafie. Nie wiemy, dlaczego Lewis na miejsce styku dwóch światów wybrał las, wiemy jednak, że wybór ten ma uzasa­ dnienie w długiej tradycji bajki. Bruno Bettelheim, w swoim wielkim opracowaniu poświęconym baśniom zatytułowa­ nym Przyjemne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni stwierdza, że las symbolizuje miejsce decyzji; jest po­ czątkiem dążenia do samodzielności i dojrzałej indywidual­ ności. Las „symbolizuje miejsce, w którym zgłębiamy wła­ sne ciemności wewnętrzne, gdzie rozstrzygamy pytanie, kim jesteśmy, i zaczynamy rozumieć, kim chcemy być". Zwy­ kle las ten jest gęsty i groźny; jest nieomal nie do przebycia. Bohater czuje się w nim zagubiony, co według Bettelheima może także symbolizować naszą bezradność wobec ciemne­ go, ukrytego, niemal nie dającego się przeniknąć świata na­ szej nieświadomości. Bezradność ta jest regułą - w więk­ szości opowieści bohater zaraz po wyruszeniu z domu wkra­ cza do lasu i ma wrażenie, że się w nim zagubił. Wrażenie to wywołane jest przez to, że porzucił stary tryb życia, a no­ wego jeszcze nie zdążył stworzyć. Dotyczy to szczególnie dzieci, których osobowość dopiero się kształtuje. Zagubienie bohatera symbolizuje bezdroże, w którym się znajdujemy, gdy nasza osobowość nie jest jeszcze wystarczająco rozwi­ nięta, a „znalezienie drogi pomimo wszystkich trudności, świadczy o tym, iż osiągnęliśmy wyższy stopień człowie­ czeństwa". Bettelheim dodaje także, iż w lesie dochodzi zwykle do spotkań, a ponieważ odnalezienie swej drogi w ciemnym gąszczu nie jest łatwe, z reguły uwarunkowane jest przez naturę owych spotkań. 23 24 ła wpływ na całe jej życie. Tak samo dzieje się w przypadku Edmunda, którego decyzja, aby opowiedzieć się po stronie czarownicy, sprowadza całą serię poważnych konsekwencji kulminujących samopoświęceniem Aslana i całkowitą zmia­ ną charakteru Edmunda. W Księciu Kaspianie, gdy czwórka dzieci zostaje przeniesiona do lasu u ujścia wielkiej rzeki, podejmują one decyzję przyłączenia się do powstania Kaspiana, ryzykując życie za sprawę Narni. Decyzja ta zostaje później wynagrodzona spotkaniem z Aslanem. Po trzecie, przeniesione do lasu dzieci zawsze na początku czują się w nim bezradne i trochę zagubione. Nie wiedzą, gdzie iść, ani co robić, dopóki nie dochodzi do spotkania - z dylematu za­ gubienia zawsze wybawia ich postać, którą spotykają. Postać ta (lub samo spotkanie) nadaje tor dalszemu rozwojowi wy­ padków. Podczas pierwszej wizyty Łucji w Narni tą postacią jest Faun. Dla Edmunda - czarownica, a dla całej czwórki w Księciu Kaspianie - karzeł Zuchon. Pomimo nieprzystawalności przestrzennej poszczegól­ nych światów potrafimy (jako czytelnicy) zasymilować je w jednym ciągu przyczynowo-skutkowym. Dzieje się tak dla­ tego, że punkty styku światów równoległych - wyjątkowe miejsca, o wiele bardziej podatne na dziwne, magiczne wy­ darzenia - pozwalają nam skonwencjonalizować pojęcie przestrzeni w ten sposób, że odbieramy narrację jako logicz­ ną ciągłość, niezależnie od tego, czy rozwija się ona w świe­ cie naszych codziennych doświadczeń, czy też przenosi się do światów równoległych. 25 Symbolika przedstawiona przez Bettelheima znajduje peł­ ne odniesienie do wszystkich przejść między światami, w wyniku których dziecięcy bohaterowie Kronik zostają przeniesieni do lasu. Po pierwsze las, w którym lądują, jest zawsze bardzo gęsty, prawie nie do przebycia. Np. W Księciu Kaspianie Lewis pisze: „...znaleźli się w jakimś lesie, tak gę­ stym, że gałęzie wbijały im się w ubrania i trudno było się poruszyć". Po drugie, rzeczywiście symbolizuje on miejsce decyzji. Np. wkraczająca do Narni Łucja w istocie podejmu­ je decyzję, która - jak przekonamy się później - będzie mia­ 26 Drugim aspektem nieprzystawalności światów równole­ głych jest czas. W Kronikach namijskich różne światy cha­ rakteryzują się zupełnie innym upływem czasu. Według spo­ rządzonego przez Lewisa Zarysu historii Narni, na tyle, na ile jest ona znana, pomiędzy stworzeniem a zagładą Narni upły­ wa 2555 lat namijskich, natomiast w tym czasie na Ziemi mi­ jają zaledwie 52 lata. Niemniej jednak nie istnieje dokładny narnijski ekwiwalent jednostek czasu ziemskiego (lat, mie­ sięcy itp.) bowiem np. między 1940 a 1941 naszego czasu, mijają aż 1303 lata narnijskie, podczas gdy pomiędzy 1941 a 1942 naszego czasu - zaledwie trzy lata narnijskie. Zamieszczona przez Hoopera tabela lat i wydarzeń skom­ ponowana przez Lewisa dla celów Zarysu historii Narni, na tyle, na ile jest ona znana wygląda następująco: 27 NARNIA ANGLIA Lata narnijskie Lata ziemskie Narodziny Digorego Kirke. Narodziny Pola Plummer. 1 Stworzenie Narni. Z w i e r z ę t a otrzymują dar mowy. Digory sadzi Drzewo chroniące Narnię. Biała Czarownica Jadis pojawia się w Narni, lecz umyka na daleką północ. Frank I koronowany na króla Narni. 1888 1889 1900 180 K s i ą ż ę K o l , m ł o d s z y syn króla Franka V Narnijskiego, prowadzi g r u p k ę o s a d n i k ó w do Archenlandii ( w ó w c z a s je­ szcze niezamieszkanej) i zostaje pierwszym królem tego kraju. 204 Banici z Archenlandii uciekają przez P o ł u d n i o w ą Pustynię i [na drugim jej krańcu] zakładają królestwo Kalormenu 300 Imperium Kalormenu szybko się powiększa. K a l o r m e ń czycy kolonizują ziemie Telmaru [leżące] na zachód od Narni. 1927 1928 1930 Narodziny Piotra Pavensie. Narodziny Zuzanny Pavensie. Narodziny Edmunda Pavensie. 1932 Narodziny Łucji Pavensie. Pola i D i g o r y przeniesieni do magicznych pierścieni. Narni przy pomocy 85 �302 407 460 570 898 900 1000 1014 K a l o r m e ń c z y c y w Telmarze zachowują się bardzo niego­ dziwie i Asian zmienia ich w nieme zwierzęta. Kraina pu­ stoszeje. Król Zefir z Narni wyzwala Samotne Wyspy od smoka i w d z i ę c z n i m i e s z k a ń c y koronują go na swego króla. O l w i n z Archenlandii zabija Olbrzyma Pira. Piraci z naszego świata zajmują Telmar. Mniej więcej w t y m czasie żył Księżycowy Zając. Biała Czarownica Jadis powraca do Narni z dalekiej pół­ nocy. P o c z ą t e k Długiej Z i m y . Piotr, Zuzanna, Łucja i Edmund Pavensie pojawiają się w N a m i . Zdrada Edmunda. P o ś w i ę c e n i e Aslana. Porażka Białej Czarownicy i koniec Długiej Zimy. Piotr ukorono­ wany na Wielkiego Króla Narni. Król Piotr prowadzi z w y c i ę s k ą w y p r a w ę przeciw dzikim olbrzymom z północy. K r ó l o w a Zuzanna i król Edmund odwiedzają królewski d w ó r Kalormenu. Król Luna z A r ­ chenlandii odnajduje swego zagubionego syna, księcia Kora, i odpiera zdradziecki atak księcia Rabadasza z Ka­ lormenu. 1015 C z w ó r k a W i e l k i c h Królów i K r ó l o w y c h Narni ściga Białe­ go Jelenia i znika z N a m i . 1050 1502 Ram W i e l k i następcą tronu Archenlandii po królu Korze. Mniej więcej w t y m czasie żyła w Narni królowa Łabędzia Śnieżka. Telmarowie najeżdżają i zajmują Narnię. Kaspian I koro­ nowany na króla Narni. 2290 Narodziny księcia Kaspiana, syna Kaspiana I X . Kaspian I X zamordowany przez swego brata Miraza, który uzurpu­ j e sobie prawo do tronu. 2303 Książę Kaspian ucieka od swego stryja Miraza. Wojna do­ mowa w Narni. Dzięki pomocy Aslana i czwórki dzieci Pa­ vensie, których Kaspian przyzywa czarodziejskim rogiem królowej Zuzanny, M i r a ż zostaje pokonany i ginie. Ka­ spian koronowany na króla Kaspiana X Narnijskiego. 2304 Kaspian X pokonuje o l b r z y m ó w z północy. 2306-7 Wielka p o d r ó ż Kaspiana X do końca świata. 2310 Kaspian X poślubia córkę Ramandu. 1933 Narodziny Eustachego Scrubba i Julii Pole. 1940 Piotr, Zuzanna, Łucja i Edmund Pavensie odwiedzają Digorego Kirke (teraz j u ż starego Profesora) i w c h o d z ą do N a m i przez z a c z a r o w a n ą szafę. 1941 Piotr, Zuzanna, Edmund i Łucja Pavensie wciągnięci do N a m i d ź w i ę k i e m magicznego rogu. 1942 Edmund, Łucja i Eustachy ponownie znajdują się w Narni i biorą udział w podróży Kaspiana. 1942 Eustachy i Julia za szkoły eksperymentalnej, przeniesieni do N a m i . 1949 Poważny wypadek na Kolejach Brytyjskich. [Tzn. śmierć wszystkich „przyjaciół N a m i " i ich wejście do wiecznego świata Aslana.] 1998 2325 2345 2356 2534 2555 2555 Narodziny księcia Riliana. Królowa ginie za sprawą węża. Rilian znika. Eustachy i Julia pojawiają się w Narni i uwalniają księcia Riliana. Ś m i e r ć Kaspiana X . Rebelia banitów na Latarnianym Pustkowiu. Budowa wież strażniczych w regionie. Rebelia szympansa Krętacza. Król Tirian uwolniony przez Julię i Eustachego. Narnia w rękach K a l o r m e ń c z y k ó w . Ostatnia bitwa. Zagła­ da N a m i . Koniec świata. Na przykładzie powyższego zestawienia łatwo zauważyć całkowitą nieprzystawalność czasu ziemskiego i narnijskie­ go. Hooper utrzymuje, że operując czasem w ten sposób, Le­ wis bardzo dobrze wiedział, co robił. Od dłuższego czasu „był przekonany, że inne s'wiaty mogły charakteryzować się innymi cechami [niż nasz], jak np. gęstością lub rozrzedze­ niem czasu". Jako przykład rozważań Lewisa nad tą kwe­ stią Hooper podaje następujący fragment jego listu (z Letters To Malcolm), w którym rozważa on pojęcie czasu, jakiego mogą dos'wiadczac w czys'ccu dobrzy ludzie: 28 Zmarli mogliby [tam] doświadczać czasu, który nie byłby tak linearny jak nasz - mógłby, że się tak wyrażę, posiadać gęstość i długość. Nawet w tym życiu czasami doświadczamy zagęszcze­ nia czasu, kiedykolwiek zajmujemy się kilkoma rzeczami jedno­ cześnie. Można spróbować wyobrazić sobie, że ta [gęstość] po­ głębiałaby się do takiego stopnia, że choć dla nich, tak jak i dla 86 zostają nas teraźniejszość zawsze [jednocześnie] staje się przeszłością, to każda chwila tej [ich] teraźniejszości zawierałaby niewyobra­ żalnie więcej niż nasza. 29 Jeżeli zatem czasoprzestrzenie poszczególnych światów są zupełnie nieprzystawalne, a mimo to bohaterowie prze­ mieszczają się między nimi, nasuwa się wniosek, że w Kro­ nikach mamy do czynienia z motywem podróży w czasie (i jednocześnie w przestrzeni). Według Andrzeja Zgorzelskiego „motyw podróży w czasie nastręcza wiele trudności badawczych głównie chyba z tego powodu, iż niełatwo określić, co jest właściwie podróżą. Sam fakt przeniesienia nie tylko akcji, lecz i bohatera w przyszłość, jak to miało miejsce w dziewiętnastowiecznej utopii, jest przecież także pewnego rodzaju wędrówką w czasie". Także zwolnienie lub przyspieszenie upływu czasu dla bohaterów jest pewne30 �go rodzaju „podróżą w czasie", bowiem odbiega od ogólnie przyjętej, linearnej koncepcji czasu. Niektórzy badacze uznają za podróż w czasie tylko taki wypadek, gdy bohater zostaje przeniesiony w przeszłość lub w przyszłość za po­ mocą środków technicznych, a nie np. za pomocą magii czy marzeń sennych. Wobec braku jednomyślności i nie­ zwykłej elastyczności pojęcia czasu w odniesieniu do dzieł literackich, (na co zwraca uwagę wielu badaczy ) należy zdefiniować, co będziemy rozumieć pod tym pojęciem. W naszych rozważaniach - w odniesieniu do Kronik namij­ skich - za motyw podróży w czasie przyjmiemy przeniesie­ nie bohatera(ów) i akcji utworu w inny wymiar czasowy w innym świecie. 31 32 Sposób, w jaki bohaterowie kronik przemieszczają się między światami, uwarunkowany jest przyjętym przez Lewi­ sa modelem czasoprzestrzeni. Zgorzelski stwierdza, że w literaturze fantastycznej operującej motywem podróży w czasie pojawiają się trzy możliwe teorie czasoprzestrzeni: 33 - - - Teoria monistyczna, według której ruch możliwy jest tyl­ ko w jednej płaszczyźnie, na osi przeszłość-przyszłość (choć istnieje możliwość wyboru kierunku i niezliczona ilość punktów startu i końca podróży). Teoria pluralistyczna, według której istnieje kilka równo­ ległych wobec siebie światów czasoprzestrzennych. Prze­ rzucenie w czasie warunkowane jest wtedy równocze­ snym przerzuceniem w przestrzeni. Jest to podróż pomię­ dzy różnymi światami o różnych czasach i różnej lokali­ zacji przestrzennej. Teoria zbieżna, według której światy czasoprzestrzenne są połączone zbieżnością, tzn. każda najmniejsza cząstka ta­ kiej czasoprzestrzeni dzieli się w każdym następnym mo­ mencie na dwie, a te z kolei ulegaj dalszemu podziałowi. Możliwości wyboru kierunku i płaszczyzny ruchu są tu olbrzymie, bo ilość tych światów jest praktycznie niezli­ czona. Kuszące byłoby więc wyobrazić sobie nieskończoną ilość istniejących równocześnie światów, urzeczywistniających wszy­ stkie ewentualności. Najbliższe byłyby prawie identyczne, różni­ łyby się tylko drobnymi szczegółami, nazwą stacji czy ulicy [...]. Można też wymyślić tkaninę przyczyn tak ścisłą, że tylko jakieś nieliczne, kluczowe wydarzenia są w mocy pozwolić na jakąś al­ ternatywę [...] albo znowu tak elastyczną, że wkrótce konse­ kwencje wyrównują się przez samą swą ilość, także odchylenie wywołane inną decyzją, w pierwszej fazie bardzo wielkie, w na­ stępnych zmniejsza się powoli aż do zupełnego zaniku. Z reguły przyjmuje się jednak, że podróżujący w czasie nie poprawia ani nie odmienia przeszłości. Po prostu porzuca jeden świat, by prze­ nieść się do drugiego czy trzeciego, w których decydują się bar­ dziej lub mniej odmienne, lecz zawsze sprzeczne przyszłości. 34 Lewis w Kronikach posługuje się pluralistyczną koncep­ cją czasoprzestrzeni, tzn. ukazuje istnienie kilku równole­ głych wobec siebie światów, których czas jest linearny jedy­ nie w ograniczonym do danego świata układzie odniesienia, podczas gdy czasy poszczególnych światów są zupełnie nieprzystawalne. Gdyby autor nie wprowadził jakiegoś łącznika między ty­ mi różnymi czasami, przeniesienie bohatera i akcji utworu do innego świata byłoby niemożliwe, lub też narracja byłaby dla nas niezrozumiała. Posługujemy się bowiem linearną koncepcją czasu i jeśli nawet teoretycznie potrafimy wyobra­ zić sobie odstępstwa od niej, jesteśmy bezradni, gdy chodzi 35 0 przedstawienie ich w praktyce. Tym łącznikiem między różnymi czasami różnych światów jest czas bohaterów. Zwią­ zanie światów przedstawionych, tj. świata kształtowanego na wzór rzeczywistości empirycznej z czasów autora (Anglii) 1 świata Narni, dokonuje się jedynie za pomocą bohaterów. Gdy na przykład w Lwie, czarownicy i starej szafie dzieci wchodzą do Narni, spędzają tam prawie 15 lat: dojrzewają, dorośleją, zmieniają maniery i całkowicie zapominają o nie­ gdyś realnym dla nich świecie Anglii. Dwaj Królowie i Dwie Królowe rządzili Narnią sprawiedli­ wie, a panowanie ich było długie i szczęśliwe. [...] A w miarę, jak upływały lata, zmienili się i wydorośleli. Piotr stal się wyso­ kim barczystym mężczyzną i słynnym rycerzem, a nazywano go Królem Piotrem Wspaniałym. Zuzanna wyrosła na smukłą, peł­ ną wdzięku dziewczynę o czarnych, opadających prawie do stóp włosach; wkrótce królowie z zamorskich krajów zaczęli przysy­ łać swych posłów, prosząc ojej rękę. Nazywano ją Królową Zu­ zanną Łagodną. Edmund stał się mężczyzną poważniejszym i spokojniejszym niż Piotr i zasłynął z mądrych rad i wyroków; nazywano go Królem Edmundem Sprawiedliwym. A Łucja po­ została wciąż tak samo żywa i złotowłosa, a wszyscy książęta z państw ościennych pragnęli, aby została ich królową; jej własny lud nazywał ją Królową Łucją Mężną. I tak żyli sobie w wielkiej radości, a jeśli kiedykolwiek wspomnieli swoje życie w tym świecie, było to tylko jakby wspomnienie snu. 36 Wchodząc do szafy w domu profesora Piotr ma 13 lat, Zu­ zanna 12, Edmund 11, a Łucja 9. Od momentu, gdy znajdują się w Narni, ich czas ziemski prawie zatrzymuje się. Nie oznacza to, że zatrzymuje się zupełnie, bowiem w naturze czasu (przynajmniej w naszym jego pojęciu) leży ciągły upływ - nastąpiło jedynie jego zwolnienie. To spowolnienie czasu tworzy swego rodzaju pętlę czasową, która pozwala dzieciom na przeżycie wielu lat (czasu namijskiego) w Narni, podczas gdy według czasu angielskiego upływa zaledwie krótka chwila. Gdy po wielu latach życia w Narni dzieci po­ wracają do Anglii, czas ziemski ponownie „rusza" dla nich od chwili, w której się prawie zatrzymał. Lewis pisze, że kiedy dzieci wyszły z szafy „był to ten sam dzień i ta sama jego po­ ra, kiedy wszyscy czworo wskoczyli do szafy, aby się w niej schować". Zasadę tę stosował on konsekwentnie we wszy­ stkich kolejnych częściach Kronik namijskich. Porzucenie li­ nearnej koncepcji czasu pozwoliło mu uniknąć wielu proble­ mów, z którymi borykają się twórcy literatury fantastycznej operującej motywem podróży w czasie. 37 [Żjadne rozwiązanie nie jest w stanie zamaskować dokładnie rozdarcia, którego przyczyną jest podróżujący w czasie bohater. Przecież grał on jakąś rolę w świecie, który nagle opuszcza, prze­ cież wprowadza do świata, do którego się wślizguje, nadprogra­ mową, niepotrzebną istotę. A n i zniknięcie, ani wtargnięcie nie mogą przejść niepostrzeżenie ani pozostać bezkarne. Przeniesie­ nie upraszcza tu lub przerywa serie przyczynowe; tam kompliku­ je je lub też powoduje nowe. Są to istotne zakłócenia, nad który­ mi nie sposób przejść do porządku bez przekonujących wyja­ śnień. 38 Tym logicznym i „przekonywającym wyjaśnieniem", dzięki któremu wszystkie opisane w Kronikach namijskich podróże między światami wydają się czytelnikowi prawdo­ podobne, jest prawie nieskończone spowolnienie upływu czasu ziemskiego, przez co zniknięcie bohatera i jego powrót nie mają żadnych konsekwencji z perspektywy naszej nor­ malnej rzeczywistości; jest to tak, jak gdyby podróż do in- 87 �39 nych światów nigdy nie miała miejsca. Oczywiście pobyt w Narni ma niewypowiedziany wpływ na kształtowanie oso­ bowości i wnętrza bohaterów, niemniej w żadnym stopniu nie zaburza ich życia w normalnym świecie - z małymi wy­ jątkami. Na przykład, gdyby nie podróż Digorego do Narni, skąd wrócił z Jabłkiem Młodości, jego matka prawdopodob­ nie by zmarła. Po zjedzeniu jabłka - wyzdrowiała. Podobnie, gdyby nie fakt, że z ziaren tego jabłka wyrosła potężna ja­ błoń, z której Digory zrobił potem szafę, przez którą czwór­ ka rodzeństwa Pavensie weszła do Narni, kto wie, może nig­ dy nie doświadczyliby oni wszystkich swych przygód. Wy­ darzenia te nie mają jednak większego wpływu na bieg spraw w naszym świecie. Nawet tak pozornie poważna rzecz, jak zniknięcie londyńskiego dorożkarza z żoną i ko­ niem, nie jest wydarzeniem na tyle znaczącym, aby wpłynąć na rzeczywistość Anglii. Jak zatem widać, nawet te - spowo­ dowane przez ingerencję z innego świata - alternacje ciągu przyczynowo-skutkowego w żaden istotny sposób nie burzą rzeczywistości naszego świata. Wielu badaczy zauważa, że przeniesienie bohatera w inny punkt wymiaru czasowego może nieść ze sobą powikłania dla samej akcji utworu. 40 Jeśli przeniesiony w przyszłość lub przeszłość podróżnik w czasie zachowuje się tam jako bierny i niewidzialny świadek, nic w tym groźnego. Problem wyłania się dopiero wtedy, kiedy włącza się w akcję w jakimkolwiek punkcie przeszłości. Czyniąc to, powoduje nieuchronnie pewne zmiany w późniejszym biegu wydarzeń, które muszą się następnie odbić w łańcuchu przyczynowo-skutkowym, tak że wprowadzona przezeń zmiana może się nawet odbić na samym podróżniku, powodując jego zagładę. 41 Lewis uniknął tego dylematu, bowiem przygody bohate­ rów z opowieści narnijskich mają miejsce w innych świa­ tach, a nie tylko w różnym czasie. Gdyby jednak tak było i podróże te byłyby ograniczone do jednego świata, dylemat pozostałby nie rozwiązany: jeżeli zmienimy przeszłość, to te­ raźniejszość, z której rozpoczynamy podróż, nigdy się nie za­ ktualizuje, a przez to sama podróż nie będzie mogła dojść do skutku. Porzucenie przez Lewisa linearnej koncepcji czasu, przy­ najmniej w odniesieniu do poszczególnych światów, mogło służyć także innemu celowi. Według Hoopera zastosowane przez Lewisa zagęszczanie i spowalnianie czasu oraz inne „operacje na czasie" mogły być zamierzonym przez autora sposobem przekazania zarówno bohaterom, jak i czytelni­ kom głębokiej, chrześcijańskiej prawdy o świecie: żyjąc tu i teraz nie wiemy, na jakim etapie historii świata się znajdu­ jemy, a zatem nie jesteśmy w stanie objąć i zrozumieć świa­ ta jako całości - jako procesu, który ma jakiś cel. Nie wie­ my, czy jesteśmy gdzieś na początku, w środku czy może bli­ sko końca istnienia świata, a fakt, że ten musi kiedyś nastą­ pić, uświadamia nam w pełni Ostatnia bitwa. Hooper cytuje ulubioną analogię Lewisa: „Nie znamy [tejj sztuki [życia, w której gramy]. Nie wiemy nawet, czy jesteśmy w akcie pierwszym, czy w piątym. Nie wiemy, komu przypadła główna rola, a komu marginalna" 42 w jaki sposób bohaterowie fizycznie przenikają z jednego świata do drugiego i spróbujmy zdefiniować pojęcie 'magicz­ ne przenikanie'. Wszystkie opisane w Kronikach przejścia między świata­ mi dokonują się za pomocą magii, a nie środków mecha­ nicznych, ani też letargu, marzeń sennych i wizji (jak np. w Alicji w krainie czarów). W całym cyklu istnieją tylko dwa odstępstwa od tej zasady. Pierwszy wyjątek stanowią przeniesienia za pomocą pierścieni, podczas których pełnią one rolę swoistych wehikułów czasu, a właściwie wehikułów czasoprzestrzeni, natomiast drugi - wizja króla Tiriana. Wątek podróży za pomocą magicznych przedmiotów jest dość popularny w literaturze baśniowej i fantastycznej, choć zwykle był on ograniczony do podróży w czasie i przestrzeni tego samego świata. Jednym z pierwszych, którzy rozszerzy­ li go na inne wymiary czasoprzestrzenne, był serdeczny przy­ jaciel Lewisa Charles Williams. Jego filozoficzno-mistyczna powieść pt. Many Dimensions (1931), w której poruszył on motyw podróży w czasie i przestrzeni za pomocą białej ma­ gii, mogła podsunąć Lewisowi pomysł z magicznymi pier­ ścieniami umożliwiającymi przemieszczanie się między światami. U Williamsa magicznym przedmiotem był szla­ chetny kamień z korony Salomona. Dzięki niemu właściciel mógł przenosić swe ciało zarówno w przestrzeni, jak i w cza­ sie, dokonywać cudownych uzdrowień i doświadczyć dosko­ nałej jedności wszechświata. Nawet przy mechanicznym podziale kamień ów się nie zmniejszał, lecz powtarzał siebie w nieskończonej ilości kopii i odbitek posiadających wszyst­ kie cechy oryginału. Możliwość przenoszenia właściciela w czasie i przestrzeni stanowiła jednak w powieści William­ sa tylko jedną z wielu cudownych właściwości kamienia Sa­ lomona, i to wcale nie najważniejszą. Pod tym względem lewisowskie pierścienie różniły się od niego; służyły bowiem wyłącznie do przenoszenia właściciela między światami. Po­ za tym niektóre z nich przenosiły tam, a niektóre z powrotem. Lewis, podobnie jak Williams, zaznajamia czytelników z po­ chodzeniem tych magicznych przedmiotów i jego wyjaśnie­ nie jest nie mniej cudowne niż wyjaśnienie Williamsa. Otóż materiał, z którego zostały zrobione pierścienie - pył pocho­ dzący z innego świata, przyniesiony na Ziemię w czasach, kiedy nasz świat dopiero się zaczynał - zachował się przez długie tysiąclecia w szkatułce z zaginionej wyspy Atlantydy. Jednak dopiero, gdy nadano mu odpowiednią formę, nabierał cudownych właściwości i mógł przenieść tego, kto go do­ tknął, w inny świat. Cechami wspólnymi koncepcji Lewisa i Williamsa było użycie do podróży białej magii przy jedno­ czesnym założeniu, że samo przemieszczenie się w czasie i przestrzeni „nie stanowi głównej linii tematycznej, [lecz] jest po prostu jednym z wielu zdarzeń w akcji, której całość pełni wyraźnie służebną funkcję w przekazywaniu [filozoficzno-]mistycznej idei utworu". Niemniej jednak należy zauważyć, że nawet przeniesienia za pomocą pierścieni nie są czysto mechaniczne. Podlegają prawom magii - pierścienie mają bowiem magiczne właściwości. 44 45 43 W przypadku Kronik narnijskich za motyw podróży w czasie przyjęliśmy przeniesienie bohatera(ów) i akcji utworu w inny wymiar czasowy w innym świecie. Wiemy, ja­ kich środków użył Lewis, aby skoordynować nieprzystawalne czasy światów równoległych; przyglądnijmy się teraz, 88 Drugi wyjątek, podczas którego przejście między świa­ tami dokonuje się za pomocą innych środków niż tylko ma­ gia, stanowi wizja króla Narni Tiriana. Przywiązany do drzewa przez Kalormeńczyków król ma sen, podczas które­ go wydaje mu się, że stoi w jasno oświetlonej komnacie i widzi przed sobą siedem osób. Słyszy ich głosy, ale sam nie może nic powiedzieć. Ludzie, których ma przed sobą, zau- �ważają go jako zjawę lub cień, ale nie potrafią nawiązać z nim kontaktu. Po chwili, dla obu stron jednocześnie, obraz rozpływa się i znika. Siedmioro przyjaciół Narni zostaje sa­ mych w pokoju, a przywiązany do drzewa Tirian budzi się w Narni zziębnięty i odrętwiały. Z jednej strony wydarze­ nie to można uznać za przejście do innego świata, bowiem choć trwało zaledwie krótką chwilę, obie strony zdążyły na­ wiązać ze sobą jakiś kontakt. Z drugiej jednak pozostaje wątpliwość, czy w istocie jest to przypadek przejścia mię­ dzy światami, skoro nie doszło w nim do cielesnego prze­ niesienia bohatera. Biorąc pod uwagę wszystkie przejścia między światami, jakie w Kronikach namijskich opisuje Lewis, można zapro­ ponować następującą ich klasyfikację (w opozycji binarnej): przejścia wolicjonalne (tzn. w momencie, w którym otwiera się magiczne przejście między światami, bohater ma możli­ wość wyboru: albo wejść do innego świata, albo pozostać w swoim) i niewolicjonalne (tzn. bohaterowie zostają wcią­ gnięci do innego świata bez własnej woli lub nawet wbrew niej); oraz przejścia bezpośrednie (tzn. te, w których przenik­ nięcie do innego świata polega na fizycznym przejściu do niego przez swego rodzaju bramę światów i punkt, w którym dosłownie się one stykają w tzw. cięciu Riemanna. Światy te mogą wówczas albo na siebie zachodzić, albo do siebie przy­ stawać) i przejścia przeniesienia (tzn. te, podczas których nie ma bliskości fizycznej światów równoległych, a bohaterowie uniesieni siłą magii „szybują" w przestrzeni, aby w końcu znaleźć się w innym świecie). Każde przejście mieści się w dwóch kategoriach jednocześnie. Stosując tę klasyfikację, należy także pamiętać, że pod piórem tak wybitnej indywidu­ alności twórczej, jaką był Lewis, każde z tych przejść jest w istocie różne od pozostałych. 46 cdn. BIBLIOGRAFIA K. Bartoszyński 1967 Z problematyki czasu w utworach epickich, w: W kręgu zaga­ dnień teorii powieści, Wroctaw-Warszawa-Kraków Bruno Bettelheim 1985 Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni. Pań­ stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa R. Caillois 1967 Od baśni do science-fiction, w: Odpowiedzialność i styl. War­ szawa Joseph Campbell 1994 Potęga Mitu, Signum, Kraków Corbin Scott Carnell 1974 Bright Shadow of Reality. С. S. Lewis and The Feeling Intellect, William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids Walter Hooper 1979 Past Watchful Dragons, Macmillan Publishing House Co., New York Michio Kaku 1997 Hiperprzestrzeń, wszechświaty równolegle, pętle czasowe i dzie­ siąty wymiar, Prószyński i S-ka, Warszawa Paul A. Karkainen 1979 Narnia Explored, Fleming H. Revell Company, New Jersey C. S. Lewis 1985 Lew, czarownica i stara szafa, przel. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa C. S. Lewis 1985 Książę Kaspian, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa C. S. Lewis 1985 Podróż „Wędrowca do świtu", przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa C. S. Lewis 1987 Srebrne krzesło, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa C. S. Lewis 1987 Koń tjego chłopiec, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa C. S. Lewis 1988 Siostrzeniec czamdzieja, przel. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa C. S. Lewis 1989 Ostatnia bitwa, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, Warszawa C. S. Lewis 1967 Tlie Discarded Image, an Introduction to Medieval and Reneissance Literature, Cambridge University Press, Cambridge C. S. Lewis 1982 On Three Ways of Writing for Children, w: Of This and Other Worlds, Collins, London J. R. R. Tolkien 1988 Tree and Leaf, Unwin Hyman Ltd., London Andrzej Zgorzelski 1976 Motyw podróży w czasie i jego funkcje w angielskiej prozie nar­ racyjnej wieku dwudziestego. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdań­ skiego, Gdańsk PRZYPISY 1 Tu moglibyśmy także wyróżnić kilka odrębnych światów, jak np. podziemny świat gnomów zwany Krainą Bizm, Samotne Wyspy - prak­ tycznie nie znane mieszkańcom Narni aż do podróży księcia Kaspiana na koniec świata, świat wodnych istot zamieszkujących słodki ocean za wy­ spą Ramandu, Kalormen czy Telmar. Np. „Siedemnastowieczny filozof angielski Henry More utrzymy­ wał, że duchy i zjawy istnieją naprawdę, zamieszkując czwarty wymiar. W dziele Enchiridion metaphisicum (1671) opowiadał się za istnieniem pozaziemskiego królestwa, niepoznawalnego dla zmysłów, będącego do­ mem dla duchów i zjaw"; Michio Kaku, Hiperprzestrzeń, wszechświaty równoległe, pętle czasowe i dziesiąty wymiar, Prószyński i S-ka, Warsza­ wa 1997, s. 44 2 5 Tamże, s. 59 Antycypując postęp nauki w następnym stuleciu Riemann stwier­ dził, że natura najlepiej czuje się w wielowymiarowej przestrzeni. Do­ wiódł on istnienia czwartego wymiaru przestrzennego (pokazał, że elek­ tryczność, magnetyzm i grawitacja są wynikiem pomarszczenia naszego trójwymiarowego wszechświata w czwartym, niewidzialnym wymiarze) 4 i stworzył język matematyczny (tzw. tensor metryczny Riemanna), za po­ mocą którego można opisać przestrzeń o dowolnej liczbie wymiarów i krzywiźnie. W ten sposób udowodnił też możliwość istnienia wielu wymiarów. Poza tym pokazał, że możliwe jest istnienie przestrzeni wie­ lokrotnie połączonych. Połączenia te - zwane cięciami Riemanna - to klasyczny przykład tuneli łączących dwa światy czasoprzestrzenne, tyle tylko, że o zerowej długości. I choć sam Riemann nigdy nie traktował swych cięć jako sposobu podróżowania między wszechświatami, wyka­ zał jednoznacznie, że całkowicie spójne i podlegające własnej logice wszechświaty równolegle są możliwe. „[Wjyobraźmy sobie stos wielu kartek papieru ułożonych jedna na drugiej. Każda kartka przedstawia cały świat, podporządkowany wła­ snym prawom fizycznym, odmiennym od tych, które panują w innych światach. Nasz Wszechświat nie byłby wtedy samotny, lecz stałby się jednym z wielu możliwych, równoległych światów. [...] Zazwyczaj życie toczy się na każdej z tych równoległych płaszczyzn niezależnie od in­ nych. Jednak w pewnych wyjątkowych przypadkach płaszczyzny mogą się przeciąć i na krótką chwilę naruszyć strukturę samej przestrzeni, two- 89 �rząc otwór - albo przejście - między dwoma wszechświatami. Podobnie jak tunele pojawiające się w Star Trek, przejścia te umożliwiają podróże między światami, na kształt kosmicznego mostu łączącego dwa różne wszechświaty lub dwa punkty w tym samym wszechświecie"; Michio Kaku, Hiperprzestrzeń, wszechświaty równoległe, pętle czasowe i dzie­ siąty wymiar, s. 47 Tunele łączące dwa odległe miejsca we wszechświecie można wyko­ rzystywać do podróży międzygwiezdnych lub do podróży w czasie, jeśli czas płynie inaczej w tych dwóch obszarach. Można także łączyć nimi różne, wielowymiarowe wszechświaty. Nie wiemy jednak do tej pory, czy tunele takie są fizycznie możliwe, czy też są i pozostaną jedynie ma­ tematyczną ciekawostką. 5 Sześćdziesiąt lat po historycznym wykładzie Riemanna, Einstein użył czterowymiarowej geometrii riemannowskiej do wyjaśnienia po­ wstania wszechświata i jego ewolucji. Dziś, 130 lat po odkryciu Rieman­ na, fizycy próbują łączyć wszystkie prawa fizycznego wszechświata uży­ wając dziesięciowymiarowej geometrii. 6 The feeling intellect. Termin ten zastosował w stosunku do całej twórczości Lewisa Corbin Scott Camell w Bright Shadow of Reality, CS. Lewis and The Feeling Intellect, William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids 1974 7 C. S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, przeł. Andrzej Polkow­ ski, PAX, Warszawa 1985, s. 39 C. S. Lewis, Podróż „ Wędrowca do świtu", przeł. Andrzej Polkow­ ski, PAX, Warszawa 1985, s. 143 ' C S . Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 21-22 C. S. Lewis, Książę Kaspian, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, War­ szawa 1985, s. 153 " C. S. Lewis, Książę Kaspian, s. 156 J. R. R. Tolkien, Tree and Leaf Unwin Hyman Ltd., London 1988, s. 36-37 Nie wdając się w tym miejscu w genologiczną dyskusję o Kroni­ kach Lewisa - które określiliśmy mianem opowieści fantastycznych należy wspomnieć, że według kryteriów wyróżnionych przez Tolkiena, kwalifikują się one jako bajki. J. R. R. Tolkien, Tree and Leaf s. 25 C. S. Lewis, On Three Ways of Writing for Children, w: Of This and Other Worlds, Collins, London 1982, s. 24 J. R. R. Tolkien, Tree and Leaf, s. 45 " T a m ż e , s. 49 Tamże, s. 51 C. S. Lewis, Ostatnia bitwa, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, War­ szawa 1989, s. 120 Tamże, s. 127 Tamże, s. 126. Koncepcja taka przypomina wyznawaną przez wie­ lu filozofów ideę Boga jako pełni - kuli, inteligentnej sfery, której śro­ dek jest wszędzie, a obwód nigdzie. Zob. np. Joseph Campbell, Potęga Mitu, Signum, Kraków 1994, s. 147 Nawet bohaterowie Kronik mają wielkie trudności ze zrozumie­ niem tego faktu. Np. Digory w Siostrzeńcu czarodzieja, podczas jednego z przeniesień za pomocą pierścieni widział jaskrawe światła na tle czar­ nego nieba. „Digory był później przekonany, że widzieli planety i gwia­ zdy i przysięgał, że widział z bliska Jowisza; dość blisko, by rozpoznać jego księżyce"; C. S. Lewis, Siostrzeniec czarodzieja, przeł. Andrzej Po­ lkowski, PAX, Warszawa 1988, s. 32. Digory nie potrafił wyobrazić so­ bie innej, tj. nieprzystawalnej przestrzeni i stąd lokował swoje doświad­ czenia w obrębie naszego wszechświata. s 10 12 13 14 15 16 18 19 2 0 21 2 2 2 3 Bruno Bettelheim, Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i warto­ ściach baśni. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985, s. 183 Tamże, s. 184 " T a m ż e , s. 184 C. S. Lewis, Książę Kaspian, s. 6 Walter Hooper, Past Watchful Dragons, Macmillan Publishing Ho­ use Co., New York 1979, s. 39 Walter Hooper, Past Watchful Dragons, s. 39 Cytat w: Walter Hooper, Past Watchful Dragons, s. 40 Andrzej Zgorzelski, Motyw podróży w czasie i jego funkcje w an­ gielskiej prozie narracyjnej wieku dwudziestego. Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Gdańskiego, Gdańsk 1976, s. 4 Zgorzelski twierdzi, że w literaturze nowoczesnej ten rodzaj prze­ 2 4 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 31 90 rzutu spotyka się raczej rzadko, ale w przypisie dodaje: „niezmiernie po­ pularny jest ten zabieg w angielskiej literaturze dziecięcej, np. w cyklu opowieści C. S. Lewisa [...] czy u E. Nesbit"; Tamże, s. 5 Np. K. Bartoszyński Z problematyki czasu w utworach epickich, w: W kręgu zagadnień teorii powieści. Wrocław- Warszawa-Kraków 1967, s. 41, czy R. Caillois, Od baśni do science-fiction, w: Odpowiedzialność i styl. Warszawa 1967, s. 61-62 Andrzej Zgorzelski, Motyw podróży w czasie i jego funkcje w an­ gielskiej prozie narracyjnej wieku dwudziestego, s. 5-7 R. Caillois, Od baśni do science-fiction, w: Odpowiedzialność i styl, s. 61-62 Jak zauważa Zgorzelski, podejmowane do tej pory próby przedstwienia różnych czasów w obrębie tej samej czasoprzestrzeni (tzn. cza­ su narracji, który odebrać ma czytelnik) kończyły się na ogół fiaskiem. Opowiadania takie są mało zrozumiałe i nielogiczne. „Przykładem mo­ głoby być opowiadanie J. Blisha Common Time, w którym kosmiczna podróż z nadświetlaną szybkością jest jednocześnie przyczyną rytmicz­ nego zwalniania i przyspieszania czasu dla przedmiotów i człowieka znajdujących się w rakiecie. Powstają wówczas paradoksy: czas statku jest inny niż czas kosmonauty, a oba różnią się od czasów przyjętych na Ziemi i na planetach Alfa Centauri"; Andrzej Zgorzelski, Motyw podróży w czasie i jego funkcje w angielskiej prozie narracyjnej wieku dwudzie­ stego, s. 9. Wobec braku punktu odniesienia czytelnik dosłownie „gubi się w czasie" i nie jest w stanie nadążyć za akcją utworu; im głębiej za­ stanawia się próbując znaleźć ten punkt odniesienia (czas wspólny narra­ cji), tym mniej z niej rozumie. 1 2 3 3 3 4 3 5 3 6 C. S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 132-133 Tamże, s. 135 R. Caillois, Od baśni do science-fiction, w: Odpowiedzialność i styl, s. 62 Choć na przykład w Ostatniej bitwie Eustachy zastanawia się, co stałoby się, gdyby on i Julia zginęli w Narni, i wcale nie jest przekona­ ny, że wydarzenie to zostałoby odwrócone w ich świecie: „... Ale chodzi mi o to, co stanie się w naszym świecie. Czy obudzimy się znowu w po­ ciągu, czy może po prostu znikniemy i nikt już więcej o nas nie usłyszy. Albo może znajdą nas nieżywych w Anglii? - Ojej! Nie pomyślałam o tym. - To by okropnie wstrząsnęło Piotrem i innymi. Pomyśl: zobaczyli mnie, jak macham do nich z okna pociągu, a potem pociąg przyjeżdża, staje, i nigdzie nas nie ma! Albo znajdują dwa... to znaczy, jeśli tam też umrzemy..."; C. S. Lewis, Ostatnia bitwa, s. 68 Według Kaku paradoksy związane z podróżami w czasie da się podzielić na dwa zasadnicze typy. Pierwszym jest spotkanie z rodzicami przed własnym narodzeniem, a drugim tzw. człowiek bez przeszłości. Pierwszy z nich najbardziej niszczy tkankę czasoprzestrzeni, ponieważ zmienia wydarzenia, które już się wydarzyły, a drugi dotyczy wydarzeń bez początku. Michio Kaku, Hiperprzestrzeń, wszechświaty równoległe, pętle czasowe i dziesiąty wymiar, s. 302 3 7 3 8 3 9 4,1 4 1 R. Caillois, Od baśni do science-fiction, w: Odpowiedzialność i styl, s. 60 Walter Hooper, Past Watchful Dragons, s. 40 Cytat w: Walter Hooper, Past Watchful Dragons, s. 40 Lewis właściwie nigdzie w Kronikach nie zamieszcza dokładnej de­ finicji magii. Wydaje się, że świadomie pozostawił to niedopowiedzenie; może miało ono skłonić czytelnika do sformułowania własnej definicji magii? Z lektury Kronik wiemy, że magia jest niewyjaśnialna w katego­ riach rozumowych i że poddana jest wszechpotężnej, kontrolującej ją mo­ cy - w Kronikach najczęściej utożsamianej z Aslanem. Przez to magia nie jest ślepą, bezrozumną siłą; jest raczej prawem. Oczywiście, można to prawo także wykorzystywać do złych celów (jak to robi np. Czarownica Jadis), ale Lewis jednoznacznie daje nam do zrozumienia, że te naduży­ cia kończą się bardzo źle dla każdego, kto daje się złapać w ich pułapkę. Poza tym, wspomina też o „większej magii", o magii sprzed początków czasu - czyli o prawie miłości, które jest dla niego ostatecznością wszel­ kiego przejawienia i najpotężniejszą zasadą rządzącą wszechświatem. 4 2 4 3 4 4 4 5 Andrzej Zgorzelski, Motyw podróży w czasie i jego funkcje w an­ gielskiej prozie narracyjnej wieku dwudziestego, s. 30 To znaczy, istnieją przejścia wolicjonalne bezpośrednie i wolicjonalne przeniesienia oraz niewolicjonalne bezpośrednie i niewolicjonalne przeniesienia. 4 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8dca24cdfa60c614d0112183606f511f.pdf 8d89cdb85d91612db88edca1b0340be4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5038 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource pieczywo obrzędowe Małopolska - pieczywo obrzędowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4673 Title A name given to the resource Pieczywo obrzędowe w kulturze regionu częstochowskiego / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.103-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pabian, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. l. 84. 2000 B;WHi\Ri\ 1','\BIi\N Unillćrsyld Opolski PILCZYWO 08RZ~DOWE W KULTURZE CZL~STOCHOWSKIEGO REGIONU Pieczywo przygotowywane na rozne oka~je świąteczne, związane ze zwyczajami i obrzędami dorocznymi oraz rodzinnymi, nabiera charakteru sakralnego. Badacze wyróżn iają wiele jego rodzajów spotykanych w całej Polsce, a więc tzw. nowolatka, znane na Kurpiowszczyźnie też pod nazwą "byśki", a takle tz\\', fafernuchy, fafernyski, odpustowe .,kozy prostYI'lskie"l. Na święto l\viastowania NMP (25 marca) wypiekano tzw. busłowe tapy, skowronki, placki zwane "sucharami" czy "bondami"". Także okres poprzedzający Święta Bożego Narodzenia zawsze charakteryzował się bogactwem sporządzanych wypieków. Przygotowywano wówczas ozdobne bułeczki, podptomyki zwane osuchą lub proskurą, kołacze, strucle czy tzw. szczodrakil. Chleb jest produktem, który od najdawniejszych lat otaczany jest czcią i szacunkiem. Wynika to nie tylko z faktu, że jest podstawowym pieczywem przeznaczonym do spożycia. gwarantującym utrzymanie się przy życiu, a więc tym samym zapewniaj'lcym podstawę egzystencji. W świadomości i tradycji Polaków głęboko zakorzeniona jest także wartość symboliczno-mistyczna chleba wynikająca z przekonania o jego ważności jako daru Bożego. Zygmunt Gloger stwierdza: ..Iud polski w wielu okolicach nazywa chleb świętym (<<święty chlebuś»), równ ież jak i ziem ię, która go rodzi (<<świyta ziemia»)"4. Doniosłe znaczenie spełniał chleb dawniej i spełnia do dziś podczas obrzędu zaślubin. Ma on howiem głęboko zakorzenioną w tradycji moc uświęcającą z\viązek małżcllski. Wyraża życzenie zapewnienia nowej rodzinie lepszej przyszłości i dostatku. Podkreśla łączność człowieka ze światem pozagrobowym, pełni rolę apotropeic7n/. Sam zwyczaj dzielenia się chlebem uzewnętrznia ludzką potrzebę wprowadzania pokoju i harmonii. I Por.: ,I, ()I~'dzki. A:Ollklll',\'OH'e 1I001'()I'OCni:'piec::.1'll'o k/lli)i01Vskic ... I'olska Sztuka Ludowa" 1962. nr 4. s, 2.n··n'): tćni.ć. I )o/'()clle pie(,::I'H'(} ohl'::ęd01l'e póli/ocno-H'sc!lodniej Po/ski, ,,Pol- ,ka S/.Illka I.udo\\a" hia/oslOckiej. ..Polska 19(,1. nr I. s, 4. 10: .I. Macicjć\\ska-I'a\kovi':. Sztuka I.ull<l\\a·· IlJ66. nr 2. s. 12-1-/25. 2 Por,: I. M, Ciokk . .I, OI.;Jzki. i\, ladrożyJiska. II \'cec::1'.I'ko, \\arS/a\\a 1'nil. s. 1().l: Ol<;dzki. /)oroC::lle piec::l'll'o ..,. s, 16, ; Por.: T. i\lllbroi'.ć\\ Zdobnictwo ohl'::ędOll'e H-'si () ,\'II'iI,'1011'iJnill H' Polsce. ia. I'o/skie o::do/l/II! piec::vII'o /lIdOll'e ... Polska Sztuka Ludowa" 1978. nr I. s, 9: .I, Klimaszcllska. nomclle obl'::.;Jv IJldOll'e. w: UnoRrajio Polski. PI'::emiany kul/Jlrv /udOll'ej. rćd, M. IliLTllacka. M. Franklll\ska. W. I'aprncka. Wrocław 1981. t. 2. s. 135: I. Kubiak. K, Kubiak. ('h/eh II' Imd\'(ji IlIdo\l'(j. Warszaml IlJ8 I. s, 23. 28, ~ /, Ciiogcr. f:'nCl'kfofJedia sloro/lo/ska i/lIsII'Oll'{/no. Warsza\\a 1972. l. I. s. 234, , I), Silllollilics. piS/'IC ': Illholicm)'ch przcdmiotólI do gro/m ,\'/<[skie \I'ieCellill, ° posagu młotki m<;iatki. który z.abiaala z domu rodzinnego, wśród lIylllićnia rÓllnić): chich i sól. lob,: D, Simonidcs, Od kolebki ::IITcllje i O!JI'::';i/1'rod::illllc! II' XIX lviekll. Opolc 1988. s. 1OlJ-11 0, �104 W związku z tak dużym znaczeniem i doniosłym zadaniem, jakie miał spełniać chleb podczas obrzędu zaślubin, znane są w całym kn~ju zróżnicowane rodzaje pieczywa weselnego. Najbardziej popularne na wschodzie Polski to bogato zdobione korowaje, których przygotowanie wymaga szczególnych rytualnych zabiegów i czynności oraz doświadczenia przygotowujących je kobid'. Odpowiednikiem korowaja są występujące w Polsce centralnej i zachodniej kołacze weselne. Irena i Krzysztof Kubiakowie wymieniają spotykane w całej Polsce "szyszki", czyli małe bułeczki z plecionką na wierzchu, "gąski" przeznaczone dla dzieci, a także tzw. kokoszki lub kogutki. W Polsce centralnej pieczono też ..orzechy'· zwane "pałeczkami". Do obsypywania panny młodej wypiekano w Lowickiem "kaczuszki" i "laleczki". W Polsce wschodniej specjalnie dla panny młodej przygotowywano "szyszkę", zaś dla pana młodego tzw. miesiąc. które to wypieki małżonkowie spożywali po wspólnie spędzonej noc/. Inny przykład wypieków weselnych stanowią przygotowywane w Przemyskiem ciasteczka "całuski", zwane też "kaczuszkami". a także krośniel1skie "rózgi weselne", bułki weselne tzw. huski, czy pochodzące ze Szczebrzeszyna piernikowe "szczodraki" w kształcie ptaszkóvi. Jak ocenia Teresa Ambrożewicz, zwyczaj przygotowywania ozdobnego pieczywa obrzędowego wykazywał od początku XX wieku tendencję zanikową') Współcześnie w Częstochowie można zaobserwować osobliwy powrót do tradycj i wypieku bogato zdobionego pieczywa przeznaczonego na różne uroczyste okazje, głównie zaś na wesela. Przygotowywaniem takiego pieczywa zajmują się osoby o uzdolnieniach plastycznych. pracujące w częstochowskich piekarniach. Chleby tego rodzaju wypiekane obecnie nie są przeznaczone do spożycia. lecz stanowią okazjonalną ozdobę stołu. Przygotowuje się je głównie na wesela, sporadycznie zaś na inne uroczystości związanc ze zwyczajami dorocznymi, jak np. Boże Narodzenie czy Wielkanoc lub obrzędami rodzinnymi, np. chrzest komunia św., bierzmowanie. Zdaniem częstochowskich piekarzy ozdobne bochenki chleba zamawiane są przede wszystkim na wesela. Wykorzystuje się je przy powitaniu młodej pary powracającej z kościoła. Zwyczaj witania nowożel1ców chlebem i solą znany jest od najdawniejszych lat i upowszechnił się w całej Polsce. "Powracających do domu nowożellców pisze Maria Bogucka - witano tradycyjnym bochnem chleba i szczyptą soli. Wszystkie te ceremonie wywodziły się jeszcze z czasów pogal1skich i miały na celu zapewnienie młodej parze obfitości dóbr oraz płodności"llI. 6 Por.: Kubiak. Pavkovi~. d:::. cyl., Kubiak. d:::. CI'!.. s. 69 -72: I\mbroie\\iCl. d:::. CI'/. s. X-lO: MaeiejeIVskas. 126: .I. Ol,.dzki. f)oroc:::ne piec:::y\l·o .... s. 9: K. K\\aśni<.:\\icz. L\lTcaje i obr:::ędy rod:::inne. IV: L!nograjia I'o/ski. s. 102: P. K(m alski. l.eksvkol1 :::l1aki .\-wiato. Ol1lel1. pr::esąd. :::nac::enie. Warsza\\a -Wrocłal\ 1995. s. 442- 443. 7 Por.: Kubiak. Kubiak. d:::.cy!., s. 73. s Por.: I\mbroż<.:\\icz. d:::. cyt .. s. 15: S. Krl.ysl.tol()\\ ie/.. () s:::tuce ludowej \I. /'o/sce. Warszawa 1972. s. 128. 9 Por.: Ambroż<.:\\icz. ci:::. C1'/ .• s. 7-X. 10 M. Bogucka. Slal'llpolsk·ic obyczaje IV XVI -XVII \Ii<.:ku, Wars/alIa 1994. s. 51. �105 Mieszkallcy Cze,;stochowy kierują się współcześnic nie tylko podobnymi względami przy zamawianiu ozdobnego pieczywa. Oto co mówią na ten temat: ..zamawiałam chleb na wesele córki. ponieważ związane jest to z tradycją i zarówno z moimi odczuciami na dostatnie życie młodych. Poza tym chleby te \\szystkim bardzo sic,; podobają i są dodatkową dekoracją stołu" (Teresa Duczkowska. 48 lat. zapisano \\' 1999 r.): ..Przcdc wszystkim tradycja i to. że widziałam wcześni~j u pani Ali i mi się bardzo podobał ten chlebek" (Renata Borek. 28 lal. zapisano w 1999 r.). Obecnie trudno ustalić. kto zapoczątkował ten zwyczaj na badanym obszarze. W materiałach źródłowych brak jest jakichkolwiek wzmianek II. Na podsta\vie wywiad()\v pr/cprowadzonych wśród piekarzy zajmujących się wypiekiem zdobnego pieczywa świątecznego domniemywać można, że osobą tą był nieżyjący ju/. piekarz. Leon Lebek. rozpoczynający pracę w tym zawodzie jeszcze przed drugą wojną światową. Przygotowywał on chlebki w latach pięćdziesiątych i sześćdzicsiątych. wyłącznie na wesela i tylko dla znajomych mu osób. Nie prowadził też zar~jestrowanej działalności gospodarczej: ..Pan Lebek to bardzo stary pracownik. Kiedy ja przyszedłem do pracy, on był już na wylocie. Zdobił chlebki chyba jeszcze w latach dwudziestych" (Zdzisław Kwapisz. lat 75. cmcrytowany pracownik piekarni •.Jedność" w Częstochowie. lapisano w 1999 r.) . ..0 ile sobie kojarl.c,;. to zWyCl.aj zdobienia zapoczątkował pan Łebek. Dawno nie żyje. Naj\vic,;cej na ten temat mOże powiedzieć pani Gasii1ska" (Wacław Kaniewski. właściciel piekarni w Poraju. zapisano w 1999 r.). Wypowiedl.i inli.)rmatorów potwierdzają także pracownicy piekarni PSS Społem ..Jedność"" \V Cze,;slochowie: ..Kiedyś. jak tylko byłam uczennicą. widziałam chlebki u pana Łebka, była zainteresowana. alc to byl taki pan. że po prostu nie chciał pokazać, nic powiedzieć ( ... ). Potem robił taki pan Janicki. no. już zmarł w tej chwili" (Alicja Gasillska. lat 50, zapisano w 1999 r.)~ ,.W czasie kiedy pan Lebek robił te chleby. to myśmy były jeszcze uczennicami. (.,.) I chyba pan Janicki ściągnął od pana Lebka. a my wszyscy po kolei od niego" (Renata Kupczyk. lat 50. zapisano w 1999 r.). Do dekoracj i wykorzystuje sic,;okrągłe bochenki z mąki żytniej, wypiekane każdego dnia na skalę przemysłową. Następnie zostają one pokryte motywami zdobniczymi z surowego ciasta wymieszanego z farbami plakatowymi. Skład ciasta służącego do zdobienia jest wynikiem osobistego doświadczenia osoby formującej chleb. I{enata Kupczyk wyznaje: ,.Najpierw sobie robie,; ciasto. bo to jest z mąki z dodatkiem wody i cukru, tylko z dwóch rodzajl'lW ja robię. na przykład z dwóch rodzajów mąki żytniej i pszennej, Leby po prostlI uzyskać bardzi~j elastyczne to ciasto. Sarno żytn ie II O, Kolh~l'g \\:1l1i~l1ia.iL'd:l1il· rr/ygo!O\\:\\,all: II okolj~aeh Cz~stoehowy i Ms\owa kołacz IICSćlll:_ CI: li dlu!,';1 hulk,' ohwpaną eukr~m i s~r~m. I.oh,: O. Kolherg. U::il.'/a H's::,n/kie. L 23: ":a/iskil'. ""mebli !'l'l Ila (l I ')(,-ł. " 12X, �106 ciasto to jest słabe, bo nie ma glutenu w tym cieście, jest niska jego zawartość, nawet znikomy procent, więc z pszennym się miesza, żeby tak bardziej było elastyczne, do tego dodaję troszeczkę wody z cukrcm, bo kolor mi ladniejszy lapie". Wypowiedź tę uzupełnia Alicja GasiJ1ska: "Ciasto jak robię, to robi się z mąki żytniej, zaparza si<; go i wtedy jest takie plastyczne jak plastelina, bo z pszenncgo to wiadomo, że jest gluten i to się rozciąga, a tu się ładnie wykrawa i ładnie się formuje". Na cykl technologiczny przygotowania okazjonalnego pieczywa zdobnego składają się trzy etapy czynności, następujących po sobie w odpowiednim czasie. Pierwszy, najdłuż.szy z nich, obejmuje typowy ciąg przemysłowy produkcji chleba i trwa około 16 godzin od momentu przygotowania półkwasu do chwili ostatecznego wypieku. Na drugi etap przypada właściwy proces zdobienia. Doświadczonej osobie, często formującej chleb obrzędowy, wystarcza do uzyskania pożądanego efektu od jednej do dwóch godzin pracy. Na koniec krótko (około 5-8 minut) powtórnie zapieka się udekorowany chleb w piecu w celu utwardzenia całości. N ie ma ścisłych wymogów dotyczących doboru elementów dekoracyjnych. O przyszłym zewnętrznym wyglądzie pieczywa decyduje tillltaz,ja, twórcza wyobraźnia i zmysł estetyczny osoby, która podjęła się zdobienia chleba. Dobór barw i zestaw elementów zdobniczych zależą od talentu wykonawcy omamentu. Częstochowskie chleby weselne charakteryzują się zespołem elementów zdobniczych a bogatej symbolice. Zawsze miejsce centralne na bochenku zajmuje koszyczek składający się z dwóch pojemniczków. Do jednego wsypuje się sól, a do drugiego wkłada dwa kawałeczki chleba, przeznaczone clo spożycia przez nowożeJ1CÓWwracających z kościoła. Pozostałe elementy dekoracji podlegają zmianie i zależą od pomysłowości piekarzy. Potwierdzają ten fakt ich wypowiedzi: "Na wesela to symbolika jest tak jakby były życzenia dla młodej pary, to zawszę mówię, że to moje życzenia dla mlodcj pary, jak komuś robię: kłosy - dostatek, żołędzie - trwałość ma/żeJ1stwa, winogron - płodność, podkowa szczęście, serce - miłość, no i teraz jeszcze wprowadzi lam gołąbki i obrączki" (Alicja Gasillska, zapisano w J999 r.); "Ja robię tak samo winogron, tylko że ja winogron robię w niebieskim kolorze. Listki zielone tak samo ( ... ). Dąb, ja robię jeszcze liście dębu - trwałość małżeJlstwa. Z tymi żołędziami to też jest coś takiego, że obtitoŚć. Pszenica żeby nigdy jednak tego chleba w życiu nie brakowało w rodzinie" (Renata Kupczyk, zapisano w 1999 r.); "Smoczek. to był mój pomysł, wiadomo, bo dla młodych, no. to pierwsze co się kojarzy, to wiadomo, jak jest para, to będzie dziecko ( ... ). Ja widziałam te chleby kiedyś i sam tcn zmysł taki wzrokowy, widzialam układ tych wstążeczek napisowych z tym, że zawsze było pisane. że ,.SzczęŚć Boże Młodej Parze", a ja wprowadziłam te imiona. Mówią wtedy. wiadomo, że to już tylko dla nich, dla tych młodych. dla których się robi" (Maria Kline, lat 37, zapisano w 1999 r.). �107 I:ot. I. Ch kh m:scln) ozdobiony przez Marię Kunc. 1999 r. Na częstochowskich chlebach weselnych pojawiają się najczęściej następujące elementy zdobnicze: - koszyczek na chleb i sól, - kiść winogron jako symbol płodności, - żołędzie jako znak trwałości związku małżel1skiego, - klosy pszenicy wróżące nowej rodzinie dostatek, - gołąbek symbolizujący zgodę, porozumienie, jednomyślność oraz niechęć do kłótni i zatargów, - para obrączek jako potwierdzenie zawartego związku, - podkówka wyrażająca życzenia szczęścia i pomyślności, - serduszko odzwicrciedląjące uczucie wzajemnej miłości, - malutki smoczek z tworzywa sztucznego jako zapowiedź radości młodych rodziców wynikającej z narodzin w niedalekiej przyszłości ich potomka, - zdobiące całość kwiatki, przeważnie różyczki'2. Całość uzupełnia oplatająca brzegi bochenka wąska szarfa z ciasta z wyrytymi w niej imionami nowożel1ców, datą ślubu lub życzeniami "Szczęść Boże Młodej Parze". 12 Kwiat) te. I\edłllg relacji piekarzy. m«ią w założeniu pelnić Nie odzwierciedlają natomiast żadnego symbolicznego kodu języka ...I/mm kll'/mól!' ". I. hodmi nad kU//llrą poplllarną pr=elolJlu )(IX i wa" 1971). nr 415. s. 142-153: ,110\1'0 kwia/rhr. II: SIO\l'nik li/eratllrY Wrocłall 1997. s. 269-27 I. jedynie fllnk<.:jo;estetyczną. kwiatów. Por. np.: I. Sikora, XY wieku ... Literatura Ludopopularnej. red. T. Żabski. �108 W celach zdobniczych stosuje się szeroką, kontrastową garnę kolorów ze zdecydowaną dominacją barw ciepłych. Przeważają odcienie czerwieni, zieleni, żółci, wiele odmian brązu. Duża intensywność wielobarwncgo wzoru dobrze komponuje się na jednobarwnej powierzchni chleba . .Jednolita, naturalnie brązowo wypieczona wierzchnia skórka bochenka dopełnia się harmonijnie i współgra z wykonaną oprawą plastyczną. Otrzymane chlebki są niezwykle barwne, przyciągające wzrok. Według relacji informatorów pierwsze chlcby przygotowywane na wesela przez Leona Lebka, a potem przez Szymona Janickiego nie były przez nich kolorowane. Elementy dekoracji wykonane były z samcgo. czystcgo ciasta bez dodatku barwników: "Pan Lebek robił tylko biale" (Alicja Gasillska), "on nie kolorował, to było po prostu naturalne" (Anna Jan icka, żona zmarłego piekarza), "Słyszałam, że były na biało, ( ... ). No, a później jak po,wychowawczym wróciłam, to wtedy już widziałam te kolorowe chleby" (Maria Kunc). Do wprowadzenia farb, w celu uzyskania kolorowej dekoracji na chlebie, przyznaje się Alicja Gasillska: "Ja wprowadziłam kolorowanie, bo tak sobie jakoś pomyślałam, że może, jak wprowadzili te kamery wideo, to tak ładniej odbija. bo być może. że widziałam, tak mi się wydawało. że pomazane to było. a właśnie jak kolory. to tak to wszystko odbija, no i zaczęłam. Zrobiłam jeden chlebek, wzięłam pędzelek, farby akurat miałam plakatowe, tak przez przypadek, pod ręką i zaczęłam malować. Ale wiadomo, że to nie jest równe, to tam się pobrudziło coś. to nie było tak dokładne, no i zaczęłam wyrabiać farby z tym ciastem. którym miałam zdobić"' (Alicja Gasillska. zapisano w 1999 r.). Chlebki weselne bardzo często są przechowywane przez małżellstwa przez wiele lat. stanowiąc wyjątkową pamiątkę z dnia ślubu. Aby jednak pieczywo zachowało właściv,y wygląd i nie podlegało rozkładowi. należy przechowywać je w odpowiednich warunkach, przede wszystkim w suchym i przewicvvnym . . pomleszczen Iu: "To jest uzależnione. w jakich warunkach te chlebki się przechowują. Wiadomo, że w jednym pomieszczeniu jest sucho i będzie stało dwa lata, trzy, a w drugim jest już wilgotniejsze powietrze i on zaczyna pleśnieć"' (Renata Kupczyk. zapisano w 1999 r.). Nowatorskim rozwiązaniem jest pomysł przygotowywania ozdobnego pieczywa na inne okazje świąteczne. Najlepiej z tego zadania wywiązuje się Alicja Gasióska, która przygotowuje ozdobne chleby nie tylko dla sw(~iej rodziny. znajomych czy sąsiadów. ale także na dożynki oraz na odprawianą każdego roku uroczystą mszę św. dla piekarzy na Jasnej GÓrzc. "Od kilkunastu lat robię na dożynki regionalnc. teraz ostatnio są w Częstochowie, zawsze w pierwszą sobotę września. Tymi chichami są obdarowywani dostojnicy p3l1stwa, Kościoła. wojewoda. Chlcby raczej się podobają. ( ... ) Jak jest nasza msza piekarzy (15 marca w św. Klemensa). mamy mszę taką już tradycyjną od sprzed wojny i ja też zawsze. mnie tak jakoś wyhrali, żebym ja zrobiła ten chlebek. no to na tym chlebku jest hostia. też wokół hostii są �109 \vszystkie wyroby nasze - takie mini chałeczki, bułeczki, to każdy mówi, jak to można zrobić? Bo niejcden piekarz to nie potrafi dużej chałki zrobić, bo to też trzeba mieć trochę zmysłu i pamięci, u mnie patrzą, no, jak ta pani Ala zrobiła, że to wszystko takie jest fikuśne, malutkie i też zawsze piszę «Maryjo Królowo Polski pobłogosław pracę naszą», no i data też jest, kiedy się ta msza odbywa, i to wszystko jest w takim pięknym ołtarzu z kwiatów". Pani Gasiliska przygotowała też zdobny chlebek specjalnie na otwarcie Środo\viskowego Ogniska Wychowawczego Zakładu Wychowawczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w Częstochowie. ,.Tam właśnie były takie dwa drewienka, płonący ogiell, a w tym płomyku było: kwiatuszek w doniczce w kształcie serduszka i pisalo: "każde dziecko ma gdzieś na ziemi skrawek nieba". No i na podstawie tego właśnie znaczka (firmowego TPD - B. P.) tcż zrobiłam taki chlebek oczywiście, takie malowane ciasto, jak to można powiedzieć, też się bardzo podobat". Interesujące Cormy zdobnicze zyskują chleby przygotowywane na święta doroczne związane z kalendarzowym rokiem liturgicznym. Pieczywo na Boże Narodzenie Alicja Gasillska przystraja np. miniaturką szopki betlejemskiej, zaś na Wielkanoc - święconką \Vi koszyczku. "Na Wielkanoc robię tak, jakby cała święconka w koszyczku (była), zależy jak tam zrobię, nieraz jest na chlebie zrobiony koszyczek i właśnie ta cała święconka. którą widać, j,~jeczka, baranek, kiełbaska, albo jest taka od razu święconka na chlebku. to są palemki, zajączki, kurczaczki, pisanki kolorowe, bazie, no i piszę «Wesołego Alleluja». Natomiast też robię na Boże Narodzenie. To jest szopka betlejemska zrobiona właśnie z chleba, ciasta nieraz i później mówią ludzie: «C), pani Ala świętych z ciasta robi, czyli chleb chlebem maluje»". W trakcie badall terenowych ustalono, że częstochowscy piekarze potrafią przygotować chleb na prawie wszystkie uroczystości rodzinne: "Weselne robię. no i okazyjnie w czasie komunii św. w maju, no i robiłam do bierzmowania chlebki na witanie biskupa" (Maria Kunc); "Na komunijne raczej malo zamawia ktoś, chyba że konkretnie jakaś osoba jest zainteresowana. Raz tylko robiłam, raz, bądź dwa razy. Na wesele, to parę zamówieli jest" (Renata Kupczyk). Wm10 podkreślić. że w ostatnich latach doświadczenia zawodowe starszych piekarzy przekazywane są często przedstawicielom młodszego pokolenia. Uczniowie na praktykach szkolnych odbywanych w piekarniach "Społem" rozwijają swoje umiejętności i poznają tajniki przygotowywania pieczywa obrzędowego. ,.W ubiegłym roku, we wrześniu, robiliśmy taką dekorację, ja tu zrobiłam ze swoimi uczniami choineczkę, paczuszki pod choinkę, takie coś też typowo świąteczne. Też na chlebie taka malcóka choineczka była z paczuszkami, z prezentami pod choinkc;, ale napisu nie było żadnego. I to było proszę pani wysta\vione v•. szkole gastronomicznej. To było w ubiegłym roku, jak ci moi uczniowic kOllCZyli szkolę. To bylo na wystawę zrobione" (Renata Kupczyk). �110 W świetle relacji nauczycieli Zespołu Szkół Gastronomicznych im. M. Skłodowskiej-Curie w Częstochowie w placówce tej często organizowane są konkursy mające na celu wyłonienie najzdolniejszych uczniów. "W naszej szkole organizujemy także dla uczniów konkursy, które się wiążą z tradycjami świątecznymi, i tak klasy ciastkarzy i piekarzy biorą udział w tych konkursach, wtedy przynoszą eksponaty, które tutaj oceniamy jako komisja konkursowa szkolna i też przydzielamy nagrody w tych konkursach. Uczniowie są zadowoleni, że mogą też wykazać się w jakimś nietypowym wyrobie ciastkarskim czy piekarskim, którego zwykle na praktyce nie robią, czyli po prostu jest to coś dodatkowego, czego nie robią na co dziel1" (Mariola Wieciorkowska, nauczyciel technologii ciastkarskiej Zespołu Szkół Gastronomicznych w Częstochowie, lat 37, zapisano 1999 r.). Uczniowie tej szkoły mają również okazję wykazania swojego kunsztu zawodowego poprzez uczestnictwo w konkursach ogólnopolskich. Przygotowują na tę okazję także ozdobne chleby. Fot. 2. Chleb na Boże arodzenic \V ozdobiony przez ucznia /.espolu Częstochowie. 1<)<)9r. Szkól (jaslronomicznych "To był ogólnopolski konkurs na najlepszego ucznia w zawodzie piekarz To było w 1998/99. W kwietniu był trzeci etap. Piąte miejsce zajął nasz uczell z województwa i oczywiście VIII miejsce też nasza uczennica" (Krystyna Dyl, nauczyciel Zespolu Szkół Gastronomicznych w Częstochowie, zapisano w 1999 r.). Zdarza się, że klienci, wyjeżdżający do innych miejscowości w Polsce lub za granicę, zabierają ze sobą udekorowane bochenki chleba wraz z pozdrowieniami. O popularyzacji ich wyrobów mówią sami piekarze: i ciastkarz. �111 Fol. 3. Chkh ,.Na Śląsk jechał. Kupczyk); na Boże Narod.r.enie do Wrocławia ozdobiony przez Alicję Gasińską, prawdopodobnie jechał, 1999 r. do Łodzi" (Renata "Często się nawet zdarzało. że za granicę robiłam. Jechała koleżanka odwiedzić syna do Australii, no i wiesz co, mówi. no. kwiaty zawiozę? To zrób taki chlebek - pozdrowienia 7. Polski. Toteż właśnie zrobiłam takie polne kwiaty, datę. pozdrowienia od caj~j rodziny z Polski. To przyjechała, to mówi. no wiesz co, furorę zrobiłaś. Robiłam też do Francj i na wesele, do N iemiec, do Kanady też robiłam takie pozdrowienia" (Alicja Gasillska). Fol. 4. Chich kOlllllnijny ozdobiony przez Marię Kune. 1999 r. �112 Fot. 5. Chkh Ileselny ozdohiony przo Renat.; KlIpuyk. :WOO r. Wypiekane współcześnie w Częstochowie chlebki. popularyzowane w kraju i za granicą, nie są przeznaczone do spożycia. a sam proces wypieku nie podlega żadnym nakazanym przez rytuał praktykom czy zabiegom magicznym. jak to miało miejsce w przypadku pieczywa weselnego, np. korowaja wc wschodniej Polsce. W procesie ich powstawania istnieje ścislc powiązanie współczesnej metody przemysłowej z tradycją rękodzieła artystycznego. Inwencja i pomysłowość twórcza piekarza, któremu powierzono ukształtowanie chleba obrzędowego przejawiają się w samym tylko procesie dubonl i nanoszenia symbolicznych elementów dekoracyjnych. Nowym pomysłem jest używanie do dekoracji chleba ciasta wymieszanego z farbami plakatowymi I.'. Podejmuje się też próbę wprowadzania do zdobienia pieczywa elementów będących gotowymi wytworami przemysłowymi, np. smoczka z masy plastycznej. Wszystkie części składowe dekoracji charakteryzują się wyrazistością kształtów. Nadaje im się realny wygląd, np. kiści winogron, kłosów zbóż, gołąbków, żołędzi. nie zachowując między nimi proporcji pod względem wielkości. I tak np. kiść winogron może odpowiadać rozmiarem żolędziom, kłosom zboża czy bukietowi róż. 13 W lileratllrle spotyka si.; lI'Imianki o malollallill II) piekóII ..od Ze\\n'llr;" dopiero upieC/cniu. Por.: Ol<;dzki. Doroen" .. s. 19: ten/c. "·:ollA.llr.I()\I·C'II/Jiml'Oeil" .... s. 243. po �1ł3 Powstaje pytanie, czy zdobione chlebki częstochowskie są przejawem i kontynuacją tradycyjnej sztuki ludowej, czy raczej kiczu będącego następstwem ekspansywnego wpływu kultury masowej? Chlebki te wykazują pewne cechy niedostosowania do uroczystości,jakąjest sakrament ślubu. Tradycyjne pieczywo obrzędowe należy bowiem skonsumować. Wynika to z przekonania o roli pośredniczącej chleba między zaświatami a doczesnością. Zjadanie chleba, utożsamianego z ciałem Boga, potwierdza l4 uczestnictwo człowieka w boskim systemie świata • Tymczasem częstochowskie chlebki nie są przeznaczone do spożycia. Dodanie do ciasta farb plakatowych może być traktowane jako profanacja sfery sacrum. Podobnie rzecz się ma w przypadku wpiętego w bochenek przy pomocy metalowego drucika smoczka z masy plastycznej 15. Brak pełnego związku z tradycją przejawia się w umieszczaniu na "martwym chlebie", nie przeznaczonym do spożycia, drobnych kawałków chleba, które nowożeIlcy zjadają po powrocie z kościoła. Mamy tu do czynienia z kumulacją funkcji chleba na chlebie. Poza tym zdobne pieczywo częstochowskie nie wykracza poza przeciętność. Łączy w sobie cechy nowości i oryginalności z tym, co wynika z tradycji. Przyjmując zatem za Abrahamem Molesem pięć zasad, którymi rządzi się kicz, można zakwalifikować je do tej kategorii'('. Nasuwa sil;' kolejne pytanie. Czy zjawisko zamawiania na wesela ozdobnych chlebków jest w Częstochowie kwestią chwilowej mody i czy ma szansę upowszechnić się na tyle, by całkowicie wyprzeć dotychczasową formę tradycyjnego chleba i soli? W literaturze odnotowano próby zastępowania tradycyjnego chleba innymi jego odpowiednikami. We wsiach karpackich zdarzały się przypadki witania nowożeIlców tortem. Zwyczaj ten jednak nie przyjął się na stałel7.Być może częstochowskie chlebki staną się, ze względu na swoje ludyczne walory, kolejnym produktem proponowanym przez cepeliowskie sklepy, gdyż, jak uczy doświadczenie, przeciętnemu śmiertelnikowi ,,trudno jest żyć utrzymując intymny kontakt wyłącznie z dziełami sztuki"18. Por.: Kowalski. d:. eT/ .. s. ·B9. Pi.:.:I.)\\a ohrl.<;Jow~go ni.: można było kaleczyć żadnym m~talowym przedmiotem. nawet noż.:m. gdyż ż.:1al.(l. \\l:d/ug \\il:rl.':ll. j.:st .:zynniki.:m I.aklócającym świąteczną harmonię. Zob.: Ko\\alski. d:. erl .. s. 44:2. lo Por.: /\. Moks. I\ie:. c:vli .'c/lIka s:c:ę.~cia. Warszawa 1978. s. 8 -9. 76 -80. 17 loh.: l. Sl.nlmha-Rys;l\\,t Pr:v wspólnym sIo/e. 1obyc:ajowo.{ci wspó/c:esnej wsi karpacki!'). Wrncla\\ WarvawaKraków - Gdańsk - Lód? 1988. s. 85. IS lob.: Moks. II:. tTl .. s. 10. I~ I' �114 Barbara Pabian CEREMONIAL BREAD IN TilE CULTURE OF TilE CZI;STOCIIOWA REGION (Summary) The author discusses the modern revival in the Czystochowa region of the tradition to bake richly ornamented bread. later served at various occasions. mainly at weddings, but also at Christmas and First Communion). Such bread is prepared by persons with artistic skills. who work in the bakeries in Częstochowa. The bread is not eaten: it only serves as decoration of the tabk. The ornamental motifs (e.g. a basket ti.Jrbread and salt. grapes. acorns. ears of cereal plants. horseshoe, rings. dove, flowers) are very colourful. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c80a8a40bb1f4f8282abac6be315843.pdf 0f60ba240c2c84f6c621890786c5a0a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5075 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource wesele - obyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4708 Title A name given to the resource Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.181-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pabian, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 BARBARA PABIAN Uniwersytet Opolski KOMINIARZE NA CZĘSTOCHOWSKIM ŚLUBIE ZWYCZAJ CZY CHWILOWA MODA? NOWY Zawarcie związku małżeńskiego stanowi bardzo ważny etap w życiu człowieka. Towarzyszy mu więc od lat zespół charakterystycznych zachowań i ceremoniałów ślubnych, podkreślających doniosłość tego wydarzenia. Uświęcony tradycją obrzęd weselny realizuje się według ustalonego planu i obejmuje: okres zalotów i narzeczeństwa, czas przygotowań przedślubnych, właściwy akt weselny, poprawiny i przenosinyl. Scenariusz wesela, podobnie jak i innych obrzędów rodzinnych, podlega systematycznym modyfikacjom. Jest to następstwem permanentnych transformacji cywilizacyjnych, społeczno-gospodarczych i politycznych. Zdaniem badaczy "praktycznie każda epoka, a w jej obrębie poszczególne generacje, miały swój własny stosunek do zastanej tradycji i jej obyczajów i z reguły przejmowały z niej to, co im odpowiadało, co stanowiło dla nich wartość, przy czym musimy mieć świadomość tego, że to, co dla nas dzisiaj nie stanowi żadnej wartości lub też stanowi małą wartość, mogło być dla naszych przodków i poprzedników kulturowych sprawą o podstawowym znaczeniu i odwrotnie"2. Obecnie zanika wiele tradycyjnych form, natomiast wprowadza się nowe elementy, które świadczyć mają o zamożności i kulturalnym awansie rodziny w hierarchii społecznej. Wraz z postępem cywilizacyjnym ulega zmianie światopogląd człowieka. Konieczność życia w zurbanizowanym świecie doprowadza do przewartościowań w sferze mentalnej. W dobie coraz liczniejszych systemów wymiany informacji i rozwoju technologicznego podlega erozji i symbolicznej degradacji dotychczasowy obraz świata. Katarzyna Łeńska-Bąk skonstatowała: "niezwykła w porównaniu do umysłowości ludowej zdolność myślenia logicznego musiała wyrugować zdolność myślenia symbolicznego i symbolicznego postrzegania świata. (oo.) Dzisiejszy człowiek nie ma szansy na właściwy kultul Zob. H. Wesołowska, Zwyczaje i obrzędy rodzinne, w: Kultura ludowa śląskiej ludności rodzimej, pod red. D. Simonides przy udziale P. Kowalskiego, Wrocław-Warszawa 1991, s. 229. 2 D. Simonides, Obyczaj w życiu dawnego i wspólczesnego człowieka, w: Życie po polsku, czyli o przemianach obyczaju w drugiej połowie X¥ wieku, pod red. B. Gołębiowskiego, Łomża 1998, s. 22. �182 Barbara Pabian rze tradycyjnej sposób istnienia i funkcjonowania w świecie. Właściwa tamtej kulturze wielowymiarowość każdego działania została zastąpiona jednofunkcyjnością"3. Działaniu czasu nie oparły się także obrzędy rodzinne, które w stosunku do form o dawnej, tradycyjnej proweniencji, wykazują cechy konwencjonalizacji i banalizacji. Wynika to z faktu, iż "uzasadnieniem dla obecności poszczególnych fragmentów działań, znaków, cytatów itd. jest sytuacja, a nie wizja świata"4. Tradycyjne wesele wiejskie przebiegało zawsze według nakazanego, ściśle ustalonego rytualnego porządku, co wiązało się z mistyczno-magicznym charakterem obrzędu. Każde zakłócenie mogło pociągnąć za sobą przykre konsekwencje, wynikające ze znieważenia sfery sacrum. Współczesny obrzęd, pozbawiony pierwotnej symboliki, któremu nie towarzyszy już myślenie w kategoriach stricte religijnych i magicznych, zmienia się w ceremoniał. "Następuje stopniowe przejście od rytuału do ceremonii, w której przestrzeganie usankcjonowanych przez tradycję działań praktykowane jest często na mocy szacunku do dawności określonych zachowań. Szacunek ten, mimo że nastąpiło wykorzenienie myślenia symboliczno-magicznego, zapomnienie pierwotnej semantyki rytuału (uzasadnienia dla jego sprawczości) lub całkowite skonwencjonalizowanie znaczeń wykonywanych gestów (ich zmiana w znaki), staje się powodem, dla którego czynności obrzędowe, jawiące się często już tylko jako szczątkowe, przybierając zniekształconą formę, wciąż jeszcze pojawiają się w wielu współczesnych sytuacjach obrzędowych"5. Dokonująca się metamorfoza zwyczajowości rodzinnej jest wynikiem ukształtowania się nowożytnego stosunku człowieka do świata. "Desemiotyzacja struktur obrzędowych, nieunikniony rezultat przemian społecznych i cywilizacyjnych, jest procesem nieodwracalnym, w którym pewne elementy w ogóle zanikają, inne tracą swoje znaczenie, a semantyzacji podlegają sekundarne znaki wtórnej struktury obrzędowej". Heterogeniczność elementów wesela, a więc ich dekontekstualizacja, oznacza ostateczne odejście od dawnych motywacji, sensów i ich symbolicznej legitymizacji"6. Wystawność, ceremonialność i wzajemne prześciganie się we wprowadzaniu zaskakujących innowacji ma służyć wzmocnieniu prestiżu w lokalnej społeczności. Zofia Staszczak słusznie zauważyła, że "w obecnej rzeczywistości mamy do czynienia nie tyle z egalitaryzacją przez prostotę, co z egalitaryzacją właśnie poprzez upowszechnienie i dostęp do coraz bardziej wyszukanych form obrzędowych i ceremonialnych. W dziedzinę obrzędów rodzinnych coraz silniej bowiem wkracza element prestiżowy, wyrażający się w dążeniu do manife- 3 K. Łeńska-Bąk, Zapraszamy na wesele ... Weselne oracje i ceremonialneJormuly, 1999, s. 48. 4 Ibidem, s. 27. 5 Ibidem, s. 56-57. 6 Ibidem, s. 21. Kraków �Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? 183 stowania sytuacji bytowej i podkreślenia wobec społeczności lokalnej swojego powodzenia materialnego. Toteż wiele wytworzonych form obrzędowości rodzinnej jest stale modyfikowanych wraz z przemianami obyczajów we wskazanym zakresie"? Współcześnie dominuje konsumpcyjny i komercyjny model świętowania. Penetracje terenowe, które prowadziłam w subregionie częstochowskim w latach 1999-2003, potwierdzają tezę, że również obrzędy rodzinne nabierają cech widowiskowych i ludycznych: Teraz to ino wszystko zagraniczne, coraz więcej wrzasku, panie, tego. Zabawa, tam jakiś był oberek, poleczka [przed IT wojną światową - RP.], tam tańce były, nie, a teraz, no, to jest inny ustrój. Teraz to chlustu, chlustu, chlustu (...). Czym się polepszało, to wszystko ginęło, te dawniejsze kultury, panie, ginęły8. Na skutek dokonujących się stale przemian urbanizacyjnych i społecznych zanikają dawne elementy obrzędowości weselnej, a pojawiają się nowe, wcześniej nie praktykowane. W okresie przedwojennym, w subregionie częstochowskim, w wieczór poprzedzający ślub, miały miejsce tzw. rozpleciny9. Wówczas to druhny przystrajały rózgę weselną, która przeznaczona była dla starszego drużby ,jako oznaka godności marszałkowskiej na weselu" lO.O północy miał miejsce zaimprowizowany targ o warkocze panny młodej, które, w imieniu pana młodego, kupował starszy drużba. Następnie, po rozpleceniu włosów, każdy z obecnych starał się chociaż raz dotknąć ich grzebieniemlI. Współcześnie nawet naj starsze indagowane informatorki nie potrafią wyjaśnić, jak wyglądała i do czego służyła rózga weselnal2 i na czym polegały "rozpleciny": To już my tego nie pamiętamy. To jest a warkoczach. Nieraz moja babcia opowiadała to, że tam ucinali później warkocz jakiś, ale to już nie ten, to my już tego nie pamiętamy13. (...) Nie, nie. Przypinanie, kwiatek tak, ale żeby włosy tam rozplatać czy obcinać, to niel4• 7 Z. Staszczak, Obrzędowość rodzinna jako wyraz przemian obyczajowości wsi, "Lud" t. 66, 1982, s. 111. g Inf.: L. Mękarski, lal 76, Krasice, zapis 240 w 2000 r. 9 Według O. Kolberga, rozpleciny warkocza mogły odbywać się także w drugim dniu wesela podczas oczepin. Zob.: Dzieła wszystkie, t. 23: Kaliskie, Wrocław-Poznań 1964, s. 139. 10 Z. Wróbel, Obrzędy ipieśni weselne w powiecie częstochowskim, w: Ziemia Częstochowska, l. 2, Częstochowa 1938, s. 169. \I Ibidem, s. 162. 12 Rózga weselna, według O. Kolberga, to "pręt o trzech gałązkach, na które wtykają trzy jabłka, a który zdobią we wstążki, rutę i pozłotkę (szych)", op. cit., s. 128. 13 Inf.: L. Dróżdż, lat 75, Rędziny, zapis 240 w 2001 r. 14 Inf.: G. Krzyszczyk, lat 75, Wola Mokrzeska, zapis 240 w 2001 r. �184 Barbara Pabian Do przeszłości należy także "zbieranie na czepek" przez starościnę weselną. Upowszechnia się natomiast zwyczaj osobistego wręczania młodym, zamiast prezentów ślubnych, kopert z pieniędzmi. Zaznacza się także tendencja do skrótowości i ekonomiczności obrzędów, czego przykładem może być organizowanie wesel trwających tylko jeden dzień: Jeżeli rodzice mają jakieś wielkie finny, są biznesmenami na przykład, to raczej nie lubią [tradycyjnych weselB.P.). Oni już całkiem inaczej patrzą na to. Wesele jest tylko jeden dzień. Od razu wyjeżdżają w podróż poślubną, już na drugi dzieńl5• Nowym zjawiskiem w subregionie częstochowskim jest witanie powracających z kościoła nowożeńców zdobionym pieczywem przygotowywanym w tutejszych piekamiachl6. Częstochowskie chleby "obrzędowe", popularyzowane w kraju i za granicą, nie są przeznaczone do spożycia. Charakteryzują się zespołem elementów zdobniczych, wykonanych z ciasta chlebowego z dodatkiem farb plakatowych. Centralne miejsce na bochenku zajmuje zawsze koszyczek składający się z dwóch pojemniczków. Do jednego wsypuje się sól, a do drugiego wkłada dwa kawałeczki chleba, które nowożeńcy zjadają po powrocie z kościoła. Pozostałe elementy dekoracji podlegają zmianie i zależą od pomysłowości piekarzy. W subregionie częstochowskim upowszechnia się także zwyczaj obdarowywania gości weselnych, składającym parze młodej życzenia i wręczającym prezenty, drobnymi upominkami w rodzaju np. miniaturowych butelek alkoholu, efektownie zapakowanych cukierków czy nawet pamiątkowych zdjęć nowożeńców: W tej chwili weszło, że jak są oczepiny, to takie seteczki dostają mężczyżni, a nieraz kobiety dostają, dajmy na to, jakieś tam czekoladki, jak wręczają prezenty dla państwa młodych. Albo jest jeszcze tak, że są, jest słodkie, no, takie pięćdziesiątki są teraz, nie. Słodką wódkę dostaje kobieta, a nonnalną, buteleczki takie maleńkie, a zwykłą mężczyzna i przed kościołem jeszcze częstują, jeszcze takimi różnymi cukierkami weselnymi, co tam sobie w tej chwili nawet można kupić gotowe. Byliśmy na weselu, to zdjęcia wręczali państwo młodzi. Robione były zdjęcia w kościele i tam jakiś fotografto szybciutko zrobił i mężczyźni dostawali właśnie, nie wiem, czy to setki to były "ubranej" takiej wódki, a kobiety dostawały zdjęcia pary młodejl7. Było raz, że były cukierki czekoladowe. Nawet pod kościołem nieraz też w koszyczkach świadkowie trzymają i goście się częstują, albo na sali przy życze!nf.: K. Jagusiak, lat 25, Częstochowa, zapis 240 w 2000 r. Zob. szerzej na ten temat: B. Pabian, Pieczywo obrzędowe w kulturze regionu częstochowskiego, "Lud" t. 84,2000, s. 103-114. 17 lnf.: M. Łysik, lat 37, Radostków, Mykanów, zapis 240 w 2000 r. 15 16 �Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? 185 niach świadkowa stoi z koszyczkiem. Raz byłam na takim weselu, świadkowa częstowała cukierkami, a świadek, była taka duża butelka i każdy po kieliszku wódki musiał wypić. Nie wiem, czy właśnie tam, teraz się zastanawiam, czy to panie brały cukierki, a panowie pili wódkę, żebym to nie skłamałal8• Wykorzystuje się także czasami, modne w ostatnich latach, środki pirotechniczne do strzelania "na wiwat" lub do oświetlenia tortu ślubnego. Nowożeńcy dokonują uroczystego podziału tortu weselnego19 po oczepinach20• Jeszcze do niedawna pieczono kilka tortów, natomiast obecnie przygotowuje się jeden, najczęściej wielopiętrowy. Krojenie tortu jest już samo w sobie widowiskiem. W ustalonym momencie gasi się lampy na sali, po czym osoby z obsługi wwożą okazały tort, oświetlony przez zatknięte w nim tzw. fontanny tortowe21• Po ponownym włączeniu świateł państwo młodzi kroją go na kawałki, którymi osobiście częstują najbliższych członków rodziny, a więc swoich rodziców, dziadków, chrzestnych. Kolejne porcje dla pozostałych gości weselnych roznoszą zazwyczaj kelnerki: Różnie, to zależy jak to zespół sobie zorganizuje ten tort, ale zazwyczaj jest po oczepinach. Po oczepinach jest tort. I wtedy gaszone jest światło na sali. Tort wjeżdża tymi petardami oświetlony, no i zespół gra "płonie ognisko w lesie", taką melodię zazwyczaj i jak to wszystko się wypali, wtedy zapala się światło. Młodzi kroją pierwsze kawałki i pierwsze dają swoim rodzicom, te kawałki, a później to już kelnerki pomagają i roznoszą ten tort22• Wprowadzane zmiany, często pretensjonalne, są wynikiem chęci zaspokojenia aspiracji społecznych zarówno starszego, jak i młodszego pokolenia. Mają wzmocnić prestiż społeczny danej rodziny, a uroczystości zaślubin dodać splendoru i świetności. Przed około 10 laty w Częstochowie zapoczątkowany został zwyczaj zapraszania na ślub pracowników tutejszej Spółdzielni Pracy Kominiarzy, którzy trudnią się na co dzień czyszczeniem kominów oraz konserwacją przewodów spalinowych i wentylacyjnych w budynkach. Obecność kominiarzy na ślubie w czystym, zawodowym umundurowaniu ma przynosić szczęście i pomyślność młodej parze: (...) żeby po prostu, no, to szczęście czy coś na nowej drodze życia, o, tak bym to nazwaFJ. lnf.: M. Mękarska, lat 36, Krasice, zapis 240 w 2000 r. W okresie międzywojennym starosta weselny częstował biesiadników kołaczem, który kroił pod koniec obiadu weselnego. Zob.: O. Kolberg, op. cit, s. 137. 20 Niekiedy krojenie tortu ma miejsce przed oczepinami. 21 Fontanny tortowe (nazwa handlowa) są to wyroby pirotechniczne, które przy spalaniu dają, w zależności od składu i sposobu produkcji, różnokolorowe efekty świetlne. 22 lnf.: M. Łysik. 23 lnf.: mistrz kominiarski K. Konicki, 1.38, zapis 240 w 2002 r. 18 19 �Barbara Pabian 186 Zawodność ludzkiej pamięci nie pozwala na ustalenie danych osobowych inicjatora tego pomysłu: No, nonnalnie, jeden z klientów sobie zażyczył [obecności kominiarzy na ślubie - RP.], po prostu, na szczęście i tak póżniej podchwytywali to [inni mieszkańcy subregionu częstochowskiego - R P.Y4. Mistrzowie kominiarscy przybywają w oznaczonym czasie na ślub pary młodej i oczekują przed kościołem na zakończenie ceremonii. Jako osoby uprzywilejowane pierwsi przystępują do wychodzących z kościoła nowożeńców i składają im życzenia na nową drogę życia (fot. 1). Następnie zebrani goście obsypują młodych małżonków monetami lub ryżem i także przyłączają się do powinszowań. Kominiarze podczas tej uroczystości obowiązkowo występują w zawodowym uniformie. Odświętny strój kominiarski składa się z czarnych spodni i marynarki z trzynastoma metalowymi guzikami, przyszytymi w dwóch rzędach po sześć sztuk, i jednym pod szyją. Głowę zdobi składany cylinder. Całość uzupełniają biała chusta, białe rękawiczki oraz skórzany pas z szeroką klamrą w kolorze guzików. Ubiór przeznaczony na uroczystość ślubną pozbawiony jest jednak specjalistycznego sprzętu, np. liny czy kuli kominiarskiej stanowiących niezbędne wyposażenie w codziennej pracy. To jest mundur po prostu, no, wyjściowy, po prostu. On nie jest używany do pracy, no, jest czysty. Można go nazwać galowym. Do tego jest właśnie cylinder składany. (...) To jest typowy cylinder, tak jak kiedyś chodzili tam, do pracy i to też służy w pracy. Jak starszy, to go używamy do pracy. On jest bardzo dobry, jeżeli chodzi o belki, zabezpieczenia i inne BHP. Dlatego jest składany, bo cylindry oryginalne się składają. (oO.) Później do takiego munduru jeszcze dochodzi biała chusta, białe rękawiczki, pas, no, jest klamra szeroka, no, ładnie to się odbija, ładnie to wygląda25• Zakres weselnych obowiązków mistrzów kominiarskich wyznacza się w oparciu o wcześniejsze uzgodnienia zainteresowanych osób. Zawsze jednak do ich powinności należy złożenie gratulacji i powinszowań młodej parze wychodzącej z kościoła. Tekst życzeń wyrażany jest za pomocą zwyczajowych, grzecznościowych zwrotów: Sami [przygotowujemy tekst życzeń - R P.], no, nonnalnie, tak jak pani składa życzenia swoim znajomym czy rodzinie, to tak samo my składamy, no, identycznie, nie ma żadnej regułki26• 24 25 26 lnf.: mistrz kominiarski 1. Michalak, lat 45, zapis w 2002 r. Inf.: K. Konicki. Inf.: J. Michalak. �Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? Fot. l. Składanie życzeń nowożeńcom przed kościołem. Fot. Barbara Pabian. Fot. 2. Mistrwwie kominiarscy z białymi gołt,biami. Fot. Barbara Pabian. 187 �Barbara Pabian 188 Podczas składania życzeń często wręczają także dwa białe gołąbki (zob. fot. 2), które następnie młodzi małżonkowie wypuszczają w górę. Zdaniem kominiarzy, uwolnione po ślubie gołąbki, symbolizują miłość i pokój między małżonkami. Niekiedy, na specjalne życzenie rodziny nowożeńców, dodatkowo uwalniają, dostarczone uprzednio w klatce, wcale pokaźne stadko tych ptaków: My po prostu wręczamy młodym, młodzi je, no, po prostu co? To kamera to łapie, bo to chcą mieć na kamerze, wiadomo, no, i wtedy wypuszczają do góry. Byłem raz na weselu, gdzie był kosz jeszcze dodatkowo gołębi. Były dwa białe gołąbki, ten kosz gołębi dodatkowo, no, to wtedy z kosza ja wypuszczałem, a młodzi wypuszczali dwa. Też bardzo ładnie to wyglądało21. Jak klient sobie życzy, nieraz więcej ich wypuszczają. Z klatki się wypuszcza, tak jak pani sama widziała. Nieraz, pojedynczo, tylko nieraz całe stad028• Za dostawę gołębi odpowiedzialne są, w zależności od wcześniejszych ustaleń, osoby wyprawiające wesele, bądź sami kominiarze: To też wszystko zależy po prostu. Jeżeli ktoś mówi, że on wszystko załatwia, gołębie, że wszystko będzie, a jeżeli nie, to trzeba iść na rynek i kupić29• Niekiedy kominiarze towarzyszą młodej parze aż do sali balowej: Jak niektórzy to wolą nawet, żeby na salę, żeby tam przy gościach, gości bawić, żeby zatańczyć z młodymi, takie rzeczy, a niektórzy mówią, nie, tylko życzenia żeby w kościele złożyć, żeby zapoczątkować życzenia, o, tak niektórzy myślą30. Na przestrzeni ostatnich lat zleca się kominiarzom coraz więcej związanych z weselem czynności. Już nie tylko winszują młodym na nowej drodze życia, ale często też podejmują się innych zadań: odbierają kwiaty od gości składających życzenia i częstują ich cukierkami, wykonują taniec z panną młodą, pozują wraz z młodymi do zdjęcia: To zależy, jak kto chce, po prostu. Pierwszy taniec to jest wiadomo, że jest młodych. Otwierają wesele. Później rodzice z młodymi. To się nie zmienia. Drugi taniec to są rodzice, a póżniej dopiero kominiarz, jeżeli sobie zażyczą kominiarza na sali i to jest wszystko. (...) Znaczy, jeżeli idziemy na salę, no, to zostajemy, bo to wiadomo, źe dadzą obiad. Później do zdjęć przykładowo, do fotografa. Je- Inf.: Inf.: 29 Inf.: 30Inf.: 27 28 K. Konicki. 1. Michalak. K. Konicki. mistrz kominiarski J. Adamski, lat 47, zapis 240 w 2003 r. �Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? 189 dziemy do zdjęć, jeżeli sobie życzą po prostu młodzi. To wszystko zależy od młodych, co sobie życzą, niell. Pierwszy tam taniec z panną młodą na weselu i to na tym się kończy. Wejście na salę, wprowadzenie pary młodej na salę. Jak wyjdą, życzenia młodym po kościele się składa. (...) Pomaga się przy kwiatkach, nie, no, odbiera się kwiatki. (...) Staroście czy nieraz do samochodu pomoże się zanieść, nie, bo na weselu nie ma takich ludzi, którzy by pomagalj32. Informatorzy zgodnie podkreślają, że ich mniej lub bardziej aktywny udział zależy wyłącznie od koncepcji i pomysłowości zleceniodawców: w tej rodzinnej uroczystości To jest wszystko, po prostu, wymysł ludzi, tego, po prostu, kto zamawia. Jeden chce, żeby, przykładowo, co? Rozdawać cukierki, żeby częstować gości, po prostu, którzy składają tam życzenia, żeby później. Jest koszyk słodyczy, czy coś i cukierkami. (...) Byłem też na takim weselu, że właśnie ludzie, po prostu, znajomi, tam w Konopiskach to było. Przykładowo, no, ci co przychodzili, to też tam właśnie trzeba poczęstować słodyczami, takie. Tak jak mówię, to wszystko zależy od tego, kto tam sobie zażyczy jak, jaka forma to ma byćll. Mimo że nie ma ścisłych wymogów dotyczących liczby zapraszanych miniarzy, zazwyczaj występują oni we dwóch: ko- To też jest dowolna rzecz. To jest dowolna rzecz, bo może być jeden, ale dochodzi się po prostu we dwóch, po prostu nawet ze względu właśnie na te gołębie, bo wie pani, no, z gołębiarni, no, to jest zawsze problem. To jest, no, po prostu żywe stworzenie i chciałoby uciec. Jeżeli człowiek ma zajęte dwie ręce, no, to już kwiaty, to nie ma jak tego pogodzić34• Zdarzają się przypadki, że mistrzom kominiarskim towarzyszą znajomi lub osoby z rodziny, nie związane z tym zawodem. Zawsze występują one jednak w pełnym, profesjonalnym rynsztunku: Staramy się raczej pojedynczo, to znaczy, ten, tu z pracownikami, a jak nie ma, ktoś nieraz trafi się, że tam nie może, no to się bierze właśnie kogoś z rodziny35. Pracownicy Spółdzielni Pracy Kominiarzy w uroczystości ślubnej, gdyż jak twierdzą: li Inf.: mistrz kominiarski W. Nowicki, lat 42, zapis 240 w 2003 r. l2 Inf.: J. Michalak. Inf.: K. Konicki. Tenże. l5 Inf.: J. Michalak. II 34 przyjmują zlecenia udziału �190 Barbara Pabian Przyjemność się stwarza młodej parze, praktycznie na ten, na całe życie, nie. No, później pamiętają. Jak się nieraz spotyka po pięciu latach, to wspominają: o, pan był u mnie na weselu, jak się chodzi i czyści, nie36• Obecnie Częstochowa zdecydowanie dominuje pod względem zapotrzebowania na tego typu usługę. Zdaniem informatorów, zwyczaj ten wykazuje jednak tendencję rozwojową i rozprzestrzenia się nie tylko w samym mieście, ale i wokół niego, gdyż ,jeden drugiemu zdjęcia pokazuje, kasety praktycznie37. Mistrzowie kominiarscy świadczą usługi już także w okolicznych miejscowościach, takich jak np. Olsztyn, Kalety, Blachownia, Konopiska. Mieszkańcy subregionu chętnie bowiem wzorują się na swoich sąsiadach i znajomych, podchwytują ich pomysły, wykazując przy tym własną inwencję we wprowadzaniu nowości do rodzinnych obrzędów: Przejdzie, przejdzie [zwyczaj zapraszania kominiarzy na pozostałe miejscowości subregionu częstochowskiego - B. P.] Już mamy trochę telefonów takich, że może się uda. Nie w dół, tylko w górę, jak to się mówi38• Na dzisiejszy obraz kulturowy subregionu częstochowskiego i proces przemiany obyczajów miały wpływ różnorodne czynniki, takie jak: dokonujące się na przestrzeni lat zmiany społeczne, migracje ludności i związane z tym wzajemne przenikanie się zwyczajów i tradycji, wpływ kultury masowej i popularnej oraz utrata więzi lokalnej. "Brak więzi jest dalszą przyczyną zmiany obyczajów. Zakłócony został przez to przekaz tradycji, proces kontynuacji norm, wartości i pewnej wiedzy o przeszłości"39. W ten sposób wytworzył się nowy, "mozaikowy krajobraz kulturowy"40, będący powiązaniem folkloru i kultury masowej. "Współczesną rzeczywistość społeczno-kulturową nie tylko małych wspólnot lokalnych, ale i regionalnych, cechuje - jak widać - ciągła «walka» między zjawiskami typowymi dla tradycyjnej kultury wiejskiej, a ekspansywnymi elementami nowego urbanistycznego wzoru kultury"41. Sytuacja ta jest odzwierciedleniem ogólnej, powszechnej tendencji w całej Polsce. Potwierdzają to słowa specjalistów: "zawodne wydają się dzisiaj rozumowania typu: skoro istnieją chłopi i istnieje wieś, to istnieje nadal kultura ludowa. Istnieje raczej kultura wsi i nie jest to tylko wybieg nazewniczy, gdyż Tenże. Tenże. 38 Inf.: mistrz kominiarski R. Grzesiek, lat 35, zapis 240 w 2002 r. 39 D. Simonides, op. cit., s. 21. 40 T. Smolińska, "Śląsko samba" i "śląskie mambo" na scenie, czyli o nadużyciach wzorów folklorystycznych, w: Życie po polsku .... s. 75. 41 T. Smolińska, Współczesna twórczość ludowa. Zastój czy rozwój?, w: Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata. Księga ofiarowana Profesor Dorocie Simonides, pod red. T. Smolińskiej, Opole 1999, s. 366. 36 37 �Kominiarze na częstochowskim ślubie - nowy zwyczaj czy chwilowa moda? 191 nie sądzę, aby disco polo było przejawem ciągłości i trwałości kultury ludowej"42. Według Piotra Kowalskiego "miejsce po kulturze ludowej nie opustoszało - wypełniają je wyobrażenia i zachowania osadzone w tym sposobie doświadczania świata, jaki np. daje się uchwycić na poziomie myślenia potocznego"43. W sytuacji nieustannych i nieuniknionych przemian obyczajowości zaznacza się jednocześnie ludzka potrzeba odwołania do tradycji, będącej uosobieniem nieprzemijających wartości. Wyraża się to najpełniej poprzez sceniczne opracowania dawnych obrzędów i zwyczajów czy beletrystykę realistyczną. "Można to zjawisko odczytać jako reakcję na gwałtowność przemian społecznych"44. Dzisiejsza rzeczywistość wspólnoty regionalnej staje się więc interesującym miejscem dialogu międzykulturowego i międzypokoleniowego. Niezmienne pozostają emocje i przekonanie człowieka o odwiecznej wartości rodziny i miłości. Barbara Pabian CHIMNEY-SWEEPERS AT A WEDDING IN CZĘSTOCHOWA A NEW CUSTOM OR A FAD? (Summary) The old elements of wedding rituals are disappearing and completely new ones are emerging. The latter are supposed to indicate the wealth and cultural promotion in the social hierarchy. In Częstochowa, roughly 10 years ago, a new custom was born, i.e. chimney-sweepers are invited to weddings. Their presence is supposed to bring fortune and happiness to the couple. Over the years the range of activities, which chirnney-sweepers should perform at wedding receptions, has been growing. However, they are always asked to offer congratulations and wishes to the newly weds leaving the church. Sometimes they perform other activities, e.g. collection offlowers from the guests invited to the reception and offering candy to them, dancing with the bride, posing for a photograph with the couple. Although requests for this type of service are still most frequent in Częstochowa, this custom seems to be spreading to the villages and towns of the Częstochowa subregion. 42 R. Sulima, Kultura ludowa ipolskie kompleksy, A. Dobrońskiego, B. Gołębiowskiego, S. Zagórskiego, 4) P. Kowalski, O manipulowaniu kulturą ludową, 44 M. Różewicz, Jaką wiedzą o kulturze polskiej nr l, s. 67. w: Czy zmierzch kultury ludowej?, pod red. Łomża 1997, s. 114. w: Życie po polsku ... , s. 88. dysponujemy, "Literatura Ludowa" 2002, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b939064b7400965fe493482507d7c11.pdf 606b9e5de8770632695238381084decd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5189 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne Małopolska - religijność ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4814 Title A name given to the resource Tradycja"ziela"w Ślęzanach / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Pabian, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Pabian 294 Barbara Pabian THE T R A D I T I O N OF „ H E R B " (ZIELE) I N ŚLĘZANY (CZĘSTOCHOWA REGION) (Summary) The Częstochowa Region is an eclectic region with respect to culture. The cult of St. Mary, connected with the shrine on Jasna Górna, affects the cultural specificity of the region. It also affects the customs and tradition. Studies conducted by the author in the region of Częstochowa have confirmed the hypothesis about the existence of the „folk type culture". One of its manifestations is the custom of „herb elevation" practiced in the village of Ślęzany. Although very interesting, the custom is little known. It is based in the folk religious tradition, however it can be related to the cult of St. Mary. Every year, on August 14, on the eve of the Mother of God of Herbs celebrations, the inhabitants of the village gather in the afternoon at a designated place. Together, they put up a spruce pole, several metres high. Atop the pole there is a special wooden structure with field crops - the so-called „herb". The height of the pole and the abundance of the „herb" are indications that the harvest was very good. It is an expression of gratitude and a tribute paid to the Mother of God. This articles not only describes the „herb" tradition in the cultural context of the region, but also interprets and describes the transformations of this custom. Key words: Częstochowa region, folk type culture, folk religious tradition, the cult of St. Mary, the Mother of God of Herbs celebrations � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7117ec7ad868a7b89cd61efdf5b0a19a.pdf f51fe12a6b65b3ee90efeb86601eb0a0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3336 Title A name given to the resource Z Adamem Zegadło oraz jego żoną o Żydach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.103-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pacewicz, Dorota; Sabak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dorota Pacewicz, Krzysztof Sabak Z ADAMEM ZEGADŁO ORAZ JEGO ŻONĄ O Ż Y D A C H * n: Żydów tu było bardzo dużo przed wojną. Teraz już nie ma, ale było. I my byli. I chociaż się nowe dokłada do tego, ale się pamięta, że było. Bez tego żyć, to tak jakoś dziwnie. Byli i nagle ich nie ma. Ja za młodych lat pracowałem w fabryce, takiej prywatnej odlewni. Ona była przez Żydów prowadzona. Bo od tej pierwszej wojny światowej, to dziwne rzeczy się działy tutaj. Bo to bieda, nędza i smród, i ubóstwo, i wszy i pierun wi co. Ludzie się tylko iskali od wszy. lOna: Wszędzie tak było! (...) n: Tak było przed tą wojną. A po tamtej, to się już nie chce gadać. anim się to wszystko troszeczkę udekorowało, zanim ludzie tutaj f«kądś przyszli z pieniędzmi, uruchomili coś... fUy: A kto przychodził z pieniędzmi? ' h: No Żydzi obsadzali się. Przecież nie chłop obsadzał się; co on miał o interesie za pojęcie? Uy. A Żyd skąd miał to pojęcie? n: Żyd? Jak to skąd. On się rodzi z tym. |y: Czy Żydzi tu mieszkali? n: Mieszkali, chodzili. Ta fabryka, w której zacząłem robić to była Bbryka żydowska. (...) Vy: Gdzie była ta fabryka? n: W Suchedniowie. Chodziło się na piechotkę. Uy: Czy Żydzi ją tylko prowadzili, czy także w niej pracowali? n: Prowadzili tylko Żydzi; Żydem był majster, tokarze, tacy lepsi chowcy. A ludzie ze wsiów to się dopiero przyuczali. Tu u nas »ozili rudę i dmuchawka taka była, i przetapiali taką surówkę, a Uewnia była w Suchedniowie. A druga odlewnia była na Rejowie. * Adam Zegadło był jednym z najstarszych i najwybitniejszych eźbiarzy ludowych w Polsce. Miał lat 78, mieszkał w rodzinnej wsi yżka (k. Łącznej) w woj. kieleckim. Rozmowa miała miejsce w rietniu 1988 r. Zegadło zmarł 13 maja 1989 r. • A jeszcze była trzecia, Mostki. Trzy były odlewnie tu nisko, pod naszą wsią. My: Czy Żydzi byli tu na takich samych zasadach jak inni ludzie? On: Tak jest! — przecież tu była wolna tolerancja, od Kazimierza Wielkiego. Prawa dał różne ludziom, to zaczęli się zjeżdżać kupcy z forsą. Najechało się ludzi, zrobili handel, zmiany rozmaite, kulturę. Wszystko się wtedy zrobiło, że była bieda, wykupywali dwory, ziemię karczowali i zaczął się ruch. Kiedy się już dwory udekorowa­ ły, to trzeba było folklor: przyjęcie jakieś, cywilizację. Jak było przyjęcie jakieś, wesele, goście, to — dawali na tacy chleb i sól. Przyjmowali tym ludzi. Wychodził jakiś ojciec z domu, czy stary dziadek... Ja sam byłem świadkiem, jak Żydzi przyjmowali biskupa sandomierskiego w Suchedniowie chlebem i solą... Oni tu nie mieli przeszkód. Najwyżej to mieli przeszkody jak były skoki na tego cara. To tu się chowali po tych górach, po tych dziurach... Ona: Ale, ci Żydzi tu ziemię mieli, i wszystko, mieli gospodarstwa, handel mieli, sklepy po wsiach. Tak było. On: Tak, tak. Ale co tam było w takim sklepie: nafta, trochę soli. Co on tam miał? Ona: Chleb piekli.. On: No, chleb tak. Ona: Bułki.. On: No... (...) My: A jacy to byli ludzie? On: Różnili się. Niektóry był uczciwy, inny nie. To tak, jak ogólnie jest. Ona: Ale przydawali się bardzo ludziom. Mąż nawet u nich na weksle brał żyto jak chciał zasiać pole. Nawóz skądś mieli, handlo­ wali tym. My: Dawali na weksle? On: Jeden drugiego poręczał. Ja miałem takich swoich, co mnie znali dobrze, to dawali i ręczyli za to żyto czy nawóz. Ona: Później się oddawało rok, dwa, po trochu i już było lżej trochę. 103 �Tak by człowiek nie zasiał tego pola. On: Ale mieli zasadę jedną: musiał coś na tym zarobić. My: Czy się razem trzymali? Czy z ludźmi tutejszymi byli blisko? Czy się lubili między sobą? On: Ci, co należeli do sekty chrystusowej to szli do kościoła, a ta sekta mojżeszowa, to znowu miała swoją bóżnicę w Suchedniowie. Tam były narady, i tam się schodzili na modły. No a ci tutaj, co należeli do Chrystusa, to chodzili do kościoła. My: Czy to była jedyna różnica? On: Tak ogólnie, to żyło się tak pomiędzy, ale mieli te dwie sekty. My: Czy ubierali się inaczej? Ona: Odmiennie, ale nie wszyscy odmiennie się ubierali. On: No a jak? Kto się nie ubierał odmiennie? Powiedz mi, wytłu­ macz! Ona: Bo w tych krymkach chodzili (jarmułkach — przyp. red.)!. Ale chodzili i nie w krymkach. On: A co to chce się gadać, jak nie wie się dokładnie! O ile się mówi „Żyd", to chodził w takiej jeremce (jarmułce) i w takim długim... Ona: Habicie. My: Chałacie... On: No, taki to już był Żyd. Ten, co należał do Chrystusa, to szedł do kościoła. My: Czy byli tacy, którzy chodzili do synagogi, a nie mieli krymek? On: Nie, takich nie było, No, w kapeluszu najwyżej. Ale w sobotę to musiała być jeremka. No i bardzo przepisy przestrzegali. My: Czy byli też przechrzczeni? On: Przechrzty? Przecież to ci wszyscy, co poszli do Chrystusa! My: Czy dużo tu było takich? On: Aaa, rany boskie, Polska cała! Ona: Niecała! On: No, nie cała, przyszli skądeś tam jeszcze ludzi inni.. Było tych Żydów, było. No i umarli. Ona: Różni byli. O, tacy bracia (znałam ich, blisko mieszkali). Jeden chodził tak jak ci na wsi ludzie, drugie w krymce. No i żył oddzielnie. I ten, co tak jak my chodził to, ja wiem? czy on chciał się żenić ze mną? Nie wiem! Podchodził tak do mnie! My: A Pani by wyszła za Żyda? Ona: No, ja wiem... Jakby się podobał, to wszystko jedno, prawda? On: To tylko chodziło o wyznanie. No bo przecież jednakowe ma wszystko — i jedzenie, i tu — nisko, i wszystko jednakowe ma. My: A to, że ciemni? (pytanie sugerowało karnację, strój, ale Zegadło zrozumiał je w innym znaczeniu słowa) On: No, jak się przyuczył, to uczony, a jak się nie przyuczył, to nieuczony. Ona: Ale Żydzi się uczyli. I po domach, i do szkoły chodzili. Mało było ciemnych. Żydek, małe dziecko żydowskie, jak przy­ szło do szkoły, to jakby było po trzech, czterech klasach, już z domu. My: Czy były jakieś konflikty między ludnością polską i żydowską? On: Jak ksiądz coś zamącił. To tyle było. My: Ksiądz? On: Przecież mówił kazania do wszystkich ludzi, którzy chodzili do kościoła. (...) My: A co mówił? On: A różne rzeczy opowiadał, o religii., mówił jak tego Chrystusa mordowali, to, sio, o, takie. Wtedy ludzie wyszli takie... złośliwe na Żydów. To było najczęściej. My: Czy coś im złego potem robili? Coś mówili? Ona: Nie, tylko taki trochę wstręt mieli. On: O to! o te męczarnie. Ona: Ale nie dokuczali im, to nie. My: A jak było w czasie okupacji? Ona: W wojnę to tu dużo było Żydów — w Suchedniowie, Bodzentynie... po wsi chodzili, chleb ludzie im piekli, męli im żyto. Ja sama im piekła chleb, w wojnę. Miałam piec chlebowy, to parę razy upiekłam chleb tym, co chodzili. A mąż, to jak mu się zachciało palić, i niósł Żyd tytoń, to ostatek żyta dał temu Żydowi za ten tytoń. Ja mówię: co my będziemy jeść z dziećmi! On: A tak i ten Żyd się pożywił i my przeżyli. O! pomagało się jak to ] ludziom. My: A czy Niemcy nie gonili za to? On: Jak im nikt nic nie powiedział, to jak mogli gonić! My: A nikt nie wydawał? Ona: Nie! Ale każdy się bał, by człowieka nie ukarali, prawda? A oni] przychodzili, a to nocą, a to wieczorem, te Żydzi. Ale mało wieczorem, więcej w dzień.. Jak kopało się ziemniaki, to przyszedł z motyką i sobie kopał.. Niemiec nie wiedział czy kto Żyd, czy nie Żyd. Oj, działo się tu, działo.. On: Nie ma co powtarzać... My: A kiedy Pan zaczął rzeźbić Żydów? On: To od muzeum się zaczynało. Początki były różne., takiego co w nastroju wojennym, jakby (Zegadło zaczął rzeźbić Żydów w 1968 r. — przypis red.) Pytamy się tej pani dyrektorki czy takie rzeźby i można robić? A ona mówi „pogadam". Pogadała, i „niech Pan robi"i — powiada. My: A dlaczego chciał Pan rzeźbić Żydów? On: No bo ja z nimi się wychowałem, nie? Ona: Mąż pracował 14 lat w fabryce, zżył się z Żydami. On wszystk od Żydów umie. (...) My: A czy Żydówki były ładne? On: O, i to jakie! Ona: Mnie do ślubu Żydóweczka suknię szyła.. On: ... Ale jaka była ładna! Ona: Bardzo ładna! W Suchedniowie. Ale oni zginęli. Uciekli do^ Bodzentyna w czasie wojny. I byłam w lesie, jak wracali, tam ich] widziałam. I później zamordowali ich... zginęli. Ona męża miała z Szydłowca, Żydka, a ona była z Suchedniowa. Bardzo fajne ludae| byli.. Bardzo grzeczne byli. My: A czy mieliście jakieś kontakty z Żydami, nie handlowe? Ona: Na żydowskie wesela my chodzili. Ale Żydzi nie chodzili do | nas. Bo na wsi, to wie pani: bili się, zabijali się.. To Żydzi się bali | takie wesele przychodzić. My: Ale mogli? Zapraszano ich? Ona: Tak. I my do Żydów chodzili. Ja byłam na dwóch weselach żydowskich. Pięknie było, pięknie się bawili! Ani oni się nie opili, ani j się nie bili... Tak było wszystko fajnie, że aż miło było patrzeć! My: Czy dużo ludzi ze wsi chodziło na żydowskie wesela? Ona: Nie, nie dużo. Ale tak, kto nie kto, to weszedł na to wesele, | przypatrzyć się, co tam się działo, jak tam było. My: A dlaczego Pani tam chodziła? On: A bo ona tam mieszkała koło nich, niedaleko, bo ona pochód stamtąd, z Łącznej. My: Czy ludzie lubili Żydów? Ona: Zależy kto: jedni lubili, drudzy nie lubili. Ja tam lubiałan Żydów. I nawet lubię patrzeć jak mąż robi tych Żydów. Bardzo m się podobają. Mąż pięknych Żydów robi! O RZEŹBACH I — To nowa rzeźba, konik, bryczka na dwóch kółkach, w niej; czarno ubrany, z czarną brodą jegomość. Dziedzic, siadał sobie taki i jechał se, objeżdżał sobie majątek. Dlaczego Pan wyrzeźbił akurat dziedzica? Bo to jest zabytek Stare, co się już nie praktykuje. Gdzie pani ma teraz coś takiego w Polsce? Ma Pani samochód... zaraz zasmrodzi, czy jakiś traktor. A to (o rzeźbie), to jest coś pięknego! 11 — To też moja nowa rzeźba — skrzypek, obok łabędź. Muzykant gra na skrzypkach melodię baletową... Czajkowskiego... łabę­ dzie. I to jest ten łabędź. Wsłuchuje się... To będzie nowość dlaf Jackowskiego! Fot. Krzysztof Saba � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d0a6880519f9d9dfd9f6ad4f427838c.pdf 2c62866674a0927f2b97bc302bccc101 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6299 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Abakanowicz, Magdalena (1930- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5875 Title A name given to the resource [brak tytułu] / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.3-4, s.7-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pagé Suzanne Language A language of the resource pol, ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUZANNE PAGE M agdalena Abakonowicz: début des années 80, années no­ ires en Pologne, son exposition à Paris, comme l’implosion d’une bombe dans son message venu de derrière le Ride­ au de fer. Message sur le destin de l’homme dont elle impose, face à la Foule sans Tête, la résistance silencieuse. Seule, elle a osé porter témoignage pour hier et aujourd’hui de l’impérieuse injonction de l’un contre tous. Belle, forte, frontale, à cette image, elle force depuis toujours to­ ute mon admiration. M agdalena Abakanowicz: początek lat 80., czarne lata w Polsce, jej wystawa w Paryżu jak eksplozja bomby w swoim przesłaniu spoza “Żelaznej Kurtyny”. Przesłaniu o losie człowieka wobec bezgłowego tłumu, któremu przeciwstawia swój milczący opór. Samotnie ośmielała się nieść świadectwo jed­ nostki wobec wszystkich - za wczoraj i za dziś. Piękna, silna, z podniesioną głową, zjednoczona z tym wizerunkiem od zawsze włada moją wyobraźnią. Tekst wygłoszony podczas ceremonii wręczenia nagrody za Osiągnięcia Życia, przy­ znanej przez International Sculpture Center w Nowym Jorku, 20 września 2005 r. M agdalena Abakanowicz: in the beginning of the Eighties, black period in Poland, her exhibition in Paris like the implosion of a bomb carrying the message coming from the other side of the Iron Curtain. A message about destiny of mankind on which she imposed - against the crowd without head her silent resistance. She, and she alone, has dared to bear witness - yesterday as today - to the urgent command of one against all. BeautifUl, strong, head-on, corresponding to this image, she com­ mands since ever my entre admiration. The speech delivered during the ceremony of giving the Lifetime Achievement Award granted by the International Sculpture Center, New York, September 20, 2005. 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1f8bc68be7ad67c4c402295d4dcf648.pdf 0616d9a32e37fc5312a2c29b27073084 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2164 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource antropologia ciała Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2011 Title A name given to the resource Ślina - "sok" ciała / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.145-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paluch, Adam Libera, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. SO, 1l)Y6 .\/)\\1/'.\1.(:(/1. 1.lllIR.!\ Ilhl\ tlll \oci(ll(l~ii I Jli\\cr,\lcl Wroclil\\s~i //ł[( ;\/1\\ ŚLINA - "SOK" CIALA ..Logicznie r/n:z bior,\c nie ma w istocie różnicy między np. obrzucenielll kl1gl1s gl in'l a opluc iem: skutk i tego pierwszego są nawet trudn iejsze do usuIlil'cia. a wil,:c i bard/iej k1opotliwe. Niemniej właśnie oplucie ("Nie będzie :\icll1icc plul nam w Iwarz") uważane będzie wc wszystkich kulturach kręgu illdl1cumpcjskicgl1 za hallbi'lc<\ zniewagę ( ... ). Gdzie jest tabu - szukajcie mcdiacji'" Po tym c!nologicznym !'Ozstrzygnięciu Ludwika Stolllmy J, w ślad la Ldll1undcm I.eadem -'. et'lŻ wil,:cej do niego można dodać, jak nie potwierd/ajace je tylko pr/yklady'.> ()dcjscle I1d globalnych mzwiązatl w kierunku interpretacji "drobiazgów ludo/n;l\\uych" podpowiada taką drogę poszukiwatl: kwalifikacja śliny jest lakill" lIie tylko od logiki mediatora opozycji wewnętrnc - zewnętrzne, cialo~II iat. heie smierć .... lecz. jak się podejrzewa. także od popularnych koncepc.il ;lIl;ltl1miczno-li/jologicznych, kontekstu kultury. W konsekwencji miast Icdll\1\\ymianmych formul: każdy otwór i wydzieliny cia1a są medialne i jako i(lkic lahui/l1\\·ane. proponujcmy bardziej konkretny opis, szczegółowe interpretacje. J..[t·m' Ilic zniwcC/,\ ich specyficznych charakterystyk, a jednocześnie umaj;, ich \\spólny mianownik. \\'uilcc lego uym jest ślina') (lkreslenie natur: legu "soku" ciała daje się odtworzyć z szeregu tekstów Illlkloru or;1I \\y\\iadtlw cLnografieznych. Tak więc powstaje ona, jak się sądzi. I P\lKaIl1H'l\\. picia. t\vorzy się w żołądku i/lub w ustach, także w piersiach, ;1 d/ięki nicj mzmil,-'kcza się pożywienie, smakuje się i trawi (Barcice, KolbuVl1l1a) ~. Utrzymuje sil,:, ŻC "ślina jest po to, żeby gardło nie wyschło, żeby ululI iek nH)gl plllYKać pukarm": "bez śliny przełyk by zesechł i człowiek by ~ic udusil" (Harcicc). I I. \llIl11n1<l. .111Im/}('/ngill k/l/I/lIT Irsi po/skiej X/X IF.. Warszawa 19X6. s. 15.\. -' I 1"·;ICh. 1-,:11//111'11 i kOlllllllikl!1l'{/lIie. w: I,:. Leach. i\. J. CJrcil11as, /?ylllll/ i IJ(l}'}'Ocja. "';iI'Ja\\a I t)X9. s. (,X - (,t). ~ \l;ilcrl;1I\ / hadali clnograliunych pl'O\\ad/.onych przez Kalcdr« Etnograni IJniwcrsylclu \\ rocl;I\\ ,kicgo onl/ Kalcdn,: Elnolpgii lJniwcrsytctu ł,ódzkicgo IV Nowosądeckicm IV lalach It)X9_1')t)11 i \\. o~olicach Kolhus/.ll\lcJ w latach 1991-1992. oznaczanc dalej w tckście: (Barcicc). rkldhll"-Ill\\;I) �Możemy uzyskać dalsze potwierdzenie na to, że wytwarzanie śliny wiąże silt z żołądkiem (wnętrznościami). "Ślinić się" znaczy np. u Kaszubów, z/ościć się. wpadać w szał (a ,jątrzyć się" odnosi się do ropiejących ran - o takich mó\\i się też, że śl inią się" - złości, gn iewu) 4 Te afekty łącZil si<; z jaclO\vitościi! (suszą, pieczeniem, ogniem), a powstają one \V żołądku. kiszkach. ślelizionie. wątrobie ("żołądkować się", "śledziennik", "wątrobiarz") '. latem nadmiar śliny wydzielają zarażeni wścieklizną, ludzie z zaburzeniami nerwO\vymi, cięzarne kobiety (są one złośliwe) (Barcice, Kolbuszowa). Te ludowe przekonania walto zestawić z tym co pisa/ w XVI wieku Andrzej Glaber z Kobylina: " ... śliny a wilgoty po języku przychodzi/y ku oclmi<;kcl.eniu pokarmu w uściech, żeby on tak sprawniejszy był wniść do żolwlka ( ... l. ale iż żadnego smaku nie czuje język, jedno przez wilgotę śliny. przeto ślina \\tenClas ku językowi przychadza (czując kwaśne). (Cierpiący na zimnicy) czuje smak gorzki wszystkiego, bo jego żołądek napełniony wilgocią - kolera a ta gorzka para z żołądka zaraża język ową gorzkością ( ... ), zbyt wilgoty llegmistcj w żylkach języka nadyma je, i że wady wymowy sprawiają" h Takiego wykladu nie znajdziemy w etnografii. Jednakże podług licznych ..drobiazgów lud07Jl(}\\czych" - "przesiąkniętych" Illllnoralizmem - żołądek bywa 7.allegmiony. przeładowany nadmiarem żółci (wątroba dostarcza tego "soku" do żoląclka. ab~ ułatwić trawienie), zdarza się, że w nim zalega zepsuta krew (Barcice. Kolbuszowa). Istnieje zatem postawa do spekulacji: od ilości i proporcji m ieszan ia się "soków" w żołądku zależy ilość, wygl<ld. smak, vvlaśc iwośc i śl in~ (Barcice). Z tej racji, że wilgotność ust nazywa się ,.śliną", ..plwocinami", llcgnq -. ludoznawcy rejestrowali przeświadczenia, iż ślina znajduje siy tcż \\ plucach. Tak więc zmora wysysa ślinę z ust i piersi śpiącego 1', a \v gorączce (lO określenie obejmuje także zapalenie płuc i opłucnej) wysycha ślina Jednakże nie utożsamia się całkowicie śliny z flegmą. Mówi siy, /.c kiedy psują si<; pluca (np. w suchotach) ślina przekształca się w tlcgmy. Wówczas chory kaszle (dobrym jest "mokry kaszel", to jest taki, który wyrzuca llegmy. z/ym"suchy"), pluje - im częściej i gęściej, tym lepiej, gdyż OCzys/.cza to pluca z nadmiaru flegmy. Niedobrym znakiem jesl. gdy chory nie pluje, nic odkaszla. co zdarza się właśnie przy gorączkach lO. W takim razie czyni si<,:rozróżnienie tj. 4 B. Sychta. Slownik gwar kas::lIbskich na t/e kll/I/II~v !tllIrJll"CI. l. :'. Wrochl\\ I 'iT.'.. s. 7.'. :) Zob.: K. MoszyJ1ski. KlIltllra IlIdowa Slowial/. l. 2. cz. I. Wrochl\\" \V,lrS/;I\\a I '}(,X. , X'J. 6 A. Glabcr, Prohlemata Arislolelis. w: Filo::o/ia i 111l-/;/ SI)()/ccl/a .\T/ II' .. \\\bor i oprac I Szczucki. Warszawa 1978, s. 574 - 575. 7 l'os::lIkiwul/ia, "Wisia" l. 4. 1890. s. 1')2, I' 1\, Kowalska-Lcwicka. Wier::en/a / ::HTCU/C ::\I'/ą::UI/C ::c ,'III/crei,!. II SIIIi//U :: kll/IIII"\ /1Ii/c}\l'ei /3eskidll Sądeckiego. Wroclaw 1<'>85.s. 102, <) B, Sychta. op. cil.. s n. lOS. Spittal. Lec::nictwo /lIdollle IV !alo:'cach i okolicv ... ({oC/nik Polski" l. I. Tarnopol I ci'X. s. 1 15. 118 - 1 19: Pos::llkiH'({Ilia, "Wisla" l. S. IS()4. s. 5 C ) �147 między ślin,\ a flegmą: ta pierwsza przekształca się w drugą: flegma stanowi ~\\egl) rodzaju zagl;sZC7.0ną ślinę czy też ślinę zmieszaną z wydzielinami tOzkladających sil; pluc. Utrzymuje sil; zatem, iż ślina zalega w ustach, żołądku i plucach, ale zdarza siC; też. /e \V glowie. Kto ma .,głowę zaślinioną" (np. przy zatokach), dobrym d la n iego jest katar (uplyw flegmy nosem ) (Barcice). Ta ostatnia przypadłość, np Iledlug Żydów, dobrze .,robi na głowę" - zgodne byłoby to ze stwierdzcnicm Marcina Sicnnika. który uważał, że katar, to "wilgoć zbytnia z głowy plynąca" II. Kto ma śliny za gęstą, cierpi na miażdżycę (ta łączy się z otępieniem umyslowym. klopotami z pamięcią) (Kolbuszowa). Konsekwencje "zaślinien ia glowy" S'l dokladn ie takie, jak ie według humoral izmu ma nadm iar Ikgllly IV glovvie: otępienie umysłowe, "zejście z rozumu" (flegmatycy są tępi i gnllśn i) I::'. Ten udział śl iny w wi Igociach mózgu (por. w rosyj sk ich ciialektach: ..nllga" - deszczowa pogoda, "mozgływyj" - deszczowy. wilgotny) I.~ lllllllac/y następnie. /e gdy król węży napluje w usta, rozumie się mowę 1.11 iem\!: \\'l;/e pluj,\ na glowę węża wybranego na króla i w ten sposób robią mu "o1"(1ny.a kto ją zdobędzie, zyska mądrość, wiedzę i moc znachorską 14. Warto nadmienić, i/ nic tylko w tradycjach ludowych, lecz także w tradycji chrlcścij,1I1skiego Kościola wskazuje się na związek śliny z głową: ,.Ślina ~) Illbuli/uje nam nqdrość otrzymaną z ust Odkupicicla w Boskich słowach. SIina przcc ie/. spływa z głowy do ust. Gdy zatem tą mądrością, którą jest On ~alll. lostaje dotkniyty nasz jyzyk. natychmiast staj c się zdolny do głoszcnia Lllangelii" I'. Ślina jest jedną z wilgoci ciała. Traktuje się jąjako analogon wody: "Plują !l1U\\ gt,'bę. ,1 on mówi. że deszcz pada" 16 W zagadce: "Siedzi w wodzie, a nigdy nie 19nije"prawidiową odpowiedzią jest: język 17. T~ odpowiedniość 111 it;dl.Y ś Iin,\ a desl.czem (wodą) aktual izuje wiele praktyk magiczno-rytua 1n)ch. V\" /amówieniaeh, po wymówicniu kOllcowych formułek, w których wypl,'dla się choroby nil wody, błota etc. spluwa się IX. W zamówieniach od uką~zcnia m,.:ża zwraca siy do żmii: "ja mam, żmijo ślinę w ustach. a ty masz wodę II morm". .,lI wyża woda w morzu, a u mn ie woda w ustach", po czym Ila~tępuic chuchanie na ranę. spluwanie na ziemię 19. Zachowania te odzwierII /;1 .\ I';duch. r.ll/%gicnv ot/as ciala lud:kiego i chorób. Wrocław 1,)95. s. 41. l::' /(\h np.' ('. S I.clis. Odcucony obro:. Warszawa 1')86. s. 117 - 119. I; .\ . .-\lilll<l'icI. 1'IJ!'ti(!'sAij!' vo::rC'nija slovian na prirodu. l. I. Moskva 1868. s. 118. 1-1 l'. \I<ljcllski. l'ą: II' lilowi!', pojęciach i praktykacb ludll nas:ego. .. Wisia" l. (,. 1892. , .~20 I' I l. locr'ler .. ~·I\'iat ,ITlllboliki chcdcf/(//lskiej, Warszawa 1990. s. 363. l h :\. S;doni. I.ud r:c.c(iII'ski ... Materialy Antropologiczno-Archeologiczne l. I O. I ')OX. ,. 31 X. 171/l/d!'lII. 1X /oh. lip.' N. Vinogr<lliov. jlagovOly. oberegi, spasilel'nyj£' molilvI' !( I (l. I ')07 i I( I X. I <JO') 1li H. {iSpiCIISki. f:/llt .VIl'. ,ol Idola/o JW Rusi. Luhlin 1985. s. 124. i Elnograticznc" i proc'., ..Zivaja Slarina" �I-lX ciedlają mit "o pierwszym pojedynku": po zwyci~sl\\'ie I~oga (immu \\ iCJL' wiatr i pada deszcz, wąż kryje się w l.iemskich \\odach 20 Tcn mil~Cln~ wzorzec obowiązuje w wielu praktykach magii leC/niClcj. Rosyjski /Ilachor Pl) zamówieniu chucha, następnic spluwa trzy raz\' pr/e/ Ie\\e ramic. allio IW cztery strony świata 21. Ażeby określ ić czym jest. do czego sluiy elana CI~Śc c ia la. ludo\\ a IllL'llla1ność poszukuje analogii w zevvnętr/.nym świecie (kodzie kllSIl]()lllgiClllylll). ak też w obrębie samego ciała (kodzie anlrOpOlll()rIICln~,.m) Slina nic jL'SI CleSCI;1 cia la, lecz tylko jego wilgocią, sulistallcj,\ plynn'l. a 1,lka Ilatura ,liliii;! ja Lil' innych ,.soków": moczu, krwi. spermy. Ilegmy. i('lici 22. Totci puj;l\\ia si~' taka alternatywa: żeby zabezpieczyć si~ przed urokami naleiy tr/~ kroinie SplUll:le lub oddać mocz :n oraz konsekwencja Iypu: ..glist) S/CI,'" dll iol,!dk;1. :I (lil.j:lwem tego jest ślinolok 2<1. 7 powodu ustawicznych przemieszc7.ell \V ramach kndll ;lIltropllnHlIllc/IH:go, zestawiell i przcciwstawicll jednych c/~ści ciala / innymi. doslrzega ..,ie liczne .,podobicllstwa" między gór<\ adolem ci;l/;]. Ślill;) pOIll:lg;l \\ tr;1\\ iClllu. .jest wydalana olworem ciała - ustami. Poi~wiel)ie jcsl lr;)\\ iUIIL'i \\~ d/lCI;IIl~' odbytem - .. lew<\ gębą". Zatem są racje. iiby pr/eslrzL'gać ..klo \\ I\,CC plujL' ten w porlki sra" 25. Ślina tworzy się w ustacl1. Cly lei. naply\\a do lisi (ioladk:l. pil:rsi). , 'a metonimicznej zasadzie jest olla lItoi.salllian:l IC s!\l\\ell1 (In ..!'\'<i/i się \V ustach"), a plucie z mówieniem: ..Gada co mll ślin;1 na jq~ k pr/\ niesic': .. Wypluj to slowo!" - ..wypluć" znaczy: wygad;lć: ..Oilr;H:;l ślinL' \\ g~ilic"ten. klo byle co mówi: ,.Ślina mu \\ gębie nic wysyciw" tcmu. el' dllm g:lLi;I: ..Mam takie przysłowie (zdanie), to go wyplujt; (\\YP\l\\ IClll)""'. KIn m,)\\ I o chorobie albo czarcie. winien splunąć. aby nic przy\\olac nicCI) sIei ~i1: ~Gdy pop pytał na chrzcie kumów czy wyrzekaj,\ si~ szat<ln;l. ci lllh\J<lcili si~' dl' drzwi i spluwali 21>. 20 Zob. np.' V. V. Ivanov. V. N. Toporov. /ill'IIr10ill i Imlls/ol'IIIII"i;" ,. lIiI/II/".'.:'li·"s!,',';' jó/'k/ornyeh lekSlOch. IV: TifJ%gic'eskfie iss/edovllnijll/}() jill'k/ol'lf. \otosb il I(J7~. 2i l\. Alanasjcv. op. cif.. s. 397. 22 Zoh .. A, Wierzhieka. NO::\1'a::anill o c::ę.veillch "iu/II. \\. '\"('11/(/111\-/,11 I sllI\I·/Iil.. \\1'<'(1;1\\ i 1975. s. 97 - 100 2~ B, W. Segel. I,Viecenia i /eclliCIlI'() /1'<1<1"" .. .1 ,ud" I. .1. 18'>7. -; ~(i lob, lilkic S SL'II~- man. Dcl' hClsc I3lick. l. I. Ikrlin 1910. s. 29:; - 302 2<1 tv!. Udziela. I'r::vc::vnki do /cclliclll'lI/udo\I·C,~O ... Wisla" l. II. I ()()~., .,'il" 25 A. Pdrow. LlUi ::i~lIli dobr::vI1skiej .. .zbiór Wiadomości do Allirnpologll I'r<lIO\\el' I. 2. 1878. s. 175. 26 Nowa księga pr::vslóll' i \I!yra::eJi pr::n-/oll'ioIlTc!' Wars/alVa 1972. l. 2. s. 955 - 9:;6: 1. 3. s 435 - 431'. 27.1. Burs/la. !-ecniel)l'o /udOll'e. IV: hu/lura Iwlmm 1967. s. 40:;. 28 .J. Rulikowski. Zapiski Kn\iolVe( 1. 3. 1879. s. 120 /}(Jlskich. pod rc'\1. .I, I'r/\'iiIIHl\\ I Ue/A ,,/m/ski. ,k ie;c\', pod red, .I, \lurSlI\. I. 3. 1'0/.11<111 clilograjiC::llc :: UkroilII'. ../bi(·)l Wiildomości do 1\lllrnpolo~il �14') Ś IiIla sluiy do rozm ie;kczan ia, smakowania i trawien ia pożywien ia, czyi i .ie:go /nis/Clcnia dla dobra ciała. W wielu różnych mitologiach z nią kojarzy się Ill\.1CIlOdestrukcja i kreacja. Według kosmogonicznych opowieści rozpowszech11inn~ch Ilśn')(j Slmvian. z ziemi wyplutej przez Diabła powstały błota, góry, Ilielliytki 2'). /jego plwociny zrodziły się Wyże, robaki, sroki :'0. a w antropogoIliczllych opnwieściach powtarza się, że Diabeł opluł całego pierwszego ulml icka. Iklg schował te plwociny do środka, co stało się przyczyną chorób. ,k1llllnnści IlId/i do gr/echll: .,od tej pory człowiek pluje i wszystkiego wypluć nic lIwie'" :1 ..• ndl<\d ludlic plują i kaszlą" 32, W popularnych podaniach o pow,1,lIliu gr/ylh'm nll'lwi siC;. ie wzięły się one z chleba (ziarna) vvyplutego przez "". I'intra (II folklorze istnicje stały związek grzybów z wilgocią, deszczem) n \\e:dlllg 11I(il'mturecko-mongolskich ze śliny Boga mial powstać diabeł (Mircea Iliade Il\\a/a. ie: jest tn dowód na niskie pochodzenie diabła): według Ugrów A' "pIUllil,'ci,1 I~oga po\\stala góra: mity Mordwinów mówią. że szatan wychodll / gllr\ lIllvorzollCj .Ie' śliny Boga. albo też Bóg splunął na wodę i tak zostal ,[lInr/(lny /Iy duch. a tcn wyplul ziemię i tak powstały góry 34. Podług UkraiilClII'. Iklg ze sllcj /t'lltej śl iny (negma?) stworzył pierwszego człowieka .\S Id,lIliem Ilucukm ślina o/ywia wy7.e. bo oto ..gdy zabije się węża robi się mdlo II listach. chce sil,' piLiĆ-- llale/y się od tego powstrzymać. bo śliną żywe węże ll1,tia labilego. pnci<;ty I\;\i zrasta się i ożywa 36 Nad Lomnicą odnotowano lej. 1/ Ie ślin~ \\yplutej na .licmię. wtedy, gdy bije dzwon kościelny, powstają Illlije: (II 1'll1sce istnialo prl.ekonanic. że gdy żaba zje wypluty komunikant, to j1l1\\st:!nie I.nie.l smok) .17 Slin:! pr/yspies/a fermcntacje;. dojrzewanie zaczynów alkoholowych ... W 1'0"i"killl Illicie o pl1ll1pie ml1wa jcst o tym. jak warzy się piwo z piany utoczonej I p\ ska \\iepr/a lub konia: natomiast w analogicznym micie irlandzkim diabd pluje: do pilla i \\YI\l1łuje pianę na nim, Staroskandynawska saga ( ..,) opowiada. j,lk ()d~ n lI/.yuyl swojcj śliny na zaczyn do piwa i wtedy stalo siy tak /,Icn~ 111Ilapojcm, i.c niejaka Gcirhilda uzyskała w zamian za nie szczęście Ilw!/el'lSkie. Ślina jako zaczYIl napojów alkoholowych znana była na rozległych ~,) /<1h. R. TUl11icki. S/o\l'lm/ski liliI kO.\·1I lOgaIII cnv ... Etnogralia Polska" t. 23. 1')79. I.. 2. 'I, () I!O:':II. /<'.!'.{) slllgl/ch / diafJe/skich .eluckach. "'yhral. oprac. i prze!. K. WroslalVski. I ')X:i. s. 42. ,I I' I' Cuhinski.i. !rlld" elllogmjh'esko-slalisli(eska/ ekspe(/icii v Zapadllo-I?ussklj kraj. ( J. "~lIlkl-l'clcrhllrt! IX72. ~. 14:'. ;2 /oh. I{· T<1l11icki. /.JI(/(}\I'e lIIilF o .\·I\I'or::elliu c/o\l'ieka, ..Elnografia Polska" t. 24. 19XO. \\ ~IIV~III~1 / 2. ;; /uh. nil. S. Ccn.:lld. l'r::e!JiecaIlF, ll'ie,s' \I' pO\l'iecie wielickiIII. ciClIHl-!\rcilcuiu!.'iCllh: i I:lll()~raliclllc" l. 4. 1900. s. 110. ;.] \1. J:liadc: SI/Uli/II, II/il~ historia. Wars/.<lIva 1974. s. 204 - 20:'. ;, \'. Illlatiuk. (;l/lido-l'lIski III/mdli i legelldi, ..Etnogralicnij Zhirnik" (Jniścuk .. lIl/leri/llli do .!'.lIcul'skoi dellloll%gii ... MalCrijali t II. l ')II'). , .j·t ;, I I'ul/. lIi(/(/oll/o.inllldo::llall'ce. ( I. 19.14, s. 2X. ;h .\. "Materialy Antropolo- ( 12. t 902. s. '). do ukrains'koi etnologij" �150 obszarach Azji i Europy" 18. A więc ślina przyspiesza dojrzewanie alkoholu. wobec tego - według popularnych, nadal żywotnych przeświadczellpicie wódki ze wspólnego kieliszka jest niebezpieczne. wypicie jej ze ślin'l drugiej osoby przyspiesza upicie się (powoduje też zatrucia. wymioty - Barcice. Kolbuszowa). W tym kontekście jest zrozumiałe, że ślina może wpływać na wzrost dziecka. Po pierwszej kąpieli, w Polsce popluwano na plecy dziecka . ..żeby szybciej rosło"; w przypadku "angielskiej choroby" (krzywica) matki \\ Skandynawii nacierały stos pacierzowy, żeby dziecko w/.nwcnić. ieby ro~lo (od krygosłupa uzależnia się wzrost człowieka) 19 Ś Iina wzmacnia osłabiony organ izm. dziala na jego wzros!. Stc\d j ui bl isko. aby jej użyć dla dodania sobie sił w pracy. Pospolitym gestem. m. in \\ Polscc. na Ukrainie, w Skandynawii, było i jest plucie w n;ce przed przySl<\pienicm ch) pracy fizycznej - szczególnie ciężkiej 40. Ślina dodaje sił. wiyc równic dobrlc może pomnażać bogactwo (majątek). "Na szczyście··. ,.na dobry pOcz;ltek··. kupcy w Polsce, u wschodnich i południc)\vych Slowian. \V iemClech oplu\\ali pierwsze otrzymane pieniądze; Chorwat pluł do pustej kiesy. "żeby micć pieniądze" 41. W tym miejscu ujawnia siyjeden L licznych paradOKsll\\ ludo\\ci dialektyki, bo oto ślina mnoży bogactwo, dodajc sil. ma moc kreacyjn;\. a Jednocześnie znaczy ona tyle, co ,.nic", to co ,.niewiele warte". Plucie kojarzy si.; z minimalnym wręcz wysiłkiem: "tyle co splunąć". "rozumu jakby naph\ar·. "połknąć jak ślinę" - uczynić coś z łatwością, bez wysilku 42. Ukrai(lcy spluwali po tej formule przeciw jęczmieniowi: "Ot, tobie kukisz (liga). pójdziesIna bazar. kupisz co zechcesz" (pokazanie ,.figi" znaczy m. in. "nic". "nic") 4,. Ślina ma "moc oczyszczania" 44, jest czysta. Taka jest gló\\ nic ślina na czczo, "pierwsza" (por. wyżej a mieszaniu siy "soków" w żołądku. które tr;mią pokarm), osobliwie zaś osoby pierworodncj. Taka ślina Icczy. Nacierano ni;1. czy też opluwano, chore miejsca zajęte przez róży. rany, \",rzody. liszaje (le biorą się z oplucia) 45, ukąszenia pszczoły. komara. nawel m;ża (te leczy najskuteczniej ślina urodzonego w dniu św. Pawia) 4(,. zcierpniyte cialo po dlugilll 1X M. Ilaavio. fllitologia fiJ1ska. Walv.awa 197'). s. 2'):\. 3lJ Ił. 8icgclcisen. Matka i d::iecko IV o/Jr::ędocli. \Iwr::cl/iocli I.wÓw 40 41 42 41 1927. s. 165. Ihidcm. s. 164. Ibidem. Nowa księga ... , t. 2. op. cit. A. PocIberski, Materialv do demonologii /lIdll i ::\ITc::ojocli lIleIII 1'"/S"Ie'.!.,,. IIkraill.\·"IC.~O .. .fhi,·,,· Wiatlolllosci AI11~;rlo_gii Krajowej"' t. 4. 1880. s. 75. S. Splllal, op. CI/ .• s. 88. 4S Ibidem. s. 144. 46 M. Udziela. Medveyna i pr::esądy /ecnicl! IlIdll Ilolskiego. \Valva\\.1 I Xl) \. s (,X tI" �151 spaniu. siedzcniu czy też leżcniu 47, chore gardło oraz oczy (ślina dodaje siłę \\zroku do późncj starośc i), twarz (oczy, czoło) zauroczonego 4X. Ślina oczyszcza. Suchotnik pozbywa się flcgmy zalegającej pluca z mokrym kaszlcm. częstym i gęstym pluciem - należy go zmusić, abu pluł do spluwaczki pustaINioncj IN nogach~ słaby nie pluje dalej niż broda, bliski jest śmierci 4<) Przeci\\ bólom zębów zaleca się środki na obfite odchodzenie śliny, bo z nią ()(kjclą "robaki" (są one przyczyną bólów) 50. Ślina jest wypluwana. oddalana - wypluta przepada (przeklellstwo: "Bodaj s?c/el jak ślina"), więc służy ona do oddalania nieczystej siły, nieszczęść. \\ magii leczniczej do najczęstszych czynności przy usuwaniu chorób należy \\ysysanic i spluwanie w razie uroków, przestrachu, suchot, żółtaczki, róży i in .. INtrakcie niemal każdcgo zażegnywania i zamawiania. Dla odwrócenia nieszczęścia spluwalo się na ziemię (za siebie, przez lewe ramię albo na wszystkie strony świata), żeby uchronić się przed urokami (Żydzi polscy i ruscy trzykrotnie pluli ziewającemu do ust) 51; żeby odczarować mleko nak/':- tri) razy splunąć za sicbie w lewą stronę (Barcicc); żeby czarownica nie zaczarowala należy splunąć na jej widok obok niej 52. Pluje się także na widok diabla. \vidma (staropolskie powiedzenic: "pluj na marę") 51, w kierunku kraU,!ccj wrony - wiesze/clcci 7.1054, w oczy napotkanej żmii. żeby nie ukąsila 55. na ..czarcic wcsele" (wir) 56 \\ obrębic praktyk magiczno-rytualnych oplucie ofiary albo sprawcy zla ma d()br()cz)nn) skutck. jest pożądanc, ale poza nimi splugawienie śliną jcst '/lodli\\e. jest obelgcl. dcgraduje. W folklorze i medycynie ludowej ślina wiąże się I chorobami (z zaślinicnia się dziecka - "ślini się jak dziecko" - tworzą się lajady)'7. CI.a ram i (IN ślinic tkwi jakaś jadowitość, bo pozostawiona w kieliszku z \\lidką jest "danjcm" tj. czarem)5~\ wiedźmami (te szkodzą opluciem; much<; plujk<; nazywają Kaszubi "czarownicą") 59, demonami (odmieniec jest \\ ieCl.nic ośliniony) hO, "robakami" (z "zaplucia się" łozy powstają bąki) 61, ze -17 l l'alko-llrYllcc\\iCl.. /.lI/TSV lec:niuwa ludowego na Rusi poludniowcj. Kraków 189.1. .\~ S. Spitla!. 0l'. cif .. s. XX. I (,i. -l') S. I :d/lcl<l. rcc.: () I'r::csąr!acli i ::afJohonach. "Glos Katolicki" nr 47. Kraków. "Lud" 155. 'II \1. licknicw,;ki. () l'r::esąr!llch lekarskich /lIdu nas::ego. Kraków 1845. s. 41. 51 R. l.ilJcnlalow<l. I'r::esądl' :::l'r!ml'skie. "Wisia" l. 14. t 900. s. 640. :i~ II. I\icgckiscn. 0l'. cil.. ;. :1()5 ,; Ih"I('IIl. s. 1(,4. '.j.l ~\\i,.lck. /. nar! IUs/oka, "Lud" t. 8. 1902. s. 165. '.:i '\. Vlllogradm. 0l' cif .. 1')()7. s. 70-71. :if, ..\ ( '1.<:11)\. Isfo/" lIIiflcne Serlujll' /u:::l'ckicli. "Wisln" t. IO. 1896. s. 64. '7 1\. S/\c1;m\sk;;-l\o~hcl. l.ecnicl\l'o 1;/(/0\1'1'na Kujawach. TOrtlli 1972. s. 12. '~I Kokss<l. I:I"/()\'/ \'il'//\'IIlInia 110 I'ir!girju. "Etnografićnij Zbirnik" t. 5. 1898. s. 95. "Ill. S:- chla. 0l'. cil.. l. I. s. 15X. !l(1 \1. "'YSIOllclw\\·;1. / USI górala zakopi;lIiskicgo. "Lud" t. 7.1901. s. 185 - 186. I ')().1. ,; t. 10. �złamaniem zakazów przędzenia, szycia, tkania - strzcżonych przez nicezystą siłę: "na Białorusi uważa się, że w dniu świętych Vasilija i Marin)' (1)'17yieg() i Maryny, 28 lutego), zwanych »Volosja i Mura«, można prZ<lść tylko \\eln~ ( ... ), której nie wolno ślinić. Nie wolno natomiast pl"l:<jŚćlnu ani konopli. gdyi w ten sposób »odślini się zamurowaną zimt; i znowu zaczną sit; linHl\\l' mrozy«. W czasie przędzenia wełny nie można ślinić nitek, bo krnwy i O\\c<:' będą się ślinić" lil. Oparsknięte przez konia oczy "pick'l i psujel się": oparsknięty dostaje liszajów (ale też kOllska ślina usuwa "plugawk(', ../abk{·. II pleśniawki - Barcice). Pospolicie opowiada się () ślinie i ofuknięciu laski. iab). sowy - ciekawe, że zawsze w oczy, nawet do utraty wzroku h'. Oplucie człowieka przez zwierzę kOllczy się chorobami. cn pnwrti rozzłościć (zbity koJ'l "napluje w zemście w twarz gospoclar/a" - Barc icc). ale przecież nie obraża: ,,Zwierzę jak napluje to nic, bo nic ma rozunlll'" (f~arcicc) ie ubliża przypadkowe, nieintencjonalne oplucie. Przypaclkl1\\T oplucic \\ róż) podarunek; oplucie ręki - nowinę (te wróżby tiumacz" \\spomniane 1.\\ iazki śliny z mnożeniem bogactwa, ze słowem) Id. Celowe oplucie czyjejś twarzy, splunięcie choćby poci nogi albo la plecami osoby - ciężko znieważa ("bo przecież Żydzi oplu\vali Pana .Jczllsa'" _. I~arcice) .Już choćby dlatego, że z tego gestu korzysta się dość r/adko, Illa Oil taka wymowę. W okolicy Gdowa i Bochni plulo sit; w t\\arl ,"pr/eskoczkolll··. złapanym na grzechu katolikom (katoliczkom) z Ży(!t")\\Iq, Żydem. 1,1 nie\\ icrność małżeJ'lską ("takiego żadna nie zechce"), także za obmowę (.Jemu co \\,11ll to pedał, naplujcie w żywe oczy, bo to wszyćko nieprawda"') (" Rusini pluli n<l widok znienawidzonych osób lili. "Splunąć i nog'l latrzeć to u naszcgu ludu symbol całkowitego poniżenia i jak najwięks/.ej pogardy" pisal h\an Ir'1I11,,' o I łucułach li7. Na Huculszczyźnie, gdy wróg eheial las/ludzić hahie. klt'll:l zasadziła pokrzyk wilczą jagody w ogrodl.ie, opluwal ty rośliny. zlor/cCl) I jcj Gospodyni my/a się wodą, do której wrzuc;lla zhClC/.cs/C/.onc lick k tu następnie ją spotkal, ten pluł na nią i tak ją przezy\,al, jak wrt"lg plul i przczywał roślinę6R. Polscy i serbscy ch/api spluwali na miejsca wypn·li.niallla si.,: psów, bowiem byli przekonani, że gdyby w tcn sposóh nie uka/ali S\IC!:!,) wstrętu i obrzydzenia, to nabawiliby się wysypek (ll} 61 E. Kolbus/.o\\'ski. IF Alalerynly do lJIedvcI'lIy i lI'ier::eli IIIt/m,:n'/i /.ahor::1I 11' pow. rawskim. "Lud" t. 2. I~96.s. I(II. (,l 13. lJspicnski. op. cil .. s. 256. li3 lob. np.: 13icgclcisen, /,ec::niclwo fudu polskie,!!.o. Krak(l\\ lI·edlll,!!. {)/){)II'I{/{I,"i /J,'lIli,,: Il)2'J. s. IW 64 Zob. np.: O. Kolberg. IJ::iela ws::vstkie. t. 5:1. s. -lI I. 65 .I. ŚlViYICk. Lwyc::nje i pojęcia prawne ludu II(/{Irahskie,!!.o... \tl;lll:riah .'\nlr()polo~IUIHI' Archeologiczne i Etnograficzne" I. 2. I !!9ó. s. 279 - 281. 66 H. I3icgelcisen, Maliw., op. cil., s. :164. 67 I. Franko, I:lldovi viruvannia nn Pidgilju .. Ylnogralicnij I,birnik" I. 5. I X')X. s IXi. liR 13. GuslalVicz, () kor::elliaciJ c::arod::iehkiciJ II' leCIlicIwie fud{)\':elll. .. I.ud·· I. I II. I liII.). s. 275 - 2.76. (j\) II. Bicge/eisen. MaIka, op. cil .. s. 165. �153 Opluwa się dla odtrącenia. Odrzuceni ze społeczellstwa posądzani są o splugawienie świętości. Czarownice - według starych i pospolitych przekonaó plują na krzyż. depczą święte obrazy, wypluty komunikant używają do czarl')\\70 Oplucie, plugawienie, utożsamia się z bezczeszczeniem. W języku, etymologicznie i semantycznie, ślina i plucie wiążą się z bluźnierstwem, wstrętcm. brudzenicm 71. "Splugawienie" dotyczy zarówno oplucia, jak i obrzucenia blatem. oblania moczem, zbrudzenia kałem. "Plugawy jak świnia, jak dudek" nicczysty, brudny, wstrętny n. Poucza się więc: na nikogo pluć nie wolno. Tak jednak czynią nierozumne dzieci. a przez to narażają się na liszaje 73. I do dzieci właśnie kieruje się pouczenia, żc nic wolno pluć (także smarkać, oddawać mocz, kał): - do ognia. bo będą mieć zgagę (ta "piecze"), opryszczy język, będą bolały oczy IlIb glowa. bo ..dupa sparszywieje", po śmierci będzie pił urynę, np. psa 74; ..starszy nigdy tcgo nie uczyni. dlatego też nigdy na ognik nie cierpi" 75; - na ziemię, ,.bo to grzech". i do wody, "bo utopi się" (za taki czyn należy przeprosić matkę-zicmię. świętą wodę) 76; - na wiatr. .,boby d iabeł co zrobir' 77; - na slo(lce, ..boby ciemności zapanowały nad nami" - pouczał dzieci pewIen lIkrailiski starzec 7X: - na każdą świętość, tj. także na obrazy a treści religijnej, krzyż, hostię, monstrancję itd. Tak czynią tylko czarownice, heretycy 79; - na gady, np. na żabę, bo ona sama może opluć i tym spowodować chorobę OClll xu: - na lustro, ..bo mu co urośnie na ustach" RI; - przez okno, .,bo tam siedzą anioły" 82. Oczywiście, dokladnie te same i wiele innych zakazów nałożonych na splu"anie dotyczy takżc dorosłych: myśliwych na polowaniu R1, ciężarne kobiety - 7u lob. np.: B. 71"\. Briickncr. 13aranowski. () hU/lajach, wiedimach i ws=elec=nicach, Lódź 1963. s. 219. S/Oll'l1ik efvlIl%gic:::ny ję=yka po/skiego, Warszawa 1957, s. 30. 72 \'1!1j'({ Ą"i,gll .... of! cif .. t. 2. s. 9S6. n lob. np.: f'vl. Udziela. Medycyna .... op. Cil., S. 9S. ;.j lob, np,: ./. Talko-lIryncewicz. op. cil .. s. 142. 3S I: R. Bednarik. Duchovne =ak/ady "d,"'el/o ,1/1I"ilel\-I\I'iI. Matica SI<lVcnska 1944, s. 38. 7~ S Spltla!. Ol) ci/o s, 37,63 7() /oh. np,' ;\ L. Bogdanovic, !'ere':ilki drevnieRo miroso=ercanija u he/o/"llsov. Grodno I X'):'. :i. 20: l\.. r""loszyliski. /'o/esie wschodnie, Warszawa I92S. S. 1SS, 160. 161. 162: S. A. '1'0LII CI'. /'ej'()\,(/I/ijo "uslo{l/os/avionskich I/orodov XIX - naća/a XX veka, Moskva 19S7, s. 76. = 77 S Cis/,~lI'ski, 1,lld górnico-rolniczy okolic S/oIVkowa IV powiecie \\iadolllości do Antropologii Krajowej" t. II. I S86. S. 3. 7S S Tcrcśccnkova, /'il'llvanl/ia VSOllce, .,Elnogralićnij Vistnik" I. 7,1928. 7') Ii. li'lI'<lIlOlI'ski. op. cil., s. I SO. SO V. Sclmarz-La/ccky, S I V. Stctina, /'over\' S2 F. Kolcssa. 0/'. cil, !'overy = L(cull Strakonic ... Cesky Olkuskim. S. 133. Lid" R. 31. 1931. s. 343. =w'ikad/a =e 7.inkovska, ..Cesky Lid" R. 2S, 1928, s. 300. s. S4: 1'. r. t:ubinskij. op. cil .. s. 102. II "Zbiór �tym nie wolno pluć na kreta, bo dziecko miałoby sześć palców u rąk i nóg (jak kret) oraz wtedy, gdy poczuje ona nieprzyjemny zapach, gdyż d/iccko urodzi się n ieżywe lub chorowite 84. A Ie istn ieje też odm iennc za leccn ic: c i~żarna. gd~ poczuje zapach trupa powinna splunąć, "boby dziccku cuch lo z ust cale życie"85. Ambiwalencja właściwa myśli mitycznej sprawia, że obok laka/.Ó\\ splu\\ania etnograf będzie notował nakazy spluwania. Na ogicll pluć nic wolno. ale jeśli komuś opryszczy język winien napluć na żarzqce się węgle. wtedy zgubi pryszcze, obsypie nimi obmawiającego 86. Na księżyc pluć nic wolno, ale żcby Ukraióca "uroki nie braly" pluł w jego kierunku 87. Grzechelll jest pluć na wiatr, lecz żeby oddalić wicllLlrę czy wir, trzeba było splunąć \V ich stronę ss. Chociaż było zabronione spluwanie (i smarkanie) na ziemię, chl\)pi pospolicie spluwali na nią, i do tego wcale nie na osobności 8 Wzbronionc jest oplll\\anie ludzi, lecz jeśli ktoś usilnie wpatruje się, np. w dziecko. należy napluć IllU w twarz 90. Jeśli już rosyjscy chlopi i kaukascy Żydzi pozwalali sobie na spluwanie na ziemię, to starali się to czynić w lewą stronę (,.na Clarta··). lecz nigdy w prawą (podobnie Białorusini oddawali macI na lew'l stronę). a następnie starali się ślinę zadeptać 91. Wydalanie śliny w obecności innych osób, i w ogóle spluwanie. jest odbierane dzisiaj jako nieprzyzwoitość, zachowanie odrażające. niezdr(1\\e ("ślina przenosi zarazki"), jest wyrazem nieokrzesania. Nawyk spluwania zoslal powstrzymany w dużej mierze przez Iiczne restrykcje i zakazy. Taka postel\\ li była kształtowana w cywilizacji Europy przez wiele wieków. Obserwuje się jeszcze spluwanie i zadeptywanie śliny przez ehlopów w miejscach publicznych, w obecności innych osób - zachowania takie wyraźnic przypominaj,) obyczaje szesnastowieczne. Wówczas to zalecano w podręcznikach dobrych manier, aby nie powstrzymywać się od spluwania, ani tej. nic nalcżalo polykać śliny; było dopuszczalne wydalanie śliny w miejscach publiunych. \V llm3rzystwie, ale należało ją zadeptywać <)2; zabraniano spluwania do ognia. prze? okno, w kościele. Wobec śliny, szczególnie restrykcyjny byl koniec XVII i c:ll~ l } 83 D. Zclcnin. Tabu slav u narodol' /"OSIOCllą/ r:vropl' I Sc\'('mo! .bi ... Shorlli" \llI/C'.i;1 Antr<~pologii i Etnografii" l. 8. 1929. s. 71. 8 S. SpiltaL op. cit .. s. 41: Z. Kuzcln. Dvtvno l' ::n-(;ojoch i vil"lll'olll1loch /lk/"(/lIIsk(),~" naroda ... Matcrijali do ukrains'koji ctnologii" t. X. I l)()(l. s. I). 85.J. Tnlko-Hrynccwicz, op. cil .. s. 89. 86.J. Świętck, Z nad.., op. cit, s. .\61. 87 F. Kolessa. op. cit.. s. 77. 118K. Dohrjmiski. Znachorstwo II' Sall/bonkielll. .. Lud·· t. :n. I'Jl-ł-I ']l:'." 125. 89.1. Husek, lIranice me::i ::emi MoravskoslUl·ellskoll o ,'ilovclIskelll. I'ralta 1'J32. s -'07 90 L. Podjnnovinskn. Povery:: hornych l3::illiec. ..Slon:nsky I'f-cltbl"· R. I X. I XI)2. s. ~()2. 91 A. At~lIlasjev, op. cit., s. 186. 92 Ślinę zadeptywano lub przysypywano ziemi'l prawdopodobnie laki.e w tym celli ... aby nic dostnln sil( osobom niepowolanym. mogącym ui.yć jej do l'I.;Jn·)II pr/.ceiw osohie. k11')[";\spllln~la· (A. Palucb. op. cit.. s. 104). �ISS \\ick XIX - w tym okresie zanika sam nawyk spluwania; nieobyczajnym było samo wspollln ien ie śl iny ln. N icrówne sukcesy cywi Iizacj i wobec cia ta, różne stopn ie stłumienia poszczególnych jego części oraz funkcji przez restrykcje i tabu, to już dobitnie ~\\ iadczy o niejednorodnych stosunkach do cielesnych mediatorów. Jednako\\ oŻ. aby opowiedzieć czym się różnią, czym upodabniają te mediatory, potrzeba ..więcej, niż tylko splunąć". ,\dam l'aluclL Ihigni..:w Lib..:ra SALlY A- JUICE OF THE BODY (Sumlnary) lil-: artick. conccl'lling a part of a more general problem which is the "anthropology or the hl1d: ". l(lClISe, on th..: scmantic of saliva - a specific "bodily substance", the "body which is not (lIIe', III structuralist analys..:s. the meaning of body oritices as well as secretions and excretions has hcell rcduc..:d lo thc concept of ·'mediation". As a result. they have been perceived in terms of lil,' "comlllllll denominator". whil<.: lheir specilic semantic characteristics have been largely i",J]()!cd Ihe articie proves that th..: semantics ofsaliva depends on popular beliefs concel'lling anatomy alld ps: chology - ill fl)lk culture it has been treated as an analogue of their bodily tluids (urine. 'perm. ":IC) ;lJld lIaturaf liquids (water. rain). Thus, instead of general models and onc,Iilll..:nsiollal inlerprdalions, the authOl's prefer specific description and detailed interpretation of "j(llk r":iJiilies". ~,' N. Uias. l'r~(,/IIiam' o!JvcajrJw ,,-'cvwili=acji Zachodu, Warszawa ł 980. s. 21 S - 228. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/738a27684dbe066d548da22a23d9f574.pdf ca9c4599af33607f4455ed6ab113ff74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1205 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1111 Title A name given to the resource Pierwsze kroki uniwersyteckiego środowiska wrocławskiego w badaniach etnobotanicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.119-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paluch, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a Polska", P b I S S N 0071-1861 ADAM t. X X I X : 1985, z. 1 PALUCH (Uniwersytet Wrocławski) PIERWSZE K R O K I UNIWERSYTECKIEGO ŚRODOWISKA WROCŁAWSKIEGO W BADANIACH ETNOBOTANICZNYCH Doniosłe znaczenie roślin w życiu człowieka w różnych kulturach świata nie ulega żadnej wątpliwości; odnosi się to zarówno do kultur tzw. prostych, jak i społeczności elitarnych. Można łatwo przekonać się 0 tym rozglądając się bacznie wokół siebie: żywią, ubierają, ratują zdro­ wie, zdobią etc. Lecz czy zdajemy sobie z tego sprawę? Czy zdajemy sobie sprawę, jak bardzo człowiek był i jest nadal uzależniony od św.ata roślin, jak — w jakim stopniu i zakresie — ten świat ujarzmił, podpo­ rządkował swoim potrzebom, jak go rozumie? I właśnie wtedy, ^dy tak stawiamy pytania i staramy się dać na nie odpowiedź, wkraczamy w sferę zagadnień, którymi zajmuje się etnobotanika. Czym jest etnobotanika, w której poczyniono już duże postępy badawcze w krajach Europy Zachodniej, w Stanach Zjednoczonych Ame­ r y k i , a u nas zaczyna się dopiero czynić pierwsze kroki, a w zasadzie raczkować? Określa się ją jako subdyscyplinę etnologii lub jako samodzielną, autonomiczną dziedzinę nauki ze specyficznym przedmiotem badań *. Jak by ją nie określić, trzeba chyba powiedzieć jedno: przedmiotem badań etnobotaniki jest relacja między człowiekiem a rośliną, i to za­ równo w płaszczyźnie doświadczeń rzeczywistych, faktycznych, jale też 1 w płaszczyźnie idei. Przedmiotem badań jest roślina, którą człowiek wykorzystuje i określa. Roślina dziko rosnąca i uprawiana przez czło­ wieka, konkretna i wyimaginowana. Można jednak powiedzieć, że zagadnienia, które tak dzisiaj frapują 1 P a t r z b l i ż e j n a t e n t e m a t : А . К o w a 1 s к a - L e w i с к a, Etnobotanika, „Et­ n o g r a f i a P o l s k a " , t. V I I I ; 1964, s. 207-214; J . K u c h a r s k a , Etnobotanika w pub­ likacjach Instytutu J. Lipsa na Uniwersytecie K. Marksa w Lipsku, „Etnografia P o l s k a " , t. I X ; 1965, s. 482-486; S. K . J a i u, Preface, [w:] Glimpses of Indian Ethnobotany, S. K . J a i n (od.), N e w D e l h i , B o m b a y , C a l c u t t a 1981, s. V I I - X ; t e n ż e , Ethnobotanical Research Unfolds New Vistas of Traditional Medicine, [w;] Glim­ pses of Indian..., s. 13-36. �120 ADAM PALUCH etnobotanikę na świecie, były i są nadal rozpatrywane przez etnologię Zagadnienia tzw. botaniczne w pracach etnograficznych są jednak roz­ patrywane na marginesie rozważań dotyczących np. obrzędowości do­ rocznej, rodzinnej, hodowli, budownictwa czy poezji ludowej niach etnobotanicznych natomiast na czoło wysuwa się rośl niejako „wyróżnia się" w wielu sferach kultury, która zań wyobraźnię, zmysły, która pobudza do twórczej działalności Człowiek zdolny do świadomego organizowania siebie pc także otoczenie, w tym świat roślin, w celu opanowania go, w с istnienia z nim. Współistnienie człowieka od zarania jego dziej rodą, życie na jej łonie, szczególnie z florą, musiało pozosta ślad w różnych sferach kultury, nie tylko w tzw. działalność nej. Wykorzystywana była przede wszystkim w celach utylit. znalazła także miejsce w mitach, legendach, kultach, sztuce. 1 niemal kroku działalności człowieka widać mocną więź „istot z kulturą. Człowiek posiadł pewną wiedzę o roślinach i pewn; w obcowaniu z nimi. Jak do tego doszło, jakie działały rr w przyswajaniu tego świata, rozumieniu go, klasyfikowaniu i waniu zjawisk w nim zachodzących, winna dać odpowiedź el jako dyscyplina wielu pogranicznych dziedzin nauki. Jak dotąd nie podejmowano u nas tego rodzaju badań, z zakrojonym programem badawczym. Wprawdzie od czasu do zywały się pewne opracowania, szczególnie w okresie miedz; dotyczące np. sfery medycyny, obrzędowości, wierzeń, jedr przypadki odosobnione . Należy zaznaczyć, że ważność tej problematyki odnotował cu X I X w. S. Eljasz-Radzikowski, omawiając na łamach „Li kuł J. L . Holubego zawarty w pierwszym roczniku (1896 Musealnej Slovenskéj Spoločnosti" dotyczący uprawianych n czajów ludowych związanych z roślinami, roślin używanych ctwie sprzętów domowych, sukien itp. zagadnień. 2 „ O c z y w i ś c i e m o ż n a by b a d a n i a te r o z s z e r z y ć —• pisze E l j a s z - R ć w y z y s k a w s z y np. j e d e n t y l k o w z g l ą d , k t ó r e r o ś l i n y z d a r z a j ą s i ę w l u d o w e j . P r a c a pod t y m w z g l ę d e m p o d j ę t a u naszego l u d u b y ł a b ; w a ż n a . W n i o s k i m o g ł y b y p o s ł u ż y ć do w y j a ś n i e n i a c z a s u i m i e j s c a po 2 N a p r z y k ł a d А . С h ę t n i k, Jałowiec w życiu, obrzędach i wie piów, „ Z i e m i a " , R . X X I I I : 1928, s. 269-274; W . B i a ł e k , Zioła lecznic R . X I : 1930, n r 10, s. 170-171; H . M a c h , Święcenie ziela w Buczków^ R . X I : 1930, n r 10, s. 170; S . U d z i e l a , Rośliny w wierzeniach lud: go, „ L u d " , t. X X X : 1931, s. 36-75; J . S z u l c z e w s k i , Rośliny w n przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego, „ L u d " , t. Х Х Х - Х Х Х 100; J . O p a c k i , Rośliny na usługach medycyny ludowej na Podoi dola", R . I . C z o r t k ó w 1936, n r 6, s. 93-94; A . F i s c h e r , Rośliny i i obrzędach ludu polskiego, „ L u d " , t. X X X V : 1937, s. 60-76. 8 Т . V : 1899, s. 247. �121 BADANIA ETNOBOTANICZNE nictwa, tor czyli o r n a m e n t y k i l u d o w e j p o l s k i e j . W s p o m i n a n i o t e m — pisze d a l e j a u ­ recenzji — z roślinami nie n a podstawie p r a c y Holuby'ego, bo ornamentyka w z a l e d w i e t a m d o t k n i ę t a , t y l k o n a w i ą z u j ą c do tego w ł a s n e związku 4 myśli" . ś l i te i i m podobne nie padały widocznie w owych czasach na^ ty grunt, pozostały po n i c h tylko ślady w postaci odosobnionych kwestionariuszy . Natomiast już w c z a s a c h współczesnych na uwaiługują odosobnione zainteresowania o charakterze etnobotanicz1. Henslowej, która aktualnie drukuje swoje p r a c e n a ł a m a c h „Sla5 ü titrua" . pewnego czasu problematyką etnobotaniczną zajęła się także część aickiego środowiska wrocławskiego skupiona przy Katedrze EtnoUniwersytetu i Kole Naukowym Etnografów. biście zainteresowany od k i l k u lat t y m obszarem badań — zbiem.in. materiały z zakresu fitoterapii ludowej — postanowiłem esować nim także studentów etnografii. Po zapoznaniu się z niel i pracami z tej dziedziny i odbyciu kilku spotkań w ramach o ł a Naukowego postanowiono, że sprawdzimy się w t e r e n i e . Wy~ d ł na z i e m i e zamieszkane przez Lasowiaków, na pograniczach województw: rzeszowskiego i tarnobrzeskiego. Uzbrojeni w kweiusz dotyczący fitoterapii, a t a k ż e w kilka przewodników do oza roślin, wyjechaliśmy w t e r e n . Był r o k 1979. Od tego czasu, i po dwa tygodnie, przebywaliśmy n a t y m t e r e n i e do 1982 r. te, organizowane przy dużej pomocy Muzeum K u l t u r y Ludowej ' U s z o w e j , lokalizowane b y ł y kolejno w Starym Dzikowcu (1979), vie (1980), Jeżowym-Kameralnym (1981) i w Kolbuszowej (1982). iągu t y c h czterech lat zebrano sporo materiału terenowego z zamkcjonowania rośliny w kulturze ludowej. Notowano w zasadzie o, co dotyczyło rośliny w różnych aspektach kultury, jednak najT i a t e r i a ł u uzyskano z zakresu medycyny, weterynarii i roku obgo, na tych bowiem „obszarach' roślina odcisnęła szczególnie 7 • . 7 cm. choćby lin umieszczony w „Orlim Locie" kwestionariusz A. Fischera w w i e r z e n i a c h i z w y c z a j a c h l u d u polskiego doty- („Orli L o t " , R . X I : 1930, 85--86). Henslowa, XIX: mra Wiedza perforatum 18-250; t e j ż e , — o bożym drzewku, 1972, s. 81-168; t e j ż e , Macierzanka L . — Dziurawiec Z badań nad piaskowa. bylicy Z badań zwyczajny, wiedzą III. nad ludową Ruta i piołunie, „Slávia wiedzą ludową „Slávia A n t i q u a " , t. o roślinach. graveolens o An- ros'inach. XXIII: II. Thymus L — Ruta ser- zwyczajna, l t i q u a " , t. X X I V : 1977, s. 163-212. Iziło tu o niektóre artykuły kim roku zieleni pozycje wydawane obrzędowym w wymienione tym — wigilia pod już w przyp. wspólnym 2, a także tytułem Świat drukowane w „Za i Przeciw" w (nr 16, s. 16-17), Zielone i), Sobótka czasie św. Jana Świątki Chrzciciela 1979 г.: (nr 23, s. 16, 23), Boże (nr 2 6 / s . 19, 23). moje rośSkarby Ciało (nr �122 ADAM P A L U C H mocno swoje piętno. Materiały te mają być wykorzystane w opracowa­ niu monografii dotyczącej miejsca i roli rośliny w kulturze ludowej Lasowiaków. W wydaniu takiej monografii zainteresowana jest dyrek­ cja Muzeum K u l t u r y Ludowej w Kolbubszowej, które w pewnym stop­ niu patronowało naszym badaniom terenowym. Starając się rozpowszechnić tak ukierunkowany „ruch badawczy", zapraszaliśmy do wzięcia udziału w badaniach także studentów z innych ośrodków akademickich. Udział w nich brali studenci z farmacji i bota­ niki ze środowiska wrocławskiego, a także studenci etnografii z Łodzi. Łącznie w badaniach wzięło udział około 50 osób. W działalności naszej szczególną uwagę poświęciliśmy badaniom te­ renowym, „sprawdzaniem się tematu", gromadzeniu materiałów, w nie­ znacznym tylko stopniu zgłębianiu niektórych zagadnień, opracowaniu materiałów, ich publikowaniu. A więc powstają pierwsze opracowania z zakresu etnobotaniki jako prace seminaryjne i magisterskie. Te ostat­ nie, pisane pod moją opieką, dotyczą przede wszystkim znaczenia roślin w medycynie i roku obrzędowym. A oto niektóre z nich: J. Szymczyk, Znaczenie fitoterapii ludowej w chorobach kobiecych wśród Lasowia­ ków (1983), L . Reichelt, Znaczenie sygnatur roślin w lecznictwie ludo­ wym w Polsce, J. Królczyk, Magiczne sposoby posługiwania się rośliną w medycynie ludowej, D. Piwowarczyk, Obrzędowość świąt maryjnych ze szczególnym uwzględnieniem funkcji akcesoriów roślinnych. Studium, porównawcze: Podlasianie — Lasowiacy (1983), A. Kobyłecka, Znaczenie świata roślin w ludowych obrzędach dorocznych obchodzonych na tere­ nie Gór Świętokrzyskich. Należy także wspomnieć o przygotowywanej pracy doktorskiej przez J. Pieczonkę z zakresu ludowych sposobów leczenia rośliną zwierząt ho­ dowanych przez Lasowiaków. Z kolei w Wydawnictwach Uniwersytetu Wrocławskiego drukowana jest moja praca zatytułowana Świat roślin w ludowych praktykach leczniczych wsi polskiej, w której staram się przedstawić pewną syntezę działań człowieka odnośnie do podporządko­ wania sobie świata roślin w celu niesienia pomocy potrzebującemu czło­ wiekowi. Praca ta próbuje także odpowiedzieć na pytanie, czy w stoso­ waniu poszczególnych gatunków roślin jako surowców przy leczeniu lu­ dzi w konkretnych chorobach w skali ogólnokrajowej istnieją pewne prawidłowości, a także porównać zalecenia tzw. fitoterapii ludowej z ofi­ cjalną. Rośliny stosowane w lecznictwie ludowym są w niej ukazane na szerszym tle kulturowym. To znaczy, że prócz ich funkcji leczniczych przedstawiono także ich inne „obciążenia kulturowe". Takie komplekso­ we ujęcie pozwoli być może spojrzeć pełniej na ludową wiedzę leczni­ czą związaną ze światem roślin. 8 8 na Na na I przykład I. Czerniawskiej o ogródkach Ogólnopolskim' Seminarium Adonisa, która Etnobotanicznym w została Kolbuszowej wygłoszo­ w 1980 r. �123 BADANIA ETNOBOTANICZNE W działaniach terapeutycznych, a także w zaleceniach związanych ze zbiorem surowca roślinnego i przygotowaniu z niego leku, zauważono wiele interesujących prawidłowości. Wydają się one być wypracowane na kanwie specyficznej myśli ludowej, która mocno związała i zdeter­ minowała wiele sfer życia ludzkiego. Światopogląd ludowy oparty na dychotomicznej wizji świata w dużej mierze wyznaczał szereg ludzkich działań, postaw i gestów, często w pełni nie uświadomionych. Duze zna­ czenie w wypracowaniu sposobów działania odegrać musiała bezpośred­ nia obserwacja i kojarzenie świata roślin z wyobrażeniami o chorobie, z wyglądem narządów przez nią dotkniętych, a także próba praktyk po­ karmowych, które niekoniecznie musiały być zamierzone. Powyżej przedstawiona praca daje w odsetkach „leczniczy obraz" 179 gatunków roślin z ok. 4 0 0 odnotowanych z publikacji, wywiadów tere­ nowych i ankiet. Nie posiada ona oczywiście ambicji farmakomedycznych i jest tylko jedną z prób przedstawienia tego zjawiska od strony kulturowej. Niemal wszystkie wymienione tutaj prace, a także dwie już opubliko­ wane , oparte są w jakimś stopniu również na materiałach zebranych przez okres czterech lat w widłach Wisły i Sanu. Próbowaliśmy organizować także seminaria przy pomocy Muzeum K u l t u r y Ludowej w Kolbuszowej i Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ c z e g o . Pierwsze Ogólnopolskie Seminarium Etnobotaniczne zorganizowa­ ne zostało w Kolbuszowej podczas trwania drugiego obozu w 1980 r. Wygłoszono na nim 9 referatów z 10 zgłoszonych. A oto tytuły wystą­ pień i referenci: Z. Zegarski (Wrocław), „Źródła i kształt terapii roślin­ nej"; A. Kowalska-Lewicka (Kraków), „Ziemniak w kulturze ludowej Podhala"; M . Henslowa (Warszawa), „Realne podstawy ludowej wiedzy 0 roślinach"; I . Czerniawska (Wrocław), „Ogródki Adonisa"; U. Lehr-Lenda (Kraków), „Rośliny jako magiczne środki apotropeiczne w pol­ skiej demonologii i magii ludowej"; A. Paluch (Wrocław), „Miejsce roś­ lin w praktykach i zwyczajach związanych ze śmiercią człowieka na wsi polskiej"; D. Penkala (Poznań), „Rośliny lecznicze w tradycyjnej me­ dycynie Afganistanu"; T. Marszewski (Kraków), „Zarys historii o upra­ wach tzw. prymitywnych form kukurydzy w podzwrotnikowej strefie Azji"; J. Pieczonka (Wrocław), „Sprawozdanie z badań etnobotanicznych Dzikowiec 79" . Widząc duże zainteresowanie i zapotrzebowanie wśród specjalistów 1 badaczy różnych dziedzin nauki na organizowanie tego rodzaju spotkań, 9 10 9 A. P a l u c h , Folk Phytotherapeutic Methods used in Poland for the Relief of Headaches, „ C u r a r e " , vol. 3: 1980, n r 4, s. 203-204; t e n ż e , The Place of Plants Blessed in Phytotherapeutic Practice in Polish Countryside, „ C u r a r e " , vol. 4: 1981, n r 2, s. 73-76. 1 0 M a t e r i a ł y z tego S e m i n a r i u m Kultury Ludowej w Kolbuszowej. są obecnie w druku. Wydawcą jest Muzeum �124 ADAM P A L U C H jak kolbuszowskie, postanowiliśmy zorganizować drugie seminarium^, tym razem poświęcone fitoterapii ludowej. Zaplanowano je na rok 1981 w gościnnej Kolbuszowej. Niestety, z przyczyn od nas niezależnych, spotkanie to nie doszło do skutku. A szkoda, bo jeżeli w pierwszym seminarium wygłaszający swoje referaty b y l i na ogół etnografami, tak­ że studentami etnografii, to do drugiego zaproszono także specjalistów z innych dyscyplin nauki: archeologii, historii, botaniki, farmakognozji, mając na uwadze, że zagadnienia etnobotaniczne winny być rozpatry­ wane, wyjaśniane przez różne dziedziny nauki. Oczywiście ta wielodyscyplinarność spojrzenia winna odzwierciedlać się przede wszystkim w rozpatrywaniu jednego problemu, zagadnienia, a próbą właśnie takiej współpracy miał być wygłoszony na tym seminarium referat dotyczący surowców kumarynowych w ujęciu farmakognosty i etnografa. A oto kto i z jakimi tematami miał wystąpić. B. Burchard (Kraków), ,,Możliwości archeologii w zakresie badań nad ziołolecznictwem w pra­ dziejach"; J. Dąbrowska (Wrocław), „Ziołolecznictwo w świetle Flora Silesiaca H . G. Mattuschki — pierwszej botaniki śląskiej"; H. Sachs (Wrocław), „Ziołolecznictwo śląskie w świetle Stirpium et Fossilium Silesiae (1600 r.) K. Schurenchfelda"; W. Cisowski, A. Paluch (Wrocław), „Surowce kumarynowe stosowane w ziołolecznictwie ludowym na tere­ nie Polski"; T. Marszewski (Kraków), „Problem identyfikacji i pocho­ dzenie malabathrum"; A. Kowalska-Lewicka (Kraków), „Znajomość ziół leczniczych i ich użytkowanie wśród ludności wielkiego miasta w 1981 r. na przykładzie Krakowa"; B. Szychowska-Boebel (TorUń), „Elementy magiczne fitoterapii ludowej na przykładzie Kujaw i południowych Ka­ szub"; W. Terlecka (Lublin), „Wykorzystanie ziół w medycynie ludowej w Lubelskiem". Należy zaznaczyć, że tego rodzaju spotkania oprócz walorów nauko­ wych, badawczych mają także znaczenie dydaktyczne, w dużym bowiem stopniu uczestnikami ich są studenci etnografii. Tak ukierunkowany i w pewnym stopniu zorganizowany „ruch ba­ dawczy" trudno utożsamiać na tym etapie z etnobotaniką jako autono­ miczną dyscypliną nauki; brak mu bowiem sprecyzowanych założeń teo­ retycznych i metodologicznych. Natomiast można powiedzieć, że jest to działalność dotycząca wyraźnie określonego zjawiska, które leży na po­ granicznych obszarach wielu dyscyplin nauki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bec2a1ee51e6f5f137bce9dea60deb5a.pdf c77570c6ffd2ddbd6edd9e81f27ee62c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:910 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:836 Title A name given to the resource Aleksander Lech Godlewski (1905-1975) / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2, s.9-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paluch, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDER LECH GODLEWSKI (1905-1975) 27 listopada 1975 roku zmarł w wieku 70 lat doktor Aleksander Lech Godlewski, emerytowany profesor zwyczajny Uniwersytetu Wrocław­ skiego. Piastował wiele stanowisk i funkcji. Był kierownikiem Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego i kierownikiem Pracowni Etno­ grafii Ludów Oceanii przy tej Katedrze, kierownikiem Katedry Antropo- �10 ADAM P A L U C H logii Uniwersytetu Warszawskiego i kierownikiem Antropologii Aka­ demii Wychowania Fizycznego w Warszawie. Pełnił funkcję prodzie­ kana Wydziału Wychowania Fizycznego Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego we Wrocławiu. Był członkiem wielu towarzystw naukowych i społecznych. Między innymi członkiem Rady Naukowej Zakładu Nauk Antropologii i Komitetu Antropologii PAN, członkiem Komi­ tetu Nauk Etnologicznych PAN, Sekretarzem Generalnym i członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Antropologicznego, członkiem Towa­ rzystwa Wiedzy Powszechnej, członkiem Wojewódzkiego Komitetu FJN we Wrocławiu. Był odznaczony szeregiem medali, m. in. Orderem Polonia Restituía i Odznaką Tysiąclecia P a ń s t w a Polskiego. W zmarłym środo­ wisko naukowe utraciło wybitnego uczonego i wychowawcę wielu poko­ leń etnografów i antropologów. Oto lapidarny tekst klepsydry, podany z niewielkimi skrótami, obwieszczający o śmierci tego Człowieka i god­ nościach, jakie piastował. Profesor urodził się 25 września 1905 roku w Warszawie w rodzinie inteligenckiej. Tutaj zdobywa średnie i wyższe wykształcenie. W roku 1930 otrzymuje stopień naukowy doktora filozofii w Katedrze Anatomii Porównawczej Uniwersytetu Warszawskiego. Do tego czasu zaintereso­ wania Jego skupiają się na zoologii. Jednak wkrótce zdradza tę dyscy­ plinę naukową na rzecz antropologii i etnologii; w roku 1931 wchodzi w bliski kontakt z prof. S. Poniatowskim. Pod okiem mistrza Godlewski zgłębia tajniki wiedzy o człowieku i jego kulturze. Interesują Go szcze­ gólnie odległe kultury ludów Oceanii. Po długich i gruntownych przy­ gotowaniach wyrusza w 1938 roku na wyspy Pacyfiku; przeprowadza badania na siedmiu wyspach Polinezji centralnej i wschodniej: BoraBora, Huahine, Tahiti, Moorea, Tahaa, Nuku-Hiva i Raiatea. Owocem tej wyprawy jest szereg rozpraw naukowych i artykułów popularno­ naukowych. Zainteresowania Godlewskiego koncentrowały się wokół zagadnień związanych z etnogenezą ludów Oceanii i Australii. Wykorzystuje do swoich przemyśleń materiały przywiezione z Polinezji. W swoich pra­ cach etnogenetycznych opublikowanych w Materiałach i Pracach Antro­ pologicznych (Struktura antropologiczna Polinezyjczyków, 1955, Struk­ tura antropologiczna rdzennej ludności Nowej Gwinei, Australii i Melanezji, 1959, i Struktura antropologiczna ludności Mikronezji, 1961) potań­ czył bardzo trafnie dwie oryginalne metody polskiej szkoły antropolo­ gicznej : metodę najmniejszych różnic Czekanowskiego z tzw. metodą aproksymacji Wankego. Te fundamentalne prace znalazły szeroki od­ dźwięk wśród znawców przedmiotu na świecie. Pracą Powiązania serologiczne układów grupowych ABO, MN, Rh między populacjami Oceanii a mieszkańcami Indonezji oraz Indianami wybrzeża pacyficznego Ameryki („Przegląd Antropologiczny", 36: 1970, �A L E K S A N D E R L E C H G O D L E W S K I 1905-1975 11 z. 1-2) włącza się z powodzeniem do międzynarodowej dyskusji nad zagadnieniem pochodzenia rdzennej ludności Oceanu, podając mocne ar­ gumenty, przeciwstawiając się tym samym m. in. głośnym koncepcjom Thora Heyerdahla. Wiele publikuje: około 150 pozycji, w tym 4 książki. Godlewski był szczególnie uzdolniony w kierunku popularyzacji wiedzy, tak na froncie wydawniczym, jak i odczytowym. Zdobył sobie uznanie jako doskonały wykładowca i wychowawca młodzieży. Wyszkolił około 150 magistrów i 4 doktorów. Cieszył się wśród współpracowników i młodzieży akademic­ kiej dużym autorytetem i uznaniem. Był Człowiekiem uczynnym, prawym i szlachetnym. I takim pozo­ stanie w naszej pamięci. Adam Paluch � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d28507fd118c60e78bdadca9acbd232c.pdf 4e2b247e7c34b7d34701d16b8543660e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1101 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1011 Title A name given to the resource Tradycja ludowa a kultura narodowa po II wojnie światowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.11-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 WANDA PAPROCKA TRADYCJA LUDOWA A KULTURA PO и WOJNIE NARODOWA ŚWIATOWEJ Proces kształtowania się nowej rzeczywistości społeczno-kulturowej w okresie po I I wojnie światowej, dokonujące się zmiany struktury społecznej wywołały (jak w każdym okresie przełomowym) potrzebę nowego spojrzenia na zagadnienie tradycji, zgodnego z aktualnie two­ rzącym się systemem wartości *. Zachodzące zmiany społeczne określały nowy do niej stosunek w ramach ogólnego programu rozrachunku z ca­ łością dziedzictwa kulturowego poprzednich okresów. Szczególnie ostro zjawisko to wystąpiło w stosunku do tradycji tych warstw społecznych, które programowo, w sposób formalny i deklaratywny, uzyskiwały nowy status w strukturze społecznej państwa. Powszechnie stwierdza się istnie­ nie ścisłej zależności między intensywnością przemian społecznych a siłą emocjonalnego zaangażowania w stosunku do problematyki tradycji. W tym przypadku poczucie związku z tradycją utożsamiane było często z postawą konserwatywną. Podejmowane były nawet próby totalnego odrzucania tradycji lub przeprowadzania selekcji treści dziedzictwa kul­ turowego różnych grup społecznych na podstawie określonych kryteriów wyboru, stymulowanych potrzebą chwali. Ingerując w proces formowania się tradycji, który dokonuje się w sposób naturalny, zgodny z okre­ ślonym przebiegiem procesów społecznych i kulturowych zachodzących w poszczególnych grupach, narzucano często pewne formy tradycji, które miały służyć doraźnym lub przyszłym celom. W większości przy­ padków tak konstruowana tradycja nie mogła znaleźć trwałego miejsca w świadomości społecznej i stać się stałym ogniwem w łańcuchu ciągło­ ści kulturowej grup społecznych. Można stwierdzić z perspektywy czasu, że zarówno podejmowana w różnych okresach walka z tradycją, jak i próby tworzenia określonych jej modeli mogły występować tylko w okresach stanów przejściowych, nie sprzyjały one bowiem integracji, identyfikacji oraz poczuciu własnej 1 Por. W. P a p r o c k a , Tradycja ludowa w myśli humanistycznej narodu XIX w., „Etnografia Polska", t. 26: 1982, z. 2, s. 34-35. i idei �12 WANDA P A P R O C K A wartości — podstawowym elementom konstytuującym i stabilizującym życie społeczne grupy. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że zarówno w przypadku ograniczenia roli, jak i walki z tradycją nie można mówić 0 całkowitym z nią zerwaniu. Walka bowiem jest zawsze pewną formą kontaktu. Zwalczając tradycję przyczyniano się w określonej mierze do jej utrwalenia, choć czyniono to z pozycji przeciwnika. Mniej spektakularna, choć bardziej doniosła w swych skutkach nega­ tywnych, była forma społecznego zerwania z tradycją, utrata świado­ mości jej istnienia i posiadania. Prowadziło to do naruszenia ciągłości kulturowej w grupach, zaniku poczucia więzi z przeszłością i w kon­ sekwencji utraty świadomości swej własnej genealogii. W okresie powojennym mamy w Polsce do czynienia z różnym sto­ sunkiem do tradycji rozumianej zarówno bardzo szeroko jako tradycji narodowej, jak i tradycji w pojęciu węższym odnoszącej się do po­ szczególnych warstw i grup społecznych, lokalnych, zawodowych, do tego, co określane jest w koncepcji Redfielda jako tradycji małej . Kontynuując zawarte w poprzednich częściach pracy rozważania* pragnę obecnie zastanowić się nad stosunkiem do tradycji ludowej, który kształtował się w okresie powojennym w warunkach przemian współczesnych, zdając sobie równocześnie sprawę z trudności w ocenie tych zjawisk rozpatrywanych z tak krótkiej perspektywy czasu. Zarówno ocena roli i znaczenia tradycji ludowej w życiu społecznym 1 kulturze, jak charakter i zakres treści, które w tym pojęciu zawierano, nie były jednolite w całym powojennym okresie. Spory o jej kształt ideowy narastały, zgodnie z obserwowaną prawidłowością, w okresach pewnych napięć społecznych. W znacznej mierze było to uzależnione od różnic występujących w poglądach na znaczenie całego dziedzictwa kul­ turowego w rozwoju społecznym. Poddając krytycznej analizie okre­ ślone zjawiska szukano w tradycji nie tylko pewnych wskazówek, wzo­ rów czy analogii ułatwiających zrozumienie ich i przezwyciężenie, ale również niejednokrotnie widziano w niej negatywne źródło występu­ jących faktów. Nie podejmując próby określenia cezur czasowych odpowiadających prezentowanym w tym zakresie poglądom, pragnę jedynie zasygnali­ zować w porządku chronologicznym pewne zasadnicze kierunki w po­ dejściu do tych zagadnień. Okres wojny i okupacji hitlerowskiej zahamował, ale nie wyelimi­ nował z rozwijającej się w warunkach konspiracyjnych myśli społecz­ nej, dyskusji nad nowym kształtem kultury narodowej, nad wartościami 2 2 R. R e d f i e 1 d, Peasant and Peasant Society and Culture, Por. P a p r o c k a , op. cit, społeczna warstwy chłopskiej w t. 27: 1983, z. 1. 8 Society and Culture, [w:] The little Comunity Chicago 1961. s. 31-67; t e j ż e , Tradycja ludowa a świadomość okresie II Rzeczypospolitej, „Etnografia Polska", �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 13 twórczymi tradycji ludowej w procesie tworzenia tej kultury. Odzyska­ nie niepodległości oraz dokonujące się w warunkach nowego ustroju polityczno-społecznego zmiany struktury społecznej stawiały te zagad­ nienia w rzędzie priorytetowych problemów, których rozwiązanie da­ wało podstawy narodowej odnowie i stabilizacji. Tworzenie się nowej struktury społecznej w wyniku dokonywanych reform ustrojowych, gwarantowanie w głoszonych programach wysokiej społecznie pozycji warstwy chłopskiej, o którą (szczególnie w radykal­ nych odłamach ruehu chłopskiego) walczono przez cały okres między­ wojenny, pozwalały nawiązać do głoszonych dawniej poglądów i da­ wały nadzieję na realizację przygotowywanych od wielu lat programów działania. Dodatkowo umacniało wiarę w możliwość realizacji tych ce­ lów reaktywowanie bezpośrednio po wojnie szeregu organizacji chłop­ skich oraz czasopism i wydawnictw ludowych. Kierowane niejednokrotnie przez tych samych ludzi, nawiązywały do podstawowych idei głoszonych w okresie międzywojennym, a doty­ czących roli i znaczenia warstwy chłopskiej w procesie tworzenia się kultury narodowej oraz eksponujących podstawowe cechy odrębności kulturowej tej warstwy, które winny stać się podstawą odrodzenia na­ rodowego. W deklaracji ideowo-programowej Związku Młodzieży Wiejskiej Rze­ czypospolitej Polskiej Wici uchwalonej 18 X I I 1945 r. czytamy m. in.: „Celem wszelkich przemian społecznych winien b y ć człowiek; należy dążyć do przewagi sił duchowych i moralnych w stosunkach międzyludzkich, z czego wynika zdecydowane przeciwstawianie się ruchu młodzieży wiejskiej kierunkom oraz prądom totalistycznym; należy dążyć do takiego porządku w świecie, by człowiek wszystko mógł zawdzięczać własnej pracy, nikogo nie w y z y s k i w a ł i nie był wyzyskiwany. W obliczu zachodzących przeobrażeń w świecie ruch młodzieży wiejskiej wy­ raża głębokie przeświadczenie, że nie można gruntownie polepszyć w a r u n k ó w ludzkiego współżycia, jeżeli nie zmieni się zasad moralności społecznej. [...] Zmierzając do Polski Ludowej na naczelnym miejscu wszystkich prac swoich stawiamy sprawy kształtowania i podnoszenia w e w n ę t r z n y c h wartości czło­ wieka oraz podnoszenia poczucia godności i wiary we w ł a s n e siły. Kształtowanie uczuć w y p ł y w a j ą c y c h z głębokiego przywiązania chłopa do ziemi i przyrody, z k t ó ­ rymi współpracuje w tworzeniu chleba, uważany za najważniejszy czynnik w roz­ budzaniu źródeł rodzimej kultury ludowej będącej istotną i trwałą wartością cementującą całość narodową i p a ń s t w o w ą " . 4 Świadomość kontynuacji rozpoczętego przed ponad wiekiem „uobywatelniania" warstwy chłopskiej, jeśli powołać się na brzemienne w swych skutkach społecznych określenie Stanisława Staszica, nadzieje na reali­ zację szerokiego programu równouprawnienia społecznego i kultural­ nego znajdują swój wyraz w szerokich dyskusjach i publicystyce tego okresu. Już w sierpniu 1945 r. odbył się zjazd ludowych pisarzy, dzien4 „Wici", nr 2-3: 1947. �14 WANDA P A P R O C K A nikarzy i działaczy kulturalnych. Była to pierwsza w odrodzonej PoLscepubliczna dyskusja nad sprawą obecnej i przyszłej kultury chłopskiej . Tym samym problemom poświęconych było wiele artykułów. W artykule redakcyjnym reaktywowanego w 1946 r. pisma „Chłopski Świat" czy­ tamy: 5 „W lutym minęło siedem lat od ukazania się pierwszego numeru «Chlopskiego Swiata». Zapowiedź pierwsza otwierająca w lutym 1939 r. wydawanie naszego miesięcznika tak określała najdalszy cel naszych zamierzeń: «Bedziemy w a l c z y ć o polską syntezę, o zjednoczenie polskiego ducha, o narodową formę dla ż y w e j , przecież rozsypanej polskiej tresci». Odbudowa domaga się planu, budulca, wy­ k o n a w c ó w . Ale u nas odbudowę trzeba pojmować w szczególny sposób. Odbudo­ wujemy coś, co już przedtem istniało. W Polsce nie «odbudowujemy» tylko: wzno­ simy także nowe budowle, przerabiamy stare. Dotyczy to przede wszystkim wsi~ «Chlopski Swiat» rozpoczął w a l k ę o «polska s y n t e ^ » , o zjednoczenie polskiego ducha, o narodową formę dla ż y w e j przecież rozsypanej treści — tuż przed w i ­ churą w o j e n n ą . Stwierdzenie, «że z chłopa ma b y ć Polska, jeżeli chce mieć znamię wielkiej i trwałej budowy», dało ogólny tylko rzut planu, w e d ł u g którego winno rozpocząć się nowe budowanie. Zatem ponowny start «Chlopskiego Swiata» od­ bywa się z płaszczyzny podniesionej o ten dorobek ideowy, te umiejętności i spraw­ ności, te reformy, te doświadczenia i przeżycia, jakie przyrosły w Ruchu L u d o w y m od 1939 r. do dzisiaj" . 8 s Zjazd pisarzy ludowych w Warszawie, „Chłopi", nr 20: 1945, s. 3; Pisarze ludowi w służbie wsi, „Chłopi", nr 21: 1945, s. 1-2. • I dalej: „Wzbogacił się chłopski świat. Uwyraźniło się jeszcze bardziej oblicze wsi, pogłębiło się poczucie chłopskiego pradawnego dobytku i ś w i a d o m o ś ć własnej odrębności. Kto zapatrzony jest w Polskę jutra, w odrodzenie jej kultury przez skierowanie się w jedno ogólnonarodowe łożysko godnego dziedzictwa prze­ szłości oraz przede wszystkim p i e r w i a s t k ó w ludowych tak wybitnie kulturotwór­ czych, ten pojmie ł a t w o znaczenie wydobywania na jaw tych poglądów, tych postaw i tego kształtu, jaki znamionuje w i e ś i ze wsi się rodzi. Ze wsi jako warsztatu pracy, ze wsi — jako światopoglądu tworzącego się pod w p ł y w e m ziemi i słońca, ze wsi jako społeczności o żywiołowej sile idei społecznych i politycz­ nych. Kto w Polsce umiłował samodzielne drogi, kto chce się oprzeć na w ł a s n y m dorobku i własnej wielkości w każdej dziedzinie życia, kto zrozumiał potrzebęumiaru, rozwagi, trwania, sprawiedliwości i wydźwignięcia ponad wszystko czło­ wieka — ten z utęsknieniem będzie zwracał swe oczy i kroki k u o ż y w c z y m zdro­ jom wiejsko-chłopskim. Polska odradza się z ludu, z pracy chłopa, robotnika, inteligenta. Każda grupa społeczna ambitnie podkreśla tu — i słusznie — s w ó j wkład w całość tworzywa narodowego. Wieś wywiera swój potężny w p ł y w n a stosunki w Polsce za pośrednictwem krociowych szeregów Ruchu Ludowego: politycznege, spółdzielczego, o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e g o . To Ruch Ludowy odgrywa rolę tysiąckrotnie przewodów, którymi krążą wzajemnie oddziaływujące na siebie różne światy, chłopski, ogólnonarodowy i ogólnoludzki. Ruch ludowy z natury rzeczy pochłonięty działaniem, zajęty w a l k ą z przeciw­ nościami, przejęty chwilą — musi mieć na podorędziu te w ł a ś c i w e treści i ten wartościowy materiał, którego dostarczyć może spokojna zaduma nad przeszłością! wsi, nad czynnikami kształtującymi odrębny światopogląd chłopski i nad jego znaczeniem dla kultury narodu. S ł o w e m — nad ziarnem, które w y ł u s k a ć należy z przeogromnego zbiorowiska chłopskich zjawisk i obsiać nim pole od granic do granic", J . N i e c k o , Zapowiedź druga, „Chłopski Swiat", nr 1: 1946. �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 15 Podobne treści zawierał artykuł „Od redakcji" zamieszczony w pierw­ szym numerze „Wsi Tworzącej" w tym samym roku . Dominacja liczebna warstwy chłopskiej w ogólnej strukturze społeczno-zawodowej państwa, zmiana sytuacji gospodarczej wsi wyni­ kająca z likwidacji wielkiej własności ziemskiej i przeprowadzenia re­ formy rolnej pozwalały widzieć w warstwie chłopskiej s i ł ę spo­ ł e c z n ą zdolną odegrać znaczną rolę w budowie nowego państwa — Polski Ludowej. Osiągnięcie tej pozycji byłoby urzeczywistnieniem ce­ lów, jakie stawiał sobie ruch ludowy już w okresie powstania I I Rzeczy­ pospolitej . W myśl tych idei formują swoje poglądy bezpośrednio po I I wojnie światowej w 1946 r. działacze ludowi i publicyści pisząc m. in.: 7 8 „Przyszłość Polski widzę zbudowaną na ładzie pracy, wspartą w r ó w n y m stopniu jak o rozwój techniki o ziemię — ten najbardziej słowiański dogmat życia w rezultacie o człowieka ziemi, o chłopa. Rozwijamy przemysł, budujemy miasta, ale równorzędnie i równocześnie brońmy pięknej postawy psychicznej człowieka ziemi, brońmy kultury rdzennie polskiej, która w ludzie tkwi, b r o ń m y uczciwości ludzkiej i myśli zdrowej — tego chłopskiego rozumu, który jest intuicją i rozwagą zarazem, przerastającego niejednokrotnie systemy filozoficzne. Wreszcie brońmy i obyczajowości, obrzędów, pieśni i melodii ludowych" *. Nie poprzestając na werbalnych stwierdzeniach podejmowano szereg akcji dla realizacji stawianych sobie celów. W 1946 r. powołany został do życia Ludowy Instytut Kultury, którego celem było „pełne wyzwo­ lenie twórczych możliwości kulturalnych warstwy chłopskiej i wprowa­ dzenie jej dorobku kulturalnego do kultury ogólnonarodowej" . 10 7 „Pismo ma stać się trybuną, z której będziemy w y m i e n i a ć swe osiągnięcia z zakresu poezji i sztuki, i myśli chłopskiej. Na tej drodze będziemy u j a w n i a ć i w y z w a l a ć szczere i oryginalne talenty chłopskie — będziemy otwierać im drogę na szeroki gościniec kultury narodowej i ogólnoludzkiej. Pismo to służyć ma również sprawie wypracowania zbiorowym w y s i ł k i e m koncepcji kulturalnej, która wyrazi możliwie najlepiej pełną treść życia ludowego. Będzie ona jednym z czyn­ n i k ó w — kształtującym typ człowieka twórczego i w y z w a l a j ą c y c h instynkt t w ó r ­ czy klasy chłopskiej. Podejmiemy w nim nieugiętą w a l k ę z wszelkimi objawami nicości i bezwładu kulturalnego chłopa polskiego. Pismo nasze będzie wyrazem chłopskiego kierunku kulturalnego, wymodelowanego poza wszelkim patronatem ideowym elitarnych grupek intelektualistów. [...] Gotujemy się do nowego i osta­ tecznego ataku. Walka idzie tym razem o myśl, o treść własną, o wyrwanie się z ciemnoty, o epokowy przełom kulturalny Ludu i Polski. Na nim dopiero można zacząć b u d o w ę nowych kształtów polityczno-społecznych. W n i m bowiem istnieje prawda Polski Ludowej", „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 1. 8 Tak formułował tę myśl Wincenty Witos: „W chłopie żyje i odradza s i ę naród, z niego czerpie swoją siłę państwo, on jest czynnikiem porządku i spokoju. Najwięcej daje i najmniej wymaga. Bez niego nie ma i nie może b y ć zdrowego narodu i silnego państwa", W. W i t o s , Wybór pism i mów, L w ó w 1939, s. 213. » S. J u c h t a , Kultura wsi drogą do wielkości narodu, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 11. Z. G a r s t e c k i , Ludowy Instytut Kultury, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 4: „Do realizacji postawionych sobie celów Instytut dążyć miał n a s t ę p u j ą c y m i 1 0 �16 WANDA PAPROCKA Ponownie powraca w szeregu rozważaniach troska, która niepokoiła od ponad wieku wiele umysłów i stymulowała określone działania, tro­ ska o n a r o d o w y c h a r a k t e r kultury o przeciwstawienie sią obcym wpływom określanym w różnych okresach jako kosmopolityczne, internacjonalne, a nawet urbanistyczno-industrialne . Dążenie do ratowania ocalałych od zniszczeń wojennych zasobów kultury narodowej, w tym także ludowej, skłaniało nieraz do wystąpień dramatycznych, ale i pełnych idealistycznej wiary w możliwości zacho­ wania tych elementów kultury, których zanik był procesem nieodwra­ calnym i rozpoczął się już znacznie wcześniej . u 12 drogami: 1. Przez wszczęcie prac badawczo-naukowych nad kulturą ludową, 2. Przez rozwinięcie konkretnych akcji kulturalno-oświatowych. Pierwsza dzie­ dzina obejmie następujące najważniejsze działy pracy: a) gromadzenie materiałów do badań nad kulturą ludową, b) opracowanie naukowe zgromadzonych materia­ łów, c) wszczęcie akcji wydawnictw naukowych o kulturze ludowej, d) rozpra­ cowanie koncepcji nowoczesnej kultury ludowej w oparciu o obecną strukturę społeczno-gospodarczą wsi. [...] Drugi odcinek działalności Ludowego Instytutu Kultury obejmie praktyczne akcje kulturalno-oświatowe, a m. in. 1. A k c j ę wy­ dawniczą: czasopisma, utwory literackie, muzyczne, teatralne i inne z zakresu twórczości ludowej; 2. Organizowanie zespołów pracy kulturalno-literackiej, mu­ zyczne, teatralne i inne z zakresu twórczości ludowej; 3. Organizowanie zespołów pracy kulturalno-literackiej pod n a z w ą «Wieś Tworząca*; 4. Organizowanie u n i ­ w e r s y t e t ó w ludowych, d o m ó w kultury i świetlic; 5. Rozbudowa twórczości w dzie­ dzinie sztuki ludowej przez urządzanie wystaw, szkolenie instruktorów i w y t w ó r ­ ców, organizowanie kursów i wzorcowni itp.; 6. Zakładanie bibliotek; 7. Szkolenie przodowników i działaczy kulturalno-oświatowych; 8. Organizowanie imprez arty­ stycznych; 9. Opieka dla studiującej młodzieży chłopskiej. Ponadto przeprowadzenie wielu innych akcji i prac zmierzających do wszech­ stronnego rozwoju kultury ludowej. Na tej drodze będzie dążyć Instytut do osiągnięcia jedności kulturalnej narodu polskiego i do zapewnienia chłopu p e ł ­ nego i rzeczywistego uczestnictwa w kształtowaniu tej kultury. W działalności swej Instytut nawiąże najściślejszą współpracę ze wszystkimi twórcami i dzia­ łaczami kulturalnymi wsi lub ze w s i ą związanymi", t a m ż e , s. 5. „Nie w d o r ó w n y w a n i u internacjonalnej kulturze tkwi sens historii — lecz w tym, co dany naród nowego i odrębnego dokłada do niej. Swoistości regionalne składają się tak na obraz całego narodu, jak indywidualność kultur poszczegól­ nych narodów składa się na wielką syntezę ludzkości", J u с h t a, op. cit., s. 12. M. C z c i b o r - C h o l e w a pisze: „Czas jeszcze do podtrzymania, utrwale­ nia, gdzieniegdzie do sumiennego odtworzenia swoistej kultury. Wspólnymi dąże­ niami prowadźmy dalej dzieło naszych ojców ku świetlanej przyszłości narodu. Z gruzów i zgliszcz, krwi, trudów i poświęcenia wyrosła Polska. Trzeba teraz wszelkimi siłami i na każdym polu umacniać jej patriotyzm. Ten patriotyzm, dla którego ginęły tysiące bohaterów. Umacniajmy w i ę c kulturę regionalną wsi pol­ skiej, która jest p e w n ą drogą do silnego związania z polskością. Nauczmy się żyć tak, jak żyli nasi ojcowie. Urządźmy sobie nowe życie przy starej tradycji. Szanujmy strój ludowy, nie gardźmy starym rzeźbionym czy malowanym sprzę­ tem domowym, wchłaniajmy w siebie melodie ludowej muzyki oraz słowa pieśni prostej chwytającej za serce, pielęgnujmy stary nasz styl"; Kultura ludowa, „Wici", nr 21: 1946; por. B r z e c h w a - B e r n a ś , Na marginesie zagadnień kul1 1 1 2 �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 11 Bardziej realistyczne spojrzenie na kulturę ludową kazało szukać innych sposobów, które pozwoliłyby zachować te nieprzemijające war­ tości duchowe i materialne społeczności chłopskiej. „[...] unowocześnienie wsi nie powinno dopuścić do zatarcia ś w i a d e c t w tej odwiecznej walki w y z w o l e ń c z e j ducha chłopskiego, musi je odnowić i podkreślić jej znaczenie. W tym celu należy stworzyć Muzeum Kultury Chłopskiej, w k t ó ­ rym skupione zostaną wszystkie pomniki stwierdzające prężność i w y d a j n o ś ć energii duchowej zespołów wiejskich we wszystkich dziedzinach ich ż y c i a " . w Ten stosunek do wsi wolny był jeszcze od tendencji, które w latach następnych coraz silniej ujawniały się w podejściu do środowiska wiej­ skiego, eksponujących z r ó ż n i c o w a n i e jego pod względem gospo­ darczym, społecznym i kulturowym. Ten proces dezintegracji prowa­ dzący często do antagonistycznych układów społecznych wywoływał nie tylko negatywne skutki gospodarczo-społeczne, ale i kulturowe. Zna­ lazły one odbicie również w podejściu do dziedzictwa kulturowego o g r a n i c z a j ą c pojęcie tradycji ludowej do tych treści, które były odbiciem walki klasowej na wsi, które zawierały idee postępowe i re­ wolucyjne. Narzucając takie kryteria wyboru zawężano się tylko do tradycji części ludności chłopskiej — małorolnych i proletariatu wiej­ skiego. Przeciwstawiając się takiemu spojrzeniu na kulturę wsi K. Maj pisał: „Ruch młodzieży wiejskiej to ruch, który ma za sobą 40 lat istnienia. Jego to dorobkiem nowy pogląd na kulturę polską, pogląd, że kulturę polską trzeba przewartościować, trzeba usunąć wszystkie przerosty, trzeba odrodzoną kulturę narodową oprzeć o te wartości nieprzemijające, jakie posiada środowisko chłop­ skie, środowisko wiejskie. Te rzeczy już przed w o j n ą zostały podniesione do za­ sady ideologii programowej ruchu nie tylko chłopskiego, ale i społecznego, i k u l ­ turalnego istniejącego w innych środowiskach społecznych. Między innymi w śro­ dowisku robotniczo-socjalistycznym. Jeżeli dziś zajrzymy do pism, to zobaczymy w y w i ą z a n i e się nowego sporu 0 kulturę ludową, o chłopa. Nie wiem w imię czego idzie się do środowiska chłopskiego i powiada się, że jest ono ze względu na swoją kulturę podzielone na chłopów zamożnych i biedaków. C i pierwsi stoją na gruncie kultury ludowej, a. biedacy podpisują się pod ewangielią ruchu robotniczego" Stosunek do kultury i tradycji ludowej staje się przedmiotem coraz ostrzejszych polemik i dyskusji. Są one wyrazem wyraźnie zarysowują­ cej się l i n i i p o d z i a ł u pomiędzy prezentowanymi na łamach wy­ chodzących bezpośrednio po wojnie czasopism i periodyków stanowiska­ mi nawiązującymi do poglądów przedstawicieli ruchu ludowego w okre­ sie międzywojennym , w tym przede wszystkim do teorii agraryzmu 15 tury ludowej, „Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 9-10; J . S t e l m a s z c z y k , „Wieś Tworząca" w terenie, „Wieś Tworząca", nr 3: 1947, s. 22. F . S a r n e k, Muzeum Kultury Chłopskiej, „Wici", nr 8: 1946. Wspólne są nasze idee, wspólna jest nasza walka, „Wici", nr 2: 1946. M. in. „Wici" ukazujące się do 1948 г., „Wieś Tworząca" do 1946 г., „Wieś 1 Państwo" do 1947 г., „Chłopi i Państwo" do 1949 r. M 14 1 5 J — Etnografia Polska, XXVH/2 �18 WANDA PAPROCKA i ideologii propagowanej przez uniwersytety ludowe, a oficjalnie gło­ szonymi zasadami socjalistycznej przebudowy wsi postulującymi wpro­ wadzenie gospodarki kolektywnej, walkę z elementami kapitalistycznymi na wsi, laicyzację życia społecznego, obrzędowości itp. W podejściu do kultury ludowej wsi oba te stanowiska znalazły wyraźne odbicie. Pierw­ sze z nich uznawały j e d n o ś ć k u l t u r y l u d o w e j niezależnie od stratyfikacji społecznej. Dążyły do rozwoju procesu samowiedzy i świadomości społeczno-grupowej, do wychowania chłopa poprzez war­ tościowe treści kultury ludowej. W myśl tych idei na pojęcie tradycji ludowej składały się te dziedziny kultury materialnej, społecznej i du­ chowej, które podlegając ocenie i akceptacji przez samo środowisko, tworzyły określoną wewnętrzną organizację zespołów treści kulturowych. Te wartościowane treści winny wejść do kultury narodowej jako dzie­ dzictwo klasy chłopskiej, która zyskała właściwą pozycję w wyniku do­ konanej rewolucji społecznej . Drugie stanowisko eksponujące jed­ n o ś ć k u l t u r y mas p r a c u j ą c y c h miast i wsi uwzględniało część dorobku kultury wsi związanego przede wszystkim z walką kla­ sową. Postulowano jedność kultury narodowej poprzez niwelacje różnic poszczególnych klas w procesie tworzenia społeczeństwa bezklasowego. W jednym z artykułów poświęconych temu zagadnieniu czytamy: 16 „Dla nas naród to związek mas pracujących. Dla nas naród to nie tylko wspólnota językowa, ale wspólnota przede wszystkim kulturowa. Nie elita stanowi i decyduje o narodzie, ale w państwie demokracji ludowej decydują o nim pra­ cujące masy. Nie chcemy dlatego tworzyć jakiejś o d r ę b n e j kultury lu­ dowej [podkr. — W.P.]. Nie chcemy podtrzymywać zaraniarskiego hasła «sami sobie». Chcemy w i e ś dźwigać nie tylko w ł a s n y m i siłami, ale i siłami miasta tak, jak w miarę sił podejmujemy się pomagać w rozwoju miast. Chcemy w tym działaniu powyrzucać wszelkie szufladki kulturalne i przegródki społeczne, tak jak wszystkie warstwy społeczne tworzyć powinny jednolity naród. {...] W takim społeczeństwie nie ma klasy chłopskiej, robotniczej i innych, i nie ma między nimi walki, zgrzytów, wrogich interesów. Ludzie zamieszkujący wsie i miasta tworzą zgodny zespół. To jest istotnie społeczeństwo bezklasowe. Zgadzamy się w tej sprawie z marksistami" 1 6 Por. F . B u j a k , Kilka uwag o zamiłowaniu do tradycji ludowej i jej za­ bytków, „Wieś i Państwo", nr 5: 1946; K . M a j , Sprawa kultury ludowej, „Chło­ pi i Państwo", nr 20: 1947. D. G a ł a j , U progu nowego 25-lecia. Sprawa kultury narodowej, „Wici", nr 77: 1948; w Deklaracji Ideowo-Programowej ZMW R P Wici uchwalonej w 1948 r. czytamy: „Zasadnicze zmiany, jakie zaszły w Polsce w dziedzinie ustroju politycznego, gospodarczego, dają nam podstawy do tworzenia kultury narodowej. Tworzyć się ona będzie w związku z kulturą ogólnoeuropejską, a w oparciu o te elementy kultury ludowej oraz kultury miejskiej, które nie mają obciążeń ustroju opartych na wyzysku społeczno-gospodarczym. Podstawą jej rozwoju będzie praca chłopów, robotników i związanej z nimi inteligencji. Należy zatem upowszechniać stare i tworzyć nowe dobra kulturalne. Stawać się to będzie przez uczestnictwo młodzieży chłopskiej w pracach prowadzonych w organizacjach, instytucjach, za­ kładach oraz przez realizację zadań stawianych ze strony państwa", „Młoda Myśl Ludowa", nr 5: 1948, s. 22-23. 1 7 �19 T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA Takie stwierdzenie było z jednej strony wyrazem oficjalnych po­ glądów i programem działania, z drugiej otwierało pole dla krytyki do­ tychczasowych postaw w stosunku do kultury wsi. W nawiązaniu do tego kierunku krytycznego analizę poglądów na kulturę ludową formuło­ wanych w okresie międzywojennym i bezpośrednio po I I wojnie świato­ wej przeprowadził A. J. Król w pracy Drogowskazy na manowcach kultury ludowej . Przeciwstawiając się zasadniczej tezie o odrębności kultury ludowej uznawał autor za błędne i wręcz szkodliwe dla rozwoju społeczno-gospodarczego i kulturowego warstwy chłopskiej powoływa­ nie się na jej tradycje odkrywane bądź w słowiańskiej przeszłości, bądź związane z idealistyczną koncepcją „ducha narodu", bądź wywodzące się z poznawczych teorii Taine'a o odrębności rasowej i etnicznej ludu. W generalnej negacji tych stanowisk nie uwzględnia jednak Król całego kontekstu zjawisk kulturowych związanych z prądami społeczno-kulturamymi, jak również określonymi sytuacjami politycznymi, które składając się na aktualną rzeczywistość warunkowały w każdym okre­ sie historycznym inne podejście do tych zagadnień. Emocjonalny stosu­ nek autora do analizowanych faktów pozbawił uzyskiwane wnioski nau­ kowej obiektywności, podporządkowując je obowiązującym w tym cza­ sie sposobom widzenia spraw wsi. Autor zajmował stanowisko negatyw­ ne wobec dotychczasowego dorobku myśli chłopskiej reprezentowanej zarówno przez działające w środowisku wiejskim organizacje, jak Zwią­ zek Młodzieży Wiejskiej, uniwersytety ludowe oraz przedstawicieli inte­ ligencji związanych ze sprawami wsi. Szczególnie krytycznie oceniał działalność wybitnych reprezentantów inteligencji chłopskiej, m. in. W. Orkana, S. Pigonia, F. Bujaka, upatrując w ich twórczości naukowej i literackiej działanie na rzecz separatyzmu chłopskiego. Rozwijanie po­ czucia wartości i odrębności kultury wiejskiej przez ukazanie jej spe­ cyfiki stało w s p r z e c z n o ś c i z obowiązującym w tym okresie pro­ gramem budowy społeczeństwa bezklasowego. W prądach artystycznych czy literackich (T. Chałubiński, S. Witkiewicz, W. Tetmajer i in.) wią­ żących kulturę ludową z kulturą narodową widział Król wyłącznie pro­ test przeciwko kapitalizmowi i cywilizacji przemysłowej, inteligencki paternalizm w stosunku do wsi, a nawet elementy pewnej ekspiacji w geście — jak określał — „kajającego się szlachcica". Przyjmując obowiązujący w tym czasie punkt widzenia nie do­ strzegał związku tych poglądów z dorobkiem myśli społecznej okresów wcześniejszych ani wpływu, posiadających szeroki zasięg europejski, prądów artystyczno-estetycznych epoki neoromantyzmu. Przeciwstawiając uniwersytety ludowe szkołom rolniczym i gimna­ zjom chłopskim te ostatnie określał jako „dobrodziejstwo dla wsi". Na­ tomiast w „wytworach samej wsi", jak nazywał koła młodzieży, uni­ wersytety i teatry ludowe, widział „pierwsze samorodne instytucje, jakie 18 1 8 J . A. K r ó l , Drogowskazy na manowcach kultury ludowej, Warszawa 1947. �20 WANDA P A P R O C K A zluzowały karczmę, targowisko i kościół w ich od średniowiecza utrwa­ lonych funkcjach kulturalnych" . Przeciwstawiał się agraryzmowi, który w budowie nowego ustroju społeczno-gospodarczego propagował zachowawczy w ocenie Króla, ufor­ mowany przez przeszłe stulecia system oparty na rodzinie, traktujący wszelką inną rzeczywistość społeczną jako pochodną od niej lub z niej się składającą. W rodzinie i jej związku z gospodarstwem indywidual­ nym dostrzegał wszelkie formy zależności i wewnętrznej struktury przed­ siębiorstwa kapitalistycznego. Pozostawienie rodziny i samodzielnego go­ spodarstwa wiejskiego w ich dotychczasowych funkcjach uniemożliwiło zdaniem Króla przebudowę struktury i postępowy rozwój wsi. Można stwierdzić w odniesieniu do tej pracy, że pewna j e d n o ­ s t r o n n o ś ć w ocenie dorobku myśli społecznej poświęconej zagad­ nieniom wsi spowodowała, iż interpretacja szeregu faktów przedstawio­ nych przez autora, charakteryzujących warunki rozwoju środowiska wiejskiego, pozbawiona została właściwego naukowym opracowaniom, obiektywizmu. Idea budowania wspólnej kultury obejmującej, jak określano, „masy pracujące miast i wsi" znalazła swój wyraz w ocenie dziedzictwa kul­ turowego środowiska wiejskiego. Przeciwstawiając się separatyzmowi kulturowemu wsi odrzucano lub pomijano te treści, które świadczyły o jej odrębności kulturowej i które ze względu na ścisły związek ze specyficznymi warunkami życia i pracy na roli nie mogły tworzyć spój­ nej całości z kulturą miejską i robotniczą. Rygory realizowanego pro­ gramu gospodarczo-społecznej przebudowy wsi n i e p o z w a l a ł y '> sięgać do tradycji zawartej w kulturze społecznej czy duchowej, ogra- • niczając zainteresowania naukowe i popularyzatorskie przede wszystkim \ do kultury materialnej, sztuki ludowej, folkloru muzycznego i tanecz- \ negó. \ Poglądy na kulturę ludową, na zagadnienia tradycji ludowej znalazły j odbicie w programach i działalności powstających w tym czasie insty- ) tucji. W 1946 r. powołany został do życia Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej w dalszych latach przekształcony w Państwowy Instytut Sztuki, a następnie Instytut Sztuki PAN. Utworzenie tej placówki, jak stwierdzono w artykule programowym, wynikało zarówno \ 19 „z roli, jaką sztuka ludowa może i winna odgrywać w formowaniu się nowej naszej sztuki ogólnonarodowej — jak też z konieczności zachowania dla potom­ ności ginącej w naszych oczach odrębnej kultury ludowej. {...] To bowiem, co o sztuce ludowej pisali etnografowie, jest tylko cennym materiałem do określenia w a r u n k ó w , wśród których ona powstała i b y t o w a ł a " . 20 Na łamach powołanego przez Instytut w 1947 r. wydawnictwa „Pol­ ska Sztuka Ludowa" szczególnie w pierwszych latach powojennych pre" T a m ż e , s. 142. Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2: 1947, s. 60-61. 20 Instytutu Badania Sztuki �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 21 zentowane były poglądy na rolę i znaczenie kultury ludowej w nowej polskiej rzeczywistości. Można wyraźnie prześledzić na podstawie uka­ zujących się w kolejnych latach artykułach z m i a n y w sposobie okre­ ślania z a k r e s u i t r e ś c i tych pojęć. Stosunek do kultury ludowej był odbiciem poglądów na całość zagadnień kultury i realizowanej w tym zakresie polityki państwa. Już w pierwszym numerze „Polskiej Sztuki Ludowej" prezentowane są stanowiska bliskie poglądom wyrażanym w publicystyce tego okresu, a równocześnie często nawiązującym do formułowanych już dawniej koncepcji oceniających wartości, jakie do kultury narodowej wnosiła kultura ludowa. S. Dybowski stwierdza w swej wypowiedzi, która stanowi motto dla nowego wydawnictwa, że „wszystko to, co stanowi wartość w kulturze ludowej, w kulturze chłop­ skiej musi być przetworzone przez wielkich artystów i wejść do kultury narodowej. Gdy to się stanie, sztuka polska nabierze cech i żywszych rumieńców polskości — wniesiemy do skarbca sztuki ogólnoludzkiej nowe wartości i wzbudzimy w innych szacunek dla narodu polskiego" . To stwierdzenie określa podstawowy kierunek w podejściu do trady­ cyjnych treści zawartych przede wszystkim w sztuce ludowej i folklorze. W myśl tych poglądów tradycja ludowa p r z e s t a j ą c być orężem w walce o równouprawnienie społeczne warstwy chłopskiej, dowodem i reprezentantem jej wartości winna s t a ć s i ę tworzywem, źródłem inspiracji w budowaniu nowej kultury „socjalistycznej w treści, naro­ dowej w formie". W następnych latach ten stosunek do twórczości lu­ dowej staje się p r o g r a m e m działania i zasadą oceny jej wartości. Zaostrzone przy tym zostają kryteria określające wartość poszczególnych jej dziedzin w zależności od k l a s o w e g o charakteru ich twórców i nosicieli. Festiwal Sztuki Ludowej zorganizowany w 1949 r. staje się forum dla przedstawienia tych poglądów. W kulturze chłopskiej poza głęboko narodowym charakterem widziano przede wszystkim n u r t s p o ł e c z n y . Uznając klasowy charakter sztuki ludowej, który po­ wstał i ukształtował się jako antyteza szlacheckiej i dworskiej kultury, sięgając swymi korzeniami okresu pańszczyźnianego, za tradycyjne uzna­ no te treści, które w tej lub innej postaci były odpowiednikami prze­ mian społecznych lub wręcz buntów czy rewolucji chłopskich. Postę­ pujące w miarę rozwoju stosunków kapitalistycznych na wsi zróżnico­ wanie gospodarczo-społeczne ludności powodowało, w myśl tych poglą­ dów, o d e r w a n i e kultury chłopskiej od podłoża klasowego wsi pań­ szczyźnianej czy biedniackiej i tworzenie się bogatej w swej formie ze­ wnętrznej obrzędowości, obyczajowości i sztuki reprezentatywnej dla jej zamożnej części ^ Tę tradycję związaną z określoną formacją spo­ łeczną należało odrzucić jako obcą klasowo. 21 2 1 „Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2: 1947, s. 3. W. S о к o r s к i, O właściwy stosunek do sztuki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", nr 5: 1949, s. 131-134. W rozwinięciu i uzasadnieniu tych poglądów autor pisze: „Nurt ten, tracąc coraz bardziej kontakt z realnym ż y c i e m olbrzymiej w i ę 2 2 �22 WANDA P A P R O C K A Szczególnie ważne znaczenie w kształtowaniu się stosunku do tra­ dycji ludowej miało nowe rozumienie pojęcia „ludowość". Analizując za uczonymi radzieckimi na przykładzie sztuki ludowej zakres tego okre­ ślenia odnoszono je w formacjach społecznie rozwarstwionych, antagonistycznych do treści o c h a r a k t e r z e k l a s o w y m , a sztukę lu­ dową do wytwórczości artystycznej warstw ekonomicznie i społecznie uciśnionych. Tak pojmowana sztuka ludowa obejmowała nie tylko doro­ bek artystyczny wsi, ale również uboższego mieszczaństwa, prowincjo­ nalnego rzemiosła i ludności robotniczej. W społeczeństwie nieantagonistycznym, w którym w myśl tych stwierdzeń pojęcie lud pokrywa się г narodem, przez ludowość należało rozumieć przede wszystkim p os t ę p o w e i s o c j a l i s t y c z n e treści zawarte w dziedzictwie kul­ turowym przeszłości. W tym rozumieniu sztuka ludowa była „twórczo­ ścią artystyczną wyrażającą postępowe dążenia, myśli i uczucia mas ludowych" . Poglądy te znajdują odbicie w formułowanych w latach pięćdziesią­ tych z a ł o ż e n i a c h t e o r e t y c z n y c h badań nad sztuką ludową i folklorem w Polsce oraz w programach poszukiwań terenowych . W tym okresie obserwuje się zarówno odkrywanie w kulturze ludowej 23 24 kszości wsi, ulegał charakterystycznej deformacji poprzez w c h ł a n i a n i e e l e m e n t ó w kultury drobnomieszczańskiej, rozkładowej kultury kapitalistycznego świata". O ro­ li, jaką spełniać ma kultura ludowa, pisze następująco: „problem stoi w pła­ szczyźnie wydobycia z kultury ludowej ż y w e g o nurtu zarówno w treści, jak i for­ mie, żywego nurtu przewartościowującego się co dzień i co godzina w t w ó r c z y m marszu wsi polskiej do socjalizmu. S i ę g a m y w kulturze ludowej po te bezcenne skarby, które były wyrazem jej społecznej odrębności i społecznego protestu w stosunku do kosmopolitycznej sztuki drobnomieszczańskiej i chcemy wtopić ten ż y w y potężny nurt mas ludowych w n o w ą narodową kulturę epoki socjalizmu, kulturę której drogę w przeszłości otworzyła walka i z w y c i ę s t w o klasy robotni­ czej. Odrzucamy fałszywą stylizację, głosimy natomiast ś w i a d o m e kształtowanie w treści i formie tworzywa sztuki ludowej. Odrzucamy sprowadzanie sztuki l u ­ dowej do formalistycznej obrzędowości i mechanicznego przenoszenia jej w z o r ó w na obce jej tła, zarówno w treści, jak i w formie. Natomiast głosimy hasło czer­ pania przez twórców, pisarzy, kompozytorów pełnymi garściami z jej bogactw, celem przetopienia jej treściowego i formalnego układu w nowe codzienne two­ rzywo dnia dzisiejszego". 2 8 G . N i e d o s z i w i n , O zagadnieniu ludowości w sztuce radzieckiej, „Pol­ ska Sztuka Ludowa", nr 3: 1951, s. 82-97. P o w o ł u j ą się na poglądy G . Niedosziwina w swoich artykułach m. in. R. R e i n f u s s , Z zagadnień sztuki ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1952, s. 65 п., i A. J a c k o w s k i , Problem folkloru i ludowości w sztuce, „Materiały do Studiów i Dyskusji z Zakresu Teorii i Historii Sztuki, K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań nad Sztuką", nr 1: 1953, s. 166-209; por. też Od redakcji, tamże, nr 1: 1950, s. 5-6; E . F r a n k o w s k i , Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową, tamże, nr 5: 1951, s. 363-382; W. S o k o r s k i , tamże, nr 1: 1952, s. 144-156; S. P i o t r o w s k i , O twórczości ludowej, Fragment referatu wygłoszo­ nego na I Ogólnopolskiej Konferencji Twórców Ludowych w Warszawie, „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1953, s. 67-72. 2 4 �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 23 tych treści, które uznane zostają za tradycyjne ze względu na swój kla­ sowy charakter ukształtowany przez określone warunki historyczne w poprzednich formacjach społecznych, jak również współcześnie two­ rzonych odpowiadających nowej socjalistycznej rzeczywistości . 25 es Przedstawia tak sformułowany program badań A. Jackowski w artykule Na marginesie prac Państwowego Instytutu Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem: „Byłoby błędem niewybaczalnym, g d y b y ś m y powodowani chęcią odtworzenia tego, co było przed stu laty, tracili z oczu nowe formy po­ wstające obecnie. Dotyczy to prac szczególnie w zakresie zbierania folkloru, gdzie szukając za wszelką cenę tego, co ginie, co obumiera, łatwo traci się z oczu nowy folklor, który dopiero kiełkuje. [...] Nowy folklor wyraża bowiem n o w ą świadomość naszej wsi, wyraża procesy zachodzące w niej przemiany. Nowy folklor jest przy tym potężną siłą aktywną, siłą przyśpieszającą te procesy. '[...] Przestawienie się na problemowe widzenie pracy połączone jest z uaktywnieniem się samej postawy badacza. Coraz rzadziej spotykamy się ze zjawiskiem takim jak p s e u d o b e z stronny «obiektywizm» [podkr. — W.P.] polegający na tym, że notuje się wszystko — uważając, że folklor jest twórczością ludu pojmowanego jako coś jednolitego. Oczywiście taka postawa prowadzi niechybnie na manowce i zacie­ rając różnice klasowe zaciera podstawowe zagadnienie dla rozwoju naszej wsi. Postawa taka prowadzi do przyznania jednakowej wartości zarówno głęboko ideo­ logicznym wysoce artystycznym okazom twórczości naszego ludu, co i pieśniom, w których dźwięczy dawna ideologia dworów czy mentalności k u ł a k a [podkr. — W.P.]. W rezultacie otrzymujemy fałszywy, zakłamany obraz naszego ludu, stłoczenie się na reakcyjne pozycje w folklorystyce. [...] Wieś szczególnie obecnie w okresie narastających przeciwieństw klasowych stanowi niewątpliwie dynamiczne zjawisko, w którym wyraźnie o b s e r w o w a ć można walkę między elementami kułackimi a biedniackimi czy średniakiem. W tym procesie zachodzących przemian, w tej codziennej walce o duszę średniaka, o so­ cjalistyczną świadomość wsi, sztuka ludowa, a zwłaszcza folklor, odgrywają r ó w ­ nież rolę. Pieśń ludowa może pełnić rolę czynnika hamującego pewne procesy lub rozwijającego go. Pieśń ludowa, zwłaszcza ta aktualna, przyśpiewkowa, przeważ­ nie układana na nutę krakowiaka agituje i mobilizuje nie mniej niż prasa czy «muzyka i aktualnosci». [...] Jasnym się staje, że w stosunku do takiego skompli­ kowanego zjawiska pełnego w e w n ę t r z n y c h napięć i sprzeczności nie można pod­ chodzić «obiektywnie». Nie ma zresztą «obiektywnego zbieractwa*. Każde zbiera­ nie jest zarazem procesem selekcji. [...] Postawmy sprawę jasno. Nie m o ż e m y ogra­ niczać się jedynie do postaw biernych obserwatorów. Jeśli nie chcemy wlec się w ogonie przemian, jeśli chcemy nie tylko iść noga w nogę ze wsią, ale pomagać jej w rozwoju, aktywnie przyśpieszać zachodzące zmiany — ograniczać się do po­ staw biernych obserwatorów. Od charakteru zebranego materiału i naszej umie­ jętności spopularyzowania najcenniejszych osiągnięć za pomocą radia, prasy, wy­ dawnictwa, bezpośrednio w terenie przez «podrzucanie» najciekawszych pieśni zespołom ś w i e t l i c o w y m i szkolnym zależeć będzie w znacznym stopniu efekt na­ szej pracy. Dlatego należy podkreślić szczególnie metody pracy olsztyńskiej ekipy zbierania folkloru, która pod przewodnictwem dr W. Gębika znajduje różne formy wiązania swej pracy z terenem organizując spotkania połączone z prelekcjami ilustrowanymi tekstami i pieśniami ludowymi, prowadzi wspólną akcję razem z Towarzystwem Wiedzy Powszechnej itp. Osiągnięcia, które ekipa notuje na tym trudnym terenie, są zasługą tych wszystkich pracowników terenowych, któ­ rzy nie boją się b y ć agitatorami, propagatorami prawdziwego patriotyzmu i po­ stępu społecznego. „Polska Sztuka Ludowa", nr 3: 1952, s. 124. �2i WANDA P A P R O C K A W procesie kształtowania wzoru kultury narodowej te określone z a s a d a m i i d e o l o g i c z n y m i treści tradycyjne miały służyć jego wzbogaceniu i nadać mu określony charakter. Zgodnie z założeniami socrealizmu zawarte w sztuce ludowej i folklorze elementy tradycyjne ulec winny „przekuciu" na wspólne masowe wartości kulturowe i w tej nowej formie dotrzeć do odbiorców, w tym także i społeczności wiej­ skiej . Poglądy te były referowane i stawały się przedmiotem dyskusji zarówno na I Kongresie Nauki Polskiej w 1951 r . , jak i na konfe­ rencjach poświęconych zagadnieniom sztuki oraz naradach i spotkaniach twórców ludowych organizowanych wspólnie z placówkami naukowy­ mi . Dla praktycznej realizacji niektórych przyjętych zasad w ocenie roli i udziału kultury ludowej w życiu narodu powoływane były m. in. takie instytucje, jak Instytut Wzornictwa Przemysłowego, CPLiA . Okres metodologicznego n a c i s k u wywarł również wpływ na kie­ runek /badań prowadzonych w ramach Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego i katedr etnograficznych oraz powołanego działu etnografii w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN. Nie rozwijając szeroko opracowanej w wielu publikacjach oceny powojennej historii etno­ grafii należy jedynie stwierdzić, że od pierwszej konferencji zwołanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w 1951 r. kierunek badań etnograficznych podporządkowany został ogólnym tendencjom metodolo­ gicznym. Konsekwencją tego stanu rzeczy było podejmowanie prac nad tradycyjną kulturą ludu pracującego, uwzględnienia w badaniach kul­ tury wsi jej zróżnicowań klasowych, poszukiwanie w kulturze ludowej w jej klasowych treściach wartości, które winny wzbogacić kulturę na­ rodową. W realizacji tych kierunków badań jak i towarzyszącym im „roz­ liczeniom z przeszłością" placówki te nie reprezentowały tak r a d y26 27 28 29 30 2 8 Frankowski, op. cit; R. R e i n f u s s , Aktualne zagadnienia ludowej plastyki, „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1953, s. 89-94; K . P i e t k i e w i c z , Spo­ łeczna rola artysty ludowego, „Polska Sztuka Ludowa", nr 2: 1952, s. 68-76; K . P i e t k i e w i c z , Z aktualnych zagadnień współczesnej twórczości ludowej, „Materiały do Studiów...", nr 3: 1955, s. 438. K . P i w o c k i , Głos w dyskusji na temat problematyki w obradach I Kon­ gresu Nauki Polskiej, „Materiały do Studiów...", nr 7-8: 1951, s. 367-368. Rezolucje I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej w sprawie badań nad sztuką, „Materiały do Studiów...", nr 5: 1951, s. V I I I - I X ; Dokumentacja narady w sprawie twórczości artystycznej, tamże, nr 1: 1952. W. T e l a k o w s k a , Próby włączenia twórczości ludowej do wzornictwa przemysłowego, „Polska Sztuka Ludowa", nr 3: 1953, s. 135-137. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje i wydawnictwa naukowe, „Etnografia Polska", t. 2: 1959, s. 19-56; Historia etnografii polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław 1973; A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnogra­ ficznych, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław 1976, s. 19-58; J . B u r s z t a , B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Polska etnografia (etno­ logia) po II wojnie, „Lud", t. 66: 1982, s. 3-18. 2 7 28 2 9 8 0 �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 26 k a l n e g o p r o g r a m u , jak miało to miejsce w dziedzinie sztuki ludowej i folkloru. Szeroki zakres problematyki badawczej wyznaczała do pewnego stopnia nadal tradycja dawnych prac etnograficznych. Rów­ nocześnie zapotrzebowanie na wyniki badań określonych działów, priory­ tetowe ich znaczenie w tworzeniu kultury narodowej dawało większe możliwości rozwoju niektórym z nich. W konsekwencji prowadziło to do rozparcelowania zakresu tematycznego etnografii między inne współ­ działające z nią dyscypliny. Jak pisze A. Kutrzeba-Pojnarowa: „Pod­ stawą otrzymania właściwego miejsca w nowej strukturze organizacyjnej był stopień przebudowy ideologicznej w obrębie zainteresowanej dyscy­ pliny. Mierzyło się go m. in. miarą krytycyzmu w stosunku do wcze­ śniejszych prac" . Okres następny po 1956 r. przynosi nowe s z e r s z e spojrzenie na zagadnienie kultury ludowej. Odchodząc od poszukiwań treści klaso­ wych wspólnych kulturze całego ludu pracującego zaczęto traktować ją jako kulturę o k r e ś l o n e j grupy społecznej stanowiącą integralną całość historycznie uwarunkowaną, którą należy badać w określonych granicach przestrzeni i czasu. Spojrzenie na wieś jako na spójny s y s t e m społeczno-gospodarczy i kulturowy pozwalało widzieć jej od­ rębność kulturową, szukać historyczno-genetycznych przyczyn tego zja­ wiska, jak i śledzić proces zmian, jakim ona podlegała w poszczególnych okresach. To dążenie do wykrycia i zbadania specyficznych cech kultu­ rowych wsi w ich zróżnicowaniu przestrzennym stymulowało zaintere­ sowanie kulturą ludową różnych regionów i próby budowania na pod­ stawie zgromadzonych materiałów modelu kultury tradycyjnej. To h i storyczno-genetyczne podejście do zjawisk kulturowych występuje rów­ nież (lub wraca ponownie) w analizie poszczególnych dziedzin kultury ludowej (m. in. również w sztuce ludowej i folklorze). Nawrót do zainteresowań przeszłością jako p o d ł o ż e m histo­ r y c z n y m współczesności, do rozważań nad historyczną trwałością elementów kulturowych, sposobów ich przekazywania i mechanizmów funkcjonowania wyznaczał w dużym stopniu kierunek prowadzonych w następnych latach prac etnograficznych i stanowił pole do rozważań teoretycznych dotyczących prawidłowości procesów przemian gospodar­ czo-społecznych i z nimi związanych wzorów zachowań. W etnografii polskiej problem tradycji stał się szczególnie ważny z chwilą rozpoczęcia studiów nad z m i a n ą k u l t u r o w ą . Podej­ mowane prace nie ograniczały się już jedynie do opisu inwentarza kul­ turowego badanych wsi w określonym momencie historycznym, ale po­ dejmowały próbę wyjaśnienia przyczyn sprawczych zachodzących prze­ mian. Na gruncie tych badań stała się aktualna potrzeba wyróżnienia i określenia tych treści kulturowych, które uznawano za tradycyjS1 3 1 K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Organizacja pracy..., s. 42. �:26 WANDA P A P R O C K A л e, jak i treści a k t u a l n i e t w o r z o n y c h i współcześnie obiek­ tywizujących się na gruncie danej kultury. Z tymi dwoma pozornie prze­ ciwstawnymi sobie pojęciami tradycji i innowacji czy tradycji i nowo­ czesności wiązało się zagadnienie ciągłości kulturowej. W opracowaniach monograficznych poświęconych przeobrażeniom kulturowo-społecznym wsi występowały dwa rodzaje prac. Liczniejszą grupę stanowiły te, któ­ re były próbą weryfikacji ogólnie znanych prawidłowości historycz­ nych. Potwierdzały one z jednej strony bezpośrednie zależności proce­ sów przemian kulturowych od czynników zewnętrznych, stopnia rozwo­ ju społeczno-ekonomicznego, od zmian warunków bytowych, organizacji produkcji i in., z drugiej zaś od występujących w ramach wyodrębnio­ nej jednostki badawczej — społeczności określonego terytorium — współzależności strukturalno-funkcjonalnych. Równocześnie pokazywały złożony charakter tych procesów, nierównomierne tempo zmian różnych dziedzin kultury, różnicujących się przestrzeni. Druga grupa prac, mniej liczna, koncentrowała uwagę badaczy na samym mechanizmie przejmowania lub odrzucania innowacji. W pierwszej grupie szczególne zastosowanie znalazła rozwinięta przez K. Dobrowolskiego teoria podłoża historycznego, a podstawę w bada­ niach empirycznych — jego model kultury tradycyjnej . Na podstawie teorii podłoża historycznego Dobrowolski konsekwentnie formułował de­ finicję tradycji w sposób bardzo szeroki jako wszelką spuściznę, którą ustępujące generacje przekazują pokoleniom wchodzącym w życie . To stwierdzenie nawiązujące do p r z e d m i o t o w e g o rozumienia tra­ dycji było punktem wyjścia do rozważań nad kulturą tradycyjną wsi we wspomnianych badaniach monograficznych, jakkolwiek większość badaczy nie precyzowała podstawowej kategorii „tradycji" przy posługi­ waniu się terminami „kultura tradycyjna", „społeczność tradycyjna". Określano je poprzez wyznaczanie zespołu cech charakteryzujących spo­ łeczność wiejską w danym okresie , jak i poprzez wykrywanie tych zjawisk, które były zakorzenione w kulturze badanej społeczności i sta­ nowiły stały trzon kultury zastanej. Tak określonej tradycji przeciw­ stawiano aktualnie tworzone i obowiązujące nowe treści i zachowania społeczne traktując je jako innowacje na gruncie danej kultury. зг 3S 34 8 ! K . D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura tradycyjna. Próba teoretycznego za­ rysu na podstawie materiałów źródłowych XIX i XX w. z płd. Małopolski, „Etno­ grafia Polska", t. 1: 1958, s. 19-53; t e n ż e , Studia nad życiem społecznym i kul­ turą, Wrocław 1966. D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem..., s. 81-82. J. T u r o w s k i , Przemiany tradycyjnej wiejskiej społeczności lokalnej w Polsce, „Roczniki Socjologii Wsi", t. 4: 1966, s. 17-40; K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Przemiany więzi w społeczności lokalnej, t a m ż e , s. 41-51; A. K u ­ t r z e b a - P o j n a r o w a , Tradycyjna społeczność wiejska w procesie przemian współczesnych, Wrocław 1968; J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura naro­ dowa, Warszawa 1974. 5 3 , 4 �T R A D Y C J A LUDOWA A K U L T U R A NARODOWA 27 Pomimo że rozważaniom nad kulturą tradycyjną nie towarzyszyła refleksja teoretyczna nad samym pojęciem tradycji, to dokonana analiza najbardziej istotnych cech, właściwości i funkcji zbliżała do odkrycia pewnych elementów jej natury. Można stwierdzić, że procesy włączania przeszłości do teraźniejszości i zakres objętych tym włączaniem treści zależny jest od różnorodnych warunków i sytuacji społeczno-kulturo­ wych grup, które są ich twórcami i nosicielami. Wydaje się, że ten stan rzeczy utrudniał i utrudnia badaczom rozwiązanie pewnych problemów teoretycznych związanych z zagadnieniem tradycji. Ten brak teorii tra­ dycji ma również swoje źródło w nierealizowanych dotąd, a niezbędnych dla rozwiązania tego problemu badaniach interdyscyplinarnych. W chwili obecnej tematy owej teorii stają się coraz częściej w nauce ziemią ni­ czyją . Szczególnie brak ten odczuwany jest w antropologii społecznej, kulturowej, etnologii, a więc w tych dyscyplinach, w których pojęcie t r a d y c y j n y jest punktem wyjścia do analizy Większości zjawisk kulturowych. Również i na gruncie innych nauk humanistycznych nara­ stała ta potrzeba zrodzona niejednokrotnie z poczucia o p o z y c y j n o ś с i pojęć tradycji i nowatorstwa, postępu i tradycji, opozycyjności wynikającej z pojmowania tradycji jako zjawiska reliktowego, statycz­ nego lub nieznanego. Dużą zasługą pracy J. Szackiego Tradycja. Przegląd problematyki, a którą autor skromnie określa jako „nieśmiałą próbę penetracji proble­ matyki tradycji, problematyki wielorakich stylów teraźniejszości z prze­ szłością", była wyczerpująca analiza dotychczasowych poglądów na treść i zakres pojęcia tradycji w historii i myśli humanistycznej X X w. Autor dokonał rzeczy bardzo ważnej z punktu widzenia postępowania badaw­ czego, przeprowadzając analizę najważniejszych kierunków w podejściu do problemów dotyczących związków teraźniejszości z przeszłością. Po­ zwoliło mu to na wyodrębnienie trzech podstawowych, komplementar­ nych w stosunku do siebie pojęć tradycji. Nie omawiając wprowadzo­ nych przez Szackiego powszechnie obecnie znanych i stosowanych przez badaczy pojęć czynnościowej, przedmiotowej i podmiotowej tradycji moż­ na jedynie stwierdzić, że stały się one punktem odniesienia do dalszych rozważań nad tradycją, do szczegółowej analizy tego pojęcia w dorobku naukowym poszczególnych dyscyplin. Dla badań etnograficznych ten typ opracowania był szczególnie cenny, odpowiadał bowiem aktualnym potrzebom badawczym. Dokonana w podejmowanych ostatnio opraco­ waniach syntetycznych analiza przemian kultury ludowej ujawniła przy próbie konstruowania modelu kultury tradycyjnej brak badań, które pozwoliłyby rozpatrywać tradycje w sferze procesów psychospołecznych i w kategorii postaw wobec przeszłości. Opierając się na dotychczaso­ wych badaniach uwzględniano w konstruowaniu tych modeli powszech3S 8 5 s. 16. J . S z a c k i , Tradycja. Przegląd problematyki badawczej, Warszawa 1971, �28 WANDA P A P R O C K A nie przyjęte, określone zespoły cech charakteryzujące społeczność trady­ cyjną. P zy czym okresem, w którym żywotne były jeszcze treści uzna­ ne za tradycyjne, przyjmowano okres pouwłaszczeniowy. Wprowadzenie przez Szackiego trzech podstawowych sposobów ro­ zumienia tradycji ujawniło potrzebę pewnej refleksji w stosunku do stosowanych w etnografii polskiej pojęć i zainspirowało dalsze rozwa­ żania nad ich uściśleniem . Pomimo że słusznie podkreśla się brak całościowej teorii tradycji to wydaje się śledząc w latach ostatnich rozważania przedstawicieli róż­ nych dyscyplin humanistycznych, że można mówić o próbach formuło­ wania stwierdzeń ogólniejszych, często ze sobą zbieżnych, pozwalających na wyciągnięcie wniosków co do pewnej prawidłowości niektórych pro­ cesów dokonujących się w ramach tego zjawiska. Niewątpliwie po­ wszechnie przyjęte stanowiące podstawowy trzon każdej próby definio­ wania jest określanie tradycji jako części dziedzictwa kulturowego wy­ różnianego ha z a s a d z i e w a r t o ś c i o w a n i a , któremu towarzy­ szy świadomość p o c h o d z e n i a z p r z e s z ł o ś c i . Pewne różnice, jakie zarysowują się w zakresie tych sformułowań, odnoszą się przede wszystkim do zasad wartościowania oraz zakresów i mechanizmów se­ lekcji zjawisk i wytworów kulturowych w procesie transmisji. W badaniach literaturoznawczych poczynając od klasycznej pracy F. S. Eliota, problem rozróżnienia między dziedzictwem a tradycją jest przedmiotem wielu rozważań. W swoim słynnym eseju Eliot stwierdza, że odziedziczyć tradycji po prostu nie można; jeśli chce się ją posiąść, można to zrobić z dużym wysiłkiem. Warunkiem jej jest zmysł histo­ ryczny, który wymaga zrozumienia przeszłości istniejącej nie tylko w przeszłości, lecz i teraźniejszości. Zmysł historyczny wymaga od auto­ ra nie tylko rozumienia współczesności, ale całości literatury europej­ skiej od Homera począwszy . Wydaje się, że nawiązanie do tej myśli spotykamy w innych rozwijanych na gruncie literatury stwierdzeniach, że zmysł historyczny pozwala dzielić wytwory odziedziczone z przeszłości na zabytki kultury narodowej (wartości historyczne) i na takie prze­ kazy, które są źródłem duchowym, podnietą umysłową i moralną nowej r 36 37 3 6 R. T o m i c k i , Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia ; Polska", t. 17: 1973, z. 2, s. 41-58; J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa, Warszawa 1974, s. 341-346; B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Przedmiot i za- I kres opracowania dotyczącego kultury wsi Polski środkowej, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 19, Łódź 1976, s. 17-37; B. J a r n u s z k i e w i c z , Tradycja jako kategoria etnograficzna, [w:] Tradycja ; i przemiany, Poznań 1978, s. 51-71; E . P i e t r a s z e k , Tradycja a dziedzictwo kul­ turowe, [w:] Přeměny ludových tradycii v sucasnosti, Bratislava 1978, t. 2, s. 59-69; ; R. T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo — tradycja, [w:] Etnografia Polski. Prze­ miany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 349-365. T. S. E l i o t , Tradycja i talent indywidualny, [w:] Szkice literackie, War­ szawa 1963. 4 8 7 �29 T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 38 działalności, nowej twórczości (wartości aktualne) . Wartościowanie te­ go typu jest szczególnego rodzaju. Postawa wobec przeszłości określo­ na jako „zmysł historyczny" nie może mieć wyłącznie emocjonalnego charakteru, ale oparta musi być na szczególnym zasobie wiedzy, doty­ czyć więc będzie określonej części grupy społecznej czy społeczeństwa. Koncepcja ta wydaje się nawiązywać do tradycjonalno-intelektualnej doktryny kultury kształtującej w końcu XIX i początku XX w. stosunek do przeszłości. Przeciwstawiała ona życie bieżące, w którym ostawały się (często nieświadomie) elementy przeszłości — wartościom i faktom wy­ łączonym z uczestnictwa w życiu, a ocalonym z przeszłości przez wie­ dzę. Świat wartości pamiętanych lub dzięki rekonstrukcji przypomnia­ nych, jest w myśl tych poglądów istotnym skarbem dorobku kultural­ nego wieków. W innych próbach wartościowania dziedzictwa literackie­ go podkreśla się jedynie, że przetrwały próbę czasu tylko te elementy (i do tradycji można je zaliczyć), które aktywnie kształtują współczesną praktykę pisarską . Bardziej arbitralne stanowisko zajmuje w swoich rozważaniach o ro­ li tradycji w literaturze R. Zimand. Tradycja to według niego zja­ wiska kulturowe, wyróżnione przez ludzi w sytuacjach konfliktowych na podstawie hierarchii wartości. Posługując się metaforą określa tra­ dycję jako wyspy świadomości w bezrefleksyjnie płynącej rzece dzie­ dzictwa, przy czym przeszkodą tworzącą te wyspy są konflikty, któ­ rych charakter może być zarówno społeczny, ekonomiczny, jak i mieć swoje źródło w wyczerpaniu się możliwości tkwiących w jakimś typie ekspresji artystycznej. Określając tradycję w jej podmiotowym rozu­ mieniu uważa ją za określony rodzaj ludzkiej działalności, w której stroną czynną jest ten, kto aktualnie tradycje zwalcza lub podejmuje, a nie ten kto przekazuje *°. Wydaje się, że stwierdzenie Zimanda można odnieść nie tylko do tradycji rozpatrywanej na gruncie literatury, ale do szeregu innych dziedzin kultury. W analizie roli tradycji w muzyce polskiej Z. Lissa formułuje szereg bardzo ciekawych stwierdzeń, które dotyczą spraw najtrudniej­ szych w rozważaniach nad tradycją — zasad, według których wyróżnia­ my tradycję. Związane są one z pytaniem, jakiego rodzaju refleksja tworzy tradycję. Wprowadzając rozróżnienia w pojęciach kultury i tra­ dycji, tę ostatnią określa jako „wybrane elementy kultury, t j . te, które 39 41 8 8 K . G ó r s k i , Ocena kultury narodowej i zagadnienie jej ciągłości, „Kultu­ ra i Społeczeństwo", nr 4: 1968, s. 21-26. M. G ł o w i ń s k i , Poetyka Tuwima a polska tradycja literacka, Warszawa 1962, s. 9-43. R. Z i m a n d , Problem tradycji, [w:] Proces historyczny w literaturze i sztu­ ce, Warszawa 1967, s. 360-378. Z. L i s s a , Rola tradycji w muzyce polskiej, [w:] Tradycja i współczesność, Warszawa 1970, s. 47-86. 3 8 4 0 41 �30 WANDA P A P R O C K A w danej fazie historii zostały zaaprobowane, uznane za wartość", weszły do świadomości społecznej i wytworzyły własny stereotyp. Aprobata tych elementów może mieć dość różny charakter, może być aproba­ tą z konieczności, braku możliwości wyboru, aprobatą z pietyzmu, apro­ batą świadomą, co jest rezultatem znajomości wielorakich elementów i wyboru niektórych z nich. Wydaje się, że wymienione kryteria wy­ różniające tradycje z całości dziedzictwa kulturowego uwzględniają w szerokim zakresie różnorodne sytuacje społeczne i kulturowe kształ­ tujące określone postawy wartościujące. Nasuwa się jednak w tym przy­ padku pytanie, w jakim stopniu można traktować niektóre formy apro­ baty np. z konieczności, z braku możliwości jako świadomą refleksję w procesie transmisji dziedzictwa przeszłości. Wartościowanie jak i świadomość pochodzenia z przeszłości są rów­ nież we w s p ó ł c z e s n y c h badaniach etnograficznych podstawo­ wymi kryteriami wyróżniającymi tradycję z całości dziedzictwa społecz­ nego. W większym może jednak stopniu niż w innych naukach, w pol­ skiej literaturze etnograficznej odczuwało się brak, mimo tak powszech­ nego stosowania pojęcia tradycji i jej pochodnych (wieś tradycyjna, kultura tradycyjna), głębszej refleksji i szerszej analizy tego pojęcia. Stąd w ukazujących się obecnie artykułach omawiających to zagadnie­ nie, w których dokonywane są próby wyjaśnienia i uściślenia tych po­ jęć, występują pewne różnice. Wydaje się jednak, że są one w więk­ szym stopniu natury terminologicznej niż merytorycznej i mogą być wyjaśnione w szerszej dyskusji. J. Burszta określając tradycję jako wszelkie dziedzictwo przeszłości, materialne i niematerialne, podkreśla równocześnie znaczenie systemu wartości obowiązującego każdą grupę ludzką, etniczną, społeczeństwo, który do transmisji kulturowej włącza mechanizm selekcji. On to powoduje, że niektóre odziedziczone dobra kulturowe przestały być wartościami sensu stricto, przestały pełnić swą funkcję instrumentalną stając się reliktami czy przeżytkami lub zni­ kając całkowicie . W podjętej przez Tomickiego próbie definicji tradycji podkreśla­ ny jest szczególnie czynnik emocjonalny w procesie jej wartościowania. Można to określić jako aprobatę z pietyzmu (rola autorytetów), aproba­ tę z konieczności wobec groźby sankcji religijnych dla jednostki lub grupy dokonującej zmiany . Odniesienie pojęcia tradycji do kultury chłopskiej, w której domi­ nowały formy transmisji ustnej i pokazu, czyniło przydatnym w apa­ raturze pojęciowej dla pewnego typu analizy określenie tradycji w zna­ czeniu c z y n n o ś c i o w y m i przedmiotowym. Kierunek zainteresowań tradycją kultury chłopskiej w sensie podmiotowym dąży do wytłumaczenia istnienia struktur kulturowych o długim trwaniu. 42 4S 4 2 4 8 Burszta, Tomicki, op. cit., s. 342-344. Tradycja i jej znaczenie..., s. 49. �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 31 Mając na celu ustalenie przyczyny wielowiekowej stabilności kultury chłopskiej bada mechanizmy tworzenia się wariantów tych samych treś­ ci, bez zmiany jej struktury i funkcji wytworu. Pozwala to sformuło­ wać tezę, że historia społeczności chłopskich przez długi czas (do uwłasz­ czenia) była okresem przewagi tradycji jako autorytetu określającego większość wzorów, norm i wartości obowiązujących w społeczności wiej­ skiej. Tradycja rozumiana jako p o s t a w a p r z e s z ł o ś c i jest ka­ tegorią badawczą, która ma szczególne znaczenie w analizie tych dzie­ dzin kultury, które dotyczą zachowania norm i wartości. W zastoso­ waniu do problematyki badań historycznych szczególnie przydatna w ba­ daniach świadomości klasowej i narodowej wsi. Jak słusznie jednak zastrzega B. Jaworska, dla okresów starszych dysponujących nader nikłą ilością źródeł bezpośrednich dotyczących postaw wnioskowanie siłą rzeczy musi oprzeć się na analizie p r z e d m i o t o w e j zjawisk. Upoważnia to do wniosku, że w każdym przypadku badając konkretną rzeczywistość społeczno-kulturową określonych wsi mamy do czynie­ nia tylko ze względną przewagą występowania zjawisk w jednym z trzech wyróżnionych przez Szackiego pojęć tradycji . W wielu rozważaniach dotyczących tradycji przedmiotem analizy jest sprawa p r a w d z i w o ś c i przekazywanych treści. W większości podkreśla się, że nie jest istotne dla określenia jakiegoś zespołu zjawisk, mianem tradycji czy miały one de facto miejsce w przeszłości. Ważny jest zatem nie stan faktyczny, lecz społecznie ważne domniemanie, że dane zjawisko występowało w przeszłości . W odniesieniu do historii N. Assorodobraj stwierdza, że z naszego punktu widzenia nie jest waż­ na prawdziwość faktów i uogólnień zawartych w wymienionych wytwo­ rach kulturowych czy wyobrażeń z nimi związanych, lecz ich organicz­ ne włączenie w całość teorii, które tworzą społeczeństwa o sobie, oraz zasięg społecznego rezonansu i społecznych emocji z nimi związanych . Mówiąc w swoich rozważaniach historycznych o „dowodzie z dawności". W. Kula przypisuje mu moc dowodową w społeczeństwie przez, tysiąclecia. Stwarzało to dla każdej zmiany potrzebę udowadniania, że nie jest przeszłości obca. Stąd wszystko, co nowe, stosowało mimikrę,. maskowało swą nowość . W kulturze chłopskiej, w jej specyficznym stosunku do chronologii wydarzeń do czasu linearnego, uwidacznia się to zjawisko w pojmowa­ niu przeszłości jako specyficznej wizji nie określonego „dawniej", w któ­ rym mieszały się wydarzenia rzeczywiste, legendarne i mitologiczne. u iS 46 47 4 4 K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. cit. Z i m a n d , op. cit, s. 365-370. N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i propozycje badawcze, „Studia Socjologiczne", nr 2: 1963, s. 5-47. W. K u l a , Problemy i metody historii gospodarczej, Warszawa 1963, s. 12. 4 5 4 6 4 7 �32 WANDA P A P R O C K A „Główną cechą społecznie utrwalonej wizji przeszłości — jak pisze R. To­ micki — był etiologizm, w którym właśnie przejawiał się ścisły zwią­ zek między wydarzeniami «bardzo dawno» a aktualną rzeczywistością". Podstawowym bowiem pytaniem, jakie stawiano aktualnemu porządko­ wi, było pytanie o początek jego elementów . Stopień zainteresowania przeszłością zależny był więc od tego, na ile wiedza o niej była wiedzą 0 teraźniejszości. W tym stosunku do tradycji zawiera się istotna kwestia potrze­ by rozpatrywania tradycji z punktu widzenia t e r a ź n i e j s z o ś c i 1 p r z y s z ł o ś c i . Zbliża to do odpowiedzi na pytanie, czemu służy tradycja, pytanie o kryteria selekcjonowania zjawisk. J. Szacki określa to jako władzę żywych nad umarłymi i w takim rozumieniu tradycji widzi właściwy przedmiot badań. W d y n a m i c e t r a d y c j i , w fak­ cie, że jest ona układem otwartym, że istnieje zawsze współcześnie i właśnie w syndromu odgrywa tak wielką rolę, widzą wszyscy zaj­ mujący się problemem tradycji jej,podstawową cechą. Trwałość wartości artystycznych w dorobku kulturalnym wyraża się między innymi w ich nieustannym ruchu i przemienności, co sprawia, że zachowując swoją istotę, samą zasadę trwałości — w swym życiu utajonym i w historycznych nawrotach, przybierają one postać wielora­ ką i wielokształtną niekiedy nawet trudną do rozpoznania. Zgodnie z tą myślą czynny związek z tradycją może wyrażać się nie tylko w jej akceptacji, lecz także w jej faktycznym lub pozornym zaprzeczeniu . W badaniach literackich tradycja traktowana jest jako przeszłość aktywnie konstruowana i przekształcana, a nie odwzorowana z jej daw­ nych kształtów. Nie egzystuje sama w sobie, lecz jest zsynchronizowa­ na z aktem twórczego wyboru dając łącznie strukturalną całość. Tę dynamiczną rolę tradycji w akcie tworzenia widzą badacze in­ nych dziedzin kultury. W muzyce do podstawowych cech tradycji zalicza się te, które pozwalają im współgrać z nowo powstającym aktualnym nawarstwieniem kulturowym. A więc o samym kryterium wyboru i wejściu do tradycji części dziedzictwa kulturowego decyduje współ­ czesność. Ona asymiluje ją do nowych zjawisk kulturowych, które z ko­ lei same mają szanse stać się tradycją w przyszłości. W wypowiedziach tych zawarte jest bardzo ważne stwierdzenie, że siła nowatorska, o ile nie jest faktem arbitralnym, musi tkwić immanentnie w przeszłości. Tra­ dycja dając pewne wzory, formy i treści działania na różnych odcin­ kach życia zbiorowego i jednostkowego, równocześnie zezwala na pew­ ną dowolną ich interpretację. Tradycja jest z jednej strony siłą w y z ­ naczającą z a k r e s k u l t u r o w e g o i n w e n t a r z a , z dru48 49 4 8 T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo..., s. 360. J . S t a r z y ń s k i , O nowych i trwałych wartościach sztuki polskiej ostat­ niego ćwierćwiecza, [w:] Tradycja i współczesność. O kulturze artystycznej Polski, Warszawa 1970, s. 134-150. 4 8 �T R A D Y C J A L U D O W A A K U L T U R A NARODOWA 33 giej zaś siłą d y n a m i z u j ą c ą rozwój kultury. Świadomość posia­ dania tradycji normowana i ożywiona własną wizją przyszłości składa się na określoną harmonię a raczej dialektykę. Nowatorstwo i tradycja przedstawia się nie jako starcie antagonizmów zewnętrznych, ale jako istotne wewnętrzne źródło ruchu. Należy jednak pamiętać w analizie procesu tworzenia się tradycji, jak słusznie zwracają uwagę historycy, o potrzebach jej sztucznego od­ twarzania, które mogły powodować w pewnych przypadkach głębokie i względnie trwałe modyfikacje w społecznej świadomości. Mogły być one częścią wspomnianej przez Kulę „mimikry" pozwalającej uzasadniać byt określonym zjawiskom społecznym czy kulturowym. Mogą przeja­ wiać się w próbie narzucenia kontynuacji czy nawiązania do tradycji, w tym także ludowej, w formie zinstytucjonalizowanej nadając jej cha­ rakter reprezentacyjny i symboliczny. W kulturze chłopskiej proces zmiany kulturowej jest wyrazem dy­ namiki przeobrażeń samej tradycji. Jest to jednak proces bardziej zło­ żony niż u innych wspomnianych działaczy kultury. Oddziaływanie czynników egzo- i endogennych będzie nie tylko róż­ ne w każdym określonym czasie, ale różne w odniesieniu do poszcze­ gólnych tak bogatych zjawisk kulturowych, które składają się na poję­ cie kultury ludowej. Złożoność pojęcia tradycji jak i mechanizmów jej kształtowania się w procesie selekcji dziedzictwa kulturowego wsi każe dochodzić do wykrycia jej natury zarówno przez badanie tradycji lokalnej, określa­ nej jako integralna, w procesie tworzenia której sterującą rolę odgry­ wa przeszłość, jak i tradycji, którą można by określić jako świadomą, tworzonej na podstawie wykraczajcego poza społeczność lokalną systemu wartości. Posiadając szerszy niż tradycja integralna punkt odniesienia, musiała odpowiadać ona hierarchii wartości wspólnej całej warstwie chłopskiej, ujmowanej w kontekście narodu. Wymagało to włączenia w zakres tego pojęcia treści, które byłyby pomostem łączącym nie tyl­ ko przeszłość z teraźniejszością, ale i przyszłością. Każde próby usyste­ matyzowania zagadnienia tradycji są niewątpliwie dalszym krokiem w opracowaniu tego tak złożonego problemu, ale równocześnie odsła­ niają nowe pola badawcze wymagające dalszych pogłębionych studiów teoretycznych i empirycznych. » — Etnogralia Polska, X X V I I / 2 �34 WANDA P A P R O C K A Ванда Папроцка НАРОДНАЯ ТРАДИЦИЯ И НАЦИОНАЛЬНАЯ КУЛЬТУРА ПОСЛЕ ВТОРОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЫ Резюме В статье говорится о том, как формировалось отношение к народной традиции в период после второй мировой войны. Происходящие социальные перемены определяли новое от­ ношение к ней, отвечающее актуально возникающей системе ценностей в рамках общей программы расчета со всем культурным наследием предудущих периодов. Как оценка роли и значения народной традиции в общественной жизни и культуре, так и характер и объем содержания, заключавшегося в этом понятии, не были однородными на протяжении всего послевоенного периода. Споры за ее идейное содержание усиливались согласно наблю­ дающейся закономерности в периоды известной социальной напряженности. Это в зна­ чительной мере зависело не только от различий во взглядах на значение всего культурного наследия в общественном развитии. В первый послевоенный период взгляды на народную традицию представляли собой известное продолжение взглядов, распространяемых в меж­ дувоенный период, и программы деятельности. Этому способствовало восстановление сразу же после войны ряда крестьядских организаций и народных журналов и издательств. Пред­ ставляемые в этот период взгляды признавали единство народной культуры независимо от социальной стратификации внутри этой прослойки. Они стремились к развитию социаль­ но-группового самосознания этой прослойки и к воспитанию крестьян, опираясь на ценности народной культуры. В следующий период во взглядах на народную традицию начинает преобладать пози­ ция, выдвигающая на первый план единство культуры трудящихся городов и сел, учиты­ вающая лишь часть культурного достояния деревни —то, что связано в первую очередь с классовой борьбой. Постулировалось единство национальной культуры путем нивелиро­ вания классовых различий в процессе формирования бесклассового общества. Такая пози­ ция являлась с одной стороны выражением официальных взглядов и программ деятель­ ности, с другой же она открывала простор для критики позиций при подходе к культуре деревни, существовавших до сих пор. Идея строительства общей культуры „трудящихся городов и сел" нашла свое выражение в оценке культурного наследия сельской среды. Выс­ тупая против культурного сепаратизма деревни, отвергались и обходились те элементы, которые свидетельствовали о культурном отличии и которые в виду тесной связи с осо­ быми условиями жизни и труда в деревне не могли образовать единого целого с городской и рабочей культурой. Это сводило научные и понуляризаторские интересы прежде всего к материальной культуре, народному искусству и фольклору. Эти взгляды нашли свое отра­ жение в формировавшихся в пятидесятые годы теоретических положениях для исследований по народному искусству и фольклору в Польше, а также в программах поисков на местах. Следующий период, начиная с конца 1956 г., приносит более широкий подход к вопро­ сам о народной культуре. Отходя от поисков классового содержания, общего для культуры всех трудящихся, стали понимать ее как культуру определенной общественной группы, представляющую собой исторически создавшееся нерасторжимое целое, которое следует изучать в определенных пределах пространства и времени. Далее в статье автор рассматривает на примере этнографических исследований и других гуманитарных наук формирование взглядов на традицию, принципов и критериев о п р е д е ­ ления ценности культурного наследия, механизмов отбора культурных явлений и произ­ ведений в процессе передачи. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d8488bccc9d54ad38760fc7eeec1ac6.pdf 521102d2631f89800a5fe009a41b4e5f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:410 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:371 Title A name given to the resource Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od końca XIX w. do chwili obecnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.291-295 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WANDA PAPROCKA PLECIONKARSTWO NA TERENACH PODWARSZAWSKICH OD K O Ń C A X I X W. D O C H W I L I O B E C N E J Zagadnienie r o z w o j u plecionkarstwa na terenach podwarszawskich wiąże się ściśle ze sprawą oddziaływania ośrodka miejskiego na rze­ mieślniczą produkcję wiejską. Opracowanie tego t e m a t u miało stanowić wkład do planowej przez Zakład E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Warszawskiego m o n o g r a f i i etnograficznej okolic Warszawy. W a r u n k i n a t u r a l n e obszarów nadwiślańskich były głównym c z y n n i ­ k i e m , który zadecydował o u t r z y m a n i u się na terenach t e j gałęzi p r o ­ d u k c j i w i e j s k i e j . Natomiast bliskość miasta kształtowała j e j charakter. M i m o że p r o d u k c j a plecionkarska na o m a w i a n y c h terenach istniała od bardzo dawna, pracą moją objęłam j e d y n i e okres od końca X I X w. do c h w i l i obecnej. Ograniczenie się do t a k wąskich r a m czasowych zo­ stało narzucone przez dostępne źródła. P r o d u k c j a plecionkarska nie p o ­ siada p r z y t y m w l i t e r a t u r z e polskiej wyczerpującego opracowania. Stanowiąc d r o b n y f r a g m e n t k u l t u r y m a t e r i a l n e j w s i jest ona p o t r a k t o ­ wana marginesowo w różnych dawniejszych opisach etnograficznych. P o d s t a w o w y m więc źródłem wiadomości są w tej c h w i l i współczesne badania terenowe. Materiał przez nie dostarczony n i e sięga dalej niż do ostatnich l a t X I X w . Jeżeli chodzi o zakres t e r y t o r i a l n y mojej pracy, ograniczyłam go do t y c h terenów, na których produkcja rozwijała się w o p a r c i u o Warszawę j a k o główny r y n e k z b y t u . Uzależnienie od surowca powoduje, że ośrodki koszykarskie ciągną się wzdłuż Wisły w górę i w dół r z e k i o d K a r c z e w i a do Nowego D w o r u . Najważniejsze z n i c h są to na pn.-zach. od W a r ­ szawy: Młociny, Buraków, Łomianki, Łomna. N a pd.-wsch.: S i e k i e r k i , Augustówka, Las, Kuligów, N o w a Wieś. Granica wyznaczona przez te miejscowości nie była j e d n a k stała, ulegała b o w i e m przesunięciom w k i e ­ r u n k u od l u b do Warszawy, w zależności od mniejszego l u b większego zaopatrzenia r y n k u miejskiego. W większości wsie te nie odznaczały się dobrą glebą, zwłaszcza t e ­ r e n y ciągnące się na pn.-zach. od Warszawy do Łomianek posiadają zie- �292 WANDA PAPROCKA mię piaszczystą, nieurodzajną. Od Łomianek gleba jest bardziej u r o ­ dzajna, ale n i e w i e l k i e działki nie stworzyły warunków dla u t r z y m a n i a rodziny. Obszary na pd.-wsch. od Warszawy, ciągnące się na l e w y m brzegu Wisły do Augustówki, na p r a w y m do Nowej W s i , odznaczają się złą glebą, przeważnie piaszczysto-gliniastą. Badania terenowe przeprowadzone były w oparciu o kwestionariusz obejmujący swoją tematyką nie t y l k o zagadnienia związane ściśle z samą produkcją, ale zawierający również szereg pytań odnośnie do panujących na t y c h terenach stosunków gospodarczych i społecznych. Konieczne było również uwzględnienie szerszego tła porównawczego, ogólnego roz­ w o j u plecionkarstwa w Polsce na t l e warunków gospodarczych i spo­ łecznych i n n y c h ośrodków p r o d u k c y j n y c h . M i m o iż przegląd ośrodków dokonany jest pobieżnie, w p e w n y m stopniu pozwala na zorientowanie się, jaką rolę odegrało plecionkarstwo w gospodarce wiejskiej poszczegól­ n y c h regionów Polski. Na podstawie t y c h wiadomości można stwierdzić, że plecionkarstwo w t e j f o r m i e , w j a k i e j występuje w ciągu ostatnich kilkudziesięciu l a t na podwarszawskich terenach nadwiślańskich, n i e jest t y p o w e dla i n ­ n y c h terenów Polski. Przyczyn tego należałoby szukać w mniejszych za­ sobach surowca w stosunku do i n n y c h obszarów Polski i gorszych g a t u n ­ kach w i k l i n y . O wiele silniej rozwinęło się plecionkarstwo w Małopolsce i Wielkopolsce. S i l n y rozwój koszykarstwa w Małopolsce w o s t a t n i m stuleciu był związany zapewne również z t r a d y c j a m i h i s t o r y c z n y m i roz­ w o j u przemysłu domowego oraz rzemiosła małomiasteczkowego na t y c h terenach, ze słabą konkurencją wyrobów fabrycznych oraz z łatwością uzyskania zbędnej, nie zatrudnionej w przemyśle f a b r y c z n y m siły robo­ czej, natomiast w Wielkopolsce z wysoko zorganizowaną formą gospo­ darki wikliniarskiej. Natężenie p r o d u k c j i plecionkarskiej na terenach podwarszawskich kształtowało się niejednakowo w różnych okresach czasu. Silnie r o z w i j a się ono na przełomie X I X w . zarówno na skutek sy­ t u a c j i ekonomicznej wobec postępującego procesu rozdrobnienia g r u n t u , j a k i w s k u t e k zapotrzebowania rozwijającego się przemysłu i h a n d l u . Plecionkarstwo było zajęciem, którego intratność polegała na możli­ wości z a t r u d n i e n i a dzieci i l u d z i starych oraz prymitywności samego warsztatu i narzędzi, nie wymagających żadnych większych i n w e s t y c j i . Zarówno b o w i e m warsztat składający się z dwóch desek w s p a r t y c h z jednej s t r o n y na nóżkach, j a k żelazo do u b i j a n i a p l e c i o n k i i k l u c z do prostowania w i t e k były w y k o n y w a n e często przez samych koszykarzy. Spośród w s i podwarszawskich najlepsze w a r u n k i do r o z w o j u koszy­ k a r s t w a posiadały te, które nie potrzebowały sprowadzać w i k l i n y , ale �P L E C I O N K A R S T W O NA T E R E N A C H t PODWARSZAWSKICH 293 miały j e j pod d o s t a t k i e m na okolicznych kępach. Do n i c h należał B u ¬ raków, Las, Nowa Wieś (do I w o j n y światowej). Natomiast wsie, które musiały sprowadzać surowiec, to: S i e k i e r k i , Augustówka, Łomianki, Kępa Kiełpińska. Wiklinę przywożono często z t a k odległych miejscowości, j a k Czerwińsk i Wyszogród. Można w przybliżeniu określić, że w w y m i e n i o n y c h wsiach około 5 0 % ludności zajmowało się koszykarstwem (wyjątek stanowiły wsie Las i Augustówka, gdzie liczba ta dochodziła n i e m a l do 100%). Każdy z chałupników-koszykarzy nie t y l k o zajmował się w y p l a t a ­ n i e m , ale należał do niego również cały poprzedzający w y p l a t a n i e p r o ­ ces obróbki surowca. Połączenie t y c h dwóch procesów pracy: przygoto­ wania surowca, a następnie przerobu go na gotowy p r o d u k t , jest zresztą charakterystyczne dla drobnej chałupniczej wytwórczości koszykarskiej nie t y l k o t y c h okolic. W badaniach t e r e n o w y c h położono nacisk na odtworzenie c h a r a k t e r y ­ stycznego procesu przygotowania surowca, który rozpoczyna się z chwilą, k i e d y w i k l i n a gotowa jest do zżęcia, a więc d w a razy do r o k u : bądź na wiosnę, bądź na jesieni. Zwrócono również uwagę na najczęściej sto­ sowane na terenach podwarszawskich t e c h n i k i , to jest t a k zwany spo­ sób plecenia dubeltowy oraz garściak (nazwa pochodzi stąd, że zamiast jednej w i t k i bierze się k i l k a c i e n i u t k i c h w i t e k , które t r z y m a się w gar­ ści). Specjalny rodzaj t e c h n i k i krzyżowej na osnowie żeberkowej sto­ suje się t u t y l k o do plecenia płofków i wierszy r y b a c k i c h . W początkach omawianego okresu, pod koniec w i e k u X I X do I w o j n y światowej, produkcja koszykarska obejmowała przede w s z y s t k i m kosze i k u f r y , które wraz z poważną w t y m czasie masą towarową eksporto­ wane były z Królestwa do Rosji, następnie kosze do b u t e l e k na w i n o , kosze na chleb, zw. piekarnikami, półokrągłe kosze na z i e m n i a k i , kosze na r y b y , zw. badułami, kosze na węgiel, zw. kanciakami, i inne. Z b y t w y p r o d u k o w a n y c h przedmiotów nie nastręczał żadnych t r u d n o ­ ści. I s t n i e l i specjalni pośrednicy zajmujący się zarazem skupem, j a k i d o ­ starczaniem wzorów do p r o d u k c j i . Często również sami koszykarze sprze­ d a w a l i swoje w y r o b y na p o p u l a r n y m w a r s z a w s k i m t a r g o w i s k u Pod Żelazną Bramą. Organizacja z b y t u nie uległa zmianie w okresie międzywojennym. Ciężka sytuacja ekonomiczna w s i podwarszawskich przyczyniła się do u t r z y m a n i a r o l i plecionkarstwa j a k o niezastąpionego źródła dodatkowego dochodu dla małorolnych i czasem jedynego źródła dochodu d l a bezrol­ n y c h chłopów w s i nadwiślańskich. Dane statystyczne z tego okresu ilustrują stan osób z a t r u d n i o n y c h w koszykarstwie i wielkość samej p r o d u k c j i w i k l i n i a r s k i e j . Według t y c h �294 WANDA PAPROCKA materiałów na terenie całej Polski w 1931 r. ogólna liczba koszykarzychałupników wynosiła 17 tysięcy, z tego 2 8 , 5 % s t a n o w i l i pracownicy młodociani. Plantacje w i k l i n o w e dawały rocznie 24 000 wagonów s u ­ rowca, z których 4000 szło na potrzeby w s i , reszta n a eksport. W w o ­ jewództwie w a r s z a w s k i m obszar pól w i k l i n o w y c h , w g a n k i e t y z 1921 r., wynosił 2503 ha (5,8%). P o w i a t warszawski posiadał 22 kępy w i k l i n y dzikiej i kępę w i k l i n y szlachetnej. L i c z b y te dają pewne wyobrażenie 0 rozmiarach p r o d u k c j i w i k l i n i a r s k i e j . W zakresie samej p r o d u k c j i w stosunku do okresu poprzedniego wzbo­ gacił się j e d y n i e asortyment p r o d u k o w a n y c h przedmiotów. Rozwijała się p r o d u k c j a m e b l i koszykarskich, t z w . tarasowych, zarzucona zostaje nato­ miast p r o d u k c j a koszy do w i n a i specjalnych kufrów do przewozu t o ­ warów. Wiązało się to z r o z w o j e m przemysłu i bardziej nowoczesnymi środkami t r a n s p o r t u . P o m i m o że inne ośrodki koszykarskie na terenie Polski w okresie międzywojennym ulegały silnie procesom k a p i t a l i z a c j i , tworząc w i e l k i e warsztaty, na terenach podwarszawskich rozwijała się nadal produkcja reprezentowana przez d r o b n y c h majstrów i chałupników. Okres w o j e n n y przyniósł koszykarstwu ogromne s t r a t y . O k u p a n t p r o ­ wadząc rabunkową gospodarkę niszczył zarówno n a t u r a l n e kępy w i k l i n y , j a k i plantację. Również w stosunku do samych koszykarzy stosowano presje, zmuszając i c h do pracy w ramach gospodarki wojennej. W t y c h w a r u n k a c h nie mogło być m o w y o j a k i m k o l w i e k r o z w o j u plecionkarstwa. Zarówno b r a k surowca, który znajdował się w rękach Niemców, j a k 1 zmniejszenie chłonności r y n k u z b y t u , Warszawy, czyniło produkcję plecionkarską nieopłacalną. Okres powojenny, w którym dokonały się zasadnicze zmiany za­ równo w stosunkach ekonomicznych, j a k i społecznych, w pierwszej swej fazie miał j a k najbardziej u j e m n y wpływ na rozwój p r o d u k c j i plecionkarskiej. Gwałtowny odpływ ludności do Warszawy, większa i n ­ tratność pracy w mieście przyczyniły się do wyraźnego z a n i k u tej ga­ łęzi twórczości w i e j s k i e j . Zahamowanie tego procesu stało się zagadnie­ n i e m palącym. Zaczęto zakładać spółdzielnie i skupiać w i c h ramach pozostałych koszykarzy. Jednakże spółdzielnie nie zawsze potrafią po­ dołać nałożonemu na nie zadaniu. P r z y c z y n należy szukać w złym s u ­ r o w c u , nieodpowiednio p r z y g o t o w a n y m do p r o d u k c j i , n i s k i c h płacach oraz prymitywności narzuconych chałupnikom podwarszawskim wzorów wyrobów, nie znajdujących w s k u t e k tego z b y t u . Miasto j a k o r y n e k z b y t u oddziaływało dodatnio na rozwój plecion­ k a r s t w a , narzuciło jednakże do p r o d u k c j i w z o r y pozbawione wartości a r t y s t y c z n y c h . Te wartości związane w n i e j e d n y m w y p a d k u z c e n n y m i �•i « I I I -PLECIONKARSTWO NA TERENACH PODWARSZAWSKICH 295 t r a d y c j a m i twórczości ludowej dawniejszych okresów h i s t o r y c z n y c h utrzymały się w i n n y c h ośrodkach plecionkarskich w Polsce. Należałoby się zastanowić, czy również i spółdzielnie nie p o w i n n y sięgnąć d o n i e ­ których t r a d y c j i i powrócić do starych wzorów p r o d u k c y j n y c h , prze­ stawiając produkcję na artystyczną. Nasza p r o d u k c j a plecionkarska po­ w i n n a być poszukiwana na r y n k a c h zagranicznych, dostarczając n a m dewiz i propagując piękno polskiej twórczości l u d o w e j . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ebaf4a1162acf0995cc2262466368b7.pdf 2838852dac776c39f7ab9c9bb773fe9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1086 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:997 Title A name given to the resource Tradycja ludowa a świadomość społeczna warstwy chłopskiej w okresie II Rzeczypospolitej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.29-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. I S S N 0071-1861 XXVII, z. 1 WANDA P A P R O C K A TRADYCJA LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA WARSTWY CHŁOPSKIEJ W OKRESIE I I RZECZYPOSPOLITEJ Powstanie I I Rzeczypospolitej nie tylko przywróciło niepodległy byt narodowi polskiemu, ale było także aktem narodowej i społecznej kon­ solidacji. Nowa sytuacja polityczna kraju dała podstawy do rozwoju no­ wych kierunków działania w wielu dziedzinach życia społecznego, go­ spodarczego i kulturalnego. Zrealizowanie leżącego u podstaw i określa­ jącego charakter wielu działań, podstawowego celu, jakim było odzyska­ nie niepodległości, uwalniało znaczny potencjał energii społecznej kie­ rując go k u innym zadaniom. Istniejąca dotąd stała potrzeba udowadniania prawa do samodziel­ nego bytu narodowego i wysiłek, jaki był potrzebny dla spełnienia te­ go zadania, mogły zostać wykorzystane w aktywnym i twórczym działa­ niu zorientowanych już nie na badanie przeszłości, w której szukano dowodu tożsamości narodu, ale na teraźniejszość i przyszłość. Dążenie do integracji narodowej w okresie zaborów realizowane m. in. na bazie wspólnego dziedzictwa kulturowego, którego korzenie odkrywano w k u l - , turze ludowej w jej rodzimym, słowiańskim źródle w nowych warun­ kach niepodległego państwa polskiego, zastąpione zostało dążeniem do i n t e g r a c j i s p o ł e c z n e j . Proces konsolidacji społeczeństwa pol­ skiego wymagał określenia roli w nowo powstałym państwie każdej z warstw i klas społecznych. Jednym z elementów określających ich pozycję w nowo formującej się strukturze społecznej państwa był rozmiar i charakter dziedzic­ twa k u l t u r o w e g o wnoszonego niejako w posagu do narodowe­ go skarbca. T y m wkładem warstwy chłopskiej do kultury narodowej były m. in. tradycyjne treści i wartości zawarte w kulturze ludowej. W tej określonej nowymi warunkami sytuacji tradycyjne treści k u l ­ tury ludowej stają się wyłącznie dziedzictwem kulturowym warstwy chłopskiej i jej orężem w walce o prawo do udziału we współtworzeniu kultury ogólnonarodowej. Złożoność procesów, które kształtowały społeczno-polityczną i k u l t u - �30 WANDA PAPROCKA r a m ą rzeczywistość tego okresu, uniemożliwia objęcie wszystkich płasz­ czyzn, na których rozpatrywać należałoby zagadnienia tradycji ludo­ wej, stosunku do niej, treści które ona zawierała. Przyjmując tak jak w poprzedniej części opracowania i nadrzęd­ ność zagadnienia stosunku kultury ludowej do kultury narodowej skon­ centrowano się na omówieniu poglądów na tradycję ludową ukazując, do jakich elementów tradycji ludowej odwoływano się, pozytywnie lub negatywnie je wartościując, jakie elementy świadomie lub nieświadomie adaptowano. Jest to konsekwencją przyjętej p o d m i o t o w e j ana­ l i z y pojęcia tradycji, która akcentuje rolę jednostki lub grupy w akcie wyboru i wartościowania, a nie rozpatruje elementów tradycji jako war­ tości samych w sobie. W okresie międzywojennym stosunek do tradycji ludowej formułowa­ ny był przez różne kręgi społeczne. Stawał się on częścią programów działania określonych grup formalnych i nieformalnych w różnych kon­ cepcjach ideologicznych. Wspierany był autorytetem rozwijających się badań naukowych nad kulturą ludową i folklorem. W t y m okresie szczególnie wzrasta rola samego środowiska wiejskie­ go w kształtowaniu poglądów na kulturę ludową i wartości przez nią reprezentowane. Jest to częścią procesu "samookreślenia" się grup czy warstw społecznych, który wymagał gromadzenia "wiedzy o sobie" czy "wyobrażeń o sobie" i łączył się z próbą włączenia przeszłości do aktu­ alnej świadomości społecznej . Dokonywało się to na różnych pozio­ mach i w różny sposób, służąc jednak podstawowemu celowi, jakim było ukazanie własnej odrębności kulturowej. Posiadanie jej uzasadniało prawo warstwy chłopskiej do udziału w współtworzeniu kultury naro­ dowej na zasadach partnerstwa. Jak w każdych badaniach z zakresu świadomości społecznej odno­ szących się do przeszłości, której nie możemy objąć badaniami bezpośred­ nimi, musimy posługiwać się ź r ó d ł a m i p o ś r e d n i m i . Wniosku­ jąc na podstawie analizy przedmiotowej określonych faktów i zjawisk można podjąć próby odtworzenia tendencji społecznych, a nawet po­ staw ludzkich, które te zjawiska kreowały. Tego typu źródłem jest m. in. działalność organizacji wiejskich przede wszystkim młodzieżo­ wych, uniwersytetów ludowych, teatrów ludowych. Nie zajmując się politycznymi aspektami tych działań podjęto próbę zanalizowania ich roli w procesie wartościowania i selekcjonowania dziedzictwa kulturo­ wego wsi i wyborze treści, którym nadano rangę tradycji. Wydaje się, że zarówno poglądy przedstawione w programach i rea­ lizowane w działalności tych organizacji i instytucji, jak i formułowa2 1 Por. W . P a p r o c k a , Tradycja ludowa w myśli humanistycznej i idei na­ rodu XIX w., "Etnografia Polska", t. 26: 1982, z. 2, s. 31 - 67. Por. N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość historyczna; sympto­ my i propozycje badawcze, "Studia Socjologiczne", nr 2: 1963, s. 5-47. ! �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ 31 SPOŁECZNA ne na gruncie, rozwijającego się coraz silniej ruchu regionalnego, były niejednokrotnie wspólne z poglądami środowiska naukowego etnogra­ fów, o czym świadczyć może bezpośredni ich udział w tej działalności oraz szereg wypowiedzi na łamach wydawnictw naukowych. Szczególnie wyraźnie określane i artykułowane są zagadnienia doty­ czące tradycji ludowej w działalności młodzieży wiejskiej. Jakkolwiek przyjmuje się, że u podstaw silnie rozwijającego się w okresie między­ wojennym ruchu młodzieżowego był m. in. konflikt międzypokoleniowy, w treści swej będący opozycją wobec tradycyjnej społeczno-kulturowej strukturze wsi, to jednak właśnie w środowisku młodzieży najsilniej w y ­ stępowało poczucie wartości kultury reprezentowanej przez wieś. Jak stwierdza W. I . Thomas i F. Znaniecki "kiedy ... społeczność wchodzi w kontakt z zewnętrznym światem to rzecz naturalna, że młodzież pierwsza rozwija nowe postawy i przejmuje nowe wartości" . W dyskusjach metodologicznych przeważa pogląd, który uznaje gru­ py młodzieżowe za mniej lub bardziej samodzielny czynnik zmian spo­ łecznych *. Nie można jednak traktować całej młodzieży wiejskiej jako aktywnej społecznie w tym okresie. Stał temu na przeszkodzie m. i n . niski stan oświaty i pewna istniejąca jeszcze izolacja kulturowa wsi. Równocześnie jednak rozwijający się w tych warunkach ruch samo­ kształceniowy, który posiadał tradycję sięgającą okresu zaborów, two­ rzył podstawy do organizowania kręgów rówieśników, do tworzenia się ruchu młodzieżowego. Jest swoistym paradoksem, że okres międzywo­ jenny — nie sprzyjający ze względów ekonomicznych wczesnemu usa­ modzielnianiu się gospodarczemu młodzieży (w kategorii przyjętego przez środowisko pojęcia samodzielności jako pojęcia odnoszącego się do sta­ nu posiadania lub współrządzenia gospodarstwem rolnym) — dla jej aktywnej części był bodźcem do działania poza tradycyjną organizacją życia zbiorowego i tradycyjną hierarchią stanowisk społecznych na wsi. Proces konsolidacji młodej generacji wsi w ramach organizacji mło­ dzieżowych dokonywał się poprzez budzenie w klasie chłopskiej s am o w i e d z y g r u p o w e j . Jej ważnym elementem była świadomość posiadania odrębnej kultury, którą oceniano i wartościowanio już wie­ lokrotnie poza środowiskiem wiejskim w różnych okresach historycz­ nych i z różnych pozycji ideologicznych . Należy więc sądzić, że w pro­ cesie uświadamiania sobie przez warstwę chłopską odrębności k u l t u ­ rowej znaczną rolę odegrały idee społeczno-narodowe powstałe w X I X w., określające rolę i znaczenie wsi w rozwoju kultury naro3 5 8 Cyt. za I. C h a ł a s i ń s k i , Rewolucjo młodości, Warszawa 1969, s. 233. A. L e c h , Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie U Rzeczypospołitej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego, seria 1, nr 39, Łódź 1978. P a p r o c k a , op. cit. 4 8 �32 WANDA PAPROCKA dowej. Do nich nawiązywano i twórczo je rozwijano w ideologii ruchu chłopskiego, w programach regionalizmu czy idei agraryzmu. Jako jeden z pierwszych S. Czarnowski zwrócił uwagę na podejmo­ wanie zagadnień tradycji ludowej w ruchu młodowiejskim. W Podłożu ruchu chłopskiego pisze: "W ciągu pierwszych kilkudziesięciu lat po zniesieniu pańszczyzny chłop zrzu­ cił z siebie z dość lekkim sercem cały ten balast przeszłości skojarzony w jego wyobrażeniu z poniżeniem stanu włościańskiego w porównaniu z mieszczańskim i szlacheckim, a nawet z wolnym robotnikiem fabrycznym. Obecnie zwraca się on — zwłaszcza pokolenie młodsze — ku całej tej tradycji, by z niej w y d o b y ć to, co jest jeszcze przydatne, co da się zastosować do nowych warunków, a wzmocnić może jednocześnie chłopską odrębność. Praca to olbrzymia — kto wie, czy nie ponad siły jednego pokolenia. Praca sortowania, wartościowania, przetwarzania. Co w i ę c e j , praca w postępie swoim rozwijająca się pod znakiem sprzeczności za­ sadniczych. Z jednej bowiem strony wszyscy szermierze ruchu chłopskiego, kul­ tury chłopskiej, zmuszeni są zwracać się twarzą ku przeszłości. Z przeszłości wy­ krzesać się starają wskazania na przyszłość... Z drugiej strony ci sami szermierze okazują się pionierami przyszłości, są tym właśnie w środowisku chłopskim, któ­ rzy usiłują w e ń wprowadzić nowoczesne pojęcia, nowoczesną organizację życia produkcyjnego i politycznego. Sprzeczność ta zaznacza się na wszystkich polach i doprowadza zarówno do powstania przedsięwzięć pod hasłami przeciwstawnymi, np. w dziedzinie literatury, jak również do tragicznych konfliktów, przypomina­ jących te, które cechowały okres romantyzmu mieszczańskiego. W rzeczy samej ruch ludowy w Polsce, zwłaszcza ruch młodzieży ludowej, przeżywa obecnie swój okres romantyzmu, rozumianego oczywiście nie jako prąd wyłącznie literacki, ale w ogóle duchowy" . 6 ¡ \ i : | i ! I I Ruchy młodzieży wiejskiej nie były jednolite w swoich programach., Zarówno jednak silnie akcentujący swój charakter klasowy i reprezen­ tujący kierunek radykalny Związek Młodzieży Rzeczypospolitej Polskiej "Wici", jak i równie patriotyczny, ale bliższy tendencjom solidaryzmu narodowego Centralny Związek Młodzieży Wiejskiej w programach swoich równie silnie akcentowały sprawę ludowych tradycji kultural­ nych. Już w wydanym pierwszym piśmie dla młodzieży wiejskiej "Świt — Młodzi Idą" (wychodzącym od 1911 r. w formie dodatku do "Zarania") ujawnia się wpływ, jaki na kierunki zainteresowań ruchu młodzieżowego tradycją ludową wywarł okres Młodej Polski, a nawet Romantyzm. W apelu do młodzieży wybitnego pedagoga i działacza ruchu ludowego I . Kosmowskiej, wydanym jeszcze przed odzyskaniem niepodległości w 1916 г., autorka oceniając wartość dla kultury ogólnonarodowej — kultury szlacheckiej i ludowej o tej ostatniej pisze, że przecho­ w y w a ł a w całej swojej archaicznej prostocie bezcenny skarb odrębności narodowej zawarty w sztuce zdobniczej, w podaniach i pieśniach, "a dziś dopiero do szerszego nowożytnego życia budzić się zaczyna". W pro¬ pagowaniu form działania nawiązuje Kosmowska nawet bezpośrednio 'S. Czarnowski, Podłoże ruchu chłopskiego, Warszawa 1956, t. 2, s. 185. �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 33 do romantycznych działań filomatów, do opracowanego przez nich kwe­ stionariusza Opis geograficzny ziem polskich uznając go za wytyczne do dalszej pracy . Ten romantyczny i neoromantyczny nurt w podejściu do kultury l u ­ dowej, mimo że spotykał się niejednokrotnie z krytyką dominował w rozumieniu pojęcia tradycji i w ocenie jej roli i udziału w tworzeniu kultury ogólnonarodowej. Tradycja ludowa, w której widziano najstar­ sze rodzime i słowiańskie pierwiastki kultury, była w tych koncepcjach oomostem łączącym przeszłość, teraźniejszość i przyszłość*. Sformuło­ wania, jakich używano dla wyrażenia tych poglądów, bliskie były ro­ mantycznemu widzeniu rzeczywistości «. Możliwość powoływania się na genealogie kulturowe sięgające głębiej w przeszłość niż oficjalna orga­ nizacja państwowa, udowadniania ciągłości i niezmienności kulturowej pozwalało warstwie chłopskiej ubiegać się o prawo do udziału w k u l t u 7 7 Por. R. К о с i o w a, Irena Kosmowska, Warszawa I960. K . M a j , Ruch młodzieży wiejskiej jako postępowy ruch chłopski, Warszawa 1936; F . B u j a k , Szlachecka czy chłopska kultura, "Wieś i Państwo", nr 7: 1939, s. 481 - 490; J . A. K r ó l , Drogowskazy na manowcach kultury ludowej, Warszawa 1947. M a z u r , Obowiązki młodzieży wiejskiej wobec zmienionej roli ludu w ży­ ciu narodu, "Drużyna", nr 38: 1919; J . C z a r n e c k i , Bogactwo chłopskiej duszy, "Siew", nr 33: 192.7; W. K o j d e r , O duszę wsi, "Wici", nr 45: 1929; Siewiarze a odrodzenie wsi, "Siew", nr 9: 1934; S. G i e r a t , Rola młodzieży wiejskiej w du­ chowej przemianie narodu, "Siew", nr 14-15: 1934; W. C a p i g a , Ku ideałom słowiańskim, "Wici", nr 23 - 24: 1936; J . C i e r n i a k , Słowo o kulturze chłopa polskiego, "Praca Oświatowa", nr 7: 1936. Jeden z g ł ó w n y c h ideologów ruchu ludowego J . Niecko pisał: "chłop przez cały d ł u g o w i e k o w y okres niewoli pańszczyźnianej, a później trójzaborczej zacho­ w a ł swój w ł a s n y pion słowiański. Zachował język własny, własne zwyczaje, oby­ czaje, wierzenia i wszystkie polańskie uczucia. Mimo iż rozwój tych sprawności <kultury) został powstrzymany, a ściślej szlacheckim badylem po wierzchu za­ rośnięty i przytłumiony — to jednak pod tym badylem — trwała nieśmiertelna zaródź duszy prasłowiańskiej polskiej. Chłop obronił polskość i ziemię polską" (s. 41). "Wiemy bowiem, że lud wiejski jest potomkiem najpierwszych Słowian — Polan, którzy pracą ciężką i mozolną obronili to, co dzisiaj nazywamy naszą oj­ czyzną" (s. 45). "Wiciowe gromady rozniecają i gruntują w życiu wsi w ł a s n ą inicja­ t y w ę i twórczy rozmach w przyszłości w myśl hasła: odrodzenie życia wsi, siłami samej wsi" (s. 65). Na wiciowych drogach, Warszawa 1937. O roli młodzieży wiejskiej tak pisał S. Gierat prezes Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej: " K o ł a ' M ł o d z i e ż y Wiejskiej zrzeszające dojrzałych charakte­ rem wyzwolonych duchowo chłopów zapoczątkowały Ruch Miodowi ej ski, będący dalszym ciągiem życia kmiecego z okresu osiedlania się naszych przodków na ziemiach dorzecza Wisły i Łaby. Podstawy ideowe, przyświecające temu rucho­ wi, posiadają cechy wiecznotrwałe. Umiłowanie ziemi karmicielki, praca nad wy­ dobyciem z niej bogactwa przyrodzonego, współżycie gromadzkie plemion zamiesz­ kujących p a ń s t w o Polskie, dla wydajniejszej pracy naszych praojców, trudniących się życiem rolniczo-leśnym, które nam również przyświecają... W prastarych cza­ sach klasa rolnicza i pszczelarzy była zupełnie odrębna, nawet od swoich współ­ braci trudniących się rzemiosłem wojennym". Op. cit., s. 170. 8 8 1 0 3 — Etnografia Polska X X V I I / 1 �34 WANDA PAPROCKA rze narodowej na równi z innymi klasami społecznymi. Należy sądzić, że powoływanie się i akceptowanie poglądów na słowiańską genealogię tradycyjnych treści kultury ludowej było wywołane potrzebą wypełnie­ nia luki, jaką w świadomości chłopów był brak historii ich własnej klasy. Słowiańskie korzenie kultury ludowej pełniły więc inne, jak już wspomniano na wstępie, funkcje niż w okresie niewoli. Nie służyły już udowadnianiu prawa do samodzielności, niezależności i własnego naro­ dowego bytu wszystkich Polaków, ale uzasadniały odrębność i wartości społeczno-kulturowe warstwy chłopskiej wspierając w ten sposób jej dążenia do zajęcia właściwego miejsca w strukturze społecznej państwa. W okresie międzywojennym poglądy na tradycję ludową kształto­ wały się pod wpływem dwóch podstawowych prądów: regionaliz­ mu i agraryzmu". Regionalizm posiadający swoich ideologów i działaczy już na przełomie X I X i X X w. ™ stał się programem i prakty­ ką działania związaną po odzyskaniu niepodległości z polityką państwa. Agraryzm był doktryną przyjmowaną przez cały ruch ludowy niezależ­ nie od pewnych specyfik i odcieni ideowych. W. Orkan tworząc podstawy regionalizmu polskiego nadał realny kształt pragnieniom rozbudzonym w społeczeństwie przez neoromantyczne koncepcje witkiewiczowskie dotyczące tworzenia stylu narodowego na bazie kultury ludowej Podhala . Jako kontynuator poglądów S. Witkiewicza na zagadnienie rasy góralskiej, destrukcyjną rolę k u l ­ tury miejskiej i genezę sztuki ludowej był przekazicielem idei roman­ tycznych, powstałych w okresie niewoli, pokoleniom następnym, żyją­ cym już w odrodzonym kraju. Etyczne wartości regionalizmu, o których mówił w swoich przemó­ wieniach już w 1913 г., mogły być — jego zdaniem — rozwijane tylko przez właściwe poznanie tradycji historycznych swego własnego regio­ nu. Do tych stwierdzeń nawiązywał na Zjeździe Podhalan w 1922 r. określając zadania podhalańskiego regionalizmu wobec państwa. Zwra­ cając się do młodzieży formułował to następująco: 13 "Odzywam s i ę do Ciebie synu Podhala, młodszy mój Bracie, T y idący i T y który przyjdziesz. Poznaj — że przede wszystkim przeszłość Twej bliższej Ojczyz­ ny — Podhala. I jej stosunek do przeszłości Rzeczypospolitej... Poznaj życie swych dziadów — ich pragnienia, działania, ich bunty — stosunki ontoczesne zarówno ekonomiczne, jak i polityczne — całą barwną bogatą, jakiej żadna z ziem polskich niema, tradycję Podhala. Tradycja jest Twoją godnością, Twoją dumą, Twoim " L e c h , op. cit., s. 31-33. » P a p r o c k a , o } ) . cit. W. O r k a n , Wskazania, Warszawa 1930, s. 87; J . Z b o r o w s k i , Regio­ nalizm podhalański, "Wierchy", R. 8: 1930, s. 204-209. P o d s t a w ą dla rozwiązań teoretycznych Orkana zawartych m. in. we Wskazaniach było znakomite studium Witkiewicza o góralszczyźnie zamieszczone jako przedmowa do drugiego wyda­ nia Na przełęczy, [w:] W kręgu Tatr, t. 1, Kraków. 1 8 lift �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 35 szlachectwem, synu chłopski. Dbaj o zachowanie spuścizny Twych ojców, rodzi­ mej sztuki, rodzimej kultury. Dąż do tego, aby Twoja oczyszczona z nalotów obcych kultura ludowa poszła w górę, rozwinięta w kwiat wielkiej kultury narodowej, .godna zająć poczesne miejsce w dorobku wszechludzkim" 4 Głoszone przez Orkana idee konkretyzują się w przedstawionym w 1926 r. Programie regionalizmu polskiego, jakkolwiek zakresu nakreś­ lonych w nim działań nie uważa Orkan za wystarczający dla zreali­ zowania tak wielkich celów. W I V części programu zatytułowanego Zycie kulturalne sformuło­ wane zostały następujące punkty dotyczące kultury ludowej i folklo­ ru. Punkt piąty dotyczący regionalizmu w teatrze postuluje dążyć do "wyzyskania, legend, podań, klechd historii, bajek, gadek, opowieści, miejsc szczególnych mających w każdej okolicy swe dzieje własne ży­ jące zawsze w ustach ludzf". Na tej podstawie tworzyć się będzie teatr ludowy w Polsce, a przez teatr ludowy odrodzenie twórczości w ogóle organizacji zaś kulturalnej w szczególności. W punkcie szóstym w zakresie sztuk plastycznych i architektury re­ gionalizm wskazuje bogactwo tematów oraz technik, jakimi operuje miejscowa sztuka ludowa i wyrosła samodzielnie w danym środowisku sztuka historyczna. W punkcie siódmym postulowane jest otoczenie przez regionalizm muzyczny szczególną troską etnografię muzyczną oraz jak najszersze udostępnienie muzyki ludowej jako podstawy do umuzykalnienia spo­ łeczeństwa w kierunku narodowym. Program desygnowali m. in. tak wybitni uczeni jak: W. Antonie­ wicz, S. Arnold, F. Bujak, W. Doroszewski, E. Frankowski, A. Janow­ ski, K. Nitsch . Tak sformułowane zadania, jak słusznie stwierdzał Orkan, nie da­ wały możliwości zrealizowania wizjonerskiej idei witkiewiczowskiej — nadania nowego kształtu kulturze polskiej, stworzenia stylu narodo­ wego. Ograniczoność zawartych w programie celów wydaje się jeszcze jednym dowodem zmian, jakie nastąpiły w sposobie widzenia zadań, które miała do spełnienia tradycja ludowa w "służbie narodu". Roman­ tyczna ocena wartości i twórczych sił zawartych w tradycji ludowej zdolnych odrodzić kulturę narodową stała się w t y m okresie przede wszystkim credem ideologicznym działającej na polu kulturalno-społecz­ nym i politycznym inteligencji pochodzenia chłopskiego, niezależnie od różnic w sposobach realizowania tego zadania przez poszczególne jej grupy. Program regionalizmu natomiast opracowany i formułowany przez przedstawicieli różnych kręgów społecznych w t y m znaczną liczbę naukowców nie tylko w treści, ale i w sposobie formułowania myśli i j ę 15 1 4 W. O r k a n , Wskazania dla synów Podhala wygłoszone na Zjeździe Pod­ halan 13 sierpnia 1922 r. w Czarnym Dunajcu, "Siew", nr 12-13: 1931,. s. 187. « "Ziemia", nr 13-14: 1926, s. 211. �36 WANDA PAPROCKA zyka daleki był od emocjonalnego zaangażowania cechującego m. in. wystąpienia Orkana. Konsekwentny jednak w realizowaniu swej idei zwrócił się on ponownie na X jubileuszowym Zjeździe Podhalan w 1926 r. z apelem do przedstawicieli innych ziem polskich. Apel ten brzmiał następująco: "My zebrani na Zjeździe dziesiątym naszym zorganizowani w Związek syno­ wie chłopscy Podhala, zwracamy się z apelem do s y n ó w wszystkich Ziem na ob­ szarze Polski, które jeszcze w niwelacyjnym procesie nie zgasły, aby wespół z na­ mi jęli się odnowy i utrwalenia Rzeczypospolitej, budząc dumę odrębności swych ziem i dźwigając je pracą ku górze..." «. 1 Wydaje się, że w t y m apelu zawarte są także pozytywistyczne idee pracy organicznej, kierowane jednak już bezpośrednio do społeczności wiejskiej. Traktowanie warstwy chłopskiej nie jako przedmiotu, ale jako podmiotu działania uwolniło głoszone hasła od paternalistycznego charakteru, jaki cechował poczynania ХГХ-wiecznych pozytywistów. Regionalizm w koncepcji Orkana był niewątpliwie jedną z form obrony rodzimości życia wiejskiego w jego tradycyjnej formie. Według tych poglądów kultura" ludowa stając się świadoma siebie zwarta i bo­ gata musi przeciwstawić się wpływom miasta, emigracji zarobkowej, a nawet s z k o ł y " . Wywierane przez nie presje nie tylko niwelują tra­ dycyjną kulturę ludową, ale i zacierają zróżnicowanie ziem polskich wyrażające się w odmiennej dla każdej z nich "fizjonomii" kulturowej. Z podstawowego założenia, że " i m większe owo zróżnicowanie, t y m bo­ gatsze oblicze kulturalne narodu" zrodził się orkanowski Memoriał w sprawie utworzenia "Ogniska Ziem" złożony w 1929 r. do Minister­ stwa Wyznań Religijnych i Oświaty Wiara w wartość tradycji ludowej i jej rolę w procesie budowania kultury narodowej, akceptowanie jej w niezmienionej odziedziczonej po przodkach formie jest charakterystyczne dla ukształtowanych w okresie niewoli postaw społecznych i narodowych. Tak pisał o t y m S. Pigoń: "Przez całe lata wypiastował Orkan w duszy swej wymarzoną wizję nowej Polski opartej jak najściślej na podstawie rodowej o lud, żeby powiedzieć słowami Norwida »Polski odrodzonych kołodziejów^' *. 1 i ' W. O r k a n , O związkach ziem. Rzecz wygłoszona na X jubileuszowym Zjeździe Podhalan w roku 1926 w Szaflarach, "Siew", nr 12-13: 1931. s. 185. " Por. S. P i g o ń , Na drogach i manowcach kultury ludowej, L w ó w 1939. J . Z b o r o w s k i pisząc o Memoriale krytykował nadmiar wiary "w zbaw­ cze skutki podhalanizmu w zakresie uczuć etycznych, społecznych, patriotycznych" i mimo że „dodhalanizm żywo przyczynił się do podniesienia patriotyzmu wśród Podhalan, jednakże przypisywanie tylko temu jedynie ruchowi rozwoju narodo­ wych, niepodległościowych aspiracji na góralszczyźnie jest przesadą. Podhalanizm był tylko jednym z wielu czynników narodowego uświadomienia, chronologicznie n a j m ł o d s z y m z tych czynników przed 1914 rokiem i działał dość krótko". Z b o ­ r o w s k i , op. cit. " P i g o ń , op. cit, s. 131. 1 8 �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 37 Bardzo ważną rolę w kształtowaniu świadomości chłopskiej odegrała ideologia agraryzmu. Jakkolwiek zasady agraryzmu zosta­ ły sformułowane dopiero w latach trzydziestych, i to głównie przez dzia­ łaczy "Wici", wydaje się, że można uznać je za podstawę działania ca­ łego ruchu ludowego. W 1934 r. ukazała się książka S. Miłkowskiego Agraryzm jako forma przebudowy ustroju społecznego zawierająca pro­ gram ideologiczny tego kierunku . Ideologia, która wyrosła na gruncie ruchów społeczno-politycznych innych krajów, zwłaszcza Danii, Szwajcarii i Czechosłowacji, w swoich podstawowych założeniach opierała się na twierdzeniu, że ludność chłop­ ska stanowi jednolitą warstwę społeczną i jako najsilniejsza w Polsce powinna zajmować w politycznym i społecznym życiu narodu i państwa pozycję odpowiadającą jej liczebności oraz wkładowi w produkcję dóbr materialnych i duchowych państwa i narodu. Postulowana przez agrarystów konieczność oparcia struktury ekonomicznej wsi na rodzin­ n y m g o s p o d a r s t w i e chłopskim miała być nie tylko najwłaściw­ szą drogą do realizacji celów gospodarczych, ale również spełniać zada­ nia wychowawcze wobec młodego pokolenia. Rodzinne gospodarstwo chłopskie stwarzało bowiem zdaniem agrarystów najlepsze warunki do wychowania pełnowartościowych pod względem moralnym i fizycz­ nym obywateli. Uznanie wysokiej rangi rodziny wiejskiej jako środo­ wiska wychowawczego zawierało w sobie równocześnie akceptację treś­ ci które były przekazywane w rodzinie w procesie transmisji kulturo¬ wej. Miało to bardzo ważne znaczenie dla oceny przez młodzież war­ tości dziedzictwa kulturowego swej warstwy. Wysokie uznanie dla wartości społeczno-moralnych warstwy chłop­ skiej wynikało w myśl założeń filozoficznych agraryzmu ze związku jednostki z ziemią w procesie produkcyjnym, ze współżycia z przyrodą i tworzenia swą pracą najbardziej wartościowej pod względem społeczno-moralnym kultury "twórców chleba". Właściwy rozwój stosunków społecznych według agrarystów mógł dokonać się przez indywidualny rozwój jednostek ludzkich. Przezwycię­ żenie w procesie samowychowania cech negatywnych człowieka, rozwi­ janie szlachetnych uczuć stanowiło podstawowe punkty postulowanej 20 2 0 Zasady teoretyczne agraryzmu opierały się na trzech podstawowych zało­ żeniach: 1) element grupy w tym przypadku rodzina "najniższa komórka gospodar­ cza" wyznacza system społeczno-gospodarczy całej grupy; 2) nowy układ społecz­ ny należy budować przy niezmienionej funkcji tego elementu stanowiącego rze­ czywistość wiejską, co więcej należy oprzeć go na tej jego tradycyjnej funkcji; 3) cechy elementu powstałego w pewnym okresie historycznym powinny stanowić podstawowy zespół wartości społecznych nowego ustroju. Wszystkie cechy zmierza­ ły do uwypuklenia zasadniczej niezależności chłopa. Jak pisał I . Solarz "Jedną z nieocenionych wartości duchowych, jakie dać może posiadanie własności chłop­ skiego gospodarstwa jest poczucie i fakt niezależności osobistej czy wobec prze­ mocy kapitału czy władzy politycznej". �38 i i . i >{ i [ ' I I J ! ; " ; ; : i I WANDA PAPROCKA przebudowy społeczeństwa. Było to nawiązanie w znacznym stopniu do programu Polskiego Związku, Ludowego, który został sformułowany w 1904 r. przez W. Abramowskiego głoszącego, że rewolucja społeczna musi być poprzedzona rewolucją moralną społeczeństwa, w której znacz­ n ą rolę odegra kultura i wartości społeczne chłopów. Odrodzenie się narodu winno iść od ludzi związanych z pracą na roli, ludzi żyjących w koegzystencji z przyrodą, z gromadzkich form współżycia społecz­ nego. Stąd program agrarystów znaczną wagę przypisywał rozwojowi oświaty powszechnej i różnych instytucji kultury. W programach w y ­ chowawczych dążono do rozwijania w młodzieży wiejskiej pracowitości, gospodarności, miłości do przyrody, dumę z pochodzenia chłopskiego oraz miłość do człowieka, wiarę w jego wartość i dobroć. Największą rolę w procesie wychowawczym i ksztłtowaniu świato­ poglądu młodzieży wiejskiej w t y m tak ważnego dla naszych rozważań stosunku do własnej kultury i tradycji, odegrały uniwersytety l u d o w e . Niewątpliwie na profil ideologiczny programów uniwersy­ teckich poza ogólnymi założeniami agraryzmu wpływ miała indywidu­ alność ich twórców. Przykładem tego jest założyciel uniwersytetu w Gaci i Szycach I . Solarz. Świadomie przyjmując wpływy Gandhiego i jego "niesprzeciwianie się złu jako metodzie pomnażania dobra" rea­ lizował nowy w warunkach polskich system wychowania. Przedstawił go następująco: "Naczelnym zadaniem wychowawczym naszym będzie obudzić we wsi już nie poczucie sily liczbowej czy organizacyjno-politycznej dla zdobycia lepszych w a ­ runków życia, ale -poczucie szlachetnej honorności chłopskiej i ambicji wniesienia do nowej Ludowej Polski wszystkiego tego najlepszego, najpiękniejszego, co dusza chłopska serce i głowa posiada. Żeby to uczynić, musimy wzmocnić w sobie samych grunt, musimy sami uwierzyć i ukochać to, co w nas najmądrzejsi lu¬ dzie w i d z ą " . "Honorność — pisał Solarz — idzie z nowości duszy, zindywidualności nie z wyszkolenia, ale z przyrodzonego jej wrośnięcia. Honorność wnieść win¬ na tak wieś do nowego gazdostwa Polski, jako nowy jej dziedzic... Chłop ma po¬ czuć w sobie kulturalne, duchowe w tradycji oparcie, winien odważyć się samo­ dzielnie myśleć i sądzić, wyprowadzić sobie świadomość, wielkość i odpowiedzial­ ność swej roli w narodzie, a potem troskliwą w tym honorność" . S1 г2 j Tym stwierdzeniem nawiązywał Solarz do upowszechnionych już w społeczeństwie poglądów na wartości kulturowo-społeczne reprezentowane przez warstwę chłopską. Swój system wychowawczy pragnął oprzeć na wydobytych ze wsi wartościach "czysto plemiennych, sło­ wiańskich, które przekazywane dzisiejszym czasom przez najdawniejsze dają możność przez chłopa narodowi — zasilenia go i odświeżenia k u l - 2 1 и Z. S o l a r z o w a , Mój pamiętnik, Warszawa 1973, s. 139-140. I . S o l a r z , Szyce w ruchu ludowym, "Siew", nr 20: 1929, s. 3. �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ 39 SPOŁECZNA turalnego, pozwalają nam — jak pisał — dziś w kosmopolityzującej nas atmosferze wnieść do ogólnej kultury świeże polskie oryginalne war­ tości" » . Koncepcje te to zarówno kontynuacja i rozwijanie stale obec­ nych w polskiej humanistyce poglądów o słowiańskiej rodzimości k u l ­ t u r y ludowej, jak i nawiązanie do założeń ruchu nordyckiego, na podło­ żu którego rozwinął się uniwersytet ludowy w Danii, a który zmierzał do oparcia całego życia narodów skandynawskich na elementach rodzi­ mej tradycji. Podstawową rolę odegrało w kształtowaniu się tych po­ glądów dzieło M . F. S. Grundtviga Mitologia północy wydane w 1832 г., w którym dokonał on rekonstrukcji mitów i wierzeń skandynawskich i zawarł w n i m wiele rozważań wychowawczych. Wypowiadał się za ideą powołania do życia zakładu naukowego o charakterze ogólnonordyckim, w którym w przeciwieństwie do obowiązującego w t y m okre­ sie programu szkoły klasycznej podstawą wykształcenia byłaby kultura staroskandynawska. Mitologia północy (jak i przełożona na język duński kronika norweska Snorrego i z języka łacińskiego kronika duńska Saxa) stanowiły ewangielię skandynawskich uniwersytetów ludowych . Pierw­ szy z nich według projektów Grundviga założony został w 1844 r. nio­ sąc wiarę w posłannictwo ludu. Kontynuatorem i realizatorem idei Grundviga był K . Kold, twórca i kierownik Uniwersytetu w Ryslingen założonego w 1851 r. Zasady programowe głoszone przez obu tych pre­ kursorów ideii uniwersytetów ludowych (które osiągnęły ogromny roz­ wój w samej Danii i w krajach skandynawskich) miały stanowić podsta­ w y do rozbudzenia świadomości narodowej, uświadomienia warstwie chłopskiej jej roli społecznej i narodowej. Temu miała służyć m. in. szeroko rozbudowana w programach uniwersytetów nauka historii. Rolę bliską zadaniom uniwersytetów ludowych w Polsce spełniały powstające od 1900 r. szkoły rolnicze, m. in. w Pszczelinie, Gołotczyźnie, Bratnem, których organizatorom, np. Jadwidze Dziubińskiej znane były już założenia ideologiczne uniwersytetów grundvigowskich. Dopiero jednak w I I Rzeczypospolitej w 80 lat od powstania pierw­ szego uniwersytetu ludowego w Danii powołana została w 1924 r. w Szycach pod Krakowem placówka tego typu kierowana przez Sola­ rza, która podejmuje ambitne zadania stania się ośrodkiem ruchu k u l ­ turalnego mas chłopskich. Daje temu wyraz Solarz pisząc: 2 i "Najważniejszym jednak zadaniem wiejskich uniwersytetów było dotąd i po­ zostanie na zawsze, budzić człowieka, budzić do aktywnego indywidualnego ż y ­ cia duchowego, do szukania sensu własnego życia, prowadzić do zrozumienia łącz- i S I . S o l a r z , Czym jest i czym powinna być kultura ludowa, "Polska Oświa­ ta Pozaszkolna", nr 4-5: 1929, s. 210-216. " P o r . Z. M i e r z w i ń s k a , Programy uniwersytetów ludowych w krajach skandynawskich, [w:] Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce, Warszawa 1938, *. 67-78; Ignacy Solarz i jego uniwersytet ludowy 1924-1939, Warszawa 1965. �40 1 ; • , WANDA PAPROCKA ności między życiem jednostki a życiem ludzkiej gromady, do w y w o ł a n i a poczucia wspólności w treści życia człowieka dzisiejszego z zagadnieniami życia czlowieka dawnego i człowieka przyszłego, do zrozumienia czegoś niezmiennego w historii l u d z k o ś c i " . 25 Określając, na czym polega ludowość wiejskiego uniwersytetu, p i ­ sał: "Nie ino o same urządzenia polityczne nam chodzi, nawet jeszcze i nie o sam gospodarczy nowy ład, ale także i głównie o odwagę i zdol­ ność mas ludowych do tworzenia kultury ducha" . Reprezentant warstwy chłopskiej silnie z nią związany w całej swej działalności, cele społeczne uniwersytetu ludowego łączył Solarz ze sta­ nem i potrzebami polskiej wsi i ruchu ludowego. Zadania wychowawcze realizowane na przykładzie (za wzorem Kolda) chłopskiej rodziny wiązał z dążeniem do rozbudzenia w młodzieży świadomości posiadania w ł a s ­ nego ś w i a t a w a r t o ś c i , emancypacji od obcych, niechłopskich kryteriów oceny tych wartości. 26 "Siły kulturalnej nigdy nie daje naśladownictwo, ale zdolność do twórczej w niej roli — stwierdzał Solarz — jeżeli chłop ma być twórcą lub współtwórcą nowej Polski, musi być mu przywrócona psychiczna równowaga, godność, poczu­ cie wartości, zabezpieczona atmosfera w ł a s n a do tworzenia i ujawniona wartość jego własnego dorobku kulturalnego. Ma to ułatwić chłopu jego rolę w ducho­ wej gospodarce Polski, w y w o ł a ć postawę aktywną, a własną" 2 7 > I \ ! ' ; ! ¡i i Z tego stanowiska oceniał Solarz kulturę ludową, znacznie i rolę tra­ dycji ludowej w procesie krystalizowania się tożsamości kulturowej war¬ stwy chłopskiej. Wydaje się słusznie podkreślał J. Obrębski w 15 lat od chwili powstania uniwersytetu, że asymilacja wychowanka uniwersytetu nie jest asymilacją jego do społeczności wiejskiej, ale społeczności w i e j skiej do warstwy chłopskiej. I wrastanie tej społeczności, do której powrócił w warstwę chłopską, jest równocześnie miernikiem osiągnięć wychowawczych uniwersytetu. "Ideał kultury chłopskiej, który wyniósł nie mieści się bowiem w wąskich ramach tradycyjnej społeczności są¬ siedzkiej, choć przez nią się on urzeczywistnia; mieści się on w warstwie chłopskiej, w roli, jaką ona sobie w społeczeństwie narodowym zaklá­ da" . 28 li li Uniwersytet ludowy mając za zadanie uświadomienie i udowodnie­ nie swym słuchaczom integrującą i wartościującą rolę dziedzictwa k u l ­ turowego kształtował określony stosunek do kultury i tradycji ludo­ wej. ,; I j ' I I j 2 5 I . S o 1 a r z, Orkanowe Szyce, uzasadnione prawa do nadawania UL w Szy¬ each nazwy Uniwersytetu Ludowego Orkana, "Wici", nr 20-21: 1931. I . S o l a r z , Na czym polega "ludowość" wiejskiego uniwersytetu, [w:] Wiej¬ skie uniwersytety..., s. 30. J w , s. 33-34. J . O b r ę b s k i , Wychowankowie uniwersytetów ludowych w życiu wsi, [w:] Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce, Warszawa 1939. s. 83. 2 6 2 7 2 8 �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ 41 SPOŁECZNA 0 wykładach z tej dziedziny Solarz pisał: "Spośród grupy t e m a t ó w wiejskich ta dziedzina w y k ł a d ó w najbardziej d ź w i ­ gała przygniecioną ku ziemi duszę chłopską i w y p r o s t o w y w a ł a ją ku swobodnemu w ł a s n e m u oddechowi; dawała psychiczne obywatelstwo wśród twórców kultury, budziła wiarę w siebie i w to, że jest potrzebna bardziej niż myślała — do w s p ó l ­ nego społecznego życia. Uprzytamniała chłopom, że i on jest twórcą nawet w tej dziedzinie, w której najmniej mu przysądzono prawa — w duchowej kulturze" . 28 Wyrobienie właściwego stosunku do kultury ludowej do jej twórczej roli służyć więc miało budowaniu własnej osobowości w procesie samookreślenia się indywidualnego jednostki i poprzez nią samookreślenia się całej warstwy chłopskiej. . Można stwierdzić śledząc działalność Solarza i jego uniwersytetu l u ­ dowego, że z całą świadomością starał się zachować obowiązujący w spo­ łeczności wiejskiej system wartości (dążąc do jego unifikacji w skali całej warstwy chłopskiej) jako gwaranta jej i n t e g r a l n o ś c i przy różnym wartościowaniu elementów kulturowych konstytuuących i zacho­ wujących tę integralność. Wewnętrzną i w pewnym stopniu intuicyjną po­ trzebę zachowania dziedzictwa kulturowego dla utrzymania zwartości grupy chciał Solarz uczynić aktem podejmowanym świadomie przez ca­ łą warstwę chłopską. Stworzyć platformę dla właściwego zrozumienia wartości jego elementów. Budzenie świadomości przynależności do jed­ nej warstwy miało określić wspólne ponadlokalne zasady selekcjonowa­ nia i wartościowania dziedzictwa kulturowego oraz wyboru podstawo­ wego zbioru wartości nadrzędnych. Dążąc do określenia zespołu elementów, których trwałość i nie­ zmienność pozwoliłaby na z a c h o w a n i e systemu kulturo­ w e g o w obrębie całej warstwy chłopskiej podejmował próbę określe­ nia i wyznaczenia stopnia możliwości zmian w t y m zbiorze, czyli — jak określa R. Tomicki — "bariery zmienności k u l t u r o w e j " , do mo­ mentu przekroczenia której warstwa chłopska zachowałaby swą tożsa­ mość kulturową. Przeniesienie jednak zasad selekcjonowania i wartościowania dzie­ dzictwa kulturowego, jaki obowiązywał w grupie lokalnej, w której istniał zawsze pewien partykularyzm kulturowy na całą szeroką i zróż­ nicowaną warstwę chłopską i dokonywanie tego niejako z zewnątrz, było pewną próbą oddziaływania na wewnętrzne procesy kulturowe za­ chodzące w warstwie chłopskiej metodami wychowaczymi przez formo­ wanie określonych wzorów i postaw. 1 tak jak w stosunku do grupy lokalnej można mówić o tradycji i n ­ tegralnej, proces bowiem wartościowania dotyczył szerokiego zakresu elementów kulturowych, to w stosunku do całej warstwy chłopskiej po30 2 8 I . S o l a r z , Wiejski Uniwersytet Orkanowy, Warszawa 1937, s. 45-46. R. T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo — tradycja, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 353. 8 0 �42 WANDA PAPROCKA jęcie tradycji ograniczać się musiało do wybranych elementów kulturo­ wych, do symboli grupowych. Znalezienie bowiem wspólnego mianow­ nika, w którym zawarte były wartości nadrzędne, wspólne dla całej społeczności wiejskiej, było zadaniem trudnym i budzącym sprzeczne opinie. Przykładem tej różnicy stanowisk mogą być dyskusje nad spra­ w ą zachowania lub odrzucenia pewnych elementów tradycji ludowej, m. in. stroju ludowego, tak bardzo spektakularnego wyrazu odrębności warstwy chłopskiej. W ideologii eksponującej potrzebę realizacji kultury narodowej w i ­ dziano w stroju ludowym produkt artystycznej wytwórczości chłopskiej łączący się z innymi elementami kulturowymi w harmonijną całość "zgodną z charakterem ludności, warunkami jej życia, krajobrazem", niezależnie od faktu niejednokrotnego kwestionowania tradycyjności pewnych jego e l e m e n t ó w . W opozycji do tego stanowiska uznawano strój ludowy (jako nie posiadający szans na powszechną adaptację) za barierę w procesie integracji s p o ł e c z n e j . Można stwierdzić analizując działalność Solarza, że miał on świado­ mość niebezpieczeństwa paternalizmu kulturowego w podejściu do spraw wsi. Poczuciu zewnętrzności widzenia i działania, przeciwstawiał silną więź uniwersytetu ludowego ze społecznością wiejską, umożliwiającą czerpanie z niej bezpośrednich wzorów. Wyrazem tego było usytuowa­ nie uniwersytetu w środowisku wiejskim, organizowanie życia, nauki i pracy na zasadach rodziny wiejskiej (używanie charakterystycznej nazwy chrzesny, chrzesna w stosunku do Solarzów), posługiwanie się w procesie nauczania głównie słowem żywym, ograniczanie się do w ł a s ­ nego środowiska wiejskiego w zakresie rekrutacji studentów, jak i w y ­ borze wykładowców. Ten ostatni fakt uzasadniany przez Solarza merytorycznie wiązał się z określonymi zjawiskami społeczno-kulturowymi występującymi 31 32 33 11 [ M. K a l i n o w s k a , Stroje ludowe, "Wici", nr 20: 1929, s. 8; Wiejskie uni­ wersytety ludowe w Polsce, Warszawa 1938, s. 45-47; T. S e w e r y n , Roía mło­ dzieży wiejskiej wobec kultury ludowej, "Młoda Polska", nr 11-12: 1938, s. 9-11; J . P i e n i ą ż e k , Strój ludowy godową szatą, "Wieś i Państwo", nr 9: 1938, s. 750¬ 761; T. B r z e c h w a - B e r n as, Na marginesie zagadnień kultury ludowej, "Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 9-10. Dążenia zmierzające do zachowania tradycyjnego stroju ludowego znalazły oparcie w Komisji Swojszczyzny wyłonionej przy Związku Ziem Górskich, której przewodniczącym został wybrany kierownik imprez i po­ pisów ludowych na zjazdach górskich dr T. Seweryn dyrektor Muzeum Etnogra­ ficznego na Wawelu. W tym też Muzeum powstała przy współudziale Związku Ziem Górskich pod kierunkiem dr. R. Reinfussa pierwsza poradnia dla intere­ sujących się praktycznie sprawą odnowienia stroju ludowego. W. W os, O strojach ludowych, "Wici", nr 2: 1929, s. 4-5; Leonard z Ja­ nowic, "Wici", nr 23: 1929, s. 9; K. M a j , Ruch młodzieży wiejskiej jako postępo­ wy ruch chłopski, Warszawa 1936, s. 16-19. " I . S o l a r z , JVa czym polega ludowość wiejskiego uniwersytetu, [w:] Wiej­ skie uniwersytety..., s. 34-35. M �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 43 w społeczności wiejskiej. Istniejący i silnie zakorzeniony w grupie lo­ kalnej pewien układ opozycyjny swój — obcy przeniesiony został na znacznie szerszą płaszczyznę przeciwstawieństw między wsią a inny­ mi warstwami społecznymi, przede wszystkim miastem. Samoidentyfikacja i samoocena, jaka w grupie lokalnej realizowana była na zasadzie ujawniania i podkreślania cech często zewnętrznych, wyróżniających ją od innych grup, w integrującej się warstwie chłopskiej nabrała głęb­ szej samoświadomości wartościującej. Opozycyjność ta wynikała w znacznej mierze z wzajemnej nieznajomości obu środowisk różnią­ cych się od siebie warunkami bytowania i sferą zainteresowań. Znajdo­ wała swój wyraz zarówno w przypisywaniu psychice chłopa szczegól­ nych cech oraz swoistym mistycyzmie ludowym, jak również w nie­ chętnym stosunku do wszystkiego, co miejskie lub — jak określali nie­ którzy ideolodzy chłopscy — "inteligenckie" . Wydaje się jednak, że w tym ostatnim przypadku była to w rzeczywistości opozycja w sto­ sunku do najmniej wartościowych elementów kultury miejskiej przeni­ kających na wieś przy równoczesnej słabej znajomości całego dorobku kulturowego miasta. Przeciwstawianie się pewnym treściom kulturowym reprezentowa­ nym przez inne warstwy społeczne nie stało jednak w sprzeczności z sze­ roko propagowaną ideą wspólnego tworzenia kultury narodowej. Miało 34 , 4 O ujemnych skutkach tych zjawisk pisał m. in. J . K r z e m i e ń w arty­ kule Granica dwóch kultur: "Jednym z zagadnień niepośledniej wagi jest sprawa oddziaływania kulturalnego miasta i wsi, wymiana specyficzności kulturalno-obyczajowych ustawicznie się odbywająca i powodująca logiczne następstwa. Na w s t ę ­ pie uprzytomnijmy sobie, że to wzajemne przenikanie odbywało się i odbywa w sposób żywiołowy, niezorganizowany, bezplanowy. Następstwa spowodowane archaicznością tego procesu, niedocenianie zjawiska zarówno przez teoretyków, jak praktyków polskiej myśli socjologicznej i może nieudolnością ujęcia sprawy w pe­ wien ład są wysoce ujemne. Olbrzymią, a godną pożałowania rolę odgrywa tu wzajemna nieznajomość dwóch odrębnego typu środowisk o innych zgoła warun­ kach bytowania i sferze zainteresowań. Na szczupłym rynku pracy społecznej u nas hasło «srodowiskowoáei» ostatnio łatwo się przyjęło i jednocześnie często w praktyce życiowej spłyca się aż do karykaturalnego wyrazu". ("Młoda myśl l u ­ dowa", nr 1: 1932, s. 13-14); I. S o l a r z , Główne czynniki kształtujące duchowość człowieka wsi, tamże, s. 33-42. W artykule tym Solarz stwierdza, że "Duchowość chłopa — rozumie się nie może we wszystkim odbiegać od ogólnej psychiki człowieczej, w wielu jednak rysach zaznacza się odmiennie, zwłaszcza wobec psy­ chiki człowieka miasta. Skład duchowy człowieka zależy przede wszystkim od we­ wnętrznie dziedziczonych po ojcach założeń podstawowych, a następnie dziedzictwa duchowego jest także wynikiem działania zewnętrznych w a r u n k ó w na życie przod­ ków. Odrębną do pewnego stopnia duchowość człowieka wiejskiego w y c h o w a ł y odmienne i długotrwałe działające warunki wiejskiego życia. Są nimi: bliskie współ­ życie z przyrodą, specjalny sposób zdobywania środków utrzymania i z obu po­ w y ż s z y c h w a r u n k ó w w y p ł y w a j ą c y odmienny charakter współżycia społecznego i wreszcie i dzieje, jakie wieś przeszła z zewnętrznego przymusu warstw rządzą­ cych; por. też S G i e r a t , Wieś źródłem kultury społecznej, "Przodownik wiejski" 5-6: 1936 s 1-7 �44 WANDA PAPROCKA tylko przyczynić się do ustalenia właściwych proporcji udziału w niej kultury chłopskiej, którą oceniano przy pomocy takich kryteriów, jak: rodzimość wynikająca z słowiańskiej genealogii, wysoki poziom moral­ ny i etyczny wywodzący się z samej istoty związków z ziemią i charak­ teru pracy. W tej opozycji do negatywnych skutków urbanizacji na­ wiązywano do ciągle żywych w polskiej myśli społecznej i nurcie lite­ rackim koncepcji dwu kultur — kosmopolityzującej szlachecko-miejskiej i pierwotnej słowiańsko-rodzimej, c h ł o p s k i e j . Niewątpliwie wpływ koncepcji Kolda silnie akcentujący rolę rodzi­ ny w procesie przekazu treści kulturowych, jak i znaczny stopień za­ chowawczości w strukturze i funkcjach rodziny wiejskiej w Polsce, pozwalał widzieć w jej trwałości podstawowy czynnik integrujący nie tylko grupę lokalną. Kumulując w szerokiej sferze działań gospodar­ czych, społecznych i kulturowych wiele elementów tradycyjnych była ona dla konsolidującej się warstwy chłopskiej nosicielem treści, z któ­ rych budowano wspólny system wartości. Usytuowanie uniwersytetu w środowisku wiejskim, nawiązywanie do zasad organizacji rodziny, kultywowanie obrzędowości rodzinnej i do­ rocznej było świadectwem uznania za najważniejsze tych elementów kultury, które wartościowane w środowisku wiejskim uzyskały sta­ t u s t r a d y c j i i mogły stać się siłą konstytutywną i w pewnym stop­ niu konserwacyjną dla warstwy chłopskiej. Nawiązując do form przekazu ustnego jako podstawowego sposobu transmisji i utrwalania treści tradycyjnych duże znaczenie przypisywa­ no na uniwersytecie ludowym pieśni ludowej i formom wizualnym o du­ żym ładunku emocjonalnym, jakimi były widowiska-misteria związane z obrzędowością ludową. Zrozumienie znaczenia tych ostatnich dla ce­ lów wychowawczych oraz dla zachowania "...swojskości rdzennie pol­ skiej, piastowskiej jakby dostojności" , bliskie było rozwijanej przez J. Cierniaka idei teatru ludowego, tzw. teatru obrzędowego. Insceniza­ cja zwyczajów i tradycji obrzędowych oraz magicznych rytuałów sak­ ralnych miała stworzyć możliwości wypowiedzenia swej odrębności kulturowej za pośrednictwem oryginalnej twórczości widowiskowo-teatralnej. Cierniak widział w teatrze ludowym "dział artystycznej wypowiedzi gromad ludowych". Realizując w odrodzonej Polsce własną koncepcję artystycznego teatru ludowego uważał jednak swe dzieło za konsek­ wentną kontynuację prac prowadzonych już od dawna w tym zakre­ s i e . Uznawał pionierski charakter powstałych w 1907 r. Związku Teat35 36 37 K Por. P a p r o c k a , op. cit, s. 65-66. J . C i e r n i a k , Źródła i nurty polskiego teatru ludowego. Opracował i sło­ wem w s t ę p n y m opatrzył A. Olcha, Warszawa 1963, s. 212; M a z u r , op. cit.; С ap i g a , op. cit; Siewiarze... A. B i e ń , J . C i e r n i a k , Teatry ludowe w Polsce, Warszawa 1928. 3 8 8 7 �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 45 rów i Chórów Włościańskich i w 1919 r. Związku Teatrów Ludowych. Oceniając działalność tych instytucji, różniących się zasadniczo od jego własnej wizji teatru, uznawał je za odpowiadające istniejącym w t y m okresie warunkom społeczno-politycznym. Widział ich rolę w uświada­ mianiu narodowym wsi i w szeroko rozwijanej akcji oświatowej. Teatry włościańskie były dla tworzonych przez Cierniaka form teatru ludowe­ go sumą doświadczeń pozwalających zarówno na właściwą ocenę moż­ liwości percepcji przychodzących z zewnątrz treści artystycznych, jak i ocenę potrzeb i możliwości twórczych ludu w tym zakresie. Mimo że pojęcie teatr ludowy rozumiał Cierniak szeroko jako teatr mas, obejmu­ jąc tym określeniem nie tylko lud wiejski, ale i robotniczy, tworzywem dla kreowanego przez niego teatru ludowego był przede wszystkim folklor wiejski. Nie idąc śladami swych poprzedników, którzy tworzyli teatr dla ludu, pragnął z ludu, z ludowej twórczości wyprowa­ dzić nowe treści i nowe formy teatru. Przyjmując- za główne źródło teatru ludowego w Polsce całe dziedzictwo dotychczasowej kultury l u ­ dowej (włączając do niej również pewne elementy kultury plebejskiej) dokonywał wyboru tych treści, które w jego pojęciu zawierały najstar­ sze, zachowane elementy tradycji ludowej . W zwyczajach oraz obrzę­ dach ludowych i ich rytualnej postaci i symbolice o charakterze magii sakralnej dostrzegał wzorem wielu poprzednich badaczy zarówno treści prasłowiańskiej rodzimej kultury, jak i ścisły, inspirujący związek z si­ łami przyrody. Zrodzona z tej egzystencjalnej zależności od otaczające­ go świata dawna obrzędowość religijna była w istocie swej samorodnym teatrem w syntetyzującej formie sceniczno-widowiskowej przedstawia­ jącej wewnętrzne i zewnętrzne życie ludu, idee moralno-etyczne i este­ tyczne nurtujące to środowisko. W twórczym udziale uczestników tak powstającego widowiska widział Cierniak zarówno możliwość rozwoju osobowości jednostki poprzez zrozumienie wartości własnej kultury, jak i tworzenie się jedności gromadzkiej rodzącej się we wspól­ nym akcie twórczym. Formułując cele teatrów ludowych w Polsce » bliski był koncepcjom reprezentowanym przez Solarza budzenia w spo­ łeczności wiejskiej poczucia własnej wartości, godności i siły twórczej zdolnej do aktywnego udziału w budowaniu kultury narodowej. Reali­ zacja tego zadania wymagała zwrócenia uwagi na zagadnienia estetycz­ ne, na wyzwalanie instynktu zbiorowego przeżywania i tworzenia pięk­ na. Korzenie tej kulturotwórczej roli wsi tkwią w przekazywanych z po­ kolenia na pokolenie treściach tradycyjnych wytworzonych w określo­ nych warunkach chłopskiej pracy i zachowań ludycznych. Należy więc podkreślić, że w tradycji szukał Cierniak nie tylko treś­ ci formalnych, ale duże znaczenie przypisywał przeżyciom i doznaniom 38 3 8 • J . C i e r n i a k , Wiejskie uroczystości obrzędowe jako właściwy teatr dowy, "Teatr Ludowy", nr Э: 1930. •» J . C i e r n i a k , Nasz cel, nasze drogi, "Teatr Ludowy", nr 14: 1927. lu­ �46 , ; i Í • i i 1 I I i 1 ; PAPROCKA w sferze uczuciowej, zarówno estetycznym, jak i religijno-moralnym, które towarzyszyły wszystkim zachowaniom odświętnym. W nich wi¬ dział nawiązanie zarówno do "praźródeł" przechowywanych w środo­ wisku wiejskim treści artystycznych, jak również uniwersalnych dążeń ludzkich do wzniosłości w sferze duchowych przeżyć. Zarówno w tych poglądach, jak i w podejściu do folkloru, o którym pisał, że "ma być z jednej strony materiałem na ów teatr o charakterze odświętnym (i nie może być nadużywanym); ale z drugiej strony ma także stać się jakby punktem wyjścia dla przyszłych autorów i inscenizatorów..." nawiązywał do romantycznego i neoromantycznego pojmowania inspirującej ro­ l i tradycji ludowej w wielu dziedzinach twórczości artystycznej. W myśl tych poglądów tworzywem artystycznym stać się mogły nie tylko zwy­ czaje, obrzędy, ale i pieśni ludowe, ludowa twórczość ustna, podania le­ gendy, bajki. Treści dramatyczne zawarte w tych dziedzinach twórczoś­ ci ludowej, sceniczna niemal forma ich wyrazu czyniła je teatrem — uroczystością, teatrem — zabawą czy teatrem — nabożeństwem. W tych poglądach na wartości dramatyczne zawarte w tradycyjnych treściach ustnej twórczości ludowej mamy bliskie nawiązanie do ideologii roman­ tycznej do mickiewiczowskiego obrazu duchowej kultury ludu przedsta­ wionego zarówno w jego poetyckiej twórczości dramatycznej, jak i analizowanego w wykładach paryskich poświęconych literaturze słowiańskiej. Cierniak uznając, jak sam stwierdza, teatr za "sumę środków do ucieleśnienia wyimaginowanego życia", nie traci z pola widzenia realistycznej wizji postępowej wsi nowoczesnej, czemu daje wyraz w swoich pracach *». Formułował nawet pewne programy działania w zakresie go¬ spodarczo-społecznym. Propagował spółdzielczość jako rozwiniętą formę gromadnego działania, nawiązując tym samym do tradycyjnych form współdziałania gospodarczego. W teatrze ludowym widział część programu budowania świadomości społecznej warstwy chłopskiej. Koncepcje Cierniaka znalezienia właściwej formy dla ujawnienia i wyrażenia ukrytych w twórczości ludowej artystycznych treści zna­ lazły możliwość realizacji i praktycznego sprawdzenia w działaniach uniwersytetu ludowego. Wywodzące się ze wspólnego nurtu i zbieżne z sobą poglądy Solarza i Cierniaka na rolę tradycji ludowej w kształ­ towaniu świadomości społecznej warstwy chłopskiej powołały do życia nową i oryginalną w swym kształcie artystycznym inscenizację teatral¬ ną określoną później jako "teatr z głowy". Ten samorodny w swej for­ mie teatr spełniał podwójną rolę: budził twórczą inicjatywę i r ó w n o cześnie stanowił jeden z elementów programu wychowawczego. Jak m ó wił o nim Solarz: "Jego cena wychowawcza leży w budzeniu inicjaty­ j : iI I I I I WANDA j I I wo J . C i e r n i a k , Wieś ta, Warszawa 1956. j Zaborów i Zaborowski Dom Ludowy. Zaborowska riu- �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ 47 SPOŁECZNA w y i samodzielności twórczej uczestnika zespołu, tak w obmyślaniu treś­ ci jak i w wykonaniu przy wyzwoleniu się od tradycyjnej niewolniczej formy i techniki" . Tworzywem dla inscenizacji teatralnych głównie zespołowych rzadko indywidualnych (co było świadomym działaniem wychowawczym) stawały się pieśni ludowe, opowiadania, legendy. Szcze­ gólnie pieśni od dawna uznawane za najbogatsze i najbardziej wiarogodne źródło tradycyjnych treści stanowiły bardzo istotny element w y ­ chowawczy. Były one zarówno czynnikiem integrującym grupę, co było nawiązaniem do roli, jaką pieśń spełniała w obyczajowości wiejskiej, jak i pewnym zabiegiem psychoterapeutycznym budzącym poczucie wartości własnej grupy i jej siły. Na uniwersytecie ludowym śpiew i za­ jęcia artystyczne stały się integralną częścią życia słuchaczy . W poszu­ kiwaniu materiałów do inscenizacji posunięto się jednak dalej sięgając do samych źródeł teatru, do tradycyjnych zwyczajów i obrzędów. Stąd rodził się tzw. teatr obrzędowy najbliższy formie i treści koncepcjom Cierniaka. Wydaje się, że w działalności Cierniaka, jak i innych przedstawicieli twórczej inteligencji pochodzenia chłopskiego, wyodrębniają się w y r a ź ­ nie, w dążeniu do realizacji podstawowego celu, jakim było społeczne i polityczne równouprawnienie warstwy chłopskiej, dwa podstawowe nurty. Pierwszy m i s t y c z n y odkrywający w treściach tradycyj­ nych rodzimość i prasłowiańskość elementów kulturowych oraz nieznisz­ czalne wartości duchowe i społeczne wykształcone w warunkach chłop­ skiego bytu i przechowywane w tej warstwie do współczesności. Ocale­ nie tych najwartościowszych elementów tradycji ludowej od zaniku trak­ towane było nie tylko jako obowiązek wobec własnej warstwy społecz­ nej, ale również uznane za obiektywną konieczność w procesie rozwoju kultury ogólnonarodowej, zgodnej z istniejącą w Polsce s t r u k t u r ą spo­ łeczną. W tym nurcie zawarte były również tak charakterystyczne dla okresów wcześniejszych, a szczególnie silnie artykułowane w stwierdze­ niach neoromantyków, poglądy o etnicznie i rasowo polskim typie ludu wiejskiego. Drugi nurt posiadał charakter bardziej złożony. Składały się na nie­ go poglądy opozycyjne wobec romantycznego i neoromantycznego" idea­ lizowania wsi, chłopa i pracy na roli widzące w takim podejściu odbi­ cie szlachecko-literackich czy malarskich obrazów kultury ludowej. Apo41 42 4 1 S o l a r z , Na czym polega ludowość..., s. 65. W innym miejscu pisze: "Jeśli teatr ma być nie tylko formą rozrywki kulturalnej, ale przede wszystkim środkiem wychowawczym i to do celów wiejskiego uniwersytetu dostosowanym, musi wno­ sić momenty bardziej twórcze i w g ł ę b n e w uczestnictwo zespołu i osób pojedyn­ czych, aniżeli mógł to uczynić teatr amatorski z jego odtwarzaniem, mechanizowaniem i tresurą", jw., s. 64. Z. S o 1 a r z o w a, Teatr z pieśni. Jak były odtwarzane w Wiejskim Uniwer­ sytecie Orkanowym (1926-1933), Warszawa 1933, s. 90. 4 2 �48 WANDA PAPROCKA teoza i dążenie do zachowania prymitywnej kultury pozbawiała, jak stwierdzali przedstawiciele tego stanowiska, kulturę ludową pierwiast­ ka twórczego, sprowadzając wszystkie działania do odwzorowywania czy rekonstrukcji modelu kulturowego wsi (często hipotetycznego) pow­ stałego w przeszłości w określonych warunkach historycznych. Nie ne­ gując istnienia cennych wartości kulturowych zawartych w tradycyj­ nych treściach uznawano konieczność dokonywania selekcji dziedzictwa kulturowego wsi. Potrzeba ta wynikała ze świadomości różnej genezy elementów konstytuujących jego strukturę co potwierdzały badania naukowe prowadzone w tym zakresie na coraz szerszą skalę Sprzęciwiajac się przedmiotowemu traktowaniu wsi widziano w takim stosun­ ku do iei kulturv kontvnuacie stanowisk charaktervstvcznvch dla okre¬ sów Doorzednich Uznawały one tradycie kulturowe warstwy chłonskiei za źródło i n s D i r a c i i dla różnego rodzaiu twórczości realizowane! iednak noza środowiskiem wieiskim i nie służące mu bezoośrednio W skra i nvrh LZdzüo to nawet do D r ó b tworzenia rezerwatów E r v S o w p ? ' T a k i Ttosunek do t r a d i c i i czvnił T n i e i zbiór relTktów on ZZlZZt Ttrw^Wi 1 • t ^ t Z ^ Г Г а т Т к Т Г о Г nna „fcbd™ ntLrtvm V L I S 1 I u „ " ьГ ZZT¿LII>S> i przemianami, t k w i bowierr podstawowe zrodio jej związku z teraźniejszością. Tradycja ja­ ko przeszłość aktywnie konstruowana i przekształcana, a me odwzoro­ wywana z jej dawnych kszta kształtów, tow, jest z jednej strony siłą wyznaczają­ kulturowego inwentarza, z drugiej zas siłą dynamizującą rozcą zakres ku. woj kultury. Te koncepcje eksponujące twórczy charakter tradycji ludowej w pro­ cesie kształtowania kultury ogólnonarodowej (niezależnie od różnego sposobu spojrzenia na zakres jej udziału w t y m procesie) odegrały w omawianym nurcie znaczną rolę. Należy również podkreślić, że duży udział przedstawicieli warstwy chłopskiej w kształtowaniu się profilu tego nurtu wpłynął na rozsze­ rzenie zakresu treści, które uznano za tradycyjne ze względu na swoje dawne i trwałe wartości. Dotyczyły one przede wszystkim elementów kultury społecznej wsi. Podnoszono szczególnie znaczenie rodziny wiej­ skiej jako nosiciela tych pozytywnych cech, które warstwa chłopska winna wnieść do kultury ogólnonarodowej. Dla pełnego obrazu omawianego nurtu należy także wspomnieć o wpływie, jaki na stosunek do kultury ludowej, a szczególnie sztuki ludowej, miały ogólnoeuropejskie prądy artystyczne . Znajdują one 43 « Por. M. D r o z d - P i a s e c k a , Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w życiu społeczeństwa I I Rzeczypospolitej. Artykuł zamieszczony w niniej­ szym zeszycie. �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 49 odbicie m. in. w dziedzinie teatru ludowego, na który oddziaływały no­ watorskie koncepcje teatru realistycznego związanego zarówno z dzia­ łalnością Reduty, jak i reżyserami i aktorami tej miary, co J. Osterwa i L.. Schiller. Reasumując należy stwierdzić, że w okresie międzywojennym, w okresie stabilizacji państwowości polskiej, następuje przesunięcie punktu ciężkości w zainteresowaniach tradycją ludową z jej wartości i treści narodowych na zagadnienie jej wartości twórczych w procesie kształtowania kultury ogólnonarodowej. Właśnie w koncepcjach teatru ludowego, jak i sztuce ludowej, przejawia się ta tendencja szczególnie wyraziście pozwalając widzieć w ludzie nie tylko biernego w pewnym stopniu nosiciela cech narodowych, ale skumulowany potencjał twórczej energii ludzkiej. Te twórcze działanie wielu pokoleń wtopione w r y t m codziennego życia i pracy, często doskonałe artystycznie, należy wyz­ wolić i wyodrębnić tworząc z nich osobne dziedziny sztuki. Teatr miał być jedną z form wyrazu tych potencjalnych sił, kanałem umożliwiają­ cym właściwe ich wyzwolenie. Ванда Папроцка НАРОДНАЯ ТРАДИЦИЯ И ОБЩЕСТВЕННОЕ СОЗНАНИЕ КРЕСТЬЯНСКОЙ ПРОСЛОЙКИ В ПЕРИОД II РЕЧИ ПОСПОЛИТОЙ Резюме В работе обсуждаются роль и значение народной традиции в формировании обществен­ ного сознания после восстановления независимой Полыни в 1918 г. Объединение разделен­ ного тремя захватчиками народа в один государственный организм создало основы нацио­ нальной общности. Требовалось притом определить роль в нововозникшем государстве каждого из классов и социальных прослоек. Одним из элементов, определяющих их место в новоформирующейся общественной структуре были размеры и характер культурного наследия, вносимого в общенародную культуру. Таким вкладом крестьянской прослойки были м. пр. традиционное содержание и ценности, содержащиеся в народной культуре. В междувоенный период особенно растет роль сельской среды в формировании взгля­ дов на народную культуру и ценности, ею представляемые. В статье предпринята попытка представить взгляды на народную традицию, находящиеся в программах организаций сельской молодежи, деятельность народных университетов и народных театров. С особенной четкостью определяется позиция по отношению к народной традиции в деятельности сельской молодежи. Процесс консолидации молодого поколения деревни в рамках молодежных организаций осуществлялся путем пробуждения в крестьянском классе крестьянского группового самосознания. Важным элементом его являлось сознание обладания отдельной культурой, в которой усматривались отечественные и славянские черты. Этот способ видеть народную культуру продолжал взгляды X I X в. романтиков и нео­ романтиков перелома X I X и X X вв. В междувоенный период взгляды на народную культу­ ру образовались под влияниемдвух течений: регионализма и аграризма. Регионализм, имев­ ший своих иделогов и деятелей уже на переломе X I X и X X вв. стал программой для деятель­ ности, связанной после восстановления независимости с политикой государства. Созда­ тель основ регионализма В. Оркан в созданной собой идеологии регионализма продолжал 4 Etnografia Polska X X V I I / 1 �50 WANDA PAPROCKA неоромантические теории С. Виткевича. В 1926 г. была создана программа польского регио­ нализма, определявшая м. пр. роль и значение народных традиций в национальной культуре. Регионализм Оркана представлял собой одну из форм защиты отечественного характера сельской жизни в ее традиционной форме. Согласно этим взглядам народная культура, приобретая самосознание своей собственной ценности, должна противопоставлять себя влияниям города, трудовой эмиграции и даже школы. Оказываемое ими давление не только уничтожает традиционную народную культуру, но и стирает дифференциацию польских регионов. Весьма важную роль при формировании крестьянского сознания сыграла идеоло­ гия аграризма, который можно признать основой деятельности всего народного движения в рассматриваемый период. Идеология, выросшая на почве социально-политических дви­ жений таких стран, как Дания, Швейцария и Чехословакия, в своих основных положениях опиралась на утверждения, что крестьянское население представляет собой единый социаль­ ный слой, и как самый сильный в Польше, он должен занимать в политической и обществен­ ной жизни народа и государства позицию, соответствующую его численности и вкладу в производство материальных благ государства и народа Аграризм, постулировал необхо** димость опереть социально-экономическую структуру на отечественное крестьянское хозяй ство одобрял и стремился оаспоостоанять традиционное солегзжание передаваемое в холе культурного наследованиял в семействе и в местном обществе. ¬ S i i i Народная традиция вызывает интерес к себе со стороны народных университетов. От­ ношение к народной традиции в программах университетов (в частности народного универ­ ситета в местности Шице и Гач, руководимого И. Соляжем) формировалось через посред­ ство постоянно появляющихся в польской гуманитарной мысли взглядов, касающихся славянского происхождения народной культуры. Оно ссылалось вместе с тем на положения народического движения, создатели которых М. Ф. Грунвиг и К. Колд стремились опереть всю жизнь скандинавских народов на элементы отечественной традиции. Большое значение для упрочения традиционного содержания имел и народный театр, получивший развитие благодяря деятельности Я. Церняка, использующего для инсцени­ ровок традиционные народные песни, обряды, народные обычаи, легенды и предания. Церняк искал в традиции не только формальные черты, большая роль приписывалась им пере­ живаниям и ощущениям в эмоциональной сфере как в области эстетического, так и рели­ гиозно-нравственного, сопутствующим всем формам праздничного поведения. В поисках материала для инсценировок он обратился к самим источникам театра, к традиционным обычаям и обрядам. Отсюда родился т. наз. „обрядовый театр", по форме и содержанию наиболее близкий концепциям Церняка. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d6188fc0ed1d55a7671a4bf295fb6a8.pdf 6b59e7e333eeada9935a3e7271f93c05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:790 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:726 Title A name given to the resource Problematyka współczesnych przemian w kulturze ludowej w ostatnich pracach czeskich i słowackich etnografów / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.95-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I I z. 1 WANDA P A P R O C K A P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH P R Z E M I A N W KULTURZE LUDOWEJ W OSTATNICH PRACACH CZESKICH I SŁOWACKICH ETNOGRAFÓW P r o b l e m a t y k a z m i a n y k u l t u r o w e j znajduje się w kręgu zainteresowań etnografów w w i e l u krajach. W państwach socjalistycznych, w których r a d y k a l n e z m i a n y polityczne, ekonomiczne i społeczne wywołały d y n a ­ miczne przeobrażenia wewnątrzkulturowe, p r o b l e m t e n musiał stać się pierwszoplanowy w badaniach n a d współczesnością *. Jest rzeczą zrozumiałą, że w procesie współczesnych przemian zacho­ dzących w t y c h krajach, w określeniu podstawowych wyznaczników zmian, j a k i w stopniu powiązania i c h z procesem i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a ­ nizacji, występować będą znaczne różnice wynikające z o d m i e n n y c h w a ­ runków r o z w o j u historycznego każdego z państw, a więc zależne od t y c h układów, które poprzedziły stan a k t u a l n y analizowanej rzeczywistości . N i e można n i e podkreślić różnic w i n t e r p r e t a c j i zjawisk związanych z procesem zmian k u l t u r o w y c h , wynikających z o d m i e n n y c h założeń m e ­ todologicznych i różnych t e c h n i k badawczych stosowanych w poszczegól­ n y c h krajach. Porównanie ukazujących się w o s t a t n i m 15-leciu prac etnografów polskich z p r a c a m i czeskimi i słowackimi wyraźnie wskazuje na istnienie t y c h różnic. N i e można jednak, śledząc powojenną literaturę etnograficz­ ną w Czechosłowacji, n i e zauważyć i p e w n y c h analogii z b a d a n i a m i p r o ­ w a d z o n y m i w Polsce n a d zagadnieniem współczesnych przemian, analo­ g i i wynikających z znacznych podobieństw w r o z w o j u myśli etnograficz­ nej w o b u k r a j a c h . 2 3 1 P o r . Zmiany kultury chłopskiej. i metody Problematyka p r a c a z b i o r o w a p o d redakcją K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , * P o r . W . D y n o w s k i , Etnografia społecznych, * Por. i czeskiej w aktualnych prac etnograficznych, W r o c ł a w 1973. tendencjach rozwojowych nauk „Etnografia P o l s k a " , t . 1 1 : 1967, s. 15, s. 15-32. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , kultury ludowej w świetle Analogie opracowań i różnice syntetycznych, rozwoju maszynopis w y g ł o s z o n e g o n a k o n f e r e n c j i w L i b i c a c h w 1971 r . (Czechosłowacja). polskiej referatu �96 WANDA PAPROCKA Zarówno w e t n o g r a f i i czechosłowackiej, j a k i polskiej po I I wojnie światowej ulegają zasadniczej zmianie założenia teoretyczne i metodo­ logiczne badań. Następuje stopniowe odejście od istniejących w e wcześ­ niejszych okresach zainteresowań archaizmami k u l t u r o w y m i , poszukiwa­ n y m i na terenach wyróżniających się zachowawczością, od i n w e n t a r y ­ zacji j e d n o s t k o w y c h wytworów zlokalizowanych w czasie i przestrzeni, na rzecz analizy przemian zachodzących w h i s t o r y c z n y m procesie roz­ w o j u k u l t u r y . J a k k o l w i e k przyjęcie tego stanowiska skierowywało uwagę i na zagadnienie współczesności t r a k t o w a n e j j a k o ostatnie ogniwo h i s t o ­ rycznego procesu rozwoju, t o szczególnie w p i e r w s z y m okresie (w Cze­ chosłowacji trwał o n dłużej niż w Polsce, p r a w i e do końca l a t 60-tych) w sposób niedostateczny analizowano sam proces współczesnych zmian. Ograniczano się często do genetycznej i n t e r p r e t a c j i zjawisk k u l t u r o w y c h bez dostatecznie całościowego widzenia badanej rzeczywistości, wzajem­ n y c h sprzężeń między elementami s t r u k t u r y , j a k również f u n k c j i t y c h elementów w ramach całości. W c h w i l i obecnej zarówno w Polsce, j a k i w Czechosłowacji możemy już j e d n a k stwierdzić, że w studiach n a d procesem przeobrażeń współczesnych powszechnie przyjęte stanowisko badawcze zakłada całościowe i dynamiczne u j m o w a n i e rzeczywistości k u l ­ turowej . 4 Takie stanowisko wymagało w konsekwencji nowego spojrzenia na przedmiot badań — społeczność wiejską, która w zmienionych w a r u n ­ kach gospodarczych, społecznych i k u l t u r o w y c h przestawała tworzyć z i n ­ tegrowaną całość, stając się środowiskiem wielozawodowym, zróżnico­ w a n y m k u l t u r o w o . Zainteresowania etnografów wykroczyły więc poza kulturę ludową, kulturę powstałą w określonych w a r u n k a c h i n a określo­ n y m etapie r o z w o j u historycznego i objęły również niektóre środowiska miejskie i g r u p y zawodowe. Dążąc do uchwycenia powiązań f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n y c h przedmiotem badań stawały się najczęściej m i k r o ­ s t r u k t u r y , takie j a k rodzina i społeczność lokalna. Badanie l u d z k i e j zbio4 Por. A. M e l i c h e r č i k , výstavbě gi rozwoju kami, Československa etnografia a niektóre „ N á r o d o p i s n ý s b o r n i k " , R. 9 : 1950; К . socializmu, etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody i związki „Etnografia P o l s k a " , t . 1 : 1958, s. 72-83; B . F i l o v á , К metodologickým otázkám národopisné j vedy, s. 177-188; A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , graficznych: czas i przestrzeń w badaniach t. 9 : 1965, s. 2 5 - 4 0 ; A . M e l i c h e r č i k , „Slovenský Z zagadnień kultury Tradičné otázky historii studia i socjologii, ludovej Wrocław kultury s. 39-60; O . S k a l n i k o v a , 1971, ss. 80. v K. sučasnosti, polskich a nietradičné v ludovej Studia Niektóre Nśrodopis", nau­ 8 : 1960, prac „Etnografia etnografie pri Dro­ aktualnym ludowej, „Slovenský teorii z innymi N ś r o d o p i s " , R. metody 1967, s. 6 - 3 1 ; A . P r a n d a , F o j t i к, К úlohy niektórym „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 4 : 1966, s. 63-68; K . D o b r o w o l s k i , nicza jej D o b r o w o l s k i , etno­ Polska", kultuře, z pogra­ teoretické R. současnosti, 1 8 : 1970, Praha �PROBLEMATYKA WSPÓŁCZESNYCH 97 PRZEMIAN rowości jako określonej całości pozwalało b o w i e m zarówno na prześle­ dzenie wszystkich elementów składających się na jej strukturę, j a k i na zbadanie mechanizmu i c h funkcjonowania. Socjologiczny aspekt p r o w a ­ dzonych badań, wyrażających się m . i n . zwróceniem u w a g i na zagad­ nienia więzi społecznej, wymagał korzystania z metod i t e c h n i k stoso­ w a n y c h w socjologii. Ten proces f o r m o w a n i a się n o w y c h kierunków zainteresowań etno­ g r a f i i daje się wyraźnie prześledzić w pracach etnografów czeskich i sło­ w a c k i c h ukazujących się w ostatnich l a t a c h . N o w e tendencje badawcze nie spowodowały jednakże całkowitego odejścia od studiów z zakresu k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Badania zachowanych r e l i k t o w y c h f o r m k u l t u r y t r a ­ dycyjnej mają swoją pozycję w planach n a u k o w y c h placówek etnograficz­ n y c h Czeskiej i Słowackiej A k a d e m i i Nauk. Ogólnie można więc s t w i e r ­ dzić, że w r o z w o j u studiów etnograficznych na terenie Czechosłowacji wyraźnie dają się zaobserwować dwie tendencje badawcze. Pierwsza obejmuje studia nad kulturą ludową w procesie j e j historycznego roz­ w o j u , doprowadzone niejednokrotnie do współczesności. Druga, koncen­ t r u j e uwagę badaczy głównie na procesie współczesnych zmian w i d z i a ­ n y c h w szerokim kontekście zjawisk k u l t u r o w y c h . 5 Całą problematykę studiów k u l t u r y ludowej w Czechach i na Słowa­ cji można podzielić, j a k podaje A d a m Pranda w s w o i m a r t y k u l e dotyczą­ c y m głównych kierunków współczesnej etnografii w Czechosłowacji, na kilka g r u p z a g a d n i e ń : 1. Badania r o z w o j u k u l t u r y ludowej w ramach określonej społeczno­ ści lokalnej — w s i z uwzględnieniem zmian, jakie następowały pod wpły­ w e m różnicowania się zawodowego ludności w przeszłości i obecnie. 2. Badanie k u l t u r y ludowej przesiedleńców i repatriantów oraz zwią­ zanych z t y m zagadnień adaptacji, i n t e g r a c j i i a k u l t u r a c j i . 3. Badanie k u l t u r y ludowej czeskich i słowackich mniejszości naro­ d o w y c h za granicą. 4. Badanie k u l t u r y ludowej w przemysłowym regionie w przeszłości i w procesie współczesnych przemian. 6 5 К. K. F o j t i k , Etnografie Fojtík, sociologie, Výzkum studia ludovej kultury s. 489-498; O. S k a l n í k o v a , sledky, vej kultury aktuality", oblasti v „Slovenský súčasnosti, K . F o j t i k , Etnografie na Slovensku a slovenskéj na konferencii v Smoleniciach, na grupy Národopis", současnosti. 1965, n r 3 4 ; československé Niektóre R. Východiska K. periodizácjí zagadnień ludovej 7 — Etnografia Polska, XVII/1 kultury o perspektivách „Slovenský przyjęty vývinu a vý­ ludo­ Pran­ národopisnéj N á r o d o p i s " , R. 1 7 : 1969, s. 433-452. za A . P r a n d ą , v súčasnosti, rozvoja pro­ 1 5 : 1967, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 7 : 1969, s. 327-347; A . na Slovensku, • Podziai českéj v „ Č e s k ý l i d " , R. 56: 1969, s. 255-272; A . P r a n d a , d a , O. D a n g 1 о V a, Diskusia vedy „Národopisné průmyslových „ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1965 n r 3, s. 131-143; J . M i c h á l e k , etnografii, blémy a O. S k a l n í k o v a , (w druku). Hlavné směry studia �98 WANDA PAPROCKA 5. Badanie k u l t u r y ludowej w mieście w przeszłości i w procesie współczesnych przemian. 6. Teoria i metodologia (proces z m ia n w k u l t u r z e l u d o w e j , perspe­ k t y w y r o z w o j u k u l t u r y l u d o w e j , periody zaeja). 7. Syntezy (Vlastivěda, encyklopedie, atlas etnograficzny). Prace monograficzne, dotyczące w y b r a n y c h zagadnień k u l ­ t u r y ludowej, oraz monograficzne opracowania k u l t u r y l u d o w e j określo­ n y c h społeczności l o k a l n y c h stanowiły dość długo podstawową formę p r e ­ zentowania wyników prowadzonych w Czechosłowacji badań etnogra­ ficznych. Wcześniejsze prace tego t y p u można zaliczyć do m o n o g r a f i i h i s t o ­ r y c z n y c h . Postępowanie badawcze zmierzało w t y m w y p a d k u do reje­ stracji i r e k o n s t r u k c j i faktów i wytworów k u l t u r o w y c h w odniesieniu do przeszłości, najczęściej ujętych w r a m y klasycznego trójpodziału k u l t u r y . Skierowanie u w a g i na zagadnienie zmieniającej się nieustannie rzeczy­ wistości w p r o w a d z a jednak wkrótce konieczność analizy wszystkich c z y n ­ ników warunkujących badaną rzeczywistość, zarówno w przeszłości, j a k i współcześnie. T a k ujęte opracowania monograficzne uwzględniające znaczenie warunków gospodarczych i społecznych w procesie kształtowa­ nia się k u l t u r y ludowej dawały już podstawę do analizy p r o c e s u j e j zmian . 7 8 Rozpatrując drogi r o z w o j u studiów etnograficznych w Czechosłowa­ cji nie można pominąć s p r a w y różnic, jakie zarysowują się w problema­ tyce badawczej etnografii słowackiej i czeskiej. U podstaw t y c h różnic leżą niewątpliwie odmienne d r o g i r o z w o j u gospodarczego, społecznego i politycznego o b u k r a i n . Znacznie wcześniejszy i intesywniejszy w Cze- 7 N p . S. K o v a č e v i č o v á , Ludový ss. 252; V . S c h e u í l e r , Dějiny K. dějinám výroby mlýnských chodské kamenov odev v Hornom ceramiku, na strédnom d o p i s " , R. 1 2 : 1964, s. 561-605; V . U h l a r , Vřetena B r a t i s l a v a 1955, Liptove, P l z n i 1959, ss. 193; A . a kolovraty Pranda, „Slovenský Slovensku, Nśro­ „Sbor­ na Slovensku, n i k Slovenský N á r o d n e g o M u z e a " , R. 6 0 : 1966, s. 9-55. a A. Pranda, O regionalnom národopisnom bádáni na „Věstnik Slovensku, N á r o d o p i s n é společnosti československé p r i Č S A V a Slovenské] Národopisnej. spole­ čnosti p r i S A V " , 1966 n r 3-4, s. 3 - 7 ; V . F r o l e c , Perspektiva pisných monografii na Moravě s. 574-577; M . M a r k u s , Plán „Slovenský venska, regionalnych stiku ČSAV, slové oblasti monografii, napisania Slezký, „Slovenský národopisnej regionalnych monografii národopisná monografie na Slovensku, v plánach národo­ N á r o d o p i s " , R. monografie К pro etnografii — monografie tamże, s. 607; J . T o m e s , kultura Duchovni Slo­ přípravě tamże, s. 593-598; V . S c h e u í ­ Ústavu tamże, s. 6 0 7 - 6 1 1 ; O. S k a l n i k o v a , Ostravsko t a m ż e , s. 621-623. 1 6 : 1963, východného N á r o d o p i s " , R. 1 6 : 1968, s. 611-613; J . P o d o l a k , národopisných l e r , Regionalni a ve a sociální v a folkloriprůmy­ národopisné �P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH 99 PRZEMIAN chach niż na Słowacji proces i n d u s t r i a l i z a c j i i urbanizacji miał zasadni­ czy wpływ na stopień zachowania t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , j e j s t r u k ­ turę i siłę f u n k c j o n o w a n i a w społeczeństwie. Różny stan zachowania k u l ­ t u r y ludowej determinował k i e r u n e k zainteresowań etnografów czeskich i słowackich, różne więc siłą rzeczy musiały być p u n k t y wyjścia, z j a k i c h etnografia obu k r a i n przystąpiła do badań nad współczesnym procesem zmian. Jak już wspomniano, zmiany, jakie nastąpiły po I I w o j n i e światowej, przyczyniły się do kształtowania się nowej p r o b l e m a t y k i badawczej. So­ cjalistyczna industrializacja i związany z t y m znaczny wzrost procesów m i g r a c j i , k o l e k t y w i z a c j a w s i , j a k i dokonana bezpośrednio po w o j n i e akcja przesiedleńcza i r e p a t r i a c y j n a skierowały uwagę etnografów na nową sferę zagadnień. Ruchy ludnościowe związane były zarówno z za­ siedlaniem opuszczonych przez ludność niemiecką terenów przygranicz­ nych, repatriacją o b y w a t e l i CSRS ze Związku Radzieckiego, z Węgier, w mniejszym stopniu z Jugosławii, Bułgarii i R u m u n i i , j a k i wewnętrz­ n y m i przesiedleniami ludności. Podobnie j a k i w i n n y c h krajach, m . i n . w Polsce, t a k i w Czechosłowacji procesy te dały podstawę n o w y m b a ­ daniom dotyczącym adaptacji i i n t e g r a c j i ludności. Zderzenie kultur, wzajemne zapożyczenia oraz tworzenie się nowej więzi społecznej, nowe­ go wzorca k u l t u r y , stanowiły bogatą problematykę, w której badanie p r o ­ cesu z m i a n zajmowało szczególną pozycję. Studia nad s k u t k a m i procesów m i g r a c y j n y c h wewnątrz k r a j u p r z y ­ czyniły się do zapoczątkowania w i e l o l e t n i c h badań etnograficznych n a d m n i e j s z o ś c i a m i c z e s k i m i i s ł o w a c k i m i żyjącymi poza gra­ n i c a m i k r a j u . Prowadzone one były w R u m u n i i , w Polsce, w Jugosławii (mniejszości czeskie i słowackie), na Węgrzech, w R u m u n i i i Bułgarii. P r o b l e m a t y k a podejmowanych i n d y w i d u a l n i e i zespołowo badań d o t y ­ czyła zarówno k u l t u r y materialnej (w znacznym stopniu r o l n i c t w a i b u ­ d o w n i c t w a ludowego), j a k i zagadnień społecznych k u l t u r y duchowej i f o l k l o r u . Szczególnie interesujące z p u n k t u widzenia procesu zmian są prowadzone do c h w i l i obecnej badania mniejszości czeskich na terenie Jugosławii. Zakrojone na szeroką skalę badania z zakresu k u l t u r y m a ­ terialnej i duchowej dają nie t y l k o podstawę dla analizy procesów a k u l 9 3 J . S i r á с к y , Stáhovanie Slovakóv na Dolnú t i s l a v a 1966, ss. 297; S. Z a č e v i č, Slovenská zem menšina p r i Č S A V a S N S p r i S A V " , 1964 n r 1, s. 7-10; I . H e r o l d o v a , menšiny К a národopis, „ N á r o d o p i s n é akulturačnim procesu najstarsi s. 146-159; R. В e d n á r i k , Slováci vné) kultuře, menšiny e k ý, Slováci ve Světe, Bra­ NSČS České národnostní a k t u a l i t y " R. 3: 1966 n r 3-4, s. 12-20; české menšiny, v Juhoslávii. „Česky Materiály B r a t i s l a v a 1966, ss. 386; I . H e r o l d o v a , v Chorvatsku, SAV, „Vestnik v 18 a 19 storoci v Juhoslávii, l i d " , R. к ich hmotnéj Akulturačni tenże, 5 3 : 1966 n r 3, a ducho­ proces české „ N á r o d o p i s n é a k t u a l i t y " , R. 5: 1968 n r 1, s. 8-13; J., -S i r ci­ „ S v e t v e d y " , R. 16: 1969, s. 257-260. �100 WANDA PAPROCKA t u r a c y j n y c h , ale dostarczają również materiały do studiów nad starszy­ m i fazami r o z w o j u czeskiej k u l t u r y l u d o w e j . Następna grupa zagadnień, zajmująca już od w i e l u l a t znaczną pozy­ cję przede w s z y s t k i m w czeskiej, ale również i w słowackiej l i t e r a t u r z e etnograficznej, a w o m a w i a n y m okresie szczególnie bogato reprezentowa­ na, dotyczy k u l t u r y ludowej w p r z e m y s ł o w y m r e g i o n i e w prze­ szłości i w procesie współczesnych przemian oraz k u l t u r y ludowej w m i e ś c i e . Wobec dość znacznych różnic w sposobie widzenia samego p r z e d m i o t u badań, problematyce tej poświęcono wiele artykułów d o t y ­ czących t e o r i i i m e t o d y k i badań . 10 Poszukiwanie i odtwarzanie elementów t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej funkcjonujących jeszcze w społecznościach mieszkańców miast i regio­ nów przemysłowych było p o d s t a w o w y m celem dawniejszych, prowadzo­ n y c h od l a t 60-tych prac n a d kulturą robotniczą. Porównując jednakże kolejno opracowywane i w y d a w a n e monografie: Banicka dedina Zakarovce , Kladensko , Rosicko-Ostravansko , oraz szereg m o n o g r a f i i z tego zakresu poświęconych w y b r a n y m zagadnieniom, wyraźnie można zaobserwować z m i a n y w sposobie widzenia badanej rzeczywistości, j a k również dążenie do bardziej całościowego j e j ujęcia, w miarę r o z w o j u w a r s z t a t u naukowego w tej nowej dla e t n o g r a f i i dziedzinie. n 13 12 W myśl n o w y c h założeń badawczych, sprawdzanych i k o r y g o w a n y c h niejednokrotnie w t o k u studiów, p o d s t a w o w y m celem badań staje się poszukiwanie i rejestracja cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h k u l t u r y powstałej w aglomeracjach przemysłowych i m i e j s k i c h oraz badanie wpływu t y c h aglomeracji na wsie położone w i c h pobliżu . 14 Należy jednak pamiętać, że daleko zaawansowany S. К г 1 1 etnograf", pisného e m e n š e k , Industrialízacija, premysloveho města n r 4, s. 413-430; t e n ż e , Problemy a průmyslových doslovenkej cké studium mésta jako teoretické otázky (1900-1950), centra průmyslové studia studia [ w : ] Kolokvium oblasti ludovej sociální kultury к otázkám oblasti, tamże, s. 5 9 - 6 0 ; A . Pranda, „Slovenský v sučasnosti, к teorii etnografie Kladensko 1 1 K . F o j t i k , O. S i r o v á t k a, Rosicko dedina Zakarovce, život v kamenouhelnem a kultura revíru, K . F o j t i k , Dum v Brně), nouzové Národo­ současnosti, teorii etno­ B r a t i s l a v a 1956, ss. 665. Banicka 12 Pražské výchoEtnografi­ P r a h a 1971, ss. 80. současnosti, domu velkých 1967; V . T ů m o v á , kultury 11 1 4 ve vymedzenia „Česky l i d " , R. 5 8 : 1971, s. 113-115; O. S k a 1 n i k o v a, K . F o j t i k , К ního národo­ Košice p i s " , R. 1 8 : 1970, s. 39-60; J . V a ř e k a, Příspěvek grafie „Slovenski vidik, a metody „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 3 : 1965 a oblasti, etnografického oblastach, premyselne) Niektóre i etnoloski R. 18/19: 1965-1966, s. 133-134; K . F o j t i k , Problemy výzkumu městach urbanizacija w momencie p o d - v průmyslové oblasti, — Ostravansko. P r a h a 1959. Život a kultura lidu P r a h a 1961. na předměstí [ w : ] Brno kolonie, lidu (Etnografická v minulosti a dnes, studie o živote obyvetel B r n o 1964, s. 45-68; V . „ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1965 n r 3, s. 189-191. činžov­ Tůmová, �P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH 101 PRZEMIAN jęcia badań n a d kulturą robotniczą proces i n d u s t r i a l i z a c j i ziem czeskich zmusza badacza do w i d z e n i a retrospektywnego. A n a l i z a ź r ó d e ł h i ­ s t o r y c z n y c h m a w dalszym ciągu podstawowe znaczenie w proce­ sie poznawczym i k i e r u j e wysiłki badacza w dużym stopniu k u r e k o n ­ s t r u k c j i historycznej. Proces f o r m o w a n i a się nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej, n o w y c h stosunków społecznych w ośrodkach i miastach przemysłowych zasiedlanych w znacznym stopniu przez ludność pocho­ dzenia wiejskiego nie jest sprawą c h w i l i obecnej, j a k n p . w w i e l u k r a ­ jach obozu socjalistycznego, ale początkami s w y m i sięga niejednokrotnie przełomu X V I I I i X I X w . N i e znaczy to jednak, że w kręgu zaintereso­ wań etnografów czeskich nie znajdują się zagadnienia związane z p r o ­ cesem w s p ó ł c z e s n y c h z m i a n zachodzących pod wpływem so­ cjalistycznej i n d u s t r i a l i z a c j i . Świadczą o t y m prace prowadzone w po­ wstających i rozwijających się dopiero po I I w o j n i e światowej regionach przemysłowych . W większości jednak przypadków trwający wiele l a t proces kształto­ w a n i a się ośrodków przemysłowych daje badaczowi znaczną perspektywę historyczną w spojrzeniu na szereg zjawisk k u l t u r o w y c h występujących na t y c h terenach. Ta perspektywa czasowa daje podstawę etnografom do podjęcia próby w y t y c z e n i a granic n o w y c h regionów i określenia i c h społeczno-kulturalnego t y p u . A n a l i z a s t r u k t u r y etnicznej ludności umoż­ l i w i a badanie r o l i l o k a l n y c h t r a d y c j i w procesach integracyjnych, wza­ jemnego stosunku w i e j s k i c h i m i e j s k i c h społeczności w t w o r z e n i u się n o ­ w e j więzi społecznej i nowej t r a d y c j i , badanie wpływu k u l t u r y masowej i inne . Również w podjętych na szeroką skalę i prowadzonych od k i l k u l a t badaniach na terenie jednego z największych ośrodków przemysłowych Ostrawsko-Karwińskim zagadnienia te są przedmiotem szczegółowych studiów. Z przedstawionych w szeregu artykułów założeń badawczych w y n i k a , że autorzy przygotowywanej m o n o g r a f i i r e j o n u o s t r a w s k i e g o dążą nie t y l k o do w y k o r z y s t a n i a z d o b y t y c h p r z y opracowaniu po­ przednich m o n o g r a f i i doświadczeń, ale zdają sobie sprawę, że dla u z y ­ skania pełnego obrazu zmieniającej się rzeczywistości konieczne jest k o 15 16 1 5 Np. badania prowadzone 1(1 K . F o j t i k , O. S k a l n í k o v a , průmyslu ního m u z e a otázkám na vytvářeni, jihovýchodní Předpoklady к Gotwaldowa. Výzkum průmyslových oblasti v českosloven­ „ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1961, n r 3, s. 1 3 1 — 1 4 3 ; O. S k a l n í k o v a , ské etnografii, rozvoje w rejonie vytvořeni vymedzenia 1967, s. 68-74. vývoj Moravy kulturního a zánik etnografických oblasti, v G o t t v a l d o v é " , 1966 n r 4-5, s. 182-190; typy východoslovenskéj nové průmyslové premyselnej oblasti, oblasti Vliv „Zprávy oblast­ [w:] (1900-1950), tenże, Kolokvium Košice �102 WANDA PAPROCKA rzystanie w zakresie stosowanych metod i t e c h n i k badawczych z osiąg­ nięć i n n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h , głównie socjologii. W y m a g a tego rów­ nież bardziej złożony niż w badanych dotąd rejonach charakter tego przemysłowego ośrodka. Specyfiką t e r e n u jest jego n i e j e d n o l i t y pod względem narodowościowym skład ludności (wynikający z istniejącego w przeszłości podziału na Ostrawę Morawską i Śląską) oraz znaczenie Ostrawy, zarówno dawniej, j a k i obecnie, nie t y l k o jako c e n t r u m prze­ mysłowego, ale również j a k o ośrodka k u l t u r a l n e g o i handlowego na t y m obszarze . 17 J a k k o l w i e k całościowe opracowanie m o n o g r a f i i w y m a g a jeszcze dość długiego czasu, ukazujące się w czasopismach etnograficznych opracowa­ nia dotyczące zmian, jakie nastąpiły w niektórych dziedzinach życia go­ spodarczego i społecznego w s i na t y m terenie pod wpływem i n d u s t r i a l i ­ zacji, dostarczają bardzo ciekawego materiału porównawczego dla badań prowadzonych na terenie Polski . I n n y charakter posiadają badania prowadzone na terenach u p r z e m y ­ sławianych na Słowacji. Związane jest to z różnym w stosunku do Czech rozwojem gospodarczym t y c h terenów, a zwłaszcza z w o l n i e j s z y m t e m ­ pem r o z w o j u przemysłu i dominującym do I I w o j n y światowej r o l n i c z y m charakterem t y c h ziem. Stopniowo następujące z m i a n y s t r u k t u r y z a w o d o w e j po­ zwalają śledzić proces przejścia ludności wiejskiej od t r a d y c y j n y c h zawo­ dów pozarolniczych, dających dochód uzupełniający budżety gospodarstw rolnych, do kategorii chłopów-robotników z a t r u d n i o n y c h w p r o d u k c j i przemysłowej. 18 Różnorodność zajęć d o d a t k o w y c h ludności wiejskiej na Słowacji do­ wodzi, że odejście od pracy na r o l i do pracy w przemyśle nie nastąpiło tak r a d y k a l n i e i szybko j a k w Czechach, a dwuzawodowość była charak­ terystyczną cechą s t r u k t u r y społecznej na t y c h terenach przez długi okres. Stąd wiele miejsca w l i t e r a t u r z e etnograficznej ostatnich l a t poświęcono opracowaniom dotyczącym zajęć pozarolniczych, i c h znaczeniu dla kształ­ t o w a n i a się procesu z m i a n s t r u k t u r y społeczno-gospodarczej i zawodowej wsi . 1 9 1J O. S k a l n í k o v a , Problem Ostravska jako etnografické „Český l i d " , oblasti, R. 5 1 : 1964 n r 5-6, s. 358-365. 1 8 na O. S k a l n í k o v a , Ostravsku, hospodařeni 19 „Český dělníku J. Š ť a s t n á , Současná forma svatby v nowých l i d " , R. 5 3 : 1966 n r 1, s. 23-32; J . Š ť a s t n á , na Ostravsku, A . P r a n d a , Příčiny vzniku městach Zemědělské „Český l i d " , R. 5 4 : 1967 n r 1, s. 1-15. a rozvoja doplňkových zaměstnáni na Kysuciach, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , I čast. R. 13: 1965, s. 1-64, I I čast. R. 14: 1966, s. 3-64; t e n ­ że, К problematika ský N á r o d o p i s " , R. výskumu dvojitého 15: 1967, s. 3-43. W b i b l i o g r a f i a dotycząca t e g o z a g a d n i e n i a . zamestnania pracach (t. zv. kovorolnictvo), tych zawarta jest bogata „Sloven­ biblio- �PROBLEMATYKA WSPÓŁCZESNYCH 103 PRZEMIAN Analizując okres po I I w o j n i e światowej szczególną uwagę zwrócono na towarzyszące szybko postępującej i n d u s t r i a l i z a c j i wszelkie rodzaje procesów m i g r a c y j n y c h : od m i g r a c j i wahadłowych — poprzez sezonowe — do m i g r a c j i stałych oraz na wzrost znaczenia małych miasteczek i t w o ­ rzenia się n o w y c h skupisk ludności i t p . Studia nad t y m zagadnieniem stanowić będą niewątpliwie p u n k t wyjścia dla dalszych badań nad k u l ­ turą robotniczą na Słowacji. W rozważaniach nad p r o b l e m a m i t e o r e t y c z n y m i i m e ­ todologicznymi dużo u w a g i poświęcono w o s t a t n i m okresie spra­ w i e dokładnego sprecyzowania zakresu p r z e d m i o t u badań etnograficz­ nych. Tematem szczegółowych analiz są m . i n . pojęcia , , l u d " , „ludowa k u l t u r a " , „społeczność w i e j s k a " , które wymagają nowego sformułowania wobec poszerzenia pola badań etnograficznych o zagadnienia dotyczące k u l t u r y robotniczej, m i e j s k i e j , kolektywów r o l n y c h i t p . Przedmiotem d y ­ skusji jest też pojęcie współczesności, a szczególnie jego zakres czaso­ wy . 20 S t u d i u m współczesności według niektórych badaczy to s t u d i u m h i ­ storycznego procesu r o z w o j u k u l t u r y robotniczej, przykładem tego są m. i n . badania r o z w o j u k u l t u r y górniczej od c h w i l i powstania tego prze­ mysłu, według i n n y c h badaczy pojęcie to odnosi się do procesu zmian związanych z socjalistyczną industrializacją i kolektywizacją, a więc do ostatniego dwudziestolecia. Stanowisk t y c h nie należy uważać za sprzecz­ ne, zostały one b o w i e m sformułowane na podstawie badań odmiennie rozwijających się pod względem gospodarczym terenów Czech, M o r a w i Słowacji. Jeżeli więc pojęcie współczesności związane jest ze zmianami, które występują pod wpływem industrializacji, urbanizacji, masowych m i g r a c j i , zmieniających w sposób zasadniczy tradycyjną społeczność w i e j ­ ską, to różnice w czasie musiały być znaczne. Rozwiązania szeregu problemów teoretycznych i metodologicznych wymagało również podjęte przez etnografię czeską i słowacką zadanie opracowania a t l a s u etnograficznego. J a k k o l w i e k potrzebę opracowania atlasu postulowano już przed I I wojną światową, a metody badań atlasowych znane i stosowane były jeszcze wcześniej, do realizacji czeskiego i słowackiego atlasu etnogra­ ficznego doszło dopiero w ostatnich latach. Pomimo, że przyjęte przez czeską i słowacką etnografię zasady opracowania atlasowego wykazują pewne różnice, o b y d w a p r z y g o t o w y w a n e atlasy mają przedstawić rozwój i wykazać charakterystyczne cechy k u l t u r y ludowej Czechosłowacji . 21 20 Skalníkova, Fojtik, К 2 1 D. S t r á n s k á , Historycko-národopisný s. 3 0 0 - 3 2 1 ; M. B e n ž a , teorii etnografie... S. K o v a č e v i č o v a , atlas Československa, J . P o d o l a к, NVC Etnografický 33, 1956, atlas �104 WANDA PAPROCKA Do opracowania atlasu czeskiego w y k o r z y s t y w a n e są również mate­ riały z dotychczas prowadzonych badań monograficznych pracowników Ústavu pro E t n o g r a f i u a F o l k l o r i s t i k u ČSAV. Badania n a d słowackim atlasem etnograficznym (prowadzone w r a ­ mach Národopisného Ústavu S A V ) w y k o n y w a n e są na podstawie jedne­ go kwestionariusza zawierającego 5 głównych tematów: r o l n i c t w o , b u ­ d o w n i c t w o i wnętrze mieszkalne, strój i tkactwo, stosunki społeczne i r o ­ dzinne, k u l t u r a duchowa i f o l k l o r . Prace nad atlasem słowackim mają być zakończone w 1974 r. Zgromadzony dotychczas przez etnografię czeską i słowacką bogaty materiał faktograficzny pozwolił przejść do szerszych uogólnień, do opra­ cowań o charakterze s y n t e t y c z n y m . Pierwszą próbą tego rodzaju było przygotowanie d l a w y d a w n i c t w a radzieckiego Narody mira opraco­ wanie zbiorowe Czesi i Słowacy (1964). Dalszym k r o k i e m do całościowe­ go ujęcia obrazu czeskiej i słowackiej ludowej k u l t u r y była w y d a n a w 1968 r. Československa vlastivěda t o m I I I Lidová kultura. Jest ona trzecią w h i s t o r i i etnografii czechosłowackiej publikacją, w której doko­ nuje się pewnego podsumowania stanu wiedzy o przedmiocie badań tej d y s c y p l i n y . Pierwsza w f o r m i e katalogu ukazała się z okazji czechosło­ wackiej w y s t a w y , która odbyła się w Pradze w 1895 r. D r u g i m był t o m zatytułowany Etnografia w ukazującym się w okresie międzywojennym w y d a w n i c t w i e Československá vlastivědě (Czechosłowackie k r a j o z n a w ­ stwo). Jeżeli chodzi o t o m ostatni, należy stwierdzić, że n i e m a w czecho­ słowackiej l i t e r a t u r z e etnograficznej prac, które b y pokusiły się o b a r­ dziej całościowy, syntetyczny obraz k u l t u r y l u d o w e j . Publikacja ta, na którą złożyły się opracowania w i e l u autorów, stanowi nie t y l k o d o k u ­ mentację obecnego stanu etnografii, ale dąży do wyjaśnienia zjawisk k u l t u r y ludowej w j e j h i s t o r y c z n o - s t r u k t u r a l n y m aspekcie. Ten krótki przegląd prac etnografów czeskich i słowackich nie w y ­ czerpuje n a t u r a l n i e bogatej p r o b l e m a t y k i badań etnograficznych p r o w a ­ dzonych w t y m k r a j u . M a o n je d ynie na celu zasygnalizowanie głównych kierunków zainteresowań e t n o g r a f i i czechosłowackiej i zwrócenie u w a g i na te zagadnienia, które wiążą się pośrednio l u b bezpośrednio z zagad­ nieniem z m i a n y k u l t u r o w e j . Należy p r z y t y m podkreślić, że omówione zostały przede w s z y s t k i m prace prowadzone w ramach Czeskiej i Sło­ wackiej A k a d e m i i N a u k i p u b l i k o w a n e w i c h w y d a w n i c t w a c h . Slovenska (ideový zamer), „ N á r o d o p i s n é i n f o r m a c i e " , R. 1 : 1969 n r 2, s. 5-27; S. К oV a č e v i č o v a. Atlas ludovej kultury na Slovensku, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 17: 1969 n r 3-4, s. 413-420. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c486cb4204b0c74361ec1960426a61f.pdf e20f8666353eb3742f2d59e5a942b67a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1556 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1439 Title A name given to the resource Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie międzywojennym / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.5-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM Badania nad ludnością białoruską zamieszkującą w latach 1918-1939 wschodnie tereny Rzeczypospolitej muszą uwzględniać wiele aspektów życia politycznego, gospodarczego i społecznego kraju w tym okresie. Miały one bowiem bezpośredni wpływ na stosunek do mniejszości narodowych i kie­ runki stosowanej wobec nich polityki. Ważniejsze wydarzenia polityczne towarzyszące tworzeniu się państwo­ wości polskiej, związane niejednokrotnie z działaniami zbrojnymi (wojna polsko-bolszewicka) oraz różne opozycyjne względem siebie koncepcje w za­ kresie polityki wewnętrznej i zagranicznej znajdowały odbicie w podejściu do spraw mniejszości narodowych. Oddziaływało to w sposób bezpośredni na formy współżycia i układ stosunków między ludnością polską a społecz­ nościami mniejszościowymi. Dla oceny sytuacji w zakresie spraw narodowościowych w Polsce poza analizą stosunku Państwa do tych problemów konieczne jest prześledzenie działalności ugrupowań politycznych, organizacji gospodarczych oraz insty­ tucji społeczno-kulturalnych i oświatowych, działających w ramach bada­ nych mniejszości narodowych i wzmacniających ich narodową jedność. Należy również pamiętać o roli i znaczeniu podpisywanych przez Polskę traktatów o ochronie politycznych, kulturalnych i ekonomicznych praw mniejszości, jak np. traktatu wersalskiego z 1919 r. I Trudno jest o jednoznaczne określenie stosunku Państwa do problemów narodowościowych. Polityka mniejszościowa była zależna od wielu czynników, m.in. takich jak: liczebność grup czy rola, jaką pełniły w życiu politycznym i gospodarczym kraju. Duży wpływ na kierunek tej polityki miał stosunek �6 WANDA PAPROCKA partii i stronnictw politycznych do problemów mniejszościowych; był on często różny w odniesieniu do poszczególnych grup narodowych. Ponieważ przedmiotem artykułu są stosunki między ludnością polską i białoruską zamieszkującą wschodnie tereny Polski (określane w okresie międzywojennym jako Ziemie Wschodnie lub Kresy Wschodnie) do nich przede wszystkim odnosić się będzie analiza polityki Państwa w stosunku do mniejszości narodowych . Podstawowe kierunki polityki narodowościowej kształtowały dwie zasad­ nicze koncepcje polityczne, jedna wywodząca się ze Stronnictwa Demokratycz­ nego, druga - prezentowana przez Józefa Piłsudskiego i jego zwolenników. Główną rolę w formułowaniu programu Narodowej Demokracji w kwestii mniejszości narodowych w tym mniejszości białoruskiej odegrali Roman Dmowski i Jan Ludwik Popławski. Koncepcja polityczna sformułowana przez ruch narodowo-demokratyczny głosiła nadrzędność interesu narodowego w stosunku do Państwa i spraw społecznych. W kwestiach mniejszościowych przyznawała supremację narodowi polskiemu wyłącznemu dysponentowi zasobów gospodarczych kraju i jedynemu dziedzicowi kulturowych wartości narodowych. Jeden z przedstawicieli tego kierunku, prezentując program polityki kresowej pisał: „Oni (przedstawiciele narodu polskiego - przyp. W.P.) od wieków są organizatorami i administratorami ziem kresowych, oni byli ich obrońcami przed nawałami wscłiodnich najeźdźców, oni je uprawiali, przepro­ wadzali ich kolonizację, pozakładali na nich miasta, pobudowali drogi komuni­ kacyjne. Oni pozyskali te ziemie dla cywilizacji, pootwierali na nich szkoły i uniwersytety [...] Prawa wynikające z ich siły liczebnej uzupełniane prawami opartymi na zasługach i przewadze kulturalnej oraz na tradycji przodownictwa politycznego - dają Polakom moralne uzasadnienie postulatu supremacji polskości w życiu Kresów" (Giertych 1932, s. 7). Idea ta, kładąc nacisk na historyczną odpowiedzialność narodu za losy własnego państwa, głosiła konieczność zaktywizowania polskiego społeczeń­ stwa w celu rozszerzenia i umacniania wpływów kultury polskiej. Odrzuca­ jąc centralizm jako zasadę rządzenia postulowała program rozbudowy in­ stytucji samorządowych i usprawnienia administracji państwowej (Grabski 1923, s. 37-39; Bartoszewicz 1924, s. 4-5; Rybarski 1926). W 1924 r. J. Bartoszewicz pisał: ,,Oświata musi być prowadzona w duchu polskim [...] Języki miejscowe mogą być oc2,ywiście uwzględnione bądź jako przedmiot wykładu, bądź jako środek pomocniczy przy nauce [...]. W dziedzinie religij1 1 Podstawę terytorialną kresów wschodnich stanowiły województwa b. zaboru rosyjskiego: wileńskie, nowogródzkie, poleskie i wołyńskie w całości a także powiaty Grodno i Wołkowysk w województwie białostockim oraz województwa b. zaboru austriackiego: tarnopolskie i stani­ sławowskie w całości wraz z tą częścią województwa lwowskiego, która dawniej zaliczana była do Galicji Wschodniej tj. całym obszarem województwa bez ośmiu zachodnich powiatów: Kolbuszowa, Krosno, Łańcut, Nisko, Rzeszów, Przeworsk, Strzyżów, Tarnobrzeg. Największe skupiska Białorusinów występowały w województwach: poleskim - 43,5%, nowogródzkim - 39,1%, wileńskim - 22,7%, białostockim - 16,3%. �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 7 nej pamiętać należy o tern, iż zasada sprawiedliwego, godnego traktowania wyznania prawosławnego nie wyklucza bynajmniej konieczności przywróce­ nia i podniesienia na ziemiach wschodnich powagi kościoła katolickiego" (Bartoszewicz 1924, s. 30-31). Również ważne zadanie stawiano przed sądownictwem polskim. Uwa­ żano bowiem, że jego rozwój na ziemiach wschodnich winien wzmacniać prestiż Państwa. Narodowy charakter Państwa miał być w praktyce osiągnięty poprzez wprowadzenie zasady, iż jedynym językiem urzędowym może być język polski, jedyną zaś szkołą państwową - szkoła o polskim języku wykłado­ wym. Mniejszości miały prawo do zakładania własnych szkół i instytucji gospodarczo-kulturalnych, lecz wyłącznie własnymi siłami. Gwarancję oby­ watelskiego równouprawnienia dawała całkowita lojalność mniejszości naro­ dowych wobec państwa. W opinii narodowych demokratów brak wyraźnej „fizjognomii narodo­ wej" Białorusinów (wielu przedstawicieli tego kierunku negowało ich odręb­ ność etniczną podkreślając brak aspiracji politycznych i narodowych) ułat­ wiał proces ich asymilacji, który miał się dokonywać przez oddziaływania kultury polskiej oraz rozwój osadnictwa polskiego (Popławski 1920, s. 229; Dmowski 1937, s. 171). Kolonizowanie województw wschodnich realizowa­ no już przez osadnictwo wojskowe bezpośrednio po 1920 r. W myśl założeń programu Narodowej Demokracji, powinno ono mieć jednak charakter naturalnego procesu ekonomicznego. „Osadnictwo polskie na ziemiach wschodnich jest niewątpliwie koniecznością narodową i państwową - pisał Bartoszewicz. Ale formy i sposoby ich urzeczywistnienia muszą być inne niż dotychczasowe. Trzeba aby ludność polska osiadła na Kresach bez wywoływania niepotrzebnego rozgoryczenia wśród ludności miejscowej [...] Miejscowa ludność uważała osadnictwo wojskowe za karę wymierzoną nam niesłusznie, albowiem ona wojsko polskie witała nie jako wrogów ale wy­ bawców od bolszewickiego ucisku" (Bartoszewicz 1924, s. 32). Założenia programowe Narodowej Demokracji podzielało wiele innych kierunków politycznych w Polsce, zarówno reprezentowanych przez ugru­ powania mieszczańsko-inteligenckie, jak i partie chłopskie, jakkolwiek nie głosiły one tak skrajnie nacjonalistycznych postulatów jak endecja. 2 2 Ustawy osadnicze ogłoszone 17 grudnia 1920 r. były realizowane od wiosny 1921 r. Ogólnie zostało przyjętych i oddanych na osadnictwo wojskowe 785 majątków o obszarze 137 000 ha. Osadzono tam 7918 osadników wojskowych. Przeciętny obszar działki wynosił 17 ha. Stosunek ludności miejscowej do osadników był wrogi, gdyż w osadnikach widziano przybyszów zagarniających ziemie, które uważali za swoje. Stosunek zaś miejscowego społe­ czeństwa polskiego również był nieżyczliwy ponieważ osadników uważano za sprawców prze­ jęcia ziemi bez odszkodowania. W 1922 r. powstał Centralny Związek Osadników przekształ­ cony w 1929 r. w Związek Osadników (Bocian 1935, s;. 272-276). W 1938 r. jeden z osadników Wł. Kamiński podawał liczbę osadników nieco wyższą, wynoszącą 8 988 osób, przy tej samej ogólnej liczbie przyjętych majątków (Kamiński 1938, s. 165-170; por. też Bocian 1992, s. 3-10). �8 WANDA PAPROCKA Odmienny program, opozycyjny w stosunku do stanowiska obozu naqonalistycznego, postulujący rozwiązanie kwestii narodowej w duchu tole­ rancji i współistnienia, głosili przedstawiciele koncepcji federacyjnych. Orientacje te reprezentowały organizacje, grupy nieformalne oraz indywi­ dualni działacze uznający polityczne zwierzchnictwo Józefa Piłsuskiego. Podstawę głoszonego programu stanowiło przekonanie o wciąż istniejącej jedności narodowości tworzących Pierwszą Rzeczypospolitą. Uważano za możliwe reaktywowanie dawnego związku państwowego w nowej, odpowiada­ jącej chwili bieżącej federacyjnej formie (Grünberg 1971; Chojnowski 1979). Zespolenie zamierzano osiągnąć poprzez stworzenie mniejszościom do­ godnych i atrakcyjnych warunków zarówno narodowego, jak gospodarcze­ go i kulturalnego rozwoju, co byłoby argumentem świadczącym o politycz­ nej celowości trwałego związku z Państwem polskim. Publicystyka piłsudczykowska zgodnie występowała o zapewnienie mniej­ szościom narodowym pełni obywatelskiego równouprawnienia na drodze przestrzegania odpowiednich przepisów konstytucyjnych (Chojnowski 1979, s. 22-23). Idee federalistyczne były propagowane powszechnie już w latach 1918-1919, m.in. w tygodniku „Rząd i Wojsko" redagowanym przez Andrzeja Struga, z którym współpracowali: Tadeusz Hołówko, Adam Skwarczyński i Wincenty Rzymowski, oraz w piśmie „Droga", na łamach którego Hołówko przedstawił program polityki polskiej we wschodniej Galicji i na tzw. Kresach (Hołówko 1924; por. też: Bukowiecki 1922 i Pszczółkowski 1924). W późniejszym okresie bardziej umiarkowane programy głosiły zasady językowego równouprawnienia w szkolnictwie i administracji, postulowały przeprowadzenie reformy rolnej oraz podjęcie polityki inwestycyjnej, kre­ dytowej i celnej uwzględniającej potrzeby gospodarcze tych ziem. Odrzu­ cając nacjonalistyczne hasła asymilacji narodowej konstruowano program asymilacji państwowej. Przekonanie mniejszości o konieczności trwałego związku z Państwem polskim, które stworzy im właściwe warunki rozwoju gospodarczo-kulturalnego i narodowego leżało u podstaw koncepcji prome­ teizmu - idei wyłonionej z szerokiego programu federacyjnego . Założenia ideowe prometeizmu stanowiły istotną przeciwwagę dla polityki Związku Radzieckiego w stosunku do mniejszości narodowych (Mikulicz 1971). Wytyczne polityki obozu piłsudczykowskiego w stosunku do Kresów Wschodnich jak wspomniane już wystąpienie Hołówki stawały się pod3 4 3 W odniesieniu do Białorusi zwyciężyły w Rydze koncepcje Narodowej Demokracji, jakkolwiek kilku delegatów opowiedziało się za rozwiązaniem federacyjnym. Pozostawienie Mińska i wschod­ niej Białorusi poza granicami Polski definitywnie przekreślało to rozwiązanie. J. Piłsudski potrakto­ wał upadek szerokich planów federacyjnych, które budował przede wszystkim w oparciu o Litwę jako osobistą porażkę: „...ja przegrałem swoje życie. Nie udało mi się powołać do życia dużego związku federacyjnego, z którym świat musiałby się liczyć" (cyt. za: Mikulicz 1971, s. 48). Poglądy T . Hołówki, jedego z głównych publicystów piłsudczykowskiej „Drogi" i aktyw­ nego działacza ruchu prometejskiego, stanowiły również jeden z nurtów Polskiej Partii Socjali­ stycznej przed rokiem 1926. 4 �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 9 stawą określonych programów działania. Potrzeba ich konstruowania wyni­ kała z coraz bardziej uświadamianej sobie przez społeczeństwo i władze państwowe potrzeby wszechstronnego uporządkowania stosunków na Kre­ sach Wschodnich. W tym celu powołano m.in. Komisje Rzeczoznawców, organ o funkcjach czysto doradczych przygotowujący dla rządu propozycje uregulowania poszczególnych kwestii narodowościowych. W skład jej weszli: Tadeusz Hołówko, Henryk Lowenherz i Leon Wasilewski . Poglądy związane z asymilacją państwową znajdowały poparcie w szero­ kich kręgach liberalnej inteligencji uznające nadrzędność idei Państwa w ży­ ciu politycznym. Na rzecz obrony mniejszości występowało szereg wybit­ nych osób odgrywających ważną rolę w życiu naukowym, społecznym i po­ litycznym kraju. Marceli Handelsman np. pisał w 1921 г.: „Zagadnienie samodzielnego bytu narodowego, sprawa choćby teoretycznego stanowienia 0 swoim losie, pytanie co do własnego państwa samodzielnego, federacyj­ nego czy autonomicznego w granicach takiego czy innego związku państ­ wowego, ta kwestia z chwilą rozpadnięcia się dawnej Rosji musiała wystąpić na Białej Rusi. Podnosi ją młoda inteligencja białoruska, dziś jedyna przed­ stawicielka aspiraqi narodowych Białej Rusi a podchwyciły ją w swe ręce wszystkie czynniki międzynarodowe (Handelsman 1921, s. 37). Handelsman postulował też stworzenie jak najszerszego samorządu komunalnego, rów­ nouprawnienie języka białoruskiego i utworzenie gimnazjów białoruskich. Inny wybitny uczony Jan Baudouin de Courteney, szczególnie ostro podkreślał konieczność unikania bezwzględnego unarodowienia państwa 1 upaństwowienia narodowości: „Państwo powinno stać poza narodowo­ ściami i zapewnić równouprawnienie wszystkim związanym z nim narodo­ wościom (Baudouin de Courteney 1921, s. 4). Zgromadzone przez K. Srokowskiego, jednego z aktywnych przedstawi­ cieli koncepcji prometejskich i znawcy spraw wschodnich materiały terenowe z Kresów północno-wschodnich dały mu podstawę do opisu aktualnej sytuaqi. Na ich podstawie Srokowski sformuował szereg konkretnych postu­ latów związanych ze zmianami w dziedzinie gospodarczej i społecznej, oraz w oświacie i kulturze (Srokowski 1924, s. 4-32). Bezpośrednie zetknięcie się ze społeczeństwem białoruskim pozwoliło Srokowskiemu na dokonanie oce­ ny stosunku ludności białoruskiej do Państwa polskiego i relacji między obu narodowościami. Pisał on m.in. „Samowiedzy narodowościowej pozytywnej lud białoruski ma mało. Na Polesiu mniej niż w dwóch innych wojewódz­ twach tern silniejsza jednak świadomość odrębności od innych narodów, w szczególności od Polaków. Dominuje jeszcze ciągle pojęcie «russkosci» 5 6 5 Рог. T . Hołówko, Kwestia narodowościowa w Polsce, Warszawa 1922; L . Wasilewski, Sprawa Kresów i mniejszości narodowych w Polsce, Warszawa 1925. K . Srokowski przeprowadził inspekcję służbową na kresach płn.-wsch. z polecenia pre­ miera W. Sikorskiego. Materiały przedstawił w pracy Sprawa narodowościowa na Kresach Wschodnich, Kraków 1924. 6 �10 WANDA PAPROCKA jako najszerszego kolektywu narodowo-kulturalnego. Język rosyjski jest ce­ niony wyżej niż białoruski z m o t y w ó w u t y l i t a r n y c h , (podkr. W.P.) ponieważ można w tym języku więcej przeczytać i większy kawał ziemi przejść. [...] Fakt że szkoła powszechna uczy prawie wyłącznie po polsku, odczuwany jest jak brzemię i krzywda nie tyle z m o t y w ó w n a r o d o ­ w o ś c i o w y c h , (podkr. W.P.) ile dlatego że korzyści z władania językiem polskim nie są dość widoczne" (Srokowski 1924, s. 9). Ten interesujący materiał źródłowy zgromadzony przez Srokowskiego zawiera również pewne elementy etnograficzne. Do nich należy zaliczyć m.in. „Litanię narodu białoruskiego" krążącą wśród ludności i świadczącą o nastrojach pewnej jej części . Jest rzeczą charakterystyczną, że żaden z obozów politycznych połowy lat dwudziestych nie posiadał pełnej możliwości realizacji swoich koncepcji programowych w stosunku do mniejszości narodowych. „W większym jed­ nak stopniu - jak pisał Chojnowski - «rząd dusz» nad nastrojami aktyw­ nych politycznie odłamów społeczeństwa polskiego sprawowała Narodowa Demokracja (Chojnowski 1979, s. 67-68). Należy również pamiętać, że niezależnie od programów głoszonych przez stronnictwa i partie polityczne, oddziałujących na politykę narodowościową Państwa, istniały jeszcze prawne zasady postępowania (jakkolwiek nie zawsze przestrzegane), wynikające z konstytucji, a także z podpisanych przez Polskę traktatów międzynarodowych o ochronie mniejszości narodowych. Z umów tych największe znaczenie miał traktat zawarty między Polską a Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią, Francją, Włochami i Japonią 28 czerwca 1919 r. (Zaleski 1932; Jeziorański 1933; Kierski 1933). Zawierał on określenie obowiązków narodu polskiego względem wszystkich zamieszkujących Państwo mniejszości oraz uprawnień należących do nich obywateli. W stosunku do wewnętrznego ustawodawstwa dotyczącego mniej­ szości narodowych podstawą w tym okresie były postanowienia Konstytucji 7 8 7 Litania narodu białoruskiego: „Nad Białorusią rozdartą ojczyzną naszą / Nad ludem wiernym Tobie, zmiłuj się Panie / Od naszej długiej ciężkiej pokuty / Od kajdan niewoli / Od jarzma polskiego / Od ducha niezgody / Od kapłanów obszarniczych, zdrajców ludu białoruskiego / Od kapłańskich podszeptów zdrady / Od wrogów naszych złości / Od gnuśności polskiej / Od pokuty w więzieniach Polski / Od złości, nienawiści i wszelkiej złej woli / Wybaw nas Panie [...]" (Srokowski 1924, s. 25-26). Art. 8 traktatu tego brzmiał: „Obywatele polscy, należący do mniejszości etnicznych, religijnych lub językowych będą korzystali z takiego samego traktowania i z takich samych gwarancji ustawowych oraz faktycznych jak inni obywatele polscy. Mianowicie będą mieli równe prawa do zakładania, prowadzenia i kontrolowania własnym kosztem instytucji dob­ roczynnych, religijnych i społecznych, szkół i innych zakładów wychowawczych oraz praw swobodnego używania w nich własnego języka i swobodnego w nich wykonywania praktyk swojej religii". Ustęp zaś pierwszy Art. 9 głosi: „W miastach i okręgach zamieszkałych przez znaczny odłam obywateli języka innego niż polski. Rząd polski udzieli w sprawach nauczania publicznego odpowiednich ułatwień, aby zapewnić w szkołach początkowych udzielanie dzie­ ciom takich obywateli polskich nauki w ich własnym języku" (Łysiak 1927, s. 19). 8 �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 11 z 17 marca 1921 г., w których zawarte były zapowiedzi stworzenia auto­ nomicznych związków mniejszościowych o charakterze publiczno-prawnym w obrębie samorządu powszechnego (Zieleniewski 1935). Artykuły tej konstytucji (88, 95, 109, 110, 111, 113, 115) zapewniały mniejszościom bez różnicy narodowości, języka, rasy i religii - ochronę życia, wolność mienia. Dodatkowe gwarancje ochrony języka, rasy, religii, swobody działal­ ności własnych organizacji posiadały mniejszości słowiańskie. Rosjanie, Ukraińcy, Białorusini uprawnieni byli bowiem do korzystania z ochrony z tytułu postanowień artykułu 7 traktatu ryskiego zapewniających swo­ bodny rozwój kultury, języka oraz wykonywanie obrządków religijnych (Łysiak 1927, s. 18). Od połowy lat dwudziestych w ustawodawstwie polskim następowały pewne zmiany powodujące uszczuplenie sw obód demokratycznych. Konstytucja Kwietniowa 1935 r. choć potwierdziła równość obywateli wobec prawa wysunęła na czoło zasadę lojalności wobec Państwa i nietolerowania działalności żadnej grupy lub organizacji mniejszościowej, która zagrażałaby jego interesom. Mniejszości narodowe domagały się przestrzegania praw gwarantowa­ nych konstytucyjnie i na mocy traktatów międzynarodowych, przez cały okres międzywojenny kierując skargi do Ligi Narodów (Jeremicz 1927, s. 18; Michowicz 1963, s. 16). W 1934 r. zmienione zostało stosowanie artykułu 12 traktatu mniejszościowego, który uprawniał organy Ligi Narodów do kon­ trolowania sposobu wykonywania przez Polskę postanowień dotyczących systemu ochrony mniejszości . Polska uniezależniła się od kontroli między­ narodowej. W latach trzydziestych duże niezadowolenie mniejszości narodowych wy­ wołały ograniczenia liczby ich reprezentantów w Sejmie i Senacie. Pierwsze wybory do Sejmu I kadencji odbyły się 5 listopada 1922 г., a do Senatu 12 listopada 1922 r. Z tej okazji powołany został do życia Białoruski Cent­ ralny Komitet Wyborczy, który miał duże wpływy w społeczności białoru­ skiej. Jego postulaty wyborcze (ziemia dla chłopów bez wykupu, szkoła w języku ojczystym oraz autonomia terytorialna) były szczególnie popularne r r 9 9 Na konferencjach wersalskich podjęto zobowiązania mniejszościowo-ochronne, którymi objęto Polskę, Czechosłowację, Rumunię, Jugosławię, Grecję, państwa bałtyckie oraz państwa tzw. zwyciężone oprócz Niemiec. Zobowiązania te imane pod nazwą traktatów i deklaracji mniejszościowo-ochronnych miały gwarancje międzynarodowe, w myśl których wszystkie za­ rzuty niedotrzymania zobowiązań powodowały interwencję czynnika międzynarodowego. Zostały również stworzone dla poszczególnych obywateli i grup możliwości wnoszenia skarg do instytucji międzynarodowych. Rząd Polski, uznając brak podstaw do dzielenia państw na kontrolowane i niekontrolo­ wane, złożył 13IX1934r. za pośrednictwem ministra spraw zagranicznych Józefa Becka de­ klarację odmawiającą współpracy z organami międzynarodowymi i kładącą kres kontroli międzynarodowej w dziedzinie mniejszości i tym samym ingerencji w sprawy wewnętrzne Rzeczypospolitej (Włodarski 1936, s. 14-18). �12 WANDA PAPROCKA wśród białoruskich wyborców, z których 94% utrzymywało się z pracy na roli. Białoruski Centralny Komitet Wyborczy przystąpił do Bloku Mniej­ szości Narodowych. W wyniku wyborów w Sejmie I kadencji znalazło się 11 posłów białoruskich z listy tego Bloku. Do Senatu wybrano 3 Białorusi­ nów. Białoruscy posłowie i senatorzy utworzyli Białoruski Klub Poselski. Wystąpił on w dyskusji nad exposé premiera Władysława Sikorskiego w 1923 r. z następującymi żądaniami: „Stojąc na gruncie terytorialnej autono­ mii z Krajowym Sejmem do czasu wprowadzenia statusu autonomicznego wymagamy: 1) natychmiastowego zaprzestania sztucznej kolonizacji i likwi­ dacji osadnictwa wojskowego, 2) przejęcia wszelkich lasów na rzecz pań­ stwa i wydania niezwłocznie odpowiedniej ustawy normującej wyrąb lasów, 3) wprowadzenie w życie reformy rolnej, zabezpieczającej przede wszystkim interesy miejscowej ludności małorolnej i bezrolnej, nadzielającej ziemią bez wykupu, 4) zwrotu repatriantom ziemi skonfiskowanej przez państwo, 5) odbudowy zrujnowanych przez wojnę wsi i miasteczek, tudzież pomoc repatriantom, 6) podnoszenia kultury rolnej, a przede wszystkim krajo­ wej przez założenie szkół agronomicznych, technicznych i rzemieślniczych, 7) wolności organizowania się na polu życia ekonomicznego, 8) natychmiasto­ wego wydania ustaw zapewniających ludności autonomię kulturalną i oświato­ wą, 9) dopuszczenie języka białoruskiego do samorządu, administraqi i sądow­ nictwa, 10) nie wtrącanie się władz administracyjnych do życia religijnego, 11) administracji z elementów miejscowych, 12) wprowadzenia demokratycz­ nych samorządów, 13) sądów przysięgłych i wybieralności sądów pokoju, wreszcie 14) terytorialnej organizacji wojska (Bełcikowski 1925, s. 607-608). W 1925 r. część posłów BKP założyła nowy samodzielny klub pod nazwą Klub Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hramady. W drugich wyborach do Sejmu i Senatu w 1928 r. do Sejmu weszło 11 posłów białoruskich, m.in. 4 z listy Bloku Mniejszości Narodowych, 3 z listy „Zmahannie za interesy włościan i robotników", 2 z listy „Białoruscy Włościanie i Robotnicy". Do Senatu w wyniku wyborów weszło 2 Białorusinów. W 1928 r. Bia­ łorusini wystąpili z Klubu Ukraińskiego, do którego należeli w tej kadencji Sejmu, i utworzyli własny Klub Białoruski. W wyborach w 1930 r. Bia­ łorusini uzyskali tylko 1 mandat w Sejmie z listy Bloku Ukraińsko-Białoruskiego, z listy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem zostało wybranych 2 Białorusinów oraz 1 poseł białoruski do Senatu. Sejm I I I kadencji opracował i uchwalił nową konstytucję (tzw. kwietniową) i nową ordynację wyborczą do Sejmu i Senatu, w wyniku której Białorusini zostali pozbawieni swojej reprezentacji w parlamencie. Jedyny reprezentant z Bloku Ukraińsko-Białoruskiego w I I I Kadenqi Sejmu FJaremicz tak określał nową ordynację wyborczą w swoim przemówieniu: „Twierdzę, że projekt obecnej ordynacji wyborczej skierowany jest przede wszystkim przeciw mniejszościom narodowym, a zwłaszcza przeciw Białorusinom, bo we wsi białoruskiej policja jest panem życia i śmierci ludności wiejskiej [...] (Głogowska 1994, s. 139). �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 13 Wśród posłów wybranych w 1935 r. znalazł się 1 Białorusin z listy BBWR. Związany jednak dyscypliną klubową nie mógł bronić praw Biało­ rusinów. W 1938 r. w nowym wybranym Sejmie i Senacie nie znalazł się już ani jeden przedstawiciel Białorusinów. Po zamachu majowym 1926 r. kolejne rządy starały się realizować zasadę państwowej asymilacji mniejszości narodowych. Sprowadzało się to do działalności na rzecz rozwoju kultury narodowej tych grup i kształtowania u nich postaw lojalistycznych. Zaktywizowana została działalność Komisji Rzeczoznawców. W swoich wystąpieniach jej członkowie (przede wszyst­ kim T. Hołówko) kreślili programy polityki kresowej. Odrzucając myśl utworzenia terytorium Galicji Wschodniej podnoszono ideę przekształce­ nia należących do Polski ziem białoruskich i ukraińskich w swego rodzaju „Piemont narodowo-kulturalnego odrodzenia" tak aby jego mieszkańcy dostrzegli w Polsce właściwego sojusznika w walce z Moskwą o swe narodo­ we wyzwolenie. Konkretne zadania, jakie dla realizacji tych założeń należałoby podjąć sprowadzały się do reformy administracji, szkolnictwa oraz regulacji kwe­ stii wyznaniowych. Dużą wagę przywiązywano do zmian w administracji państwowej na ziemiach wschodnich, do udziału w niej przedstawicieli grup mniejszościowych, do rozwoju samorządów, który dla wielonarodowościo­ wej ludności województw wschodnich byłby miejscem zbliżenia i wzajem­ nego poznania oraz szkołą pracy państwowej i społecznej. Głoszone poglądy streszczają się w słowach Hołówki, wypowiedzianych w Sejmie Rzeczypospolitej w dniu 9 lutego 1931 г.: „[...] My nie chcemy żadnej asymilacji narodowej, nie chcemy polonizować siłą, my chcemy wychować ich na dobrych obywateli państwa polskiego [...]" (Włodarski 1936, s. 52). Z szerokim programem zmian struktury administracyjnej występował po przewrocie majowym również Stanisław Srokowski głosząc, że szeroka autonomia zlikwidowałaby odczuwaną przez mieszkańców ziem wschodnich obawę przed polonizacją i zlikwidowałaby ograniczenia w zakresie rozwoju grospodarczego i kulturalnego (Srokowski 1930, s. 36n). Wagę problemów narodowościowych doceniał nie tylko rząd ale i szero­ kie kręgi społeczeństwa. Wyrazem tego było powoływanie do życia organów opiniotwórczych i doradczych dla władz państwowych. Do takich należał 10 11 12 1 0 Nie datowany (najpewniej z 1926 r.) memoriał Hołówki pt. Uwagi dotyczące Galicji i Województw Wschodnich, Archiwum Akt Nowych, Komenda Główna Policji Państwowej, nr 43 mpis. Hołówko sprzeciwił się realizacji ustawy z 31 lipca 1924 r. (Dz.U.R.P. Nr 79) o szkolni­ ctwie narodów niepolskich, która w art. 2 głosiła w d2iedzinie szkolnictwa mniejszości narodo­ wych wprowadzenie w Polsce szkół mieszanych utrakwistycznych, znosząc dotychczasowy typ państwowej szkoły czysto-narodowej, co stanowiło wg działaczy białoruskich pogwałcenie wszystkich zaciągniętych zobowiązań międzynarodowych (Łysiak 1927, s. 20-21). Stanisław Srokowski geograf, wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Nauk Politycznych w Warszawie, w 1923 r. wojewoda wołyński. 1 1 1 2 �14 WANDA PAPROCKA Komitet do Spraw Narodowościowych, który ukonstytuował się w 1934 r. a zatwierdzony został przez Radę Ministrów 19 grudnia 1935 r. Stałym organem wykonawczym Komitetu zostało tzw. Biuro Polityki Narodowościowej przy Prezydium Rady Ministrów. Dla jego potrzeb praco­ wała też Komisja Naukowych Badań Ziem Wschodnich powstała z iniqatywy gen. dyw. Tadeusza Kasprzyckiego. Od czasu odrodzenia Państwa Polskiego do roku 1926 nie prowadzono w Polsce zorganizowanych badań naukowych poświęconych całkowicie zie­ miom wschodnim. Dopiero w tym roku powstał przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie Instytut Badania Stanu Gospodarczego Ziem Wschodnich. Instytut ten przetrwał trzy lata. Od 1929 do 1933 r. istniała przerwa w systematycznych zorganizowanych badaniach. Dopiero w 1933 r. powstaje Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich i prawie równocześnie w początkach 1934 r. - wspomniana wyżej Komisja Naukowych Badań Ziem Wschodnich. Towarzystwo od pierwszych dni swego istnienia zajęło się sprawami gospodarczymi Ziem Wschodnich. Przy Towarzystwie zorganizowano aka­ demickie kursy jednoroczne pod nazwą „Studium o Ziemiach Wschodnich". Głównym zadaniem Towarzystwa określonym w statucie był rozwój kul­ turalny i gospodarczy Ziem Wschodnich Rzeczypospolitej w ramach pań­ stwowości polskiej realizowany przez „podejmowanie i prowadzenie wszech­ stronnej działalności dla utrzymania i rozwoju polskiego stanu kulturalnego i gospodarczego na obszarze Ziem Wschodnich" (Jarocki 1939, s. 224-225). W wyniku porozumienia Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich i Ko­ misji Naukowej Badań Ziem Wschodnich w 1936 r. powołano do życia Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich {Instytut Gospodarczy..., s. 236-250). Instytut współpracował z szeregiem instytuqi naukowych, m.in. Instytutem Badań Spraw Narodowościowych w Warszawie oraz Instytutem Naukowo Badawczym Europy Wschodniej w Wilnie . Ten ostatni podzielony był na cztery sekcje, z których jedna (etnograficzno-geograficzna) kierowana była przez wybitnych etnografów: prof. prof. Cezarie Ehrenkreutzową i Marię Pruflferową. Organem wydawniczym Towarzystwa był „Rocznik Ziem Wschodnich". Na jego łamach drukowano sprawozdania z prowadzonych prac a także opracowania wyników badań. Jak wspomniałam na wstępie, rozwój i charakter stosunków polsko-białoruskich w I I Rzeczypospolitej zależny był w znacznym stopniu od omówionej powyżej w generalnym zarysie polityki Państwa Polskiego w sto­ sunku do mniejszości narodowych i sposobów jej realizaqi, jak również od 13 1 3 Inauguracja prac Instytutu Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej nastąpiła 23 lu­ tego 1930 r. Prezesem Instytutu został prof. Jan Rozwadowski, rektorem prac Instytutu - prof. Stanisław Ehrenkreutz. Poza sekcją etnograficzno-geograficzna powołano sekcje: historyczno-prawną, literatury i językoznawstwa, gospodarczą. �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 15 charakteru grupy narodowościowej, stopnia jej konsolidacji i wewnętrznej dynamiki. Te cechy określały jej aktywność we wszystkich dziedzinach życia, stanowiły o miejscu grupy wśród zróżnicowanej narodowościowo ludności Kresów Wschodnich. Zgodnie z tym stwierdzeniem, konieczne jest przedstawienie w dalszej części artykułu najważniejszych form działalności politycznej, gospodarczej i kulturalnej Białorusinów w relacji do kierunków polityki mniejszościowej Państwa w tym okresie. II Jak przedstawiała się liczba ludności białoruskiej mieszkającej w grani­ cach Polski? Z obliczeń dokonanych na podstawie materiałów statystycznych przez A.Krysińskiego (1929, s. 447-448), wynika, że w dniu 1 I 1928 r. liczba Białorusinów zamieszkałych w Polsce wynosiła 1 430 000 osób; na Kresach Wschodnich - 1 384000 osób. Jak stwierdza autor powyższych obliczeń, mimo że oparte są one na oszacowaniach odpowiadają rzeczywistym stosunkom, skoro uzyskane zupełnie inną metodą dane dotyczące liczby Białorusinów w Polsce wykazują błąd w wysokości 0,4% ogółu Białorusinów w Polsce. Działacze polityczni i publicyści białoruscy ustalili natomiast w tym okresie liczbę swych rodaków na 2,5 miliona (dane Instytutu Kultury Białoruskiej w Mińsku) a nawet 3 milionów, jak podaje Białoruski Klub Poselski w petyqi przesłanej w 1929r. do Ligi Narodów (Ełski-Łaniewski 1931, s. 55-56). W drugim spisie powszechnym w 1931 r. przyjęto jako zasadę reje­ strowania ludności kryterium językowe. Na tej podstawie określono liczbę Białorusinów w Polsce na 990 tys., tj. 3,1% całej ludności Polski. Wyniki spisu ludności 1931 r. - chociaż poddawane krytyce - ukazywały w naj­ większym przybliżeniu liczebność poszczególnych grup mniejszościowych w Polsce okresu międzywojennego. Dokonywane przez badaczy korekty danych statystycznych, przy zastosowaniu metody porównania danych spisu uzyskanych według kryterium wyznaniowego, podwyższały wysokość tych liczb. Różnice były wynikiem następujących operacji: 1) zaliczenia prawie 300 tys. spośród 497 tys. prawosławnych Polaków do Białorusinów, około 50 tys. - do Ukraińców i około 150 tys. do Polaków; 2) doliczenia do Polaków 20% Polaków „greko-katolików", czyli 97 tys. osób; odliczenia od Polaków wyznania rzymsko-katolickiego Białorusinów tego samego wy­ znania, czyli 78 tys. osób. Prezentując i uznając zasadność tych operacji W. Michowicz (1982, s. 311) dokonał dodatkowo podziału 706 tys. Poleszuków, określających się jako „tutejsi", na: 415 tys. Białorusinów i 292 tys. Ukraińców, zgodnie z obliczeniami Krysińskiego (1933, s. 387). Po dokonanych korektach liczba Białorusinów zamieszkałych na tere­ nie Polski przedstawiała się następująco: wg spisu z 1931 r. - 990 tys.; �16 WANDA PAPROCKA wg szacunku J. Żarnowskiego - 1 365 tys.; wg szacunku W. Michowicza - 1780 tys. Największe skupiska Białorusinów występowały w województwach: pole­ skim - 43,5%, nowogródzkim - 39,1%, wileńskim - 22,7% i białostockim - 16,3%. Interesująco przedstawiała się również struktura zawodowa i klasowa tej mniejszości narodowej. Specjaliści badający strukturę klasową mniejszości narodowych zgodnie podkreślają słabe zróżnicowanie społeczności białoru­ skiej. Białorusini stanowili w Polsce ludność o najwyższym odsetku zatrud­ nionych w rolnictwie. Na 20 osób tej narodowości prawie 19 pracowało na roli. Na wsi białostockiej dominowały małe i średnie gospodarstwa, stosu­ jące ekstensywną metodę uprawy ziemi oraz naturalną formę wymiany. Istniała dość znaczna grupa robotników rolnych. Białoruska klasa robot­ nicza była stosunkowo nieliczna. Szacunkowe dane wymieniają 30 tys. osób zatrudnionych w drobnych zakładach produkcyjnych i rzemiośle. Niewielki procent stanowiła burżuazja i drobnomieszczaństwo. Mała grupa inteligencji białoruskiej składała się głównie z duchownych, nauczycieli, nikły procent stanowiła burżuazja i drobnomieszczaństwo. Grupa ta wykazywała jednak w okresie międzywojennym znaczną tendencję wzrostową. Białoruski ruch polityczny w Polsce w porównaniu z życiem politycznym innych mniejszości narodowych był znacznie słabszy i w stosunku do innych w znacznie mniejszym stopniu obejmował całość reprezentowanej społecz­ ności. Wynikało to niewątpliwie ze słabego uświadomienia narodowego, małego wyrobienia politycznego przywódców i młodości kulturalnej narodu białoruskiego. Charakterystyczną cechą wszystkich niemal ugrupowań białoruskich był znaczny nacjonalizm. Jest to cecha dominująca w politycznym życiu naro­ dów rozwijających swoje poczucie tożsamości kulturowej. Towarzyszył temu najczęściej radykalizm społeczny, widoczny w działalności większości orga­ nizacji politycznych i społecznych. Początku krystalizacji białoruskiej narodowej myśli politycznej należy szukać w powstaniu w 1902 r. Białoruskiej Hramady Rewolucyjnej przemia­ nowanej w roku następnym na Białoruską Hramadę Socjalistyczną. Cechą charakterystyczną białoruskiego ruchu politycznego było szukanie oparcia ideowego w najstarszych formach ruchu odrodzenia białoruskiego, który w swych zaczątkach był ściśle zespolony z ruchami wyzwoleńczymi polskimi na Kresach. Działacze białoruscy nie tylko „opierali się w tworzeniu swej ideologii o ideologię demokratyzmu polskiego, ale niejednokrotnie tkwili głęboko w wyzwoleńczych organizaqach polskich" (Trejdeński 1930, s. 514). Białoruska Hramada Socjalistyczna krystalizowała swój program i ideologię pod wpływem Polskiej Partii Socjalistycznej. Stała się ona rzeczniczką interesów ubogiego włościaństwa białoruskiego głosząc żądania reformy agrarnej na zasadzie konfiskaty większej własności bez odszkodowania. Szczególną uwagę zwracała na pracę wśród robotników �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 17 folwarcznych. Żądała autonomii terytorialnej Białorusi z Sejmem Krajo­ wym w Wilnie. Po stłumieniu ruchów rewolucyjnych 1905 r. działacze tej organizacji, rezygnując z radykalnych metod działania, skupili się na pracy kulturalno-oświatowej. W 1906 r. zaczęła wychodzić pierwsza legalna gazeta białoruska „Nasza Dola". Po jej zamknięciu zastąpiła ją „Nasza Niwa", mniej radykalna od swej poprzedniczki, która zajmowała się przede wszyst­ kim zagadnieniami społecznymi. Głównym ośrodkiem białoruskiego ruchu narodowego w tym czasie było Wilno. Również przed I wojną światową odbył się pierwszy (nielegalny) zjazd nauczycielstwa białoruskiego, na którym uchwalono utworzenie „Białoru­ skiego Związku Nauczycieli" w celu rozwijania szkolnictwa białoruskiego. Okres okupaqi niemieckiej zachodniej Białorusi w czasie I wojny świato­ wej pozwolił na krótkotrwałą aktywizację działaczy białoruskich, którzy w tym czasie uzyskali możność organizowania się i wydawania pism. Rewolucja październikowa spowodowała powrót do radykalnych tendenqi w ruchu politycznym. Inicjatywę wzięła w swe ręce odrodzona „Białoruska Hramada Soqalistyczna" żądając: 1) szerokiego rozwoju kultury białoruskiej; 2) upaństwowienia szkół; 3) całkowitej autonomii Białorusi z Radą Krajową jako organem ustawodawczym na czele; 4) równouprawnienia mniejszości narodowych zamieszkujących Białoruś (Ochota 1928, s. 4). Obok Hramady Socjalistycznej powstały także inne organizacje polityczne. Dla uzgodnienia ich działalności zorganizowano w Mińsku w maju 1917 r. zjazd białoruskich organizacji narodowych. Wynikiem obrad Zjazdu było utworzenie Białoruskie­ go Komitetu Narodowego przekształconego na drugim zjeździe organizacji białoruskich w Centralną Radę Białoruskich Organizacji i Partii. Przewrót bolszewicki na Białorusi dokonał się jednak bez aktywnego udziału ludności miejscowej. Zaskoczone przewrotem organizacje zwołały do Mińska Zjazd Wszechbiałoruski, na którym wyłoniły się dwa kierunki: moskalofilski i nie­ podległościowy. Po ponownym zajęciu Mińska przez Niemców powołano Komitet Wykonawczy Rady i Wszechbiałoruskiego Zjazdu, który powołał organ wykonawczy pod nazwą Sekretariatu Ludowego. Sekretariat wydając I I Ustawnuju Hramotu zapowiedział utworzenie na etnograficznym obszarze Białorusi - Republiki Ludowej oraz przeprowadzenie nacjonalizacji ziemi i wprowadzenie 8-godzinnego dnia pracy. Trzecia Hramota z dnia 25 marca 1918 r. głosiła, że „odtąd Białoruska Republika Ludowa ogłasza się niepod­ ległym i wolnym państwem" (Wróbel 1990, s. 44). Po zajęciu Mińska przez bolszewików podjęto zadanie utworzenia Ko­ munistycznej Białoruskiej Sowieckiej Socjalistycznej Republiki. Ostatnim aktem działania bolszewików przed pochodem wojsk polskich na wschód i zajęciem Wilna było proklamowanie w tym mieście Litewsko-Białoruskiej Republiki Socjalistycznej. Zmienne losy kampanii antybolszewickiej na krótko przywracały do władzy zarówno zwolenników idei unii z Polską, jak i proklamowania „Nie­ zależnej Sowieckiej Socjalistycznej Republiki Białorusi". �18 WANDA PAPROCKA Podpisanie traktatu ryskiego pomimo formalnego uznania przez strony niepodległości Białorusi rozwiązało faktycznie kwestię białoruską w sensie podziału kraju pomiędzy Rosję i Polskę. W I I Rzeczypospolitej społeczeństwo białoruskie cechowało dość znacz­ ne zróżnicowanie polityczne, co znalazło odbicie w profilu partii poli­ tycznych o orientacjach: proradzieckiej, propolskiej, prolitewskiej. Ponie­ waż działalność wielu partii była krótkotrwała w prezentowanym artykule omówione zostaną tylko te, które odegrały znaczniejszą rolę w życiu poli­ tycznym i społecznym mniejszości białoruskiej. Do takich należała organi­ zacja „Białoruska Chrześcijańska Demokracja". Kierunek chrześcijańsko-demokratyczny powstał w 1915 r. wśród młodzieży białoruskiej kształcącej się w Metropolitalnym Seminarium Duchownym w Petersburgu oraz w tam­ tejszej Rzymsko-Katolickiej Akademii Duchownej. Duży wpływ na jego powstanie miał odrodzeniowy ruch białoruski rozwijający się wśród mło­ dzieży akademickiej. Pierwszym przejawem pracy zbiorowej było stworzenie własnego organu prasowego „Krynica", który pod późniejszą nazwą „Białoruskaja Krynica" wychodził do końca okresu międzywojennego. Ściślejsze formy organizacyjne ruch ten przybrał w 1924 r. kiedy po­ wstało Białoruskie Zjednoczenie Chrześcijańsko-Demokratyczne, które na­ stępnie przybrało nazwę Zjednoczenie Białorusinów Katolików, przekształ­ cając się w 1926 r. w Białoruską Chrześcijańską Demokrację i ogłaszając swój program. BChD uważało się za najbardziej skrystalizowane i jednolite stronnictwo polityczne i usiłowało prowadzić politykę konsolidującą, zmierzającą z jed­ nej strony do porozumienia wszystkich ugrupowań białoruskich o podłożu narodowym, z drugiej zaś do nawiązania ścisłego kontaktu z Litwinami i Ukraińcami. W programie tego stronnictwa sprawy polityczne zostały wysunięte na plan pierwszy. Dotyczyły one niezależności ludu białoruskiego na wszystkich jego ziemiach zjednoczonych w jedną demokratyczną republikę. Programo­ wo wyznaniowe, wprowadzało pewien dualizm głosząc równolegle postulaty w stosunku do kościoła katolickiego i cerkwi prawosławnej. Negatywnie ustosunkowało się do osadnictwa polskiego na ziemiach wschodnich. Stojąc na gruncie własności prywatnej za podstawę gospodarki rolnej stronnictwo uznawało tworzenie małych gospodarstw opartych na tzw. nor­ mie pracowniczej, tj. takiej ilości ziemi, którą gospodarz może uprawiać sam wraz z rodziną i co najwyżej jednym pracownikiem. Białoruska Chadecja podporządkowała sobie takie organizacje jak: „Białoruski Związek Włościan", „Białoruskie Zjednoczenie Prawosławne", „Wileński Białoruski Komitet Narodowy". Duży nacisk kładziony był na akcje wydawnicze. Regularnie ukazywała się „Białoruskaja Krynica" oraz inne reprezentujące ten obóz pisma: „Chrestjańska Dumka", „Cerkwa i Naród", „Szlach Mołodi" {Mniejszości naro­ dowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 673). �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 19 Tak jak i inne organizacje BChD nie uniknęła rozłamów wewnętrznych oraz zmian w kierunkach swej działalności. W początku lat trzydziestych np. zarówno w naradach prywatnych, jak i enuncjacjach prasowych stwierdzała konieczność zaprzestania szerszej działalności politycznej przy jednoczesnym skierowaniu uwagi na życie ekonomiczne, kulturalne i oświatowe. Wyrazem zmiany kierunku polityki było zainteresowanie i objęcie swymi wpływami Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury. Instytut ten powołał w 1937 r. kwartalnik „Kłosy" poświęcony zagadnieniom literackim i nauko­ wym wydawany w Wilnie. W artykule wstępnym czytamy: „O ile społeczeń­ stwo nasze dużo uwagi poświęca życiu polityczno-społecznemu, o tyle nie docenia rozwoju kultury własnej, jakby zapominając o tern, że wartość tej ostatniej posiada ogromne znaczenie. Brak głębszego zainteresowania roz­ wojem białoruskiej literatury, sztuki i nauki stwarza ten smutny stan, że owe gałęzie życia duchowego znajdują się w Białorusi Zachodniej w stanie prymitywnym, a inteligencja nasza w znacznej mierze posługuje się kulturą obcą [...]" („Kłosy" nr 1:1937, s. 1-3). W 1936 r. nastąpiła reorganizacja BChD. Na zebraniu zorganizowa­ nym w Wilnie 26 stycznia tego roku Rada BChD podjęła następujące uchwały: 1) Białoruską Chrześcijańską Demokrację znowelizować, zrewi­ dować program i poprawić statut; 2) znowelizowaną BChD nazwać „Biało­ ruskie Zjednoczenie Ludowe" i przyjąć program zaproponowany przez Komitet Centralny BChD {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowoś­ ciowe", nr 6:1936, s. 643-644). Analiza nowego programu pozwala stwierdzić, że działacze dotychczaso­ wej BChD dążąc od szeregu lat do podporządkowania swym wpływom całego białoruskiego społeczeństwa z wyeliminowaniem zeń jedynie elemen­ tów komunistycznych i komunizujących oraz zdecydowanych ugodowców, usuwają z nazwy przymiotnik „chrześcijańska", dając programowi charak­ ter możliwie szeroki a jednocześnie radykalny. Najbliżej spokrewniony ideologicznie z BChD był „Białoruski Związek Włościański" współpracujący z nią czy to na terenie sejmowym, czy też na gruncie pracy społeczno-kulturalnej zogniskowanej w Białoruskim Instytucie Gospodarki i Kultury. Ogłoszony w „Sialanskiej Niwie" w 1926 r. program głosił hasła niezależnej republiki ludowej i zjednoczenia ziem z ludnością białoruską. BZW dążył do zrealizowania narodowych i kulturalnych dążeń ludności białoruskiej i rozwoju rodzimej kultury ludowej. W swoim programie społeczno-ekonomicznym wysuwał żądania wywłaszczenia bez wykupu wszystkich ziem większej własno­ ści, państwowych, kościelnych, cerkiewnych na rzecz białoruskiego włościaństwa mało- i bezrolnego. Występował przeciw osadnictwu wojskowemu i kolonizacji. Domagano się ponadto bezpłatnej oświaty w języku macierzystym, szerokiego samorządu, utworzenia sądów przysięgłych, rozwoju spółdzielczości itp. Stron­ nictwo we wszystkich swoich postulatach stało na gruncie popierania klasowych interesów włościaństwa białoruskiego {Białoruskie ugrupowania..., 1927). �20 WANDA PAPROCKA Duży wpływ w społeczeństwie białoruskim miała „Białoruska Partia Włościańska" . Stronnictwo to wyraźnie podkreślało swój klasowo-ludowy charakter. Program tego stronnictwa wysuwał na plan pierwszy sprawy rolne. Dla odrodzenia gospodarczego - głosił program - niezbędne jest przeprowadzenie reformy rolnej, zgodnie z którą wszystkie ziemie dworskie, państwowe i inne winny być podzielone bezpłatnie pomiędzy małorolnych i bezrolnych a koszty przeprowadzenia reformy państwo winno wziąć na siebie (Trejdeński 1930, s. 521). W dziedzinie politycznej największe moż­ liwości rozwoju białoruskiego włościaństwa i narodu stronnictwo widziało w stworzeniu niezależnej zjednoczonej Białorusi. W 1928 r. program stronni­ ctwa wysunięty został przez tzw. Komitet Wyborczy Białoruskich Włościan i Robotników w wyborach do Sejmu. Uzyskanie znacznej liczby zwolen­ ników pozwoliło stronnictwu wprowadzie 2 posłów do Sejmu. Poparcie przez społeczeństwo białoruskie tego stronnictwa świadczy o dużym znacze­ niu głoszonych w programach haseł gospodarczych. Do partii umiarkowanych, określanych jako „polonofilskie", należała „Białoruska Rada Narodowa" wyłoniona w 1926 r. z „Tymczasowej Rady Białoruskiej". Prezentowała ona pozytywistyczny program, który realizowa­ ny był w organizacji oświatowej „Praświeta" (Trejdeński 1930, s. 518-519; Białoruskie ugrupowania..., 1927). W dziedzinie politycznej i gospodarczej żądała ona urzeczywistnienia praw przyznanych mniejszościom narodowym w Konstytucji Polskiej. Organem BRN był tygodnik „Biełaruskoje Słowo". Najbardziej natomiast radykalnie skrajne ugrupowanie białoruskie repre­ zentował „Białoruski Włościańsko-Robotniczy Klub Poselski". Był on kontynuacją „Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hramady", istniejącej od 1925 do 1927 r. Podczas swej dwuletniej działalności Hramada potrafiła skoncentrować wokół siebie niemal wszystkie lewicowe organizacje. Stwo­ rzyła na ziemiach wschodnich 1 800 kół lokalnych. Głosiła radykalny pro­ gram zjednoczenia wszystkich ziem białoruskich w niezależną republikę pod władzą rządu robotniczo-włościańskiego, parcelację bez wykupu, zanie­ chanie osadnictwa polskiego, rozdział kościoła od państwa, ścisły sojusz gospodarczy i polityczny z ZSRR, itd. Działalność Hramady uznano za antypaństwową. Zdelegalizowano ją w 1927 r. a jej przywódcy zostali osadzeni w więzieniu {Mniejszości naro­ dowe..., „Sprawy Narodowościowe" nr 4:1927, s. 160). Członkowie tego stronnictwa nadal działali aktywnie w ramach wspom­ nianego Białoruskiego Włościańsko-Robotniczego Klubu Poselskiego, gło­ sząc radykalny program. Zarówno Hromada jak i Klub, rozwijając szeroką działalność społeczną, objęły swoimi wpływami Towarzystwo Szkoły Bialo14 1 4 Twórca i ideolog Białoruskiej Partii Włościańskiej dr J. Stankiewicz wyprowadzał genezę tego stronnictwa od organizacji studentów Białorusinów na Universytecie w Pradze, powstałej w roku 1922 pod nazwą Związku Włościańskiego. W 1927 r. Zjazd Stronnictwa zmienił jego nazwę na „Białoruską Partię Włościańską". Organem stronnictwa była jednodniówka „Naród". �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 21 ruskiej, Białoruskie Towarzystwo Naukowe, Związek Studentów Białorusi­ nów, Białoruski Bank Spółdzielczy (Białoruskie ugrupowania..., 1927). Organami prasowymi tego ugrupowania były „Sprawozdania Sejmowe Klubu, »„BSR Hramady«", „Nasza Wola" oraz „Narodnyj Zwon". III Bardzo ważną dziedziną polityki państwa i wykładnią jego stosunku do mniejszości narodowych było szkolnictwo. Reorganizacje, dokonywane w podstawowym i średnim szkolnictwie bia­ łoruskim były wyrazem zmian w polityce narodowościowej kolejnych rzą­ dów i odbiciem kierunków programowych głównych partii politycznych. Szkolnictwo białoruskie nie miało długiej tradycji. Jego początki można wiązać z okresem rewolucji rosyjskiej 1905 r. Działacze białoruscy podjęli wówczas próbę zorganizowania tajnego nauczania w języku białoruskim. W. Iwanowski napisał elementarz białoruski w alfabecie łacińskim następnie prze transliterowany na „grażdankę" przez K. Kostro wickiego. Upadek re­ wolucji i prześladowania, jakie dotknęły głównych działaczy na polu oświaty - poetę K. Mickiewicza (pseud. Taras Huszcza) i filologa I . Losika - zaha­ mowały dalszy jej rozwój. Następny okres w historii szkolnictwa białoruskiego związany był z oku­ pacją niemiecką w czasie I wojny światowej. Liberalna i wspierająca biało­ ruskie ruchy narodowościowe polityka władz niemieckich pozwoliła na roz­ wój szkolnictwa białoruskiego na szeroką skalę. Powstało wówczas około 400 szkół (inne źródła podają od 300 do 350), seminarium nauczycielskie w Swisłoczy, pow. wołkowyski oraz dwa prywatne gimnazja białoruskie w Wilnie i Budsławiu pow. wilejski (Srokowski 1924, s. 11-12; Szkolnictwo... 1927, s. 48-50). Likwidacja tych szkół przez władze polskie w 1919 r. była przez białoruskich działaczy politycznych uważana za akt wrogi wobec spo­ łeczności miejscowej. W opinii władz polskich, szkoły te - powołane przez Niemców z przyczyn politycznych - były jedynie z nazwy białoruskie. W rze­ czywistości bowiem nie przestawały być szkołami rosyjskimi z braku pod­ ręczników szkolnych w języku białoruskim oraz braku nauczycieli przygoto­ wanych do pracy w tym języku. Bezpośrednio po wojnie polsko-bolszewickiej liczba szkół białoruskich ponownie znacznie wzrosła. Jak podaje Srokowski, założono 186 szkół i semi­ narium nauczycielskie w Borunach, pow. oszmiański (Srokowski 1924, s. 12). Następne lata przynoszą zahamowanie rozwoju szkolnictwa białoruskie­ go. Stosunek mniejszości narodowych w Polsce do oświaty i języka stanowił ważną część polityki wewnętrznej Państwa i istotny punkt w programach poszczególnych orientacji politycznych. Narodowy charakter Państwa, w myśl programów endecji, należało osiągnąć poprzez wprowadzenie zasady, iż jedynym językiem urzędowym może być język polski, jedyną zaś szkołą państwową - szkoła o polskim �22 WANDA PAPROCKA języku wykładowym. Mniejszości miały utrzymać prawo do zakładania własnych szkół tylko siłami społecznymi. „Jednym z najważniejszych czynników polityki narodowościowej jest szkolnictwo [...]. Dla zapewnienia polskiego kierunku wychowawczego kreso­ wemu szkolnictwu wskazane jest utrzymanie go w ręku państwa i niedopusz­ czenie do zbyt silnego rozwoju szkolnictwa prywatnego ożywionego duchem separatyzmu" - pisał J. Giertych w siwoim programie polityki kresowej. W odniesieniu do języka postulował on, aby wszystkie władze administracyjne, sądowe, samorządowe i inne przeszły stopniowo na system wyłącznego posługiwania się językiem polskim. To rodziło dalszy postulat wprowadzenia alfabetu łacińskiego do piśmiennictwa (Giertych 1932, s. 71-75). Podobne stanowisko prezentował inny przedstawiciel kierunku narodowo-demokratycznego - J.Bartoszewicz. Pisał on: „Oświata musi być prowa­ dzona w duchu polskim. Za zasadę ogólną przyjąć należy, iż szkolnictwo państwowe na ziemiach litewsko-ruskich winno być polskie [...]. Oczywiście prawodawstwo polskie nie może wzbraniać zakładania prywatnych szkół litewskich, białoruskich i ruskich, ale władze rządowe obowiązane są poddać je ścisłej kontroli na to aby nie stały się one narzędziem wrogiej agitacji" (Bartoszewicz 1924, s. 31). Troska o uwolnienie białoruszczyzny spod wpływów języka i myśli rosyj­ skiej dominowała w rozważaniach przedstawicieli nauki. Ostrzegając przed rusyfikacją M . Handelsman podkreślał, że „używanie języka białoruskiego musi się stale odbywać pod osłoną przed przemycaniem pod pozorem biało­ ruszczyzny czystej mowy wielkorosyjskiej" (Handelsman 1921, s. 44). Podobne obawy rusyfikacji wysuwano w stosunku do prywatnego szkol­ nictwa które mogło by ulegać wpływom moskiewskim narzucanym dawniej przez carat, a obecnie przez bolszewizm. Określony kierunek nadała polityce oświatowej ustawa z 31 lipca 1924 r. o szkolnictwie narodów niepolskich. Artykuł 2-gi tej ustawy wprowadza szkołę mieszaną, czyli utrakwistyczną., z dwoma językami wykładowymi: polskim i danej mniejszości narodowej, jako typ zasadniczy w dziedzinie szkolnictwa mniejszości narodowych. Przed wprowadzeniem ustawy, stan szkolnictwa białoruskiego w 1923 r. przedstawiał się (wg raportu Srokowskiego) następująco: w woj. wileńskim - 36 powszechnych szkół białoruskich i 3 gimnazja, w woj. nowogródzkim - 1 szkoła powszechna i 2 gimnazja, w woj. poleskim nie zarejestrowano żadnej szkoły (Srokowski 1924, s. 11-17). Stan szkół ludowych, jak wynikało z zebranych przez Srokowskiego materiałów, szczególnie po wsiach był bardzo zły. „Przede wszystkim brak pomieszczeń, które zastępują zwykłe izby w chatach wiejskich. Za­ opatrzenie w pomoce naukowe minimalne. Przede wszystkim jednak według zgodnej opinii wszystkich organów nadzorczych personel nauczycielski w znacznej większości nieodpowiedni i do skomplikowanej roli polityczno-polonizującej jaką się mu tutaj wyznacza, przeważnie pod żadnym wzglę- �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 23 dem nieprzydatny [...]. Nauka w polskim języku wykładowym, którego dzieci nie rozumieją i w którym poza szkołą nie mogą się ćwiczyć redukuje się do mechanicznego wyuczania abecadła, recytowania różnych wierszy" (Srokowski 1924, s. 15). Ustawa o szkołach utrakwistycznych nakładała na władze obowiązek przeprowadzania tzw. plebiscytu szkolnego, w wyniku którego o języku wykładowym w szkole decydować miały oświadczenia rodziców . Ustawa ta spotkała się ze sprzeciwem społeczności białoruskiej i była tematem inter­ pelacji posłów białoruskich w Sejmie (Ario 1927, s. 12-14). Budziła ona także zastrzeżenia m.in. polskich przedstawicieli ruchu prometejskiego. T. Hołówko np. pisał: „ustawa o szkolnictwie przez przyjęcie zasady utrakwistycznej daje szerokie pole do nadużyć w kierunku gnębienia szkolnictwa ukraińskiego i białoruskiego i może doprowadzić do zwinięcia już istnieją­ cych szkół na rzecz dwujęzycznych, które wątpliwą jest rzeczą czy spełniają należycie swoje zadanie (Hołówko 1924, s. 12). Próbę rozwiązania kwestii oświatowych widział Hołówko we wprowa­ dzeniu do szkół polskich języka białoruskiego lub ukraińskiego, tak jak język polski obowiązujący jest w szkołach białoruskich. Eksperyment szkoły utrakwistycznej powinien, jego zdaniem, być przede wszystkim zastosowany w seminariach nauczycielskich. Dane z 1927 r. pozwalają określić charakter i stan liczebny w trzy lata po wprowadzeniu ustawy. Szkół publicznych z wykładowym językiem białoru­ skim było 24, publicznych szkół utrakwistycznych - 51. Z tego w okręgu szkolnym poleskim - 1 szkoła białoruska, 9 szkół utrakwistycznych; w okrę­ gu warszawskim (Grodno) - 1 szkoła białoruska; w okręgu wileńskim (woj. wileńskie i nowogródzkie) szkół białoruskich było 22, utrakwistycznych 42. Oprócz tego w okręgu szkolnym wileńskim było 9 prywatnych szkół biało­ ruskich. Istniały również 4 gimnazja: w Wilnie, Radoszkowicach, Nowo­ gródku i Kłecku (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4:1927, s. 408-409). Sprawy oświaty i dalsza restrukturyzacja szkolnictwa były jednym z po­ wodów zaostrzenia się konfliktów w stosunkach polsko-białoruskich. W ad­ ministracji państwowej utwierdzał się bowiem pogląd o możliwościach zasy­ milowania ludności białoruskiej, czemu sprzyjał brak aspiracji narodowych znacznej chłopskiej części społeczeństwa. Inteligencja białoruska natomiast (główny nosiciel idei narodowych) nie tworzyła skonsolidowanej grupy, uwi­ kłana w spory między partiami i wewnątrzpartyjne. 15 1 5 W myśl tych przepisów, jeżeli rodzice przynajmniej 40 dzieci w wieku szkolnym żądają nauczania w języku białoruskim, wówczas nauka w szkole prowadzona jest w języku białoru­ skim, a równocześnie jeśli w tym samym rejonie szkolnym rodzice najmniej 20 dzieci wypowia­ dają się za językiem wykładowym polskim - nauka w szkole tej udzielana jest w dwóch językach. Plan lekcji w szkołach dwujęzycznych przewiduje połowę ogólnej liczby lekcji w każ­ dym z języków. Przepis wymagał również, aby podpis białoruski na deklaracji szkolnej był zalegalizowany bądź przez notariusza, bądź przez urząd gminny, bądź starostwo. �24 WANDA PAPROCKA Nie bez wpływu na białoruski ruch narodowy pozostało rozpoczęcie w ZSRR walki z tzw. odchyleniami nacjonalistycznymi, co spowodowało negatywny stosunek komunizujących ugrupowań prosowieckich do ruchu narodowościowego. Wzmożone zainteresowanie zagadnieniami szkolnymi oraz polityką oświa­ tową rządu znalazło odbicie w prasie. Wprowadzenie nauki języka polskiego i historii polskiej w niższych klasach szkół z językiem wykładowym białoruskim przyjęte było jako „wskrzeszenie polityki Stanisława Grabskiego". Jeszcze bardziej pogłębiło niezadowolenie usunięcie ośmiu nauczycieli z gimnazjum białoruskiego w Wilnie oraz odmowa koncesji udzielona gimnazjum w Radoszkowicach („Sialanskaja Niwa", nr 25:1927, s. 2). Władzom oświatowym zarzucano ignorowanie deklaracji szkolnych ludności białoruskiej, które - zło­ żone w latach 1925-1928 w liczbie 20 tys. - zostały przez władze odrzucone {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3 :1932, s. 241-242). W „Białoruskiej Krynicy" z dnia 10 V I I I 1933 r. drukowane było oświadczenie Walnego Zebrania Komitetu Narodowego dotyczące sytua­ cji szkolnictwa białoruskiego. Czytamy w nim: „W dziedzinie kulturalno-oświatowej przeprowadza się systematyczną polonizację młodego pokolenia białoruskiego [...]. Po zamknięciu białoruskich szkół średnich - gimnazjów prywatnych w Budsławiu, Gródku, Nieświeżu, Radoszkowicach i Kłecku oraz prywatnego seminarium państwowego im. Fr. Bohuszewicza w Wilnie, dwa ostatnie gimnazja białoruskie w Nowogródku i Wilnie przekształcono w filie białoruskie przy polskich gimnazjach państwowych, w których prze­ prowadza się obecnie polskie państwowe wychowanie dzieci białoruskich". Z silnym protestem spotykały się stwierdzenia kuratora wileńskiego okręgu szkolnego o braku u Białorusinów świadomości narodowej. Za­ przeczają tym stwierdzeniom - składane deklaracje, których liczba tylko w latach 1926-1930 wynosiła 412. W opinii władz polskich, likwidaqa m. in. filii białoruskiej przy gimna­ zjum państwowym w Nowogródku została spowodowana znikomą frekwenq ą uczniów lub - jak w przypadku gimnazjum w Kłecku - niskim pozio­ mem nauczania i uznania go za jeden z ośrodków akcji komunistycznych. Przedstawione dane liczbowe dotyczące szkół białoruskich obrazują pogar­ szający się stan oświaty w połowie lat trzydziestych. Dla około 2,5 miliona Białorusinów w Państwie Polskim istniało jedynie 69 szkół, w których - według twierdzenia kuratora - „została wzięta pod uwagę mowa białoruska" {Mniej­ szości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 650). Protesty przyjmowały formę oficjalnych rezoluqi. Przykładem może być rezoluqa, złożona w ramach akcji szkolnej, opublikowana w „Białoruskiej Krynicy" 15 I X 1936 г., której fragmenty (bardzo zbliżone w treści swej do ogłaszanych w końcu lat dwudziestych i początku trzydziestych) brzmiały następująco: „1. Początkowe nauczanie białoruskich dzieci w polskich państwowych szkołach oprócz 69 szkół, w których według kuratora Wileńskiego Okręgu �25 LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA Szkolnego białoruski język wzięty jest pod uwagę, odbywa się po polsku; rodzice i opiekunowie Białorusini domagają się dla swych dzieci początkowego nauczania w ojczystej mowie podpisując deklarację o białoruską szkołę; 2. Jedyna w kraju filia białoruskiego gimnazjum im. J. Słowackiego w Wil­ nie nie zaspokajała potrzeb Białorusinów w dziedzinie szkolnictwa średniego" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 650). Akcje na rzecz szkolnictwa narodowego pozostawały bez odzewu ze strony rządowej, a jak wynika z oficjalnych enuncjacji władz - uznawano te działania za podsycane przez czynniki komunistyczne i nie odpowiadające rzeczywistym nastrojom wsi białoruskiej. Dlatego też władze ustosunkowały się negatywnie do tzw. Komitetu Szkolnego a następnie i do głównych oficjalnych organizatorów akcji, a więc Towarzystwa Szkoły Białoruskiej i Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury. Protesty i działania na rzecz szkoły białoruskiej nasiliły się w końcu lat trzydziestych. Ta aktywność społeczeństwa białoruskiego uległa znacznemu zahamowaniu w związku z zawieszeniem a następnie rozwiązaniem Towa­ rzystwa Szkoły Białoruskiej oraz Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kul­ tury, które nastąpiło w styczniu 1937 r. Najstarszą białoruską placówką kulturalno-oświatowa na terenie Polski było Towarzystwo Szkoły Białoruskiej. Istniało ono od 1921 r. W pierwszym okresie swojej działalności Towarzystwo zajmowało się przede wszystkim sprawami szkolnictwa. W latach następnych tak jak i inne stowarzyszenia białoruskie, stało się ono terenem walk poszczególnych odłamów politycznych. Ostateczną przewagę w Towarzystwie osiągnęła Białoruska Włościańsko-Robotnicza Hramada. Towarzystwo wydawało szereg podręczników, orga­ nizowało domy ludowe, czytelnie, biblioteki, prowadziło akcje oświatowe skupiając najbardziej radykalne grupy ludności białoruskiej. W ocenie władz państwowych, ulegając wpływom komunistycznycm sta­ ło się ono agendą Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Działalność polityczna Towarzystwa, której następstwem było likwidowanie szeregu jego kół przez władze polskie, powodowała wewnętrzne konflikty (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1929, s. 273). Część człon­ ków Towarszystwa dążyła do zawieszenia działalności politycznej . Naj­ większa liczba kół Towarzystwa istniała na terenie województwa poleskiego 16 1 6 Na Zjeździe Towarzystwa Szkoły Białoruskiej w 1932 r. część delegatów wystąpiła prze­ ciw działalności politycznej i antypaństwowej Towarzystwa uchwalając następującą rezolucję (fragmenty): „Zjazd delegatów T-wa Szkoły Białoruskiej podkreśla, że wszelkie wystąpienia ludności białoruskiej przeciw Państwu i władzom godzą w interesy ludności białoruskiej, potępia usiłowania czynników nieodpowiedzialnych zmierzajęce do wprowadzenia do działal­ ności T-wa Szkoły Białoruskiej momentów politycznych i odchyleń statutowych, wzywa koła i ogół członków T S B do bezwzględnej walki z temi usiłowaniami i odchyleniami zastrzegając, że działalność T-wa Szkoły Białoruskiej nie może wykraczać poza ramy statutu" {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1932, s. 675). W rezolucji powyższej zjazd zalecił zgodne współżycie z ludnością polską i współpracę z polskimi organizacjami społecznymi. �26 WANDA PAPROCKA i białostockiego. W 1936r. doszło do prób współpracy Towarzystwa z Bia­ łoruskim Instytutem Gospodarki i Kultury w ramach akcji szkolnych. Jed­ nakże w roku następnym obie organizacje zostały rozwiązane. Białoruski Instytut Gospodarki i Kultury założony został w 1926 r. przez umiarkowanych działaczy białoruskich. Celem Instytutu było jak głosił sta­ tut - popieranie rozwoju rolnictwa krajowego w różnych jego przejawach oraz krzewienie i popieranie kultury narodowej . Instytut, którego centrala mieściła się w Wilnie, od początku swego istnienia pozostawał pod dominu­ jącymi wpływami Białoruskiej Crześcijańskiej Demokracji. Okres najbar­ dziej ożywionej działalności tej placówki przypada na 1927 r. Wiązało się to, jak należy przypuszczać, z okresem liberalnej polityki w stosunku do mniej­ szości narodowych po przewrocie majowym 1926 r. (w 1927 г., jak przed­ stawiano na zjeździe delegatów Oddziału Wileńskiego, ogólna liczba kół wynosiła 50, a liczba członków - 800 osób. Zorganizowano 22 biblioteki, otwarto 1 prywatną szkołę białoruską. Sprawozdania z dziesięcioletniego okresu działalności Instytutu do chwili jego zawieszenia świadczą o małej aktywności tej placówki; zarzuty bezczyn­ ności były z resztą formułowane w stosunku do kolejnych zarządów na wielu posiedzeniach Instytutu {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowo­ ściowe", nr 6:1932, s. 674). W 1930 r. Instytut liczył 69 kół, 36 bibliotek oraz 2 prywatne szkoły białoruskie. Większą aktywność wykazał Instytut biorąc udział w tak zwanej „akcji szkolnej", która dotyczyła składania deklaracji w sprawie otwierania szkół białoruskich. Walka o oświatę w języku białoruskim była zgodnie podej­ mowana przez wszystkie ugrupowania niezależnie od kierunku politycznego. Utworzony został specjalny Sekretariat Szkolny w Wilnie, który kierował akcją rozsyłania ankiet, instrukcji itp. Instytut gromadził materiały dotyczące spraw związanych z deklaracjami szkolnymi, które były przez Białorusinów uznane za nadużycia. W 1937 r. został on rozwiązany wraz z Towarzystwem Szkoły Białoruskiej. W dziedzinie gospodarczej działalność wśród społeczności białoruskiej prowadził Białoruski Związek Gospodeirczy. Jednym z jego zadań było za­ kładanie kooperatyw. Ruch spółdzielczy miał przeciwstawiać się poczyna17 1 7 Szczegółowe cele Instytutu przedstawiały się następująco: a) zakładanie i prowadzenie gospodartsw wzorowych, otwieranie składów narzędzi rolniczych i wytworów gospodarstwa; b) zakładanie i prowadzenie pracowni narzędzi i przetworów rolnych i pasiecznych; c) prze­ prowadzenie melioracji rolnych; d) popieranie rozwoju sadownictwa i ogrodnictwa; e) orga­ nizowanie wycieczek celem poznania gospodarki rolnej, pszczelniczej, ogrodniczej, mleczar­ skiej, przemysłu ludowego, rzemiosła i techniki; f) wysyłanie instruktorów, udzielanie porad, wskazówek i pomocy zawodowej tak pod względem naukowym jak i materialnym; g) zwoły­ wanie zjazdów członków; h) urządzanie wystaw, odczytów, wykładów, pogadanek i zebrań dyskusyjnych, przedstawień teatralnych, koncertów; i) urządzanie odczytów, wykładów, poga­ danek i zebrań dyskusyjnych; j) Instytut wydaje i rozpowszechnia książki, broszury, pisma; k) zakłada, utrzymuje czytelnie, biblioteki, księgarnie, muzea i domy ludowe; 1) otwiera i utrzymuje zakłady naukowe wyższe, średnie i statystyczne ( Z życia... 1927, s. 76). �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 27 niom rządowym w dziedzinie gospodarczej które miały służyć - zdaniem części społeczności białoruskiej - polonizacji miejscowej ludności. W spół­ dzielczości i w szkole białoruskiej widziano jedynie placówki zdolne do przeciwstawienia się zamysłom denacjonalizacyjnym. W 1930 r. Białoruski Związek Gospodarczy posiadał 40 kół prowincjonalnych oraz prowadził 5 Domów Ludowych (w Mołodecznie, Horodziszczach, Wołożynie, Oszmianie i Lidzie). Ponadto związek prowadził 2 prywatne szkoły powszechne (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1930, s. 385) oraz pewną działalność oświatową mającą na celu rozwój świadomości na­ rodowej wśród ludności białoruskiej. Niewątpliwie, osiągnięciem związku był udział w pierwszych Targach Północnych w Wilnie. Ruch spółdzielczy wśród Białorusinów rozwijał się bardzo słabo. Brak szczegółowych danych pozwala jedynie przyjąć, że istniało kilkanaście spół­ dzielni. Так п р . , w 1928 r. z a ł o ż o n o 2 kooperatywy w woj. w o ł o ż y ń s k i m , w 1931 r. 2 placówki spółdzielcze we wsi Uhryń Mały, pow. S ł o n i m s k i i Rachkany, pow. baranowicki. Istniał również Białoruski Bank Spółdziel­ czy. Ogólnie m o ż n a jednak stwierdzić, że białoruskie organizacje gospodar­ cze nie m i a ł y większych osiągnięć i w stosunku do organizacji politycznych przejawiały bardzo małą aktywność. Z innych organizacji na uwagę zasługuje Związek Studentów Białorusi­ nów i powstała po rozłamie ideologicznym, jaki w nim nastąpił, korporacja pod nazwą „Skarynia" o programie wzorowanym na polskim pozytywizmie. Celem jej było działanie na rzecz oświaty, badanie świadomości narodowej, konsolidacja społeczności białoruskiej. Organizacja ta została rozwiązana w 1934 r. Dłużej działał Związek Studentów Białorusinów. W 1937 r. skupiał on jednak zaledwie 65 członków. Związek dzielił się na dwie wyraźnie różniące się od siebie grupy: nacjonalistyczną i jednolitofrontową. Istniały również Białoruskie Towarzystwo Naukowe, Towarzystwo Oświaty Białoruskiej oraz Związek Kobiet Białoruskich. Jednakże niewielka ilość członków i mała aktywność tych organizacji, co potwierdza brak doku­ mentacji dotyczącej efektów ich działalności, świadczy o ich niewielkim wpływie na życie społeczno-gospodarcze mniejszości białoruskiej. * * * Przedstawiony w artykule materiał nie wyczerpuje wszystkich zagadnień związanych z sytuacją mniejszości białoruskiej w Polsce w okresie międzywo­ jennym. Problem ten jest szczególnie złożony i wymaga wielostronnych studiów nad poszczególnymi dziedzinami życia mniejszości narodowych. Powyższe opracowanie stanowi pewną próbę przedstawienia tylko niektórych zagadnień związanych ze stosunkami polsko-białoruskimi kształtującymi się w warunkach określonej polityki mniejszościowej państwa. Charakter tych stosunków w znacznej mierze determinowało zwycięstwo koncepcji inkorporacyjnej. Poza �28 WANDA PAPROCKA okresem bezpośrednio po przewrocie majowym polityka państwa kierowała się wobec mniejszości białoruskiej tendencjami asymilacji narodowej zgodnej ze stanowiskiem Narodowej Demokracji. W stosunku do pozostałych grup narodowościowych Kresów Wschod­ nich - Litwinów i Ukraińców mniejszość białoruska osiągnęła znacz­ nie gorsze efekty w realizaqi swych celów społecznych czy kulturalno-narodowych. Powszechnie uznaje się, że przyczyną tego stanu rzeczy (szczególnie akcentowali to endecy) był brak aspiracji politycznych i narodowych Bia­ łorusinów oraz podatność na działania rusyfikacyjne. Wybitnie społeczny charakter emancypacyjnych dążeń czynił tę grupę także w opini innych orientaqi (m.in. dawnych zwolenników idei federalistycznej) obojętną na hasła narodowe i polityczne. Przeświadczenie o niskim poziomie uświadomienia narodowego Biało­ rusinów i ich naturalnej podatności na asymilacyjny wpływ kultury polskiej nadawały kierunek polityce narodowościowej rządu. Należy jednak podkreślić, że wprawdzie polska polityka narodowościo­ wa zrealizowała swoje zadanie wygrywając walkę z białoruskimi szkołami i towarzystwami to jednak do końca lat trzydziestych nie doprowadziła do narodowej asymilacji Białorusinów. Problematyka dotycząca polityki narodowościowej władz polskich w okresie międzywojennym (szczególnie Kresów Wschodnich) oraz relacji między mniejszościami a ludnością polską nie była przedmiotem szerszych studiów naukowych po I I wojnie światowej. W odniesieniu do Białorusinów, tak jak i innych mniejszości na Kresach Wschodnich, dopiero do końca lat osiemdziesiątych powstają obszerniejsze prace poświęcone życiu politycznemu, społecznemu i gospodarczemu mniej­ szości białoruskiej w I I Rzeczypospolitej. Sprzyjają rozwojowi wiedzy w tym zakresie nowe możliwości dotarcia do źródłowych materiałów archiwalnych w kraju i za granicą. Wzbogaci to niewątpliwie dotychczasową wiedzę i umożliwi pełniejsze zrozumienie tego okresu. LITERATURA Ario K. 1927 Położenie narodowości niepolskich w Polsce w świetle debaty budżetowej, „Natio", nr 5, s. 2-16. B a l c e r a k W. 1994 Sprawa białoruska a polityka odradzającej się Rzeczypospolitej [w:] Polska— -Białoruś 1918-1939, Warszawa, s. 6-31. B a r t o s z e w i c z J. 1924 Znaczenie polityczne Kresów Wschodnich dla Polski, Warszawa. B e a u d o u i n de C o u r t e n a y C. 1921 O zasadzie etnograficznej w ogóle i o Polsce etnograficznej w szczególności, „Przy­ mierze", nr 19, s. 3-5. �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 29 Bełcikowski K. 1925 Stronnictwa i związki polityczne w Polsce, Warszawa. B e r g m a n A. 1984 Sprawy białoruskie w II Rzeczypospolitej, Warszawa. Białoruskie ugrupowania... 1927 Białoruskie ugrupowania polityczne w Polsce w dniu 1 kwietnia 1927. Tabela sporządzona przez Wydział Narodowościowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych do użytku wewnętrznego. B o c i a n Fr. 1931 Osadnictwo wojskowe, „Kalendarz Ziem Wschodnich", R. 1, s. 3-10. Bohm T. 1992 Osadnictwo wojskowe na Kresach Wschodnich w II Rzeczypospolitej, „Dzieje Naj­ nowsze", R. 24, nr 1-2, s. 4-12. B u k o w i e c k i S. 1922 Polityka Polski Niepodległej. Szkic programu, Warszawa. C h o j n o w s k i A. 1979 Koncepcje polityki narodwościowej rządów polskich w latach 1921-1939, Warszawa. D ę b s k i J. 1931 Pokój Ryski, Warszawa. D m o w s k i R. 1937 Pisma, t.3, Częstochowa. E ł s k i - L a n i e w s k i S. 1931 Sprawa białoruska. Zarys historyczno-polityczny, Warszawa. Giertych J. 1932 O program polityki kresowej, Warszawa. G ł o g o w s k a H. 1994 Białorusini w parlamencie II Rzeczypospolitej [w:] Przemiany społeczne i kwestie narodowościowe i polonijne, Warszawa, s. 123-141. Gomółka K. 1992 Sprawa białoruska w koncepcjach Narodowej Demokracji w latach 1918-1922 [w:] Polska-Polacy-mniejszości narodowe, Wrocław, s. 255-268. 1994 Między Polską a Rosją, Warszawa. G r a b s k i S. 1932 Z codziennych walk i rozważań, Poznań. G r ü n b e r g К. 1971 Polskie koncepcje federalistyczne 1864-1918, Warszawa. H a n d e l s m a n M. 1921 O dzisiejszą politykę naszą na Białej Rusi, (Wschód Polski), nr 1-3, s. 34-45. 1926 Uwagi dotyczące Galicji i Województw Wschodnich, Archiwum Akt Nowych, Komenda Główna Policji Państwowej, 43, mpis. H o ł ó w k o T. 1924 Minimalny program polityki polskiej we wschodniej Galicji i na tzw. Kresach, „Droga" nr 10, s. 4-17. 1926 Metody i drogi sanacji stosunków we Wschodniej Galicji i województwach Wschod­ nich, „Droga", nr 6-7. Instytut Gospodarczy... 1938 Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich przy Towarzystwie Rozwoju Ziem Wschodnich, „Rocznik Ziem Wschodnich", R. 4, s. 236-256. J a r o c k i P. 1939 Rzut oka na 5-letnią działalność Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich, „Rocz­ nik Ziem Wschodnich", R. 5, s. 224-238. �30 WANDA PAPROCKA Jeremicz F . 1927 Białorusini ich obecne położenie polityczne i ich dążenia, „Natio", nr 1-2, s. 16-24. Jeziorański K. 1933 Istota problemu mniejszościowego na terenie międzynarodowym. Warszawa. Jurkiewicz J. 1992 Mniejszość białoruska w polskiej myśli politycznej na Wileńszczyźnie 1921—1939 [w:] Polska-Polacy-mniejszości narodowe, Wrocław, s. 233-254. K a m i ń s k i Wł. 1938 Osadnictwo wojskowe, „Rocznik Ziem Wschodnich", R. 4, s. 165-170. Kęsik J. 1992 Dokumenty w sprawie polityki narodowościowej władz polskich na Kresach Wschodnich w latach 1937-1939, „Dzieje Najnowsze", R. 24, nr 1-2, s. 180-183. K r y s i ń s k i A. 1929 Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej na Kresach Wschodnich, „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 3, s. 413-450. 1933 Ludność polska w świetle spisów ludności 1921 i 1931, Warszawa. Kurski K. 1933 Ochrona praw mniejszości w Polsce, Poznań. Ł y s i a k P. 1927 Szkolnictwo powszechne narodowości niepolskich w Polsce, „Natio", nr 3-4, s. 12-22. M a t e r s k i W. 1994 Traktat ryski a Białoruś [w:] Polska-Białoruś, Warszawa, s. 91-104. M i c h o w i c z W. 1963 Walka dyplomacji polskiej przeciwko traktatowi mniejszościowemu w Lidze Naro­ dów w 1934 r. 1982 Problemy mniejszości narodowych [w:] Polska Odrodzona 1918-1939, Warszawa, s. 308-348. M i k u l i c z S. 1971 Prometeizm w polityce II Rzeczypospolitej, Warszawa. Mniejszości... 1928 Mniejszości narodowe w wyborach do Sejmu i Senatu w 1928, Warszawa. Mniejszości narodowe... 1927-1937 Mniejszości narodowe w Polsce. Białorusini, „Sprawy Narodowościowe", nr 4:1927; nr 2:1929; nr 2:1930; nr 4-5.1931; nr 2-3 oraz nr 6:1932; nr 3 i 6:1936; nr 1-2:1937. Ochota I. 1928 Z historii państwowotwórczych poczynań białorusinów, „Sprawy Narodowościo­ we", nr 1, s. 1-21. O r n i c k i W. 1929 Życie gospodarcze Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, Kraków. Polska... 1994 Polska-Białoruś 1918-1945, Warszawa. P o p ł a w s k i J. 1920 Pisma polityczne, t. 2, Kraków. P s z c z ó ł k o w s k i M . (Wasilewski L . ) 1924 Polska dla Polaków czy Polska dla wszystkich obywateli? Sprawa mniejszości narodowych w Polsce, Warszawa. R y b a r s k i R. 1926 Naród, jednostka, klasa, Warszawa. Sialanskaja... 1927 „Sialanskaja Niwa", nr 25. �LUDNOŚĆ BIAŁORUSKA A POLSKA POLITYKA MNIEJSZOŚCIOWA 31 Srokowski K. 1924 Sprawa narodowościowa na Kresach Wschodnich, Kraków. S r o k o w s k i S. 1930 Podział administracyjny państwa a zagadnienia ustrojowe polskiego Wschodu, Warszawa. Szkolnictwo... 1927 Szkolnictwo powszechne białoruskie, "Natio", nr 3-4, s. 48-62. T r e j d e ń s k i P. 1930 Białoruskie stronnictwa polityczne w Polsce i ich ideologia, „Sprawy Narodo­ wościowe", nr 5-6, s. 513-343. U r b a ń s k i Z. 1932 Mniejszości narodowe w Polsce, Warszawa. Wasilewski L. 1925 Sprawa Kresów i mniejszości narodowych w Polsce, Warszawa. 1933 Skład narodowościowy państw europejskich, Warszawa. W ł o d a r s k i P. 1936 Zagadnienia narodowości w Polsce Odrodzonej, Warszawa. Wojnicka M. 1995 Związki Polski z Białorusią w świetle prasy polskiej w latach 1918-1921, „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej", t. 30. W r ó b e l P. 1990 Kształtowanie się białoruskiej świadomości narodowej, Warszawa. Z a l e w s k i W.J. 1932 Międzynarodowa ochrona praw mniejszości, Warszawa. Zieleniewski L. 1935 Zagadnienie mniejszości narodowych w Konstytucji Rzeczypospolitej, Warszawa. Z życia... 1927 Z życia białoruskiego. Białoruski Instytut Gospodarstwa i Kultury, „Natio", nr 1-2, s. 76-78. Ż a r n o w s k i J. 1973 Społeczeństwo drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa. WANDA PAPROCKA THE BYELORUSSIAN MINORITY AND T H E MINORITY POLICY OF T H E POLISH STATE B E T W E E N T H E TWO W O R L D WARS Summary The article deals with the situation of the Byelorussian population living in Poland in the years 1918-1939. The minority policy of the I I Polish Republic, especially concerning the Eastern Territories resulted from many factors: the Polish-Soviet war of 1920, political pro­ grammes of ruling parties (some of them opposing each other) and the resolutions of interna­ tional treaties concerning national minorities (e.g. Versailles 1919). The author analyses the position of the Byelorussian minority group, its socio-economic and cultural status along with activities of its political, economic and cultural institutions and organizations. In the inter-war period there were twoi main orientations defining the policy towards national minorities in Poland. One of them was connected with the views of the National-Democratic Party (represented among others by Roman Dmowski and Jan Ludwik Popławski). The other one referred to the policy of the state leader Józef Piłsudski and his followers. �32 WANDA PAPROCKA The national-democratic doctrine pronounoed the economic and cultural supremacy of the Poles in the state. Its adherents sometimes denied the Byelorussians their national distinctness pointing at the minority's lack of political and national aspirations. The assumed lack of nationalism among the Byelorussians was supposed to contribute to their potential easy assimilation and integration into Polish culture and state. Another political conception was that of Józef Pilsudski's federalism referring to the 17th and 18th Polish multinational state. Both conceptions were respectively developed by numer­ ous political parties and orientations of pre-war Poland, both bourgoisie and agrarian ones. Besides the party programmes ethnic policy was influenced by the constitution of 1921 which ensured the security of life and property of minority groups. Article 7 of the Riga Treaty with Russia secured the protection of language, race, religion and freedom of organization of the eastern minorities. In the pre-war Poland there were several institutions dealing with the ethnic problems of the Eastern Territories: the Society for the Development of Eastern Territories, The Institute of Economy of Eastern Territories and the Institute for Studying the Economy of Eastern Territiories affiliated to the Museum of Industry and Agriculture in Warsaw. The second part of the article discusses the problems of demographic and socio-economic structure of the Byelorussian minority before 11939 and describes the Byelorussian political, social and economic organizations. Nationalistic attitudes were characteristic for almost all Byelorussian associations in Poland then, what is common for ethnic groups in the stage of developing their cultural identity. It went together with social radicalism as exemplified by the "Biełaruska Hramada Socjalistyczna" ("Byelorussian Socialist Party), founded in 1902 and transformed later into the Byelorussian Peasants and Workers' Party (1925-1927) and then the Byelorussian Peasants' and Workers' Parliamentary Club. Considerable was also the role of the Byelorussian Christian Democratic Party together with numerous other political organizations. The Byelorussian Agrarian Party with its pro­ gramme of economic revival was very popular among the Byelorussian society in Poland too. The third part of the paper is dedicated to educational system - one of the most meaning­ ful factors of minority policy. The development of the ethnic educational system was not alike within all the discussed period changing with actual tedencies in the policy of the state. The main orientation was given by the 1921 bill concerning the ethnic minorities' educational systems. It introduced bilingual schools as a rule. That roused protests both of the Byelorussian population and of the politicians supporting the federalistic orientation at the same time closing down the majority of schools with Byelorussian language. Apart from state educational system there were also: the Society of Byelorussian Schools and the Byelorussian Institute of Economy and Culture. Economic activity of the Byeloru­ ssians was promoted by the Byelorussian Economic Association. Concluding it should be admitted that, compared to other ethnic and national minorities of the Polish Eastern Territories the social and cultural achievements of the Byelorussians were inconspicuous. On the other hand, although the Polish minority policy turned out to be successful in its struggle against Byelorussian schools and organizations, it had not led to full national assimilation of that minority within the pre-war Polish state. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0af65b1942d3cf822ce07049a661ba4.pdf c003585d02a2cfe5d74c9c8a88b13d15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1407 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1300 Title A name given to the resource Myszyniec i jego rola w tworzeniu więzi ponadlokalnych / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.61-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Klnografia Polska", I. X X X V : 1991, ?,. 2 PI. ISSN 0071-1861 W A N D A PAPROCKA ( I H K M P A N , Warszawa) M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI PONADLO KALNYCII Dla pokolenia etnografów, którzy w początkach lat pięćdziesiątych kończyli studia na Uniwersytecie Warszawskim, jak r ó w n i e ż na innych uczelniach w Polsce, Kurpiowska Puszcza Zielona była obszarem, na którym wielu z nich z d o b y w a ł o pierwsze d o ś w i a d c z e n i a w prowadzeniu badań terenowych. Niejed­ nokrotnie na tym tak bogatym i r ó ż n o r o d n y m kulturowo terenie zetknęli się po raz pierwszy z kulturą wsi i ż y c i e m jej m i e s z k a ń c ó w . N a l e ż y bowiem p a m i ę t a ć , że o k r e ś l o n e warunki polityczne tego okresu s p o w o d o w a ł y , że dla wielu s ł u c h a c z y studia na nowootwartym w tym czasie kierunku Historii Kultury Materialnej nie były wyborem ś w i a d o m y m i w o l n y m ale c z ę s t o j e d y n ą m o ż l i w o ś c i ą studiów, na które kierowały w ł a d z e uczelni. Stąd w ś r ó d p r z y s z ł y c h e t n o g r a f ó w znajdowali się ludzie, których zainteresowania dalekie były c z ę s t o od tych, z którymi chcieli z w i ą z a ć swoje przyszłe zawodo­ we ż y c i e . W tej sytuacji s z c z e g ó l n i e trudna rola przypadła profesorom repre­ z e n t u j ą c y m etnografię na studium H K M , którzy nie tylko pragnęli w p r o w a d z i ć nas w z ł o ż o n ą p r o b l e m a t y k ę lej dyscypliny ale także w z b u d z i ć zainteresowanie i pewien emocjonalny stosunek do przedmiotu przyszłych badań. Do tych o s ó b należał Kierownik Katedry Etnografii U W Prof. dr W i t o l d Dynowski i Prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, która pracę w Katedrze łączyła z funkcją Kierownika Z a k ł a d u Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Pierwsze badania terenowe na obszarze Puszczy Zielonej prowadzone były w ramach M i ę d z y u c z e l n i a n y c h O b o z ó w Etnograficznych w latach 1952-54 pod kierunkiem Prof. dr Witolda Dynowskicgo, dalszą k o n t y n u a c j ę b a d a ń podjęto w 1954 r. w Z a k ł a d z i e Etnografii I H K M P A N . Tak j a k i w i e l u moich k o l e g ó w studiujących etnografię z a c z ę ł a m p o z n a w a ć szeroką i różnorodną problematykę kulturową i społeczną środowiska wiej­ skiego i p o d e j m o w a ć pierwsze próby badawcze w ł a ś n i e na terenie Kurpiowsz­ czyzny. Praca w Z a k ł a d z i e po ukończeniu s t u d i ó w pozwoliła k o n t y n u o w a ć badania na tym obszarze i wziąć udział w przygotowaniu monografii Kurpio­ wskiej Puszczy Zielonej opracowywanej pod kierunkiem Prof. dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej. Wieloletnie studia moich K o l e g ó w i moje nad k u l t u r ą l u d o w ą tego regionu analizowane w szerokim kontekście jego historycznego rozwoju i bogactwie p r o b l e m ó w składających się na k u l t u r o w ą i s p o ł e c z n ą o d r ę b n o ś ć tego obszaru z w i ą z a ł y na trwałe moje zainteresowania badawcze z Kurpiowsz­ czyzną. W tym lak niezwykle w a ż n y m dla k a ż d e g o etnografa okresie prowadzenia pierwszych prac badawczych, budowania i organizowania w ł a s n e g o warsztatu naukowego wiele z a w d z i ę c z a m Prof. Annie Kutrzeba-Pojnarowej. Jej ogromne �62 WANDA PAPROCKA z a a n g a ż o w a n i e w stworzenie zespołu, który realizował ten temat i pomoc udzielana k a ż d e m u z nas p r z y n i o s ł y rezultaty nie tylko w postaci 3-tomowej monografii Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, ale skłoniły wielu c z ł o n k ó w zespo­ łu do kontynuowania dalszych indywidualnych j u ż badań nad tym regionem. K u r p i o w s z c z y ź n i e poświęciłam dwie prace. Pierwsza dotyczy rzemiosła, c h a ł u p n i c t w a i p r z e m y s ł u domowego, druga - zmian, jakie nastąpiły na tym terenie w w y n i k u p r o c e s ó w u p r z e m y s ł o w i e n i a . Pomimo że moje p ó ź n i e j s z e zainteresowania naukowe szły w r ó ż n y c h kie­ runkach, a badania prowadzone były na innych terenach z a r ó w n o w kraju, jak i z a g r a n i c ą , to region kurpiowski i wyniesione z badań nad nim d o ś w i a d c z e n i a służyły i c z ę s t o i n s p i r o w a ł y t e m a t y k ę moich późniejszych prac. S ą d z ę , ż e najlepszym wyrazem trwałości z a i n t e r e s o w a ń K u r p i o w s z c z y z n ą jest ponowne podjęcie lego tematu. Tak jak wiele o s ó b w pewnym okresie swego życia powraca do w s p o m n i e ń m ł o d o ś c i nadając im znakomite formy literackie - pa­ m i ę t n i k ó w b ą d ź monografii wsi czy regionów, z którymi w i ą ż ą ich wspomnie­ nia rodzinne, tak dla mnie powrót do problematyki kurpiowskiej jest wyrazem p a m i ę c i dla emocjonalnego z a a n g a ż o w a n i a , jakie t o w a r z y s z y ł o m o i m pier­ wszym badaniom naukowym. D r u k u j ą c fragment pracy poświęconej dziejom najstarszego o ś r o d k a kultu­ ralnego i g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e g o Kurpiowszczyzny - M y s z y ń c a w tomie po­ ś w i ę c o n y m Prof. dr Annie Kutrzeba-Pojnarowej p r a g n ę w y r a z i ć Jej w d z i ę c z ­ n o ś ć za trud, s e r d e c z n ą o p i e k ę i czas, jaki poświęciła mnie i moim Kolegom w r o z w i n i ę c i u naszych z a i n t e r e s o w a ń etnograficznych i w przygotowaniu do pracy w lej dziedzinie. * ** Przyjmując, że o k r e ś l e n i e s p o ł e c z n o ś c i lokalnej odnosi się przede wszy­ stkim do s p o ł e c z n o ś c i z a m k n i ę t y c h granicami wsi lub o b e j m u j ą c y m i pewien szerszy kompleks terytorialny, w skład którego wchodzi kilka mniejszych jed­ nostek organizacji lokalnej, to w pojęciu więzi ponadlokalnych należy w i d z i e ć cały z e s p ó ł z a l e ż n o ś c i , jakie w y n i k a ł y z charakteru z w i ą z k ó w łączących tc s p o ł e c z n o ś c i lokalne. Do nich należy zaliczyć warunki fizjograficzne terenu i z w i ą z a n e z tym stosunki gospodarcze, strukturę s p o ł e c z n ą i z a w o d o w ą , w s p ó l n o t ę k u l t u r o w ą itp. Typy więzi, które t w o r z ą g r u p ę l o k a l n ą ( r o z u m i a n ą najczęściej jako ponad r o d z i n n ą s p o ł e c z n o ś ć wioskowa) zostają w i ę c poszerzone o związki rozwijają­ ce się na bazie w s p ó l n o t instytucjonalnych o charakterze ponadlokalnym, jak np. parafie, ośrodki administracji terenowej. M o g ą p o w s t a w a ć pod w p ł y w e m r ó ż n o r o d n y c h c z y n n i k ó w konstytuujących i u m a c n i a j ą c y c h le więzi w d ł u g o ­ t r w a ł y m procesie historycznym lub t w o r z ą c y c h się w w y n i k u p r o c e s ó w ż y w i o ­ ł o w y c h . Do pierwszych można by zaliczyć m.in. wspomniane j u ż parafie czy ośrodki handlowe, do drugich - g w a ł t o w n i e rozwijające się w pewnym okresie ośrodki p r z e m y s ł o w e . W zależności od charakteru w y z n a c z n i k ó w określają­ cych rodzaj wzajemnych p o w i ą z a ń m o ż e m y m ó w i ć o ponadlokalnej więzi regionalnej. Przy czym dla lego typu z w i ą z k ó w s z c z e g ó l n i e istotnym jest poczucie ś w i a d o m o ś c i własnej o d r ę b n o ś c i ukształtowanej w o k r e ś l o n y c h wa­ runkach historycznych. �M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI 1 ' O N A D L O K A L N Y C H 63 P o d s t a w o w ą rolę w konsolidowaniu się s p o ł e c z n o ś c i lokalnych o d g r y w a j ą o ś r o d k i , na gruncie k t ó r y c h realizowały się o k r e ś l o n e więzi ponadlokalne m i e s z k a ń c ó w danego terytorium. Do takich o ś r o d k ó w na terenie p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza na obsza­ rze Puszczy Kurpiowskiej należy Myszyniec. P o c z ą t k o w o osada, później mia­ sto, a n a s t ę p n i e ponownie zdegradowany do roli osady, pełnił Myszyniec nie­ z a l e ż n i e od swego statusu od p o c z ą t k u swego istnienia bardzo w a ż n ą rolę, jako miejsce lokalizujące te wzajemne kontakty. W procesie k s z t a ł t o w a n i a się więzi ponadlokalnych z w i ą z k i m i ę d z y M y ­ s z y ń c e m i o t a c z a j ą c y m i go wsiami realizowane były przede wszystkim w sfe­ rze gospodarczej poprzez targi i jarmarki, s t a n o w i ą c e podstawowe ośrodki wymiany handlowej, przez rozwój sieci u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h i p r z e t w ó r s t w a s p o ż y w c z e g o (młyny, browary), w sferze administracyjnej, świeckiej przez urzędy w ł a d z y p a ń s t w o w e j i lokalnej, służbę ochrony publicznej, szkolnictwo. W sferze administracji kościelnej - poprzez z w i ą z k i w e w n ą t r z p a r a f i a l n e . K o ­ ś c i ó ł o d e g r a ł nie tylko bardzo istotną rolę w procesie historycznego rozwoju M y s z y ń c a , ale m i a ł b e z p o ś r e d n i w p ł y w na powstanie tego o ś r o d k a . Na p r z y k ł a d z i e M y s z y ń c a , jego historycznych i s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y c h dziejów, m o ż n a podjąć p r ó b ę odpowiedzi na pytanie o relacje m i ę d z y tego typu o ś r o d k i e m a o t a c z a j ą c ą s p o ł e c z n o ś c i ą wiejską, o s t o p i e ń zależności i mechani­ zmy j e realizowania. W przedstawionym artykule ukazane z o s t a n ą dzieje M y s z y ń c a od c h w i l i z a ł o ż e n i a na tym terenie misji jezuickiej w X V I I w. aż do utraty praw miejskich w 1870 r. Proces zasiedlania t e r e n ó w Puszczy Kurpiowskiej, o których wzmianki znajdują się w lustracjach i inwentarzach starostwa ł o m ż y ń s k i e g o , o s t r o ł ę c k i e ­ go i przasnyskiego, rozpoczyna się dopiero w k o ń c u X V I i na początku X V I I w. D o ś ć s z c z e g ó ł o w e opisy Puszczy, jej granic rzek i jezior oraz administracyj­ nej p r z y n a l e ż n o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h jej c z ę ś c i nie w s p o m i n a j ą o istnieniu sie­ dzib na terenie Puszczy poza dworami k s i ą ż ę c y m i . Obok m a t e r i a ł ó w pocho­ d z ą c y c h z lustracji posiadamy r ó w n i e ż dla tego okresu inne źródła, na których podstawie w y r a ź n i e j daje się określić charakter gospodarki kurpiowskiej Pusz­ czy Zielonej w X V I i X V I I w. Są to zbiory praw bartniczych starosty przasny­ skiego Krzysztofa Niszczyckiego z 1559 r. (Wójcicki, Niszczycki, 1843) i Sta­ nisława Skrodzkiego z 1616 r. ( K r y ń s k i , 1880) oraz przywilej Zygmunta II z 1630 r.~. M a t e r i a ł w nich zawarty potwierdza hipotezę, że pierwsza fala osadnicza nosi charakter sezonowy a karczunek lasów p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza b y ł w tym okresie dopiero w fazie p o c z ą t k o w e j . Druga p o ł o w a X V I I w. przynosi j u ż jednak w i ę k s z ą stabilizację o s i e d l e ń c z ą . Powstają osady śród­ leśne, k t ó r y c h l u d n o ś ć czerpie dochody z gospodarki l e ś n o w o d n e j . B y l i to więc bartnicy, m y ś l i w i , rybacy, rudnicy, smolarze itp. 1 O nasileniu p r o c e s ó w osadniczych świadczy dobitnie fakt podjęcia w tym czasie na terenie Puszczy d z i a ł a l n o ś c i misyjnej przez Zakon Jezuitów. Wiązało się to b e z p o ś r e d n i o z sytuacją w y z n a n i o w ą ludności osadzającej się w X V I I w . na terenie Puszczy Kurpiowskiej. M i e s z k a ń c y Puszczy byli z a r ó w n o katolika­ mi, j a k i protestantami. Ci ostatni przybywali z sąsiednich Prus, gdzie łuteranizm b y ł religią p a n u j ą c ą . G ł ó w n y m o ś r o d k i e m myśli protestanckiej po K r ó - �64 WANDA PAPROCKA lewcu była nadgraniczna miejscowość Kosinowo leżąca po stronie pruskiej w pro­ stej linii od Wizny. Bliskość północno-wschodniego Mazowsza pozwalała du­ chownym protestanckim objąć ten teren swoją działalnością i osiągać efekty wobec słabej sieci parafii katolickich (Historia Polski, t. 1, 1958, s. 271). W tym okresie istniały jedynie parafie w Ostrołęce, Nowogrodzie, Kolnic, Ł o m ż y . Duże odległości tych miejscowości od centralnych terenów Puszczy uniemożliwiały ludności uczestniczenie w życiu religijnym parafii (Jemielity, 1975, s. 8). Z r o d z i ł o to p o t r z e b ę organizowania nowych o ś r o d k ó w u m a c n i a j ą c y c h w i a r ę katolicką w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w Puszczy. Specyficzne warunki fizjograficzne, słaba sieć o s i e d l e ń c z a , potrzeba objęcia działalnością d u s z p a s t e r s k ą znacznego obszaru skłoniły diecezję płocką, której ten obszar podlegał, do utworzenia misji p o w i e r z a j ą c jej utworzenie zakonowi jezuitów. Sprowadzeni z 1564 r. przez kardynała St. Hozjusza, biskupa w a r m i ń s k i e g o , na W a r m i ę dla utworzenia seminarium duchownego, w krótkim czasie objęli jezuici s w o j ą d z i a ł a l n o ś c i ą inne tereny, m.in. Pułtuska i Łomży. Z a ł o ż o n e w 1609 r. kolegium ł o m ż y ń s k i e w 1641 r. liczyło już 12 ojców i 8 braci (Jemie­ lity, 1975, s. 8). S w o j ą działalnością d u s z p a s t e r s k ą objęli oni r ó w n i e ż tereny Puszczy. Pierwszy opis jej m i e s z k a ń c ó w z polowy X V I I w. z a w d z i ę c z a m y jezuicie Ł u k a s z o w i K o ś c i e s z a - Z a l u s k i e m u (1911). W y b ó r m i e j s c a dla utworze­ nia misji jezuickiej podyktowany był prawdopodobnie dogodnym p o ł o ż e n i e m na trakcie do Ostrołęki i Kolna na p o ł u d n i e , do Prus przez Rozłogi i do Szczytna na północ (Pokropek, 1965, s. 23). Na wybudowanie misji na terenie Puszczy, będącej k r ó l e w s z c z y z n ą , w ł a d z e kościelne u z y s k a ć musiały z g o d ę króla i jego m o ż n ą protekcję w otrzymaniu n i e z b ę d n y c h dla jej istnienia przywilejów. P i e r w s z ą z g o d ę na wybudowanie misji uzyskali jezuici od Jana Kazimierza za ł a s k a w y m wstawiennictwem jego żony M a r i i L u d w i k i Gon/agi. 22 grudnia 1650 r. król nadal wiosce Myszyniec przywilej na trzy targi: w Ś w i ę t o Zwiastowania NMP, w w i g i l i ę T r ó j c y Świętej i w wigilię Ś w i ę t e g o Marcina. W tym dokumencie po raz pierwszy w y s t ę p u j e nazwa Myszyniec, która - jak się powszechnie uważa - pochodzi od słowa „misja". D o c h ó d z tych targów miał s t a n o w i ć u p o s a ż e n i e nowo zbudowanej kaplicy. W cztery Jata później 15 lutego 1654 r. król Jan Kazimierz p o w t ó r n y m przywilejem p o t w i e r d z i ł prawo j e z u i t ó w do pobytu przy wystawionej kaplicy, n a d a ł im grunt na postawienie domu, z a ł o ż e n i e ogrodu, p o z w o l i ł na w y r ą b drzewa z Puszczy do budowy i na potrzeby domowe (Jemielity, 1975, s. 8-9)". Rozszerza te przywileje król Jan I I I Sobieski, przeznaczając na potrzeby j e z u i t ó w trzy łany w lasach starostwa o s t r o ł ę c k i e g o oraz z e z w a l a j ą c na w y b u ­ dowanie szkoły, browaru i karczmy, a także na prowadzenie wyszynku (Przy­ wileje... 1828, s. J 32-134). W 1718 r. August II rozszerzy! przywilej j e z u i t ó w na prawo odbywania cotygodniowych targów w wiosce Myszyniec, inaczej zwanej Jczupole (nazwa la nie powtarza się j u ż w ż a d n y c h dalszych dokumen­ tach). Misja Myszy niecka p o d l e g a ł a b e z p o ś r e d n i o kolegium j e z u i c k i e m u w Ł o m ż y (Jemielity, 1975, s. 10; Słownik Geograficzny..., 1885, s. 839). Dzięki dokonywanym przez zakon j e z u i t ó w spisom (Catalogas Dispositionis Personarum Provinciae Litliuanea Societalis Jesn) z a c h o w a ł się imienny spis z a k o n n i k ó w p r z e b y w a j ą c y c h w Puszczy. Po raz pierwszy w 1675 r. w tym spisie przy nazwisku S. Karwacki zaznaczono „missionarins in sylvia" (misjo- �65 M Y S Z Y N I E C I JEGO ROLA W TWORZENIU WIĘZI l'ONADLOKAI JNYCTI narz w lasach), a rok polem „missionariits in limitilms Prussiae" (misjonarz na pograniczu Prus) (Jemieliiy , 1975, s. 10). Od 1690 r. o k r e ś l o n e zostaje w y r a ź ­ nie missionarius Myszynensis. A w roku 1701 wymieniony zostaje Stanisław Sarnowski superior missionis Mysinensis oraz Piolr Ellerl missionarius My si­ nensis^. W 1707 r. jest j u ż trzech misjonarzy. Liczba ta występuje r ó w n i e ż w ź r ó d ł a c h z 1728 r. . W n a s t ę p n y c h latach (173 1-1732, 1737-1738) przebywa dodatkowo w misji brat zakonny, do klórcgo o b o w i ą z k ó w należy zajmowanie się ogrodem i s z k o ł ą . Czterech misjonarzy pozostaje do końca istnienia misji, która dekretem Stanisława Augusta z dnia 13 stycznia J 774 r. zmieniona zostaje na probostwo, gdzie jezuici pozostają jako księża diecezjalni. Biskup płocki M . J. Poniatowski z o b o w i ą z a ł proboszcza, aby u t r z y m y w a ł stale czterech w i k a r i u ­ szy. O ś r o d k i e m parafii myszynieckiej w najwcześniejszych okresach zasiedla­ nia Puszczy była kaplica, następnie drewniany, a później murowany kościół. Pierwsza zbudowana świątynia, obok której z a ł o ż o n o cmentarz w 1694 г., istniała do 1698 r. W tym roku pobudowano świątynię, dzięki staraniom ojców misjonarzy, daninie m i e s z k a ń c ó w Puszczy i poparciu starosty o s t r o ł ę c k i e g o Jana Kosa. P o w i ę k s z o n o także cmentarz i wystawiono dom mieszkalny dla z a k o n n i k ó w . Do nowo wybudowanego kościoła przeniesiono z Ł o m ż y c z ę ś ć w y p o s a ż e n i a . Opis kościoła z 1701 r. świadczy już. o znacznie bogatszym w y p o s a ż e n i u w n ę t r z a i w y g l ą d z i e z e w n ę t r z n y m . W sprawozdaniach przełożo­ nego ł o m ż y ń s k i e g o kościół len nazwany byl „ b a z y l i k ą " . 6 7 6 9 Nowa świątynia jeszcze silniej skupiała wiernych. Bazylika ta została zni­ szczona podczas wojen szwedzkich. Z lego okresu najtragiczniejszy był rok 1708. Wojska szwedzkie pod w o d z ą Karola X l i , zmierzając na L i t w ę , przecią­ gały przez P u s z c z ę , aby w y s t ą p i ć przeciw wojskom saskim i rosyjskim. W ob­ ronie swych siedzib Kurpie chwycili za broń i d o s z ł o do słynnej bitwy koło Izw. K o p a ń s k i e g o Moślu tuż pod M y s z y ń c e m . Z w y c i ę s t w o S z w e d ó w i zdobycie przez nich M y s z y ń c a miało dla lego miasta tragiczne konsekwencje. Wojska szwedzkie z n i s z c z y ł y Myszyniec i spaliły k o ś c i ó ł . W A r c h i w u m Rzymskim Towarzystwa Jezusowego z a c h o w a ł się opis zniszczenia i grabienia kościoła oraz uprowadzenia znajdujących się w nim ojców. 1 0 Po paru m i e s i ą c a c h jezuici przystąpili do budowy nowej świątyni. J e d n a k ż e wobec braku pomocy ze strony parafian zajętych likwidowaniem z n i s z c z e ń we w ł a s n y c h gospodarstwach, do budowy p r z y s t ą p i o n o dopiero w 1719 r . , a za­ k o ń c z o n o j ą o k o ł o 1723 x } ~ . Konsekracja kościoła nastąpiła w 1755 r. dokona­ na przez biskupa Józefa Eustachego Ś z e m b c k a ' \ Kościół ten p r z e t r w a ł do początku naszego stulecia. Zbudowany był z drzewa, o długości okolo 36 m, s z e r o k o ś c i 12 m i w y s o k o ś c i 11 m. P o s i a d a ł trzy w i e ż e z a k o ń c z o n e k r z y ż a m i . Dach byl pokryly k l i ń c e m . W 1723 r. z n a j d o w a ł o się tu siedem ollarzy, w 1775 już d w a n a ś c i e , a w 1826 c z t e r n a ś c i e , w k a ż d y m z nich p r z e w a ż n i e dwa obrazy. Z biegiem lat kościół niszczał i w y m a g a ł r e m o n t ó w . Dokonywano ich kilka­ krotnie, n a j w i ę k s z e prace podjęto w 1872 r. W ó w c z a s m.in. zmniejszono liczbę ołtarzy i pokryto dach blachą. 11 ! Charakterystycznym elementem kompleksu k o ś c i e l n e g o była dzwonnica. Jest to najstarsza budowla murowana kurpiowszczyzny, która powstała pra­ wdopodobnie w 1754 r. Znajduje s i e w niej brama wejściowa, a przylegające �66 WANDA PAPROCKA do niej z obu stron p r z y b u d ó w k i d a w a ł y prawdopodobnie schronienie wiernym, którzy w czasie w i ę k s z y c h uroczystości religijnych nie mogli p o m i e ś c i ć się w k o ś c i e l e . Wieża myszyniecka byla r ó w n i e ż miejscem odbywania kar. Ś w i a d ­ c z ą o tym wmurowane po obu stronach bramy ż e l a z n e kuny oraz znajdujące się pod nią lochy (Jemielity, 1975, s. 25-26). Zgodnie z postawionym na początku artykułu pytaniem badawczym doty­ c z ą c y m roli M y s z y ń c a w powstawaniu więzi ponadlokalnych m i e s z k a ń c ó w Puszczy Kurpiowskiej, należy z a s t a n o w i ć się, jak k s z t a ł t o w a ł się len proces w okresie powstania i działania na tym terenie misji jezuickiej. M i s j i , dzięki której r o z w i n ę ł a się osada, a n a s t ę p n i e miasto Myszyniec. Zakres terytorialny o d d z i a ł y w a n i a misji w pierwszym okresie po jej z a ł o ż e n i u realizowany poprzez duszpasterskie w ę d r ó w k i misjonarzy był szeroki, biorąc pod u w a g ę warunki fizjograficzne tego terenu, przede wszystkim trudno d o s t ę p n e bory. Powołując się na lustrację p r z e p r o w a d z o n ą w 1673 г., L u d w i k K r z y w i c k i (1962, s. 525) stwierdza, że w Puszczy było w tym czasie „ b a r t n i k ó w okolo 60-70, nadto 6 smolarzy, 4 rudy, 3 osady k i l k o w ł o k o w e i kilka nowoosadzonych osiedli w Puszczy prócz kilku drobnych o których w lustracji przemilcza­ no. L u d n o ś ć ó w c z e s n a na puszczy o s t r o ł ę c k i e j , tj. w 1673 r. w ż a d n y m razie nie p r z e w y ż s z a ł a tysiąca g ł ó w " . O a k t y w n o ś c i misjonarzy jezuickich świadczy fakt, że w 1706 r. udali się w p o d r ó ż 489 razy, a w 1711 r. wyruszyli 88 razy na pogranicze Prus i Mazo­ wsza (Jemielity, 1975, s. 12). W rocznikach kolegium ł o m ż y ń s k i e g o są efekty tej działalności misyjnej, d o t y c z ą c e j spowiedzi, chrztów, n a w r ó c e ń z luteranizmu i p r a w o s ł a w i a miesz­ k a ń c ó w Puszczy. Tak np. w 1689 r. wyspowiadali oni 334 osoby, nawrócili z luteranizmu 5. W 1693 r. ochrzcili J04 dzieci, 386 o s ó b wyspowiadali. W 1699 r. dzieci ochrzcili 196, 3 osoby nawrócili, 28 parom udzielili ś l u b ó w . P o n i e w a ż w rzadkich przypadkach udzielano p o s ł u g religijnych w domach (poza chorymi i u m i e r a j ą c y m i ) kościół myszyniecki s t a n o w i ł o ś r o d e k konta­ ktowania się ludności mieszkającej na terenie Puszczy i na jej pograniczach. I n t e g r o w a ł s p o ł e c z n o ś ć wiejską roczny c y k l świąt k o ś c i e l n y c h . U m a c n i a ł y także z w i ą z e k z k o ś c i o ł e m uroczystości rodzinne, j a k chrzty, śluby, pogrzeby. O w i e l k o ś c i z g r o m a d z e ń ludności kurpiowskiej z okazji świąt świadczy fakt, ż e kościół, k t ó r e g o b u d o w ę r o z p o c z ę t o w 1719 г., m i a ł p o m i e ś c i ć 3 tys. o s ó b . 1 4 1 5 Poza realizowaniem więzi wyznaniowej misja o d g r y w a ł a rolę w życiu go­ spodarczym regionu. Targi, o d b y w a j ą c e się p o c z ą t k o w o trzy razy do roku, ściągały l u d n o ś ć z terenu Puszczy dla dokonywania wymiany handlowej. Przy­ wilej króla Jana I I I Sobieskiego dla 0 0 . Jezuitów z 1677 r. o b e j m o w a ł r ó w n i e ż prawo wybudowania browaru i karczmy, a także zezwolenie na prowadzenie wyszynku Z w i ę k s z a j ą c e s i ę znaczenie handlowe M y s z y ń c a znajduje wyraz w wyda­ nym w 1718 r. przez Augusta II przywileju na cotygodniowe targi w niedziele. O tworzącej się w o k ó ł misji osadzie i jej rozmiarach mamy informacje dopiero z k o ń c a X V I I I w. W e d ł u g lustracji starostwa o s t r o ł ę c k i e g o z 1789 г., na terenie M y s z y ń c a K o ś c i e l n e g o „ o p r ó c z licznego zabudowania znajduje się w i e l u r z e m i e ś l n i k ó w , garbarzy, drejarzy, stolarzy, kołodziejów, garncarzy, pie­ karzy" . 17 �M Y S Z Y N I E C I J E G O R 0 1 . A W T W O R Z E N I U WIĘZI P O N A D I . O K A L N Y C H 67 O roli gospodarczej osady misyjnej i korzyściach p ł y n ą c y c h z rozwijające­ go się handlu i rzemiosła świadczy fakt, ż e od p o ł o w y X V I I I w. starostowie o s t r o ł ę c c y ograniczali uprawnienia i przywileje j e z u i t ó w , d ą ż ą c do udziału w dochodach. Ostatecznym r o z w i ą z a n i e m tego problemu było z a ł o ż e n i e nowe­ go osiedla. T w ó r c ą nowej osady b y ł s m o l a r z Marcin zwany Martun, który osiadł po w o j n i e szwcdzko-polskicj na gruncie n a l e ż ą c y m do starosty o s t r o ł ę c k i e g o , którym w t y m okresie b y ł kanclerz koronny Jan M a ł a c h o w s k i . Na wykarczowanym gruncie o 10 staj i o d l e g ł y m od kościoła, Martun wraz z synami wysta­ w i l i obok smolarni budy mieszkalne. D a ł o to p o c z ą t e k osadnictwu na tym miejscu i d o p r o w a d z i ł o do powstania w 1741 r. osiedla zwanego Marluny, na terenie k t ó r e g o starostowie wystawili k a r c z m ę i zezwolili na organizowanie targów, c z e r p i ą c z nich dochody. W wymienionej p o w y ż e j j u ż lustracji z 1789 r. tak opisany jest Myszyniec, o k r e ś l a n y j a k o N o w y : „ Z a c z y n a się od strugi R o ż o g ą zwanej, na której jest staw zarosły zielskiem i k r z e w i n ą , na stawie tym jest młyn lecz dla zarośnięcia stawu, a przeto niedostatku wody rzadko mielący i ledwo na potrzeby browaru miewa w y d o ł a ć m o g ą c y . Za browarem i gruntami do niego p r z y ł ą c z o n y m i piaszczystymi i bagnistymi o staj i kilka wyżej rzeczona w i e ś Myszyniec N o w y czy M a r l u n y ma kształt w kwadrat wybudowana w ś r o d k u której stawiają leraz dom, k o m o r ę celną,. Grunta ta w i e ś ma piaszczyste i bagniste, lasów ż a d n y c h p r ó c z zarośli mniej zdatnych. Gospodarzy w tej wsi 23, 22 r z e m i e ś l n i k ó w , z a ś piekarzy 8, garncarzy 5, drejarzy 2, garbarzy 4. Gospodarze płacą c z y n s z ó w złotych 354 gr. 20. R z e m i e ś l n i c y płacą gajowego z l . 181. Z browaru wyżej wzmiankowanego i karczmy w lej wsi b ę d ą c e j , za propinację tudzież za miesz­ kalne od r z e m i e ś l n i k ó w i inne przychody za ś w i a d e c t w e m z ł o ż o n e g o kontraktu płaci J. R Zaleski d z i e r ż a w c z e złotych 4.000. Wieś ta b ę d ą c o mile tylko od granicy pruskiej odległa ma nadanych j a r m a r k ó w trzy Wieś ta Martuny do starostwa należąca przedzielona jest parkanem od P o ś w i ę l n c g o , które s i ę z a c z y na od kaplicy drewnianej S. Jakóba na lewej stronie będącej w swoim okręgu zabudowane i to P o ś w i ę t n e należy do kościoła parafialnego myszynieckiego, który b y ł przedtem misji X X Jezuitów. Zawiera w sobie P o ś w i ę t n e d o m ó w kilkadziesiąt, które posiedli różni rzemieślnicy i m i e s z k a ń c y , także k a r c z m ę , w której propinacja jako i innych domach na Poświętnym należy do probosz­ cza". Po zniesieniu zakonu j e z u i t ó w dekretem S t a n i s ł a w a Augusta z dnia 13 stycznia 1774 r. zamieniono misje na probostwo, a jezuici w M y s z y ń c u pozo­ stali jako księża diecezjalni. O s a d ę nazwano M y s z y ń c e m K o ś c i e l n y m lub P o ś w i ę l n e m . W 1740 r. została z a ł o ż o n a parafia K a d z i d ł o , do której w g . danych kolegium ł o m ż y ń s k i e g o p r z e s z ł o 15 wiosek z parafii myszynieckicj. Po l i k w i ­ dacji zakonu w c h o d z i ł y w jej skład 21 wioski w starostwie ostrołęckim i J3 wiosek w leśnictwie ł o m ż y ń s k i m . Z a m i e s z k i w a ł o ją okolo 3,5 tys. o s ó b i roz­ ciągała się na 6,5 m i l w z d ł u ż i 3,5 m i l wszerz. Od wschodu graniczyła z parafią Kolno, od południa z Nowogrodem i K a d z i d ł e m , od zachodu z Z a r ę b a m i K o ­ ś c i e l n y m i , g r a n i c ę p ó ł n o c n ą s t a n o w i ł y Prusy (Jemielity, 1975, s. 16). Z zachowanych m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h wynika, ż e przy kościele myszynieckim istniała szkoła elementarna. O m a w i a j ą c d z i a ł a l n o ś ć biskupa p ł o c k i e g o M i c h a ł a Poniatowskiego w latach 1773-1785, M . Grzybowski (1983, s. 8) �68 WANDA PAPROCKA pisze: „ K o m i s j a Edukacyjna, która w y d a ł a 2 0 . V I . 1774 r. «Przepis dla s z k ó ł e l e m e n t a r n y c h » składała troskę o utrzymanie tychże szkółek na p r o b o s z c z ó w [ . . . ] . Funkcje nauczycieli spełniali najczęściej miejscowi organiści c h o ć zda­ rzało się, ż e byli także dyrektorowie "ludi magistři" nie tylko we wsi k o ś c i e l n e j , ale i innych m i e j s c o w o ś c i a c h , s z c z e g ó l n i e gdzie parafia była rozległa. Na u w a g ę zasługują tu tereny Kurpiowszczyzny z parafią w Baranowie, Chorze­ lach, M y s z y ń c u gdzie w o d l e g ł y c h wsiach uczyli specjalni nauczyciele [...] B o l ą c z k ą było i to, ż e w wielu parafiach nauka o d b y w a ł a s i ę sezonowo tzn. p r z e w a ż n i e z i m ą , bo latem dzieci a n g a ż o w a n o do pasienia bydła i różnych p o s ł u g gospodarskich. Stwierdzili to wizytatorzy w parafiach G ó r n o , Lutocin, Janowo, Mazowsze, Myszyniec". Szkoła elementarna istniała prawdopodobnie j u ż przy misji jezuickiej j a k ­ kolwiek Historia Kolegium Ł o m ż y ń s k i e g o wspomina tylko o kształceniu m ł o ­ dzieży na p r z y s z ł y c h organistów, dla których istniała przy kościele b u r s a . Dla dalszego rozwoju M y s z y ń c a punktem z w r o t n y m było uzyskanie praw miejskich w końcu X V I I I w. Z a g i n i ę c i e dokumentu erekcyjnego było powodem wielu trudności i n i e p o r o z u m i e ń wynikających m.in. z braku d o k ł a d n e j daty uznania M y s z y ń c a za miasto, wyznaczenia jego granic, określenia praw i obo­ w i ą z k ó w z a r ó w n o o r g a n ó w administracji, j a k i m i e s z k a ń c ó w . Z n a l a z ł o to od­ bicie w licznych materiałach ź r ó d ł o w y c h z X I X w. 18 R ó ż n i c e w polityce r z ą d z ą c y c h w ł a d z pruskich i rosyjskich, przerwanych jedynie k r ó t k o t r w a ł y m okresem niezależności w ramach Księstwa Warsza­ wskiego, w y w o ł y w a ł y ciągłe zmiany w strukturze i systemie z a r z ą d z a n i a ad­ ministracji p a ń s t w o w e j i terenowej. R ó w n i e ż dokonywanie stale nowych po­ d z i a ł ó w administracji kraju nie sprzyjało stabilizacji i konstruktywnemu dzia­ łaniu w ł a d z miejscowych (Trzebiński, Borkiewicz, 1956, s. J, 5, 91). Pogłębiały ten stan rzeczy działania wojenne, jak i obciążenia na rzecz stacjonujących w wielu m i e j s c o w o ś c i a c h o d d z i a ł ó w wojskowych. Data uzyskania praw miejskich, j a k wynika z d o k u m e n t ó w zgromadzonych w zespole akt Komisji R z ą d o w e j Spraw W e w n ę t r z n y c h i zawartej w nich kore­ spondencji, nie została wyjaśniona jednoznacznie wobec zaginięcia dokumentu p r z y z n a j ą c e g o osadzie Myszyniec status miasta. W powszechnej ś w i a d o m o ś c i ó w c z e s n y c h władz administracyjnych j a k i m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a , co znajduje odbicie w szeregu d o k u m e n t ó w , przy­ wilej erekcyjny wydany został przez Stanisława Augusta w 1792 r. Na tę datę p o w o ł y w a n o s i ę wielokrotnie (m.in.: Opisanie historyczne oraz topograficznostatystyczne miasta Myszyńca z 1820 г., w k t ó r y m stwierdzano: „Przywilej pierwszy miasta M y s z y ń c a nadany przez Najjaśniejszego Stanisława Augusta Króla Polskiego w ostatnich czasach panowania Jego" ^. O d w o ł y w a n o się do niej w dokumentach z lat n a s t ę p n y c h . R ó w n i e ż i w pro­ śbie skierowanej do G ł ó w n e g o A r c h i w u m Królestwa Polskiego przez Komisję R z ą d o w ą Spraw W e w n ę t r z n y c h o dokonanie kwerendy mającej na celu odna­ lezienie przywileju erekcyjnego mista M y s z y ń c a . Wydaje s i ę , że mylnie ł ą c z o n o tę datę z uzyskaniem indywidualnego aktu nadania praw miejskich osadzie Myszyniec. M o ż n a natomiast sądzić, że za akt erekcyjny przyjęto u c h w a ł ę z a w a r t ą w Konstytucji 3 Maja, która głosiła, ż e uznaje s i ę za miasto k a ż d ą wieś liczącą ponad 100 d y m ó w . 1 2 0 �M Y S Z Y N M i C I.JEGO ROI Л W T W O R Z E N I U WIljZI I ' O N A D L O K A I . N Y C I I 69 Uwiarogodnia tę hipotezę stwierdzenie, zawarte w prośbie m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a skierowanej do króla w sprawie zezwolenia na b u d o w ę ratusza i p r z y ł ą c z e n i e okolicznych wsi. Brzmi ono następująco: „ P o w z i ą w s z y wiado­ m o ś ć n i e g d y ś W i e ś Mortuny a teraz miasteczko Myszyniec od 130-tu d y m ó w , że u c h w a ł a konstytucji za s z c z ę ś l i w e g o panowania Stanisława Augusta króla i Pana Naszego od r. 1792 dnia 3-go Maja dozwala że każda wieś która nad sto d y m ó w wynosi m o ż e być w miasto z m i e n i o n e " . -1 R ó w n i e ż m o ż n a p r z y p u ś c i ć , że za akt erekcyjny uchodził w ś w i a d o m o ś c i przedstawicieli w ł a d z M y s z y ń c a i wielu jego obywateli dokument wydany przez Króla Stanisława Augusta dnia I I maja 1972 r. z a b e z p i e c z a j ą c y przed n a d u ż y c i a m i starosty o s t r o ł ę c k i e g o m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a . Zachowana kopia lego dokumentu s p o r z ą d z o n a byla z oryginału w U r z ę d z i e i Aktach Ziemskich powiatu o s t r o ł ę c k i e g o przez m i e s z k a ń c a M y s z y ń c a Józefa Marcinkowskiego. Tekst tego „glejtu" brzmi następująco: Stanisław August z Bożej Łaski Król Polski, W i e l k i K s i ą ż e Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Zmudzki... oznajmujemy niniejszym listem naszym komu o tern wiedzieć należy - iż p o ł o ż o n ą nam jest przez P a n ó w rady, przy boku naszym b ę d ą c y c h , imieniem uczciwych m i e s z k a ń c ó w wsi Mortuny czy M y s z y ń c a zwanym do starostwa o s t r o ł ę c k i e g o należący, iż oni m i e n i ą c się być od urodzenia Jana Lubowidzkiego, gubernatora starostwa o s t r o ł ę c k i e g o , na osobach swoich pokrzywdzonymi, dalszej przemo­ cy tegoż o b a w i a j ą c się, a zatem suplikowano nam jest imieniem tychże uczci­ wych m i e s z k a ń c ó w wsi Myszyniec, a b y ś m y onych w protekcję naszą króle­ w s k ą przyjąć i list Glejt nasz od przemocy i gwałtu tegoż urodzonego Jana Lubowidzkiego do czynienia prawnie w sądzie naszym referenderyi koronnej w mniemane pokrzywdzenia d a ć i p o z w o l i ć raczyli, j a k o ż dajemy aż do z a k o ń ­ czenia sprawy i tychże m i e s z k a ń c ó w w protekcję naszą k r ó l e w s k ą przyjmuje­ my m o c ą którego listu glejtu naszego wolni być mają ciż mieszczanie myszynieccy z ż o n a m i d z i e ć m i i całym m a j ą t k i e m " . - W dokumencie tym Myszyniec określany jest jednak w dalszym ciągu j a k o w i e ś . Treść lego glejtu zdaje się w y k l u c z a ć m o ż l i w o ś ć wydania, w tym samym m i e s i ą c u i roku, aktu erekcyjnego dla M y s z y ń c a . W świetle uzyskanych m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h bezspornym wydaje się na­ tomiast fakt otrzymania praw miejskich przez Myszyniec za r z ą d ó w pruskich. O ż y w i o n e kontakty handlowe z s ą s i e d n i m i miastami pruskimi, a nawet wypad­ ki przesiedlania się r z e m i e ś l n i k ó w niemieckich na teren M y s z y ń c a , d ą ż e n i e do rozbudowy i p o w i ę k s z e n i a m o ż l i w o ś c i handlowych przez z w i ę k s z e n i e ilości j a r m a r k ó w , a k t y w i z o w a ł o l u d n o ś ć do walki o prawa miejskie. Dowodzi tego prośba m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a skierowana do w ł a d z pruskich. Pismo to zna­ komicie charakteryzuje rolę g o s p o d a r c z ą M y s z y ń c a w tym okresie i jego z w i ą z k i z terenami p o ł o ż o n y m i w o k ó ł niego. Dlatego zacytuję obszernie frag­ menty lego dokumentu: „ D o t y c h c z a s większa c z ę ś ć m i e s z k a ń c ó w trudniła się rolnictwem, k t ó r e j e d n a k ż e z powodu zbyl z ł e g o piaszczystego gruntu m a ł o im dochodu p r z y n o s i ł o i to też pewnie jest powodem, że niektórzy z m i e s z k a ń c ó w u p r a w ę roli tylko jako zatrudnienie dodatkowe p r o w a d z ą , a zajmują się szcze­ gólniej miejskimi i r z e m i e ś l n i c z y m i c z y n n o ś c i a m i , czego oczywistym dowo­ dem jest, ż e obecnie lista r z e m i e ś l n i k ó w wynosi 98 i m o ż n a się s p o d z i e w a ć najlepszych w y n i k ó w przez wyniesienie tej osady do rzędu miast [...] wsiom �70 WANDA PAPROCKA okolicznym otworzy się s p o s o b n o ś ć łatwiejszego, p o m y ś l n i e j s z e g o s p i e n i ę ż e ­ nia swoich p r o d u k t ó w a tym samym daleko łatwiej będą mogli z a s p o k a j a ć n a j g w a ł t o w n i e j s z c potrzeby swoje P o ł o ż e n i e tego miejsca targowego jest także ze w z g l ę d u na bliskość granicy Prus Wschodnich jako też z powodu niezbyt wielkiej o d l e g ł o ś c i od innych miast tak dogodne, iż klasa ludzi, prze­ m y s ł o w y c h i r z e m i e ś l n i k ó w szczególniej miast Willenburga i Ortelsburga 4 do 5 m i l o d l e g ł y c h znajduje się ciągle w stosunkach handlowych z m i e s z k a ń c a m i M y s z y ń c a i tym jedynie p r z y p i s a ć należy, ż e kilkunastu kramarzy i profesjona­ listów osiedliło się w M y s z y ń c u , co by nigdy nie było miało miejsca gdyby nie zostali w stosunkach handlowych z p r z y l e g ł y m i miastami""' . 1 N i e w ą t p l i w i e w interesie w ł a d z pruskich leżało przychylne ustosunkowanie się do prośby m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a , który otrzymawszy prawa miejskie m ó g ł stać się w a ż n y m punkiem wymiany handlowej m i ę d z y znajdującymi się pod zaborem rosyjskim terenami polskimi a p a ń s t w e m pruskim. Otrzymanie praw miejskich w czasie k r ó t k o t r w a ł y c h rządów pruskich s p o w o d o w a ł o , jak należy p r z y p u s z c z a ć , z a g i n i ę c i e w okresie późniejszym części d o k u m e n t ó w w tej sprawie i przekazanie reszty do archiwum b e r l i ń s k i e g o . W ł a d z e miejskie nie miały wskutek tego podstaw do egzekwowania szeregu p r z y w i l e j ó w nowo erygowanego miasta. T y m należy t ł u m a c z y ć ponowne (w roku 1826) starania m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a o uzyskanie prawa urządzenia targu tygodniowego, tym razem od w ł a d z rosyjskich. W piśmie wystosowanym w lej sprawie do K o m i s j i R z ą d o w e j Spraw W e w n ę t r z n y c h motywowano te starania następująco: „z opisu historycznego miasta M y s z y ń c a raportem Komisji Wojewódzkiej z dnia 2 5 . I X . 1820 r. przedstawionego wyczyta Komisja R z ą d o w a , ż e miasto Myszyniec p r ó c z o ś m i u j a r m a r k ó w rocznie nie ma ż a d n e g o targu tygodniowego dla rzeczonego miasta. Nie m o ż n a w y n a l e ź ć przywileju erekcyjnego z k t ó r e g o by się p r z e k o n a ć m o ż n a b y ł o , jakie swobody i prawa t e m u ż nadanymi zostały p r ó c z listu glejtu zwanego przez Najjaśniejszego Augusta Króla Polskiego w roku 1792 wydanego, który przy raporcie z dnia 10 b.m. przesianym jest. Też miasto Myszyniec z położenia swego o d l e g ł y m b ę d ą c od miasta Ostrołęki o m i l 5, Kolna m i l 5, Chorzele m i l 5, Przasnysza mil 7 nie mając largu tygodniowego pozbawiony jest ł a t w o ś c i nabywania pierwszych potrzeb dla ich utrzymania i c h c ą c w takowe się p r z y s p o s o b i ć zmuszeni s ą do innych miast p o w y ż e j w y s z c z e g ó l n i o n y c h u d a w a ć s i ę , a przez co wystawieni są pomimo swego u b ó s t w a na znaczne koszty najmowania p o d w ó d dla sprowadzenia potrzebnych im w i k t u a ł ó w " . 2 4 Brak dokumentu erekcyjnego dla M y s z y ń c a p r o w a d z i ł r ó w n i e ż do konfliktu m i ę d z y skarbem królestwa a w ł a d z a m i miejskimi o dochody z propinacji kar­ czmy miejskiej. S p ó r ten, trudny do rozstrzygnięcia z baraku odpowiednich materiałów, d o p r o w a d z i ł do s z c z e g ó ł o w y c h (w lalach s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X I X w.) p o s z u k i w a ń aktu erekcyjnego, z a r ó w n o w A r c h i w u m G ł ó w n y m K r ó l e s t w a Polskiego, j a k i aktach dyrektorialnych berlińskich. W świetle dotychczas uzyskanych z kwerendy archiwalnej m a t e r i a ł ó w ź r ó d ­ ł o w y c h najbardziej wyjaśniające tę spraw są dwa dokumenty: pismo G ł ó w n e g o A r c h i w u m K r ó l e s t w a Polskiego do Wysokiej Komisji R z ą d o w e j Spraw We­ w n ę t r z n y c h oraz prośba proboszcza myszynieckiego ks. Z a b ł o c k i e g o do bisku­ pa p ł o c k i e g o . W pierwszym z nich czytamy: „ W dopełnieniu reskryptu Wyso- �M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI P O N A Ü L O K A L N Y C H 71 kiej K o m i s j i R z ą d o w e j Spraw W e w n ę t r z n y c h i Duchownych z dnia 20 Lutego (4 Marca) rb.w przedmiocie wynalezienia oraz przesłania w kopii p o ś w i a d c z o ­ nej przywileju erekcyjnego miasta M y s z y ń c a przez Króla S t a n i s ł a w a Augusta z dnia 12 maja 1792 nadanego, G ł ó w n e A r c h i w u m K r ó l e s t w a ma zaszczyt d o n i e ś ć iż po odbytej ścisłej tym celem kwerendy, tak w sumarj uszach i w sa­ mych k s i ę g a c h rok pomieniony o b e j m u j ą c y c h , przywilej taki nigdzie w y ś l e ­ dzonym nie został. P o n i e w a ż A r c h i w u m G ł ó w n e nie posiada akt kompletnych M e t r y k i Koronnej s z c z e g ó l n i e z ostatnich c z a s ó w panowania Króla S t a n i s ł a w a Augusta, z k t ó r y c h znakomita c z ę ś ć znajduje się w Petersburgu w A r c h i w u m przy 111 departamencie r z ą d z ą c e g o senatu, b y ć w i ę c m o ż e , że takowy t a m ż e wynalezionym zostanie. N a s t ę p n i e A r c h i w u m G ł ó w n e po przejrzeniu akt dyrektorialnych m i a n o w i ­ cie Prus Nowo-Wschodnich d o t y c z ą c y c h , w y k r y ł o akta z lat 1796 do 1806 w y ł ą c z n i e miasta M y s z y ń c a d o t y c z ą c e , w których m i ę d z y innymi znajduje się korespondencja w z g l ę d e m przemiany wsi kościelnej miasteczka osady targo­ wej Myszyniec ( K i r c h d o r f Marklflckken) na miasto nie p o w o ł u j ą c e się jednak na w c z e ś n i e j s z y przywilej erekcyjny z 1792"*"\ Prośba ks. Z a b ł o c k i e g o zawiera natomiast następujące stwierdzenia: „Pod­ ług o b o w i ą z k u mojego i dobrej chęci utrzymania wszystkiego w n a l e ż y t y m p o r z ą d k u j a k o proboszcz to wszystko, co dawniej trzymali i posiadali księża jezuici, a po skasowaniu j e z u i t ó w orygowane jest probostwo i to wszystko zadane i oddane z prawami i przywilejami, co s ł u ż y ł o k s i ę ż o m jezuitom a parcansequeus m o i m antecessorom, egzekucja myszynieckiego kościoła i jego d o c h o d ó w wykazana w y r a ź n i e . A ż dopiero po okupacji króla pruskiego części kraju polskiego dochody s ł u ż ą c e k o ś c i o ł o w i myszynieckiemu prawami i przy­ wilejami od k r ó l ó w polskich nadane służyły mu a ż do roku 1798 i były probo­ s z c z ó w myszynieckich n i e z a p r z e c z a l n ą w ł a s n o ś c i ą , jako to d o c h ó d z propina­ cji, brukowego i trzech j a r m a r k ó w roku dopiero wzmiankowanego, gdy rząd pruski i w i e ś Myszyniec w miasto z a m i e n i ł i szynku obywatelom d o z w o l i ł , tym sposobem d o c h ó d k o ś c i o ł o w i , czyli fundusz na utrzymanie w i k a r i u s z ó w ode­ brał" 2 6 Wydaje s i ę że na podstawie tego ostatniego dokumentu m o ż n a ściślej niż podają to pisma G ł ó w n e g o A r c h i w u m , w y m i e n i a j ą c e tylko lata 1796-1806 jako okres przejścia M y s z y ń c a na prawa miejskie określić, że akt erekcyjny pocho­ dzi z roku 1798, a w k a ż d y m razie w tym roku został wprowadzony w ż y c i e . 2 7 Wzrost ludności M y s z y ń c a z c h w i l ą erygowania go na miasto postępuje bardzo szybko. D z i e s i ę c i o k r o t n y wzrost ludności m i ę d z y 1798 a 1810 r. jest jeszcze j e d n y m argumentem p r z e m a w i a j ą c y m za przyjęciem roku 1798 za p r a w d z i w ą d a t ę nadania praw miejskich M v s z y n c o w i . W 1820 r. m i e s z k a ń c ó w jest j u ż 1215, d o m ó w mieszkalnych 1 4 9 \ W 1828 r. - 1380 m i e s z k a ń c ó w , d o m ó w 152. W 1844 r. - 1738, d o m ó w 155, w 1864 - 2000 m i e s z k a ń c ó w , d o m ó w 205. R o z w ó j M y s z y ń c a ma swoje ź r ó d ł o z jego znaczeniu j a k o miejsca zbytu p r o d u k t ó w rolniczych i hodowlanych i zakupu n i e z b ę d n y c h w gospodarstwie a r t y k u ł ó w konsumpcyjnych. Znaczenie j a r m a r k ó w było bardzo d u ż e . Ś w i a d c z ą o tym akta z a w i e r a j ą c e materiały d o t y c z ą c e d z i e r ż a w y d o c h o d ó w jarmarkowcgo, stanowego i brukowego, które s ą dowodem w a l k i konkurencyjnej m i ę d z y -i �72 WANDA PAPROCKA kolejnymi d z i e r ż a w c a m i dla olrzymania bądź przedłużenia dzierżaw, j a k rów­ nież wykazy d o c h o d ó w jarmarkowego i brukowego oraz liczne prośby o z w i ę ­ kszenie ilości j a r m a r k ó w . W e d ł u g „ D z i e n n i k a U r z ę d o w e g o " guberni płockiej w 1851 r.~ w M y s z y ń c u o d b y w a ł o się 6 j a r m a r k ó w w następujące dni: I) w ś r o d ę po Trzech K r ó l a c h , czyli po 25 grudnia w g kalendarza p r a w o s ł a w n e g o , a po 6 stycznia w g kalen­ darza katolickiego; 2) po Zwiastowaniu NP M a r i i ; 3) po Świętej Trójcy; 4) po W n i e b o w z i ę c i u NP M a r i i , czyli po dniu 3 w z g l ę d n i e 15 sierpnia; 5) po Ś w i ę t y m Michale, czyli po 17 w z g l ę d n i e 29 w r z e ś n i a ; 6) po Ś w i ę t y m Marcinie, czyli po 20 października w z g l ę d n i e I 1 listopada. Targi ustalano w piątki co tydzień. Znaczenie j a r m a r k ó w dla rozwoju gospodarczego M y s z y ń c a podkreślają prośby m i e s z k a ń c ó w o z w i ę k s z e n i e ich ilości. W jednej z nich czytamy m.in.: „ J a r m a r k u , których dawniejszymi laty b y w a ł o w mieście M y s z y ń c u po 12, a ostatnimi laty po 8 najmniej, w tym roku do 6 zmniejszone zostało. Zniesienie d w ó c h j a r m a r k ó w rocznic byłoby najdotkliwszym ciosem dla dorobku miesz­ k a ń c ó w samego miasta M y s z y ń c a i okolicznych w ł o ś c i a n . L u d n o ś ć miasta składa się z samych tylko r z e m i e ś l n i k ó w , r ę k o d z i e l n i k ó w i fabrykantów [...] Grunta miejskie piaszczyste i nieurodzajne nie dają m o ż l i w o ś c i do zajmowania się ich u p r a w ą rolniczą i dlatego wszyscy rzucić się m u s z ą do p r z e m y s ł u , r z e m i o s ł aby mieli czym o p ł a c a ć podatki i w y ż y w i ć swoje familie. W takim p o ł o ż e n i u rzeczy całą n a d z i e j ę e g z y s t e n c j i m i e s z k a ń c ó w miasta na u ł a t w i o n y m odbycie w y r o b ó w i fabrykatów swoich [...] Jarmarki mają tę s a m ą w a r t o ś ć dla w ł o ś c i a n okolicznych. Grunta są n ę d z n e i z samych w y d m składające się. Miasto Myszyniec j a k o najbliższe dla nich miejsce odbytu p r o d u k t ó w z b o ż o ­ w y c h i inwentarzy, ma w p ł y w na ich egzystencję, albowiem inne miasta naj­ mniej o 5 m i l drogi o d l e g ł e nie są przez nich w tym celu u c z ę s z c z a n e dlatego że p ę d z e n i e inwentarza na laką o d l e g ł o ś ć w a r t o ś ć jego o wiele zmniejsza i ż e odbycie tej dalekiej drogi dla zdobycia przedmiotu niewielkiej wartości jest dla biednego w ł o ś c i a n a n i e o p ł a c a l n y m i c i ę ż k i m " " ' . 9 0 Wraz z rozwojem M y s z y ń c a i z w i ę k s z e n i e m się jego roli w procesie kształ­ towania się gospodarki towarowej jako ośrodka wymiany produkcji rolnej i rzemieślniczej z w i ę k s z a się ilość osób o d g r y w a j ą c y c h c z y n n ą rolę w handlu i rzemiośle. Z zestawienia m a t e r i a ł ó w archiwalnych m o ż n a określić liczbę rzemieślni­ k ó w - m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a w końcu X V I I I i X I X w.: Lata 1789 Liczba r z e m i e ś l n i k ó w 19 (razem z p r z e m y s ł e m i handlem). 1797 98 1830 99 1864 90 Ten znaczny wzrost liczby r z e m i e ś l n i k ó w między 1789 a 1797 rokiem m o ż n a by p r z y p i s a ć faktowi uzyskania praw miejskich przez Myszyniec, ale wydaje się, ż e należałoby być o s t r o ż n y m w wysuwaniu takich w n i o s k ó w . B y ć m o ż e , w spisie w 1797 г., tak jak i w lustracji z 1789 г., nie u w z g l ę d n i o n o o s ó b m i e s z k a j ą c y c h na terenie M y s z y ń c a K o ś c i e l n e g o . Na tym terenie m i e s z k a ł o wielu r z e m i e ś l n i k ó w . Połączenie obu części M y s z y ń c a Nowego i K o ś c i e l n e g o w momencie powstania miasta z m i e n i ł o , jak należy sądzić, zasady dokonywa- �M Y S Z Y N I E C 1 J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WII-ZI 1 ' O N A D I . O K A I . N Y C I I 73 nych spisów. Najdokładniejszy spis r z e m i e ś l n i k ó w z wymienieniem rodzajów r z e m i o s ł i nazwisk p o s z c z e g ó l n y c h r z e m i e ś l n i k ó w istnieje dla 1830 r. Jest to lista imienna z a r o b k u j ą c y c h w mieście M y s z y ń c u . Wymienia ona stolarzy, cieśli, k a p e l u s z n i k ó w , rzeźników, tokarzy, k r a w c ó w , kuśnierzy, kołodziejów, bednarzy, s z e w c ó w , garncarzy, piekarzy, farbiarzy. Obraz miasta M y s z y ń c a , jego zabudowy okolo lat czterdziestych X I X w. (odtworzona na podstawie m a t e r i a ł ó w archiwalnych) p r z e d s t a w i a ł się następująco: „ d o m ó w mieszkalnych było 155, w tym 6 murowanych, studni kancelaryjnych do ciągnienia wody kołami 5, szopa drewniana gontami kryla na skład narzędzi ogniowych, plac kancelaryjny na k t ó r y m wybudowali łaźnię, plac kancelaryjny na k t ó r y m Gąsiewski gorzelnie p o b u d o w a ł " . Analizując dane z p o s z c z e g ó l n y c h lat należy p o d k r e ś l i ć , że w stosunku do wzrostu ludności miasta bardzo wolno rozwija s i ę budownictwo. W 1810 r. mamy wykazane 148 d o m ó w na 2115 m i e s z k a ń c ó w . W 1844 r. liczba ludności miasta wynosi j u ż 1738 o s ó b , d o m ó w natomiast jest zaledwie o 7 w i ę c e j . Wydaje się, ż e istniały pewne ograniczenia w p o w i ę k s z a ­ niu obszaru miasta i jego rozbudowy. Ś w i a d c z y o tym kilkakrotna prośba w ł a d z i m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a o nowe grunta bądź wykorzystanie wolnych na tere­ nie miasta. W jednej z nich czytamy: „I aby dla wielkiego u c i e m i ę ż e n i a p r z y l e g ł e wioski p r z y ł ą c z o n e być mogły na przedmieścia lego miasteczka, 2 ° aby grunt do probostwa należący zawierający dwie trzecie części całej mapy, a któren b e z u ż y t e c z n i e o d ł o g i e m leży przez pomiar w użytek m i e s z k a ń c o m oddanym został, 3 ° aby k a r c z m ę z d e z e l o w a n ą p o w i a t o w ą w przodku miasta 3 1 r o z e b r a ć kazano a mieszczanie kosztem swoim i dobra c a ł e g o miasta Ratusz , i-"32 wystawie mogli O znaczeniu, jakie pełnił Myszyniec w rozwoju gospodarczym okolicznych wsi świadczy wzrost d o c h o d ó w z d z i e r ż a w y jarmarkowego i brukowego. W la­ tach 1842-1844 w y n o s i ł on 179,85 rubli (dzierżawa trzyletnia) w latach 18651867 - 460,45 rb. W p ł y w y te przekraczały w b u d ż e c i e kasy miejskiej dochody otrzymywane za wyszynk trunków. G ł ó w n y m przedmiotem handlu na jarmar­ kach i largach myszynieckich w ciągu wieku X I X bylo bydło, trzoda chlewna i konie, s t a n o w i ą c e także podstawowy obiekt eksportu do Prus. W opisie largu myszynieckiego z 2 poł. X I X w. W. Olszewski (1970, s. 212-219) w y r a ź n i e podkreśla jego specyficzny charakter. Pisze on m.in.: „Przez c a ł ą d ł u g o ś ć miasta i na całym rynku bardzo obszernym, nic więcej lu nie zobaczysz - lylko b y d ł o , konie, a p r z e w a ż n i e wiepsze, których po parę lub nawet kilka tysięcy szluk na każdy jarmark pędzają; chcąc kupić z t r u d n o ś c i ą i to najwięcej korzec, m o ż n a z n a l e ź ć . O p r ó c z tego innych p r z e d m i o t ó w w bar­ dzo niewielkiej wystawiają na tych jarmarkach ilości, trochę narzędzi i s p r z ę ­ tów wyrabianych przez r z e m i e ś l n i k ó w , trochę norymberszczyzny ot i wszy­ stko. Wartość p r z y p ę d z o n y c h na jarmark inwentarzy m o ż n a przypuszczalnie o c e n i ć przynajmniej na 30 do 40 tysięcy rubli z. których to inwentarzy 3/4 do Prus w y c h o d z i " . Przedstawiony materiał ź r ó d ł o w y nasuwa szereg istotnych refleksji d o t y c z ą ­ cych rozwoju M y s z y ń c a . Punktem zwrotnym w tym procesie była n i e w ą t p l i w i e zamiana misji jezuickiej na probostwo oraz konsekwentna polityka administra­ cji świeckiej, która dążyła do objęcia swoimi w p ł y w a m i p o w s t a j ą c e g o o ś r o d k a życia gospodarczego terenu Puszczy Kurpiowskiej. Dalsze ograniczenie zna- �74 WANDA l'AI'ROCKA czenia, podlegającej w ł a d z y kościelnej części M y s z y ń c a , z w i ą z a n e bylo z uzy­ skaniem statusu miasta i likwidacją d o c h o d ó w k o ś c i e l n y c h p o c h o d z ą c y c h z na­ danych misji dawniej przywilejów. Dla zobrazowania znaczenia tego faktu m o ż n a p o s ł u ż y ć się s ł o w a m i proboszcza myszynieckiego, który r e l a c j o n o w a ł ten stan rzeczy w ł a d z o m zwierzchnim w s p o s ó b pelen ekspresji: „Jak ciało utrzymuje się pokarmem, tak to miejsce u t r z y m y w a ł o się propinacją ( k a r c z m ą ) , jarmarkami, w s i ą i w r ę b e m w o l n y m . W z i ą ć ciału pokarm, wszystkie członki mdleją i opadają; przez objęcie przeznaczonego funduszu t o ż s a m o w i d a ć tu w gospodarstwie k o ś c i e l n y m i rolniczym od c h w i l i , gdy z o s t a ł mu o d j ę t y " . 3 3 O zmienionej sytuacji ekonomicznej probostwa świadczy r ó w n i e ż cytowana j u ż korespondencja z 1821 r. m i ę d z y proboszczem myszynieckim a biskupem p ł o c k i m i K o m i s j ą R z ą d o w ą Spraw W e w n ę t r z n y c h . Odebranie d o c h o d ó w z targów i karczmy, a ponadto o b c i ą ż e n i e podatkami miejskimi, p o z b a w i ł o kościół znaczącej roli gospodarczej nie z m n i e j s z y ł o jednak jego znaczenia jako ośrodka ponadlokalnej więzi religijnej. Z a s i ę g o d d z i a ł y w a n i a parafii był terytorialnie duży, mimo dokonywanych p r z e s u n i ę ć jej granic na rzecz nowo powstałych kościołów, np. w Kadzidle. Ś w i a d c z ą 0 znaczeniu parafii myszynieckiej rozmiary b u d y n k ó w k o ś c i e l n y c h , przekra­ czające w i e l k o ś c i ą potrzeby samego miasta, ich rozbudowa i coraz bogatsze w y p o s a ż e n i e oraz liczne uroczystości k o ś c i e l n e g r o m a d z ą c e tłumy wiernych z okolicznych terenów. N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że organizowanie o k a z a ł y c h pro­ cesji w których uczestniczyły w strojach ludowych cale wsie z c h o r ą g w i a m i 1 obrazami, powszechne jeszcze w X X w. posiadały d a w n i e j s z ą X l X - w i e c z n ą tradycję. Wprawdzie nie sprzyjała tej konsolidującej roli kościoła trudna sytuacja materialna parafii, która z m u s z a ł a do egzekwowania (często rygorystycznie) od wiernych świadczeń na jej utrzymanie, co było przyjmowane z oporami wobec niskiego poziomu życia i bardzo ograniczonych d o c h o d ó w m i e s z k a ń ­ c ó w Puszczy. J e d n a k ż e te, do pewnego stopnia incydentalne fakty, z w i ą z a n e ze sposobami p o s t ę p o w a n i a i cechami osobowymi danego duszpasterza nie umniejszały znaczenia parafii w tworzeniu nie tylko wyznaniowej, ale i kultu­ rowej więzi p o n a d l o k a l n e j . 34 35 Myszyniec - miasto, jak w y k a z a ł y materiały ź r ó d ł o w e , rozwijało się w tym czasie na terenie dawnej osady Marluny jako centrum gospodarcze Kurpiowsz­ czyzny pod a d m i n i s t r a c j ą s t a r o s t ó w o s t r o ł ę c k i c h . R o z w ó j M y s z y ń c a m i a ł swo­ j e ź r ó d ł o w znaczeniu jego jako miejsca zbytu p r o d u k t ó w rolnych i hodowla­ nych oraz zakupu n i e z b ę d n y c h w gospodarstwie a r t y k u ł ó w konsumpcyjnych. D u ż ą rolę o d e g r a ł a bliskość granicy pruskiej. W okresie kiedy Kurpiowszczy­ zna znalazła się w granicach państwa pruskiego, tj. od 1795 r. do 1807 r. nastąpiło nie tylko z w i ę k s z e n i e wymiany handlowej, ale i osiedlanie się „kra­ marzy i p r o f e s j o n a l i s t ó w " z sąsiednich Prus Wschodnich, jak wspomina cyto­ wany j u ż raport d o t y c z ą c y zamiany miejsca targowego Myszyniec na M i a s t o . Ustanowienie w późniejszym okresie komory celnej w M y s z y ń c u , n a s t ę p n i e przeniesienie do D ą b r o w y , o g r a n i c z a ł o te b e z p o ś r e d n i e kontakty ale nie z l i k w i ­ d o w a ł o wymiany handlowej, w pierwszym rzędzie handlu b y d ł e m , uzależnia­ j ą c j ą jedynie od w y s o k o ś c i aktualnych taryf celnych. 36 �M Y S Z Y N J B C J J l i G O K O L A W T W O R Z E N I U WIljZI l ' O N A D L O K A L N Y C l I 75 N a l e ż y jeszcze z w r ó c i ć u w a g ę na fakt, ż e charakter gospodarki kurpio­ wskiej, niski poziom produkcji rolnej, niekorzystna sytuacja agrarna gospo­ darstw sprzyjały rozwojowi zajęć pozarolniczych, m.in. przemysłu domowego. Przedmiotem zbytu były wyroby tkackie, przede wszystkim płótno, wyroby z drewna, produkcja kowalska i inne. Sprzyjało to rozwojowi targów i jarmar­ ków, tradycyjnym formom organizacji handlu na w s i . N i e w ą t p l i w i e m o ż l i w o ś c i rozwoju gospodarczego m ó g ł u z y s k a ć Myszyniec dzięki wyniesieniu go do rzędu miast, j a k k o l w i e k w klasyfikacji miast Księstwa Warszawskiego, a na­ s t ę p n i e K r ó l e s t w a Kongresowego, należał do najniższej I V klasy. Ten, m o ż e nie zawsze jednolicie postępujący, zc w z g l ę d u na szereg uwarun­ k o w a ń z e w n ę t r z n y c h , rozwój M y s z y ń c a jako o ś r o d k a ponadlokalnych więzi gospodarczych z o s t a ł w pewien s p o s ó b zahamowany w momencie odebrania mu praw miejskich na mocy ukazu carskiego z dnia J czerwca 1869 r. Przypisy ^ Puszcze, lasy, boty w Księstwie Mazowieckim K o r o n n a Lustracja X V I I I , nr 4 k. 144; Rewizja dóbr W wojev\ówtłzlwic rawskim, płockim kixUewskicit województwa C z a r t o r y s k i c h w K r a k o w i e , sygn. 3067, s. 715; Inwentarz prowcnlów i mazmvieekitit z ok. 1566 /:, A G A l ) : M e t r y k a mazowieckiego wszelkich 1565 г., R k p . B i b l i o t e k a M u z e u m X X starostwa łomżyńskiego, 15X0 г.. A G A D : A r c h i w u m Skarbu K o r o n n e g o , L V I , t. . V I I I , k. 49. - A O A D : Dokument p e r g a m i n o w y 8696. ^ Patrz też: Opis iiistoiyczny akt. nr 1991. miast w gub. płockiej. Dział starych d r u k ó w i rękopisów B i b l i o t e k i Publicznej miasta Warszawy, A R S J ( A r c h i w u m R z y m s k i e T o w a r z y s t w a Jezusowego); C a l . Brev. 1700-1710, L i t h . 57 ( f o t o k o p i e j . t. 105. к. 179; 4 Personarían Provineiae Litítttana Sor, Catalogas Jesu. A R S J , C a l . Brcv. 1728-1729. L i l h . 58. I . 106; Cat Brev. 1731-1732. L i t h . 58; C a l . Brev. 1737-1738. L i t h . 58. 5 6 A R S J , Historia 7 A R S J , Historia..., 8 A R S J , Historia CollcgiiŁomżensis Societalis Jesu, A n n i 1694, 1640-1695. L i l h . 43-249, I . 43. k. 257. A n n u s 1696-1704, L i l h . 44-127, I . 44. k. 132. Resitleitliae Misieniss Societal's Jesu, A n n o 1698, 1 j t h . 44-127, I . 44. k. 132. ^ W M y s z y ń c u staraniem misjonarzy p r z y k r y ł o dachem kościół i wieżę z krzyżem oraz kopula z pozłacani) k u l ą . Na czterech rogach kościoła umieszczono pozłacane krzyże. W ołtarzu - obraz M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem w e wspanialej pozalacanej ramie. We w n ę t r z u z n a j d o w a ł a się bogato zdobiona ambona i chór. wsparty na okrągłych k o l u m n a c h . A R S J . Historia..., A n . 1701, 1696-1704, L i t h . 44-342, 1. 44. k, 3 6 0 . 1 0 A R S J , Historia..., 1705-1710, L i l h . 45-24. k. 23; także J e m i e I i t y. 1975. s. 22. ^ ' ..Tego roku rozpoczęto budowę kościoła na fundamentach, jakie zoslaly po spalonym przed dziesięcioleciem przez w r o g ó w wiary katolickiej kościele. Kościół ten pomieści 3 tysiące l u d z i " , ARSJ, Historia.... Annus D o m i n i 1719, 1717-i 772, L i t h . 4 7 - 1 , t. 54, k. 117. A n n i 1723, 1723-1729, L i l h . 48,1.55. k. 67; W H i s t o r i i K o l e g i u m Ł o m ż y ń s k i e g o z 1725 r. czytamy, że w M y s z y ń c u , 1_ Historia..., „gdzie stoi d o m dla w i e l u misjonarzy, kościół tejże misji wyposażono w ołtarze rzeźbione przez cenionych artystów. Siedem ołtarzy w y k o n a l i artyści z Gdańska dzięki hojności p. Stawskiego, lego miejsca specjalnego patrona i dobroczyńcy. Na Świętego St. K o s i k i dużo ludzi zeszło się d o kościoła.'"; Historia.... 13 b l Misiensis 1723-29. L i l h . 4 8 - 1 , I . 55. k. 69. ( A R S J . Annus Collegii Soscietatis Łomżensis Soc. Jesu. A n n i D o m i n i 1693. 1640-1 704. I.ith. 43-294. t. 43. k. 3 0 3 ; Лппиае Jesu, A n n u s 1689. 1678-1689. L i l h . 42-244. t. 42, k. 263; Линии Collegy Łomżensis licsitlentia Soc. Jesu. A n n u s D o m i n i 699, 1696-1704, L i l h . 44-34. t. 44. k. 37. 1 5 Historia.... A n n u s 1719. 1717-1772, L i l h . 4 7 - 1 . 1.54, k. 117. W d o k u m e n c i e t y m c z y l a m y : ,.tymże O j c o m p o z w a l a m y ażeby mogli w y k o ń c z y ć b u d o w y karczmy w lesie niechybnie dla p o ż y t k u tegoż, na oczyszczonej i uprawianej przestrzeni p r o w a d z i ć w y s z y n k napilku lak zakupionego jak i przygotowanego na miejscu, z a r ó w n o dla mieszkańców, j a k i p r z y b y s z ó w . D l a tychże pomieszczeń klaszloru a m i a n o w i c i e b u d y n k ó w : szkoły, b r o w a r u i karczmy zezwalamy na bezpieczne i w o l n e w y c i n a n i e drzewa w lasach tychże do uż> tku d o m o w e g o a lakże na w y s z y n k różnych napojów. T o w s z y s t k o zainteresowanym, zwłaszcza zaś w i e l m o ż n e m u Janowi Kos. staroście naszemu oslrolęckiemu obecnemu, a lakże strażnikom leśnym polecamy, aby b y ł o w i a d o m y m " . Przywileje.... 1828, s. 132-134. ' ' A G A D . A r c h i w u m Skarbu K o r o n n e g o ( A S K ) . X L V I . nr 166. /.//. 1 ^ 8 Historia.... A n n u s D o m i n i 1739, 1730-1742. L i t h . 49-178, I . 54. k. 1 8 1 . A G A D , K o m i s j a Rządowa S p r a w W e w n ę t r z n y c h ( K R S W ) . nr miasta Myszyńca w województwie płockim obwoilzie ostrołęckim 1820 r. �76 WANDAPAPROCKA Wewnętrznych z (hita 4ll(¡ kwietnia 1S61 r. A G A D , K R S W , nr 4408. Akta tyc 2 1 śniejszego ^ Króla Augusta Saskiego z 1X10 г. Fryderyka A G A D , K R S W , nr 4412, v o l . V. Kopia urzędowa i Akt Zieittskich powiatu ostrołęckiego *"* A G A D , K R S W , 4412, vol .V. 'tłumaczenie 2 listu glejtu oddana przez Józefa Marcinkowskiego ze wsi Myszyniec do Urzętht 10 marca 1X20 r. z akt popruskich dotyczttce zmiany ostu/y targowej Myszyniec na miasto, 1797 r. ' ' A G A D , K R S W . nr 4 4 ) 0 , v o l . ! ] ] . A G A D , K R S W , nr 4412. v o l . V. 2 5 ~ - b / Tamże. Jak w y n i k a z. listu skierowanego do K r ó l a Fryderyka Augusta Saskiego przez mieszkańców M y s z y ń c a , autorzy w i d z ą rolę w ł a d z pruskich j e d y n i e w potwierdzeniu aktu erekcyjnego króla Stanisława Augusta. Pis/ą oni: „ O b y w a t e l e miasteczka M y s z y n i e c na moey konstytucji posiadając 130 d y m ó w w e wsi p i e r w e j z w a n e j M a r l u n y o t r z y m a l i p r z y w i l e j i wszelkie p r e r o g a t y w y miasta, które rząd pruski p o t w i e r d z i ! . . . " , A G A D , K R S W , nr 4408. 2 8 A G A D , K R S W , nr 4206, Opisanie histoiyczjte.... A G A D . K R S W . nr 4412, v o l . V. Dziennik urzedouy gubernii płockiej A G A D , K R S W , ni" 4412, v o l . V. Józef imieniem swym i mieszkańców satnego miasta Myszyńca, tudzież A D A G , K R S W , nr 4 4 1 1 . v o l . IV, ll_Wv/.: nierucltoinoici znajdujących się i 1851, Zyltyb uprasza o przywrócenie icłościnn w/amoicią nr 2. и- mieście zmnie/iiouych rzą{Jo\iych parafii Myszyńcu jarmarków a to tnyszynieckiej, kasy miasta Myszyńca bęil({cycttprzy rewizji za 1X39 r opisanych. ~ - A G A D , K R S W , nr 4408. A kia tyczące się miasta Myszyńca, departamentu 1'loek, prośba tttieszkańców... ^ A . Dobrski do dziekana, Myszyniec 29 I X 1877. A r c h i w u m Diecezji w Łomży, sygn. 320, k. 147, cyt. za: J e m i e I i t у M A G A D , K R S W , nr 4409, v o l . I!. 1'rzykladem świadczącym o sile o d d z i a ł y w a n i a kościoła na społeczność parafialną 1975. s. 15. był m.in. fakt przyjęcia i stosowania głoszonych z ambon zasad trzeźwości, akcji, przeprowadzanej w w i e l u parafiach w k r a j u . Jej bezpośrednim s k u t k i e m b y l a likvvidacja karczmy w M y s z y ń c u , którą z a m i e n i o n o na koszary dla stacjonującego w mieście w o j s k a . A G A D , K R S W , nr 4412, v o l . V. Pismo Gubernialnego - 1 6 do Komisji Rządowej S¡>raw Wewnętrznyelt, Rzíjdu 11 23 października 1864 r. A G A D , K R S W , nr'4409, vol I I . LITERATURA G r z y b o w s k i M. 1 983 Kościelna działalność Michala Jerzego Poniatowskieg Biskupa Płoc­ kiego 1773-1785, [ w : ] Studia z liisiorii kościoła w Polsce, t. 7. Historia Polski 1858 Historia Polski, t. 1, cz. 2, Warszawa. J e m i e l i t y W. 1975 Parafie Puszczy Kurpiowskiej, Łomża. K o ś c i e s z a - Z a ł u s k i Ł. 1911 Najstarszy opis Puszczy Kurpiowskiej (tłum. z łac. J. Baranowski), „ Z i e m i a " , nr 18. K r y ń s k i A. 1880 Stanisława Skrodzkiego porządek prawa bartnego, A r c h i w u m K o m i ­ sji Historycznej, t. 3, K r a k ó w . K r z y w i c k i L. 1962 Kurpie, [ w : ] L . К r z у w i с к i , Artykuły, rozprawy 1892, t. 6, War­ szawa. O l s z e w s k i W. 1870 Od Myszyńca, „ G a z e t a Rolnicza", nr 22, Warszawa. P o k r o p e k M. 1965 Transport i komunikacja na Kurpiach, [ w : ] Kuprie. Puszcza Zielona, t. 3, W r o c ł a w . �M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI 1 ' O N A D L O K A L N Y C H 77 Przywileje 1828 Przywileje nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazo­ wieckich i biskupów płockich udzielone miastom województwa płockiego, ze­ brane staraniem H. Gawareckiego, Warszawa. Słownik Geograficzny 1885 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, Warszawa, t. 6. T r z e b i ń s k i W., B o r k i e w i c z A . 1956 Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1915-1918, Warszawa. W ó j c i c k i K., N i s z c z y c k i K. 1843 Prawo bartne, Biblioteka S t a r o ż y t n y c h Pisarzy Polskich, t. 14, War­ szawa. Wanda Paprocka T I I E R O L E O F M Y S Z Y N I E C IN F O R M I N G T H E S U P R A L O C A L SOCIAL TIES Summary The most important role for consolidating local communities was that of the centres converging the supralocal economic, social and cultural connections of a given territory. Mys­ zyniec was such a centre for the region of north-eastern Mazovia, namely for the area caalled Kurpie. Once a village, then a small town, later became M y s z y n i e c more a village than a town again. Erom the very beginning of its existence had an important role in the historical develop­ ment of the region. The article follows the history of the locality reaching back as far as the founding of the mission of Jesuits there till the loss of c i v i c rights in 1870. The settlement on the area of the Kurpie Forest had begun at the end of the sixteenth century and at the beginning of the seventeenth. At first the influx of population had a seasonal character; greater stabilization came in the second halfth of the seventeenth cent. Because of the growing surge of settlers, also from neighbouring Prussia Jesuits undertook a missionary action there. It aimed not only at reinforcing the religiousness of the inhabitants but also at counteracting the growing influence of Protestantism. T h e first mission was founded at the time of the reign of Jan Kazimierz. In the document obtained from the king, granting Tie priviledge of three annual markets the name M y s z y n i e c had been mentioned-for the first time. T h e next priviledges were granted to the mission by the king Jan Sobieski (school, brewery, inn) and the king August III (for the weekly markets in the village of M y s z y n i e c ) . The centre of the parish of M y s z y n i e c had been first a small chapel, later a wooden and then a stone churches were built. Apart from reinforcing religious ties the mission played an important role for the economy of the region. Every week the markets attracted the inhabitants of the area of the Forest and goods could be exchanged there. After the Jesuit Order had been abolished by the decree of the king S t a n i s ł a w August the mission was changed into personage and the Jesuits remained as diocesan priests. A n important point in the development of M y s z y n i e c was obtaining the c i v i c rights of a town at the end of the eighteenth century. In the years between 1789 and 1810 the number of population grew ten times, in 1864 there were two thousand inhabitants of the town and 205 houses. Such development of the locality was caused by its role of a place where agricultural products were sold and peasants could buy everything they needed in their households. A s thetown developed, there were more and more people engaged in trade and craft. For example in �78 WANDA PAPROCKA 1789 there were 19 craftsmen in M y s z y n i e c while in 1864 their number ammounted to 90. T h e growing meaning of M y s z y n i e c as the local trade centre can be also proved by the growlh of incomes coming from the market taxes in the budget of town council. T h e expansion of the town as the supralocal centre was set back once the decree of the Russian Tsar abolished ils c i v i c rights as a town in 1869. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypck � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cbe1a4f438987656666a2887b4d067cf.pdf 190872b0d7417932f505df0070a4277c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5230 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4854 Title A name given to the resource 50-lecie "Etnografii Polskiej" / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.7-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" Powstanie nowego czasopisma, związanego z istniejącym od 1953 roku In­ stytutem Historii Kultury Materialnej (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii) Polskiej Akademii Nauk, było ważnym wydarzeniem w dziejach dyscypliny . Od samego początku pismo ukazuje się z niezwykłą regularnością, mimo róż­ nych, często burzliwych, zmian zachodzących w kraju, i utrwaliło swoją pozycję w dorobku polskiej humanistyki. Powołanie do życia „Etnografii Polskiej" było wspólnym dziełem badaczy, którzy po wojnie podjęli trud odbudowy nauki polskiej. O udziale wielu wybit¬ nych naukowców w pracach wydawniczych świadczy skład Komitetu Redakcyjnego , a także powierzenie redagowania kolejnych tomów poszczególnym członkom tego Gremium. Teksty publikowane w „Etnografii Polskiej" są ważnym źródłem wiedzy o osiągnięciach powojennej etnografii (późniejszej etnologii/antropologii kultu¬ rowej), kierunkach prac badawczych, specyfice różnych ośrodków naukowych, rozwoju dyscypliny i jej historii. Ukazanie się pięćdziesiątego tomu czasopisma jest okazją do przypomnienia podstawowych zadań stawianych mu od chwili powstania, omówienia prezento¬ wanej na jego łamach problematyki i prześledzenia zmian. Jest to również okazja do refleksji nad rolą i miejscem pisma w polskiej etnografii/etnologii i osiąg¬ nięciami dyscypliny, widzianymi przez pryzmat publikowanych na jego łamach artykułów. Historia czasopisma jest częścią historii polskiej etnografii/etnologii/antropo¬ logii kulturowej i powinna być rozpatrywana w ścisłym związku z nią. Takie pogłębione ujęcie nie jest jednak możliwe w krótkim, z konieczności, tekście. Możemy jedynie zasygnalizować pewne problemy. Trudno nam również oceniać czasopismo, z którym jesteśmy związane od dawna. We „Wstępie" do pierwszego tomu „Etnografii Polskiej", zatytułowanym „Od Redakcji", tak m.in. sformułowano jej zadania: „[...] czasopismo to jako odbicie 1 2 1 Etnografia reprezentowana w Instytucie Historii Kultury Materialnej związana była z Dzia­ łem I V PAN. „Zakres tematyczny tego Działu [jak napisano w I tomie pisma, w artykule „Od Redakcji"] nie ogranicza się [...] do zagadnień kultury materialnej, obejmuje bowiem zarówno zagadnienie rozwoju sił wytwórczych wraz z całością kultury materialnej, jak też problematykę społecznych stosunków produkcji i bogatą tematykę należącą do dziedziny świadomości spo­ łecznej" (Etnografia Polska, t. I : 1958, s. 15). Redaktorem naczelnym „Etnografii Polskiej" był prof. dr hab. Witold Dynowski. W skład Komitetu Redakcyjnego wchodzili: prof. prof. Kazimierz Dobrowolski, Józef Gajek, Mieczysław Gładysz, Jadwiga Stelmachowska, Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Kazimierz Moszyński, Adolf Nasz, Andrzej Waligórski, Kazimiera Zawistowicz-Adamska. 2 �8 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" polskiej współczesnej myśli badawczej musi oprócz problematyki własnego kra¬ j u uwzględnić również etnografię innych narodów słowiańskich oraz pozosta¬ łych krajów europejskich i pozaeuropejskich. [... ] czasopismo będzie się starało kłaść silny nacisk na zagadnienia metodologiczne, na zagadnienia związane z techniką badań, na podstawowe problemy teoretyczne. [... ] Nieobca mu będzie również problematyka etnogenetyczna i zagadnienia swoistych cech etnicznych ludu polskiego i jego kultury" (Etnografia Polska, t. I : 1958, s. 16). W tym samym tomie zamieszczony został artykuł nestora polskiej etnografii, prof. Kazimierza Dobrowolskiego, będący pierwszą po wojnie próbą teoretycz¬ nego zarysu tradycyjnej kultury chłopskiej na ziemiach południowej Małopolski w X I X - X X wieku. Autor przedstawił wyniki badań przeprowadzonych przed I I wojną światową i w pierwszych latach powojennych, łącząc teoretyczne i meto¬ dologiczne założenia badawcze obu okresów. Tekst Dobrowolskiego był bardzo ważnym głosem w dyskusji nad teorią kultury ludowej oraz znaczeniem podłoża historycznego i dziedzictwa kulturowego. Polscy badacze od początku doceniali potrzebę międzynarodowej współpra¬ cy, szerokiego udziału w życiu naukowym, prowadzenia badań terenowych na różnych obszarach i podejmowania nowych projektów badawczych (dyskutowa¬ no o nich m.in. podczas Międzynarodowych Kongresów Nauk Etnologicznych i Antropologicznych). W „Etnografii Polskiej" publikowano wyniki badań obej¬ mujących wybrane regiony Polski i realizowanych poza jej granicami, m.in. w Czechosłowacji, Bułgarii, Jugosławii, NRD, Rumunii, na Węgrzech. Zwracano również uwagę na konieczność likwidacji tzw. kierunków deficytowych, m.in. takich jak studia nad teorią kultury „społeczeństw pierwotnych" (Dynowski 1963, s. 25) i etnografia Europy (Zadrożyńska-Barącz 1970). Z perspektywy lat można powiedzieć, że cel ten został osiągnięty. Znakomitą okazją do refleksji nad zadaniami dyscypliny był jubileusz dwu¬ dziestolecia powojennej etnografii i dziesięciolecia powstania Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. W artykule wstępnym do I X tomu czasopisma, zatytu¬ łowanym „Od Redakcji", czytamy m.in.: „Dzisiejsza etnografia uważa za swój główny obowiązek studia nad współczesnością, przy czym rzeczywistość aktualna traktowana jest jako ogniwo szerszego procesu historycznego [... ] W badaniach nad współczesnością etnografia spotyka się z innymi naukami społecznymi, zwłaszcza z socjologią, historią gospodarczą czasów najnowszych, ekonomią, demografią, historią techniki. [... ] Innym wreszcie momentem, na który wskazać należy w rozwoju powojennej etnografii, a zwłaszcza lat ostatnich, jest wzrost zainteresowania krajami pozaeuropejskimi. [... ] Współczesna etnografia polska jest więc z jednej strony dyscypliną historyczną, odtwarzającą określone wycinki chronologiczne procesu kulturowego, z drugiej zaś strony wnosi ona swój wkład do teorii kultury. Oba te aspekty działania naszej dyscypliny budzić muszą, i budzą, wiele refleksji teoretycznych i metodologicznych. [... ] Tym zagad¬ nieniom zawsze będziemy udzielali naczelnego miejsca, zarówno w następnych tomach ^Etnografii Polskiej», jak i w innych wydawnictwach etnograficznych" (Etnografia Polska, t. IX: 1965, s. 22-23). �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 9 Zadania uznane za programowe dla rodzimej etnografii znalazły odbicie w arty­ kułach zamieszczanych w kolejnych tomach. Poruszano w nich m.in. kwestie teoretyczne i metodologiczne, podejmowano próby interdyscyplinarnych studiów nad przeszłością i teraźniejszością kultury wsi polskiej, zastanawiano się nad rolą etnografii w rozwoju nauk społecznych. Prezentowano również wyniki reali¬ zowanych na szeroką skalę programów badawczych, dotyczących np. prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym, monografii wybranych środowisk wiejskich Mazowsza, Podlasia, Górnego Śląska, Karpat, Wielkopolski i Kujaw. Podejmo¬ wano próby rekonstrukcji tradycyjnej kultury ludowej poszczególnych regionów, a także ukazania współczesnego obrazu badanych wsi. Zauważalne było odejś¬ cie od klasycznego podziału kultury na materialną, społeczną i duchową na rzecz analizy wybranych dziedzin kultury, najbardziej charakterystycznych dla danej spo¬ łeczności, rozpatrywanych w kontekście innych zjawisk kulturowych, z uwzględ¬ nieniem perspektywy historycznej. W 1962 roku, w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, powstał Zakład Etnografii Powszechnej. Było to związane z rosnącym zainteresowaniem polskich badaczy problematyką pozaeuropejską. Rosła również liczba tekstów zamieszcza¬ nych w „Etnografii Polskiej", w których ukazywano wyniki badań prowadzonych na różnych kontynentach. Największym przedsięwzięciem badawczym w historii polskiej etnografii/etno¬ logii, realizowanym poza granicami kraju, była ekspedycja, której członkowie (w latach 1965-1980) prowadzili badania terenowe w Mongolii. Inicjatorem prac, ich kierownikiem i koordynatorem, był prof. dr hab. Witold Dynowski, zarazem długoletni redaktor „Etnografii Polskiej". Na łamach pisma systematycznie pu¬ blikowano wyniki badań terenowych prowadzonych przez członków ekspedycji. W artykułach omawiano m.in. proces przechodzenia od tradycyjnej formy koczow¬ niczej gospodarki pasterskiej do gospodarki spółdzielczej, z charakterystycznymi dla niej elementami osadnictwa. Przedmiotem studiów stał się też proces adaptacji młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego, zmieniającego się pod wpły¬ wem urbanizacji i industrializacji. Analizowano zmiany struktury społecznej, przeobrażenia zachodzące w sferze stosunków etnicznych, w funkcjonowaniu rodziny i systemu pokrewieństwa, we wzorcach osobowych, życiu codziennym i obrzędowości. Przedstawiono także efekty unikalnych w skali światowej badań przeprowadzonych przez członków ekspedycji wśród mongolskich mniejszości etnicznych (patrz np. Etnografia Polska, t. X I I : 1968; t. X X I : 1972, z. 1; szerzej 0 pracach ekspedycji mongolskiej patrz też: Kabzińska 2000). Polscy mongoliści utrzymywali ścisłe kontakty z wieloma liczącymi się zagra¬ nicznymi ośrodkami naukowymi, a ich prace cieszyły się dużym zainteresowa¬ niem środowiska naukowego. 24-25 października 1978 roku, w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, odbyło się międzynarodowe sympozjum, którego tema¬ tem była „Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej". Wzięli w nim udział mongoliści z Austrii, Finlandii, Francji, Japonii, NRD 1 RFN, Węgier, USA, ZSRR, Mongolii i Polski. Teksty referatów ukazały się drukiem w X X I V tomie czasopisma (rok 1980, z. 1). �10 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" Z dużym zainteresowaniem środowiska spotkały się m.in. opublikowane w „Etnografii Polskiej" pionierskie w światowej mongolistyce artykuły wskazu¬ jące na możliwości zastosowania analizy semiotycznej do badań nad różnymi rodzajami ruchu, waloryzacją przestrzeni, obrzędowością oraz zachowaniami ludycznymi. Autorzy tych tekstów prezentowali wyniki badań przeprowadzonych w Mongolii, odwoływali się również do materiałów porównawczych, dotyczą¬ cych różnych kultur, często znacznie oddalonych od siebie terytorialnie. Obok badań nad kulturą mongolską znakomicie rozwijały się w Polsce (i roz¬ wijają do dziś) badania amerykanistyczne. W artykułach publikowanych na ła¬ mach czasopisma analizowano m.in. współczesne przeobrażenia kulturowe (na przykładach wybranych grup etnicznych obu Ameryk, zwłaszcza społeczności indiańskich). Tematem artykułów było również funkcjonowanie struktur społecz¬ nych w Ameryce Południowej w okresie prekolumbijskim i po konkwiście. Oma¬ wiano też zjawisko religii synkretycznych i ruchów społeczno-religijnych okreś¬ lanych jako natywistyczne, millenarystyczne, bądź mesjanistyczne, analizowano mity, wierzenia i obrzędy badanych grup. Wiele uwagi poświęcono udziałowi Polaków w rozwoju cywilizacyjnym i kulturowym państw Ameryki Łacińskiej w X I X i X X wieku i odkrywaniu tego obszaru (patrz np. Etnografia Polska, t. X X V I I : 1983, z. 1; Etnografia Polska, t. X X X I I : 1988, z. 1). W badaniach pozaeuropejskich uczestniczyli przedstawiciele różnych placówek etnograficznych. Publikując ich prace „Etnografia Polska" pełniła funkcję łącz­ nika między różnymi ośrodkami, była też znakomitym forum dyskusyjnym. Na łamach czasopisma publikowano również wyniki badań prowadzonych w Afryce i na Bliskim Wschodzie. Ukazywały się także teksty będące efektem współpracy międzynarodowej obejmującej kraje europejskie. Jej przykładem mogą być wspólne badania polsko-bułgarskie, realizowane w latach 1966-1970. Dotyczyły one m.in. rodziny oraz przemian zachodzących w wybranych wiejs¬ kich społecznościach lokalnych po I I wojnie światowej (patrz np. Etnografia Pol­ ska, t. XV: 1971, z. 1). W 1959 r. powstała Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej Karpat. W realizacji projektów opracowanych przez członków Komisji uczestni¬ czyli badacze polscy, czescy, słowaccy, węgierscy, rumuńscy i ukraińscy, a po po¬ szerzeniu Komisji o kraje bałkańskie (w 1976 r.) - także bułgarscy i jugosłowiańscy. W tym samym czasie Komisja zmieniła nazwę na: Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. Najwięcej uwagi poświęcono pasterstwu, architekturze i folklorowi zbójnickiemu. Działalność Komisji była zna¬ komitym przykładem pierwszego po I I wojnie światowej, szerokiego pod wzglę¬ dem problemowym i długotrwałego współdziałania etnologów z krajów Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej (patrz np. Etnografia Polska, t. V: 1961; t. V I : 1962; t. XXV: 1981, z. 2; o pracach Komisji patrz też: Godyń-Wrzesień 2005). Od początku lat siedemdziesiątych w „Etnografii Polskiej" można śledzić dys¬ kusję, mającą na celu podsumowanie dwudziestopięcioletnich dokonań badaw¬ czych. Wskazywano też na konieczność wydania pracy zbiorowej, która byłaby syntetycznym ujęciem etnografii Polski. W artykułach poświęconych progra- �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 11 mowi prac nad „Syntezą" przedstawiano m. in. teoretyczne i metodologiczne założenia projektu, odpowiadające nowym wymogom dyscypliny (KutrzebaPojnarowa 1971). Publikowano również cząstkowe wyniki badań nad poszcze­ gólnymi zagadnieniami. W 1970 roku ukazał się artykuł poświęcony Łemkom, przemianom w sferze kultury tej grupy i jej związkom z kulturą polską. Trzy lata później opubliko­ wano artykuł poświęcony uchodźcom greckim w Bieszczadach. Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ukazały się też w „Etnografii Polskiej" teksty dotyczące Cyganów w Polsce oraz ludności tatarskiej. Podjęto również rozważania nad pojęciem grupy etnograficznej i etnicznej. Publikacja tekstów dotyczących różnych grup etnicznych mieszkających na terenie Polski miała ogromne znaczenie. Oznaczała zdecydowane wyjście poza obowiązujący w PRL oficjalny obraz społeczeństwa polskiego jako homogenicznego pod względem etnicznym/narodowościowym. Złamanie tabu milczenia na ten temat. Przez długie lata wydawcą „Etnografii Polskiej" był wrocławski Zakład Wy­ dawniczy im. Ossolińskich. Od 1992 roku pismo wydawane jest przez Instytut Archeologii i Etnologii PAN (składem i drukiem zajmuje się Zakład Wydawni¬ czy Letter Quality). „Etnografia" ukazuje się w nowej szacie graficznej. Najważ¬ niejsze zmiany dotyczą jednak prezentowanej w piśmie problematyki. Transformacja systemowa, której początek wyznacza umownie rok 1989, po¬ zwoliła polskim etnologom, podobnie jak badaczom w innych krajach Europy Srodkowo-Wschodniej, na podjęcie wielu tematów, których realizacja nie była wcześniej możliwa, głównie ze względów polityczno-ideologicznych. Do dziś prowadzone są zainicjowane wówczas badania nad konfliktami etnicznymi, pograniczem kulturowym, religijnością, charakterem relacji między różnymi grupami etnicznymi a grupą dominująca. Przedmiotem szczególnej uwagi stała się tożsamość (etniczna, narodowa, kulturowa) oraz jej wyznaczniki. Dużym za¬ interesowaniem cieszy się tematyka polonijna. Przez wiele lat tego typu badania były ograniczone do krajów zachodnich. Od 1989 roku polscy badacze mają także możliwość prowadzenia badań terenowych na obszarach byłego Związku Radzieckiego, m.in. wśród mieszkających tam Polaków. Prace badawcze dotyczą m.in. historii tej grupy, tożsamości i jej wyznaczników oraz warunków mających wpływ na kształt tej tożsamości. Przedmiotem badań jest kultura wybranych grup, religia, relacje etniczne. Wyniki badań terenowych przeprowadzonych m.in. na Białorusi, Litwie, Ukrainie, w Kazachstanie, Mołdawii, w Gruzji, w Rosji (a także poza granicami byłego ZSRR - w Rumunii) były prezentowane na łamach „Etnografii Polskiej". Najwięcej tekstów poświęcono Białorusi. Pisano m.in. o wyznacznikach tożsamości etnicznej (narodowej) różnych grup (nie tylko Polaków), stosunkach etnicznych, w tym np. rosyjsko-białoruskich, anali¬ zowanych z perspektywy „swój" - „obcy". Badaczy interesowały stereotypy etniczne, stosunki społeczne i religijne, małżeństwa mieszane, działania podej¬ mowane dla zachowania kultury i języka poszczególnych grup, świadomość historyczna, postawy wobec zmian, zachodzących na Białorusi po rozpadzie ZSRR i in. Wskazywano na zróżnicowanie badanych społeczności, podziały na �12 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" „swoich" i „obcych", występujące także wewnątrz tej samej grupy etnicznej czy narodowej, różne typy tożsamości, jej wyznaczniki oraz zmiany ich roli w kształ¬ towaniu identyfikacji poszczególnych osób. Na łamach pisma, po raz pierwszy w polskiej etnologii, pisano o Turkach meschetyńskich, Asyryjczykach, Czeczenach i Chewsurach, ukazując wybrane aspekty ich historii i kultury, a także stereotypowy najczęściej sposób prezen¬ towania tych grup w różnego typu publikacjach. Ukazały się również artykuły o problemach imigrantów w Szwajcarii, staroobrzędowcach w różnych krajach Europy, a także o Niemcach nadwołżańskich, którzy zdecydowali się opuścić ZSRR i obecną Rosję, by osiąść w niemieckiej ojczyźnie. Wiele uwagi poświęcono mniejszościom etnicznym i narodowym w Polsce. Opublikowana została m. in. seria artykułów na temat Górnoślązaków. Pierwszy tekst z tego cyklu ukazał się 1993 roku, a więc na długo przedtem, zanim grupa ta stała się przedmiotem powszechnej uwagi i gorących dyskusji. Opublikowano również teksty dotyczące młodych Żydów, Karaimów, Romów i Wietnamczy¬ ków, procesu ich integracji ze społeczeństwem polskim, relacji z grupą domi¬ nującą, wyznaczników tożsamości, możliwości zachowania własnej kultury. Odrębny cykl artykułów poświęcono potomkom rodzin niemieckich mieszkają¬ cym na terenie Wielkopolski, w szczególności tych, które w X V I I I wieku przy¬ były na ziemie polskie z Bambergu i osiadły w okolicach Poznania. W artyku¬ łach ukazano m.in. historię i współczesność badanej grupy i jej przedstawicieli, proces integracji, związki z kulturą polską oraz przykłady stosunków polskoniemieckich w różnych okresach, widziane przez pryzmat losów jednostek. W „Etnografii Polskiej" ukazała się także seria artykułów na temat mniej¬ szości białoruskiej w Polsce w okresie międzywojennym. Przedmiotem uwagi było m.in. szkolnictwo białoruskie, instytucje i organizacje społeczne, działal¬ ność polityczna. Sytuacja Białorusinów została przedstawiona na tle polityki narodowościowej ówczesnych władz polskich i różnych obozów politycznych. W badaniach wykorzystano specjalistyczną literaturę, materiały prasowe, doku¬ menty statystyczne oraz niepublikowane wcześniej źródła archiwalne, pocho¬ dzące z archiwów polskich, litewskich i białoruskich. Analiza wybranych tytu¬ łów prasowych pozwoliła również na przedstawienie wizerunku mniejszości żydowskiej w międzywojennej Polsce. W kolejnym tekście, na podstawie tego typu materiałów, ukazane zostały stereotypy mieszkańców Włoch. Badania nad mniejszościami etnicznymi i narodowymi stały się znakomitą okazją do przypomnienia przedwojennego dorobku polskich badaczy i pokazania możliwości wykorzystania go we współczesnych pracach badawczych. Na nowo odkryto, odczytano i doceniono m.in. dorobek Józefa Obrębskiego i Eugeniusza Frankowskiego. W artykułach poświęconych mniejszościom obecna jest refleksja nad pro¬ blemem kontaktu kulturowego i relacją: „my" - „oni", „swoi" - „obcy". Do roz¬ ważań tych warto wrócić we współczesnych badaniach nad nasilającymi się ruchami migracyjnymi, problemami uchodźców, różnymi przejawami „swojskości" i „obcości". �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 13 Dobrą okazją do rozważań nad relacją „swój" - „obcy" była 500 rocznica odkrycia Ameryki. Włączając się w obchody tego wydarzenia wydano tom „Etno¬ grafii Polskiej" (t. X X X V I : 1992, zeszyt 2), w którym zaprezentowano m.in. wyniki analizy niepublikowanych wcześniej źródeł archiwalnych oraz rezultaty kwerendy materiałów prasowych, dotyczących Indian w XIX-wiecznym Chicago i w Warszawie (w 1884 roku). Ukazano stereotypowe wyobrażenia na temat Indian, podejmując próbę demitologizacji ich obrazu. Bardzo ważne było spojrze¬ nie na rolę, jaką odegrali Europejczycy w odkrywaniu Ameryki, a także związana z tym refleksja nad zjawiskiem kontaktu kulturowego i jego efektami. Ze zrozumiałych względów w czasopiśmie można było zaprezentować jedy¬ nie niewielką część bogatego dorobku naszej dyscypliny. Zawsze jednak pisano o sprawach ważnych dla środowiska. Podejmowano dyskusję nad nazwą dyscy¬ pliny, jej specyfiką, możliwościami badawczymi (jak również - ograniczeniami), a także nad związkami rodzimej etnografii/etnologii z nauką światową. Prezen¬ towano teksty z zakresu historii etnografii/etnologii. Korzystając z nieznanych szerzej źródeł przypominano sylwetki wybitnych badaczy i nieznane fakty z ich życia naukowego. W ostatnich latach ukazały się m.in. artykuły poświęcone Bronisławowi Malinowskiemu, Eugeniuszowi Frankowskiemu, Adamowi Fische¬ rowi, Oskarowi Kolbergowi, Józefowi Obrębskiemu, a także rosyjskiemu etno¬ grafowi - Dmitrijowi Konstantynowiczowi Zieleninowi. Wykorzystano w nich źródła odnalezione w archiwach, materiały prasowe i unikalne publikacje. Po 1989 roku nowym, szczególnie ważnym, problemem badawczym stała się analiza „realnego socjalizmu" w Polsce i innych krajach tego systemu, z jej mitologią, propagandą, metodami socjotechniki, sferą życia codziennego. Anali¬ zowano również (m.in. na przykładzie społeczności wiejskich) mechanizmy transformacji (przełomu systemowego) i ich skutki społeczno-kulturowe. Zapre¬ zentowano też wyniki badań inspirowanych koncepcją „teatru życia publicznego" ukazujących, na wybranych przykładach, lokalny wizerunek sceny politycznej. Pisano również o dialogu międzyreligijnym i sytuacji wyznaniowej w róż¬ nych krajach (m.in. Rosja, Białoruś, Ukraina, USA), o specyficznej religijności kobiecej. Podawano przykłady funkcjonowania parafii katolickich i prawo¬ sławnych z terenów byłego ZSRR, obu Ameryk i Polski. Na łamach „Etnografii Polskiej" omawiano ważne społecznie problemy udziału kobiet w walkach par¬ tyzanckich w Ameryce Łacińskiej, sytuacji ludzi starych w różnych kulturach, związków między współczesną turystyką i neokolonializmem, wyborów alterna¬ tywnych sposobów życia, „fali" w wojsku i nasilającego się obecnie w wielu krajach świata zjawiska samobójstw. Podjęty został również problem wpływu prasy na nastroje społeczne i jej roli w kreowaniu współczesnych stereotypów polskiego społeczeństwa. Autorzy publikujący na łamach „Etnografii Polskiej" przedstawiali również wyniki swoich badań nad rolą i funkcjonowaniem kultu świętych we współczes¬ nej kulturze ludowej, obrazem kultury ludowej w filmie polskim w czasach socja¬ listycznych, fenomenem disco polo i jego miejscem w polskiej kulturze masowej, symboliką wybranych zachowań i zjawisk (m.in. pustki, ciemności i milczenia), �14 50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" ofiarami z człowieka, różnymi aspektami wierzeń ludowych, sposobami spędza­ nia czasu wolnego. Od końca lat osiemdziesiątych, przez wiele lat, w „Etnografii Polskiej" uka­ zywały się nowatorskie artykuły reprezentujące nurt określany mianem antropo­ logii tańca. Wskazywano w nich różne możliwości interpretacji tańców wystę¬ pujących w kulturach świata, podejmując próbę wyjaśnienia ich znaczenia. W innych tekstach przedstawiono oryginalne propozycje interpretacji rozmaitych zachowań ruchowych występujących w kontekście obrzędów przejścia, cyklu kalendarzowego, w obrzędach rodzinnych. Odrębna seria artykułów poświęcona została współzawodnictwom w kulturach ludów Azji. Po raz pierwszy w litera¬ turze ukazane zostały funkcje obrzędowe wielu zachowań tego typu, ich związki z magią oraz znaczenie symboliczno-komunikacyjne. W piśmie prezentowano nowe możliwości prowadzenia badań etno-historycznych. Publikujący tu autorzy włączyli się również do dyskusji nad nowymi kie¬ runkami badań (np. etnicznością postmodernizmem, socjologią wiedzy, semio­ tyką i symboliką różnych zachowań, antropologią sportu i tańca). Omawiano też dokonania etnologii narodowych (np. rumuńskiej, francuskiej) i regionalnych (buriackiej). Analizowano ponadto wybrane koncepcje naukowe (m.in. koncep¬ cję mimesis sformułowaną przez René Girarda oraz „kozła ofiarnego", przedsta­ wioną również przez tego badacza). Zastanawiano się nad przydatnością pojęcia dyskurs we współczesnej antropologii, jak też nad terminologią, która pozwoliłaby na opis współczesnych zmian, dotyczących np. kwestii etnicznych. Przegląd tekstów składających się na dorobek „Etnografii Polskiej" wskazuje na bogactwo poruszanej na jej łamach problematyki. Można też np. mówić o wielości i różnorodności źródeł, z jakich korzystają etnologowie w swoich pracach. Są wśród nich nie tylko charakterystyczne dla dyscypliny badania tere¬ nowe, ale także źródła archiwalne, księgi parafialne, napisy nagrobne, materiały biograficzne, listy, dzienniki z badań terenowych, informacje z Internetu oraz materiały prasowe, pochodzące z różnych okresów. Stałymi działami pisma są „Recenzje i omówienia" oraz „Kronika". Z braku miejsca możemy w nich przedstawić jedynie nieliczne publikacje i wydarzenia składające się na ogromny dorobek dyscypliny. Bardzo ważny jest natomiast stały udział czasopisma w obiegu informacji naukowej. Zamieszczone tu teksty pobudzają do refleksji, dyskusji i krytycznej analizy, inspirują też do dalszych prac badawczych. Mimo daleko idących zmian, jakie dokonały się w powojennej etnografii, etno¬ logii/antropologii kulturowej, czasopismo od początku ukazuje się pod tym samym tytułem. Być może należałoby go zmienić, nie uczyniliśmy jednak tego, szanując tradycję i przyzwyczajenia Czytelników. Wzięliśmy także pod uwagę wysoką pozycję pisma i fakt, że jest ono rozpoznawalne właśnie jako „Etnografia Polska". Stały wzrost kosztów wydawniczych, przy skromnych możliwościach finan¬ sowania publikacji naukowych, wpłynął na zmniejszenie objętości pisma. Do historii przeszły roczniki o objętości 40 arkuszy (przez długi czas wydawano rocznie dwa zeszyty, z których każdy liczył ok. 20 arkuszy). W 1994 roku, po �50-LECIE „ETNOGRAFII POLSKIEJ" 15 kilkudziesięciu latach, „Etnografia Polska" znów stała się rocznikiem. Ograni¬ czone są możliwości publikowania materiałów ilustracyjnych, przede wszystkim fotografii; nawet nie próbujemy sięgać po barwne ilustracje. Na szczęście, jak wynika z ocen czasopisma, jego poziom merytoryczny jest niezmiennie wysoki, a wiele prezentowanych tu tekstów znajduje się w naukowym obiegu (sięgają do nich nie tylko etnologowie/antropolodzy). Rozwiązaniem, które pozwoliłoby na publikację większej ilości materiałów byłaby z pewnością elektroniczna wersja „Etnografii Polskiej", dostępna w Inter¬ necie. Jest to zapewne kwestia niedalekiej przyszłości. Obecnie angielskojęzyczne streszczenia publikowanych w czasopiśmie artykułów ukazują się w międzyna¬ rodowym piśmie internetowym „The Central European Journal of Social Sciences and Humanities" (CEJSH). Powodem do szczególnej radości jest rosnące zainteresowanie młodych auto¬ rów publikowaniem na łamach „Etnografii Polskiej" wyników prowadzonych przez nich badań. Za jakiś czas przejmą oni pałeczkę w sztafecie pokoleń i będą tworzyć następne numery pisma. Miejmy też nadzieję, że będą świętować kolejne, piękne jubileusze wydawnictwa ukazującego się pod tytułem „Etnografia Polska". LITERATURA CYTOWANA D o b r o w o l s k i K a z i m i e r z 1961, Studia nad teorią kultury ludowej. Zagadnienie reliktu kulturowego w świetle materiałów źródłowych z południowej Małopolski, Etnografia Pol­ ska, t. IV, s. 15-92. - 1964, Trzy studia z teorii kultury ludowej, Etnografia Polska, t. V I I I , s. 11-74. D y n o w s k i W i t o l d 1963, Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej, Etnografia Polska, t. V I I , s. 15-30. G o d y ń - W r z e s i e ń M a r i a 2005, Zarys historii Międzynarodowej Komisji do Badania Kul­ tury Ludowej Karpat, Lud, t. 89, s. 237-252. K a b z i ń s k a I w o n a 1996, Od Redakcji, Etnografia Polska, t. X L , z. 1-2, s. 5-9. - 2000, W kierunku zrozumienia i interpretacji. Polska ekspedycja etnograficzna w Mon¬ golii, [w:] Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicz­ nych, Antoni Kuczyński (red.), Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, Wro¬ cław, s. 233-249. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A n n a 1971, Założenia teoretyczne i realny program nowych prac nad syntezą etnografii Polski, Etnografia Polska, t. XV, z. 2, s. 11-16. P a p r o c k a W a n d a 2003, 50 lat Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Etnografia Polska, t. X L V I I , z. 1-2, s. 5-30. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z A n n a 1970, Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, Etnografia Polska, t. XIV, z. 2, s. 207-214. Iwona Kabzińska, Wanda Paprocka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/892cee1e3e0fe7ba5bb624fc129e0026.pdf c7753849a6f6212497ad0c55a79b80f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1328 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1227 Title A name given to the resource Przekaz kulturowy w rodzinie i społeczności wiejskiej w świetle badań terenowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.245-262 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA (IHKM PAN, Warszawa) PRZEKAZ KULTUROWY W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J W ŚWIETLE B A D A Ń T E R E N O W Y C H W analizie zjawisk społecznych i kulturowych posługujemy się często po­ jęciami przeciwstawnymi traktując je jako opozycyjne i antynomiczne. Istnie­ ją jednak układy przeciwstawne, których nie można rozpatrywać jako antagonistyczne. Występują one między innymi w procesach związanych z prze­ kazem kulturowym, realizowanym przede wszystkim w szeroko pojmowanym wychowaniu, w którym „jednostkowy" i „społeczny" nie stanowią pojęć opo­ zycyjnych, a wręcz przeciwnie — punktem odniesienia do działania jednostki jest społeczeństwo i ono decyduje o ocenie jej wartości zgodnie z obowią­ zującymi normami i zasadami współżycia społecznego. Już w samej etymo­ logii słów „przekaz kulturowy" — „transmisja kulturowa" zawarta jest su­ gestia kontaktów między ludźmi oraz dążenie do wzajemnych między nimi związków, zarówno w układzie diachronicznym, jak i synchronicznym. Bez­ pośrednie środowisko społeczne jednostki kształtuje warunki, w których na­ stępuje jej socjalizacja oraz z którymi pozostaje ona w codziennej interakcji. Poprzez procesy adaptacyjne jednostki w kulturze rozumiemy nie wyraz jej zdolności przystosowania się wynikający z cech biologicznych, ale zdol­ ności adaptacji do wspólnego zespołu reguł, które posiada każda grupa kul­ turowa, do zapoznania się z normami życia grupowego oraz przyswojenia sobie określonej, jak nazywa to J . Kmita, „kompetencji kulturowej" (1971, s. 37). Termin „przystosowanie" dotyczy przede wszystkim wyników socjalizacji dokonującej się w środowisku określanym przez wielu badaczy terminem ..środowiskapierwotnego" (Berger, 1970; Dubos, 1970; Sowa, 1971; Ratajczak, 1980). Terminem tym przyjęto określać najbliższe otoczenie wchodzącego w życie człowieka, zamykające się w granicach domu rodzinnego, powiększa­ ne odpowiednio do wieku o sąsiedztwo, grupę rówieśniczą, społeczność lo­ kalną, szkołę. Wejście w wiek dojrzały, usamodzielnienie się, odrywa niejako jednostkę od dotychczasowego, przypisanego człowiekowi środowiska pierwot­ nego, pozwala d o k o n y w a ć wyboru i tworzyć sobie własne środowisko na miarę obiektywnych warunków zgodnych z jego potrzebami i zainteresowa- �246 WANDA PAPROCKA niami, które określono w literaturze jako „wtórne". Środowisko pierwotne było ściśle związane z pewnym terytorium, natomiast środowisko wtórne po­ siada cechy „ponadterytorialności". Ostre rozgraniczenie obu środowisk jest trudne, w rzeczywistości zakresy ich zachodzą na siebie. Stopień ich wza­ jemnych powiązań uzależniony jest od wieku jednostki i typu społeczności terytorialnej, w której ona żyje. Wpływ środowiska pierwotnego dominuje bez wątpienia w przypadku dzieci i młodzieży oraz ludzi starych, a środowisko wtórne determinuje za­ chowania ludzi w wieku aktywności zawodowej. Wpływ środowiska pier­ wotnego dominuje nad środowiskiem wtórnym w społeczności wiejskiej, szcze­ gólnie tradycyjnej, zachowawczej. Badania terenowe prowadzone w latach 1981-1985 miały za zadanie określić podstawowy zakres treści kulturowych przekazywanych z pokolenia na pokolenie w rodzinie i społeczności lokalnej, związanych przede wszyst­ kim ze specyficznymi warunkami chłopskiego życia i pracy . Funkcja wy­ chowawcza rodziny jest konsekwencją jej funkcji prokreacyjnych i w świetle dotychczasowych analiz dokonywanych w tym zakresie truizmem jest już twierdzenie o znaczeniu tej funkcji nie tylko dla rodziny jako grupy spo­ łecznej, ale również dla społeczeństwa globalnego, od właściwego spełnienia jej w znacznej mierze zależy bowiem kształt osobowości i postępowanie jednostek. 1 Analizując przemiany funkcji rodziny w tym zakresie należy za punkt wyjścia przyjąć tradycyjny system wychowania dziecka wiejskiego rekon­ struowany na podstawie wypowiedzi i opinii starszej generacji informato­ rów, jak również literatury przedmiotu. Pozwoli to określić różnice, jakie w procesie przemian społecznego życia wsi zachodzą w zakresie wychowania, jak również pewną trwałość i ciągłość niektórych treści przekazywanych w międzygeneracyjnym przekazie kulturowym. Gospodarstwo wiejskie wykazuje i zawsze wykazywało cechy wyjątkowej trwałości, stanowiło ono wraz z rodziną jedność produkcyjną i społeczną utrzymującą ciągłość wzorów kulturowych w długotrwałym procesie histo­ rycznym. W jego międzypokoleniowych związkach z rodziną należy szukać dużej żywotności tradycyjnych p o g l ą d ó w i przekonań nawet w młodej gene­ racji rodziców. W naukach społecznych wychowanie określa się zwykle jako intencjonal­ ne kształtowanie osobowości według przyjętego w grupie ideału wychowaw­ czego (Kłoskowska, 1965; Tyszka, 1974; Kowalski, 1972; i inni). Ideał wychowawczy to zespół cech osobowościowych i ról społecznych, 1 Materiały z badań terenowych prowadzonych w latach 1981-1985 we wsiach województw białostockiego, bialsko-podlaskiego, ciechanowskiego, łomżyńskiego, płockiego i warszawskiego znajdują się w Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie i zarejestrowane są w Księdze inwentarzowej Archiwum pod nr. nr: 1843-1847, 1853, 1856, 1859, 1884, 1895-1898, 1914-1916, 1917-1933, 1936-1941, 1945-1947. �PRZEKAZ KULTUROWY W RODZINIE I SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 247 które dana jednostka powinna posiadać i pełnić. 'W rodzinie chłopskiej ideał ten określony był całkowicie związkami łączącymi ją z gospodarstwem oraz życiem społeczności lokalnej w sposób jednoznaczny i konsekwentny. Wyzna­ czały one pozycję społeczno-ekonomiczną oraz perspektywy życiowe wiej­ skiego dziecka. Również realizacja ideału wychowawczego przebiegała w spo­ sób konsekwentny i ujednolicony choć, jak zostanie przedstawione w dalszej części artykułu, nie w sposób jednoznacznie zwerbalizowany czy stanowiący określoną, wydzieloną sferę działań. Wychowanie nie wyodrębniło się jako dziedzina zadań szczegółowych. Rodzina wychowywała w trybie swego nor­ malnego funkcjonowania. Praktycznie obejmowało ono przygotowanie do pod­ jęcia roli gospodarza oraz roli członka społeczności wioskowej w pełni akceptującego zastany system wartości, norm postępowania i ocen moralno-społecznych. „Jakkolwiek pojmowalibyśmy wychowanie — pisał Bohdan Su­ chodolski — jest ono zawsze przygotowaniem ludzi do życia, które mają prowadzić, rodzaj tego życia wyznacza przeto nieuchronnie charakter i zakres wychowawczych zadań" (1963, s. 11). Znajduje to wyraźnie potwierdzenie w materiale empirycznym. N a sumę treści, które stanowiły przedmiot przekazu kulturowego w ro­ dzinie, składały się te mądrości życia, które ukazują realia chłopskiego by­ towania i zasady organizacji „wspólnoty rodzinno-gospodarczej. W nauce zawodu rolnika chodziło nie tylko o zdobycie podstawowej wiedzy fachowej, ale także o wyrobienie właściwego stosunku do pracy, stałej do niej goto­ wości, pewnej rezygnacji z indywidualnych dążeń, stosunku do przyrody i znajomość jej praw oraz szeregu czynności będących udziałem innych grup zawodowych. Utrwalony i przekazywany w ciągu pokoleń sposób postępowania pro­ wadził do rytualizacji zarówno czynności produkcyjnych i stosunków we­ wnątrz rodzinnych, jak też sposobu wychowania. Rytualizacja czynności wy­ chowawczych utwierdzała funkcjonowanie szeregu praktycznych, a zarazem podstawowych zasad przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Ich daleko posunięta jednolitość wiązała się ściśle z brakiem autonomicznych, zróżni­ cowanych zadań. W środowisku rodzinnyfn w toku obsługi rodzinnego war­ sztatu kształtowała się o s o b o w o ś ć każdego wchodzącego w życie członka społeczności wiejskiej. Wzory kulturowe regulujące podział pracy i kompe­ tencji w rodzinie były zarazem wzorami wychowawczymi. Wzorzec osobowy każdego członka rodziny związany z jego funkcjami gospodarczymi (wyni­ kającymi z podziału zadań produkcyjnych) był zarazem wzorcem wychowaw­ czym realizowanym, tak jak w zadaniach produkcyjnych, według płci i wieku. Zakres środowiska wychowawczego młodego pokolenia pokrywał się całko­ wicie z zakresem jego świata, w którym po osiągnięciu dojrzałości społecz­ nej dane mu było uczestniczyć. Pokrywał się on nie tylko w sensie terytorial­ nym, ale przede wszystkim w znaczeniu społecznokulturowym. Oznaczało to, że treści kulturowe, które zastawał dorastający człowiek w swym środowisku pierwotnym, w postaci niezmiennej spotykał jako człowiek dorosły. Ułatwiało �248 WANDA PAPROCKA to proces przystosowania, gdyż wszystkie czynności „wyuczone" znajdowały zawsze zastosowanie w tej samej postaci w życiu człowieka dojrzałego. Wy­ chowanie polegało więc na wrastaniu w życie społeczne i kulturę dokonu­ jące się w toku innych czynności. Zdobyta wiedza czy też umiejętność były efektem wtórnym, efektem wdrażania do określonej czynności. Stąd brak ostrego kryterium wyznaczania okresu dzieciństwa jako czasu dającego się wyodrębnić w życiu człowieka, w którym następował proces „przygotowania do życia" czy też „urabiania na członka grupy". Proces ten dokonywał się równolegle z rzeczywistym uczestnictwem w życiu tej grupy. Nie było tu więc wyraźnie wyodrębnionego okresu w życiu dziecka, w którym było ono przygotowywane do przyszłych zadań, do uczestnictwa w świecie człowieka dorosłego. Uczestniczyło ono w tym świecie od najmłodszych lat. Przyjęcie roli gospodarza czy gospodyni dające status członka grupy lokalnej nie było uzależnione od kryteriów edukacyjnych, stopnia przygotowania do tej roli, lecz od sytuacji ekonomiczno-rodzinnej i realizowane było z chwilą przejęcia gospodarstwa. T a równoległość wychowania z rzeczywistym uczestnictwem w życiu spo­ łeczności i jej kulturze stanowiła podstawę, jak stwierdza wielu badaczy, harmonii procesu wychowawczego, która polegała na adekwatności przyjmo­ wania treści oraz wykształconych umiejętności i nawyków do zastanych w życiu sytuacji czekających na rozwiązanie przez daną jednostkę. Harmo­ nię tę określa się jako pionową, mając na uwadze przechodzenie jednostek na wyższe szczeble statusu społecznego w grupie lokalnej z racji nabywania dojrzałości. Ujednolicony system wartości i norm społecznych, w których ziemia — żywicielka stanowiła wartość nadrzędną, a odwzorowywanie zacho­ wań pokolenia rodziców było podstawą oceny „dobrego wychowania" mło­ dego pokolenia, decydował o zwartości systemu wychowania w środowisku. Rodzice, starsze rodzeństwo, krewni, sąsiedzi, kościół, cała wreszcie społecz­ ność lokalna oddziaływały zgodnie, oceniając człowieka według tegoż ujedno­ liconego systemu wartości i norm. Każdy z członków społeczności poddawa­ ny był niezwykle czujnemu systemowi kontroli lokalnej, pełniącemu przede wszystkim funkcje wychowawcze o charakterze adaptacyjno-korektywnym (Wincławski, 1971), który dysponował całym zestawem nierzadko drastycz­ nych sankcji społecznych. Tę zgodność oddziaływań wychowawczych wszyst­ kich instytucji funkcjonujących w środowisku określa się jako harmonię poziomą. Z chwilą, kiedy dziecko podejmowało pierwsze prace na rzecz gospo­ darstwa domowego i rolnego, kończył się okres jego krótkiego dzieciństwa, a rozpoczynał proces wdrażania do o b o w i ą z k ó w członka załogi produkcyjnej gospodarstwa, w czasie którego następowało gromadzenie przekazywanych przez starszą generację doświadczeń. Jak już wspomniałam, wzory kulturowe regulujące podział pracy i kompetencji w rodzinie były zarazem wzorami wychowawczymi. Dlatego w badaniach terenowych zwrócono znaczną uwagę na ten fakt, szczególnie ważny dla analizy treści i sposobów przekazywania �PRZEKAZ KULTUROWY W RODZINIE I SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 249 wiedzy zawodowej w rodzinach chłopskich. W okresie, który obejmuje pa­ mięć najstarszych informatorów, nie można już jednak mówić o sztywnym schemacie podziału ról gospodarczych w rodzinie. Pomimo jednak, że dawny wzorzec podziału czynności przypisywanych do płci, wieku i miejsca w strukturze rodzinnej był j u ż na początku X X w. modelem urzeczywistnianym w pełni, głównie w gospodarstwach zamożnych i liczebnie dużych zespołach domowych, to właśnie w zakresie posiadanych uprawnień do przekazywania różnych rodzajów wiedzy taki tradycyjny po­ dział ról istniał znacznie dłużej, jak równie długo zachowane zostały upraw­ nienia (wyrażane często tylko w symbolicznym geście) niektórych członków rodzin do wykonywania określonych zadań. Jak stwierdza jeden ze starszych informatorów, siew był czynnością wyłącznie gospodarza. Rozpoczynał go rol­ nik znakiem krzyża, następnie kropił ziarno święconą wodą. Powszechne by­ ło przekonanie, że ziemia poddana jest przede wszystkim władzy gospodarza, dlatego też najlepiej obrodzi, jak on sam ją obsieje. Przywilej rozpoczyna­ nia siewu zachował często nie pracujący j u ż czynnie w gospodarstwie ojciec lub dziadek rzucając pierwszą garść zboża. Również rozpoczynanie żniw dokonywane było zgodnie z tradycją przez głowę gospodarstwa. „Szczególnie lubiłam — pisze autorka wspomnień zamie­ szczonych w Młodym pokoleniu chłopów — gdy ojciec rozpoczynał ciąć kosą chlebne łany żyta. Przy tej pracy wyglądał on zawsze godnie i dostojnie [...] Ojciec kosę naostrzył, przeżegnał się i puszczał ostrze żelaza w stojące zboże" (Chałasiński, 1938, t. 1, s. 199). D o zadań gospodarza należało także przygotowywanie ziemi pod sadzenie ziemniaków, prace związane z hodowlą koni i krów, reperacja narzędzi, maszyn rolniczych, utrzymanie porządku na podwórzu. D o podstawowych zajęć kobiet należała troska o dom, sprzątanie, goto­ wanie, pranie, pomoc w pracach rolnych, m. in. udział w żniwach, sadzenie i kopanie ziemniaków, okopywanie, pielenie, c h ó w nierogacizny i ptactwa domowego, przetwórstwo i inne. Dziadkowie brali udział w wielu pracach stanowiących dawniej ich główne zajęcie. Zależało to od ich sił i możliwości fizycznych. W zasadzie jednak uczestniczyli głównie w pracach pomocniczych. Babka opiekowała się dziećmi w czasie nieobecności matki, pomagała w go­ spodarstwie domowym, dziadek w pracach dokonywanych w ramach obej­ ścia. Jak już wspomniano, często zachowywali pewne symboliczne czynności świadczące o ich dawnej pozycji w rodzinie, jak rozpoczynanie przez dziadka pierwszego siewu na wiosnę lub wsadzanie przez babkę kołaczy wielkanoc­ nych do pieca. Na podstawie wypowiedzi starszych informatorów (powyżej 60 roku życia) można określić zakres czynności, jakie były udziałem dzieci i młodzieży w gospodarstwach rolnych w pierwszym 20-leciu X X w. Należy przy tym podkreślić, że we wszystkich relacjach informatorów tej kategorii wieku, nie­ zależnie od miejsca ich pochodzenia i wielkości posiadanego gospodarstwa, podstawowy schemat zajęć młodocianych był bardzo zbliżony. Stanowił z jed- �250 WANDA P A P R O C K A nej strony określoną efektywną pracę na rzecz gospodarstwa, z drugiej me­ todę wdrażania do zawodu rolnika, przekaz między generacyjny niezbędny w przyszłym samodzielnym życiu. „Potrzeba uczyła dziecko — stwierdza je­ den z informatorów — praca dzieci to nie tylko obowiązek był, to koniecz­ ność. Gospodarstwo tego wymagało. Nikt się nie zastanawiał, czy chce robić, czy nie [...] Musiał się przyzwyczaić, żeby potem, jak dorośnie, dał radę". Podstawowy schemat zajęć wykonywanych przez dzieci, jak wynika z wy­ powiedzi informatorów, był ściśle określony. Najmłodsze dzieci przeważnie od 5-6 roku życia zajmowały się pasieniem najpierw gęsi, potem bydła, następnie koni, opieką nad młodszym rodzeństwem, drobnymi pracami w do­ mu i gospodarstwie. 10-11-letnie pomagały w polu, 14-15-letnie pracowały już jak dorośli, biorąc udział we wszystkich pracach polowych oraz hodowla­ nych. „Dzieci pracowały w zagrodzie i w polu na zasadzie obowiązku, nauka była na drugim miejscu". Określone sytuacje rodzinno-gospodarcze mogły w wielu przypadkach zmienić ten podstawowy układ. „ U nas, jak ojciec umarł, to brat miał 11 lat i już musiał matce we wszystkim p o m a g a ć i za­ stąpić ojca w polu". Z opisu zajęć dzieci i młodzieży wynika, że szeroki zakres czynności wykonywanych przez dzieci i związane z tym przejmowanie wiedzy zawodo­ wej w pokoleniu dziadków ograniczone zostają w generacji rodziców przez szkołę i realizowane głównie w chwilach wolnych od nauki. W pokoleniu w n u k ó w dawna forma międzygeneracyjnego przekazu wiedzy zawodowej zo­ staje zredukowana do minimum i, jak stwierdza jeden z informatorów, po­ kolenie to „pędzi beztrosko dzieciństwo, a wnuki to prawie pola nie znają". Współuczestniczenie w pracach gospodarczych stanowiło bezpośrednią for­ mę przejmowania wiedzy zawodowej i pewnych zachowań kulturowych zwią­ zanych z określonym typem zajęć. „Często ojciec pokazywał [jak orać — przyp. W.P.] później w bruździe z papierosem sta­ nął i pilnował, jak robota idzie. Jak pierwszy raz zostawił mnie samego i kazał zaorać ka­ wałek pola, to już był duży zaszczyt". „Prac gospodarskich dzieci uczyły się z patrzenia. Widziałam jak mama to robiła, to i ja robiłam. Od kiedy rodzice uznali, że dziecko ma dość sil do wykonywania danego zajęcia — gdy była potrzeba, dziecko wykonywało tę pracę". Dążenie do jak najwcześniejszego podejmowania „dorosłych" prac gospo­ darskich pozwalających uzyskać prestiż społeczny było wśród młodzieży pow­ szechne. Jedna z autorek wspomnień zamieszczonych w Młodym pokoleniu chłopów pisze: * „W tym czasie rwałam się do każdej ciężkiej pracy pragnąc uchodzić za dorosłą już pannę. Razu jednego ojciec wyklepał w południe kosę i oświadczył, że pójdziemy kosić żyto oboje z bratem. Dumni byliśmy wtedy bardzo, że ojciec traktuje nas jako dorosłych i sa­ mych do żniw posyła, kosiliśmy wtedy żyto obok szosy. To bardzo dogadzało naszym ambi­ cjom, bo przejeżdżający tędy ludzie ze wsi podziwiali nas i pracę naszą, niby że ledwo od ziemi odrośliśmy, a już dajemy sobie radę z tak ciężką pracą" (Chałasiński, 1938, t. 1, s. 199). Specyfika gospodarstwa wiejskiego rzutowała w sposób zasadniczy na for­ my i sposób realizacji działań wychowawczych. Uczestniczenie dziecka w za- �P R Z E K A Z K U L T U R O W Y W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J 251 jęciach związanych z rytmicznym cyklem produkcyjnym gospodarstwa oraz z życiem rodzinnym początkowo jako biernego świadka, a następnie jako uczestnika jakkolwiek odbywało się często w sposób przygodny i okoliczno­ ściowy bez określonego czasu nauki dla poszczególnych czynności, posiadało cechy wychowania planowego i celowego. Tak wspomina jedna z informátorek swoje pierwsze prace w polu wy­ konywane pod kierunkiem babki: „ N a początku pieliłam z babcią ten sam rządek, później jak szło mi to sprawniej i było wiadomo, że nie powyry­ wam np. marchwi, to pieliłyśmy na zawody, każda swój rządek, a babcia tylko od czasu do czasu patrzyła w bruzdy czy nie wyrywam za dużo". Każdy rodzaj działalności rodziny mógł mieć wpływ wychowawczy, cho­ ciaż sama czynność często miała inny charakter. Rodzice mieli jedną głębo­ ką świadomość swoich zadań wychowawczych. Jeden z informatorów określił to bardzo trafnym i obrazowym stwierdzeniem: „Wtedy się drzewko przygi­ na, gdy jest młode". Sposób przekazywania informacji był przede wszystkim przykładowo-naśladowczy i werbalny. Czas rozpoczynania nauki zależał od rozwoju sił fizycznych dziecka, a szybkość wdrażania do pracy od indywidualnych jego zdolności, jakkolwiek były zajęcia, które wymagały dłuższego czasu nauki zarówno ze względu na znaczny stopień trudności tych prac, jak i ich od­ powiedzialności, np. dojenie krów czy sianie zbóż. Te ostatnie umiejętności przyszły rolnik najczęściej opanowywał około 20 roku życia. O dużym udziale naśladownictwa w przekazywaniu wiedzy gospodarczej w procesie wychowawczym świadczy fakt, że realizowało się ono w najwcześ­ niejszym okresie dzieciństwa przede wszystkim w formie zabawy. Prymitywna zabawka wykonana przez dziecko lub osoby starsze wzorowana była na na­ rzędziach rolniczych lub sprzętach gospodarskich i służyła do zabaw naśla­ dujących zajęcia dorosłych. Przekazywanie określonych treści kulturowych z zakresu zasad współżycia społecznego w rodzinie, posłuszeństwa i szacunku w stosunku do osób star­ szych, podstawowych zasad religijnych, obowiązującego w danej społeczności konwenansu, elementarnych zasad higieny itp. odbywało się drogą słownych pouczeń nakazów, zakazów i kontroli wyuczonych czynności. System sankcji w tradycyjnym układzie stosunków rodzinnych operował perswazją, napom­ nieniem, tłumaczeniem, różnymi formami karcenia, a w przypadku młodzieży starszej — groźbą wydziedziczenia. Jak stwierdza jeden z informatorów — dzieci straszono często „diabłem, piekłem, Cyganami". Te groźby stosowały najczęściej kobiety. Ojciec karał biciem. „Nie stawiano do kąta, bo nie miał kto pilnować, czy stoją". Obok prac związanych z rolnictwem wszędzie w gospodarstwach, gdzie liczba c z ł o n k ó w rodzin przekraczała zapotrzebowanie na siłę roboczą potrzeb­ ną do jego obsługi, uczono dzieci z a w o d ó w rzemieślniczych, które w warun­ kach wsi polskiej były często zajęciami dodatkowymi, uzupełniającymi budże­ ty rodzin rolniczych. N a u k ę zawodu podejmowało najczęściej to dziecko, �252 WANDA PAPROCKA które posiadało największe zdolności i chęci do pracy w tej dziedzinie. Je­ żeli rzemieślnik brał kogoś obcego spoza kręgu rodziny na naukę, to często traktował go gorzej niż własne dziecko. Stwierdza to obrazowo jeden z in­ formatorów: „Obce dziecko u kowala młota nie weźmie do ręki", co zna­ czyło, że nie będzie dopuszczone do samodzielnej pracy. W warunkach, w których działali na wsi głównie tzw. „partacze" nie zrzeszeni w organiza­ cjach rzemieślniczych, a proces szkolenia nie podlegał żadnej kontroli, taka sytuacja mogła mieć miejsce. Osobną uwagę należy poświęcić roli, jaką w procesie przekazu treści kul­ turowych odgrywały grupy rówieśnicze, w tym przede wszystkim społeczność pasterska różniąca się swym charakterem od innych środowisk rówieśniczych. Józef Chałasiński określa pastwisko jako instytucję społeczną tradycyjnej spo­ łeczności wiejskiej, która łącząc w sobie obowiązki użytecznej pracy z samo­ dzielnością zbiorowego życia młodzieży, jak również z różnymi formami za­ baw była charakterystyczna tylko dla rolniczo-wiejskich społeczności i nie występowała poza tym środowiskiem (Chałasiński, 1938, t. 1, s. 213). Pastwisko realizowało najpełniej w warunkach tradycyjnej społeczności lokalnej wychowanie w grupie rówieśniczej, ale prawie wyłącznie w sferze psychologicznej, a nie kulturowej (por. Parsons, s. 183), uczestnictwo to bo­ wiem nie wiązało się z przejmowaniem nowych wzorów kulturowych od­ miennych od tych, które narzucały dom i społeczność lokalna. Pastwisko­ wa grupa rówieśnicza pozostawała bowiem w sferze obyczajów wiejskich pod­ porządkowując się i odwzorowując zasady i normy współżycia społeczności wiejskiej. Środowisko pasterskie tworzyło szczególną organizację społeczną, której zasady działania były adaptacją wzorów organizacji wewnątrzwioskowej. Wyrażało się to m. in. w tworzeniu odpowiednich form władzy w ra­ mach mikrospołeczności. Pełnili ją najstarsi lub najbardziej przedsiębiorczy członkowie grupy wraz z pomocnikami posiadającymi dość szeroki zakres uprawnień i możliwości stosowania sankcji karnych. Również na pastwisku dokonywała się ocena przez szerszą pozarodzinną zbiorowość wykonywanych przez jednostkę zadań. W tych warunkach młodzież w sposób bezpośredni stykała się z podstawowymi zasadami działania kontroli i kształtowania się opinii społecznej. W warunkach konfliktów między pasterzami pochodzącymi z różnych wsi urealniało się pojęcie „swojego" i „obcego", rodziła się solidarność z własną grupą. Rosła również świadomość potrzeby posłuszeństwa (zaszcze­ pione już w kręgu rodzinnym) i konieczność podporządkowania się nie tylko starszym, ale również silniejszym we własnej grupie rówieśniczej. W jednym z fragmentów biografii zamieszczonej w Młodym pokoleniu chłopów autor tak opisuje swoje przeżycia w społeczności pasterskiej: „Mieliśmy 6 krów, a 7 sąsiedzkich matka przyjęła, to miałem wszystkich 13, ale już teraz byłem mądrzejszy niż poprzedniego lata. już wziąłem gonić do starszych pasterzy, których było d u ż o . ale i tacy paśli, co mieli po 15 lat, ;i nawet i więcej. A c ó ż ja, kiedy miałem dopiero 7 lat. to j a musiałem być im wszystkim posłuszny, co mi kazali, to musiałem robić. �PRZEKAZ KULTUROWY W RODZINIE I SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 253 Jak trzeba było krowy zawrócić, to ja musiałem iść, bo starszy nie poszedł, a jakbyś się nie posłuchał, to kazali krowy wyłączyć i paść osobno, co mi się bardzo samemu przykrzyło. toja robiłem, co mi kazali, aby być w kompanii..." (Chałasiński 1938. t. 1. s. 188). Z inną sferą życia społeczno-kulturalnego związane były gry i zabawy uprawiane na pastwisku. Następowało upowszechnienie i niejednokrotnie wzbogacenie przekazywanego ustnie folkloru słownego i muzycznego. Rozwi­ jała się znajomość konwenansu wiejskiego i s p o s o b ó w zachowania poprzez organizowane zabawy. Z otaczającego środowiska przyrodniczego, nawet tak ograniczonego jak pastwisko, czerpano praktyczną wiedzę o zwierzętach, roślinach, zjawiskach meteorologicznych. W toku prac na pastwisku nabywano szereg umiejętności technicznych przy produkcji drobnych przedmiotów z drewna, korzeni, sło­ my, służących zarówno do wspólnych zabaw, jak i przeznaczonych na sprzedaż. Uczestniczenie dzieci w życiu zbiorowości pasterskiej, przejmowanie okreś­ lonych treści związanych z życiem grupy uczyło pewnych zasad współżycia społecznego niezbędnych w dorosłym życiu członka społeczności wiejskiej. Wielodzietność i wielopokoleniowość rodzin wiejskich w pokoleniu naj­ starszych informatorów powodowały, że dziecko gromadziło wiedzę od wszyst­ kich członków rodziny. Jak wynika z relacji informatorów, głową rodziny w gospodarstwach wyłącznie rolniczych był mężczyzna. Pozarolniczą praca zarobkowa ojca przenosiła podstawowe funkcje zarządzania gospodarstwem na matkę lub babkę, jeżeli ziemia pozostawała jeszcze w rękach najstar­ szego pokolenia. Autorytet ojca był największy, ale prawo do wychowywania dzieci i egzekwowania posłuszeństwa było przywilejem wszystkich starszych członków rodziny, w tym i rodzeństwa. O ile udział mężczyzn w przekazywaniu wiedzy zawodowej był dominu­ jący, to wychowaniem domowym zajmowały się kobiety. Zakres wychowaw­ czych o b o w i ą z k ó w babki był większy, jeżeli gospodarstwo rolne wymagało znacznego udziału kobiety (matki) w pracach rolnych. W zasadzie jednak rola wychowawcza babki sprowadzała się do nauki podstawowych zasad re­ ligii (jakkolwiek pierwszej czynności religijnej — żegnania się krzyżem świę­ tym uczyła zazwyczaj matka) nauki pacierza, podstawowych wiadomości w za­ kresie katechizmu, zasad dobra i zła na przykładzie grzechu i dobrego uczynku. Dziadkowie uczyli starsze dzieci także przysłów, porzekadeł, legend itp. Matka przekazywała zasady współżycia nie tylko w rodzinie, ale także w społeczności wiejskiej. Naśladownictwo zachowań ludzi dorosłych wspiera­ ne było wielokrotnie słownymi upomnieniami stosowanymi w konkretnych sytuacjach. G ł ó w n a uwaga skoncentrowana była na wpajaniu zasad właści­ wego zachowania się w określonej sytuacji, szacunku dla starszych, posłu­ szeństwa, uczynności, konwenansu wiejskiego obowiązującego w kontaktach międzyludzkich. Przestrzeganie właściwych zachowań wyrażanych w zewnętrz­ nych formach, takich jak słowa, gesty, czynności, było szczególnie ważne. Istniał bowiem bardzo wyraźnie określony wzór zachowania obyczajnego �254 WANDA P A P R O C K A sankcjonowany przez opinię społeczną, którego lekceważenie było surowo potępione i podawało w wątpliwość metody wychowawcze rodziny. Wpływ rodzinny na wychowanie młodzieży był — według większości in­ formatorów starszego i średniego pokolenia — bardzo duży, a charakter tego wychowania oceniany szczególnie pozytywnie. Specjalną uwagę zwracają in­ formatorzy na rolę wychowawczą pracy w kształtowaniu się osobowości dziecka. Wspólnota interesów, tak jak wspólne zamieszkanie integrowały ro­ dzinę. Charakterystyczne są wypowiedzi na ten temat: „Jak wszyscy mieszkali pod jednym dachem, to musieli się słuchać i pracować razem i pomagać sobie, nie tak jak teraz, że ojciec idzie w pole, a syn sobie leży i nic nie robi, bo mu się nie chce. Wszyscy pracowali i wszyscy świętowali razem". „Dom uczył szacunku do pracy, do chleba, jak chleb upadł na ziemię to trzeba było go pocałować, pieczenie chleba było wielkim wydarzeniem. Na każdym bochnie stawiano znak krzyża". „Każdy w do­ mu umiał spełniać swoje obowiązki i nikt się nie zastanawiał, czy mu z tym dobrze, czy źle, tylko robil" [...]. Jednostka osiągała samodzielność znacznie później. „Dawniej dziecko szło na swoje, kiedy zakładało rodzinę, teraz, kiedy idzie do pracy". Szczególnie wyraźnie podkreślana jest przez informatorów zmiana, a właś­ ciwie ograniczenie roli domu rodzinnego w kształtowaniu się postaw i za­ chowań społeczno-kulturowych jego członków: „Młodzi mało czasu spędzają w domu — kiedyś przęd wojną, jak pamiętam, w domu spędzało się większość czasu. Rozmawiano wspólnie, coś robiono. Teraz młodzi cały czas spędzają poza domem — to kino, to zabawa, w domu właściwie tylko jedzą i śpią [...]. To prawda, że było ciasno i niewygodnie, ale uczyło to tolerancji, zrozumienia i ustępo­ wania w sytuacjach konfliktowych. W dawnych czasach młodzież zbierała się na polach, łą­ kach, bawiła się, często młodzi śpiewali i przysłuchiwali się opowieściom starych. W tamtych latach młodzież więcej zajmowała się śpiewaniem, zabawami, organizowała koła taneczne i śpiewacze. Obecnie młodzież spędza czas w klubie rolnika, w domu przy telewizorze lub w knajpie w Gnieżdzewie". Świadomość konfliktów, jakie wynikały z faktu wspólnego zamieszkiwa­ nia, nie wydaje się z perspektywy czasu zjawiskiem niwelującym pozytywne wartości wychowania w warunkach wspólnego bytowania rodziny. „Rodzina była rzeczywiście rodziną. Były też konflikty, ale one zawsze są. Ludzie nawet jak się kłócili, to zawsze wiedzieli, że są rodziną, a teraz jak się pokłócą, to w ogóle o sobie zapominają i udają czasem, że się nie znają". Również w odczuciu młodej generacji różnice między formami współ­ życia rodzinnego dawnego i współczesnego są ogromne, jakkolwiek zmiany, jakie nastąpiły w tym zakresie, ocenia ona na ogół pozytywnie. „Kiedyś dużo więcej czasu spędzano w domu. Nie bylo gdzie pójść. Teraz do domu wraca się po pracy, potem często znów wychodzi ,się, czasem do kina lub na zabawę. W domu spędza się dużo mniej czasu, kiedyś wszyscy byli w domu, był czas na porozma­ wianie czy wspólną pracę. Teraz dom jest zupełnie inny. Chyba ma wpływ na to, co kto robi. Więcej bierze się z pracy, telewizji czy kina. Kiedy było lepiej, nie wiem. Teraz nie jest źle. Mnie to odpowiada". W społeczności lokalnej, podobnie jak w rodzinie, przekazywanie treści kulturowych w procesie socjalizacji jednostki nie wyodrębniało się jako �P R Z E K A Z K U L T U R O W Y W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J 255 osobne działanie podejmowane wyłącznie dla celów wychowawczych. Przyszli gospodarze stawali się przedmiotem obserwacji, a ich cechy charakterolo­ giczne podlegały ocenie zgodnej z obowiązującym w danej społeczności sy­ stemem wartości. W tradycyjnej społeczności wiejskiej podporządkowanie osobistego „ja" młodzieży — rodzinie i grupie sąsiedzkiej p o w o d o w a ł o , że zmiana statusu społecznego jednostki nie była jej sprawą indywidualną, ale wiązała się z jej rolą społeczną w grupie. Znaczenie, jakie społeczność przypisywała przejściu do nowego układu praw i obowiązków, podkreślały obrzędy recepcyjne, których forma w tradycyjnej społeczności wiejskiej była szczególnie rozbudowana. W przypadku młodzieży męskiej wykazanie się umiejętnościami zawodowymi pozwalało przejść do grupy kosiarzy, czemu towarzyszył mniej lub bardziej rozbudowany obrzęd polegający na sprawdze­ niu umiejętności i wytrzymałości dorosłych mężczyzn. N o s i ł on nazwy „frycówki", „frycowin" lub „wilka". Znaczenie prawnospołeczne tego obrzędu jeszcze w końcu X I X i na początku X X w. było duże, gdyż wiązało się z uzyskaniem prawa do samodzielnej pracy, do udziału w życiu towarzyskim oraz do zawarcia małżeństwa (Wieruszewska, 1966, s. 30). Wspólny udział wszystkich generacji w pracy oraz możliwość obserwacji przez starszych s p o s o b ó w rekreacji młodzieży, co wynikało z jawności życia społecznego wsi, dawały możliwość bezpośredniego naśladownictwa przyję­ tych w społeczności wzorów obyczajowych, jak również pozwalały na kon­ trolę i korektę w ich przejmowaniu. Już w akcie wyzwolin ujawniała się tak charakterystyczna dla społeczności wiejskiej zależność wszystkich sfer działania ludzkiego od pracy i ustawiczne podporządkowywanie się każdego członka rodziny i grupy sąsiedzkiej ustalonej tradycją roli społecznej. Udział członków społeczności wiejskiej w wychowaniu dzieci, a ściślej w korygowa­ niu ich zachowań, był dużo większy. „Kiedyś to na dzieci mógł krzyknąć sąsiad, jak coś zrobiły. Dzisiaj dziecko jest nie­ tykalne przez cudzych. Dawniej było duże przywiązanie chrzestnych do dzieci, oni kiedyś wraz z ojcem decydowali o wychowaniu". „Chrześni mieli obowiązek opiekowania się. wy­ chowaniem religijnym. Interesowali się, żeby dobrze wyszło za mąż, swatali, wyszukiwali kan­ dydatów. Dzisiaj spotykają się tylko z okazji 1-szej komunii". Wychowawcze działanie społeczności lokalnej często wiązało się z obrzę­ dem czy zabawą. Z samego grupowego charakteru zabawy wynikało jej zna­ czenie w procesie uspołeczniania jednostki. R ó w n i e ż zwyczaj i obrzęd wraz z ich konsekwencjami sakralnymi lub magicznymi były elementami systemu kontroli społecznej, poprzez którą grupa realizowała określony wzór kultu­ rowy. Przekaz oraz kształtowanie się treści kulturowych w społeczności wiej­ skiej dokonywały się również poprzez liczne kontakty codzienne i świąteczne. N a pierwszym miejscu należy wymienić styczności związane z wymianą świad­ czeń i wspólną pracą. Przyczyniały się one zarówno do ujednolicenia obo­ wiązujących zachowań, jak i wykształcenia swoistego obiegu nowych infor­ macji, zwłaszcza dotyczących innowacji technicznych (Burszta 1976, s. 458-462). �256 WANDA P A P R O C K A Szczególnie silnie w wypowiedziach informatorów podkreślane jest zna­ czenie więzi społecznych łączących mieszkańców wsi. Od stopnia integracji wsi zależała jednolitość wzorów zachowań i zasobów przekazywanych treści kulturowych. „Przed wojną ludzie byli inni, interesowało ich to, co się działo we wsi. Widać było, że wieś to całość. Ludzie chętni byli do pomocy — mogli liczyć na siebie". „Dawniej ludzie sobie pomagali, starzy i młodzi razem pracowali, przy kopaniu kartofli, przy młócce, przy sianie, chodzili jeden do drugiego. Pieniędzy od siebie nie brali. Dawniej ludzie byli uczciwsi". Potrzeba wzajemnych kontaktów dających świadomość wspólnoty społecz­ ności wiejskiej jest szczególnie silna w pokoleniu najstarszym, ale również występuje w generacji średniej i młodszej. Jest charakterystyczne, że więk­ szość informatorów widzi zależność stopnia zintegrowania środowiska miej­ skiego od warunków społeczno-ekonomicznych na wsi. Istniejący bowiem układ wzajemnych zależności w zróżnicowanej pod względem struktury spo­ łeczno-gospodarczej społeczności wiejskiej rodził potrzebę określonych kon­ taktów realizowanych m. in. w pomocy wzajemnej, różnych formach odrob­ ku, wspólnych pracach domowych itp. „Teraz ludzie mają lepiej i mniej są sobie potrzebni. Teraz wszyscy są równi, ale teraz ludzie mniej się sza­ nują". W tych wypowiedziach streszczają się poglądy wielu informatorów, dla których wspólnota realizowana w pracy i zabawie gwarantowała mimo form zależności bezpieczeństwo egzystencji. Społeczność wiejska często chro­ niła jednostkę przed drastycznymi przypadkami niedopełnienia funkcji za­ bezpieczających przez rodziny. „Jak było źle staremu przy dzieciach, brał laskę i szedł po wsi [...] trzeba go było przyjąć i pomóc". Codzienne kontakty sąsiedzkie dostarczały obserwacji dotyczących sposo­ bu życia poszczególnych mieszkańców wsi, pomagały w kształtowaniu opinii publicznej stojącej na straży obowiązujących społecznie zachowań. R ó w n o ­ cześnie istniała pewna tolerancja w przyjętych zwyczajowo formach zacho­ wań, szczególnie w sferze działań ludycznych świadcząca o bliskich związ­ kach mieszkańców wsi: „Dawniej za żarty ludzie się nie gniewali, teraz by zaraz na kolegium lecieli". Powstawanie sytuacji konfliktowych w warunkach rozluźnienia więzi wewnątrzwioskowej jest, jak stwierdzają informatorzy, znacznie częstsze niż to miało miejsce dawniej. Kontakty świąteczne odgrywały szczególną rolę w kształtowaniu folklorystycznych, opowiadań, pieśni czy tańców: treści „Na Boże Narodzenie chodziło się z gwiazdą, z szopką, śpiewało kolędy, kiedy miało się te osiemnaście, dziewiętnaście lat młodzież organizowała zabawy uczyła się piosenek, grania na instrumentach. Byłe? wesoło, nie to co dziś". „Dawniej ludzie, mimo że byli bied­ niejsi, byli weselsi. Wieczorami w zimie schodziły się kobiety przy różnych zajęciach, żarto­ wały, opowiadały, śpiewały. Teraz tego nie ma, w każdym domu jest telewizor i każdy siedzi u siebie". Te wypowiedzi informatorów średniego pokolenia świadczą, że życie kul­ turalne jeszcze po I I wojnie w wielu wsiach było znacznie bogatsze. Każda �P R Z E K A Z K U L T U R O W Y W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J 257 wieś reprezentowała własne indywidualne formy zachowań ludycznych roz­ wijające się do czasu upowszechnienia środków masowego przekazu, przede wszystkim telewizji, kina, dezintegrujących życie społeczne i kulturalne wsi. W kształtowaniu się określonych wzorców osobowych dużą rolę odgry­ wali ludzie, którzy z racji pełnienia określonych funkcji wymagających więk­ szej wiedzy posiadali w środowisku wiejskim znaczny autorytet. Reprezento­ wali oni zazwyczaj instytucje wiążące społeczność wiejską z układami ponadlokalnymi. Instytucje te pełniły funkcje pośredników systemu komunikacji i przekazu treści kulturowych, przyczyniały się do przepływu informacji z centrów ponadlokalnych, wiązały społeczność lokalną z szerszym układem kulturowym. Wśród instytucji działających na wsi wymienić należy Kościół, ze względu zaś na ważkie konsekwencje dla zakresu wiedzy ludności — przede wszystkim szkołę. Kościół wzmacniał akceptowany przez społeczność lokalną system war­ tości związany z produkcyjnymi zadaniami mieszkańców wsi oraz z podzia­ łem ich ról społecznych. Treści moralno-religijne przekazywane za pośred­ nictwem ambony, konfesjonału lub w bezpośrednich nakazach i pouczeniach księży służyły zabezpieczeniu rodziny sankcjonując jej tradycyjną strukturę, egzekwując przypadające na każdego członka obowiązki i akceptując przyzna­ ne mu przywileje. O ile w przypadku nauczyciela od jego cech osobowych zależała często ocena szkoły przez społeczność wiejską i wiedzy dzięki niej uzyskiwanej, to autorytet księdza jako reprezentanta Kościoła nie wymagał dodatkowego wsparcia zaletami osobistymi dla uzyskania najwyższego miej­ sca w hierarchii społecznej. „Najważniejszy był ksiądz, jego s ł o w o było święte, bo ludzie byli bogobojni. Nauczyciel też cieszył się dużym szacunkiem, ale ludzie mieli do niego pretensje, że zabiera dzieci do szkoły i nie ma kto paść krów, gęsi, że nie ma kto pracować". „Najważniejszy we wsi był ksiądz, ludzie go słuchali, przychodzili do niego po radę". „Zawsze pokazywano na księdza, bo to we wsi był najbardziej uczony człowiek. Nauczyciela szanowano, ale nikt we wsi go nie lubił, bo bił dzieci i wywyższał się ponad innych". Szczególnie podkreślana jest rola Kościoła jako głosiciela i egzekutora zasad moralnych i obyczajowych obowiązujących członka społeczności wiej­ skiej. Prawo przedstawicieli Kościoła do ingerowania w prywatne życie wier­ nych p o w o d o w a ł o , że Kościół odgrywał dużą rolę w ocenie moralnej każ­ dego z nich. Z opinią publiczną wspartą autorytetem Kościoła bardziej się dawniej liczono, jak stwierdza jeden z informatorów, niż obecnie „kiedy [...] każdy żyje, jak chce, i nikogo nie obchodzi, jak postępuje, [...] nie boją się gniewu bożego i nie słuchają tego, co mówi ksiądz". Jakkolwiek ingerencja Kościoła w życie c z ł o n k ó w społeczności wiejskiej uległa ograniczeniu, co wiąże się z procesami dezintegracji środowiska i zmniej­ szeniem jawności życia osobistego, to właśnie obrzędy religijne (nabożeństwa, różaniec, wędrowanie świętych obrazów) stanowią często główną formę kon­ taktów między mieszkańcami wsi. W szeroko pojętym procesie wychowawczym szkoła odgrywa znaczną 17 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �258 WANDA P A P R O C K A rolę, pomimo że zadania ,jakie spełnia obecnie, są różne w opinii informa­ torów od tych, które pełniła dawniej. Szkoła nie przygotowywała wprawdzie młodzieży do zadań produkcyjnych na wsi, do uczestnictwa w życiu grupy, ale jej znaczenie (z nielicznymi wyjątkami) doceniane jest przez wszystkich. Często jednak podlega krytycznej ocenie w zestawieniu z przeszłością sku­ teczność metod wychowawczych i wartość uzyskanych rezultatów. Treści bowiem, jakie dawniej zawierano w pojęciu nauka, były w świadomości starszych informatorów znacznie szersze niż realizuje szkoła obecnie. Obej­ mowały one nie tylko wiedzę przewidzianą programem nauczania, ale także określone zasady i sposoby postępowania niezbędne w dalszym życiu. For­ mułuje to w krótkim stwierdzeniu jeden ż informatorów: „ W szkole teraz się nie uczy, a przerabia materiał". Przyczyn tego stanu rzeczy szuka się zarówno w zmianie stosunku między nauczycielem a uczniem, jak i charak­ terystycznej dla dawniejszego okresu relacji między pracą a nauką. Szczególnie wyraźnie akcentowane jest pozytywne znaczenie wychowawcze trudnych warunków bytu, które nakładały obowiązek pracy często ciężkiej na wszystkich członków rodziny nie wyłączając dzieci. D l a wielu z nich nau­ ka była w stosunku do obowiązującej ich pracy w domu i gospodarstwie zajęciem łatwiejszym, a nabycie podstawowej wiedzy — czytania i pisania — otwierało możliwości poznania znacznie ciekawszego świata. „Dzieci dawniej chętniej chodziły do szkoły, bo jeśli nie poszły, to musiały pracować. Były od małego przyzwyczajone do pracy. Nic nie było « l e z a n e g o » " . W wypowiedziach na temat roli szkoły, jej wpływu wychowawczego i treści przez nią przekazywanych, uwidacznia się emocjonalny stosunek in­ formatorów do tego problemu. Zawarte są w nich głębsze refleksje odno­ szące się do zmian, jakie nastąpiły w rodzinie, przede wszystkim w sto­ sunku do pracy i nauki, do pojęcia honoru, uczciwości. „Dawniej nauczyciel cieszył się większym szacunkiem, dzieci się go bały, słuchały każ­ dego jego słowa. Nauczyciel uczył dzieci szacunku dla starszych, wychowywał je, uczył tego, czego nie mogły nauczyć się w domu [...] Dzisiaj nauczyciel nie ma żadnej władzy nad dzieckiem, dzieci o tym wiedzą i nie boją się. Szkoła nie wychowuje. Dawniej nie było od­ wołania od słów nauczyciela, dzisiaj dzieci wiedzą, że nic im się nie stanie, jak nie wykonają polecenia [...]". Instytucjonalne znaczenie szkoły budziło respekt zarówno u młodzieży, jak i pokolenia ich rodziców, niezależnie od stosunku do osoby nauczyciela, często krytycznie ocenianego przez opinię wiejską. „ M i m o że nauczyciel straszył kijem, a nie dwóją, rodzice za dziecko nie przychodzili się kłócić". To stwierdzenie wskazuje na istnienie obecnie również i na wsi zjawiska ingerowania rodziców w sprawy nauczania, w sprawy wzajemnych stosunków między uczniem a nauczycielem, między uczniami itp. Znacznie wyżej od wychowawczej oceniana jest rola szkoły w procesie nauczania i przekazywania wiedzy. Jest to niewątpliwie związane ze zmiana­ mi systemu szkolnictwa i znacznym podniesieniem zakresu wiedzy objętej obowiązkowym nauczaniem. �P R Z E K A Z K U L T U R O W Y W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J 259 Fakt ten pozytywnie przyjmowany jest przez rodziców, natomiast pokole­ nie dziadków odczuwa świadomość utraty autorytetu wobec posiadających znacznie większy zasób wiedzy wnuków. „Zdarza się, że dziecko uważa dziadków za głupich, bo nie mają żadnej szkoły, lekceważy ich". Często również odnosi się to do rodziców. Zmiany w stosunkach międzyludzkich i utrata wzajemnego zaufania, któ­ rego nie wspierają i nie ochraniają określone i sprawdzone autorytety, bu­ dzi niepokój szczególnie starszej generacji. „Teraz przyszła moda z miasta, każdy sobie [...] Dawniej ludzie lepiej się znali i bar­ dziej szanowali i nawzajem. Więcej o sobie wiedzieli i pomagali sobie. Teraz każdy żyje so­ bie, nie obchodzą nikogo sąsiedzi. Teraz nie wiadomo, kto jest uczciwy i dobry, do kogo można zwrócić się o pomoc, a kto zły". „Teraz nie ma na wsi autorytetów. Chyba są nie­ potrzebne, nikt we wsi o tym nie mówi, to chyba ich nie ma. Teraz ludzie sami chcą decy­ dować i nie chcą nikogo słuchać. Myślą, że ktoś inny na pewno źle poradzi, bo chce zaszko­ dzić albo zazdrości czegoś. W rodzinie też każdy robi tak, jak mu potrzeba, i nie musi pytać o to kogoś starszego" — oto dość charakterystyczna wypowiedź przedstawiciela młodego po­ kolenia. Podkreślanie braku autorytetów, do których dawniej odwoływano się w określonych sytuacjach życiowych, nie świadczy o zmniejszonej roli insty­ tucji, które te osoby reprezentują, lub o braku szacunku dla pozycji, jaką one posiadają. Aktywne uczestniczenie w życiu religijnym świadczy 0 wysokiej pozycji Kościoła w życiu społeczności wiejskiej. Nie zmienia to jednak faktu, że większa anonimowość życia rodzin wynikająca z wielu po­ wodów, jak m. in. pracy poza wsią, zwiększonego udziału szkoły w wycho­ waniu dziecka, braku wspólnych prac, a co się z tym wiąże — wspólnych rozrywek, nie pozwala księżom na branie udziału w życiu rodzinnym para­ fian w takim stopniu, jak czynili to dawniej. Jak stwierdza jeden z księży: „Przychodzili [dawniej — przyp. W. P.] chętnie do kościoła — nie tylko na mszę, widać było, że szanują księdza. A teraz też niby przychodzą, ale to nie jest to, co kiedyś". Podobne odczucia są udziałem niektórych wiernych należących do starszej generacji: „Ksiądz był bardziej « u w a ż a n y » , teraz ludzie chodzą do kościoła, ale wcale nie słuchają tego, co mówi". Stwierdzenie to odnosi się do nie­ przestrzegania w życiu codziennym głoszonych z ambony zasad moralnych 1 zachowań etycznych. O obecnej roli autorytetów na wsi tak mówi przewodniczący Gromadz­ kiej Rady Narodowej: „Autorytety we wsi teraz już nie istnieją, bo po co komu. Przed wojną autorytetem dla ludzi był ksiądz, nauczyciel czy ktoś z władz. Czasami potrzeba było się poradzić czy zapytać, to do nich przychodzono. To byli ludzie wykształceni, to ich pytano i słuchano. Teraz każdy jest mądry i ludzie sami sobie radzą". Sołtys przestając być doradcą czy powiernikiem zachowuje znaczną po­ zycję jako reprezentant urzędu, od decyzji którego zależy wiele ważnych spraw. Nie jest już jednak autorytetem niezależnie od pełnionych funkcji, ale właśnie dzięki niej. „Teraz najważniejszą osobą jest sołtys. On sprawuje �260 WANDA PAPROCKA funkcje administracyjną, zebrania organizuje, można u niego wszystko za­ łatwić". Analizując wypowiedzi przedstawicieli młodszej generacji mieszkańców wsi można stwierdzić, że uzyskanie autorytetu jest w dużym stopniu zależne od osiągniętego przez jednostkę sukcesu osobistego, przy czym sposób doj­ ścia do niego nie jest najważniejszy. Osoba mająca autorytet nie musi obecnie budzić respektu czy poszanowania w takim stopniu, jak to było dawniej, ale imponować efektami swojego działania. Przedstawione w artykule wyniki badań terenowych nad zmianami w pro­ cesie między generacyjnej transmisji kulturowej oparte są przede wszystkim na wywiadach przeprowadzonych z przedstawicielami najstarszych grup lud­ ności wiejskiej. Pozwala to podjąć próbę odtworzenia pewnych form prze­ kazywania wiedzy w rodzinie w okresie międzywojennym. Z drugiej jednak strony grupa ta, reprezentująca inne normy obyczajowe i inne kryteria w ocenie zasad postępowania jednostki, widzi obraz współczesnej rzeczywi­ stości kulturowej w konfrontacji z okresem minionym w sposób szczególnie ostry i kontrastowy. Posłużę się więc na koniec opinią przedstawicielki młod­ szej generacji wsi, w której znajduje odbicie wiecznie aktualny problem re­ lacji między czasem dawnym a dniem dzisiejszym: „Rodzice często mówią jak łatwiej i spokojniej można było żyć dawniej. Woleliby chyba tak, jak było. Mnie podoba się tak, jak jest teraz. Wydaje się, że kiedyś wcale nie było lepiej. Inne są warunki, to i ludzie musieli się zmienić i dorośli też nie są tacy, jak kiedyś, i we wsi jest inaczej". LITERATURA Berger P. 1970 Identify as a Problem in the Sociology of Knowledge, [w:] The Sociology of Knowledge, Curtis James L . Petran I. W. (ed), London. Burszta J. 1976 Społeczności lokalne. Iw.] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław. C h a ł a s i ń s k i J. 1938 Młode pokolenie chłopów, t. I, Warszawa. Dubos R. 1970 Człowiek, środowisko, adaptacja, Warszawa. F o r m i c k i J. 1977 Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze, Wrocław. K a w u l a S. 1973 Rodzina wiejska a wychowanie, Warszawa. K ł o s k o w s k a A. 1965 Rodzina wiejska w Polsce Ludowej, [w:] Przemiany społeczne w Polsce Ludowej, Warszawa. K m i t a J. 1971 Z metodologicznych problemów interpretacji humanistycznej, Warszawa. K o w a l s k i S. 1972 Rola rodziny w jednolitym systemie wychowania, „Studia Socjologiczne", nr 1. �PRZEKAZ KULTUROWY W RODZINIE I SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 261 Parsons Т. 1969 Struktura społeczna a osobowość. Warszawa. Pietraszek E . 1976 Władza i autorytety w społeczności lokalnej, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kul­ tury ludowej, t. 1, Wrocław. R a t a j c z a k Z. 1980 Człowiek w sytuacji innowacyjnej. Warszawa. Sowa K. 1971 Środowisko społeczne mieszkańca wielkiego miasta, „Studia Socjologiczne", nr 1. Suchodolski B. 1963 Szkoła podstawowa w społeczeństwie socjalistycznym, Wrocław. T y s z k a Z. 1974 Socjologia rodziny, Warszawa. W i n c ł a w s k i W. 1971 Przemiany środowiska wychowawczego wsi peryferyjnej. Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław. W i e r u s z e w s k a - A d a m c z y к M. 1966 Obrzędy recepcyjne wieku dojrzałego w Belchatowskiem, „Łódzkie Studia Etnograficz­ ne", t. 8, s. 25-82. 1969 Sankcje opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych, „Etnografia Polska", t. 13, z. 1, s. 63-72. Wanda Paprocka C U L T U R A L TRANSMISSION IN POLISH R U R A L F A M I L Y AND L O C A L C O M M U N I T Y Summary In the social sciences we often use oppesed concepts conceiving them as antithetic. In the analysis of the cultural transmission there is no antithesis between the concepts "special" and "individual". Every individual action and behaviour refers to the social group and is appreciated by it. In the very etymology of the term "communication" having cultural transmission, i.e. contact and exchange within its scope of meaning there is a suggestion of the interpersonal contacts and mutual relations in the diachronic as well as synchronic order. The individual's closest social environment forms the conditions, in which his socialization takes place as well as all his everyday interactions. My article presents some results of the researches over the adaptive processes taking place in the, so-called "primary groups". The term refers to the closest social environment of the growing-up person. It encloses his family home and next, according to age, the neighborhood, peer group, local community and school. The researches were carried on in the years 1981-1985 in the Polish countryside. The subject of the more particular analysis is the attitude of the villagers, especially the older ones, towards all the changes occuring in the traditional model of cultural transmission, the educational patterns of the rural family. The culture traits that were once transmitted within the family comprised all the knowledge concerning the peasant way of life and the rules of organization of the rural household and community. In the training in farmer's job not only technical skills were taught bur also the proper attitude towards labour, the constant readiness to work and the ability of giving up one's �262 WANDA PAPROCKA personal aspirations, the knowledge of nature and the attitudes towards it and, at last, many non-agricultural skills too (handicraft for example). My main interest concentrated on the changing ways of transmitting the occupational skills and the education through labour, as well as the role of the Church and school in cultural transmission. The trend of changes leading towards the individual's autonomization and separating his aspirations from the interests and necessities of the family reduces the role of the family and local community, in the education. The rural people's attitudes towards these transformations is the main subject of my study. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59686d247c29e61cee454e331e109212.pdf 632cc2f13e1ebe5d3bb29fc7614a7a74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1725 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1596 Title A name given to the resource 50 lat Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.5-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa 50 LAT ZAKŁADU ETNOLOGII INSTYTUTU ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN Omówienie działalności placówki naukowej, z którą jestem związana prawie od początku jej istnienia, pozornie może wydawać się łatwe z racji bezpośred­ niego uczestnictwa w pracach tej instytucji i możliwości obserwacji (w pewnym stopniu) jej rozwoju od wewnątrz. Wiedza ta obarczona jest jednakże pewnym osobistym stosunkiem, wynikającym z zaangażowania w losy macierzystej placówki, której rozwój (podobnie jak całej nauki polskiej) - szczególnie w prze­ szłości - przebiegał w zmiennych i trudnych warunkach. Ponadto, analiza dorobku naukowego Zakładu na przestrzeni tak wielu lat wymagałaby, dla obiek­ tywnej jego oceny, stałej konfrontacji z istniejącymi w poszczególnych okresach warunkami politycznymi i społecznymi, które miały ogromny wpływ na rozwój nauki. Nie podejmując więc w przedstawionym opracowaniu merytorycznej oceny osiągnięć Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, pragnę zbilansować dotychczasowe wyniki prowadzonych prac, a sięgając do tych, które powstawały w najstarszym okresie działalności Insty­ tutu - przypomnieć, że zostały one w większości zainicjowane przez twórców powojennej etnologii i późniejszych wieloletnich kierowników placówek Pol­ skiej Akademii Nauk, katedr uniwersyteckich i muzeów etnograficznych. Na potrzebę dokonania takiego przeglądu złożyło się kilka powodów. Jednym z nich jest fakt, że w roku 2003 upływa 50 lat od powstania Instytutu Historii Kultury Materialnej (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii PAN), którego integralną część stanowi Zakład Etnologii. Drugim, ważnym elementem, skła­ niającym do takich podsumowań jest sprawa, która w najbliższym czasie doty­ czyć będzie wielu z nas. Posługując się eufemizmem możemy mówić o zmianie warty, a bardziej bezpośrednio - o zmianie pokoleniowej i odejściu na emery­ turę wielu etnologów zatrudnionych w Instytucie, pierwszych absolwentów powstałego po wojnie Studium Historii Kultury Materialnej. W odniesieniu do współczesnej działalności Zakładu natomiast taki przegląd ma duże znaczenie ze względu na ciągle niedostateczny przepływ informacji naukowej pomiędzy poszczególnymi ośrodkami, brak bieżącej bibliografii oraz integrujących środo­ wisko wspólnych akcji badawczych i wydawniczych placówek etnograficznych. Etnografowie, którzy po I I wojnie światowej podjęli trud odbudowy nauki polskiej byli, jak już wspomniałam, twórcami i organizatorami wielu placówek �6 W A N D A PAPROCKA naukowych. Niewątpliwie z ich inicjatywy i pod ich kierownictwem rozpoczęto szereg badań, często zespołowych, integrujących środowisko etnograficzne w tak znacznym stopniu, z jakim nie mieliśmy do czynienia w latach następnych. Inicjowano wspólne badania terenowe poszczególnych regionów kraju oraz nawiązywano kontakty międzynarodowe, organizując wspólne akcje badawcze m.in. w Karpatach, a w okresie późniejszym w Mongolii i Bułgarii. Powołano również w tym czasie nowe wydawnictwa, które ukazują się do chwili obecnej. W 1958 r. wydany został 1 tom Etnografii Polskiej, pół roku później rozpoczęto drukowanie prac w serii „Biblioteki Etnografii Polskiej". Nie można więc, pisząc o współczesnych pracach etnograficznych, rozwijających się zgodnie z wymogami nauki światowej i w bezpośrednim z nią kontakcie, nie dostrzegać jak wiele problemów badawczych zostało zainicjowanych przez naszych poprzedników lub wskazanych nam przez nich jako pole przyszłych badań w sprzyjających ku temu warunkach. Czas, jaki upłynął od chwili powstania Zakładu jest dostatecznie długi, aby dokonać pewnego uporządkowania naszej wiedzy dotyczącej historii etnografii w dobie powojennej, pamiętając o tym, że znaczny jej fragment łączył się z działalnością Zakładu. Równocześnie należy wziąć pod uwagę fakt, że doko­ nany bilans będzie poszerzeniem wiedzy z zakresu historii polskiej etnografii, która od dawna nie była przedmiotem badań i głębszych analiz. Już od samego początku działalności Instytutu Historii Kultury Materialnej, tj. od 1953 г., i powstania w nim Działu Etnografii (obok Działu Archeologii Polski, Archeologii Śródziemnomorskiej i Historii Kultury Materialnej) przy­ stąpiono do konstruowania planów naukowych na najbliższe lata. Problematykę badawczą, którą podjęto w powołanych placówkach Instytutu w Warszawie, Krakowie, Wrocławiu, Łodzi i Toruniu, można zjednej strony uznać za konty­ nuację badań rozpoczętych w okresie międzywojennym, z drugiej natomiast za badania nowe, podejmowane ze względu na potrzebę chwili, zgodnie, jak twierdziła prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, z cechą „polskiej szkoły etnograficz­ nej" {Etnografia Polski, 1976, t. 1, s. 15). Nowe, podjęte przez etnografów tematy dotyczyły m.in. ludności przesiedla­ nej z dawnych Kresów Wschodnich na obszary północnej i zachodniej Polski, migracji do miast, zmian w strukturze gospodarczej wsi i zmian w samych gospodarstwach wiejskich, poziomu konsumpcji itp. Prace poświęcone analizie zmiany kulturowej dokonującej się na wsi miały prowadzić (i prowadziły) do próby konstruowania jej współczesnego modelu, co znalazło wyraz w publika­ cjach ukazujących się w latach 60-tych i 70-tych. Praca naukowa w Dziale Etnografii Instytutu zorganizowana była w Zakła­ dach, Pracowniach i Zespołach Etnograficznych, które powstawały w miastach uniwersyteckich. Sprzyjało to prowadzeniu prac badawczych wraz z katedrami etnografii i tworzeniu zespołów pod wspólnym kierownictwem niezbyt licznej w tym okresie kadry samodzielnych pracowników naukowych. Komisja Etnograficzna, która współtworzyła ramy organizacyjne Instytutu i kreśliła plany naukowe Działu Etnografii (przewodniczył jej prof. Kazimierz �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 7 Moszyński, a w jej skład wchodzili najwybitniejsi etnografowie: prof. prof. Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski, Eugeniusz Frankowski, Józef Gajek, Kazimiera Zawistowicz-Adamska i doc. Adolf Nasz), stanęła przed trudnym zadaniem. Rozbicie instytucjonalne działalności naukowej etnografów, m.in. w zakresie sztuki ludowej i folkloru, w wyniku wcześniejszego utworzenia Pań­ stwowego Instytutu Sztuki i Instytutu Badań Literackich, niezależna od innych placówek działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, podlegająca organizacyjnie i administracyjnie Ministerstwu Kultury i Sztuki działalność muzeów, wymagały stworzenia takiego planu naukowo-badawczego, w którym obok problematyki naukowej byłaby mocno zaznaczona koncepcja „otwartych drzwi" dla współpracy wszystkich etnografów. Za tę wspólną płaszczyznę uzna­ no Polski Atlas Etnograficzny. Miał on stworzyć wielostronną bazę źródłową nie tylko uzupełniającą luki w istniejącym materiale etnograficznym, ale ułatwiającą wytyczanie kierunków nowej tematyki badawczej. Na decyzje dotyczące priorytetu prac atlasowych miały niewątpliwie wpływ zarówno dotychczasowe zainteresowania badaniami atlasowymi, zapoczątko­ wane przed wojną przez prof. К. Moszyńskiego (w ich wyniku ukazały się trzy zeszyty Atlasu w latach 1934-1937), jak i prace podejmowane po wojnie w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Lubelskiego i Poznańskiego. Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym prowadzone w ramach Instytutu koncentrowały się w Zakładzie (przemianowanym następnie na Pracownię) we Wrocławiu, kierowanym w tym okresie przez prof. J. Gajka, przy doraźnej współpracy w pracach terenowych etnografów z wielu innych ośrodków PAN, katedr i muzeów. Atlasowe prace dokumentacyjne nie wyczerpywały jednak pro­ gramu badawczego całego Zakładu. Równolegle podejmowano problematykę formowania się zjawisk kulturowych w układzie regionalnym. Prowadzone zespołowo studia monograficzne wybranych terenów zdominowały w latach następnych plany naukowe placówek etnograficznych Instytutu. Monografie regionalne, jak i tematyczne, dotyczące wybranych dziedzin kultury ludowej oparte były na zakrojonych na szeroką skalę pracach terenowych. Zarówno studia atlasowe, jak i monograficzne były w wielu przypadkach kontynuacją prac rozpoczętych przed I I wojną światową i prowadzonych bez­ pośrednio po niej przez katedry uniwersyteckie, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze, Instytut Śląski i inne. Powstanie Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN pozwoliło stworzyć organizacyjną i finansową bazę dla badań rozproszo­ nych po różnych ośrodkach, integrując równocześnie, nieliczną jeszcze w tym okresie, kadrę naukową uniwersytetów i placówek Instytutu dla realizacji wspól­ nych celów badawczych. Obiektami badań monograficznych były środowiska wiejskie Mazowsza, Pod­ lasia, Śląska, Karpat, Wielkopolski i Kujaw. W wyniku kilkuletnich studiów powstało szereg opracowań monograficznych. Dla obszaru Górnego Śląska wymienić należy dwutomową monografię Stare i Nowe Siołkowice, wydaną w latach 1963-1966, pod redakcją prof. Mieczysława Gładysza, oraz szereg uzupełniających monografii tematycznych, dotyczących m.in. budownictwa, �8 W A N D A PAPROCKA struktury społeczno-zawodowej ludności wsi, rzemiosła, współdziałania gospo­ darczego na wsi, pożywienia. Jak w wielu innych przypadkach studiów regionalnych, badania na Górnym Śląsku nawiązywały do rozpoczętych w 1939 r. prac badawczych obejmujących Śląsk w granicach I I Rzeczypospolitej, organizowanych m.in. przez Polską Aka­ demię Umiejętności w Krakowie oraz kontynuowanych bezpośrednio po wojnie przez M . Gładysza w Instytucie Śląskim w Katowicach. Od 1954 r. prace te sta­ nowiły podstawę planów Zakładu Etnografii w Krakowie przy szerokim udziale w badaniach terenowych pracowników naukowych i studentów z różnych pla­ cówek badawczych i katedr. Przyczyniało się to do wspomnianej przeze mnie integracji środowiska etnograficznego w tym okresie. Na terenie Mazowsza pierwsze badania monograficzne podjęto nad kulturą ludową jednego z bardziej zachowawczych regionów - Kurpiowskiej Puszczy Zielonej. Wyniki prac, zainicjowanych przez prof. W. Dynowskiego, a następnie kierowanych przez prof. A. Kutrzebę-Pojnarową, opublikowane zostały w trzech tomach monografii Kurpie Puszcza Zielona w latach 1962-1965. Ponadto wy­ dano pięć monografii tematycznych poświęconych sztuce, rzemiosłu, budow­ nictwu, przemianom społecznym i kulturowym oraz monografii Myszyńca - głównego centrum regionu (patrz: Bibliografia). Badania kurpiowskie nie były kontynuacją wcześniej prowadzonych prac. Inspiracją dla nich były na­ tomiast prace z końca X I X i 1 pol. X X wieku: Karola Potkańskiego, Ludwika Krzywickiego, Adama Chętnika, Franciszka Piaścika i innych. Monografia Kur­ piowskiej Puszczy Zielonej jest najpełniejszym opracowaniem tego regionu w literaturze etnograficznej. Celem monografii poświęconych wsi śląskiej, podobnie jak kurpiowskiej, była rekonstrukcja najbardziej istotnych elementów tradycyjnej kultury regionu oraz przedstawienie współczesnego obrazu wsi z jej różnorodnością form, uwarun­ kowań, zmian i przeobrażeń. Takie ujęcie najczęściej pociągało za sobą odejście od stosowanego w dawnych opracowaniach klasycznego podziału na kulturę materialną, społeczną i duchową na rzecz analizy kilku wybranych dziedzin kul­ tury, najbardziej charakterystycznych dla danej społeczności, przedstawionych w kontekście innych zjawisk kulturowych. Kontynuacją prac ośrodka warszawskiego były badania prowadzone w okrę­ gu ostrołęckim oraz w tzw. regionie kołbielskim. Ich przedmiotem były prze­ obrażenia społeczno-gospodarcze i kulturowe wsi, dokonujące się pod wpływem uprzemysłowienia i zmian struktury społeczno-zawodowej, tradycje historyczne i współczesność wsi drobnoszlacheckich na Mazowszu oraz rodzina chłopska na Mazowszu i Podlasiu. Badania monograficzne na obszarze Karpat, szczególnie w pierwszym okre­ sie działalności Instytutu, stały się przykładem współpracy ośrodków etnogra­ ficznych I H K M w Krakowie, Warszawie i Łodzi. Wkład ośrodka krakowskiego w badania Karpat przed powołaniem do życia Zakładu Etnografii związany był przede wszystkim ze studiami prowadzonymi przez prof К. Dobrowolskiego, które dotyczyły polskiej ludności rolniczej i pasterskiej w Karpatach Zachodnich �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN 9 oraz kształtowania się i rozpadu związków rodowych na Podhalu. Znaczną gru­ pę stanowiły, przygotowane pod kierunkiem prof. M . Gładysza, opracowania mo­ nograficzne poświęcone wybranym tematom szczegółowym, m.in. budownictwu, rzemiosłu, hodowli i pasterstwu, pożywieniu, zdobywaniu i użytkowaniu wody. Prace te były realizowane zarówno przez Zakład Etnografii I H K M PAN, jak i Katedrę Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego. Studia nad kulturą ludową Karpat, prowadzone w Zespole Etnograficznym Instytutu w Łodzi, pod kierunkiem prof. К. Zawistowicz-Adamskiej, obejmo­ wały zagadnienia związane z pasterstwem, hodowlą, gospodarką mleczną oraz migracjami zarobkowymi na Podhalu. Zakończono je opracowaniami monogra­ ficznymi tych tematów. Badania ośrodka warszawskiego natomiast obejmowały dawne i obecne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach, powojenne prze­ obrażenia gospodarczo-społeczne i kulturowe wsi bieszczadzkich oraz powsta­ nie współczesnej społeczności wiejskiej na tych terenach. Zainteresowanie kulturą ludową Karpat, nie tylko w Polsce, ale i w innych krajach, w których granicach znajdował się ten obszar górski, przyczyniło się do powołania jednej z pierwszych po wojnie organizacji międzynarodowych dla wspólnych badań etnograficznych. W 1959 г., z inicjatywy Polski i Czecho­ słowacji, w ramach Polskiej Akademii Nauk, powstała Międzynarodowa Ko­ misja do Badania Kultury Ludowej Karpat, pod kierunkiem prof. M . Gładysza, w skład której wchodziły - poza wymienionymi krajami: Węgry, Rumunia, ZSRR (Ukraina), a po poszerzeniu w 1976 r. Komisji o kraje bałkańskie - także Bułgaria i Jugosławia. Działalność Komisji była znakomitym przykładem pierwszego po I I wojnie tak szerokiego pod względem problemowym i długotrwałego współdziałania etnologów z krajów Europy Środkowo-Wschodniej i Południowej. W ramach działalności Komisji przystąpiono do opracowania ujęć syntetycznych trzech wybranych tematów. Ich koncepcje zostały opracowane przez sekcje krajowe: architektura - Czechosłowacja, pasterstwo - Polska, folklor zbójnicki - Sło­ wacja i Ukraina. W zespole Zakładu Etnografii w Krakowie, kierowanym przez prof. К. Do­ browolskiego, współpracującym z Zakładem Etnografii Ogólnej UJ, prowa­ dzone były prace na temat kształtowania się kultury robotniczej w Małopolsce w latach 1880-1939 i procesu formowania się nowej kultury mas pracujących w Polsce Ludowej. Z tego zakresu przygotowano prace poświęcone kulturze górników solin wielickich, ośrodkowi górniczemu Siersza X I X i X X w. i wcza­ som robotniczym w Polsce. Należy jeszcze wspomnieć o działalności Pracowni Etnograficznej w Pozna­ niu, w której do 1962 г., tj. do chwili zmiany profilu badań z etnografii Polski na etnografię powszechną, prowadzone były prace nad monografią etnograficzną Wielkopolski. Do momentu ich przerwania wydano materiały dotyczące budow­ nictwa ludowego w Wielkopolsce. W krótkim okresie istnienia Zespołu Etnograficznego Instytutu w Toruniu, kierowanego przez prof. Marię Prufferową, podjęto prace z zakresu historii �10 W A N D A PAPROCKA kultury ludowej terenu Kujaw, opracowując wybrane zagadnienia z zakresu bu­ downictwa ludowego. Badania o charakterze monograficznym, ukierunkowane początkowo wyłącz­ nie na problematykę etnograficzną ziem polskich, zostały w latach 60-tych roz­ szerzone na inne kraje i narody, co doprowadziło w 1962 r. do wyodrębnienia się kierunku etnografii powszechnej. Zainteresowania problematyką kulturową lu­ dów świata, realizowane w I H K M pod kierunkiem prof. W. Dynowskiego i prof. Marii Frankowskiej, koncentrowały się w tym okresie na kulturze ludów Azji Środkowej, kulturze Indian obu Ameryk, dziejach Polonii latynoamerykańskiej i północnoamerykańskiej oraz - w ramach współpracy z Instytutem Etnografii Bułgarskiej Akademii Nauk (w latach 1966-1970) - na kulturze wsi bułgarskiej. W 1965 r. na terenie Mongolii rozpoczęty został jeden z największych reali­ zowanych w historii polskiej etnografii program systematycznych badań tereno­ wych poza granicami kraju. W badaniach prowadzonych w ramach ekspedycji aż do 1980 r. obok pracowników I H K M PAN uczestniczyli etnografowie z Kate­ dry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Po raz pierwszy przedmiotem studiów mongolistycznych stał się proces przechodzenia od tradycyjnej formy koczowniczej gospodarki pasterskiej do form gospodarki spółdzielczej z charakterystycznymi dla niej elementami osadnictwa. Badaniami objęto zmiany w strukturze społecznej, w stosunkach etnicznych, w funkcjono­ waniu rodziny i systemu pokrewieństwa, we wzorcach osobowych, życiu co­ dziennym i obrzędowym, zachowaniach ludycznych Przedmiotem studiów stał się także proces adaptacji młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego. Badania prowadzono we wszystkich ważniejszych regionach Mongolii, wśród wielu mongolskich grup etnicznych. Po raz pierwszy w światowej mongolistyce objęto nimi Torgutów ałtajskich. Wynikiem prac ekspedycji było sześć książek (jedna w jęz. angielskim), dwa wydawnictwa zbiorowe i kilkadziesiąt artykułów. Studia amerykanistyczne prowadzone w Pracowni w Poznaniu koncentrowa­ ły się na współczesnych przeobrażeniach kulturowych w Ameryce Łacińskiej, ruchach społeczno-religijnych w Ameryce Środkowej i Południowej oraz pro­ cesach kształtowania się i rozwoju struktur społeczno-kulturowych tych obsza­ rów. Przedmiotem studiów były również zagadnienia związane z funkcjonowa­ niem wiejskich struktur w Ameryce Południowej w okresie prekolumbijskim i po konkwiście. Prowadzone przy szerokiej współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Poznańskiego studia amerykanistyczne zapoczątkowały rozwój tej dziedziny w innych placówkach naukowych, kształ­ cąc pierwszych w Polsce specjalistów w tym zakresie, m.in. w ramach ogólno­ polskich seminariów amerykanistycznych. Osobną grupę zagadnień związanych z problematyką amerykanistyczną sta­ nowiły badania nad miejscem i rolą Polaków w krajach Ameryki Łacińskiej i ich szeroko pojętym wkładem w rozwój cywilizacyjny i kulturowy tych państw w X I X i X X w. oraz udziałem Polaków w poznawaniu tej części kontynentu amerykańskiego. Kilkanaście prac z tego zakresu wypełniło lukę w historii ba­ dań etnograficznych dotyczących tego terenu. �50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 11 Trzecim znaczącym zespołem tematycznym były studia nad procesami etnicz­ nymi w Ameryce Północnej, ze szczególnym uwzględnieniem problemów mniej­ szości narodowych, jak również nad współczesnymi dziejami Polonii i analizą jej roli w strukturze etnicznej Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. No­ watorskie i odpowiadające na wiele pytań badawczych prace poświęcone tym zagadnieniom znalazły się w szerokim obiegu naukowym w kraju i za granicą. Wyniki wszystkich studiów z zakresu amerykanistyki, opartych zarówno na własnych badaniach terenowych, jak i na reinterpretacji publikowanych materia­ łów źródłowych, umożliwiły nie tylko weryfikację wielu przyjętych w nauce światowej stwierdzeń, ale także na ich uzupełnienie. Mimo ograniczonych sytuacją polityczną możliwości realizowania badań w zakresie etnografii powszechnej nawiązano współpracę międzynarodową, która umożliwiła badania porównawcze. Pod kierunkiem prof. W. Dynowskiego i zaproszonej do współpracy prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, w la­ tach 1966-1970 prowadzone były wspólne polsko-bułgarskie badania nad współ­ czesnymi przemianami lokalnej społeczności wiejskiej i rodziny. W pracach eks­ pedycji, poza pracownikami Zakładu, brali udział pracownicy Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej w Warszawie i Katedry Etnografii Słowian UJ w Kra­ kowie. Badania te, prowadzone w okręgu Widin w płn.-zach. części Bułgarii, dostarczyły materiału porównawczego do studiów nad prawidłowością przemian społeczno-kulturowych wsi w krajach o różnych drogach rozwoju historycznego, a znajdujących się (w okresie prowadzonych prac) w podobnych warunkach ustrojowych i ekonomicznych. Pomimo trudności w realizacji badań nad nie­ którymi tematami, wobec znacznego upolitycznienia etnografii bułgarskiej, zgro­ madzony materiał pozwolił na uzyskanie szerokiej perspektywy porównawczej dla studiów nad kulturą wsi polskiej. Opracowana monografia bułgarskiej wsi Widin, wysoko oceniona przez wybitnego etnologa bułgarskiego prof. Christo Wakarelskiego, ze względów politycznych (brak podejścia marksistowskiego) ukazała się wyłącznie w języku polskim. Duże znaczenie w upowszechnieniu na forum międzynarodowym prac pol­ skich etnografów, zarówno w zakresie etnografii Polski, jak i powszechnej, miało powołanie do życia w 1975 r. obcojęzycznego wydawnictwa Zakładu Ethnologia Polona. Omówione powyżej prace prowadzone były w Zakładzie Etnografii I H K M PAN od okresu jego powstania do lat 70-tych. W tym czasie zaczyna narastać potrzeba podsumowania ponad 25-letnich dokonań badawczych w zakresie etnografii. W różnych środowiskach etnograficznych dyskutowana była koniecz­ ność podjęcia zbiorowego opracowania zarysu etnografii Polski, odpowiada­ jącego nowym założeniom teoretycznym i wymaganiom metodycznym okresu gwałtownych przemian politycznych, społeczno-gospodarczych i kulturowych kraju. Zainicjowane w Zakładzie Etnografii I H K M PAN prace nad syntezą etnografii Polski oparte były na ścisłej współpracy etnografów tej placówki z pracownikami katedr i muzeów. Głównym celem tego zbiorowego opracowa­ nia było przedstawienie procesów przemian kulturowych na wsi, poczynając od �12 W A N D A PAPROCKA tradycyjnego modelu kultury, jaki pozostawiła po sobie epoka pańszczyźniana po wieś współczesną i przewidywane kierunki jej dalszego rozwoju. Dorobek okresu powojennego stanowił bazę obszerną i wystarczającą do przedstawie­ nia w podstawowym zrębie kierunków przemian kultury wsi polskiej X X w. {Etnografia Polski, 1976, s. 48). Nie wszystkie jednak dziedziny kultury wsi i nie wszystkie regiony zostały opracowane w syntezie w sposób dostatecznie szczegółowy. Wynikało to z ist­ niejących jeszcze „białych plam" na mapie etnograficznych badań w Polsce, jak i luk w problematyce badawczej dyscypliny. Pomimo tych braków dwutomowa synteza etnografii Polski jest pierwszą tego rodzaju pracą w okresie powojen­ nym i do chwili obecnej, wobec braku podręcznika z zakresu etnografii Polski, spełnia również i tę rolę. Okres od ukazania się w 1980 г. I I tomu syntezy aż do lat 90-tych zaznaczył się w pracach Zakładu powrotem do tematów indywidualnych, wstrzymanych realizacją priorytetowego, zbiorowego zadania wydawniczego. W zakresie etnografii Polski zakończono szereg prac stanowiących podsumo­ wanie, często wieloletnich badań. Należały do nich prace monograficzne, które były realizowane w Zakładzie warszawskim, dotyczące roli tradycji ludowej w społeczeństwie polskim X I X i X X w., społecznych funkcji sztuki ludowej i miejsca, jakie zajmowała w myśli społecznej, polityce kulturalnej oraz praktyce działania w okresie zaborów, I I Rzeczypospolitej i Polsce Ludowej, oświaty i jej roli w społeczno-kulturowych przeobrażeniach wsi w okresie zaborów, I I Rzeczypospolitej, w latach wojny (1939-1945) i w Polsce Ludowej. Z zakresu etnografii historycznej powstała praca poświęcona kulturze mazowieckiej wsi pańszczyźnianej X V I I I i pocz. X I X w., omawiająca organizację tej wsi, proble­ my osadnictwa wiejskiego, rodziny, funkcjonowania gospodarstwa chłopskiego. W tym czasie w Zakładzie podjęte zostają prace nad nową w polskich badaniach dziedziną - etnografią miasta (na przykładzie Żyrardowa). Temat etnografii miasta będzie w następnych latach integrował etnografów zajmujących się tą problematyką w innych ośrodkach, przede wszystkim w Łodzi, i doprowadzi do powstania Polskiego Towarzystwa Etnologii Miasta. Nowym tematem podjętym w Zakładzie w tym okresie są również zagad­ nienia z zakresu antropologii tańca, w ramach studiów nad niewerbalnym komu­ nikowaniem się w kulturze, które w latach następnych objęły zagadnienia do­ tyczące kinetycznego aspektu obrzędów. Wyniki tych badań w latach 90-tych opublikowano w pracy poświęconej analizie ruchu oraz tańca w mitach i obrzę­ dach, wydanej w języku polskim i angielskim. Bardzo dużym dorobkiem wydawniczym w tym okresie może się poszczycić Pracownia Etnograficzna w Krakowie, realizująca badania na terenie Karpat Pol­ skich. Są to zarówno opracowania zbiorowe, stanowiące monografie regionalne kultury ludowej poszczególnych regionów Karpat: Beskidu Śląskiego, Beskidu Sądeckiego i nieco później Beskidu Żywieckiego, jak i monografie tematyczne dotyczące medycyny ludowej, pożywienia, stroju, obrzędowości oraz liczne artykuły poświęcone innym dziedzinom kultury. �50 LAT Z A K L A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 13 W latach 80-tych ukończono prace nad kolejnymi zeszytami Atlasu Etnogra­ ficznego. Mimo dużych trudności finansowych i kadrowych, w Pracowni РАЕ we Wrocławiu przygotowano IX, przedostatni zeszyt Atlasu. Szanse na druk V I I , V I I I i I X zeszytu, wobec ogromnych kosztów wydawnictw kartograficznych, były jednak znikome. W tej sytuacji podjęto decyzję o przystąpieniu do opra­ cowywania komentarzy, które miałyby charakter ujęć problemowych. Pozwoliła ona na ocalenie wieloletniego dorobku Pracowni Atlasu, uzupełniając wydane w sześciu zeszytach mapy - komentarzami. W Pracowni poznańskiej Zakładu Etnografii ukazują się w tym czasie liczne opracowania książkowe i artykuły poświęcone dziejom Polaków oraz skupisk polonijnych na terenie Ameryki Południowej, Środkowej i Meksyku i ich udzia­ łowi w rozwoju cywilizacyjno-kulturalnym tych ziem. Inne prace przedstawiają obraz Indian zamieszkujących te tereny w społeczeństwie polskim. Znaczącą pozycję stanowi wydana w 1983 r. praca o Polonii Amerykańskiej, oparta na bogatym materiale terenowym zgromadzonym przez autora w czasie kilkakrotnych pobytów w Stanach Zjednoczonych, stanowiąca pierwsze w etno­ logii tak szerokie kompendium wiedzy o życiu i działalności tej grupy. Rozwój badań amerykanistycznych, zapoczątkowanych przez prof. M . Fran­ kowską i przez nią konsekwentnie rozwijanych oraz nawiązanie kontaktów na­ ukowych z Meksykiem stworzyły możliwości podejmowania badań terenowych. W organizowanych przez środowisko amerykanistów (głównie z Uniwersytetu Poznańskiego) ekspedycjach, m.in. do Peru i Meksyku, brali udział pracownicy Zakładu. Równocześnie rozwijane były studia etnohistoryczne oparte na boga­ tych materiałach źródłowych, znajdujących się w archiwach Hiszpanii i Meksyku oraz unikalnej literaturze przedmiotu. W wyniku tych badań ukazują się prace dotyczące współczesnej kultury Indian Peru i kultury Indian Meksyku w okresie konkwisty, jak i historii samej konkwisty. Bogaty jest również dorobek zakończonej w 1980 r. ekspedycji mongolskiej. W ramach Zakładu powstają znaczące w międzynarodowym środowisku mon­ golistów prace poświęcone rodzinie pasterskiej w Mongolii, mongolskim gru­ pom etnicznym, zachowaniom ludycznym w kulturach pasterskich, ich symbolice i związkom z magią (praca wydana w języku angielskim). Wiele prac, które ukazały się w latach 80-tych stało się podstawą uzyskania przez pracowników Zakładu stopnia naukowego doktora habilitowanego oraz tytułów profesora. Ponad dziesięć lat istnienia I I I Rzeczypospolitej daje dostateczną perspekty­ wę pozwalającą na podsumowanie działalności Zakładu w tym okresie. Zmiany dokonane w organizacji nauki oraz likwidacja pozamerytorycznych ograniczeń (szczególnie w naukach humanistycznych) stosowanych m. in. przy wyborze pro­ blematyki badawczej znacząco wpłynęły na zakres i sposoby realizacji zadań badawczych Zakładu. Zmiany organizacji nauki (szczególnie w sposobach jej finansowania) miały swoje źródło przede wszystkim w pewnym ograniczeniu paternalistycznej roli państwa w badaniach naukowych. Zmuszało to naukę do konfrontacji z zasadami �14 W A N D A PAPROCKA wolnego rynku i konkurencyjności. Konieczność przystosowania się do nowych warunków budziła pewien niepokój. Rekompensowała go jednak możliwość realizowania problematyki badawczej w warunkach tak długo oczekiwanej swo­ body rozwoju nauki, nieograniczonej żadnymi względami politycznymi czy koniunkturalnymi. W zakresie organizacji największe zmiany dotyczyły wydaw­ nictw. Zakład Narodowy im. Ossolińskich przestał pełnić rolę centralnego wy­ dawnictwa Polskiej Akademii Nauk. Prace związane z redagowaniem, przygoto­ waniem do druku, organizacją druku i dystrybucją wydawnictw przejęte zostały przez Instytut. Dla Zakładu wydającego roczniki Etnografii Polskiej, Ethnologii Polona oraz prace z serii „Biblioteki Etnografii Polskiej" zadanie to było trudne, wymagające pogłębienia wiedzy redakcyjnej i znacznie obciążające pracowni­ ków pełniących funkcje redaktorów i sekretarzy tych wydawnictw. Demokratyczne zasady kierowania Instytutem pozwoliły na wyłonienie dro­ gą wyboru nowych władz. Dyrektor i jego zastępcy reprezentowali wszystkie dyscypliny wchodzące w skład Instytutu. Również Rada Naukowa wyłoniona została drogą wyboru, a nie - jak dotąd - na zasadzie nominacji jej członków. Osiągnięcia naukowe Zakładu i jego udział w dorobku Instytutu uzasadniły dokonanie w 1992 r. zmiany nazwy Instytutu Historii Kultury Materialnej na Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Procesy transformacji, obejmujące wszystkie dziedziny życia w Polsce, otwo­ rzyły również przed nauką nowe perspektywy badawcze. Pozwoliły one na two­ rzenie nowych planów naukowych, których, jak już wspominałam, nie ogra­ niczały względy pozamerytoryczne a jedyną trudnością w ich realizacji były zbyt ograniczone środki finansowe. W działalności naukowej Zakładu przejście do problematyki badawczej odpowiadającej aktualnym potrzebom etnologii nie musiało dokonywać się w sposób radykalny. Wiele tematów podjętych przez pracowników Zakładu w latach 80-tych dotyczyło bowiem problemów badaw­ czych, które stały się priorytetowe w nowej rzeczywistości. Należały do nich m.in. prowadzone w Zakładzie badania nad pluralizmem kulturowym społeczeń­ stwa Stanów Zjednoczonych, jak i badania dziejów Polonii latynoamerykańskiej i północnoamerykańskiej. Ciągle jednak poza możliwościami realizacji pozostawały tematy ściśle zwią­ zane z zagadnieniami mniejszości narodowych, świadomości etnicznej, czy na­ rodowej, tożsamości kulturowej i próbami określenia jej głównych wyznaczni­ ków na terenach poddanych silnej i bezwzględnie prowadzonej polityce unifikacji i asymilacji kulturowej, jak to miało miejsce na obszarze Związku Radzieckiego. Pewne próby badań niektórych z tych zagadnień podejmowane były w czasie wyjazdów badawczych do Gruzji, w latach 80-tych, w ramach oficjalnie akcep­ towanych studiów nad historią Polonii gruzińskiej w X I X wieku. Również pierwsze kontakty z Akademią Nauk Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej dawały możliwości pewnych, wprawdzie bardzo skrom­ nych, badań źródłowych dotyczących X I X i pocz. X X w. Rozpad Związku Radzieckiego zmienił radykalnie istniejącą sytuację. Powstałe Republiki, szczególnie w pierwszym okresie swego istnienia, umożliwiały reali- �50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U A R C H E O L O G I I I E T N O L O G I I PAN 15 zację współpracy naukowej w zakresie tematów obalających mit o etnicznej homogeniczności obszarów Europy Środkowo-Wschodniej. Pozwoliło to na po­ djęcie tematów nurtujących środowisko etnograficzne w Polsce, od wielu lat niemożliwych do realizacji. Zawarta w 1991 r. trzyletnia umowa między Instytutem Archeologii i Etno­ logii PAN, a Instytutem Sztuki Etnografii i Folkloru Akademii Nauk Białoruskiej Republiki rozpoczęła trwające do dziś badania terenowe w zachodnich i central­ nych rejonach Białorusi. Materiały zgromadzone przez pracowników Zakładu, uzupełnione unikalnymi źródłami odnalezionymi w archiwach białoruskich, po­ zwoliły na znaczne uzupełnienie stanu wiedzy o stosunkach etnicznych w BSRR, na dawnych Kresach Wschodnich I I Rzeczypospolitej oraz niepodległej Repu­ blice Białorusi. Po raz pierwszy przedmiotem szczegółowych studiów stał się proces kształtowania tożsamości etnicznej i narodowej ludności polskiej na ba­ danym obszarze, w zmieniającej się sytuacji historycznej, przede wszystkim X X w. Jednym z osiągnięć badawczych było ukazanie fenomenu przetrwania enklaw katolickich (polskich) na terenach zamieszkałych przez ludność prawo­ sławną, jak też opis i analiza tego zjawiska na przykładzie Puszczy Nalibockiej. Dotychczasowym efektem badań jest ponad 30 artykułów oraz książka poświę­ cona wyznacznikom tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi. Nawiązując do prowadzonych poprzednio badań rozszerzano studia nad Po­ lonią gruzińską, obejmując nimi okres po rewolucji radzieckiej, a także po po­ wstaniu Republiki Gruzińskiej. Podobnie jak w studiach białoruskich skoncen­ trowano się na zagadnieniu tożsamości etnicznej badanych zbiorowości, mechanizmie przekazywania dziedzictwa kulturowego, a także kontaktach międzyetnicznych. Dalszymi badaniami objęto także diasporę gruzińską w Polsce i jej rolę w kulturze polskiej okresu międzywojennego. Prowadzone w Zakładzie badania, licznie ukazujące się artykuły, udział w utworzeniu (w 1990 r.) i reda­ gowaniu pisma Pro Georgia, jedynego w Polsce wydawnictwa poświęconego historii i życiu mniejszości gruzińskiej, poszerzyło krąg osób podejmujących badania w tym zakresie. Zagadnieniom etnicznym poświęcone są także pierwsze w Polsce badania nad współczesnymi problemami narodowościowymi w Chinach, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji mniejszości etnicznych i narodowych. Wieloletnie ba­ dania terenowe, trwające od 1997 г., zostały wsparte umową zawartą z Instytu­ tem Narodowości Akademii Nauk w Pekinie. Koncentrują się one na zachodnich i południowo-zachodnich prowincjach Chin (Junnan, Xinjiang, Guangxi). Głów­ nym ich celem jest ukazanie sytuacji społeczno-etnicznej, zwłaszcza na peryfe­ riach kraju. Jednym z efektów prac badawczych jest wyjaśnienie mało znanych i nieobecnych dotychczas w polskich publikacjach tematów, w tym także do­ tyczących najnowszej historii pogranicza chińsko-tybetańskiego. Wśród kilku publikacji, będących wynikiem badań, na szczególną uwagę zasługuje artykuł poświęcony zróżnicowaniu etnicznemu Chin. Do problematyki etnicznej należy również zaliczyć badania terenowe pro­ wadzone w latach 1991-1993 w Kazachstanie i obwodzie Irkuckim Rosji nad �16 W A N D A PAPROCKA tamtejszą kolonią polską. W ich wyniku powstało kilka artykułów oraz zgroma­ dzono znaczny materiał terenowy złożony w archiwum Zakładu. W Zakładzie warszawskim wzrasta zainteresowanie szczególną kategorią kon­ fliktów, jaką stanowią konflikty etniczne. Kwestii tej poświęcone zostały opra­ cowania teoretyczne. Była ona również omawiana na przykładzie różnych grup i krajów. Konfliktom etnicznym poświęcona jest praca zbiorowa, redagowana przez pracowników Zakładu. Problemy mniejszości narodowych dominują w pracach Pracowni Etnologicznej w Poznaniu. Badania dotyczą niemieckiej ludności przybyłej w X V I I I w. z Bamberga, osiedlonej w okolicach Poznania (tereny te znajdują się obecnie w granicach miasta). Prowadzone od lat studia poświęcone były głównie historii tej grupy i jej kulturze. Dopiero po 1990 r. mogły zostać rozszerzone o badania nad współczesną historią rodzin bamberskich, o analizę procesu ich asymilacji i adaptacji, o wkład przybyszów w kulturę polską. Liczne artykuły i cztery wydania monografii poświęconych В ambrom (również w języku niemieckim), powołanie do życia (w 1996 r.) Towarzystwa Bambrów Poznańskich, starania 0 otwarcie w Poznaniu Muzeum Bamberskiego, zaowocowały zawartą w 2000 r. umową IAiE z Uniwersytetem w Bambergu, której celem jest prowadzenie wspólnych badań w Polsce i Niemczech. Badania nad grupą Bambrów wzbu­ dziły duże zainteresowanie ze względu na bezkonfliktowy proces asymilacji 1 integracji kulturowej, bliski idei Unii Europejskiej. Problematyka Bamberska weszła w 2001 r. do programu „Born in Europe", realizowanego przez Komisję Kultury Unii Europejskiej w Brukseli. Równocześnie prowadzone są badania nad rodzinami pochodzenia niemiec­ kiego mieszkającymi na terenie Wielkopolski, w tym głównie w Poznaniu. Pod­ stawowe problemy badawcze dotyczą procesów asymilacji, wzajemnych wpły­ wów i relacji między ludnością polską i niemiecką oraz wkładu tej ostatniej w kulturę Polską. Równolegle do prowadzonych, wymienionych powyżej prac, które likwido­ wały częściowo wspomniane „białe plamy" i dziedziny deficytowe w etnologii, kontynuowano długofalowe badania w zakresie etnografii Polski. Prowadzone od wielu lat w Pracowni Krakowskiej i konsekwentnie realizo­ wane są prace w zakresie monografii Karpat Polskich. Po ukazaniu się w latach 80-tych monografii Beskidu Śląskiego i Beskidu Sądeckiego, w 1992 r. ukazała się monografia Beskidu Żywieckiego, a w 2001 r. praca poświęcona Podhalu, jedyna w powojennej etnografii, oparta na bogatych materiałach terenowych i archiwalnych, zawierająca niepublikowane dotąd ilustracje i bogatą, wyczerpu­ jącą literaturę przedmiotu. Książka wzbudziła duże zainteresowanie nie tylko etnologów, ale została znakomicie przyjęta przez środowisko Podhalan. Szybkie rozejście się znacznego nakładu i liczne przesyłane do Redakcji pozytywne opinie świadczą o słuszności opracowania tego tematu. Region karpacki pozostaje w dalszym ciągu terenem badań i opracowań ca­ łego Zespołu Pracowni Krakowskiej. Zgromadzone materiały pozwalają podjąć tematy dotyczące współczesnej wsi karpackiej - elementów wspólnych i róż- �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 17 niących kulturę tego regionu w nowych warunkach społeczno-gospodarczych. Podjęto nowe tematy, ważne we współczesnym obrazie wsi, jak starość w rodzi­ nie i społeczności lokalnej, kobieta - jej pozycja w rodzinie i zawodzie, pomoc wzajemna i współdziałanie gospodarcze, ze szczególnym uwzględnieniem wa­ runków ekstremalnych (m.in. takich jak powódź). Dużą zasługą ośrodka krakowskiego jest doprowadzenie do reaktywowania (w 1993 r.) prac Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów, przerwanej zmianami politycznymi zachodzącymi we wszystkich krajach wchodzących w skład Komisji. Wobec braku zgłoszenia ze strony Bułgarii i Jugosławii odnowiono działalność Komisji tylko w zakresie Karpat. Przy dużym wkładzie organizacyjnym i merytorycznym Pracowni Krakow­ skiej opracowano syntezę karpackiego folkloru zbójnickiego, która została wydana w Budapeszcie (w jęz. rosyjskim) oraz przygotowano do druku I tom architektury ludowej poświęcony budownictwu mieszkalnemu, który ukaże się w Pradze (w jęz. angielskim). Prowadzone w Zakładzie warszawskim prace nad stosunkiem ludności chłop­ skiej do ziemi oraz jej miejscem w systemie wartości i świadomości społecznej Polaków, zakończone monografią wydaną w 1991 г., stanowiły punkt wyjścia dla nowego tematu, podjętego w związku z dokonującymi się obecnie zmianami, dotyczącego społeczności wiejskiej w warunkach transformacji. Przedmiotem analiz są m.in. zmiany stosunku do pracy, rola przywódców charyzmatycznych, sprawa trwałości sposobów myślenia i działania określanych jako „postkomu­ nistyczne". Zjawiska te, rejestrowane i poddawane analizie w momencie ich za­ istnienia, stanowią bardzo ważne dla przyszłych badaczy źródło wiedzy o współ­ czesnych zmianach na wsi i należy żałować, że temat ten rzadko stanowi przedmiot zainteresowań etnologów. Dokonywana w późniejszym okresie analiza tych zja­ wisk będzie tylko rekonstrukcją tego ważnego okresu w rozwoju wsi. Studia z zakresu etnografii historycznej, dotyczące przeduwłaszczeniowej wsi mazowieckiej, były w latach 90-tych kontynuowane w zakresie badań nad życiem religijnym społeczności wiejskiej, kultem świętych, instytucjami para­ fialnymi, organizacjami i stowarzyszeniami społecznymi. Z tego zakresu opubli­ kowano wiele artykułów. W Zakładzie realizowane były również w tym okresie prace historyczne dotyczące europejskiego ubioru zawodowego ( X I V - X V I I I w.) oraz historii euroazjatyckiego filcownictwa od czasów średniowiecza do współczesności. Obie prace zostały wydane w jęz. angielskim. Do prac z zakresu historii najnowszej, poświęconych etnologii miasta, za­ liczyć należy prowadzone w tym czasie badania nad historią przedmieścia warszawskiego - Grochowa i kulturą jego mieszkańców, przedstawione szeroko w opublikowanym artykule. W ramach studiów nad niewerbalnym komunikowaniem się w kulturze kon­ tynuowano prace w zakresie obrzędów przejścia w rzeczywistości X X w. i ich aspektu kinetycznego. Podjęto też badania nad kodami i formami obyczajowości współczesnej. Z tego zakresu ukazało się szereg artykułów. �18 W A N D A PAPROCKA Ze studiami nad kultem świętych związane były, kierowane przez Pracownię poznańską, badania nad kultem Św. Wojciecha, stanowiące część dużego progra­ mu interdyscyplinarnego, poświęconego analizie znaczenia działalności Św. Woj­ ciecha dla kultury europejskiej. W wyniku tych badań powstało wiele artykułów i książka poświęcona roli Św. Wojciecha w kulturze i tradycji ludowej. Rozwi­ nięciem tej problematyki są podjęte ostatnio badania z zakresu etnologii religii na temat kultu miejsca w kulturze chrześcijańskiej i tybetańskiej. W latach 90-tych nastąpiło bardzo ważne dla prac wydawniczych Zakładu zakończenie opracowań komentarzy do wydrukowanych sześciu Zeszytów РАЕ. Dzięki współpracy z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym i energii Kierownika Pracowni Atlasu uzyskano środki na wydanie pięciu tomów Komen­ tarzy poświęconych rolnictwu, hodowli, budownictwu, pożywieniu, transpor­ towi i komunikacji oraz zwyczajom, obrzędom i wierzeniom. Ostatni tom, który ukazał się po śmierci jego redaktora, zawiera wybrane mapy z niedrukowanych i nie mających szans (ze względów finansowych) na druk zeszytów Atlasu wraz z komentarzami. Obecnie archiwum РАЕ znajduje się w Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie. W zakresie badań amerykanistycznych w latach 90-tych powstają prace, bę­ dące wynikiem realizowanych od lat badań dotyczących etnohistorii Mezoameryki, ukazujące podbój Meksyku przez pryzmat zderzenia kultur. Prace, oparte na bogatym materiale źródłowym pochodzącym z archiwów hiszpańskich i mek­ sykańskich, ukazały się w Polsce i w Hiszpanii. Wydana została też pierwsza polska edycja listów H. Cortesa o zdobyciu Meksyku, opatrzona licznymi komentarzami, oraz studia o J. Dantyszku i Nowym Świecie, oparte na unika­ towych źródłach archiwalnych. Prace te, wydane również za granicą, weszły do obiegu międzynarodowego. Charakter etnohistoryczny mają trwające obecnie badania nad kulturą elit politycznych środkowego Meksyku w okresie przedhiszpańskim i wczesnokolonialnym. Prowadzono ponadto prace dotyczące współczesnej Ameryki Łacińskiej. W ich ramach przygotowano wstępną redakcję słownika encyklopedycznego „Ludy i narody obu Ameryk" oraz realizowano badania nad wielokulturowością w krajach Ameryki Andyjskiej. W zakresie kontynuowanych od lat badań nad Polonią dokonano analizy sytuacji Polonii amerykańskiej po upadku komu­ nizmu w Starym Kraju. Należy jeszcze wspomnieć o badaniach terenowych prowadzonych od 1990 r. w płn.-zach. części Indii i Pakistanie. Były one finansowane przez UNESCO i Ministerstwo Kultury, realizowane w większości poza planem Instytutu. Ich tematem był proces adaptacji pasterzy grupy Rabari, żyjącej na pograniczu hinduistyczno-islamskim, do kręgu tradycji radżpuckiej środowiska kastowego i związane z tym procesem zmiany form obrzędowości, kultu i religijności. Nowoś­ cią jest omawianie problemu na szerszym tle, uwzględniającym nie tylko system kastowy, ale także formy współpracy i dystansu między grupami obecnymi w cywi­ lizacji indyjskiej, co umożliwia wyjście poza stereotypowe wyobrażenia na temat hinduizmu. Zebrane materiały stały się podstawą studiów nad hinduizmem, �50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN 19 widzianym od wewnątrz, z perspektywy różnych warstw społeczeństwa - brami­ nów, radżputów, kupców, siudrów (pasterze Rabari), niedotykalnych i plemion. Na tym chciałabym zamknąć prezentowanie prac, które były i są prowadzone w Zakładzie i których wyniki weszły już do obiegu naukowego. Myślę, że w następnym takim podsumowaniu (przedstawionym za parę lat) będzie moż­ na mówić o pracach naszych młodszych kolegów, którzy niedawno rozpoczęli swoje badania. Na zakończenie przedstawiam informację o wydawnictwach Zakładu, w więk­ szości ukazujących się od pierwszych lat powstania Instytutu. Do roku 2003 uka­ zało się 46 tomów Etnografii Polskiej, która - obok Ludu - jest pismem ogólno­ polskim, udostępniającym swe łamy również autorom zagranicznym. Wydano 55 tytułów „Biblioteki Etnografii Polskiej" (7 w języku angielskim). „Biblioteka" jest serią wydawniczą ukazującą się najdłużej po 1945 r. Większość tytułów stanowią prace pracowników Zakładu (jedynie 12 autorów nie było związanych z Instytutem). 13 prac otrzymało nagrody wydawnicze. Ukazały się 23 tomy Ethnologii Polony, drukowanej w językach kongresowych, prezentującej doro­ bek naukowy polskich etnologów na forum międzynarodowym. W „Bibliotece Etnografii Polskiej" i poza nią pracownicy Zakładu opublikowali ponad 100 ksią­ żek (nie licząc prac atlasowych). Stopień naukowy profesora uzyskało 6 osób (były one pracownikami Zakła­ du od doktoratu do profesury). Stopień doktora habilitowanego i tytuł docenta otrzymało 7 osób, doktora - 5. W 2003 r. Zakład Etnologii zatrudnia 18 osób: 3 profesorów, 5 docentów, 4 doktorów i 6 magistrów. Podsumowując 50-lecie pracy Zakładu Etnologii IAE PAN pragnę, tak jak zaznaczyłam na wstępie, uniknąć subiektywnych ocen wynikających z osobis­ tego zaangażowania w prace placówki, której byłam pracownikiem i wieloletnim kierownikiem. Dokonany przeze mnie bilans działalności Zakładu upoważnia mnie jednak do zwrócenia uwagi na pewne znaczące formy działania tej pla­ cówki i osiągnięte przez nią wyniki. Znalazły one odbicie w liczbie publikacji pracowników Zakładu, w wydawanych przez Zakład czasopismach i seriach wydawniczych oraz pracach zbiorowych. Na uwagę zasługuje fakt, że plany naukowe Zakładu realizował zespół pra­ cowników, których liczba nie przekraczała wielkości zatrudnienia w poszczegól­ nych uniwersyteckich placówkach etnograficznych. W pierwszym dwudziesto­ leciu istnienia Zakładu zatrudnienie wynosiło 30 osób, w późniejszych latach zostało zmniejszone i nie przekraczało 20 osób. Nastąpiło to w związku z likwi­ dacją Pracowni w Łodzi i Toruniu oraz ograniczeniem liczby pracowników РАЕ. Cechą charakterystyczną działalności naukowej Zakładu, tak dawniej, jak i obecnie, jest szeroki zakres realizowanej problematyki badawczej, zarówno w zakresie etnografii Polski, jak i etnografii powszechnej. Podejmowane przez pracowników tematy były z jednej strony odpowiedzią na stawiane etnologii pol­ skiej, zgodnie z potrzebą chwili, pytania badawcze, z drugiej nawiązywały do problemów wiodących w etnologii światowej (do okresu I I I Rzeczypospolitej w takim stopniu, na jaki pozwalały warunki polityczne kraju). �20 W A N D A PAPROCKA Dużą zasługą w utrzymywaniu kontaktów międzynarodowych, w zaznaczeniu naszej obecności w etnologii światowej, było wydawanie tomów prac zbioro­ wych z okazji Międzynarodowych Kongresów Nauk Antropologicznych i Etnologicznych oraz powołanie do życia wydawnictwa obcojęzycznego Etimología Polona. Kontakty międzynarodowe pogłębiały także organizowane przez Zakład ekspedycje etnograficzne do Mongolii i Bułgarii oraz zorganizowanie Między­ narodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów. W stosunku do innych placówek etnograficznych Zakład posiada największą liczbę wydawnictw ukazujących się nieprzerwanie od pierwszych lat istnienia Instytutu. Zarówno czasopismo Etnografia Polska, jak i wydawnictwa seryjne oraz licznie ukazujące się prace zbiorowe pełniły rolę integrującą środowisko etnograficzne kraju. Zakrojona na szeroką skalę działalność wydawnicza Zakła­ du Etnologii wniosła duży wkład w rozwój tej dyscypliny w minionym 50-leciu. Znaczna liczba samodzielnych pracowników naukowych Zakładu pozwoliła tej placówce odegrać ważną rolę w procesie kształtowania i nadawania stopni naukowych pracownikom wielu ośrodków etnograficznych. Podsumowując omawiany okres można stwierdzić, że dużą zasługą pracow­ ników Zakładu i jego kolejnych kierowników było utrzymanie profilu naukowe­ go tej placówki i konsekwentne realizowanie wspólnych celów badawczych, z których wiele zainicjowanych było przez twórców Zakładu. Zadanie to nie było łatwe wobec znacznej różnorodności zainteresowań naukowych poszczególnych pracowników reprezentujących różne podejścia teoretyczne i metodologiczne. Zaryzykowałabym jednak twierdzenie, że ten często trudny proces konfrontacji indywidualnych koncepcji badawczych z wspólnymi dla całego Zakładu zada­ niami ogólnymi przyczynił się do konstruowania i realizowania trwałych planów naukowych Zakładu w ciągu całego omawianego okresu i zapewnił stabilizację oraz ciągłość działania w warunkach nowej rzeczywistości III Rzeczypospolitej. BIBLIOGRAFIA* B a n i o w s k a E. 2000a [ w s p ó ł a u t o r s t w o z K . J a g i e ł ł ą ] , A r c h i t e k t u r a ludowa, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, K r a k ó w , s. 171-217. - 2000b, B i b l i o g r a f i a , [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. turze wsi, K r a k ó w , s. 4 3 9 - 4 5 3 . Beszterda R. 1999a, Rodzina H o l z e r ó w , Etnografia Polska, Tradycja we współczesnej kul­ t. X L I I I , z. 1-2, s. 121-129. - 1999b, K u l t u r a pszczelarska i jej miejsce w ekonomice indyjskiego stanu H i m a c h a l Pradesh, Lud, t. L X X X I I I , s. 155-176. - 2000, Rodzina S z u l c ó w , Etnografia Polska, t. X L I V , z. 1-2, s. 125-138. B r a k miejsca u n i e m o ż l i w i a zamieszczenie p e ł n e j b i b l i o g r a f i i prac s k ł a d a j ą c y c h s i ę na bo­ gaty dorobek Z a k ł a d u E t n o l o g i i I A E P A N . Z d e c y d o w a l i ś m y s i ę na ograniczenie l i c z b y publikacji k a ż d e g o z p r a c o w n i k ó w do p i ę c i u - w y b r a n y c h p r z y k ł a d o w o - p o z y c j i , z d a j ą c sobie s p r a w ę , ż e pozwala to na p r e z e n t a c j ę znikomej c z ę ś c i o s i ą g n i ę ć naszego O ś r o d k a , j a k t e ż p o s z c z e g ó l n y c h o s ó b t w o r z ą c y c h j e g o h i s t o r i ę . A u t o r k a a r t y k u ł u pragnie serdecznie p o d z i ę k o w a ć w s z y s t k i m , k t ó r z y p o m o g l i jej w opracowaniu i p r z y g o t o w a n i u tej B i b l i o g r a f i i do druku [Red.]. �21 50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN - 2 0 0 1 , D z i a ł a l n o ś ć Braci M o r a w s k i c h w p ó ł n o c n y c h Indiach, Lud, t. L X X X V , s. 119-141. 2002, K i n a u r o w i e . Obraz w s p ó ł c z e s n y c h zmian s p o ł e c z n o ś c i plemiennej z d y s t r y k t u Kinnaur, H i m a ć a l P r a d e ś , Indie, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 147-155. Biernacka M . 1962, Potakówka. Wieś powiatu jasielskiego na Mazowszu 1890 - 1910, 1966, Wsie drobnoszlacheckie czesne przemiany, Wrocław. - 1971, Rodzina na tle s p o ł e c z n o ś c i lokalnej b u ł g a r s k i e j w s i Gramada, Etnografia t. X V , z. 1, s. 4 1 - 8 9 . - 1974, Kształtowanie się nowej społeczności i Podlasiu. wiejskiej Tradycje Warszawa. - historyczne w Bieszczadach, a współ­ Polska, Wrocław. - 1984, Oświata w rozwoju kulturalnym polskiej wsi, Warszawa. B o h d a n o w i c z J. 1974, H l a v n é o t á z k y P o l ' s k é h o e t n o g r a f i c k é h o atlasu a technika ich kartografowania, Slovenský - národopis, rocz. 22, z. 3, s. 3 8 9 - 3 9 8 . 1980 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z W. S o k o ł ó w n ą ] , Etnograficzne prace atlasowe w Europie, grafia Polska, t. X X I V , z. 2, s. 139-158. Etno­ - 1987a, Les Greniers, Objets et Mondes. Revue du Musée de ГНотте-Musěum National d'Histoire Naturelle, t. 24, z. 3-4, s. 143-156. - 1987b, Regiony etnograficzne Polski w ś w i e t l e w y n i k ó w b a d a ń Р А Е , Etnografia Polska, t. X X X I , z.2, s. 1 6 1 - 1 9 1 . - 1996, P o ż y w i e n i e , [ w : ] t e g o ż (red.), Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 3: Pożywienie i sprzęty z nim związane, W r o c ł a w , s. 7 - 7 1 . D e m s k i D . 1992, N i e k t ó r e p r o b l e m y pogranicza k u l t u r o w e g o na p r z y k ł a d z i e s p o ł e c z n o ś c i pasterskich z p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h I n d i i , Etnografia Polska, t. X X X V I , z. 1, s. 9 9 - 1 1 8 . - 1997, C u d z o z i e m c y w N a l i b o k a c h . D z i a ł a l n o ś ć gospodarcza w dobrach n a l i b o c k i c h w okresie od p o c z ą t k u X V I I I do k o ń c a X I X w., Etnografia Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 7 3 - 9 2 . - 2000, „ N a j w a ż n i e j s z e , aby p a m i ę t a ć " . . . Cmentarz j a k o ź r ó d ł o do b a d a ń t o ż s a m o ś c i zbio­ r o w e j m i e s z k a ń c ó w w s i na B i a ł o r u s i i ich w y o b r a ż e ń na temat ś m i e r c i , Etnografia Polska, t. X L I V , z. 1-2, s. 7 9 - 9 8 . - 2002, M i ę d z y k u l t u r ą c h ł o p s k ą a p l e m i e n n ą . W a r l i z Maharasztry w procesie przemian, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubyl­ czości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 6 9 - 8 6 . - 2003, N a l i b o c k i e w h o is w h o . M o ż l i w o ś c i analizy d o k u m e n t ó w , [ w : ] J. K o w a l s k a , S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia etnołogiczne, Warszawa, s. 6 3 - 8 4 . D e r l i c k i J. 2002, Jukagirzy. Psi ludzie, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 2 4 7 - 2 5 5 . - 2003a, The N e w People. The Yukaghir i n the Process o f Transformation, [ w : ] L . M r ó z , Z. S o k o l e w i c z (red.), Between Tradition and Postmodernity. Polish Etnography at the Turn of Millenium, Warszawa, s. 121-136. - 2003b, N a r o d z i n y czy odrodzenie? Polska t o ż s a m o ś ć w M o ł d a w i i , Etnografia t. X L V I I , z. 1-2, s. 171-184. D r o z d - P i a s e c k a M . 1992, K o n f l i k t p o z y t y w n y L e v i s a A . C o s e r á , Etnografia t. X X X V I , z. 1, s. 2 5 - 3 3 . - 1998, S p o ł e c z n o ś ć w i e j s k a w okresie p r z e ł o m u systemowego, Etnografia t. X L I I , z. 1-2, s. 5-40. - Polska, Polska, Polska, 2 0 0 1 , A n d r z e j Lepper - c h ł o p s k i p r z y w ó d c a charyzmatyczny? (Wizerunek m e d i a l n y p r z e w o d n i c z ą c e g o „ S a m o o b r o n y " ) , Etnografia Polska, t. X L V , z. 1-2, s. 4 7 - 8 4 . 2002, P o s t k o m u n i z m . Ideowe i s p o ł e c z n e p ł a s z c z y z n y d i a l o g u , Etnografia Polska, t. X L V I , z. 1-2, s. 5-28. 2003, „ W i e j s k a droga" do U n i i Europejskiej: Retrospektywna wiwisekcja, [ w : ] J. K o w a l ­ ska, S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia etnołogiczne, Warszawa, s. 3 3 5 - 3 5 3 . �22 W A N D A PAPROCKA D y n o w s к i W. 1958, D z i a ł I V Instytutu H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej P A N , Etnografia Polska, t. I , s. 3 7 0 - 3 8 0 . - 1967, Etnografia w aktualnych tendencjach r o z w o j o w y c h nauk s p o ł e c z n y c h , Polska, Etnografia t. X I , s. 17-29. - 1968, Współczesna - 1971, Z a ł o ż e n i a metodologiczne b a d a ń , Etnografia Mongolia, - 1973, Modernizacja M o n g o l i i w d w ó c h ustrojach s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h [ w : ] Z nad społeczeństwem Frankowska Inków - i kulturą M . 1967, Podstawy i w pierwszym Wrocław. stuleciu Mongolii. Studia gospodarki Polska, Mongolskie, wiejskiej po konkwiście. t. X V , z. 1, s. 15-32. w Peru w ostatnim Wiek XVI i pierwsza 1972, Z p r o b l e m a t y k i s y n k r e t y z m u religijnego badań W r o c ł a w , s. 11-33. okresie połowa panowania XVII, Poznań. Indian M e k s y k u , Etnografia Polska, t. X V I , z. 2, s. 11-29. - 1973, Etnografia polska po drugiej w o j n i e ś w i a t o w e j ( 1 9 4 5 - 1 9 7 0 ) , [ w : ] M . T e r l e c k a (red.), Historia - etnografii polskiej, W r o c ł a w , s. 193-270. 1976, De los estudios sobre la funcions de los elementos sacrales y profanes en la forma­ c i ó n de los centros urbanos en Mesoamerica, Ethnologia - 1987, Mitologia Fryczowa G aj e к Azteków, M . 1961, Tradycyjne Polona, v o l . 2, s. 7 - 2 8 . Warszawa. budownictwo ludowe Kujaw, Toruń. J. 1958, Znaczenie kartografii etnograficznej dla slawistyki w ś w i e t l e prac nad p o l s k i m atlasem etnograficznym, [ w : ] Z polskich i etnogenetyczne na IV Międzynarodowy studiów slawistycznych. Kongres Slawistów Prace w Moskwie językoznawcze 1958, Warszawa, s. 2 1 7 - 2 3 2 . - 1959, Zadania i metody Polskiego atlasu etnograficznego, Lud, t. X L I V , s. 153-204 1973, The Significance o f the Polish Ethnographic Atlas for the E t h n o l o g y o f Poland, [ w : ] Poland at the 9"' International Congress of Anthropological and Ethnological Scien­ ces, W r o c ł a w , s. 4 3 - 6 8 . - 1974, Z historie etnokartografie v Pol'sku, Slovenský - 1976, Etnograficzne z r ó ż n i c o w a n i e obszaru Polski, [ w : ] M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - národopis, rocz. 22, z. 3, s. 361-373. -Jaworska, A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia kultury ludowej, Gładysz Polska, t. I I , s. 109-138. 1962, Zarys planu d z i a ł a l n o ś c i i organizacji M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do Badania K u l ­ tury L u d o w e j w Karpatach, Etnografia - c z . l , W r o c ł a w , s. 3 4 - 5 8 . podhalańskie, t. 2, K r a k ó w , s. 4 0 3 - 4 4 2 . 1972b, Z z a g a d n i e ń p r o c e s ó w k u l t u r o w y c h pogranicza etnicznego, Zeszyty UJ, nr 305, Prace Gładyszowa - t. V I , s. 15-40. 1972a, Dorobek p i ś m i e n n i c z y i d z i a ł a l n o ś ć bibliograficzna Juliusza Z b o r o w s k i e g o , [ w : ] J. Z b o r o w s k i , Pisma - Polska, 1963, K u l t u r a ludowa p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j Opolszczyzny, [ w . ] M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siolkowice, - Przemiany M . 1959, D z i a ł a l n o ś ć naukowa etnograficznych p l a c ó w e k muzealnych w okresie p o w o j e n n y m , Etnografia - Polski. t. 1, W r o c ł a w , s. 143-177. Etnograficzne, M . 1960, Wiedza ludowa 1963, B u d o w n i c t w o , Naukowe z. 6, s. 7 - 4 1 . o gwiazdach, Wrocław. [ w : ] M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siolkowice, t. 1, W r o c ł a w , s. 3 4 9 - 5 0 8 . - 1976, B u d o w n i c t w o , [ w : ] M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojna­ r o w a , W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, W r o c ł a w , s. 2 7 9 - 3 2 7 . - 1978, Górnośląskie - 1984, B u d o w n i c t w o i struktura osadnicza, Etnografia Herma nowicz-Nowak budownictwo K. ludowe, Wrocław. Polska, t. X X V I I I , z. 1, s. 3 5 - 7 1 . 1976, O d z i e ż , [ w : ] M . B i e r n a c k a , B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany t. 1, W r o c ł a w , s. 3 7 9 - 4 0 5 . - 1984, Strój ludowy, Etnografia Polska, t. X X V I I I , z. 1, s. 7 3 - 1 0 3 . kultury ludowej, �23 50 LAT Z A K Ł A D U E T N O L O G I I I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN - 1992, S t r ó j ludowy, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale Beskidu Żywieckiego, Kraków, s. 7 1 - 9 6 . - 1997, Strój - 2000, Strój ludowy, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. Górali Beskidu Śląskiego. Funkcje społeczno-kułturowe, Tradycja Warszawa. we współczesnej kulturze wsi, K r a k ó w , s. 2 4 5 - 3 0 3 . Jagiełłą - K . 1973, F o r m y s t ę p w Polsce i ich w y s t ę p o w a n i e , Lud, t. L I I , s. 2 1 3 - 2 4 3 . 1992, B u d o w n i c t w o ludowe, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale Beskidu Żywieckiego, K r a k ó w , s. 4 9 - 7 2 . - 1994, N a r z ę d z i a do p r z e r ó b k i ziarna z b ó ż na w s i polskiej, Acta viensis, - N o 1553, Ethnologica, Universitatis Wratisla- z. 2, s. 163-235. 1995, D o m y z podcieniem s z c z y t o w y m , [ w : ] J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze skiego Atlasu - Etnograficznego, t. 2: Budownictwo, 1996, S t ę p y , [ w : ] J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze nego, t. 3: Pożywienie Kabzińska - i sprzęty z nim związane, I . 1991, Games of Mongolian 1999, Wśród Polaków „kościelnych na Białorusi, Pol­ do Polskiego Atlasu Etnograficz­ W r o c ł a w , s. 9 0 - 1 3 5 . Shepherds, Polaków". do W r o c ł a w , s. 4 1 - 6 2 . Warszawa. Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Warszawa. - 2000, Between Ethnic Group and N a t i o n , Etimología - 2 0 0 1 , U t o p i j n a idea s ł o w i a ń s k i e j j e d n o ś c i w ś w i e t l e p o d z i a ł ó w w ł o n i e Polona, v o l . 2 1 , s. 7-18. katolicyzmu i p r a w o s ł a w i a oraz k o n f l i k t ó w m i ę d z y „ s i o s t r z a n y m i K o ś c i o ł a m i " ( p r z y k ł a d S ł o w i a n w s c h o d n i c h i zachodnich), Etnografia - Polska, t. X L V , z. 1-2, s. 99-116. 2002, „ B y ć m o ż e m o g l i b y ś m y ż y ć r a z e m . . . " D i a l o g m i ę d z y j u d a i z m e m a c h r z e ś c i j a ń ­ stwem i zmiana modelu s ą s i e d z t w a , Etnografia Polska, t. X L V I , z. 1-2, s. 7 7 - 1 0 0 . К ł o d n i с к i Z . 1980, D i e Termine der Jahresfeuer i n Europa. E r l á u t e r u n g e n zur Verbreitungskarte, [ w : ] M . Zender (red.), Forschungen Nachbarlander, - zum Etnologischen Atlas Europas und seiner t. 1, Gottingen, s. 5 5 - 5 9 . 1988, D i e D y n a m i k des Wandels der traditionellen Sachkultur i n Polen, [ w : ] N . - A . B r i n geus (red.), Wandel der Volkskultur 60. Geburstag, - in Europa. Festschrift fiir Gunter Wiegelmann zum t. 1, Munster, s. 3 2 5 - 3 4 7 . 1992, Tradycyjne r y b o ł ó w s t w o ś r ó d l ą d o w e w Polsce. Zarys historii s p o s o b ó w , n a r z ę d z i i u r z ą d z e ń rybackich w ś w i e t l e metody retrogresywnej,y4c/a Universitatis Wratislaviensis, no 1318, W r o c ł a w , W r o c ł a w , s. 4 0 8 + 8 . - 1997, K u l t u r s t r ó m u n g e n zwischen E l b - und Weichselstromgebiete i n den letzten Jahrhunderten, [ w : ] J. V a ř e k a , M . H o l u b o v á , L . P e t r á ň o v á (red.), Evropský -jednota 1966), - v rozmanitosti. Sborník z 10. etnokartografického prostor25-29.111. Praha, s. 8 6 - 9 7 . [ w : ] I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a (red.), Studia Kopacz M. Kowalska symboliczne, Etnołogiczne i Antropologiczne, t. 5: Beskidu K r a k ó w , s. 2 7 - 4 8 . J. 1991, Taniec 1995, Koło Miejsca K a t o w i c e , s. 153-166. 1992, Gospodarka r o l n o - h o d o w l a n a , [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Górale Żywieckiego, - kulturní {Tresť 2 0 0 1 , M e t o d y geograficzna i retrogresywna w badaniach nad g e n e z ą tradycyjnej kultury, i wartości - sympozia bogów. drzewa życia. Ruch Uniwersalia kulturowe i taniec w mitach i obrzędach, w tańcu, Warszawa. Warszawa. 1999, R u c h o w e desygnaty transformacji osoby inicjowanej w c y k l u o b r z ę d ó w ludu M u r n g i n z Z i e m i A r n h e m a , Lud, t. L X X X V I I I , s. 133-154. - 2 0 0 1 , I n the B e g i n n i n g was the M o t i o n , Ethnologia - 2003, C z y potrzebne s ą nam o b r z ę d y p r z e j ś c i a , [ w : ] J. K o w a l s k a , S. S z y n k i e w i c z , Polona, v o l . 22, s. 18-44. R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany, czas trwania. Studia Etnołogiczne, Kowalska-Lewicka i X X w. U p r a w a krzycy, Etnografia - Warszawa, s. 3 8 1 - 3 9 0 . A . 1961, Gospodarka i t r z e b i e ż ż a r o w a w Karpatach Polskich X I X Polska, t. V, s. 101-116. 1967, M ł o d z i e ż wiejska na Podhalu w pierwszej p o ł o w i e X I X w. ( w ś w i e t l e anonimowej relacji), Łódzkie Studia Etnograficzne, t. I X , s. 2 2 5 - 2 4 1 . �24 W A N D A PAPROCKA - 1971, D i e Volksnahrung der Bauern i n Polen, Acta Ethnographica ricas, Academiae - 1980, Hodowla - 1985, Wierzenia i zwyczaje z w i ą z a n e ze ś m i e r c i ą , [ w : ] t e j ż e ( r e d j , Studia ludowej i pasterstwo Beskidu w Beskidzie Sądeckiego, Kutrzeba-Pojnarowa Wrocław. z kultur)? A . 1959, Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje Polska, t. I I , s. 19-58. 1961, Atlas k u l t u r y ludowej Polski j a k o jedna z f o r m pracy etnograficznej, Polska, - Sądeckim, K r a k ó w , s. 5 3 - 8 9 . i w y d a w n i c t w a naukowe, Etnografia - Hunga- t. X X ( 1 - 2 ) , Budapest, s. 4 5 - 8 4 . Etnografia t. I V , s. 1 5 3 - 1 7 1 . 1962, Zagadnienie regionu w etnografii polskiej a w s p ó ł c z e s n e etnograficzne prace terenowe na obszarze p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza, [ w : ] tejże (red.), Kurpie. cza Zielona, - 1965, Z z a g a d n i e ń m e t o d y k i p o l s k i c h prac etnograficznych: czas i p r z e s t r z e ń w bada­ niach k u l t u r y l u d o w e j , Etnografia - Pusz­ t. 1, W r o c ł a w , s. 2 1 - 3 7 . 1968, Tradycyjna Mnichów społeczność powiatu Kwaśniewicz Polska, t. I X , s. 2 5 - 4 0 . wiejska w procesie krakowskiego, przemian współczesnych. Studium wsi Wrocław. K . 1974, Teoretyczne i metodologiczne aspekty b a d a ń nad z w y c z a j a m i ludo­ w y m i . Przyczynek do dyskusji nad „ S y n t e z ą etnografii P o l s k i " , Etnografia Polska, t. X V I I I , z. 2, s. 2 3 - 5 3 . - 1979, Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle w s p ó ł c z e s n y c h p r z e o b r a ż e ń w s i p o d k r a k o w ­ skiej. Studium w s i Niegoszowice w w o j . k r a k o w s k i m , Prace Komisji Socjologicznej PAN, nr 44, K r a k ó w . - 1981, Z w y c z a j e i o b r z ę d y rodzinne, [ w : ] M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany - 1996, Zwyczaje doroczne górali - 1998, Zwyczaje doroczne polskich kultury ludowej, podhalańskich górali t. 2, W r o c ł a w , s. 8 9 - 1 2 6 . wczoraj karpackich, i dziś, N o w y S ą c z . Bielsko-Biała. L e h r U . 1982, Wierzenia demonologiczne we w s i Obidza w ś w i e t l e b a d a ń e m p i r y c z n y c h , Lud, t. L X V I , s. 113-149. - 1984, Psychologie and Socio-Religious Aspects o f Beliefs i n Supernatural Beings o f the Inhabitants o f the Carpathian Villages, Ethnologia - i m a g i i , [ w : ] A . Paluch (red.), Etnobotanika. Seminarium - Etnobotanicznego, v o l . 10, s. 9 1 - 1 0 7 . Materiały pierwszego Ogólnopolskiego K o l b u s z o w a 19-20 V I I 1980, W r o c ł a w , s. 5 7 - 8 2 . 2000, O b r z ę d o w o ś ć rodzinna, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. nej kulturze - Polona, 1985, R o ś l i n y j a k o magiczne ś r o d k i apotropeiczne w polskiej d e m o n o l o g i i l u d o w e j Tradycja we współczes­ wsi, K r a k ó w , s. 3 0 5 - 3 4 3 . 2 0 0 1 , P a m i ę ć p o k o l e ń . Z b a d a ń nad p r o b l e m a t y k ą s t a r o ś c i we wsiach karpackich, Lud, t. L X X X V , s. 4 5 - 5 7 . M а к u 1 s к i J. K . 1963, Geneza B u s z m e n ó w na podstawie b a d a ń archeologicznych i etnogra­ ficznych, - Etnografia Polska, t. V I I , s. 192-298. 1964, Przemiany struktury s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j t e r e n ó w Puszczy Zielonej w okresie od X V w i e k u do u w ł a s z c z e n i a , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza Zie­ lona, t. 2, W r o c ł a w , s. 19-37. - 1965, H i s t o r i a b a d a ń etnograficznych Sahary na tle historii o g ó l n e j penetracji tej p u s t y n i , Etnografia - Polska, turze i sztuce. - t. I X , s. 3 4 7 - 3 8 7 . 1967a, P o j ę c i e „ p r o c e s u historycznego" w etnografii, [ w : ] Proces (Materiały z konferencji naukowej, historyczny w litera­ 1965), Warszawa, s. 3 0 8 - 3 3 2 . 1967b, Wprowadzenie historyczne do z a g a d n i e ń w s p ó ł c z e s n e j Sahary, Etnografia Polska, t. I X . s. 2 8 5 - 3 0 9 . Małkowska К . 1966a, Problemy akulturacji w e t n o l o g i i a m e r y k a ń s k i e j , Etnografia Polska, t. X , s. 6 1 - 7 2 . - 1966b, Potlach. Jego rola w kulturze Indian p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e g o w y b r z e ż a Kanady, Etnografia Polska, t. X , s. 3 3 9 - 3 7 4 . �25 50 LAT Z A K L A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN - 1969, U w a g i o m o d e l u , Etnografia Markowska terenie B u ł g a r i i , Etnografia Polska, - 1964, Rodzina w środowisku - 1970, Rodzina wiejska - t. X I I I , z. 1, s. 1 1 - 2 1 . t. V I , s. 2 2 6 - 2 3 9 . wiejskim. na Podlasiu Studium wsi podkrakowskiej, 1864-1964, Wrocław. Wrocław. 1972a, M a ł ż e ń s t w o w tradycyjnej i w s p ó ł c z e s n e j kulturze wiejskiej, [ w : ] Studia z zakresu socjologii, - Polska, D . 1962, K i l k a u w a g o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na etnografii i historii, ofiarowane Kazimierzowi Dobrowolskiemu, Kraków. 1972b [ w s p ó ł a u t o r s t w o z I . N i z i ń s k ą ] , Podstawowe z a j ę c i a l u d n o ś c i w s i Gramada. R o l n i c t w o i h o d o w l a , Etnografia Matuszewska-Kohut nicka Polska, t. X V I , z. 1, s. 11-54. В . 1959, Z b a d a ń nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą l u d n o ś c i wiejskiej o k o l i c I n o w r o c ł a w i a , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Z badań ludowym w Wielkopolsce (1954-1957), nad budownictwem Warszawa, s. 5 7 - 6 5 . - 1966, E k o n o m i c z n e podstawy k u l t u r y Indian Prerii, Etnografia - 1967, Z d z i e j ó w r o z w o j u f o r m b u d o w n i c t w a l u d ó w k o c z o w n i c z y c h A m e r y k i P ó ł n o c n e j . N a m i o t „ t i p i " , Etnografia Polska, M i s i ń s к a M . 1958a, Tkactwo - Warszawa. Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego, Prace Seria Etnograficzna, nr 6, Ł ó d ź . 1966, Tradycyjny s p ł a w drewna g ó r n ą O d r ą w drugiej p o ł o w i e X I X i w X X w., [ w : ] i Nowe Siolkowice, t. 2, W r o c ł a w , s. 2 6 1 - 2 8 0 . 1967, D a w n e i w s p ó ł c z e s n e formy w s p ó ł d z i a ł a n i a i p o m o c y wzajemnej we w s i Waks­ mundzie na Podhalu, Łódzkie - t. X I , s. 3 6 6 - 3 8 4 . w Rzeczycy, M . G ł a d y s z (red.), Stare - t. X , s. 2 8 1 - 3 0 0 . 1962, T r a d y c y j n y s p ł a w drewna w Polsce (druga p o ł o w a X I X w. i w i e k X X ) , i Materiały - Polska, Studia Etnograficzne, t. I I , Ł ó d ź , s. 139-155. 1971, Podhale dawne i w s p ó ł c z e s n e (wybrane zagadnienia), Prace Archeologicznego Nizińska i Etnograficznego w Łodzi, i Materiały Muzeum Seria Etnograficzna, nr 15, Ł ó d ź . I . 1957, Badania nad l u d o w ą k u l t u r ą Podhala w latach 1 9 5 1 - 1 9 5 6 , Lud, t. X L I V , s. 5 0 0 - 5 1 1 . - 1958, Z b a d a ń nad r z e m i o s ł e m w S i o ł k o w i c a c h Starych, Etnografia Polska, t. I , s. 1 6 2 - 1 8 7 . - 1963 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . Z a m b r z y c k ą - K u n a c h o w i c z ] , R z e m i o s ł o , [w:] M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siolkowice, t. 1, W r o c ł a w , s. 177-348. - 1966, Budownictwo wiejskie - 1968, Regularities and Parallels i n Cultural Processes Study o f the Village o f Gramada we wsi Ciche, in North-West Bulgaria, [ w : ] Poland gical Olędzki and Ethnological J. Sciences, pow. Nowy Targ, W r o c ł a w . at the 8th International Congress of Anthropolo­ W r o c ł a w , s. 156-170. 1962, R y b o ł ó w s t w o na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w. do p o ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza Zielona, t. I , W r o c ł a w , s. 139-274. - 1964, Pasiecznictwo na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w. do po­ ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza Zielona, t. I I , W r o c ł a w , s. 1 7 5 - 2 1 1 . - 1965, Przemiany funkcji mieszkania w ż y c i u l u d n o ś c i K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej od k o ń c a X I X w. do p o ł o w y X X w i e k u , [ w : ] A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Puszcza Zielona, - 1970, Sztuka Kurpiów, - 1971, Kultura Paprocka ludności W. 1975, Współczesne 1986, Kultura - 1993, Myszyniec. - Wrocław. artystyczna - i tradycja kurpiowskiej, przemiany Studium z dziejów Wrocław. wsi kurpiowskiej, ludowa w polskiej miasta, Wrocław. myśli humanistycznej XIX i XX w., W r o c ł a w . Warszawa. 1998, S z k o l n i c t w o b i a ł o r u s k i e na kresach W s c h o d n i c h w ś w i e t l e p o l i t y k i m n i e j s z o ś c i o ­ wej I I Rzeczypospolitej, Etnografia - Kurpie. t. I I I , W r o c ł a w , s. 2 2 5 - 2 6 4 . Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 5 1 - 7 2 . 2 0 0 1 , B i a ł o r u s k i e organizacje s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e na Kresach W s c h o d n i c h w I I Rze­ czypospolitej, Etnografia Polska, t. X L I I I , z. 1-2, s. 6-20. �26 W A N D A PAPROCKA P a r a d o w s k a M . 1992, Wkład skiej, Warszawa. Polaków w rozwój cywiłizacyjno-kulturowy Ameryki Łaciń­ - 1998a, Bambrzy. Mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, P o z n a ń . - 1998b, Wszystko dla Boga i Polonii. Życie i dzieło ks. Ignacego Posadzego, Poznań. - 2000, Święty Wojciech w tradycji ludowej, P o z n a ń . - 2 0 0 1 , Krzysztof Arciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Wrocław. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A . 1972, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Połu­ dniowej, W r o c ł a w . - 1982, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław. - 1985, W krainie - 1995, Studia etniczne w polskiej etnologii po 1945 r. U w a r u n k o w a n i a , konteksty i nurty, Lud,\. L X X V I I I , s. 2 9 3 - 3 1 6 . Inkarri. Szkice etnołogiczne o Peru, Wrocław. - 1999, L a fiesta del yamor. Etnicidad, t r a d i c i ó n y conflictos é t n i c o s en Otavalo, Ecuador, [ w : ] K . K o o n i n g s , P. Silva (red.), Construcciones étnicas y dinámica sociocultural en America Latina, Quito, s. 107-124. P o s e r n - Z i e l i ń s k a M . 1972, Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław. - 1977 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . P o s e m - Z i e l i ń s k i m ] , Indiańskie wierzenia i rytuały, W r o c ł a w . - 1979, N a t i v e Religions and E t h n i c i t y o f A m e r i c a n Indians i n the U S A , Ethnologia Polona, v o l . 5, s. 7 5 - 9 8 . - 1982, The A m e r i c a n I n d i a n Culture and the A m e r i c a n C i v i l i z a t i o n i n the Ideologies o f N a t i v e Socio-Religious M o v e m e n t s , Ethnologia Polona, v o l . 8, s. 199-210. - 1988, R e f o r m y religijne D e l a w a r ó w j a k o p r ó b a reintegracji s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j (2 p o ł . X V I I I - p o c z . X I X w . ) , Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1, s. 3 1 - 4 7 . S z c z e p a n i a k - K r o l l A . 2 0 0 1 , Sabat w kulturze ludowej Pomorza, Nasze Pomorze, nr 3, s. 7-15. - 2 0 0 1 , The K o l l e r F a m i l y o f P o z n a ń , Ethnologia Polona. v o l . 22, s. 1 1 7 - 1 3 1 . - 2002a, Bamberska rodzina B a j e r l e i n ó w - jej w k ł a d w h i s t o r i ą i k u l t u r ę Poznania, Etno­ grafia Polska, t. X L V I , z. 1-2. s. 163-180. - 2002b, Las miejscem d z i a ł a ń czarownic, [ w : ] W. Ł y s i a k (red.), Las w kulturze polskiej, P o z n a ń , s. 6 2 3 - 6 2 9 . - 2002c, The Problem o f E m i g r a t i o n f r o m Bamberg to Poland, Russia, and H u n g a r y i n the 18 Century, Ethnologia Polona, v o l . 23, s. 85-112. S t a w a r z A . 1989, Przemiany k u l t u r y ludowej okolic Grodziska M a z o w i e c k i e g o w X I X - X X w i e k u , [ w : ] J. Kazimierski (red.), Dzieje Grodziska Mazowieckiego, Warszawa, s. 2 9 7 - 3 1 9 . - 1989, 10-lecie b a d a ń nad k u l t u r ą ś r o d o w i s k a robotniczego Ż y r a r d o w a . Stan obecny, potrzeby i perspektywy r o z w o j u prac badawczych, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. X X I X , s. 7-15. th - 1989, Z b a d a ń nad ż y c i e m codziennym r o b o t n i k ó w ż y r a r d o w s k i c h w X I X i p o c z ą t k a c h X X w i e k u , Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 1, s. 1 3 1 - 1 6 1 . - 1989, Zwyczaje rodzinne r o b o t n i k ó w ż y r a r d o w s k i c h w X I X i na p o c z ą t k u X X w i e k u , Zaranie Śląskie, R. L I I , z. 3/4, s. 4 8 1 - 5 2 0 - 1993, H a l t u n g e n der Dorfbewohner zur Gegenwarstkultur i n Polen. Dargenstellt aus Forschungen i n der R e g i o n Mazowsze, [ w : ] S. N e u m a n n (Hrsg.), Volksleben und Volkskultur in Vergangenheit und Gegenwart, Bern, s. 183-193. S z r o m b a - R y s o w a Z. 1969, Proletariat rolny w społeczności wiejskiej {na przykładzie wsi Dzierżysławice w powiecie Prudnik), Opole. - 1976 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z A . K o w a l s k ą - L e w i c k ą ] , P o ż y w i e n i e , [ w : ] M . B i e r n a c k a , B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t . l , W r o c ł a w , s. 3 5 5 - 3 7 8 . - 1978, Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku, W r o c ł a w . 1981, Zwyczaje towarzyskie, zawodowe i o k o l i c z n o ś c i o w e , [ w : ] M . Biernacka, M . Fran­ kowska, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w , s. 155-180. �27 50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I ETNOLOGII PAN - 1988, Przy wspólnym stole. Z obyczajowości współczesnej wsi karpackiej, S z y n k i e w i c z S. 1981, Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław. - 1984, Herosi - 1992, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne, Warszawa. 1993 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z T. P o t k a ń s k i m ] , The Social Context Mongolian Pastoral Economy, Brighton. tajgi. Mity legendy, obyczaje Jakutów, Wrocław. Warszawa. of Liberalisation of the - 1997, Z r ó ż n i c o w a n i e etniczne C h i n , Sprawy Narodowościowe, t. V I , z. 1 (10), s. 4 3 - 1 1 4 . T o m i c k i R. 1975 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z J. T o m i c k ą ] Drzewo życia. Ludowa wizja świata i czło­ wieka, Warszawa. - - Turnau 1984, Tenochtitlan 1521, Warszawa. 1990, Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, W r o c ł a w . 1995, Wczesne ź r ó d ł a w i e d z y o A m e r y c e w Polsce: Jan Dantyszek i „ D e k a d y N o w e g o Ś w i a t a " (1516) Pietra M a r t i r e ' a d ' A n g h i e r y , Etnografia Polska, t. X X X I X , z. 1-2, s. 7 7 - 1 0 7 1998, M i ę d z y S c y l l ą p o g a ń s t w a a C h a r y b d ą c h r z e ś c i j a ń s t w a : i n d i a ń s c y arystokraci z Tetzcoco ( N o w a Hiszpania) w 1539 roku. Studium mikroetnohistoryczne, Etnografia Polska, t. X L I I , z. 1-2, s. 107-140. I . 1991 a, History of Knitting of Dress Before in Central Mass Production, and Eastern Warszawa. Europe from th - 1991b, History Warszawa. 16 to 18"' Cen tit iy, - 1991c, Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa. 1994, European Occupational Dress from 14"' to 18"' Century, Warszawa - 1997, Hand-felting in Europe and Asia from the Middle Ages to the 20"' century, Warszawa. Tylkowa D . 1976, W y p o s a ż e n i e m i e s z k a ń , [ w : ] M . Biernacka, В . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, W r o c ł a w , s. 3 2 9 - 3 5 2 . - 1978, Zdobywanie i użytkowanie wody we wsiach Beskidu Śląskiego, Kraków. - 1981, W i e d z a ludowa, [ w : ] M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnogra­ fia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, W r o c ł a w , s. 7 1 - 8 8 . - 1989, Medycyna Wrocław. ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich. - 2000, L e c z n i c t w o ludowe, [ w : ] D . T y l k o w a (red.), Podhale. kulturze wsi, K r a k ó w , s. 3 8 5 - 4 1 9 . U r b a ń s k a A . 1997, Koncepcja mimesis R e n é Girarda, Etnografia s. 2 1 - 4 5 . Tradycja Tradycja Polska, i współczesność, we współczesnej t. X L I , z. 1-2, - 2000, K u l t bohatera religijnego na p r z y k ł a d z i e św. Wojciecha, Etnografia Polska, t. X L I V , z. 1-2, s. 139-154. - 2 0 0 1 , The Centres o f St. Wojciech Cult i n Poland, Etimología Polona, v o l . 22, s. 4 0 - 6 5 . - 2002a, Etnologiczne spojrzenie na k u l t św. Wojciecha w s p o ł e c z e ń s t w i e p o l s k i m k o ń c a X X w i e k u , [ w : ] J. Baniak (red.), Katolicyzm polski na przełomie wieków. Teologiczny, instytucjonalny i wspólnotowy wymiar Kościoła, P o z n a ń , s. 2 4 1 - 2 5 0 . - 2002b, Osiedla u c h o d ź s t w a t y b e t a ń s k i e g o w indyjskich Himalajach: funkcjonowanie i organizacja, [ w : ] J. D e r l i c k i , W. L i p i ń s k i (red.), Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie, Warszawa, s. 157-166. W o ź n i a k A . 1983, Dittrichowie a kultura robotnicza - 1987, Kultura mazowieckiej wsi pańszczyźnianej zagadnienia), Wrocław. - Żyrardowa, Żyrardów. XVIII i początku XIX wieku (Wybrane 1992, Z d z i e j ó w diaspory g r u z i ń s k i e j w Polsce, Etnografia Polska, t. X X X V I , z. 1, s. 8 1 - 9 8 . - 1996, Z b a d a ń nad P o l o n i ą g r u z i ń s k ą drugiej p o ł o w y X I X i p o c z ą t k u X X w i e k u , Etno­ grafia Polska, t. X I , z. 1-2, s. 2 5 5 - 2 7 5 . �28 W A N D A PAPROCKA - 2002, N a peryferiach Grochowa. Z b a d a ń nad ż y c i e m codziennym G o c ł a w i a w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , Kwartalnik Historii Z a m b r z у с к а А . 1958, Przegląd Kultury bibliografii Zambrzycka-Kunachowicz Materialnej, etnograficznych, t. L , nr 2, s. 155-182. Warszawa. A . 1961, W s p ó ł c z e s n e sposoby nabywania u m i e j ę t n o ś c i w r z e m i o ś l e w i e j s k i m na Podhalu w latach 1945-1960, Etnografia - Siołkowice, - t. V, s. 117-134. i Nowe t. 1, W r o c ł a w , s. 177-348. 1967, Odrobki Owsiszcze, - Polska, 1963 [ w s p ó ł a u t o r s t w o z I . N i z i ń s k ą ] , R z e m i o s ł o , [ w : ] M . G ł a d y s z (red.), Stare jako powiat 1971, Rzemiosło raciborskim, forma współdziałania Racibórz), Opole. gospodarczego we wsi robotniczo-rolniczej. na wsi (na przykładzie Na przykładzie wsi Owsiszcze w wsi powiecie Opole. PRACE ZBIOROWE: 1962, A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. Puszcza 1963, M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siołkowice, 1964, A . Kutrzeba-Pojnarowa (red.), Kurpie. 1964, K . D o b r o w o l s k i (red.), La Pologne logiąues et Ethnologiąues, 1965, A . Kutrzeba-Pojnarowa Puszcza t. 2, W r o c ł a w . International des Sciences Antropo- Wrocław. (red), Kurpie. 1968, W. D y n o w s k i (red.), Poland Sciences, t. 1, W r o c ł a w . Zielona, au VII Congres Puszcza 1966, M . G ł a d y s z (red.), Stare i Nowe Siołkowice, Ethnological Zielona, t. 1, W r o c ł a w . Zielona, t. 3, W r o c ł a w . t. 2, W r o c ł a w . at the 8"' International Congress of Anthropological and Wrocław. 1969, W. D y n o w s k i (red.), Studia mongolskie, 1973, M . Frankowska (red.), Z badań Wroclaw. nad społeczeństwem i kulturą Mongolii. Studia mongol­ skie, W r o c ł a w . 1976, M . Biernacka, B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , A . Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka (red.), Etno­ grafia Polski. Przemiany 1978, J. Burszta (red.), Poland logical Sciences, kultury ludowej, t. 1, W r o c ł a w . at the 10"' International Congress of Anthropological 1981, M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), Etnografia ludowej, Ethno­ Polski. Przemiany kirftwy t. 2, W r o c ł a w . 1985, A . K o w a l s k a - L e w i c k a (red.), Studia z kultury 1991, D . T y l k o w a (red.), Górale Beskidu Żywieckiego, ludowej rozstrzygania, Beskidu Sądeckiego, Wrocław. Kraków. 1996, I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z , S. Szynkiewicz (red.), Konflikty etniczne. Źródła - typy - sposoby Warszawa. 2000, D . T y l k o w a (red.), Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze 2003, J. K o w a l s k a , S. Szynkiewicz, R. T o m i c k i (red.), Czas zmiany łogiczne, and Wrocław. wsi, K r a k ó w . czas trwania. Warszawa. POLSKI ATLAS ETNOGRAFICZNY: 1958, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt p r ó b n y , Warszawa. 1964, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 1, Warszawa. 1965, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 2, Warszawa. 1968, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 3, Warszawa. 1971, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 4, Warszawa. 1974, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 5, Warszawa. 1981, J. Gajek (red), Polski Atlas Etnograficzny, z. 6, Warszawa. Studia etno­ �50 LAT Z A K Ł A D U ETNOLOGII I N S T Y T U T U ARCHEOLOGII I E T N O L O G I I PAN 29 KOMENTARZE DO POLSKIEGO A T L A S U ETNOGRAFICZNEGO: 1993, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze i hodowla, do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 1: Rolnictwo do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 2: Budownic­ do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 3: Pożywienie cz. 1-2, W r o c ł a w . 1993, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze two, W r o c ł a w . 1996, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze i sprzęty z nim związane, Wrocław. 1997, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze i komunikacja, 1999, J. B o h d a n o w i c z (red.), Komentarze obrzędy do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 4: Transport do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 5: Zwyczaje, Wrocław. i wierzenia pogrzebowe, Wrocław. W A N D A PAPROCKA F I F T Y Y E A R S OF T H E E T H N O L O G Y D E P A R T M E N T A T T H E I N S T I T U T E OF E T H N O L O G Y A N D A R C H A E O L O G Y O F T H E P O L I S H A C A D E M Y OF S C I E N C E S Summary I n 2003 i t is fifty years since the Institute o f H i s t o r y o f M a t e r i a l Culture was established whose integral part has been the Department o f Ethnology. The article is the presentation o f the history o f its scholarly activities w i t h i n that period, results o f researches and studies, achieve­ ments in p u b l i s h i n g , international contacts and the development o f its staff. There have been several directions and orientations that can be distinguished i n scholarly activities o f the Department. I n the first period regional ethnographic monographies were pre­ pared, some o f them referring to research projects initiated before the W W I I . Other research subjects were new and concerned social and cultural processes peculiar to p o l i t i c a l and economic changes o f the 50ties and 60ties: displacements and migrations o f the Polish population f r o m the eastern territories (annexed by the Soviet state after 1945) to western and northern parts o f Poland, migrations o f the rural population to towns, changing social structure o f the peasant class, changes i n agriculture. To the achievements o f that first period belonged a number o f ethnographic monographies o f particular regions o f die country: Masovia, Upper Silesia, the Carpathian region, W i e l k o p o l s k a (western Poland) and K u j a w y . I n the sixties, after the section o f general ethnography had been established the research w o r k as extended to other countries and nations. The field research was carried out i n B a l k a n countries, namely B u l g a r i a and Yugoslavia, i n M o n g o l i a , i n India, i n N o r t h and Central A m e r i c a . The re­ sults o f a l l those studies have been published i n the Department's periodicals "Etnografia Polska", " B i b l i o t e k a Etnografii P o l s k i e j " and "Ethnologia Polona". Twenty five years after the beginning o f the Department big, t w o volume, collective synthetic w o r k was published entitled: Etnografia Poland. Changes of Folk Culturo), Polski. Przemiany Kultury Ludowej {Ethnography of v o l . 1 - 1976, v o l . 2 - 1980. The w o r k meets the demands o f new theoretical approaches and scientific standards i n anthropology. I n the 80ties most o f i n d i ­ vidual works o f scholars w o r k i n g for the Department appeared (see: bibliography o f selected w o r k s ) . I n the T h i r d Republic, (i.e. after the political and economic system i n Poland had been changed) it became possible to extend the range o f research topics. They included first o f all those concerning ethnic and national minorities, ethnic and national consciousness, cultural identity, ethnic conflicts �30 W A N D A PAPROCKA etc. Researches were undertaken on the areas o f former Soviet U n i o n and especially those w h i c h , before the W W I I had belonged to Polish state. Problems o f ethnicity were also studied, (for the first time i n Polish ethnology) i n China. I n Kazakhstan and i n the Irkutsk district, people o f Polish o r i g i n were the subject o f interesting studies. Research was carried out on groups o f people o f German descent w h o had settled near P o z n a ń (western Poland) i n the 18th century. W i t h i n the period o f fifty years 46 volumes o f "Etnografia Polska" have been published, 55 v o l ­ umes o f " B i b l i o t e k a Etnografii Polskiej", 23 volumes o f "Ethnologia Polona", 5 issues o f "Polski Atlas Etnograficzny" (Polish Ethnographic Atlas) and 6 volumes o f "Commentaries to the Atlas". Translated by Anna Kuczy ńska-Skrzyрек � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/963cd432ea4b7f8ec613fea780363d40.pdf 492243ab8291d3aff9c69c3422c2771c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:717 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:660 Title A name given to the resource Struktura zawodowa mieszkańców Gramady ze szczególnym uwzględnieniem rzemiosła / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.127-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia WANDA P o l s k a " , t. X V z. 1 PAPROCKA STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM RZEMIOSŁA Trudno mówić o współcześnie zachodzących na wsi przemianach gospodarczych, społecznych i kulturowych nie uwzględniając roli, jaką w procesach tych odgrywają zmiany w zakresie struktury zawodowej ludności wsi. Jednym z podstawowych wskaźników procesów urbaniza­ cyjnych na wsi w płaszczyźnie ekonomicznej jest zwiększający się od­ setek ludności zatrudnionej w zawadach pozarolniczych, a w miarę dal­ szych postępów urbanizacyjnych odsetek zatrudnionych w usługach kosztem pracujących bezpośrednio w produkcji. Dążenie we wszystkich dziedzinach gospodarki narodowej, a więc i w rolnictwie, do rozwiniętego systemu wytwarzania łączy się z w y ­ sokim stopniem społecznego podziału pracy. W zależności jednakże od dokonujących się przeobrażeń społeczno-gospodarczych i ustrojowych zaawansowanie tego procesu może być różne. Dyferencjacja zawodowa ludności wiejskiej w warunkach gospodarki kolektywnej będzie różnić się od dyferencjacji zawodowej ludności wsi indywidualnej, odmienna bowiem jest organizacja pracy i sposób produkcji w obu tych syste­ mach gospodarczych. W badaniach nad strukturą zawodową ludności wsi bułgarskiej nie ma wobec pełnej kolektywizacji możliwości konfrontacji tradycyjnej struktury zawodowej, z nową wykształcającą się w procesie uspołecznie­ nia środków produkcji i socjalizacji życia społecznego. W tej sytuacji dla pełnego zrozumienia kierunków rozwoju obecnej struktury zawodo­ wej konieczne było podjęcie próby rekonstrukcji procesu różnicowania się zawodowego ludności wsi Gramada w okresach dawniejszych opie­ rając się na materiale etnograficznym, archiwalnym i statystycznym, jak również ustalenie stopnia zróżnicowania zawodowego w momencie zasadniczych zmian ustrojowych. Wiele bowiem elementów, które obser­ wujemy we współczesnej strukturze, m. n. w zakresie form organiza1 1 Zgodnie obejmującymi z przyjętymi okres od końca dla całości XIX w. opracowania do chwili ramami obecnej. chronologicznymi �128 WANDA PAPROCKA cji pracy, można odnieść do okresów wcześniejszych. Dotyczyć to będzie w pierwszym rzędzie rzemiosła tradycyjnego, w k t ó r y m proces profesjo­ nalizacji był znacznie zaawansowany już przed 1944 r. Dlatego też ba­ dania procesu różnicowania się struktury społecznej ludności wsi Gra­ mada ze względu na kryterium społecznego podziału pracy należało roz­ począć od analizy zmian, jakie nastąpiły w rzemiośle wiejskim w okresie od końca X I X w. Poza zagadnieniami odnoszącymi się bezpośrednio do struktury za­ wodowej badania nad rzemiosłem obejmowały również problemy zwią­ zane z formami organizacji rzemiosła oraz podejmowały próbę określe­ nia roli, jaką odgrywało ono w systemie gospodarczym wsi. Zgodnie z zasadniczą problematyką badań etnograficznych prowadzonych we wsi Gramada, opracowanie tych tematów będzie stanowić przyczynek do badań tradycyjnego modelu gospodarczego wsi oraz pozwoli na prze­ śledzenie kierunku zachodzących współcześnie przemian. Ścisły związek wytwórczości rzemieślniczej z podstawowymi działa­ mi gospodarki wiejskiej, głównie rolnictwem i hodowlą, wymaga roz­ patrywania zachodzących w tych dziedzinach procesów w ścisłym ze sobą powiązaniu i wzajemnym uwarunkowaniu. W konsekwencji po­ winno to prowadzić do szczegółowej analizy zmian ustrojowych, spo­ łecznych i gospodarczych warunkujących proces przekształcania się tra­ dycyjnej gospodarki wiejskiej. Dotyczyłoby to zarówno zmian wynika­ jących z formowania się nowych stosunków agrarnych w okresie przej­ ścia od „naturalnej" gospodarki typu wielkorodzinnego do powstania gos­ podarki drobn oto war owej w końcu X I X w., ugruntowania się stosunków kapitalistycznych w rolnictwie w okresie międzywojennym, jak również i skutków, jakie dla kultury chłopskiej przynoszą procesy urbanizacji i industrializacji w warunkach socjalistycznej przebudowy gospodarki wiejskiej. Ponieważ jednak szczegółowa analiza tych zagadnień przed­ stawiona zostanie w innych artykułach zamieszczonych w t y m tomie — w swoich rozważaniach zasygnalizuję jedynie te fakty, które miały szczególne znaczenie dla omawianego przeze mnie tematu. W oparciu o materiał terenowy i prace D. Marinowa dotyczące pn.-zach. Bułgarii, które należy uznać za opracowanie źródłowe — moż­ na podjąć próbę scharakteryzowania rozwoju rzemiosła na terenie Gra­ mady i określić rolę, jaiką odgrywało ono w gospodarce wiejskiej w koń­ cu X I X w. W pn.-zach. Bułgarii, tak jak i na terenie całego kraju, powstałe po likwidacji tureckiej własności ziemskiej i w procesie rozpadu wielkiej 2 2 ss. D. 201. M a r i n o w, Wesztstwenata kultura na zapadną Bułgaria, Sofia 1901, �129 S T R U K T U R A Z A W O D O W A MI'ESZKAÑCOW G R A M A D Y rodziny indywidualne drobnotowarowe gospodarstwa rolne charaktery­ zowały się niskim poziomem rozwoju sił w y t w ó r c z y c h . Badania tere­ nowe pozwalają stwierdzić, że zestaw inwentarza materialnego rodziny i gospodarstwa w końcu X I X w. był bardzo ograniczony. W gospodar­ stwie rolnym niski poziom sił wytwórczych wyrażał się w prymityw­ nych formach narzędzi rolniczych (m. in. posługiwano się drewnianym radłem i pługiem, w transporcie używano nie okutych kół itp.) . Gospo­ darstwo domowe dysponowało niewielkim zestawem mebli i sprzętów domowych, a przedmioty służące do przygotowywania posiłków, jedze­ nia, przechowywania pokarmów itp. były charakterystyczne ze względu na swoje proste formy . Jedyną rekompensatą była znaczna ilość tkanin spełniających różnorodne funkcje w gospodarstwie domowyrn . 3 4 5 6 Ten skromny inwentarz materialny rodziny i gospodarstwa mógł być w znacznym stopniu wykonywany w ramach własnego domu. Układ gospodarczy w zachowanych kilkupokoleniowych rodzinach sprzyjał temu stanowi rzeczy, pozwalając na bardziej racjonalny podział pracy i wykorzystanie zdolności produkcyjnych każdego członka zespołu rodzin­ nego. A nawet po rozpadzie wspólnoty rodzinnej pewna wymiana usług i pomoc w różnego rodzaju pracach została zachowana mimo indywi­ dualizacji poszczególnych gospodarstw rojných i domowych. Można stwierdzić, że naprawę, a nawet w niektórych wypadkach, wykonywa­ nie przedmiotów uważano za równoznaczne z umiejętnością posługiwania się n i m i . Jedynie bardziej skomplikowane prace wymagające odpo­ wiedniego warsztatu były wykonywane przez rzemieślników. Głównymi działami wytwórczości i usług w t y m okresie, o których można mówić w kategoriach zawodu, było kowalstwo, krawiectwo, kołodziejstwo i bed­ narstwo (często te dwie ostatnie specjalności wykonywał jeden rze­ mieślnik). Rzemiosła te wymagały bądź surowca trudnego do uzyskania we w ł a s n y m gospodarstwie, bądź bardziej skomplikowanego warsztatu lub wyższych kwalifikacji zawodowych. 7 Skąpe dane pozwalają jedynie w przybliżeniu określić ilość osób 3 N i s k i poziom s i ł w y t w ó r c z y c h , j a k i r e p r e z e n t o w a ł y nowo p o w s t a ł e go­ s p o d a r s t w a r o l n e , p o w o d o w a ł , ż e o s i ą g a ł y one n a j n i ż s z ą w y d a j n o ś ć z h a w E u r o ­ pie i m o g ł y p r o w a d z i ć t y l k o p r o s t ą p r o d u k c j ę t o w a r o w ą . W 1897 r. b y ł o w c a ł y m k r a j u 32 399 p ł u g ó w , 731 ż n i w i a r e k , 94 m ł o c k a r n i e n a 3 187 954 h a z i e m i u p r a w n e j . Ż. N a t a n , Istoria ekonamiczeskogo rozwitia Bołgarii, M o s k w a 1961, s. 239-240. 4 Marinow, - Por. -artykuł B . J a w o r s k i e j . Por. a r t y k u ł G . M i c h a j ł o w e j . 0 op. cit. 7 P o t w i e r d z a j ą to m a t e r i a ł y D . M a r i n o w a . W g j e g o r e l a c j i i s t n i a ł o p r z e k o n a ­ n i e w ś r ó d l u d n o ś c i w i e j s k i e j , ż e n i e m ó g ł b y ć d o b r y m w o ź n i c ą ten, kto n i e u m i a ł w y k o n a ć części wozu lub d o k o n a ć naprawy. R ó w n i e ż nie m ó g ł b y ć dobrym r o l n i ­ k i e m ten, kto n i e p o t r a f i ł w y k o n a ć n p . j a r z m a . M a r i n o w , op. cit., s. 184-185. 9 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1 �130 WANDA PAPROCKA R y e . 1. F r a g m e n t w n ę t r z a k u ź n i C a n o I w a n o w a Karadżowa Fot. N . Nikołow, 1968 �131 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY pracujących w t y m okresie w rzemiośle. Kowalstwo stanowiące jedno z podstawowych rzemiosł ze względu na swoje znaczenie dla rolnictwa reprezentowane było na terenie Gramady przez 4-6 kuźni, w każdej z nich praktykowało przeciętnie 1-3 czeladników i uczni. W tych grani­ cach wahała się ilość warsztatów kołodziejskich i bednarskich. Natomiast w ciesielstwie i krawiectwie, w zawodach nie wymagających zasadniczo zaplecza warsztatowego , określenie liczby osób pracujących jest znacz­ nie trudniejsze ze względu na istnienie rzemieślników wędrownych, którzy pracowali we wsi sezonowo °. Szewstwo nie było reprezentowane w tamtejszym rzemiośle wobec powszechnie jeszcze wykonywanego w domu obuwia skórzanego tzw. opinek i cyrwuli. 8 Jak wykazały badania i jak potwierdzają materiały D. Marinowa, prawie wszyscy rzemieślnicy byli rolnikami należącymi przeważnie do grupy mało- i średniorolnych wykonujących swój zawód na marginesie prac w gospodarstwie rolnym. Trudno jest więc dla tego okresu mówić o roli i znaczeniu rzemiosła jako poważniejszego czynnika różnicowania struktury zawodowej wsi. Rzemieślnicy nie stanowili dość wyraźnej grupy zawodowej traktując rolnictwo jako zajęcie podstawowe. Niektóre specjalności nie w y o d r ę b ­ niły się z grupy, którą określić można jako wytwórczość domowa. Na­ leży jednak zwrócić uwagę na fakt, że pewne elementy tego, co można nazwać produkcją rzemieślniczą, kryły się w specyficznych warunkach gospodarki rodzinnej, w rodzinnym podziale pracy dającym podstawy do określonej specjalizacji. Można więc w odniesieniu do tego okresu mówić o znacznym stopniu samozaopatrzenia w zakresie wytwórczości wiejskiej. Z jednej strony sprzyjał temu ograniczony system potrzeb ludności, z drugiej słabe uczestnictwo gospodarstwa chłopskiego w obrocie rynkowym. Nie daje to jednak podstaw do wnioskowania o całkowitej samowystarczalności wsi w t y m zakresie. Położenie Gramady w pobliżu znacznego centrum gospodarczego, jakim był Widin (liczący w t y m okresie około 20 tys. m i e s z k a ń c ó w ) musiało włączyć wsie okoliczne w orbitę wpływów gos10 8 Dotyczy to krawców szyjących ręcznie odzież tradycyjną, tak zwanych terzji. 0 W g d a n y c h o t r z y m a n y c h od i n f o r m a t o r a , k t ó r y z a c z ą ł p r a c o w a ć j a k o k r a ­ w i e c (terzja), w 1900 r. l i c z b a stale p r a c u j ą c y c h k r a w c ó w w y n o s i ł a o k o ł o 6-8 o s ó b . P r a c o w a l i oni w d o m u k l i e n t ó w r a z e m z c z e l a d n i k a m i i u c z n i a m i . io -yj r o k u 1878 po u c i e c z c e z W i d i n a ok. 1500 T u r k ó w w g u r z ę d o w e g o s p i s u w m i e ś c i e r a z e m z p r z e d m i e ś c i e m p o z o s t a ł o o k o ł o 17 300 s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w (razem z garnizonem b u ł g a r s k i e j milicji, razem z a ś z m i e s z k a j ą c y m i czasowo i c u ­ d z o z i e m c a m i 21 000, w t y m 9000 m u z u ł m a n ó w ) . P o r . F . K a n i e , Dunawska Bułgaria w Balkanicz, S o f i a 1932, s. 89. �132 WANDA PAPROCKA podarczych tego miasta. Zachowane dokumenty archiwalne wskazują na znaczny rozwój rzemiosła i handlu w Widinie w t y m okresie. Pierwsze miejsce w strukturze zawodowej miasta zajmował handel, drugie — rzemiosło . Rozwój produkcji rzemieślniczej i handlu w Widmie zwią­ zany był, podobnie jak i w innych miastach Bułgarii, z koniecznością stworzenia właściwej bazy zaopatrzeniowej dla stacjonujących garnizo­ nów wojsk tureckich. Ponadto Widin jako port naddunajski miał duże możliwości udziału w handlu wewnętrznym i zagranicznym imperium otomańskiego . Ale nawet po wyzwoleniu i wycofaniu wojsk tureckich liczba rzemieślników w 1885 r. wynosiła jeszcze 1500 o s ó b W nie­ wielu zachowanych materiałach archiwalnych wymienione są jako naj­ liczniejsze takie cechy, jak abadżijski (specjalny rodzaj sukna aba), kożuszniczy, krawiecki, złotniczy, bakardżijski (wyroby z miedzi), piekarni­ czy, garncarski . Od roku 1896 organizowane były w Widmie regularne wystawy rolnicze i hodowlane, a od 1897 roczne jarmarki. Powołanie do życia tego typu instytucji wymiany musiało odpowiadać potrzebom zaplecza gospodarczego Widina, które stanowiły wsie okoliczne, a więc i Grama­ da . O znaczeniu Widina jako centrum handlowego i rzemieślniczego świadczy m. i n . wprowadzenie w 1881 r. przez gminę miejską opłaty za wjazd do miasta z towarem. 11 12 1 3 Vl 15 1 1 D. N. С u c h l e w , 70 godini widinska partijna Istoria na grada Widin i negowata organizacja, W i d i n 1968. oblast, Sofia 1936; 1 2 C h a r a k t e r y s t y c z n y j e s t opis m i a s t a z tego o k r e s u p o d a n y p r z e z К an i с a, op. cit., s. 60, w k ó r y m podaje, ż e w o b r ę b i e m i a s t a w p o b l i ż u t w i e r d z y z n a j d o ­ w a ł y s i ę w a r s z t a t y p r o d u k u j ą c e w y r o b y ze z ł o t a i s r e b r a , b a r d z o r ó ż n o r o d n e , z a r ó w n o wytworne i kosztowne kupowane przez najbogatszych T u r k ó w , j a k i t a ­ nie. Nieco dalej z n a j d o w a ł s i ę bazar. C e n y b y ł y niskie. R z e m i o s ł o bułgarskie s k u p i a ł o s i ę poza m u r a m i twierdzy. N a s z c z e g ó l n i e w y s o k i m poziomie stało tu w y t w ó r s t w o p r z e d m i o t ó w ze s k ó r y , p o w r o ź n i c t w o z k o n o p i , w y r ó b s k ó r y z e l ó w ­ kowej. 1 3 Spadek ilości zatrudnionych r z e m i e ś l n i k ó w w niektórych cechach b y ł bar­ dzo z n a c z n y , n p . do c e c h u k o ż u s z n i c z e g o n a l e ż a ł o p r z e d 1878 r. 200 o s ó b , w 1892 t y l k o 20; do c e c h u b e d n a r s k i e g o 20, p o z o s t a ł o t y l k o 7 o s ó b ; k r a w i e c k i e g o 33, p o ­ z o s t a ł o 18 i t d . P o r . 70 godina widinska partijna organizacja, s. 6. 1 4 Dokumenti za razwitieto na zanajatite wyw Widin ot wtorata polována na XIII i nacz. na XIX w., N a r o d n a B i b l i o t e k a K i r i ł i M e t o d i , n r a r c h . 9256, s. 8; t a m ż e , B D , n r 118/7. 1 5 Widin ludności ser, głównym smalec, w e ł n ę . Wyjazdy w był Jeżeli w gospodarze z produktami na sprzedaż gospodarstwie informatorzy, Por. miejscem Gramady. Sprzedawano przedmiotów były w i Większym Archiwum Zakładu zbytu produkcji rolnej pierwszym rzędzie żyto, i posiadali las, sprzedawano łączyły produktów, wyborze się również które i tańsze Etnografii Powszechnej hodowlanej kukurydzę, również dla fasolę, drzewo. z zakupami potrzebnymi niejednokrotnie, niż w (AZEPow. jak twierdzili sklepach w 294 — Gramadzie. V I ; 297 — VI). �133 STRUKTURA Z A W O D O W A M I E S Z K A Ń C Ó W G R A M A D Y Wysoko rozwinięte rzemiosło widińskie musiało mieć wpływ na zaopatrzenie mieszkańców Gramady, szczególnie w zakresie wytwór­ czości, która nie była reprezentowana przez rzemiosło lokalne, jak np. garncarstwo, bakaradżijstwo, a nawet w niektórych wypadkach kra­ wiectwo i szewstwo. Stratyfikacja majątkowa ludności była na tyle znaczna, że nie można pominąć faktu zapotrzebowania na przedmioty bardziej, luksusowe w gospodarstwach zamożnych. Jakkolwiek trudno mówić o znaczeniu rzemiosła jako czynnika róż­ nicującego strukturę zawodową wsi, to jednak było ono w t y m okresie właściwie jedyną formą dodatkowego zarobku pozarolniczego. Na tere­ nie Gramady dla bezrolnej i małorolnej ludności istniały jedynie możli­ wości pracy w charakterze sezonowych robotników rolnych albo dzier­ żawców ziemi cerkiewnej, szkolnej lub należącej do bogatych gospo­ darzy za połowę zbiorów, na tzw. izpolicę. Zajęcie się handlem wymagało pewnego kapitału, mogło być więc udziałem tylko grupy gospodarzy zamożnych. Wobec słabego obrotu towarowego siła nabywcza ludności była bardzo ograniczona. Zapotrze­ bowanie na artykuły przemysłowe zaspokajało w zupełności kilka istnie­ jących sklepów. Możliwości zarobku poza Gramada były znikome. Widin w końcu X I X i na pocz. X X w. posiadał jedynie 5 małych przetwórni tytoniu, 4 parowe młyny, 1 wytwórnię alkoholu, 1 browar, w których łącznie zatrudnionych było 40-50 osób . Niewielka liczba bardziej przedsiębiorczych jednostek emigrowała do Ameryki. Wobec braku dokładnych danych statystycznych można stwier­ dzić w przybliżeniu, że w okresie do I wojny światowej wyemigrowało z Gramady około 70 osób. Przeważnie emigrowała młodzież z zamożniej­ szych rodzin wielodzietnych, podróż wymagała bowiem znacznych na­ kładów finansowych. Jak pisze L . Dinew , badający ruchy migracyjne w Bułgarii Naddunajskiej, emigracja do Ameryki Pn. i Pd. nie miała charakteru zorganizowanego, były to raczej wypadki pojedyncze. Szcze­ gólnie emigrowano z powiatów: widyńskiego, michajłowgradzkiego, ber16 17 1 6 Podobnie niewielkie możliwości zatrudnienia w przemyśle istniały renie całej B u ł g a r i i . Ś w i a d c z ą o t y m cyfry i l u s t r u j ą c e stan p r z e m y s ł u w końcu X I X i pocz. X X w . W e d ł u g stwach zatrudnionych było W s t o s u n k u do К o s e w, Sofija 1 7 do 1963, s. Ch. 1894 r. w Christów, D. 72 A n g e l o w, przedsiębior­ 1911 w 345 — 15 886. (dane z 1911 r.) pracy byla bardzo znikoma. Por. te­ Natan, Kratkaja poszukujących op. cit., istorija s. 299; Bułgarii, 277. L. Dinew, dzisiaj, tych danych w 1907 r . w 206 — 7666, w 190 tys. b e z r o l n y c h i m a ł o r o l n y c h pracy ilość stanowisk D. 3027, w na bułgarskiego Ruchy (maszynopis). t. 3, S o f i a 1947, s. 19. migracyjne Tłum. z w Bułgarii bułgarskiego. Naddunajskiej Uczilistnen od Preglad, pocz. god XX w. XLVI, �134 WANDA PAPROCKA kowskiego, bełosłatwińskiego, lukowitskiego, swisztowskiego. Prawie wszyscy emigrujący mieszkańcy Gramady powrócili do wsi. Przywiezio­ ny kapitał był z reguły przeznaczony na zakup ziemi, jednak wobec znikomej liczby emigrujących nie wpłynęło to na zmiany struktury społeczno-gospodarczej wsi. Sytuacja ta zaczyna ulegać zmianom po I wojnie światowej. Rozwój kapitalistycznych stosunków w rolnictwie powoduje znaczne zróżnico­ wanie majątkowe i społeczne. Powstające wielkie gospodarstwa rolne wymagają posługiwania się szerszym zestawem narzędzi i maszyn rolni­ czych, następuje dążenie do intensyfikacji upraw i powiększenia zasiewu kultur przemysłowych. Sprzyja temu — trwająca do okresu kryzysu w 1929 r. — ogólna stabilizacja gospodarcza. Równocześnie brak do­ statecznie rozwiniętego przemysłu, który mógłby zaspokoić potrzeby gospodarki rolnej w zakresie środków produkcji, rekompensuje otwarcie Bułgarii dla penetracji kapitału zachodnioeuropejskiego . Rynek wiejski zaczyna być zaopatrywany w narzędzia i maszyny rolnicze belgijskie, niemieckie, angielskie i in. Większość nowoczesnych maszyn rolniczych koncentrowały wielkie gospodarstwa rolne, jednakże i w grupie gospo18 R y c . 2. W n ę t r z e w a r s z t a t u b e d n a r s k i e g o W a s i l a P e t k o w a I g n a t o w a Fot. N . Nikołow, 1968 Por. Natan, op. cit., s. 400-410. �135 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY darstw średnich coraz powszechniej zaopatrywano się w narzędzia fa­ bryczne, w pierwszym rzędzie pługi, eliminujące tak powszechne dotąd radła, kopaczki i in. Stopień nasycenia rynku wiejskiego produkcją przemysłową nie był jednak na tyle wystarczający, aby sprostać wzra­ stającym potrzebom konsumpcyjnym, których zaspokajanie odbywało się w dalszym ciągu głównie w ramach produkcji rzemieślniczej. W tej sytuacji przemysł spełniał rolę aktywizującą rzemiosło, nie przyczyniając się do jego likwidacji. Rosnące znaczenie rzemiosła wiejskiego znajduje wyraz w objęciu go ogólnokrajową strukturą organizacyjną. Przed wyzwoleniem Bułgarii rzemiosło wiejskie ze względu na prymitywny charakter produkcji i brak wyraźnie wyodrębnionej pozycji zawodowej nie znajdowało się w sferze zainteresowań silnej w tym kraju organizacji cechowej. Sytuacja ta uległa zmianie na przełomie X I X i X X w. W 1895 roku powstała w Russe Izba Handlowo-Przemysłowa, która objęła swoją działalnością całą naddunajską Bułgarię. Dla pozostałych terenów utwo­ rzono Izby w Sofii i Plowdiw. Wykorzystując zachowane materiały archiwalne można prześledzić działalność tej instytucji, która odegrała znaczną rolę w stworzeniu nowego typu organizacji rzemieślniczej zarówno na terenie miast, jak i na terenie wsi. Wyrazem działalności Izby były m. in. organizowane przez nią kursy zawodowe. Zorganizowanie kursów dla określonych rodzajów rzemiosł było niewątpliwie odpowiedzią na konkretne zapo­ trzebowanie w t y m zakresie . Na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych można stwier­ dzić, że na terenie okręgu widińskiego w latach 1915-1939 odbyło się 13 takich kursów, w których brali udział m. in. rzemieślnicy z Gra­ mady. Przedstawia to tabela I . Pierwsze kursy, które odbyły się w latach 1914-1915, dowodziły znacznych zmian, jakie dokonywały się w rolnictwie w zakresie rozwoju narzędzi produkcji. Kursy te, poświęcone szkoleniu w zakresie naprawy i prowadzenia maszyn rolniczych dla kowali oraz rolników posiadają­ cych w gospodarstwie młockarnie parowe, musiały wywołać zmiany w zakresie wytwórczości i usług rzemieślniczych. Ponadto zakres prac kowalskich zostaje poszerzony o produkcję pieców żelaznych do ogrze­ wania i gotowania, obręczy do kół, łóżek, części metalowych do rozpo­ wszechniających się bryczek, tzw. fajtonów i inne. 19 1 9 Okrażen 123V-P1-MC; Darżawen arch. ed. Archiw 123V-P1, a r c h . ed. 4 4 V - P 1 , K I . ; a r c h . ed. arch. ed. 148V-P1, ob.; a r c h . ed. grad MC, wch. Russe, nr fond 1682, 193V-P1, M ; a r c h . ed. 206V-P1, S t ; a r c h . ed. s. 8, 1; opis arch. 162V-P1, ob. 6, ed. arch. ed. 56VII, K r . ; dok. 95V-P1, K r . , dok. n r 000023; n r 16177. �136 WANDA T a b . . I . Wykaz kursów PAPROCKA rzemieślniczych prowadzonych w latach 1914-1939 j Liczba Miejsce, w k t ó r y m o d b y w a ł się Rodzaj rzemiosła Rok Czas trwania kursu !' k u r s a n ­ kurs Widin tów 1914-1915 naprawa i kierowanie maszynami K u ł a , Ple wen Widin jak w y ż e j 1919 nowoczesne \ 1921 1924 krawiectwo 1928 kołodziejstwo i 3 miesiące 15 kowalstwo 1 3 miesiące 23 2 miesiące 20 Widin Kuła Widin j ¡ Widin Widin jak 1929 ¡ brak 68 1915 ! Widin 35 dni 1 Widin Widin 40 j ' Widin Widin rolnymi szewstwo wyżej 1929 1930 szewstwo 1932 kowalstwo stolarstwo 1939 krawiectwo 119 ! 50 22 dni 1 miesiąc I 50 dni b u d o w l a n e j 45 dni 14 j 45 dni 68 szewstwo i 31 3 miesiące 3 miesiące krawiectwo 1933 1939 danych 2 miesiące damskie 21 j męskie Konieczność uzupełnienia inwentarza gospodarczego i domowego po okresie wojennym (wojny bałkańskie i I wojna światowa) jak i zmiany w zakresie wyposażenia wnętrza wzmagają popyt na roboty stolarskie, a postępujący proces rozpadu wielkich rodzin, budowa nowych domów — zwiększa zapotrzebowanie na specjalistów w zakresie stolarki budowla­ nej. Zgodna jest opinia informatorów, że na lata 1920-1930 przypada największy rozkwit rzemiosła. Potwierdzają to materiały archiwalne. Jak wynika z zachowanego z 1939 r. spásu rzemieślników Gramady, Toszewiec i Wodnej — liczba warsztatów, które zostały otwarte w po­ szczególnych latach, przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : 20 lata do ilość 1919 warsztatów 4 17 13 1920-1925 1926-1930 1931-1935 5 9 1936-1939 Działalność Izby Przemysłowo-Handlowej i Rzemieślniczej nie ogra­ nicza się do akcji szkoleniowych. Wspólnie z Bułgarskim Związkiem Rzemieślników tworzy na każdym szczeblu administracji państwowej organizacje skupiające rzemieślników. W większych jednostkach admini2 0 Okrażen Darżawen Archiw fond 141, n r po. r e d . 18, s. 33. Widin, fond 141 „ К " , op. 1, arch. ed. 20 1 33; �137 STRUKTURA Z A W O D O W A M I E S Z K A Ń C Ó W G R A M A D Y stracyjnych w ramach stowarzyszeń branżowych, w niższych wielo­ branżowych. Powstaje pewien podział kompetencji pomiędzy Izbą, która ma za zadanie prowadzenie akcji szkoleniowych i nadawanie uprawnień zawodowych, a Bułgarskim Związkiem Rzemieślników, który powołuje do życia organizacje rzemieślnicze o charakterze spółdzielni. Przejście od organizacji cechowych do stowarzyszeń rzemieślniczych 0 charakterze spółdzielczym jest bardzo charakterystyczne dla rzemiosła bułgarskiego i świadczy o powszechności idei spółdzielczości i realizacji jej zasad w szeregu dziedzin życia gospodarczego . Rozwój ruchu spółdzielczego w okresie międzywojennym na terenie całego kraju obrazuje niektóre dane liczbowe. W Roczniku Statystycz­ nym w 1938 r. podane są dane odnośnie do spółdzielni rzemieślniczych 1 rolniczych, które ilustruje tabela I I . 21 2 2 T a b . I I . Rolnicze i rzemieślnicze Rodzaj spółdzielni Spółdzielnie rzemieślnicze Spółdzielnie rolnicze Spółdzielnie kredytowe spółdzielnie produkcyjne Kredytowe i Niekredytowe Razem 103 1649 342 313 445 1962 Ilość z r z e s z e ń w końcu roku Rzemieślnicze spółdzielnie 1934 1935 1936 1937 1938 produk­ 52 54 64 66 65 prze­ 35 35 38 38 38 1509 1532 1560 1600 1649 cyjne Rzemieślnicze spółdzielnie twórcze Rolnicze spółdzielnie Ilość członków w spółdzielniach w 1938 r. była następująca: w rol­ niczych 247 993, w rzemieślniczych 79 690, w handlowych 37 849, ro­ botniczych 36 711, w urzędniczych i wolnych zawodów 121 403. W Gramadzie Zrzeszenie Rzemieślnicze (Zanajatczijsko Zdrużenie) powstało w 1926 r. Zrzeszenie obejmowało całą gminę, w skład której w t y m czasie wchodziły poza Gramada wsie Wodna, Toszewy, Medeszewcy o łącznej liczbie 6514 mieszkańców (według danych z 1926 г. ) , w t y m Gramada 4092 mieszkańców. 2 3 2 1 Jeszcze przed wyzwoleniem B u ł g a r i i na w s i b u ł g a r s k i e j z a c z ę ł y p o w s t a w a ć k a s y w z a j e m n e j pomocy. N a p o c z ą t k u X X w . w c i ą g u 10 lat p o w s t a ł o 800 s p ó ł ­ dzielni kredytowych zorganizowanych z inicjatywy B Z N S . Partia K o m u n i s t y c z n a z o r g a n i z o w a ł a podobne s p ó ł d z i e l n i e s k u p i a j ą c e 80 t y s . o s ó b pod n a z w ą O s w o b o ż d e n i e . Idee s p ó ł d z i e l c z o ś c i n a b r a ł y jeszcze bardziej r e a l n y c h m o ż l i w o ś c i r e ­ a l i z a c j i w o k r e s i e r z ą d ó w l u d o w y c h A . S t a m b o l i j s k i e g o (1920-1923). 2 2 2 3 Kooperativen Broj s. 11-12. na godisznik naselenieto za po 1938 izdanie naseleni na BZKB, mesta, okręg s. 6. Widin, Sofia 1966, nr 5, �138 WANDA PAPROCKA Dokładne dane co do ilości rzemieślników i członków Zrzeszenia po­ chodzą z lat 1936-1939 i przedstawiają się następująco : Vl lata ilość członków 1936 54 1937 78 1938 103 1939 105 Zachowana imienna lista rzemieślników majstrów z 1939 r. pozwala określić, jakie specjalności skupiały największą liczbę osób. Pierwsze miejsce zajmuje kołodziej stwo, następnie krawiectwo, kowalstwo, murarstwo i inne. Ponieważ istniała bardzo wyraźna tendencja do łączenia specjalności w ramach jednego rzemiosła, można stwierdzić, że brak innych specjalności w zakresie obróbki drewna poza kołodziejstwem do­ wodzi, że pod tą nazwą k r y l i się również stolarze meblowi i budowlani, a nawet bednarze. Według oficjalnych danych nie istnieli na terenie Gramady rzemieśl­ nicy nie należący do Zrzeszenia. Badania wykazały jednak, że w nie­ których zawodach nie wymagających większego warsztatu, jak np. w krawiectwie, kilka osób pracowało bez wymaganych u p r a w n i e ń . Ścisła kontrola ze strony Zreszenia i wysokie kary za nielegalne pro­ wadzenie warsztatu uniemożliwiały pracę zawodową w ciągu dłuższego czasu . Ochrona przed konkurencyjną działalnością „brakarzy", czyli rzemieślników nie posiadających właściwych uprawnień do wykonywa­ nia zawodu, była jednym z głównych punktów programu działania Zrzeszenia . Powołanie do życia Zrzeszenia Rzemieślniczego świadczyło o potrze­ bie utworzenia takiego typu organizacji, która odpowiadałaby nowym warunkom gospodarczo-społecznym, głównie rozwijającemu się społecz­ nemu podziałowi pracy i wzrastającej roli rynku w obrocie towarowo-pieniężnym. Charakter tej instytucji był wypadkową działania admini­ stracji państwowej dążącej do stworzenia nowego rodzaju więzi insty25 26 21 Okrażen 141 „ К " , op. Darżawen Archiw Widin, 1, a r c h . ed. 41, 40; fond fond 141 141 „K", op. „К", arch. 1, a r c h . ed. ed. 1, 1. 10; fond 12 1., 31; fond 141 „K", op. 1, a r c h . ed. 21 1, 17. 2 5 Por. 2(1 Nie chciały wypowiedzi istniał prowadzić szenia s k ł a d k i w zatrudnienia 2 7 Częste pracujących informatorów przymus należenia działalność wysokości uczni były i AZEPow. do zawodową, 50°/o s k ł a d e k 309-VI; Zrzeszenia. musiały 308-VI; Osoby jednak nie płacić 312-VI; zrzeszone, na c z ł o n k o w s k i c h . Ponadto nie rzecz miały 310-VI. które Zrze­ prawa czeladników. wypadki rzemieślników. donosów Por. nadsyłanych AZEPow. 315-VI; do Zrzeszenia 317-VI; 209-VI. na nielegalnie �139 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY tucjonalnych i normatywnych, jak i coraz bardziej masowego ruchu spółdzielczego. Tworzenie się tego typu więzi o charakterze profesjonalnym świad­ czyć może o postępującym procesie dezintegracji tradycyjnej społecz­ ności wiejskiej. Związki o t y m charakterze nie mieściły się bowiem w tradycyjnej organizacji wsi i ani swą strukturą, ani zasadami funkcjo­ nowania nie pokrywały się z dawną więzią rodzinną czy sąsiedzką. Skupienie w ramach Zrzeszenia określonej grupy zawodowej, której interesy, tak jak i pozostałych grup tego typu na terenie innych wsi, reprezentuje określona organizacja nadrzędna, powoduje tworzenie się więzi ponadlokalnej o charakterze społecznym i gospodarczym. Podział rynków zbytu, kontrola cen i zakupu surowca, stosowanie się do okreś­ lonych norm produkcyjnych, jednolity system szkolenia — powodowały, że ten odcinek życia gospodarczego wsi został włączony w system działania ogólnopaństwowego. O tworzeniu się więzi społecznej świadczą uroczystości zawodowe obchodzone dopiero od momentu powstania Zrze­ szenia w związku z dniem patrona rzemiosła Świętego Dymitra (8 listo­ pada). Uroczystości, w których brali udział wszyscy rzemieślnicy, maj­ strowie, czeladnicy i uczniowie oraz zaproszone delegacje innych Zrze­ szeń, były ważnym elementem w życiu społecznym wsi. We wszystkich stowarzyszeniach uroczystości miały jednakowy program przygotowany przez Bułgarski Związek Rzemieślniczy, manifestujący konsolidację tej grupy zawodowej i podkreślający jej pozycję w strukturze społecznej wsi . 2 S Zrzeszenie pełniło wobec swych członków również szereg funkcji zabezpieczających, które dotąd świadczone były wyłącznie w ramach grupy krewniaczej czy sąsiedzkiej, np. w razie choroby, śmierci czy innego wypadku losowego. Tego typu pomoc przestała mieć charakter zwyczajowy, uległa sformalizowaniu. Charakterystyczne jest, że nie spo­ tyka się pomocy wzajemnej w zakresie prac związanych z gospodarstwem rolnym, co świadczy, że związki te tworzyły się wyłącznie na bazie zawodowej. 2 8 Okrażen Pismo nr 3938. aby Pismo w każde rzemieślnik musi nież uroczyste 185-VI; 62-VI fond wyrazem siły Zrzeszenie mieć Związku w „ К " , op. z dnia przypiętą 68-VI; z zabawy. 72-VI; jest wstążkę 1937 r. w s k a z u j ą 9 o Saldo 3 0 7 - V I do dnia rzemieślników. nieść swoją barwach Zachowany również 1, a r c h . 976 317-VI; lewa. główną chorągiew, kosztów 255-VI. w 1956 r. św. Dymitra, narodowych bilans 3 1, 13. Winna być za­ defilada że organizowano — ed. października obchodzenie cerkwi. Po mszy obowiązane Rzemieślniczego. przyjęcia do 141 i jedności dniu uroczysta misza w czym organizowanych Widin, Rzemieślniczego j a k najbardziej uroczyste te b y l y tym Bułgarskiego Archiw Związku zaleca uroczystości mówiona przy Darżawen Bułgarskiego tym AZEPow. i a ulicą, każdy emblemat uroczystości dniu rów­ 177-VI do �140 WANDA PAPROCKA Pozostaje jeszcze do omówienia sprawa statusu społecznego rzemieśl­ ników. Badania wielkości gospodarstw rodzin, z których pochodzili rze­ mieślnicy, pozwalają stwierdzić, że była ona niejednokrotnie dość znacz­ na. Wyniki badań nad 28 rodzinami, z których pochodzili rzemieślnicy prowadzący warsztaty w okresie międzywojennym, przedstawiają się następująco: Wielkość 50 3,6 ¡ I 30-20 I 14,3 i J 10 ¡ 13,3 gospodarstw ¡ j 10-5 I 35,6 i J w P o n i z ha (w e I Bezrolni] j J 5 j 10,7 \ odsetkach) 7,2 B r a k Ogółem danych i 14,3 ¡ 100,0 Wielkość gospodarstw, które otrzymali rzemieślnicy, była już jednak bardzo mała na skutek podziałów rodzinnych. Poniższe zestawienie dokonane również na podstawie badań 28 rodzin ilustruje rozmiary gospodarstw rolnych r z e m i e ś l n i k ó w . 29 Wielkość Powyżej 5 i 5-2 gospodarstw w i Poniżej 2 i ha (w odsetkach) Brak Bezrolni Ogółem danych I 10,7 57,0 I 21,5 I 7,2 [ 3,6 | 100,0 Jak wynika z tych danych, rzemieślnicy nie tylko pochodzili z rodzin rolniczych, ale i sami w większości byli posiadaczami gospodarstw rol­ nych. Trudno jest mówić w tej sytuacji o dziedziczności zawodu t y m bardziej, że jak wynika z poprzednich. zestawień większość warsztatów powstała w latach 1920-1925, a więc do 1944 r. pracowała pierwsza gene­ racja rzemieślników o pełnych kwalifikacjach. Wymagania, jakie stawiano przy uzyskaniu stopnia czeladnika czy majstra (początkowo 4 klasy szkoły podstawowej, potem •— po reformie szkolnej — 7 klas, jak również ukończenie dodatkowych kursów lub praktyki w mieście) dawało rzemieślnikowi stosunkowo wysoką pozycję w społeczności wiejskiej . Znaczenie rzemiosła w strukturze społeczno-zawodowej wzmacniał fakt, że nadal stanowiło ono jedyną możliwość zarobkowania pozarolniczego dla średniorolnej i małorolnej ludności. Rynek pracy w dalszym ciągu był bardzo ograniczony. Zwiększony zakres potrzeb ludności, a zatem wzrost poziomu konsumpcji, powoduje rozszerzenie sieci handlowej. Wzrasta ilość sklepów, a więc i osób zaj30 2 9 3 0 Jw. Okrażen AZEPow. Darżawen 310-VI. Archiw Widin, fond 141 „К", op. 1, arch. ed. 2 1,6; �141 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY mujących się handlem. Zajęcie to — jak wspomniałam —• wymagało jednak pewnego kapitału i znacznej przedsiębiorczości w warunkach rosnącej konkurencji . Handel bydłem, produktami rolnymi i płodami gospodarstwa domowego zależny był w znacznym stopniu od koniun­ k t u r y i nie mógł stanowić stałego i pewnego zajęcia. Nowe inwestycje przemysłowe, których wzrost obserwować można było w skali ogólnopaństwowej, szczególnie po kryzysie, od roku 1934 aż do wybuchu I I wojny światowej , w bardzo małym stopniu lokali­ zowane były w obecnym okręgu w i d i ń s k i m . Znajdujący się w samym mieście Widinie przemysł reprezentowany był przez stare i pozbawione odpowiedniego sprzętu technicznego fabryki założone niejednokrotnie w końcu X I X i początku X X w. Mogły one zatrudnić bardzo niewielką liczbę osób. Na 82 przedsiębiorstwa przypadało zaledwie 493 robotni­ ków . Najwięcej robotników angażował przemysł spożywczy, około 56%, koncentrujący jednocześnie 76,2% całego sprzętu technicznego. Taka mała ilość stanowisk pracy mogła wystarczyć jedynie dla mieszkańców samego Widina. 31 1 32 33 34 Dla ludności Gramady pozostawały możliwości pracy, tak jak w po­ przednim okresie, w charakterze sezonowych robotników rolnych w du­ żych gospodarstwach, lub mało opłacalna dzierżawa ziemi za połowę zbiorów. W tych warunkach jedynie rzemiosło dawało realną szansę stałego zarobku. Sprzyjał temu unormowany system szkolenia pozwala3 1 Por. AZEPow. likwidowano 295-VI. je z powodu S3 W z r o s t liczby Często zbyt sklepy otwierane były na 2-3 lata, potem się nastę­ dużej konkurencji. przedsiębiorstw w latach 1929-1939 p r z e d s t a w i a ł pująco: Lata Ilość p r z e d s i ę b i o r s t w 1929 1934 1937 1939 Ilość zatrudnionych 881 834 2026 2164 38 251 26 .493 90 621 247 307 Por. N a t a n , op. cit., s. 443. 3 3 P. Popów, 3 4 W końcu wyłącznie w Widiński 1939 mieście kraj, r. p r z e m y s ł S o f i j a 1965, s. w Widinie przedstawiał Rodzaj p r z e m y s ł u P r o d u k c j a energii elektrycznej i cieplnej Przemysł opałowy m a t e r i a ł ó w budowlanych ceramiczny tekstylny spożywczy Razem widińskim się 91-92. okręgu, skoncentrowany prawie następująco: Ilość p r z e d s i ę b i o r s t w 2 Ilość r o b o t n i k ó w 1 74 15 15 96 91 b.d. 276 82 493 3 �142 WANDA PAPROCKA jacy już po 2 lub 3 latach (zależnie od rodzaju rzemiosła) uzyskać stopień czeladnika, co umożliwiało pobieranie zapłaty za wykonywane prace. Według ocen informatorów wysokość dochodów z dobrze prosperującego warsztatu rzemieślniczego odpowiadała dochodom z 10 ha gospodarstwa. Rozpiętość zarobków była dość znaczna i zależała niejednokrotnie od koniunktury gospodarczej lub nawet od określonej mody. Niejedno­ krotnie krawcy pełnili w stosunku do rozwijającego się przemysłu tek­ stylnego rolę akwizytorów, oferując otrzymane z fabryki tkaniny w ko­ mis korzystającej z ich usług ludności wiejskiej. Ta działalność handlowa dawała im znaczny dodatkowy dochód,, stwarzając równocześnie możli­ wość uczestniczenia w pozalokalnej wymianie handlowej . Ograniczone możliwości zarobkowania pozarolniczego znajdują wyraz w udziale ludności Gramady w migracjach zarobkowych poza granice kraju. Kierunki sezonowej emigracji zarobkowej — to Francja i Niemcy. Emigracja do Francji rozpoczęła się w Bułgarii później niż w innych krajach europejskich. Pierwsi emigranci wyjeżdżają do Francji w latach poprzedzających kryzys światowy w 1929 r. lub bezpośrednio po nim. Możliwości znalezienia pracy w okresie kryzysu tłumaczy fakt, że w y ­ wołane kryzysem bezrobocie objęło we Francji głównie takie działy, jak górnictwo i przemysł ciężki, natomiast rolnictwo odczuwało nadal brak rąk do pracy. Emigrant bułgarski pochodzący ze wsi odpowiadał temu zapotrzebowaniu . Brak materiałów statystycznych dotyczących emigra­ cji pozwala jedynie w przybliżeniu określić liczbę osób emigrujących z Gramady. Na podstawie danych udzielonych przez informatorów, moż­ na stwierdzić, że emigrowało do Francji około 40 osób. Większość z nich powróciła do kraju. Stosunkowo duże koszty podróży uniemożliwiły migrację osobom pochodzącym z rodzin małorolnych . Nawet w gospodarstwach średnich opłacenie podróży wymagało zaciągnięcia pożyczek. Emigracja do Fran­ cji nie miała charakteru zorganizowanego. Jakkolwiek pierwsi emigranci werbowani byli przez agentów, dalsze wyjazdy były wynikiem porozu­ mienia między emigrującymi a rodzinami i znajomymi w kraju. Szybki proces asymilacji i łatwość nawiązywania kontaktów z lud­ nością miejscową, dobre warunki pracy skłaniały niejednokrotnie emi­ grantów do podjęcia decyzji pozostania we Francji. Jednakże trudności w uzyskaniu zezwolenia ze strony władz na wyjazd pozostałych człon35 3(i 37 3 5 Krawcy sprowadzając 3 6 Por. s z a w a 1964, 3 7 H. s. Podróż AZEPow. pełnili rolę akwizytorów r o c z n i e n a w e t do Janowska, 700 m Emigracja fabryk tekstylnych w tkanin. Por. A Z E P o w . zarobkowa do Gabrowie, Sliwen, 313-VI. Francji 1919-1936, War­ 116. kosztowała 302-XI. ok. 6 tys. lewa, tj. w a r t o ś ć pary młodych wołów. Por. �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY 143 ków rodziny, spowodowane brakiem umowy emigracyjnej między obu k r a j a m i , uniemożliwiały realizację tych zamierzeń. Prawie wszyscy emigranci powrócili do kraju. Zarobki swoje przesyłali do rodzin, prze­ znaczając je na zakup ziemi, budowę domu itp. Bardziej masowy i zorganizowany charakter miała sezonowa emigra­ cja zarobkowa do Niemiec i na tereny zajęte przez wojska hitlerowskie w czasie I I wojny światowej. Rozpoczęta na krótko przed I I wojną światową, rozwinęła się głównie w czasie wojny. Władze niemieckie powoływały specjalne komisje werbunkowe przyjeżdżające do Widina, Kuły, Beogradczyka, a nawet Gramady. Zawierano kontrakty na okres od 6 miesięcy do 2 lat. Przygotowanie zawodowe kandydatów na wyjazd nie odgrywało roli przy werbunku. Emigrowali zarówno rolnicy, jak i rzemieślnicy, nie tylko członkowie, ale i głowy rodzin, o ile pozostawały w domu osoby zdolne do prowadzenia gospodarstwa. Zarówno na terenie Niemiec i Austrii, jak i krajów okupowanych robotnicy bułgarscy mieszkali w obozach wraz z innymi narodowościami, m. in. z krajów okupowanych. Zapewniono im jednak znacznie lepsze warunki bytowe, obowiązywał ich tylko 5-dniowy tydzień pracy, przy­ sługiwała im całkowita swoboda poruszania się oraz płatny urlop, który mogli spędzać w kraju. Bułgarscy emigranci pracowali głównie jako robotnicy budowlani, w fabryce — sporadyczne były wypadki otrzymy­ wania pracy na roli. Podobnie jak i emigranci przebywający we Francji, wszystkie zarobki przesyłali do kraju. Wobec trudnych w a r u n k ó w ma­ terialnych rodzin, które pozostały w kraju, kwoty te przeznaczone były w zasadzie na bieżącą konsumpcję, a nie na inwestycje. W przybliżeniu można określić, że w latach 1938-1942/1943 z Gramady wyjechało około 150-200 m ę ż c z y z n . 38 39 Praca w charakterze robotników niewykwalifikowanych, jaką naj­ częściej wykonywali emigranci, szczególnie rolnicy, nie dawała możli­ wości zdobycia konkretnego zawodu. Dla rzemieślników, którzy otrzy­ mywali pracę zgodnie ze swoim przygotowaniem zawodowym, istniały większe szanse podniesienia kwaliffkacjii przez zapoznanie się z nowo­ czesnymi maszynami i technikami produkcji. W efekcie jednak emigracja nie przyniosła większych zmian struktury zawodowej ludności Gra­ mady. Poza omówionymi zarobkowymi emigracjami zewnętrznymi mężczyzn istniała również wewnętrzna emigracja zarobkowa kobiet. Rozwijający 3 8 T r a k t a t y e m i g r a c y j n e z a w a r ł a F r a n c j a z C z e c h o s ł o w a c j ą w 1920 г., z g o s ł a w i ą w 1929 г., W ł o c h a m i 1919 г., P o l s k ą w 1919 r. P o r . J a n o w s k a , cit., s. 62. 3 9 AZEPow. 303-XI; 310-XI. Ju­ op. �144 WANDA PAPROCKA się w latach międzywojennych przemysł bułgarski, m. in. przemysł tkac­ k i , wymagał znacznej ilości rąk do pracy . Werbowaniem siły roboczej zajmowali się agenci wysyłani przez fabrykę na teren całego kraju. W Gramadzie pierwsze wyjazdy nastąpiły w latach 1930-1931, a głów­ nymi kierunkami migracja były ośrodki tkackie: Gabrowo, Warna, Sofia . Warunki podpisywanego kontraktu, k t ó r y nie mógł być krótszy niż 2 lata, pozwalały w praktyce na wyjazd kobietom n i e z a m ę ż n y m . Wy­ jeżdżały głównie dziewczęta z wielodzietnych rodzin małorolnych i śred­ niorolnych, które w podjęciu tej pracy widziały jedyną drogę zdobycia posagu. Momentem atrakcyjnym w zawieranym kontrakcie było również otrzymanie maszyny do szycia, która mogła stanowić w przyszłości warsztat pracy. Mimo trudnych w a r u n k ó w pracy, ograniczenia swobody poruszania się, pozbawienia prawa do urlopu, zwiększenia ponad ustalo­ ną normę dnia pracy emigracja zarobkowa dziewcząt trwała nieprze­ rwanie od 1930 do 1944 r o k u . Ciężkie warunki pracy powodowały jedynie niechęć do powtórnych wyjazdów. Sporadyczne były przypadki ponownego podejmowania pracy, szczególnie w tej samej fabryce. Przyjmując, że w ramach przeprowadzanego co 2 lata werbunku opuszczało Gramadę około 20-30 osób, w ciągu całego okresu wyjeż­ dżało ze wsi około 200 kobiet. Praca w tkalniach i przędzalniach nie dawała przygotowania zawodowego, które można by wykorzystać w wa­ runkach gospodarstwa domowego. Natomiast otrzymywane przez emi­ grantki maszyny do szycia przyczyniły się do znajomości krawiectwa wśród kobiet, które niejednokrotnie traktowane było przez nie zawo­ dowo. Jest rzeczą znamienną, że wszystkie omówione powyżej migracje mogą być zaliczane ze względu na motywy do migracji ekonomicznych. Przeludnienie agrarne i niewielka chłonność rynków pracy skłaniały do korzystania z każdej możliwości zarobku. Niski procent emigrujących z Gramady jest wynikiem małych możliwości migracyjnych w skali całego kraju, wynikających z polityki państwowej. Wszystkie jednak 40 41 42 43 4 0 W p r z e m y ś l e t k a c k i m w 1937 r. w 377 p r z e d s i ę b i o r s t w a c h b y l o 28 670 r o b o t n i k ó w . P o r . N a t a n , op. cit., s. 438. zatrudnionych 4 1 W c i ą g u c a ł e g o o m a w i a n e g o o k r e s u k o b i e t y w y j e ż d ż a j ą c e do W a r n y p r a ­ c o w a ł y w tej s a m e j f a b r y c e t k a c k i e j i p r z ę d z a l n i c z e j A s e n N i k o ł o w a . W c z a s i e I I w o j n y ś w i a t o w e j f a b r y k a , t a b y ł a pod z a r z ą d e m n i e m i e c k i m w y k o n u j ą c p r o ­ d u k c j ę n a potrzeby armii. 4 2 P r z y j m o w a n o do p r a c y od 15 r o k u ż y c i a . N i e p e ł n o ł e t n o ś c i ą w i ę k s z o ś c i p r a ­ cownic t ł u m a c z o n o fakt pozbawienia i c h swobody poruszania s i ę poza teren f a ­ b r y k i , k o n t r o l ę k o r e s p o n d e n c j i itp. Por. A Z E P o w . 300-XI; 306-XI. 4 3 �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY 145 migracyjne ruchy ludności Gramady są związane ze zmianami sytuacji politycznej i ekonomicznej w skali całego kraju. Świadczy to, że Gra­ mada włączona była w nurt zasadniczych procesów, które kształtowały obraz rzeczywistości bułgarskiej okresu międzywojennego. * Zmiany ustrojowe, jakie nastąpiły po rewolucji 1944 г., i szybki proces przebudowy socjalistycznej wsi musiały odegrać zasadniczą rolę w kształtowaniu się nowej struktury zawodowej ludności wiejskiej. K o ­ lektywizacja, a w jej konsekwencji rozdział, jaki nastąpił między gospo­ darstwem rolnym a gospodarstwem domowym, spowodowała proces pro­ fesjonalizacji niektórych czynności wchodzących dawniej w zakres wielokierunkowej indywidualnej gospodarki. W miarę jednakże postę­ pów w zakresie modernizacji gospodarki rolnej i hodowlanej zwiększał się dystans między zasobem doświadczenia produkcyjnego, jakim roz­ porządzano w gospodarstwie indywidualnym, a potrzebami w tym za­ kresie gospodarstwa kolektywnego. Aby dać podstawy procesom pro­ fesjonalizacji doświadczenie produkcyjne musiało ulec poszerzeniu i zmo­ dyfikowaniu. Nawet rzemieślnicy, jedyni, których pracę można było traktować w kategoriach zawodu, napotykali trudności we włączeniu się w nowy system organizacji pracy w brygadach mechanicznych, bez pogłębienia doświadczenia produkcyjnego. Można stwierdzić na podstawie badań, że udział dawnych rzemieśl­ ników w tworzeniu się wyspecjalizowanej grupy technicznej w zakresie obsługi maszyn rolniczych nie był duży. Nowa kategoria pracowników tworzyła się głównie z młodzieży, która po odbyciu kursów specjali­ stycznych (w okresie początkowym, a obecnie technikum mechanizacji rolnictwa) otrzymała status robotnika kwalifikowanego lub technika (por. tab. I I I ) . Przyczyn tego należy szukać w niskim poziomie technicznym, jaki cechował warsztaty rzemieślnicze przed rewolucją, a w związku z t y m trudności w opanowaniu nowych technik produkcyjnych, wymagających często dodatkowego szkolenia. Należy również wziąć pod uwagę pewien emocjonalny stosunek do wykonywanego dawniej zawodu i samego war­ sztatu pracy. Zgodnie ze statutem spółdzielni rolnej rzemieślnicy obo­ wiązani byli oddać swój warsztat spółdzielni jako swój wkład członkow­ ski. Wiele z warsztatów, szczególnie kuźnie, w dalszym ciągu pełniły swoje funkcje. Możliwość pracy we własnym warsztacie lub w warun­ kach zbliżonych do dotychczasowych była na pewno ważnym czynnikiem psychologicznym przy wyborze miejsca pracy. 10 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 �1 г05 Tab. III. Pracownicy Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej według Ogółem zatrudnion. Wiek Licz. 18- 25 26- 35 36- 45 46- 60 1 Analfa­ Półanal­ beta fabeta /о początkowe ( I - I V kl) Wykształc. podstawowe ( I - V I I klas.) wieku Wykształć, podstawo­ we + kurs i wykształcenia Wy­ kształć, średnie zawodów. M 15 100 К 7 100 M 100 К 31 30 M 54 100 к 72 100 M 98 100 2.04 к 84 100 4,76 Dane zawarte w tablicy zaeja b a d a ń ) . Wykształć, płci, ! _ i - — 26,67 71,42 — 100 d o t y c z ą 25% caiej 26,67 3,23 54,83 16,67 70,0 29,03 (w Wy­ kształć, średnie zawodo­ we 13,33 26,67 14,29 14.29 6,45 3,23 odsetkach) Wy­ kształć, wyższe 55 6,66 Я O o 5,56 > 9,26 61,11 18,51 5,56 15,27 73,61 5.56 2,78 2,78 19,39 31,97 65,31 7,14 2.04 2,04 1,02 1,02 2,38 55,95 1,19 1,19 1,02 4,76 B. Kopczyńska-Jaworska, Wieś Gramada, p r o b l e m a t y k a г > 3,33 — zbiorowości (por. > O > 3,23 3,33 6,67 Brak danych organi- �STRUKTURA Z A W O D O W A M I E S Z K A Ń C Ó W G R A M A D Y 147 O wiele więcej możliwości adaptacji mieli przedstawiciele tych dzia­ łów wytwórczości wiejskiej, w których mechanizacja nie likwidowała pewnych procesów produkcyjnych, lecz je ułatwiała, a asortyment w y ­ konywanych przedmiotów i usług nie uległ większym zmianom, jak np. w brygadach stolarskich czy murarskich. Jeżeli porównać liczbę osób zatrudnionych w rolniczej spółdzielni produkcyjnej w działach technicznych, to na 678 osób tylko 32 wykonują prace odpowiadające zakresowi czynności rzemieślniczych. Świadczy to 0 daleko posuniętym podziale pracy, zasadniczo odmiennym od ustalo­ nego w produkcji rzemieślniczej, w której wykonany produkt jest w y ­ nikiem pracy jednej osoby. Poza rzemiosłem związanym bezpośrednio z rolnictwem pozostaje jeszcze cała sfera działalności rzemieślniczej związana z zaspokajaniem potrzeb w zakresie gospodarstwa domowego, a więc odnoszący się do indywidualnego zapotrzebowania mieszkańców wsi na usługi i produk­ cję rzemieślniczą. Zbadanie stopnia, w- jakim rzemiosło odpowiada na zapotrzebowanie w tej dziedzinie, pozwoli ustalić, jaką rolę może ono spełnić w procesie urbanizacji, w procesie realizacji miejskich wzorów kulturowych. Zorganizowanie zarówno produkcji, jak i usług rzemieślniczych dla ludności Gramady w ramach Spółdzielni Rzemieślniczej (Zanajatczyjska Kooperacja Zankoop) nastąpiła w 1946 г., wcześniej niż dokonana została kolektywizacja wsi. Wydaje się więc, że w zorganizowaniu spółdzielni w tak szybkim czasie podstawową rolę odegrały tradycje działalności tego typu instytucji przed rewolucją. Dowodzi tego również pewne podobieństwo struktury organizacyjnej tych instytucji. Spółdzielnia Rze­ mieślnicza przekształcona następnie w roku 1954 na Wytwórczą Spół­ dzielnię Pracy (Trudowo Proizwoditielna Kooperacja TPK) do roku 1967 posiadała siedem działów. Analiza procesu powstawania i stanu zatrud­ nienia w poszczególnych specjalnościach daje obraz wzrostu potrzeb mieszkańców Gramady. Pierwszymi utworzonymi działami w 1946 r. były działy stolarski 1 krawiecki. W 1950 r. dział krawiectwa damskiego, w 1954 fryzjerstwa damskiego i męskiego, w 1956 szklarski. W następnych latach w po­ szczególnych działach dokonuje się dalsza specjalizacja. Spada natomiast liczba osób zatrudnionych w działach stolarskich. Konkurencja produk­ cji fabrycznej w stolarstwie meblowym lub dużych warsztatów zmecha­ nizowanych w bednarstwie jak również spadek zapotrzebowania na roboty kołodziejskie zmniejsza zakres robót ograniczając je do zadań głównie o charakterze usługowym. W t y m należy również widzieć przy­ czynę likwidacji działającego od 1900-1967 r. oddziału metalowego pro­ dukującego naczynia emaliowane i aluminiowe. Zorganizowanie k i l k u - �148 Rye. WANDA PAPROCKA 3. Świadectwo majsterskie wydane w 1930 r. przez Izbę Przemysłowo- - H a n d l o w ą w Russe Fot. N . NikoJow, 1968 dziesięciu stanowisk pracy w tym dziale miało zaktywizować lokalny rynek pracy i zabezpieczyć częściowo przed odpływem młodzieży do miasta i przemysłu. Jednak konkurencja większych zakładów przemy­ słowych tego typu zmusiła spółdzielnie do likwidacji oddziału. Organizacja jak i możliwości produkcyjne Spółdzielni nie pozwalają jej odegrać roli czynnika działającego hamująco na procesy migracyjne. Stać się ona może natomiast placówką dającą możliwości zatrudnienia dodatkowego przez prowadzenie w spółdzielniach powszechnie stosowa­ nej pracy chałupniczej. Taki zresztą charakter ma spółdzielnia kra­ wiecka założona w Toszeweach zatrudniająca około 80 kobiet. Skupia ona wyłącznie kobiety w wieku średnim lub starsze. W pojęciu kobiet młodych praca ta nie daje „konkretnego" zawodu, jakkolwiek wymaga od nich nabycia pewnych kwalifikacji. Dla kobiet starszych natomiast jest to najczęściej korzystna forma dyskontowania posiadanych umie­ jętności. Struktura zatrudnienia w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (tab. I V ) wskazuje wyraźnie na niepełne wykorzystanie siły roboczej na wsi, czego podstawową przyczyną jest sezonowość pracy w gospodarstwie �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY Tab. I V . Struktura zawodowa Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej 149 w Gramadzie 1 Rodzaj zawodu Stale Ogółem Mężczyzn Kobiet 1544 967 577 756 285 471 326 245 81 38 6 32 V. 32 27 33 33 j pracujący Rolnictwo Hodowla Dział przemysłowy D z i a ł uboczny i u s ł u g i Budownictwo i melioracje 22 22 109 109 161 158 3 zastępcy 4 •— specjaliści 11 2 4 8 2 •—• •— Doglądanie Transport dobytku i Główni roboczego samochodowy Traktorzyści Prezes 5 — — kombajnerzy Planiści — Prawnicy Personel buchalteryjny — 3 — 12 5 Magazynierzy 17 13 13 —• Personel 11 9 8 9 — 1295 764 537 104 73 31 623 358 265 568 333 235 biurowy Straż Czasowo pracujący Chorzy i inwalidzi Mężczyźni powyżej 59 1. K o b i e t y p o w y ż e j 54 1. I n n i czasowo p r a c u j ą c y 3 44 r o l n y m . Ilość osób czasowo zatrudnionych (w wieku produkcyjnym) wynosi blisko /з w stosunku do stałego zatrudnienia w spółdzielni. Przyczyną niepełnego wykorzystania siły roboczej w rolnictwie jest, poza sezonowością pracy w gospodarstwie rolnym, postępująca mecha­ nizacja rolnictwa. Oba te czynniki pogłębiają powszechnie występujące dysproporcje między liczbą osób wchodzącej w wiek produkcyjny a liczbą miejsc pracy w rolnictwie zwalnianych przez osoby starsze. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest odpływ młodzieży do miasta i ośrodków przemysłowych. Znaczną rolę w t y m procesie odgrywa roz­ wój szkolnictwa w zakresie szkół średnich i zawodowych. Wyjazd ze wsi dla kontynuowania dalszej nauki jest najczęściej pierwszym kro­ kiem do stałej emigracji. Przy powszechnej opinii o korzystniejszych warunkach pracy w prze­ myśle w stosunku do rolnictwa i przy realnie istniejących różnicach х 44 p r a c o w n i c e z umową ną w między czasie spółdzielni Spółdzielnią nasilenia darstwie rolnym. robót krawieckiej Pracy polnych w Toszewcach Wytwórczej na w i o s n ę a Rolną i na obowiązane Spółdzielnią jesieni p r a c o w a ć są zgodnie Produkcyj­ w gospo­ �150 WANDA PAPROCKA R y e . 4. P r a c o w n i a s t o l a r s k a T P K Pot. N . Nikolow, 1968 45 płac zjawisko to nabiera cech pewnej prawidłowości . Rozmiary m i ­ gracji uzależnione są od stopnia nasilenia procesów industrializacji. W odniesieniu do Gramady sprzyja migracji znaczny wzrost inwe­ stycji przemysłowych na terenie okręgu widińskiego, głównie samego Tab. V. Liczba robotników zatrudnionych w przemyśle w latach 1939 i 1962 L i c z b a z a t r u d n i o n y c h robotn. Rodzaj przemysłu 1939 — Przemysł — P r z e m y s ł ceramiczny P r z e m y s ł tekstylny Przemysł Inne i obuwniczy spożywczy P r z e m y s ł chemiczny i kauczukowy działy Razem 4 5 P o r . "W. turno-bitowi Todorow, probierni 495 16-krotny 1443 368 3,5 1051 — 96 91 Przemysł krawiecki Przemysł skórzany wzrost 30 P r z e m y s ł opałowy i wydobycie rudy P r z e m y s ł maszynowy i obróbka metali P r z e m y s ł m a t e r i a ł ó w budowlanych drzewny 1962 na Migracjonite sełoto, 440 5 175 — — — — — — 736 276 1838 6,5 118 — 76 — — 1056 493 7806 procesy S o f i j a 1968, s. i niakoj 16-17. „ „ 15-krotny ikonomiczeski i kul- �151 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY Widina. Powiększyła się wielokrotnie liczba osób zatrudnionych w prze­ myśle (tab. V ) . Równocześnie zwiększyło się znacznie zatrudnienie w sektorze spół­ dzielczym. W samym Widinie czynnych jest 6 spółdzielni, w okręgu widińskim — 12. Poniższe zestawienie ilustruje stan zatrudnienia w poszczególnych spółdzielniach branżowych w Widinie w 1966 r. 46 4 7 Rodzaj spółdzielnij Ilość zatrudnion. Krawiecka 800 Stolarska | 150 Cukiernicza i 104 Konfekcyjna ; 145 Szewska j 161 Malarska j 72 i 1432 R a z e m W rzemiośle prywatnym zatrudnionych jest na terenie Widina 157 osób w 35 branżach . Uwzględniając podniesienie stanu zatrudnienia w przemyśle w la­ tach 1962-1968 do 8 tys. osób można przyjąć, że łącznie w wymienionych dziedzinach gospodarki narodowej zatrudnionych jest około 10 tys. osób. W stosunku do liczby ludności Widina, która wynosi 36 820 osób, w t y m w wieku produkcyjnym 23 177 o s ó b , ta ilość stanowisk pracy jest bar­ dzo duża. W w y n i k u zaawansowanych procesów industrializacji uległa zmianie struktura zawodowa ludności Widina. W stosunku procentowym przedstawia się to następująco: 44,3% stanowią robotnicy, 31,8% urzęd­ nicy, 9,4%» członkowie rolniczej spółdzielni produkcyjnej, 3,5% indy­ widualne gospodarstwa rolne, 39% rzemiosło spółdzielcze, 4,4% rzemiosło indywidualne, 0,6% kupcy prywatni, 0,8% wolne zawody, 1,3%. inne kategorie . 48 49 50 Wzrostowi możliwości zatrudnienia odpowiada znaczny wzrost liczby ludności w porównaniu do okresu przed rewolucją 1944 r. Liczba ludności Widina w latach 1939-1965 wynosiła: w roku 1934 — 18 465, w 1946 — 18 481, w roku 1956 — 23 932, w roku 1965 — 36 820 . 5l 4 9 Popów, 4 7 Wg Wytwórczej 4 8 Wg op. cit., (Okryżen danych 98. Sojuz na uzyskanych Miejskiego P r z e m y s ł u nost i s. danych uzyskanych w 1968 r . z O k r ę g o w e g o Z w i ą z k u S p ó ł d z i e l n i Trudowo Proizwoditelnite w i Rzemiosła 1968 r. z Miejskiej (Gradsko Naroden r. Por. Popów, Rady Sawet Narodowej Mestna Wydział Promyszlen- Zanajati). 4 9 B r o j na naselenieto, 5 0 D a n e te odnoszą 5 1 Broj naselenieto, na się s. do s. 18. 1962 12. Pracy Kooperacii). Widinski kraj, s. 84. �152 WANDA PAPROCKA R y e . 5. P r a c o w n i a b e d n a r s k a T P K Fot. M . Pokropek, 1968 W stosunku do 1934 r. liczba ludności wzrosła prawie dwukrotnie, przy czym główny przyrost przypada na lata nasilenia procesów indu­ strializacji. Wskazują na to dane statystyczne. Jeżeli przyjąć za 100°/o rozwój produkcji przemysłowej w Widmie w 1952 r. to w 1955 r. pro­ dukcja ta wzrasta do 124°/o, w 1958 r. do 187'%, w 1960 r. do 344%, w 1962 r. do 481%, a w 1964 r. do 625% . 52 5 2 Statisticzeski godisznik na okrág Widin 1964, Smoljan 1966, s. 45. �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY 153 Biorąc pod uwagę znaczenie Widina jako rynku pracy należy rów­ nież uwzględnić możliwości zatrudnienia, szczególnie dla pracowników 0 niższych kwalifikacjach zawodowych, przy budowie samych obiektów przemysłowych. M . in. prowadzona od 1964 r. budowa fabryki chemicz­ nej, w której znajduje zatrudnienie 8 tys. osób, wymagała znacznych rezerw siły roboczej, podobnie jak i inne mniejsze obiekty przemysło­ we oraz rozwijające się znacznie budownictwo mieszkaniowe. Analiza procesów migracyjnych w Gramadzie dokonana na podsta­ wie ksiąg meldunkowych ludności wskazuje na dwa rodzaje emigracji: emigrację obejmującą całe rodziny związaną z likwidacją gospodarstwa domowego, przy czym czas wyjazdu poszczególnych osób może być róż­ ny, oraz emigracje indywidualne członków rodziny. Pierwszy rodzaj należałoby zaliczyć do emigracji stałej. W drugim przypadku mogą to być emigracje czasowe, jakkolwiek okres przebywania poza miejscem stałego zamieszkania według przedstawionych danych jest dłuższy niż zazwyczaj przyjęty w klasyfikacji emigracji czasowej. Dokonane zestawienia odnoszą się do migracji w latach 1958-1968 1 obejmują te rodziny i osoby, które w omawianym okresie nie reemigrowały. Dziesięcioletni okres przebywania poza wsią pozwala zaliczyć je do emigracji stałych (tab. V I i V I I ) . Nasilenie procesów migracyjnych następuje po dokonaniu pełnej ko­ lektywizacji wsi, t j . od około 1956-1957 r. Zamiana struktury organi­ zacji pracy w rolnictwie nie wymaga już angażowania całego zespołu rodzinnego, jak np. w gospodarstwie indywidualnym. Odejście z gospo­ darstwa jednego członka rodziny nie powodowało już zwiększenia ob­ ciążenia pracą pozostałych na gospodarstwie osób. Równocześnie indu­ strializacja stwarza szersze możliwości swobodnego wyboru miejsca pracy, szczególnie dla młodego pokolenia. Zamieszczone na tab. V I I dane charakteryzują m. in. skład wychodźców wg wieku i stosunku pokre­ wieństwa do g ł o w y . rodziny. Dane wskazują wyraźnie, że największa grupa migrujących to synowie i córki głowy domu w grupach wieku 18-25 lat i 26-35 lat. Głównym kierunkiem migracji jest Widin miasto okręgowe, zgodnie z ogólną prawidłowością w zakresie - terytorialnego zasięgu wędrówek . Spośród emigrujących największą grupę stanowią rolnicy. Brak po­ dania zawodu u wielu emigrantów nasuwa przypuszczenie, że jest to młodzież z ukończoną szkołą podstawową, która ze względu na wiek 53 54 6 3 K s i ę g i m e l d u n k o w e l u d n o ś c i G r a m a d y z a l a t a 1956-1969. '' P o r . T o d o r o w , op. cit.; M. P o h o s k i , Migracje ze wsi do miasta, W a r s z a w a 1963. D o t y c z y to t e n d e n c j i , o b s e r w o w a n y c h w b a d a n i a c h n a d m i g r a ­ c j a m i , do o s i e d l a n i a s i ę l u d n o ś c i w i e j s k i e j w p o b l i ż u m i e j s c o w o ś c i z k t ó r y c h p o ­ c h o d z ą , n a j c z ę ś c i e j w m i a s t a c h tego samego w o j e w ó d z t w a . s �Tab. VI. Migracje indywidualne Stosunek według -o w o -u o to A! Я N migracji, kierunku ' i-t O Ł) M 3 с я А! N U 3 С tš ю ем j со со 1 to СО с о 1 2 — 1 2 11 7 3 1959 28 1 13 10 — 1960 41 6 15 13 2 1 2 1961 29 3 10 10 1 5 1962 36 5 11 11 — — 5 2 3 1963 20 9 5 2 3 1 1 1964 25 3 10 7 1 2 — — 1965 33 1 10 13 3 2 1 3 1966 21 1 8 10 1 1 1967 43 2 22 12 5 2 1 18 7 1 2 29 8 Razem 362 32 i stosunku do głowy 15 17 7 134 115 25 1 rodziny Zawód migracji 1 25 61 zawodu Kierunek 1958 1968 wieku, Wiek rodziny •N 8 migracji, pokrewieństwa do g ł o w y Lata lat 13 1 i 1 11 Í 2 15} — 6 13 ! i 15 7 : 4 16! 9 1 и! 16! 6 8 ! 1 I 1 2 8 1 3 1 1 8 1 1 ! 22 ' 16 154| ! 2 16 7 26 7 122 ř V я <= Pi СО ¿ ! i ! 6 1 1 О) Iю о Т i to СО i со 1 , i 35 11 — l| 4 1 i! 6; ! — 1Í 3 19 1 1 as а \ ей ,£2 CD M TJ 3 — 14 16 5 1 12 1 7 2 14 3 7 1 > 10 1114 I i >c С cd Q и ее .fi T3 CU i N \O ; 3 14 9 2 1 2 * ¡ 14 11 4 51 2 11 2 v! 3 9 2 — 1 8 1 1 1 2 11 1 и 4 1 91 3 13 1 13 ¡ 2 1 14 2 26 1 2 5 — — — fi -o uf N U 3 17 14 1 1 2 1 Vej' 23 I 118 Si i? 13 21 ' :J ' i 25 1 2¡ 10 2 12 j I 10 14 ! 2 ¡ — 15 3 ! I 25 í в 2 43 1 1] 5 ! 1 "i 22 1 191 > 53 ! 3 !— ! » ¡10 13 5 4 8 i 8 5 9 8 6 6 7 9 5 5 10 5 7 пi 74 75 D > > TJ я о о я > �Tab. V I I . Migracje szego stale rodzin według lat migracji, kierunku wieku i stosunku do głowy pierw- rodziny U! Kierunek Ogółem N T3 O migracji Z W 1958 2 8 1959 9 43 — 33 2 10 I960 7 21 1 19 1 1961 5 22 — 10 12 1 1962 8 34 1 33 1963 2 17 — — 1964 5 28 1965 5 14 1966 1 6 — — — — — — — 1967 1 4 1968 4 19 49 216 2 11 6 17 11 9 2 — — 3 4 3 2 — — 2 1 1 1 3 1 3 — — 3 5 1 1 2 — — — — — — — 19 — — — 167 47 2 12 19 6 4 а и и >> ja а i to ¡4 6 a w ó 1 — i ~~ i - i i ! — i I i i i — 1 1 1 8 — _ i 3 ! с "о I О) ní о Я Я а 'ZŁ ¡4 а N 2 3 1 2 1 4 1 2 — — — 4 — 1 1 2 1 3 1 5 6 1 — — — 1 1 — — — 2 1 1 27 4 — — — — 1 — — — — — — 1 1 2 — 3 _ 1 — 1 — 7 3 1 1 — я d Я с a > •о 1 — — — poki-ewieństwa do g ł o w y r o d z i n y d ct) T3 a •3 •o Stosunek P i e r w s z a osoba m i g r u j ą c a z r o d z i n y Lata Razem migracji, emigranta N > £ о ci о 'g si > — 6 1 4 1 I 2 3 1 I 1 5 СП N > О 2 а 5 о я 3 1 > > о 1 4 34 и и5 7 3 1 ЬОт �156 WANDA PAPROCKA nie zdążyła nabyć kwalifikacji rolnika w indywidualnym gospodar­ stwie rolnym, jak również nie podejmowała dotąd pracy w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej. Znaczną grupę stanowią również uczniowie. W rubryce tej uwzględniono także studentów wyższych uczelni. Z analizy migracji stałych rodzin wynika, że pierwszymi osobami emigrującymi są przeważnie głowy rodzin w grupach wieku 25-35 lat i 36-45 lat. Podstawowym kierunkiem migracji, tak jak i przy migra­ cjach indywidualnych, jest Widin. Z reprezentowanych zawodów naj­ większą grupę stanowią rolnicy. Jak wykazały badania ruchów migracyjnych na terenie całej B u ł ­ garii prowadzone przez W. Todorowa, okręg widiński charakteryzuje się najsłabszym nasileniem procesów migracyjnych poza granice admi­ nistracyjne o k r ę g u . Odpływ ludności ze wsi w stosunku do zalud­ nienia wynosi 2-2,75%, a więc powyżej najniższego w obliczeniach To­ dorowa procentu migrujących ze wsi w skali całego k r a j u . Na terenie Gramady mamy do czynienia z jeszcze jednym rodzajem migracji zarobkowych — migracjami wahadłowymi, do których zalicza się codzienne dojazdy do pracy. Dość znaczna odległość Widina od Gra­ mady (32 km) powoduje, że grupa osób dojeżdżających do pracy jest niewielka. Wg oficjalnych danych liczy 51 osób o kwalifikacjach rze­ mieślniczych zatrudnionych w sektorze p a ń s t w o w y m . Są to murarze i tynkarze pracujący w Widinie przy budowie kombinatu chemicznego. Część z nich to rzemieślnicy, którzy przygotowanie zawodowe nabyli przed podjęciem pracy, część przeszła przeszkolenie na budowie. Zahamowanie procesów migracji ze wsi do miasta i przemysłu może nastąpić na drodze planowego rozmieszczenia inwestycji przemysłowych. Przykładem realizacji tych zadań jest uruchomienie na terenie Gra­ mady oddziału Fabryki Sprzętu Telekomunikacyjnego, której centrala znajduje się również na terenie okręgu widinskiego. Oddział posiada dwa działy: produkcyjny i montażowy. Na oddziale montażowym pra­ cuje 125 kobiet (średnia wieku 25 lat) i 33 uczennice, na drugim 90 bób, w tym 24 kobiety. Przygotowanie do pracy dawały 3-miesięczne kursy odbywane początkowo w centrali fabryki w Beogradczyku, obecnie na miejscu. Przewaga kobiet wśród zatrudnionych jest wynikiem obecnego profilu produkcyjnego fabryki opierającej swą działalność głównie na montażu i ulegnie zmianie w miarę rozbudowy działalności wytwórczej fabryki. Powstanie nowej kategorii pracowników o określonych kwalifikacjach 35 54 57 6 5 5 6 5 7 Todorow, op. cit., s. 27. T a m ż e , k a r t o g r a m 1, s. 25, s. 31. W g danych uzyskanych z Gromadzkiej Rady Narodowej (SONS) w 1968 r. �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY R y c . 6. W a r s z t a t m e c h a n i c z n y 157 TKZS Fot. N . Nikołow, 1968 przyczynia się do dalszego różnicowania struktury zawodowej ludności Gramady. Jeżeli dokonać procentowego zestawienia ilości zatrudnionych miesz­ kańców Gramady przyjmując za 100% liczbę mieszkańców w wieku produkcyjnym, struktura zawodowa ludności wsi w chwili obecnej przed­ stawiać się będzie następująco : Jak wynika z tabeli V I I I procent osób pracujących poza rolnictwem czynnych zawodowo wynosi 20,8. Jeżeli ponadto wziąć pod uwagę, że 3 1 % zatrudnionych w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (TKZS) pracuje w brygadach mechanicznych, grupa osób nie związanych bezpośrednio z produkcją rolną i hodowlaną lub związanych z nią pośrednio wynosi około 50%. Procent ten ulegnie podwyższeniu w planie 5-letnim (1970-1975), który przewiduje zwiększenie zatrudnienia w sektorze spółdzielczym o 30%, w przemyśle państwowym o 120% . Ten wzrost zatrudnienia w zawodach pozarolniczych, a w toku dalszych postępów wzrost od­ setka zatrudnionych w usługach kosztem zatrudnionych bezpośrednio 5 8 r>i) 5 8 Jw. Informacje uzyskane z W o j e w ó d z k i e j S a w e t P l a n ó w O t d e l ) w 1968 r . 5 9 Rady Narodowej (Okrńżen Naroden �158 WANDA Tab. Ogółem VIII. Struktura zawodowa mieszkańców Odsetek osób Ogółem osoby Rolnicza w w wieku produk. wieku Spółdzielnia PAPROCKA produk. mieszkańców wsi Gramada Ogółem Mężczyzn Kobiet 100 100 100 56,5 100 62,0 100 50,0 100 Produkcyjna 47,0 54,4 37,5 17,2 19,2 17,4 5,3 Spółdzielczość wiejska Gromadzka Rada Narodowa 8,0 1,38 0,64 1,8 6,6 1,2 0,8 0,5 Szkolnictwo S ł u ż b a zdrowia 2,58 0,49 1,4 0,3 4,2 0,64 0,7 (stale z a t r u d . ) Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna (sezonowo zatrud.) Spółdzielnia Pracy Wytwórczej Przemysł Usługi Stacja państwowy łącznościowe i kultura!. 3,35 9,7 1,8 0,7 0,5 Maszynowo-Traktorowa (międzyspółdzielcza) Inne miejsca pracy i niepracujący 3,80 6,4 15,10 10,2 0,8 21,6 w produkcji jest ważnym wskaźnikiem w analizie szeroko rozumianych procesów urbanizacyjnych. Obserwujemy więc wyraźny proces różnicowania się społeczno-za­ wodowego ludności, jak i wzrost zatrudnienia w działach pozarolniczych. Kierunek procesu różnicowania zawodowego jest dwojakiego rodzaju. Jeden związany z powstaniem rozwiniętej, wielopłaszczyznowej struk­ tury gospodarczej wsi, drugi z ogólnym nurtem industrializacji kraju. Rozwój produkcji przemysłowej na terenie wsi pociąga za sobą szereg konsekwencji. Proces industrializacji w tych warunkach pozba­ wiony jest szeregu ujemnych zjawisk. Zatrudnienie w przemyśle w przy­ padku migracji z terenów rolniczych niesie ze sobą szereg elementów dezorganizacji społecznej, m. in. związanych z przystosowaniem się do' miejskiego trybu życia, korzystanie z jego instytucji, urządzeń itp. W tym wypadku natomiast zasadniczy problem sprowadza się do spraw związanych wyłącznie z zawodem, sprawy kwalifikacji, zagadnienia k u l ­ tury pracy itp. Taki kierunek procesu industrializacji, jaki obserwujemy we wsi Gramada, przynieść musi również określone konsekwencje dla społecz­ ności wiejskiej. Dotąd wieś była w mniejszym lub większym stopniu identyfikowana z pojęciem Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej. W chwili obecnej problem ten staje się bardziej złożony. Tworzy się nowa kate­ goria robotników- kwalifikowanych, którzy spełniają zadania odpowiada­ jące wymogom pojęcia zawodu, których różni jednakże od robotnika �159 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY K y c . 7. O d d z i a ł m o n t a ż o w y F a b r y k i S p r z ę t u Telekomunikacyjnego Fot. N . Nikołow, 1968 zatrudnionego w fabryce, w ośrodku przemysłowym, ścisłe powiązanie ze środowiskiem wiejskim — pozostaje on bowiem w dalszym ciągu członkiem tej społeczności. * # Przedstawiony w pracy materiał pozwala na stwierdzenie pewnych zasadniczych czynników wpływających na kształtowanie się struktury zawodowej ludności wsi Gramada w poszczególnych okresach. 1. W warunkach gospodarki wielkorodzinnej proces polaryzacji za­ wodowej przebiegał bardzo powoli. Jedną z głównych przyczyn tego był znaczny stopień samowystarczalności rodzinnych wspólnot gospo­ darczych. Jakkolwiek wewnątrz rodziny istniał ściśle obowiązujący po­ dział pracy i znaczne zróżnicowanie zajęć członków rodzinnego zespołu produkcyjnego, nie prowadziło to do specjalizacji zawodowej w skali całej wsi. Pełnione bowiem czynności wykonywane były wyłącznie na rzecz rodziny, jak również zależne były od pozycji danej osoby w hie­ rarchii rodzinnej i wraz z nią mogły ulegać zmianie. Nie stwarzało to sprzyjających warunków do utrwalenia umiejętności zawodowych. 2. Wyraźny proces dyferencjacji zawodowej zaznacza się dopiero od momentu kształtowania się nowych warunków społeczno-gospodarczych. �160 WANDA PAPROCKA Rozwój gospodarki towarowo-pieniężnej, rozpad systemu wielkorodzinnego, indywidualizacja rodziny wymagały wykształcenia nowych form współpracy gospodarczej obejmujących całą społeczność wiejską. Zabez­ pieczenie wielu rodzajów potrzeb niesamodzielnej małej rodziny prze­ stało być realizowane w ramach zespołu krewnych, a stało się częścią wewnętrznej organizacji gospodarczej wsi. 3. Tworzenie się o S e ś l o n y c h kategorii zawodowych zostało przyśpie­ szone powołaniem do życia charakterystycznych dla stosunków bułgar­ skich organizacji zawodowych opartych na zasadach spółdzielczych, jak m. in. Stowarzyszenie Rzemieślnicze. Tego typu organizacje prowadziły do zabezpieczenia właściwego zaspokojenia potrzeb ludności w zakresie gospodarstwa domowego i rolnego. Równocześnie powstanie tych wy­ specjalizowanych zrzeszeń wchodzących w skład związków ogólnokra­ jowych było jednym z dowodów coraz wyraźniej zaznaczających się pro­ cesów dezintegracji tradycyjnej społeczności lokalnej. Tego typu związki łączyły bowiem zamkniętą dotąd społeczność wiejską z rynkiem pozalokalnym, rozszerzając zasięg gospodarczych i politycznych kontaktów mieszkańców wsi. 4. Zasadnicze zmiany w zakresie struktury zawodowej nastąpiły po rewolucji 1944 r. Kolektywizacja i wprowadzone w związku z nią nowe formy organizacji pracy, przy znacznym postępie w zakresie mecha­ nizacji rolnictwa, wymagały daleko posuniętego podziału pracy. Nastą- �161 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW G R A M A D Y pił proces profesjonalizacji niektórych czynności wchodzących dawniej w zakres wielokierunkowej gospodarki indywidualnej. Również znaczny w p ł y w na różnicowanie się struktury zawodowej wsi miały wiodące w makrostrukturze procesy urbanizacji i industrializacji. Dążenie do realizacji miejskich wzorów kulturowych wymagało zorganizowania sze­ regu form usług dla ludności wiejskiej, stwarzając podstawy dalszej specjalizacji zawodowej w t y m zakresie. Wpływ industrializacji zazna­ czył się nie tylko zwiększeniem nasilenia procesów migracji ze wsi do miast i ośrodków przemysłowych, ale przyczynił się głównie do powsta­ nia nowej grupy społecznej wśród mieszkańców wsi: chłopów robotników przemysłowych. Wanda Paprocka OCCUPATIONAL, STRUCTURE OF ON GRAMADA WITH SPECIAL EMPHASIS HANDICRAFT S u m m a r y T h e paper describes the process of differentiation of the occupational struc­ t u r e of G r a m a d a f r o m the e n d of the 19th c e n t u r y u p to now. T h e s t a r t i n g point of the s t u d y as they has been have played an a n a l y s i s of an important emergence role in and development the described of the c r a f t s a n d t h e i r r o l e i n t h e village's e c o n o m i c The present study transformations After the presented is of an integral part contemporary Turkish land of t h e family property had crafts, Organization system has been Gramada and local of the process. discussed. ethnographic survey been abolished, peasant a v e r y l o w l e v e l of p r o d u c t i v e f o r c e s ; t h e i r tools w e r e f e w farms at h o m e . a hand. B y skilled and production works, and The Only a few that time, about special works we smithery, can could required a proper workshop speak tailoring re­ and p r i m i ­ t i v e , a n d so w e r e t h e i r h o m e f u r n i s h i n g s , so that most of w h a t w a s needed be m a d e of community. in terms of (traditional professional clothing), and services wheelwright's coopering. c r a f t s d i d not p l a y a n y s i g n i f i c a n t r o l e as a f a c t o r the occupational the only structure opportunity of of the rural additional population income from by of d i f f e r e n t i a t i o n then, another of but they provided source than farming. T r a d e or e m m i g r a t i o n to the U S A c o u l d be the r e c o u r s e to only a s m a l l n u m b e r of people and d i d not really influence the social or e c o n o m i c s t r u c t u r e of the countryside. The pitalist of situation relations income complex The the need because and the and began in social to rural change after economy status. World brought T h e emergence W a r I . T h e development about of an extensive large farms of ca­ differentiation demanded more of tools a n d m a c h i n e r y , often i m p o r t e d f r o m W e s t e r n c o u n t r i e s . number for of services activities of of the n e c e s s i t y World W a r ) , as requiring skill in smithery joiners, carpenters, wheelwrights was increasing. a n d coopers of r e b u i l d i n g after t h e p e r i o d of w a r s (the B a l e a n w a r s well as because of changes in home furnishings. h i g h e s t f l o u r i s h of the crafts w a s r e c o r d e d b e t w e e n 1920 a n d 1930. A organization of the Also increased crafts reflected 11 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1 its growing importance. On The nation-wide each level of �162 WANDA PAPHOCKA state administration, cooperative sponsored b y the C h a m b e r of organizations of craftsmen have I n d u s t r y a n d T r a d e , a n d by the been set up, Craftsmen Asso­ ciation. In Gramada such an organization was formed in 1923, i n c l u d i n g a l s o three other v i l l a g e s . I n 1936 it g a t h e r e d 54 m e m b e r s , a n d i n 1939 t h e r e w e r e 105 c r a f t s ­ m e n i n it. T h i s p r o f e s s i o n a l group h a s been t h e r e b y c l e a r l y d i s t i n g u i s h e d . D u r i n g this period l i k e i n the e a r l i e r one, the crafts have been the main non-farming t y p e of occupation. J o b e m m i g r a t i o n to F r a n c e a n d G e r m a n y , a n d i n n e r m i g r a t i o n of women to small number Gramada Grabov and Varna, of people a n d did not to the textile influence industry, concerned the a rather o c c u p a t i o n a l s t r u c t u r e of the population. Basic changes of that structure have o c c u r e d after brought about a s e p a r a t i o n the household, h a d e a r l i e r been p a r t s of the 1944. Collectivization has a n d thus some of the a c t i v i t i e s v e r s a t i l e i n d i v i d u a l w o r k of a peasant, which have now b e c o m e s e p a r a t e occupations. F o r e x a m p l e , there h a s e m e r g e d a group of s p e c i a l i s t s , working in category of auxiliary brigades, w o r k e r s consists for of the handling youth agricultural machinery. mainly, who can w i n The their new status of a q u a l i f i e d w o r k e r or of a t e c h n i c i a n i n s p e c i a l c o u r s e s . T h e c r a f t s m e n a r e o r g a n i z e d i n a C o o p e r a t i v e of P r o d u c t i v e W o r k , a n d t h e y s e r v e the needs of the f a r m , a n d of i n d i v i d u a l p e a s a n t s . T h e r e a r e c a r p e n t e r s , s h o e m a k e r s , t a i l o r s , l o c k s m i t h s , etc. T h e p r o c e s s of i n d u s t r i a l i z a t i o n h a s s t r o n g l y i n f l u e n c e d t h e o c c u p a t i o n a l s t r u c t u r e of G r a m a d a . I n o r d e r to p r e v e n t e m m i g r a t i o n to t h e u r b a n a r e a s , a section of a f a c t o r y of c o m m u ni cation i m p l e m e n t s h a s b e e n b u i l t i n G r a m a d a . I t n o w e m p l o y s 8 p e r c e n t of t h e v i l l a g e ' s l a b o r force, a n d it is e x p e c t e d to e m p l o y about 20 p e r cent i n the f i v e y e a r s p l a n . D u r i n g this p e r i o d e m p l o y m e n t i n the c o o p e r a t i v e sector w i l l a l s o i n c r e a s e . T h u s w e o b s e r v e a p r o c e s s of s o c i a l a n d o c c u p a t i o n a l d i f f e r e n t i a t i o n of t h e r u r a l p o p u l a t i o n , a n d a n i n c r e a s e of e m p l o y m e n t i n sections of e c o n o m y other t h a n a g r i c u l t u r e . T h e f o r m e r is c o n n e c t e d w i t h a n e m e r g e n c e of the d e v e l o p e d a n d c o m p l e x e c o n o m i c s t r u c t u r e of the r u r a l a r e a s , w h i l e t h e l a t t e r is r e l a t e d w i t h the g e n e r a l t r e n d of I n d u s t r i a ­ l i z a t i o n of the c o u n t r y . The of development consequences. negative several urban effects. elements life, problem This side its of of industrial production institutions, employment desorganization its facilities, based johs, b u t with A new must H i t h e r t o , the category different their village on connected etc. In also village have could our from involves protected rural with to been a number against however, work bears to the the whole conditions, consequences more many migration adjustment case, certain have fied w i t h the a g r i c u l t u r a l p r o d u c t i o n cooperative. complex. village occupational training, adaptation industrialization community. in the of i n d u s t r i a l i z a t i o n is t h u s Industrial social is r e d u c e d to type village's of T h e process for or less etc. the identi­ N o w the p r o b l e m becomes more of q u a l i f i e d w o r k e r s h a s b e e n f o r m e d , s k i l l e d i n t h e i r urban factory community w o r k e r s i n that t h e y as its l e g i t i m a t e members. a r e tightly related � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13885f6aa9f465f642ccdaf5f6b2f7c6.pdf 71b3f25c1841b79bbdda48cda68b2e09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1697 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1570 Title A name given to the resource Instytucje i organizacje polskie na Kresach Wschodnich 1920-1939 / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.9-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa INSTYTUCJE I ORGANIZACJE POLSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 1920-1939 Z a r ó w n o przedstawiciele ś r o d o w i s k naukowych, j a k i w ł a d z p a ń s t w o w y c h niemal od p o c z ą t k u istnienia I I Rzeczypospolitej zdawali sobie s p r a w ę , że p o l i t y k a p a ń s t w o w a na Kresach Wschodnich nie m o ż e b y ć ś w i a d o m a swych celów i s p o s o b ó w ich realizacji bez d o k ł a d n e j znajomości tego terenu. D o t y ­ czyło to struktury etnicznej ludności, struktury społeczno-gospodarczej, spraw k u l t u r y oraz w a r u n k ó w naturalnych Ziem Wschodnich. P o w s t a ł e w 1918 r. p a ń s t w o polskie o b e j m o w a ł o swoimi granicami tereny z a m i e s z k a ł e przez l u d n o ś ć z r ó ż n i c o w a n ą etnicznie. W y m a g a ł o to prowadzenia przez r z ą d określonej p o l i t y k i w stosunku do mniejszości narodowych i p o w o ­ ł y w a n i a instytucji realizujących podstawowe jej cele. D o z a d a ń priorytetowych należał r o z w ó j g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y i kulturalny wschodnich o b s z a r ó w I I Rzeczypospolitej i ścisłe p o w i ą z a n i e ich z c e n t r a l n ą P o l s k ą . Instytucje zaj­ m u j ą c e się Kresami Wschodnimi m i a ł y r ó ż n y charakter, a zakres ich działania o b e j m o w a ł z a r ó w n o sprawy polityczne, gospodarcze, j a k i kulturalne. Były one organizowane przez p o l i t y k ó w , n a u k o w c ó w oraz działaczy gospodarczych i społecznych. P o s i a d a ł y statusy komisji, k o m i t e t ó w , instytutów, towarzystw. D z i a ł a ł y w r ó ż n y c h okresach I I Rzeczypospolitej, a ich trwałość i efektywność zależała od wielu c z y n n i k ó w i była znacznie z r ó ż n i c o w a n a . Ze względu na r ó ż n y charakter tych p l a c ó w e k najbardziej właściwe wydaje się ich o m ó w i e n i e w p o r z ą d k u chronologicznym. Uzasadnia to dodatkowo fakt, że ich rozwój u z a l e ż n i o n y był od zmieniającej się w dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m p o l i ­ t y k i p a ń s t w a w stosunku do mniejszości narodowych. P i e r w s z ą w okresie I I Rzeczypospolitej instytucją zajmującą się bada­ niami n a u k o w y m i nad g o s p o d a r k ą Ziem Wschodnich był Instytut Badania Stanu Gospodarczego Ziem Wschodnich, utworzony przy M u z e u m P r z e m y s ł u i Rolnictwa w Warszawie. P o w s t a ł on w 1919 r. z inicjatywy grona o s ó b , przede wszystkim Z . Czerwijowskiego, S. Downarowicza, W . Gorjaczkowskiego, S. L e ś n i o w s k i e g o i W . Romana. Instytut z a t r u d n i a ł 20 stałych p r a c o w n i k ó w naukowych i stu kilkunastu członków. W y d a ł o k o ł o 30 arkuszy d r u k u prac p o ś w i ę c o n y c h głównie melioracji i komunikacji (Rocznik Ziem Wschodnich, �10 WANDA P A P R O C K A R. 4: 1938, s. 236). Niestety, materiały dotyczące tej placówki zostały zniszczone w czasie I I wojny światowej w p o ż a r z e gmachu Muzeum; nie u d a ł o m i się t a k ż e ustalić i m i o n c z ł o n k ó w - założycieli Instytutu, ani d o t r z e ć do bliższych danych na ich temat. R o k później (1930 r.) powstaje w Wilnie instytucja skupiająca w swoim gronie n a u k o w c ó w , k t ó r z y odegrali w nauce polskiej X X w. zna­ czącą rolę. Jakkolwiek nazwa Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej sugeruje znacznie szerszy zakres b a d a ń niż obszar K r e s ó w Wschodnich, to właśnie one były przede wszystkim przedmiotem b a d a ń tej p l a c ó w k i . D o c z ł o n k ó w Instytutu należeli m.in.: Stanisław A r n o l d , Franciszek Bujak, Cezaria Ehrenkreutzowa, Jan Piłsudski, W ł a d y s ł a w Semkowicz. Prezesem Instytutu był Jan Rozwadowski. P o w o ł a n o do życia sekcje: h i s t o r y c z n o - p r a w n ą , litera­ tury i j ę z y k o z n a w s t w a , etnograficzno-geograficzną i g o s p o d a r c z ą . Przewodnic­ two sekcji etnograficzno-geograficznej objęła Cezaria Ehrenkreutzowa, Sekre­ tarzem z o s t a ł a M a r i a Priifferowa. W podsekcji etnograficznej prowadzono badania terenowe w województwie wileńskim i n o w o g r ó d z k i m (pod kierunkiem C. Ehrenkreutzowej). Wydawnictwem Instytutu był Rocznik Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej. Poza zadaniami badawczymi Instytut stawiał sobie za cel realizację pewnych p r o g r a m ó w r z ą d o w y c h d o t y c z ą c y c h K r e s ó w Wschodnich. N a l e ż a ł o do nich p o w o ł a n i e Wyższej Szkoły N a u k Politycznych, k t ó r e j statut zatwierdzony został w 1937 r. Była to szkoła trzyletnia p r z y g o t o w u j ą c a badaczy lub specjalistów do pracy w administraqi państwowej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, w p l a c ó w k a c h polskich w Z S R R i p a ń s t w a c h bałtyckich. D y r e k t o r a m i szkoły byli kolejno: Janusz Jędrzejewicz i W ł a d y s ł a w Wielhorski. 1 O systematycznych badaniach Ziem Wschodnich m o ż n a m ó w i ć jednak dopiero od r o k u 1933, kiedy p o w s t a ł o w Warszawie Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich. Prawie równocześnie, bo w p o c z ą t k a c h 1934 г., rozpoczyna działalność Komisja N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich. Inicjatorem jej powstania był K o m i t e t do Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h , p l a c ó w k a działająca na zlecenie r z ą d u , ukonstytuowana 2 marca 1934 r. w okresie, w k t ó r y m na czele Ministerstwa Spraw W e w n ę t r z n y c h stał Bronisław Pieracki. D z i ę k i K o m i t e t o ­ w i po raz pierwszy od 1926 r. polityka n a r o d o w o ś c i o w a stała się przedmiotem prac r z ą d u j a k o ciała kolektywnego (Chojnowski 1979, s. 207). F o r m a l n a decyzja o utworzeniu K o m i t e t u z a p a d ł a na posiedzeniu Rady M i n i s t r ó w 19 grudnia 1935 r. W skład K o m i t e t u weszli ( o p r ó c z premiera) ministrowie spraw w e w n ę t r z n y c h , spraw zagranicznych, spraw wojskowych, w y z n a ń reli­ gijnych i oświecenia oraz rolnictwa. D o jego z a d a ń należało opracowywanie i przedstawianie r z ą d o w i w n i o s k ó w zawierających wytyczne p o l i t y k i narodo­ wościowej, koordynowanie p o s u n i ę ć poszczególnych o r g a n ó w p a ń s t w o w y c h , a t a k ż e pobudzanie inicjatyw społecznych popierających prace r z ą d u . Stałym organem wykonawczym K o m i t e t u było tzw. Biuro Polityki N a r o d o w o ś c i o w e j . 1 Jak pisze w swoich wspomnieniach Jerzy Putrament, Instytut powstał dzięki aktywności młodych naukowców i był jedyną w swoim rodzaju placówką obliczoną na naukowy wywiad antyradziecki (Putrament 1961, s. 121). �I N S T Y T U C J E I O R G A N I Z A C J E P O L S K I E NA K R E S A C H 11 D l a jego potrzeb p r a c o w a ł a wspomniana wyżej Komisja N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich. Pracami K o m i s j i k i e r o w a ł gen. Tadeusz Kasprzycki. W jej składzie działały zespoły badawcze: ł e m k o w s k i (prof. Józef Smoleński), lwowski (prof. Tadeusz Bigo), polesko-podlaski (dr L u d w i k Grodzicki), ziem p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h (dr W ł a d y s ł a w Wielhorski) i chełmsko-wołyński (prof. W ł a d y s ł a w K r z y ż a n o w s k i ) . Komisja, zgodnie z wytycznymi instytucji, k t ó r a j ą powołała, czyli K o m i t e t u do Spraw N a r o d o w o ś c i o w y c h , podjęła zadania gromadzenia dotychczasowego d o r o b k u naukowego d o t y c z ą c e g o Ziem Wschodnich, skoordynowania b a d a ń w tej dziedzinie, opracowania ich p r o g r a m ó w oraz zdobycia odpowiednich ś r o d k ó w finansowych na ich prowadzenie. Zadania te realizowano współpracując z z a k ł a d a m i n a u k o w y m i wyższych uczelni Warszawy, W i l n a , K r a k o w a oraz instytucjami i towarzystwami naukowymi. Nie m a j ą c możliwości finansowych prowadzenia b a d a ń r ó w n o c z e ś n i e we wszystkich kierunkach i na wszystkich terenach, Komisja stanęła przed koniecznością koncentracji wysiłków badawczo-naukowych na wybranych odcinkach. Z a priorytetowe uznano studia w dziedzi­ nach: demograficzno-etnograficznej i ekonomicznej. W pierwszej z nich przepro­ wadzano badania zmierzające do wytyczenia granic jednolitych etnicznie regio­ n ó w , przyjmując za ich wyznaczniki elementy uznane za statyczne, j a k np. język. W drugiej dziedzinie, określanej j a k o dynamiczna, przeprowadzono studia etnosocjologiczne nad s t r u k t u r ą a g r a r n ą Ziem Wschodnich, d o d a t k o w y m i zarobkami l u d n o ś c i wiejskiej oraz nad czynnikami, k t ó r e m o g ł y b y świadczyć 0 m o ż l i w o ś c i a c h rozwojowych osiedli miejskich. A k t y w n a działalność K o m i s j i znalazła wyraz w m a t e r i a ł a c h przedstawionych na zorganizowanym z jej inicja­ t y w y w 1936 г. I Zjeździe Sprawozdawczo-Naukowym p o ś w i ę c o n y m Ziemiom Wschodnim. Zostanie on o m ó w i o n y w dalszej części artykułu. J e d n ą z ważniejszych p l a c ó w e k działających przez siedem ostatnich lat I I Rzeczypospolitej, aż do wybuchu wojny, było - p o w s t a ł e w 1933 r. - T o w a ­ rzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich. D o jego naczelnych z a d a ń należało ścisłe zespolenie Ziem Wschodnich z R z e c z y p o s p o l i t ą oraz ich rozwój gospodarczy 1 kulturalny. Towarzystwo z a ł o ż o n e zostało z inicjatywy działaczy gospo­ darczych i społecznych: B r o n i s ł a w a Hełczyńskiego, Piotra Jarockiego, Józefa K o ż u c h o w s k i e g o , Kazimierza Skórewicza i A d a m a Stablewskiego. W me­ m o r i a ł a c h s k ł a d a n y c h do Minsterstwa Spraw W e w n ę t r z n y c h postulowano k o n i e c z n o ś ć rozwoju p o l i t y k i inwestycyjnej w w o j e w ó d z t w a c h wschodnich, a mianowicie budowy d r ó g i sieci kolejowej, rozbudowy miast, uprzemysłowie­ nia, rozbudowy inwestycji służących rozwojowi handlu, j a k elewatory, chłodnie itp. Realizację tych p o s t u l a t ó w m i a ł o ułatwić utworzenie prawie we wszystkich powiatach w o j e w ó d z t w wschodnich K ó ł Powiatowych, k t ó r y c h c z ł o n k o w i e z o b o w i ą z a n i b y l i d o s t a r c z a ć w i a d o m o ś c i o sytuacji gospodarczej na ich terenie i r ó w n o c z e ś n i e w s p i e r a ć aktywnie wszelkie akcje służące rozwojowi ekono­ micznemu p o w i a t u , k t ó r y reprezentowali. Zdobycie wiedzy o rzeczywistości gospodarczej Ziem Wschodnich m i a ł o służyć utworzeniu planu przebudowy gospodarczej tej części kraju. �12 WANDA PAPROCKA W pierwszym okresie działalności Towarzystwo o r g a n i z o w a ł o zebrania 0 charakterze referatowo-dyskusyjnym, na k t ó r y c h znawcy p o s z c z e g ó l n y c h p r o b l e m ó w gospodarczych Ziem Wschodnich przedstawiali je na podstawie analizy zebranych w terenie m a t e r i a ł ó w . W ś r ó d referujących nie b r a k o w a ł o i n i c j a t o r ó w i o r g a n i z a t o r ó w Towarzystwa, j a k m.in.: P. Jarockiego, dyrektora Powszechnej Kasy Oszczędnościowej, czy J. K o ż u c h o w s k i e g o , vice-prezesa Ban­ k u Gospodarstwa Krajowego. Referaty dotyczyły z a r ó w n o spraw ekonomicz­ nych, j a k i rozwoju cywilizacyjnego Ziem Wschodnich. D u ż e znaczenie dla poznania tych t e r e n ó w miały, organizowane j u ż od 1933 r. przez Towarzystwo, kursy jednoroczne dla młodzieży akademickiej pod n a z w ą „ S t u d i u m o Ziemiach Wschodnich". Niewątpliwie ze wszystkich organizacji działających na rzecz rozwoju Ziem Wschodnich Towarzystwo najbardziej konsekwentnie realizowało swoje założenia statutowe. Czyniło to n a k ł a d a j ą c na Z a r z ą d główny, oraz na Okręgi i K o ł a , szereg o b o w i ą z k ó w takich, jak: „1) mobilizowanie społeczeństwa polskiego w województwach centralnych do pomocy ludności Ziem Wschodnich oraz aktywizowanie wysiłków ludności kresowej dla właściwego wykorzystania uzyskanych ś r o d k ó w ; 2) popieranie interesów gospodarczych i społecznych Ziem Wschodnich wobec w ł a d z p a ń s t w o w y c h , b a n k ó w i instytucji p a ń s t w o w y c h oraz centralnych organizacji gospodarczych i społecznych; 3) udzielanie wszelkich informacji i pomocy w zakresie przewidzianym przez statut, a w szczególności udzielanie pomocy K o ł o m , b i o r ą c y m udział w organizacji spółdzielczości, p o w o ł y w a n i e p l a c ó w e k gospodarczych, eksportowych, p r z e m y s ł u ludowego, w a r s z t a t ó w pracy i t p . ; 4) u ś w i a d o m i e n i e społeczeństwa o potrzebach k u l t u r a l ­ nych, społecznych i gospodarczych Ziem Wschodnich; 5) szerzenie k u l t u r y polskiej, obrona i podnoszenie kultury regionalnej, organizowanie pracy społecz­ nej, wychowawczej, kulturalnej i naukowej; 6) szerzenie czytelnictwa przez biblioteki, świetlice, czytelnie itp.; 7) popieranie wychowania fizycznego i organi­ zacji sprawujących to wychowanie; 8) skierowanie turystyki na Ziemie Wschod­ nie; 9) organizowanie w centrum państwa kolonii dla dzieci z Ziem Wschodnich" {Kalendarz Ziem Wschodnich, R. 1: 1935, s. 6). Towarzystwo dzieliło się na Okręgi działające w ramach województw. Okręgi dzieliły się na K o ł a . D z i a ł a ł y następujące Sekcje: 1) Sekcja Organizacyjna, do k t ó r e j należały sprawy organizowania O k r ę g ó w i K ó ł , rozbudowa k o m ó r e k organizacyjnych w Z a r z ą d z i e G ł ó w n y m , pozyskiwanie działaczy do pracy oraz sprawy akademickie; 2) Sekcja Bibliotek i Czytelni; 3) Sekcja pomocy w naturze zajmująca się d o r a ź n ą p o m o c ą dla poszczególnych środowisk; 4) Sekcja Turysty­ k i na Ziemiach Wschodnich; 5) Sekcja Ekonomiczna zajmująca się problemami gospodarczymi Ziem Wschodnich; 6) Sekcja Propagandy i Wydawnictw zajmu­ j ą c a się p r o p a g a n d ą Towarzystwa, popieraniem p o s t u l a t ó w Ziem Wschodnich 1 wydawaniem Kalendarza Ziem Wschodnich', 7) Sekcja Porad Prawnych zajmują­ ca się udzielaniem informacji i porad prawnych K o ł o m i O k r ę g o m ; 8) Sekcja Finansowa i D o c h o d ó w Niestałych zajmująca się sprawami finansowymi T o w a ­ rzystwa, budżetem i inicjowaniem imprez. Prezesem Towarzystwa był Aleksander Prystor, M a r s z a ł e k Senatu {Kalendarz Ziem Wschodnich, R. 1: 1935, s. 7). �INSTYTUCJE I ORGANIZACJE POLSKIE NA KRESACH 13 P o n i e w a ż sprawy ekonomiczne d o m i n o w a ł y we wszystkich d z i a ł a n i a c h na rzecz Ziem Wschodnich, ich formy organizacyjne ulegały stałej rozbu­ dowie. P o w s t a ł a w ramach Towarzystwa Sekcja Ekonomiczna uległa w k r ó t ­ k i m czasie p o d z i a ł o w i na Sekretariat Ekonomiczny, służący r o z w i ą z y w a n i u spraw bieżących, i K o ł o Ekonomiczne, k t ó r e g o działalność m i a ł a za zadanie p o g ł ę b i a n i e wiedzy ekonomicznej i stworzenie F o r u m dla s p o t k a ń naukowych. K o ł o E k o n o m i s t ó w , k t ó r e g o Prezesem był Józef Poniatowski, u t w o r z y ł o 4 sekcje: 1) t a r y f o w o - k o m u n i k a c y j n ą ; 2) s a m o r z ą d o w ą ; 3) a g r a r n ą ; 4) p r o ­ dukcji rolnej. Dalsze zmiany organizacyjne przyniosły porozumienie m i ę d z y Towarzystwem i K o m i s j ą N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich, na mocy k t ó r e g o utworzono w 1936 r. Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich. B ę d ą c organem n a u k o w y m Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich, Instytut reali­ z o w a ł cele naukowe w zakresie b a d a ń gospodarczych i społecznych poprzez gromadzenie m a t e r i a ł ó w naukowych d o t y c z ą c y c h Ziem Wschodnich, inicjo­ wanie i organizowanie b a d a ń , ogłaszanie w y n i k ó w prac, publikacje, utrzymy­ wanie i organizowanie pracowni, bibliotek, zjazdów, w y k ł a d ó w i t p . Instytut z a t r u d n i a ł o k o ł o 60 o s ó b , p o s i a d a ł R a d ę N a u k o w ą , w której skład wchodzili tak w y b i t n i naukowcy, j a k prof. prof. Franciszek Bujak, Stanisław Grabski, Z d z i s ł a w Lutkiewicz, Stefan Ehrenkreutz i inni. Kierownikiem I n s t y t u t u został S t a n i s ł a w Orsini-Rosenberg. W skład dziesięciu o ś r o d k ó w badawczych w c h o d z i ł y n a s t ę p u j ą c e p l a c ó w k i , k t ó r e o k r e ś l o n o w schemacie organizacyjnym j a k o G r u p y : 1) Centralna G r u p a B a d a ń A g r a r n y c h w Warszawie; 2) Central­ na G r u p a B a d a ń Miejskich na Ziemiach Wschodnich w Warszawie; 3) Wileń­ ska G r u p a B a d a ń Przebudowy Agrarnej w Wilnie; 4) W i l e ń s k a Grupa Ba­ d a ń P r z e m y s ł u Ludowego; 5) W o ł y ń s k a Grupa dla B a d a ń Uzupełniających nad M i a s t a m i i Osiedlami Fabrycznymi W o ł y n i a i Ł u c k a ; 6) M a ł o p o l s k a G r u p a B a d a ń P r z e m y s ł u Ludowego we Lwowie; 7) Białostocka Grupa B a d a ń P r z e m y s ł u Ludowego; 8) W o ł y ń s k a Grupa B a d a ń P r z e m y s ł u Ludowego; 9) Poleska G r u p a B a d a ń Przemysłu Ludowego; 10) Lubelska Grupa B a d a ń P r z e m y s ł u Ludowego. R z e m i o s ł o i przemysł domowy, j a k o ź r ó d ł a dodatkowych d o c h o d ó w , były od dawna w k r ę g u z a i n t e r e s o w a ń e k o n o m i s t ó w . J u ż w 1934 r. K o m i s j a N a u ­ k o w y c h B a d a ń r o z p o c z ę ł a badania nad wytwórczością wiejską,obejmując n i m i ziemie p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e (województwa: wileńskie, n o w o g r ó d z k i e , poleskie i 7 p o w i a t ó w w o j . białostockiego). Podobne studia podjęło grono pracow­ n i k ó w I n s t y t u t u Naukowo-Badawczego Europy Wschodniej w W i l n i e p o d kierownictwem ekonomisty Józefa Święcickiego. Badania zostały podzielone na 5 e t a p ó w : 1) zapoznanie się z literaturą przedmiotu i ewidencja m a t e r i a ł ó w j u ż zebranych; 2) ustalenie liczby w a r s z t a t ó w wytwórczych, ich rozmieszczenia i przybliżonej wysokości produkcji; 3) opis ważniejszych o ś r o d k ó w w y t w ó r ­ czości i miejsc masowego zbytu ( j a r m a r k ó w ) ; 4) opracowanie monograficzne ważniejszych gałęzi p r z e m y s ł u ludowego; 5) opracowanie syntetyczne zagad­ nienia p r z e m y s ł u ludowego na ziemiach p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h na podstawie zgromadzonego m a t e r i a ł u statystycznego. �14 WANDA P A P R O C K A D o m o m e n t u podjęcia tematu przez G r u p ę B a d a ń Święcickiego m a t e r i a ł y d o t y c z ą c e p r z e m y s ł u ludowego były bardzo ubogie i p o c h o d z i ł y jedynie z Izb Rzemieślniczych oraz z ankiety opracowanej w 1926 r. przez J a n i n ę O r y n ż y n ę . G r u p a Święcickiego g r o m a d z i ł a dane orientacyjne z B a z a r ó w P r z e m y s ł u Ludowego uzyskanych o d z a r z ą d u gmin wiejskich, nauczycieli ludowych, p r o ­ b o s z c z ó w oraz na drodze korespondencyjnej. Najcenniejszym jednak ź r ó d ł e m o k a z a ł y się informacje zebrane d r o g ą o b j a z d ó w i b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w p r a c o w n i k ó w Grupy. N a podstawie powyższych prac stworzono k a r t o t e k ę miejscowości p o ł o ż o n y c h w w o j . wileńskim, n o w o g r ó d z k i m i poleskim oraz siedmiu powiatach p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h w o j . białostockiego. Prace nad m o ­ nografiami poszczególnych gałęzi wytwórczości ludowej zbiegły się z przeję­ ciem b a d a ń (w p a ź d z i e r n i k u 1936 r.) przez Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich. W t y m czasie s p o r z ą d z o n o j u ż rejestrację ważniejszych o ś r o d k ó w w y t w ó r c z o ś c i ludowej, wybierając 6 gałęzi w y t w ó r c z y c h , k t ó r y c h monograficz­ ny opis był wskazany ze względu na ich typowy dla tego terenu charakter. Było to tkactwo ( u ż y t k o w e i zdobnicze), bednarstwo, kołodziejstwo, garncar­ stwo oraz w y r ó b z drewna r ó ż n y c h p r z e d m i o t ó w u ż y t k u rolniczego i d o m o ­ wego. Instytut Gospodarczy Ziem Wschodnich przejął również badania nad s t r u k t u r ą a g r a r n ą , prowadzone w okresie wcześniejszym przez K o m i s j ę N a u ­ kowych B a d a ń Ziem Wschodnich. Prace naukowe w Wileńskiej Grupie B a d a ń Przebudowy Agrarnej dotyczyły z a g a d n i e ń związanych z szachownicą grun­ t ó w , gruntami w s p ó l n y m i , służebnością. Studia nad t y m i tematami r o z p o c z ę t o w r o k u l 9 3 5 . Przebiegały one w d w ó c h etapach, nie u k o ń c z o n y c h w całości do 1939 r o k u . Etapy te o b e j m o w a ł y następujące działania: badania w s t ę p n e nad ustawodawstwem agrarnym rosyjskim, w szczególności nad r e f o r m ą stołyp i n o w s k ą oraz zebranie i opracowanie danych dotyczących przedwojennego scalenia g r u n t ó w na badanych terenach i obecnego stanu p r o c e s ó w komasacyjnych. R ó w n o l e g l e prowadzono analizę i dokonywano oceny społecznych i gospodarczych s k u t k ó w tych p r o c e s ó w . W badaniach miast i osiedli miejskich, n a s t ę p n e g o w a ż n e g o zagadnienia w pracach Instytutu, przyjęto zasadę, że przedmiotem s t u d i ó w b ę d ą nie mia­ sta i gminy miejskie w znaczeniu prawno-administracyjnym, ale miejsco­ wości, k t ó r e ze względu na przeważający rodzaj zajęć ich m i e s z k a ń c ó w m i a ł y „ m i e j s k i " charakter. Poza m a t e r i a ł a m i statystycznymi i danymi u r z ę d o w y m i w badaniach tych wykorzystano informacje gromadzone d r o g ą w y w i a d ó w ze znawcami p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin życia gospodarczego oraz samych p o d ­ m i o t ó w gospodarczych, j a k np. Biura Ekonomiczno-Statystycznego Towarzy­ stwa Bezprocentowego K a s Ż y d o w s k i c h , instytucji w s p o m a g a j ą c e j działalność g o s p o d a r c z ą ludności żydowskiej, k t ó r a s t a n o w i ł a w kresowych miasteczkach od 60 do 9 0 % ludności (Rocznik Ziem Wschodnich, R. 4: 1938, s. 246). Prowa­ dzone przez Biuro szczegółowe badania nad monografiami miast i miasteczek o b e j m o w a ł y wszystkie dziedziny życia gospodarczego, społecznego i k u l t u ­ ralnego. W skład siedemnastu t e m a t ó w poddanych analizie wchodziły m.in.: p o ł o ż e n i e geograficzne, przemysł, rzemiosło, c h a ł u p n i c t w o , handel, kredyty, �I N S T Y T U C J E I O R G A N I Z A C J E P O L S K I E NA K R E S A C H 15 o ś w i a t a i k u l t u r a , opieka społeczna, z d r o w o t n o ś ć , budownictwo p r z e m y s ł o w e i mieszkaniowe. W w y n i k u tych studiów, w n a s t ę p n y c h latach zostały opra­ cowane monografie szeregu miast i miasteczek w o j . poleskiego, m . i n . Berezy Kartuskiej, Drohiczyna, H o r o d n a , K a m i e ń c a Poleskiego, K o b r y n i a oraz, w w o j . w o ł y ń s k i m , m . i n . D u b n a , Hoszcza, Klewania, Kostopola. Z innych b a d a ń nad miastami, z a p o c z ą t k o w a n y c h jeszcze przez K o m i s j ę N a u k o w y c h B a d a ń Ziem Wschodnich, należy w y m i e n i ć badania nad n i e k t ó r y m i mia­ stami Wileńszczyzny, m . i n . L i d y , Baranowicz, Nowej Wilejki {Rocznik Ziem Wschodnich, R. 4: 1938, s. 241-242). Poza studiami gospodarczymi, inicjowanymi przez Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich, a rozwijanymi przez Instytut Gospodarczy, duże znaczenie dla poznania Ziem Wschodnich miały (organizowane od 1933 r.) jednoroczne kursy dla m ł o d z i e ż y akademickiej, pod n a z w ą „ S t u d i u m o Ziemiach Wschod­ n i c h " . W y k ł a d y oparte były głównie na m a t e r i a ł a c h ź r ó d ł o w y c h p o c h o d z ą ­ cych z b a d a ń terenowych. D o 1939 r. o d b y ł o się sześć k u r s ó w Studium. Za­ o w o c o w a ł o to utworzeniem Akademickiego K o ł a Rozwoju Ziem Wschodnich na Uniwersytecie Warszawskim, w Szkole N a u k Politycznych i Szkole G ł ó w ­ nej Gospodarstwa Wiejskiego. Jako dalszy etap akcji p o w s t a ł o przy Towarzy­ stwie - K o ł o M ł o d y c h . Z inicjatywy słuchaczy pierwszych k u r s ó w Studium podjęło b u d o w ę D o m u Akademickiego na Polesiu, u k o ń c z o n ą w r o k u 1939 . 2 Jednym z najlepszych i najbardziej bezpośrednich s p o s o b ó w propagowania Ziem Wschodnich w społeczeństwie polskim było rozwijanie turystyki na tych terenach. Pierwsze formy organizacyjne nadane zostały ruchowi w 1934 r o k u . Zainicjowano w ó w c z a s i ustalono zasady ogólnej akcji turystycznej pod n a z w ą „ L a t o na Ziemiach Wschodnich". Z chwilą powstania L i g i Popierania Turystyki akcja ta prowadzona była przy jej współudziale organizacyjnym. Specjalnie dla t u r y s t ó w stworzono dogodne warunki przejazdu i pobytu na Ziemiach Wschod­ nich. Przyznane zostały ulgi kolejowe na bilety do województw: wileńskiego, n o w o g r ó d z k i e g o , poleskiego, białostockiego, wołyńskiego i tarnobrzeskiego. O r g a n i z a c j ą t u r y s t y c z n ą objęte zostały następujące tereny: 1) W i l n o i ziemia wileńska, 2) pojezierze suwalsko-augustowskie, 3) szlak mickiewiczowski (Nowo­ g r ó d e k , C z o m b r ó w , jezioro Świteź, W o r o n e ż a , Tuchanowicze), 4) P i ń s k i oko­ lice ( K a n a ł O g i ń s k i e g o , Horoszna), 5) szlak L e g i o n ó w Polskich na W o ł y n i u , 6) Krzemieniec i okolice, 7) szlak podolski ( C z o r t k ó w , Okopy Św. Trójcy, Zaleszczyki). Zainicjowano również szersze wykorzystanie d w o r ó w należących do wielkiej własności ziemskiej, w k t ó r y c h organizowano pensjonaty. R o z w ó j turystyki nie n a s t ą p i ł jednak tak szybko, jak się spodziewano chociaż systema­ tycznie wzrastała liczba osób odwiedzających Kresy Wschodnie, o czym świadczą następujące dane: w 1934 r. było 700 turystów, w 1935 - 2000, w 1936 - 13 000, w 1938 - 20000 {Rocznik Ziem Wschodnich, R. 5: 1939, s. 235). D u ż e znaczenie dla procesu integracji młodzieży kresowej z m ł o d z i e ż ą z innych t e r e n ó w miały organizowane przez Towarzystwo wyjazdy na wycieczki, 2 Dom postawiono w powiecie pińskim, w miejscowości zwanej „Uroczysko - Majdan". �16 WANDA P A P R O C K A 3 kolonie, a nawet wizyty w domach prywatnych w Polsce centralnej . R ó w n i e ż w a ż n a była działalność na rzecz rozwoju oświaty na terenach wschodnich. T e m u zadaniu służyło przesyłanie na te tereny biblioteczek (zawierających m i n i m u m 100 książek). D o 1938 r. przekazano 500 takich z e s t a w ó w . A k c j i propagandowej, prowadzonej przez Towarzystwo na rzecz poznania i pomocy Kresom Wschodnim, służyły wydawnictwa, m . i n . specjalistyczny biuletyn prasowy p o d n a z w ą Informacje dla Członków Sekcji Prasowej. R ó w ­ nocześnie p o d j ę t o wydawanie szeregu m a t e r i a ł ó w informacyjnych i propagan­ dowych. G ł ó w n y m wydawnictwem Towarzystwa był Rocznik Ziem Wschod­ nich, k t ó r e g o piąty t o m u k a z a ł się w 1939 roku. Publikowany w 40 tys. egzemp­ larzy m u s i a ł niewątpliwie spełniać swoją rolę p r o p a g a n d o w ą . P o d s u m o w u j ą c całokształt działalności Towarzystwa, organizacji najdłużej i najskuteczniej działającej na rzecz Ziem Wschodnich, m o ż n a w y r ó ż n i ć dwa w y r a ź n i e zaznaczające się etapy. Pierwszy etap działalności, lata 1933-1936, k t ó r y m o ż n a u z n a ć za formalnie z a k o ń c z o n y I W a l n y m Zjazdem Towarzyst­ wa R o z w o j u Ziem Wschodnich (11 p a ź d z i e r n i k a 1936 г.), był okresem prac w s t ę p n y c h . W y p e ł n i ł o go tworzenie form organizacyjnych, krystalizacja me­ t o d pracy, dążenie do sprecyzowania potrzeb Ziem Wschodnich i popularyza­ cja spraw tych Ziem w społeczeństwie. Z a s ł u g ą Towarzystwa w t y m okresie było u ś w i a d o m i e n i e społeczeństwu polskiemu problemu Ziem Wschodnich, k t ó r y w P a ń s t w i e Polskim nie wywoływał, z a r ó w n o we w ł a d z a c h , j a k i społe­ czeństwie, większego zainteresowania. 4 D r u g i etap pracy o b e j m o w a ł działania metodyczne i akcje na rzecz roz­ w i ą z y w a n i a wielu p r o b l e m ó w Ziem Wschodnich. 22 maja 1938 r. o d b y ł się I I Zjazd Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich. W k o ń c u lat trzydziestych, poza szeregiem wystąpień do w ł a d z i instytucji w w a ż n y c h dla rozwoju Ziem Wschodnich sprawach, g ł ó w n y m zadaniem 3 Przypadki zapraszania do domów młodzieży szkolnej z terenów wschodnich znane są mi z autopsji. W 1938 г., w domu moich rodziców w Poznaniu, przebywały dwie poleskie dziew­ czynki. Akcja pomocy dzieciom z terenu Polesia organizowana była przez Towarzystwo Rozwoju Ziem Wschodnich przy udziale szkół poznańskich. Obradom Zjazdu przewodniczył minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, prof. Wojciech Świętosławski. Jednym z zadań zjazdów, które miały odbywać się regularnie, było - j a k głosił jeden z punktów przyjętego regulaminu - skontaktowanie „osób pracujących nauko­ wo nad poznaniem zagadnień Ziem Wschodnich i działaczy społecznych pracujących nad pod­ niesieniem i ożywieniem życia Ziem Wschodnich" oraz „wskazanie zadań i potrzeb naukowo-badawczych na czas najbliższy". Zjazd obradował w dwóch sekcjach: humanistycznej i ekono­ micznej. W sekcji humanistycznej, której przewodniczył rektor Uniwersytetu Warszawskiego, prof. Włodzimierz Antoniewicz, wygłosili referaty: dr Jan Obrębski („Dzisiejsi ludzie Polesia"), dr Tadeusz Henzel („Struktura rasowa zachodniego Polesia"), dr Ludwik Ossowski („Zagad­ nienia językowe Polesia" oraz „Wpływ języka polskiego na język białoruski"), Samuel Fogelson („Zasadnicze cechy procesów ludnościowych na Polesiu"). W sekcji ekonomicznej, której przewod­ niczył rektor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, prof. Witold Staniewicz, wygłoszono m.in. referaty na temat struktury gruntów na Polesiu, skutków gospodarczych i społecznych scalania ziem oraz chałupnictwa i przemysłu ludowego (J. Święcicki); (Mniejszości narodowe..., Sprawy Narodowościowe, nr 4-5: 1936, s. 479-481). 4 �I N S T Y T U C J E I O R G A N I Z A C J E P O L S K I E NA K R E S A C H 17 Towarzystwa był rozwój inwestycji na tych terenach. Zakres prac w t y m okre­ sie o b e j m o w a ł przygotowanie bilansu potrzeb inwestycyjnych Ziem Wschod­ nich. P r z y s t ą p i e n i e do takich p r o j e k t ó w umożliwiały inwestycje w Centralnym O k r ę g u P r z e m y s ł o w y m (COP-ie), przekonanie społeczeństwa w Polsce Ś r o d k o ­ wej i Zachodniej o konieczności realizacji p o s t u l a t ó w Ziem Wschodnich oraz mobilizowanie do działania społeczeństwa na Kresach Wschodnich. Zestawie­ nie potrzeb inwestycyjnych, szczególnie w odniesieniu do 5 województw p ó ł n o c ­ nych i ś r o d k o w y c h , od wileńskiego do wołyńskiego włącznie, było dokonaniem nie t y l k o p l a c ó w e k Towarzystwa, lecz t a k ż e s a m o r z ą d ó w gospodarczych i tery­ torialnych na tych terenach, szeregu instytucji i organizacji społecznych oraz przedstawicieli parlamentu. Jednak program gospodarczy, ten zasadniczy po­ stulat, j a k i postawiono wobec Ziem Wschodnich do wybuchu I I wojny ś w i a t o ­ wej, nie został w pełni zrealizowany. W sferze p o s t u l a t ó w p o z o s t a ł o , słuszne z ekonomicznego p u n k t u widzenia, tworzenie na tych terenach polskich kas bezprocentowego kredytu, osiedlanie na Ziemiach Wschodnich fachowców, przede wszystkim k u p c ó w i rzemieślników z dzielnic zachodnich, głównie Pomorza i P o z n a ń s k i e g o , popieranie działań m a j ą c y c h na celu wytworzenie przez społeczeństwo miejscowe w ł a s n e g o rzemiosła, kupiectwa, drobnego prze­ m y s ł u i w ogóle polskiej warstwy mieszczaństwa. Te kierunki działań dotyczyły w r ó w n e j mierze wszystkich t e r e n ó w Ziem Wschodnich. O b o k spraw gospodarczych, k t ó r e d o m i n o w a ł y w polityce r z ą d u w sto­ sunku do tych t e r e n ó w , m i a ł y miejsce działania na rzecz wspierania i konso­ lidowania zamieszkującej je społeczności polskiej. Z t y m kierunkiem p o l i t y k i r z ą d u z w i ą z a n y był K o m i t e t do Spraw Szlachty Zagrodowej. Z o s t a ł on powo­ łany prawdopodobnie w k o ń c u 1937 r o k u . Inicjatorem jego utworzenia były w ł a d z e wojskowe, głównie vice-minister Spraw W e w n ę t r z n y c h , gen. Janusz G ł u c h o w s k i . Pierwsze p r ó b y sprecyzowania z a d a ń K o m i t e t u przedstawio­ ne zostały na międzyministerialnej konferencji, k t ó r a o d b y ł a się 15 listopada 1937 r o k u . W posiedzeniu uczestniczyli przedstawiciele niemal wszystkich m i ­ nisterstw. Od samego p o c z ą t k u starano się o to, aby formujący się K o m i t e t był wspierany przez wszystkie ministerstwa. N a czele K o m i t e t u s t a n ą ł gen. G ł u c h o w s k i . K o m i t e t działał przy Towarzystwie Rozwoju Ziem Wschodnich j a k o jednostka autonomiczna. Zasadniczym jego celem było wskrzeszenie p o l ­ skiej ś w i a d o m o ś c i narodowej w ś r ó d ludności zamieszkującej tereny woje­ w ó d z t w wschodnich. Statystyki l u d n o ś c i o w e znajdujące się w aktach K o m i t e ­ t u w s k a z y w a ł y na fakt prawie zupełnego zatracenia poczucia polskości w ś r ó d jej dużej części. L u d n o ś ć u k r a i ń s k a i b i a ł o r u s k a w latach trzydziestych coraz usilniej d ą ż y ł a do samostanowienia. W y w o ł a ł o to ze strony polskich czynni­ k ó w r z ą d o w y c h lęk przed c a ł k o w i t y m wynarodowieniem ludności polskiej, a przede wszystkim przed oderwaniem wschodnich o b s z a r ó w od Polski. A k c j a n a r o d o w o ś c i o w a K o m i t e t u ograniczyła się wyłącznie do warstwy byłej szlachty zagrodowej, k t ó r a p o d względem materialnym i k u l t u r o w y m s p a d ł a do poziomu ludności chłopskiej. Przywrócenie poczucia przynależności do n a r o d o w o ś c i polskiej m i a ł o o d b y w a ć się przy pomocy wielu ś r o d k ó w �18 WANDA P A P R O C K A administracyjnych, gospodarczych, politycznych, k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h i re­ ligijnych. Z p o w y ż s z y c h względów K o m i t e t p o s t a w i ł sobie j a k o jedno z w a ż ­ nych z a d a ń pozyskanie dotychczasowych organizacji, jakie działały na oma­ wianych terenach. Zależało m u na ideologicznym p o d p o r z ą d k o w a n i u istnie­ jącej j u ż i działającej na wschodnich terenach Polski organizacji Z w i ą z k u Szlachty Zagrodowej. Jej zadaniem b y ł o umacnianie polskości na tych zie­ miach poprzez wskrzeszanie tradycji szlacheckich w ś r ó d warstwy chłopskiej szlachty zagrodowej. W swej pracy K o m i t e t p o w o ł y w a ł się na akcję rozpo­ czętą i p r o w a d z o n ą przez Związek. W aktach K o m i t e t u z a c h o w a ł y się jedynie fragmenty d o t y c z ą c e prac jego Sekcji Naukowej. P r ó c z o m ó w i o n y c h wyżej z a d a ń , Sekcja p o s t a w i ł a sobie j a k o szczególny cel przeprowadzenie b a d a ń naukowych nad problemami n a r o d o w o ś c i o w y m i Ziem Wschodnich. Badaniami objęto 8 województw: stanisławowskie, tarno­ polskie, lwowskie, wołyńskie, poleskie, n o w o g r ó d z k i e , wileńskie, b i a ł o s t o c k i e (w swej części wschodniej). By znaleźć poparcie w szerokich k o ł a c h społe­ c z e ń s t w a polskiego, kierownictwo Sekcji Naukowej K o m i t e t u z a p r a s z a ł o do w s p ó ł p r a c y cały niemal świat naukowy. Wszystkie prace, k t ó r e t r a k t o w a ł y o Kresach Wschodnich popularyzowano dla celów polityczno-propagando­ wych. K r ó t k i okres istnienia K o m i t e t u nie pozwolił, by w y w a r ł on znaczniej­ szy w p ł y w na życie społeczności polskiej Ziem Wschodnich. W i ę k s z o ś ć jego z a d a ń p o z o s t a ł a w sferze p o s t u l a t ó w , a silna propaganda głoszonych haseł nie zjednała K o m i t e t o w i przychylności mniejszości narodowych. O m a w i a j ą c instytucje i organizacje działające na rzecz rozwoju Ziem Wschodnich i z w i ą z a n i a ich z P o l s k ą c e n t r a l n ą , nie s p o s ó b p o m i n ą ć ważnej r o l i , j a k ą o d e g r a ł o w spełnieniu tych z a d a ń osadnictwo wojskowe na tych terenach. Podjęcie działań na rzecz osiedlania ludności polskiej na wschodnich obszarach Rzeczypospolitej było z jednej strony realizacją z o b o w i ą z a ń wobec żołnierzy armii polskiej, b i o r ą c y c h udział w wojnie polsko-bolszewickiej (1919-1920), z drugiej - służyło wzmocnieniu żywiołu polskiego na tych zie­ miach. J u ż w lipcu 1920 r. Rada Obrony P a ń s t w a w y d a ł a o d e z w ę głoszącą, że ochotnicy Wojska Polskiego po odparciu wroga i z a k o ń c z e n i u wojny otrzyma­ j ą b e z p ł a t n i e ziemię j a k o n a g r o d ę za trudy i krew p r z e l a n ą w obronie granic naszej Ojczyzny (Bocian 1935, s. 272). O idei zasiedlania m ó w i ł Józef Piłsudski w w y d a n y m 18 p a ź d z i e r n i k a 1920 r. „ R o z k a z i e na z a k o ń c z e n i e w o j n y " : Żołnierz, który tyle zrobił dla Polski nie zostanie bez nagrody. Wdzięczna Ojczyzna nie zapomni o nim. Zdobyte zostały ogromne obszary, opustoszone i obrócone przez wojnę światową prawie w pustynię. Zaproponowałem już rządowi, by część zdobytej ziemi została własnością tych, co ją Polską zrobili uznoiwszy ją polską Krwią i trudem niezmiernym (Piłsudski 1935, s. 176). Projekt ustawy dotyczącej osadnictwa wojskowego skierowany został do Sejmu jesienią 1920 r o k u . Uchwalono j ą 17.12.1920 г., p o d n a z w ą „ O nadaniu ziemi ż o ł n i e r z o m Wojska Polskiego". Ustawa o g ł o s z o n a z o s t a ł a w Dzienniku Ustaw, nr 4, z 12.02.1921 r o k u . W świetle tej Ustawy, do o s ó b uprawnionych do otrzymania ziemi n i e o d p ł a t n i e należeli: 1) szczególnie zasłużeni żołnierze �INSTYTUCJE I ORGANIZACJE POLSKIE NA KRESACH 19 i inwalidzi W o j s k a Polskiego, 2) żołnierze ochotnicy, k t ó r z y walczyli na fron­ cie polsko-bolszewickim ( B ó h m 1992, s. 5). O d p ł a t n i e udziały ziemi m o g l i o t r z y m a ć pozostali żołnierze (Ustawa nie określała ściśle) w m i a r ę dyspono­ wania n a d w y ż k a m i ziemi. D o t e r e n ó w objętych osadnictwem wojskowym należały w o j e w ó d z t w a : w o ­ łyńskie, poleskie, n o w o g r ó d z k i e , częściowo białostockie. W ł a d z e wojskowe po­ w o ł a ł y do życia, na szczeblu centralnym, sekcję Osad Żołnierskich, w terenie natomiast zorganizowano referaty Osad Żołnierskich. R ó w n o c z e ś n i e z usta­ w ą d o t y c z ą c ą nadawania g r u n t ó w uchwalono u s t a w ę o przejmowaniu Ziemi na rzecz P a ń s t w a . Przejmowanie t r w a ł o o d 1923 г., do chwili wydania przez Sejm ustawy wstrzymującej tę akcję. Jako oficjalną przyczynę podawano brak t e r e n ó w przeznaczonych na gospodarstwa dla byłych wojskowych. Ogólnie, na podstawie ustawy z 1920 г., zostało przejętych i oddanych na osadnictwo w o j ­ skowe 785 m a j ą t k ó w o obszarze 137 tys. ha . Ziemię o t r z y m a ł o ok. 8 000 osad­ n i k ó w wojskowych, z czego w 1921 r. - 412, w 1922 r. - 3190, w 1923 r. 5 - 1 776, w 1924 r. - 900, w 1925 r. - 525, w 1926 r. - 467, w latach n a s t ę p n y c h - 641 o s a d n i k ó w . Przeciętny obszar działki wynosił 17 ha. Pod względem hie­ rarchii wojskowej 3221 o s a d n i k ó w (40,7%) stanowili szeregowcy, 3 347 (42,3%) podoficerowie, 994 (11,9%) oficerowie m ł o d s i , 312 (3,9%) oficerowie sztabowi i 94 (12%) generałowie. Pod względem wykształcenia 95 (1,2%) o s a d n i k ó w było analfabetami, 5 096 (64,3%) p o s i a d a ł o wykształcenie niższe, 225 (28%) średnie i 52 (6,5%) wyższe (Bocian 1935, s. 272). Wielkość działki osadniczej uzależniona była o d j a k o ś c i ziemi, powierzchni łąk, a także w a r u n k ó w komunikacyjnych. Z reguły ziemie te pozbawione były nieruchomości - b u d y n k ó w mieszkalnych lub gospodarczych - i drzewostanu. W i e l k o ś ć działek osadniczych na W o ł y n i u wynosiła od 12 do 20 ha, na Polesiu od 25 do 35 ha, w nowogródzkiem od 12 do 25 ha. N a obszarach Wileńszczyzny przydział działek dla byłych żołnierzy o d b y w a ł się nie na mocy ustawy z 17.12.1920 г., ale na podstawie dekretu wydanego przez gen. Lucjana Żeligowskiego. Sytuacja o s a d n i k ó w polskich wobec wrogiego stosunku ludności miejs­ cowej do p r z y b y s z ó w z Polski była bardzo trudna. W jej pojęciu, zagarniali oni ziemię, k t ó r ą u w a ż a n o za w ł a s n ą . R ó w n o c z e ś n i e miejscowe społeczeń­ stwo polskie u z n a w a ł o za k r z y w d z ą c e przejmowanie przez o s a d n i k ó w ziemi bez odszkodowania. W tej sytuacji osadnicy dążyli do zabezpieczenia swoich i n t e r e s ó w przez p o w o ł a n i e w ł a s n y c h organizacji. J u ż w 1922r. stworzyli Cen­ tralny Z w i ą z e k O s a d n i k ó w Wojskowych, p r z e k s z t a ł c o n y w 1925 r. w Cen­ tralny Z w i ą z e k O s a d n i k ó w , a w 1929 r. - w Związek O s a d n i k ó w . Z w i ą z e k ten o d e g r a ł i s t o t n ą rolę w k s z t a ł t o w a n i u oblicza cywilizacyjnego K r e s ó w Wschodnich. Jak wspomniano powyżej, organizację tę, zrzeszającą 16 tys. 5 Z przejętych 785 majątków, o ogólnym obszarze 137 183 ha - 352 (o obszarze 63 937 ha) było prywatnych polskich, 299 (o obszarze 54 741 ha) było prywatnych rosyjskich, 65 (o obszarze 11 099 ha państwowych) - instrukcyjnych, 43 (o obszarze 1 865 ha) - pocerkiewnych i pokościelnych i 26 (o obszarze 5 541 ha) - innych (Kamiński 1938, s. 166-167). �20 WANDA P A P R O C K A o s ó b wojskowych, p o w o ł a n o do życia w 1922 r o k u . Struktura Z w i ą z k u przed­ stawiała się n a s t ę p u j ą c o : na jego czele stał Z a r z ą d G ł ó w n y , k t ó r e m u p o d l e g a ł o 6 o d d z i a ł ó w w o j e w ó d z k i c h z 46 o d d z i a ł a m i powiatowymi i 790 ogniwami lokalnymi. G ł ó w n y m i zadaniami Z w i ą z k u były: akcja o ś w i a t o w a w ś r ó d osad­ n i k ó w i ich dzieci, organizowanie samodzielnych p l a c ó w e k gospodarczych, sprawowanie opieki prawnej i kredytowej, udział w innych organizacjach społecznych. A k c j a o ś w i a t o w a prowadzona przez o s a d n i k ó w m i a ł a z a p e w n i ć dzieciom polskim m o ż l i w o ś ć u k o ń c z e n i a sześcioklasowej szkoły podstawowej. W y m a g a ł o to budowy szkół publicznych i prywatnych. Z a r z ą d G ł ó w n y , w la­ tach 1922-1936, sfinansował b u d o w ę 50 b u d y n k ó w szkolnych i świetlic. Z i n i ­ cjatywy Z w i ą z k u organizowano kursy dokształcające dla d o r o s ł y c h , w za­ kresie fachowo-rolniczym i spółdzielczym, k t ó r e u k o ń c z y ł o o k o ł o 1000 o s ó b . W t y m samym okresie o k o ł o 500 c h ł o p c ó w i dziewcząt było słuchaczami kilkumiesięcznych k u r s ó w rolniczych i przysposobienia do pracy społecznej. Znany był u d z i a ł o s a d n i k ó w należących do Z w i ą z k u w organizacjach i i n ­ stytucjach społecznych. W s a m o r z ą d a c h terytorialnych p r a c o w a ł o ponad 1 tys. o s ó b , w organizacjach społeczno-rolniczych o k o ł o 500, w izbach r o l ­ niczych - 45 o s ó b . O udziale Z w i ą z k u w podnoszeniu p o z i o m u k u l t u r y r o l ­ niczej świadczyło utworzenie 440 spółdzielni kredytowych, 167 spółdzielni mleczarskich i 24 spółdzielni rolniczo-handlowych ( B ó h m 1932, s. 11). P o m i ­ m o tych optymistycznych w y n i k ó w działalności Z w i ą z k u , r o z w ó j osadnictwa nie przebiegał bez z a k ł ó c e ń , a sytuacja o s a d n i k ó w była bardzo trudna. Jak j u ż wspomniano, akcję o s a d n i c z ą z a h a m o w a ł a rezolucja sejmowa z 1923 r o k u . Z l i k w i d o w a n o wszystkie referaty Osad Żołnierskich przy Dyrekcjach O d b u ­ dowy K r a j u , zredukowano W y d z i a ł Osad Żołnierskich. N a osadnictwo prze­ znaczono zaledwie j e d n ą trzecią powierzchni g r u n t ó w przejętej przez Skarb P a ń s t w a (Stawecki 1981, s. 145). Po przewrocie m a j o w y m w 1926 r. i p o n o w n y m dojściu do w ł a d z y Józefa Piłsudskiego, n a s t ą p i ł o pewne ożywienie akcji osiedleńczej, jednak trudna sytuacja gospodarcza p a ń s t w a ponownie ograniczyła działalność osadniczą. Nawet objęcie n i ą w 1930 r o k u L i t w y Środkowej (pow. wileńskiego, w i l e ń s k o -trockiego, części p o w . dziśniańskiego oraz postawskiego) nie zmieniło w więk­ szym stopniu tego stanu rzeczy. O sytuacji samych o s a d n i k ó w pisano niejedno­ krotnie na ł a m a c h Roczników Ziem Wschodnich, Kalendarza Ziem Wschodnich i innych pism zajmujących się zagadnieniami K r e s ó w Wschodnich. Wskazywano na t r u d n ą sytuację osiedlającej się ludności, na niechętny stosunek do niej nie t y l k o mniejszości narodowych, ale r ó w n i e ż P o l a k ó w zamieszkujących na tych terenach. Jeden z o s a d n i k ó w pisał w 1938 roku: Z różnych stron pod naszym adresem padły zarzuty: przychodzicie nas wynarodowić, drażnicie ludność miejscową zabierając jej ziemię, wnosicie dysonans w dobrze ułożone stosunki. Głosy przeciwko nam rozlegały się nie tylko ze strony mniejszości narodowych. Niektóre odłamy społeczeństwa polskiego witały nas, żołnierzy, skierowanych rozkazem Marszałka na zagony, falą oburzenia i niechęci (Kamiński 1938, s. 166). �I N S T Y T U C J E I O R G A N I Z A C J E P O L S K I E NA K R E S A C H 21 Szczególnie jednak trudno było p o g o d z i ć się osadnikom z n i e c h ę t n y m stosunkiem p a ń s t w a do akcji osiedleńczej. Z n a l a z ł on wyraz w p o w o ł a n i u przez sejm specjalnej K o m i s j i , k t ó r a m i a ł a z a k o ń c z y ć „ s k a z a n ą na z a g ł a d ę " akcję osiedleńczą ( K a m i ń s k i 1938, s. 166). Zależny od politycznych k o n i u n k ­ tur stosunek do o s a d n i k ó w nie zmieniał faktu, że grupa ta, licząca o k o ł o 8 tys. o s ó b , o d e g r a ł a z n a c z ą c ą rolę w podniesieniu poziomu kultury rolnej oraz zaktywizowaniu działalności gospodarczej i społecznej na wschodnich tere­ nach I I Rzeczypospolitej . 6 Przedstawiony powyżej m a t e r i a ł dotyczący r z ą d o w y c h i p o z a r z ą d o w y c h organizacji polskich na Kresach Wschodnich budzi szereg refleksji. Dwudziestole­ cie m i ę d z y w o j e n n e jest okresem zbyt k r ó t k i m , aby ocenić skuteczność działania p o w o ł y w a n y c h w r ó ż n y c h latach placówek. Szczególnie na terenach wschodnich, k t ó r e w większym stopniu niż inne obszary Polski odczuły skutki zniszczeń spowodowanych w o j n ą polsko-bolszewicką, okres normalizacji przebiegał znacz­ nie wolniej i w y m a g a ł większego wysiłku społecznego. W tych warunkach możli­ w o ś ć realizacji z a d a ń stawianych sobie przez organizacje i instytucje w zakresie poznania i naukowego zbadania K r e s ó w Wschodnich, dokonania analizy sytuaqi gospodarczo-społecznej oraz kulturalnej i wytyczenia na tej podstawie k i e r u n k ó w rozwoju tych ziem była zadaniem t r u d n y m i długofalowym. Należy r ó w n i e ż p o d k r e ś l i ć , że częste w t y m okresie kryzysy r z ą d o w e wpływały na zmiany k i e r u n k ó w p o l i t y k i p a ń s t w a m.in. w stosunku do mniejszości narodowych. N i e sprzyjało to stabilizacji tych organizacji i instytucji z o b o w i ą z a n y c h do realizacji z a d a ń zgodnych z p o l i t y k ą r z ą d u . T r u d n a była również sytuacja finansowa p l a c ó w e k dotowanych najczęściej z b u d ż e t u p a ń s t w a . K o n d y c j i finansowej nie sprzyjały ś w i a t o w e kryzysy gospodarcze, k t ó r e obejmowały także nasz kraj. Jednak dzięki ogromnemu zaangażowaniu ludzi, z których iniqatywy powstały te p l a c ó w k i z d o ł a n o d o k o n a ć pewnego p o s t ę p u na drodze zbliżenia Ziem Wschod­ nich do centralnej Polski, c h o ć proces ten nie był łatwy, a jego realizacja z a p o w i a d a ł a się na długi okres. Niestety, wszystkie te osiągnięcia zostały zniwe­ czone przez I I wojnę światową i półwiekowy okres r z ą d ó w Z w i ą z k u Radzieckie­ go. P o w s t a ł e po upadku k o m u n i z m u wolne p a ń s t w a U k r a i n a , Białoruś i L i t w a dopiero stabilizują swoją sytuację polityczną i n a r o d o w o ś c i o w ą . W kwestiach mniejszości narodowych nie zajmują one jednoznacznego stanowiska, co stawia p o z o s t a ł ą na tych terenach l u d n o ś ć pochodzenia polskiego w trudnej sytuacji. LITERATURA B o c i a n F . 1935, Osadnictwo wojskowe, Kalendarz Ziem Wschodnich, R. 1, s. 272-281. В ó hm Т. 1992, Osadnictwo wojskowe na Kresach Wschodnich w I I Rzeczypospolitej, Dzieje Najnowsze, R. 24, nr 1-2, s. 4-12. 6 Do realizacji tych zadań przyczyniły się m.in. organizowane przez Związek Osadników Kursy dokształcające w zakresie fachowo-rolniczym i spółdzielczym dla dorosłych i młodzieży, powołanie do życia wiejskiego Uniwersytetu Społecznego w Prudiszczu pod Wilnem, organizowanie internatów w Warszawie, Wilnie i Brześciu dla młodzieży kształcącej się w szkołach średnich i wyższych. �22 WANDA PAPROCKA C h o j n o w s k i A. 1979, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921-1939, Warszawa. Kalendarz Ziem Wschodnich 1935, R. 4: nr 1, s. 156-170. K a m i ń s k i W. 1938, Osadnictwo wojskowe, Rocznik Ziem Wschodnich, R. 4, s. 165-169. P i ł s u d s k i J. 1937, Pisma zbiorowe, t. 5, Warszawa. P u t r a m e n t J . 1961, Pól wieku, t. 1, Warszawa. Rocznik Ziem Wschodnich, 1935-1939, R. 1-5. S t a w e c k i P. 1981, Polityka wojskowa Polski 1921-1926, Warszawa. WANDA P A P R O C K A POLISH INSTITUTIONS A N D ORGANIZATIONS I N T H E E A S T E R N B O R D E R L A N D OF POLAND I N T H E Y E A R S 1920-1939 Summary Polish rule and state policy in the Eastern Borderland of Poland in the years 1920-1939 required good knowledge of that territory, first of all because of its complex ethnic structure as well as particular socio-economic situation. That is why many institutions were established then by politicians, academics and econimists. They functioned as comissions, commitees, institutes, societies etc. The first one to arise after Poland had regained independence was the Institute for the Research of the Economy of Eastern Lands. Then, in 1930 the Institute for the Research of Eastern Europe was founded whose members belonged to the most outstanding Polish historians and social scientists of that time: Stanisław Arnold, Franciszek Bujak, Cezaria Ehrenkreutz, Jan Piłsudski, Władysław Semkowicz. They published Rocznik Naukowo-Badawczy Europy Wschod­ niej (The Scientific Yearbook of Eastern Europe). Since 1933 systematic studies on eastern territories of Poland were conducted by the Society for the Development of Easten Territories, an organization of great merit to the development of the Eastern Borderland, set up in Warsaw. In 1936 the Society together with the Comission for the Research of the Eastern Territories created the Economic Institute for the Eastern Terrirtories. The aims of the afore-named institutions included, first of all, the economic development of the eastern territories. There were also other established, which aimed at raising and developing Polish national self-identity among the Polish population there. The social category whose Polish background had to be revived was petty gentry, that is why the Commitee for Petty Gentry was founded and then the Association of Petty Gentry. Another factor favouring integration with central Poland was the colonization of ex-service men on the eastern territories. The settlers belonged to the veterans of the Polish army who fought against the Bolsheviks in the war of 1919-1920. The colonization was intended to express the Polish state's gratitude to them. The bill concerning it was passed in December 1920. The settlers istituted the Society of Settlers, an organization of great importance for the civilization of the Eastern Borderland. It run educational establishments, economic organizations, provided people with legal aid and credits, was helpful in developing local government, etc. All the institutions mentioned here played a very important role for uniting the eastern territories with central Poland. All those achievements were baffled by the World War II and half a century of Soviet rule on the above mentioned areas. Now, after the collapse of communism the former Polish Bordedland belongs to three independent states: Ukraine, Bělorus and Lithuania. Their political situation has not been fully stabilized as yet, as well as their ethnic policy. They have no uniform attitude towards national minorities and that causes difficult situation for the Polish minority in each of them. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10517483d1fc2ea399725b8a161b7066.pdf f6c38f8c0d53e71234e685b0a1a49f22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1642 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1519 Title A name given to the resource Białoruskie oprganizacje społeczno-kulturalne na Kresach Wschodnich w II Rzeczypospolitej / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.5-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 WANDA P A P R O C K A Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE N A KRESACH WSCHODNICH W I I RZECZYPOSPOLITEJ W życiu każdej mniejszości narodowej, w jej rozwoju i stabilizacji, w zna­ lezieniu właściwego miejsca w strukturze społeczno-gospodarczej i kulturalnej kraju, w której przyszło jej żyć ważną rolę odgrywają organizacje polityczne, społeczne i kulturalne. Od ich aktywności i wyboru właściwej drogi działania zależy w znacznym stopniu pozycja grupy mniejszościowej. Poniższe opracowanie poświęcone jest działalności organizacji społecznych i kulturalnych mniejszości białoruskiej w okresie I I Rzeczypospolitej. Charakter i działalność tych organizacji miały bezpośredni związek z omawianymi w moich poprzednich artykułach działaniami na polu oświaty i kultury białoruskiej (Paprocka 1995; 1998). Dążąc do rozbudzenia i zachowania świadomości narodowej Białorusinów wspierały one szkolnictwo białoruskie, działalność gospodarczą (spółdzielczość), czytelnictwo (prasę i wydawnictwa w języku tej grupy). Jakkolwiek organizacje te reprezentowały pewne kierunki polityczne lub pozostawały pod wpływem niektórych partii, to w większości były one progra­ mowo apolityczne, a realizowane przez nie cele, jak głosiły deklaracje, dotyczyły sfery życia gospodarczego, społecznego i kulturalno-oświatowego. Zgromadzony przeze mnie materiał źródłowy, zarówno archiwalny, jak też pochodzący z donie­ sień prasowych i coraz bogatszej literatury dotyczącej tego okresu, pozwala na omówienie prawie wszystkich organizacji funkcjonujących przez dłuższy czas w społeczności białoruskiej. Na pewne trudności napotyka jedynie w niektórych przypadkach śledzenie ciągłości działalności tych organizacji na przestrzeni całego dwudziestolecia międzywojennego. Jednakże dla określenia ich charakteru i przedstawienia podstawowej działalności nie ma to większego znaczenia. Najstarszą białoruską placówką kulturalno-oświatowa na terenie Państwa Polskiego było Towarzystwo Szkoły Białoruskiej (TSB), które powstało w 1921 r. w Wilnie, za czasów tzw. Litwy Środkowej. Członkami - założycielami Towarzy­ stwa byli działacze białoruscy o różnych przekonaniach politycznych. Należy tu przede wszystkim wymienić ks. Adama Stankiewicza, przywódcę Białoruskiej Chrześcijańskiej Demokracji oraz Bronisława Taraszkiewicza, ówczesnego refe­ renta do spraw szkolnictwa białoruskiego Departamentu Oświaty Litwy Środko­ wej, a natępnie posła wchodzącego w skład Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej �6 WANDA PAPROCKA Hromady. Towarzystwo było najbardziej stabilną białoruską organizacją kultu­ ralno-oświatowa. Jego statutowym celem było krzewienie i popieranie oświaty białoruskiej poprzez: 1) zakładanie szkół ludowych, seminariów nauczycielskich, organizowanie kursów dla analfabetów; 2) zakładanie szkół średnich i wyższych; 3) tworzenie domów ludowych dla celów oświatowych; 4) urządzanie odczytów i wykładów; 5) wydawanie i rozpowszechnianie podręczników białoruskich oraz czasopism naukowych; 6) udzielanie młodzieży szkolnej stypendiów, zapomóg i innych form pomocy. Siedzibą Zarządu Centralnego Towarzystwa było Wilno. Fundusze T-wa tworzyły zgodnie ze Statutem miesięczne składki członków i członkiń, 1,5% opodatkowania zarobku miesięcznego, dobrowolne ofiary, darowizny i zapisy, dochody z wykładów, odczytów i pogadanek naukowych i inne nieprzewidziane wpływy. Całość tekstu statutu zachowała się w Narodowym Archiwum Repu­ bliki Białoruś w Mińsku (NARB, f. 883, op. 1, d. 13, 1. 18). Statut ten został zatwierdzony w Departamencie Spraw Wewnętrznych dn. 1.07.1921 r. (rye. 1). Historia Towarzystwa dzieli się na dwa okresy: pierwszy od chwili założenia do 1926 r. (w tym czasie terenem działalności TSB było woj. wileńskie) i drugi - od 1926 r. aż do chwili jego likwidacji w 1936 roku. W tych latach T-wo objęło swoim zasięgiem całą Polskę. Jego organem naczelnym w pierwszym okresie była Centralna Rada Szkolna, przekształcona w drugim okresie w Główny Zarząd Towarzystwa. W dziedzinie szkolnictwa średniego Towarzystwo było właścicie­ lem gimnazjum w Wilnie oraz wspomagało materialnie gimnazja w Radoszkowiczach i Kłecku. W dziedzinie szkolnictwa powszechnego przejawiało szeroką aktywność w związku z plebiscytami szkolnymi, związanymi z wydaną w 1924 r. ustawą o szkolnictwie narodów niepolskich (por. Paprocka 1998, s. 54). Akcja pozaszkolna koncentrowała się na zakładaniu kół (hurtek) Towarzystwa i okrę­ gowych zarządów, podporządkowanych głównemu zarządowi T-wa w Wilnie. Towarzystwo posiadało 9 zarządów okręgowych: w Białymstoku, w Wilejce, Głębokim, Grodnie, Kosowie, Lidzie, Mirze, Nowogródku i Słonimiu. Ponadto utrzymywało kontakt z niezależnymi Towarzystwami w Radoszkowiczach, Nowogródku i Nieświeżu. W połowie 1928 r. na terenie 23 powiatów woje­ wództw wschodnich istniało 385 kół prowincjonalnych, m.in. w woj. brasławskim 5 kół, wilejskim 23, dziśnieńskim 11, mołodeczańskim 20, postawskim 15 i w Wilnie 3 koła. Największa liczba kół przypadała na pow. nowogródzki (51) i kosowski (57). Działalność kulturalno-oświatowa kół polegała głównie na propagowaniu biblioteczek naukowych i urządzaniu amatorskich przedstawień teatralnych. Towarzystwo prowadziło 41 domów ludowych na terenie ziem wschodnich. Szybki rozwój i znaczenie, jakie zdobyło wśród ludności białoruskiej sprawiły, że zaczęło ono ulegać wpływom różnych kierunków politycznych i stało się terenem walk prowadzonych przez partie polityczne, których programy krystalizują się w połowie 1925 roku. Ostateczną przewagę w TSB osiągnęła Białoruska Włościańska Robotnicza Hromada, która też opanowała je cał­ kowicie. W wyniku współpracy z Hromadą liczba oddziałów zaczęła poważ­ nie wzrastać. Objęły one swoim zasięgiem teren całej Zachodniej Białorusi. �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE STATUT СТАТУТ Towarzystwa Szkoły Białoruskiej. Таварыства Беларускае Школы. I. Nazwa, cel i siedziba Towarzystwa. 'i § 1. Towarzystwo nosi nazwę: „Towarzystwo Szkoły Białoruskiej" i ma na celu krzewienia i po­ pierania oświaty w białoruskim narodowym duchu chrześcijańskim i humanitarnym. § 2. Towarzystwo stoi po za wszysikiemi stron­ nictwami; jedynem jego zadaniem jest rozwói biało­ ruskiego szkolnictwa i oświaty białoruskiej wogóle. 3. Dla urzeczywistnienia celu w § 1 oznaczo­ nego, Towarzystwo pomiędzy innem ma prawo-. l)'zakładania, utrzymywania i popierania: a) szkół ludowych, b) kursów dla dorosłych analfabetów, c) ochronek, d) szkół ochroniarek i seminarjów nau­ czycielskich, czytelni ludowych i bibljotek, c) szkół średnich i wyższych wszelkich typów; 2) zakładania domów ludowych dla celów oświa­ ty i zabawy towarzyskiej; 3) urządzania odczytów i wykładów; i) wydawania i rozpowszechniania białoruskich podręczników i czasopism naukowych, pedagogicznych i hutovrydi; Й udzielania kształcącej Sie młodzieży stypend­ iów, zapomóg i wszelkich pomocy naukowych; Bi układania projektów budowy szkół i urzą­ dzeń szkolnych, jak I nadzorowania nad ich wyko­ naniem; 7) ogłaszania konkursów, potrzebnych do osiąg­ nięcia celów T-wa Szkoły Białoruskiej. 8 i) Siedzibą Zarządu centralnego Towarzystwa Jest Wilno. 8 5) Towarzystwo stanowi osobę prawną, może piSiadac wszelki majątek ruchomy i nieruchomy, a tym stawni nabywać i sprzedawać nieruchomości. %> Fundusze Towarzystwa. £ 6) Fundusze Towarzystwa tworzą się: 'l.) z miesięcznych składek członków i członkiń. i) z 1V» °/„ opodatkowania zarobku miesięcznego; 8) z dobrowolnych ofiar; i) г darowizn i zapisów; 5) z dochodów z wykładów, odczytów i poga­ danek naukowych; 6) z Odsetek od kapitału żelaznego; 7Í i liinych nieprzewidzianych przychodów; j T) hapitał żel&zny składa Sie: 1) z funduszów specjalnie na to ofiarowanych; 2) г Innďuszów. na to przez Zebranie Walne . przeznaczonych. S S) Zarząd Towarzystwa prowadzi rachunko­ wej ргяНдй przepisów prawa i zwyczajów. 8, Prawa i obowiązki członków. % 0. Członkami Towarzystwa mogą być zarów­ no osoby fizyczne bez różnicy płci, jak i osoby prawne i instytucje. % JO. CzionKowie dzielą się na wspierających, MKzywistycb I honorowych, Cztonklam wspierającym może być każda osobu tecina lub prawna, lub też grupa osób, wpłacająca № cele Towarzystwa przynajmniej 5 marek miesięcznie. i 7 1. Назоу, иэта i яседа быцъця Таварнетва. i § t. Таиарыства занецца „Таварыства БеларуI екав школы" i мае мату нашыраць i памагапь я аоьвеце у беларуекш мацыяпалышм, людщом ¡I i хрысьцЬтс1пм дусе. § 2 Таварнстпа cTaiur. попках yoix палггычI нихпартий i Kipymtay; адзЦ'аЯ яго задачаюё разьS шцьцв беларуспх школ i беларускае асьветы ; иаагул. § ü. Дзедя нранялзеиьня у жыцьце маты, азиачаияе у § J , Таиарыства, намик ÍHIHHM, мае права: 1) закладаць, удзсажыМць i наддзержываць: а) породит шпули, б) курен для выросли* няпЪьменннх, n) npuunaici, г) вучыцельск1л csMiaapMi, школы уэгаданацелек, чародпыя чаталып i юшгсвши (ůjójiiatoni). а) школы пышэитыя i сярэдшя усяляюх тнлау; 2) закладаць народимя даыы дзеля асьветы [ i таварыскас- гульш, 3) артшзаващ. лекцьп i курсы; 4) пмдпваиь i патыраць беларуск!» школьныя Ktiiri (иалручиМ), наиуковыя, пэдагогпшыл i ниродуыя таззты; 5) дапаиь пучням i вучатцаи сгыиэнли>. гшлмоп i розную тгаиуконую тшмач; 6) рабщь "нразктн будоул! школ i школьных упарадкаваньняу i мае наглядна/их випаупеньвем; 7) абвяшчае конкурсы, патрэбпыи дзеля даняцывд мэтау „Таварнетва Беларускае Школы". § ł, Месна бнпьця Цэптральнае Рады Tanaрнства е места Шлмш. § 5 Таварнстпа 6 юрыдычнаю аеобаю, можа м е т , розную рухомую i лежачую маемпег.ць, а гэтим самым купляць i прадаващ. ляжачую маемасьць. ; 2. Macłiaci.m, Таварыства. §.G- Maciiaci.iib Таварнстпа складаецца: 11 з месячных складчин сяброу (сябровак), 2) j ' / ! % адл!чак месячнага заробку сяброу сябровак): 3) :) самихиотних ахвяр; 4) з дарау i nnnicay; 5) а даходау я курсау, лекцняу i вавуковых гутарак: н) з нрацэнгау ад зялеанзга канггалу; ?) л Иглшх неперадбачаных нрыходау, § 7. Зялеанм каттал складаецца: 1) з скарба^ адумысьля на гэта ахвяравапнх; 2) з скарбау, пгго асшиовуе на гата Агульная Вял)кая Уборка, g 8. Рада Таварнства вядзе рахункокасъць паводлуг upaBin нрава 1 звкчаяу! 3. Нрапм i апавязш Сяброу. § 9. Сябрам! Таварыства могуцъ бннь як ф1зычныя асобы бяз розьящы полу, так i асобы я>рыдычныя i уотановы, § 10. Сябрн Таварыства дзеляица ва иамагаючих, аанраудтгах i пачэсных. Сябрам намагаючим можа быт, кожвая <j»- Ryc. 1. Fragment statutu Towarzystwa Szkoły Białoruskiej zachowany w Narodowym Archiwum Republiki Białoruś w Mińsku �8 WANDA PAPROCKA Koła TSB tworzone były najczęściej równocześnie z hurtkami Hromady, a ich przewodniczącymi mianowano działaczy tej partii. Część sympatyków Hro­ mady wstąpiła do Towarzystwa dopiero w 1927 г., po likwidacji Hromady, której działalność władze polskie uznały za antypaństwową. W związku z coraz bardziej zaostrzającą się walką pomiędzy ugrupowania­ mi politycznymi Białoruska Chrześcijańska Demokracja oraz Białoruski Zwią­ zek Włościański wycofały się całkowicie z Towarzystwa i założyły w 1926 r. nową organizację kulturalno-oświatowa pod nazwą Białoruski Instytut Gospo­ darki i Kultury. Począwszy od 1927 r. TSB zaczęło dostawać się pod wpływy Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Pierwsze ostrzeżenie ze strony władz polskich nastąpiło w 1928 г., gdy w sierpniu został zawieszony Zarząd Centralny. Po złożeniu wyjaśnień przez członków Zarządu i po wyeliminowa­ niu osób posądzanych o działalność antypaństwową oraz złożeniu deklaracji mówiącej o skierowaniu pracy na tory działalności kulturalno-oświatowej Zarząd uzyskał pozwolenie na kontynuowanie działalności (Gomółka 1998, s. 142). Narastający konflikt pomiędzy władzami polskimi a Towarzystwem Szkoły Białoruskiej znajduje odbicie w pismach i memoriałach kierowanych przez TSB do ministra spraw wewnętrznych oraz premiera. W jednym z nich (z 2 marca 1927 r.) Prezes T-wa senator A. Własow - powołując się na działa­ nia polskich władz administracyjnych w woj. nowogródzkim - podkreśla ich tendencyjność uniemożliwiającą zakładanie kół TSB i szkół białoruskich (NARB, f. 883, op. 1, d. 75, 1. 11). Treść pisma z dnia 24 sierpnia 1927 г., skierowanego do ministra wyznań religijnych i oświecenia publicznego z okazji dziewiątej rocznicy istnienia Wileńskiego Gimnazjum Białoruskiego, wyraźnie wskazuje natomiast na istniejące dwa nurty ideologiczne w łonie Towarzystwa. Czytamy w nim m. in.: „Główny zarzut jaki robi się pod adresem Gimnazjum i zawdzięczając któremu Gimnazjum nie może normalnie pracować przedstawia się w tym, że Gimnazjum zjawia się komunistyczną placówką i prowadzi antypolską działalność. [...] Towarzystwo Szkoły Białoruskiej jako stały konce­ sjonariusz Gimnazjum niniejszym stanowczo zaprzecza wszelkim takiego rodza­ j u tłumaczeniom. [...] Towarzystwo nie dopuści żadnej polityki w swej szkole. [...] Mając to na względzie T-wo zwolniło już kilku nauczycieli celem zamiany ich bardziej odpowiednimi i kwalifikowanymi" (NARB, 883, op. 1, d. 75,1. 62). Jak pisze K . Gomółka, ingerencja władz polskich w pracę Towarzystwa spowodowała podział kręgów kierowniczych na dwa nurty. W 1928 r. grupa Radosława Ostrowskiego i Antoniego Łuckiewicza podjęła próbę odsunięcia TSB od wpływu komunistów, która zakończyła się fiaskiem. Drugi nurt radykalny, na czele którego stał Dworczanin i Hawrylik, opowiadał się za utrzymaniem politycznego charakteru działalności Towarzystwa (Gomółka 1998, s. 142). Walka o władzę ograniczyła działalność kulturalno-oświatowa TSB. Sprzyjało to działaniom partii komunistycznej, która w początku lat trzydzie­ stych opanowała szereg kół, głównie w woj. poleskim i nowogródzkim. Po likwidacji w 1930 r. Białoruskiego Włościańsko-Robotniczego Klubu Poselskiego, Towarzystwo Szkoły Białoruskiej stało się dla partii komunistycznej jedyną �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 9 legalną formą działania. Władze polskie mając świadomość tego stanu rzeczy dążyły do likwidacji wielu kół TSB bądź okresowego zawieszenia ich działalności. W 1928 r. najwięcej kół zlikwidowano na terenie powiatów mołodeczańskiego, brasławskiego, wilejskiego, baranowickiego. Równocześnie 1 września tego roku zamknięto niezależne koło Towarzystwa w Radoszkowiczach i sponsorowane przez nie gimnazjum białoruskie (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowoś­ ciowe", nr 5:1928, s. 539). Na początku 1932 r. liczba członków wynosiła ok. 8000, a wielu z nich przestało opłacać składki. Lokalnym zarządom zaczęło brakować pieniędzy na utrzymanie lokali i wynagrodzenia dla instruktorów. W końcu 1933 r. największa liczba kół działała w województwie białostockim. Na terenie trzech pozostałych województw północno-wschodnich struktury Towarzystwa zostały zawieszone lub zdelegalizowane. Działał natomiast zarząd TSB w Wilnie. Na początku 1924 r. w województwie wileńskim funkcjonowało 5 kół (Gomółka 1998, s. 43). Poszukując sprzymierzeńców w walce o umocnienie swej pozycji Zarząd Główny TSB nawiązał kontakt z Białoruskim Instytutem Gospodarki i Kultury. Do tego tematu wrócę w dalszej części artykułu. W prasie polskiej z okresu międzywojennego i sprawozdaniach z życia mniejszości narodowych (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościo­ we", 1927-1936) znajdujemy szereg wiadomości o działalności Towarzystwa i o głównych wydarzeniach, jakie miały miejsce wewnątrz organizacji. Zasad­ nicze zmiany dokonywały się od końca lat dwudziestych, kiedy Towarzystwo pod wpływem partii komunistycznej określiło zdecydowanie swój profil poli­ tyczny. W miarę radykalizacji TSB zaczęło ono zatracać charakter instytucji powołanej wyłącznie do pracy na polu kulturalno-oświatowym. Zawieszenie działalności Zarządu Głównego Towarzystwa oraz przygotowania do przy­ szłego Zjazdu Ogólnego poruszały opinię społeczną środowiska białoruskiego i antagonizowały mniejszość białoruską. Jakkolwiek sprawy TSB formalnie dotyczyły instytucji oświatowej, miały jednak niewątpliwie doniosłe znaczenie polityczne, gdyż na przyszłym zjeździe spodziewano się walki między dwoma kierunkami politycznej myśli białoruskiej: radykalizmem społeczno-politycz­ nym i nurtem umiarkowanym, który można by nazwać kierunkiem „pracy organicznej". TSB ze względu na swój poważny charakter i masowe wpływy było terenem, na którym ugruntowanie określonej ideologii mogło odegrać decydującą rolę w życiu społeczeństwa białoruskiego (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 5:1928, s. 537). W radykalnym piśmie „Słowo Pracy" (nr 1 z 5.10.1928 r.) w artykule poświęconym zjazdowi podkreślano masowy charakter Towarzystwa wskazując, że , jest ono w obecnym charakterze wyrazicielem dążności Białorusinów i dlatego ulega szykanom i prześladowaniom". Jedynie szeroki udział mas włościańskich w pracach przygotowawczych do Zjazdu będzie mógł przeciwstawić się zama­ chom ze strony burżuazji i zdrajców ruchu białoruskiego. Dążenia do zwołania Zjazdu TSB napotykały na szereg trudności, a terminy, w jakim miał się odbyć kilkakrotnie ulegały zmianie. Jest to zrozumiałe, Zjazd dawał bowiem możność przejęcia władzy przez jedną z dwu wyżej wymienionych opcji politycznych. �10 WANDA PAPROCKA W 1929 r. posłowie Włościańsko-Robotniczego Klubu Poselskiego (BWRKP) w walce o całkowite opanowanie TSB postanowili zwołać zjazd, podczas którego miano dokonać wyboru nowego zarządu. Gdy władze polskie nie udzieliły pozwolenia postanowiono, że odbędzie się zjazd nielegalny (19.05.1929 г.), lecz i ten nie doszedł do skutku, gdyż wielu delegatom z prowincji władze uniemożli­ wiły przyjazd do Wilna. Grupa działaczy TSB, pozostająca pod wpływem posłów BWRKP, podczas kolejnego nielegalnego zebrania dokonała jednak wyboru nowego zarządu. Do władz zostali wybrani: Steckiewicz, Marcińczyk, Kepel oraz posłowie: Dworczanin, Wołyniec, Hrecki, Kryńczyk, Hawrylik. Podjęto wówczas rezolucję wzywającą wszystkie zarządy okręgowe do walki z dotychczasowym kierownictwem TSB. Jednocześnie nowe władze, chcąc jak najszybciej zakończyć okres dwuwładzy, doprowadziły do zwołania zjazdu TSB (9.07.1929 г.), który do zarządu wybrał: Steckiewicza, Marcińczyka, Kepela, Pietkiewicza, Szymę oraz posłów: Wołyńca, Dworczanina, Hreckiego, Kryńczyka. Zjazd podjął również rezolucję mówiącą, iż podstawą działalności TSB jest realizacja zadań o charakte­ rze kulturalno-oświatowym. Okazało się to jednak niemożliwe. Po likwidacji Klubu Poselskiego (BWRKP) do przejęcia władzy w Zarządzie zaczęła dążyć Komunistyczna Partia Zachodniej Białorusi (Gomółka 1998, s. 142). Wewnętrzne walki osłabiły Towarzystwo, liczba członków spadła. Upolitycznienie działalności TSB w duchu komunistycznym nasiliło represje ze strony władz polskich, skłaniając wielu działaczy do refleksji nad negatywny­ mi skutkami takiego kierunku działania. Znalazło to wyraz w wystąpieniach wielu znanych działaczy TSB, m. in. delegata Zarządu Głównego Szyrmy podczas zjazdu okręgowego w Kosowie 27 kwietnia 1930 г., który podkreślał konieczność zaniechania działalności politycznej w łonie TSB. Powstrzymaniu represji służyć miała również uchwała Zarządu Okręgowego Towarzystwa w Białymstoku, powzięta na zebraniu 20 kwietnia 1930 г., o wzięciu udziału w powitaniu Pana Prezydenta przez społeczeństwo Białegostoku podczas jego projektowanej podróży na Wileńszczyznę (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1930, s. 238). Świadomość antypaństwowej działal­ ności TSB znalazła wyraz w działaniach władz polskich wobec szeregu jej członków. Jednym z przykładów może być fakt pociągnięcia do odpowiedzial­ ności za działalność wywrotową 8 z 12 członków Zarządu Głównego wybra­ nych 9 lipca 1929 r. Również niedopuszczenie przez władze państwowe do zorganizowania zapowiedzianego na 20 lutego 1930 r. ogólnego zjazdu TSB, zwołanego do Wilna, miało zapobiec politycznym manifestacjom (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 3-4:1930, s. 384). W latach na­ stępnych Towarzystwo wykazywało jedynie większą aktywność na terenie województwa białostockiego. Wykładnikiem tej działalności był odbyty dnia 17 stycznia 1932 r. w Białymstoku Zjazd Okręgowy delegatów TSB z Białego­ stoku oraz powiatów białostockiego i wołkowyskiego. Na zjazd przybyło 92 delegatów. Zarząd Główny reprezentowany był przez Steckiewicza z Wilna, który m.in. złożył sprawozdanie z działalności Zarządu informując zebra­ nych o stanie organizacyjnym Towarzystwa. Podkreślał również, że zarząd �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 11 Główny jest tak dalece zdekompletowany, iż obecnie tworzą go jedynie Szyrma i Steckiewicz z Wilna, Kuźmin z Białegostoku i Kiziewicz z Grodna, z których tylko Szyrma i Kiziewicz faktycznie pracują w zarządzie. Poza tym w terenie są czynne trzy Zarządy Okręgowe: w Białymstoku, Baranowiczach i Prużanie (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1:1932, s. 70). W maju 1932 r. miał odbyć się w Wilnie zjazd Towarzystw. W związku z przewidywanym podczas zjazdu wyborem nowych władz Zarządu Central­ nego zaostrzyły się istniejące antagonizmy wewnętrzne. Przeciwko skrajnie radykalnym elementom dominującym w Towarzystwie wystąpiła Białoruska Chadecja oraz grupa zwolenników Łuckiewicza i Ostrowskiego. Związane z partią komunistyczną kierownictwo T-wa wydało w Wilnie i we Lwowie jednodniówki, w których anonimowi redaktorzy ostro występowali przeciwko zakusom „burżuazyjnym" ugrupowań TSB, wzywając włościan i robotników do obrony ich jedynej placówki kulturalno-oświatowej. Projektowany zjazd nie doszedł do skutku wobec sprzeciwu władz polskich. Wyrazem radykalnych postaw członków TSB był m.in. zakaz, wydany przez Zarząd Okręgowy w Białymstoku zarządom i członkom kół, uczestnictwa w jakichkolwiek konferencjach dotyczących Towarzystwa, a zwołanych przez władze administracji ogólnej i współpracy tychże kół z polskimi organizacjami społecznymi. Urząd Wojewódzki, uważając iż tego rodzaju uchwała jest sprze­ czna ze statutem T-wa, zażądał od Zarządu Głównego uchylenia nakazu i zawieszenia działalności Zarządu Okręgowego w Białymstoku. Sprawę tę Zarząd Główny poddał szczegółowemu rozpatrzeniu i przedstawił następujące wnioski: „Towarzystwo Szkoły Białoruskiej zgodnie z paragrafem 1 i 2 statutu ma na celu krzewienie wśród Białorusinów oświaty białoruskiej i białoruskiego szkolnictwa, praca zaś Kółek Młodzieży Wiejskiej i podobnych im organizacji w obecnych warunkach faktycznie sprowadza się do szerzenia polskiej kultury w polskim języku, stąd wypływa sprzeczność zasadniczych celów TSB i wskaza­ nych polskich kulturalno-oświatowych organizacji. Przy obecnych stosunkach, kiedy likwiduje się resztki białoruskiego szkolnictwa, masowo zamykane są koła i zarządy okręgowe TSB dla nas jest szczególnie drogim i ważnym zachowanie własnej mowy i cech narodowych - współpracownictwo zaś TSB ze wspomnianymi polskimi organizacjami w obecnych warunkach grozi Białorusi­ nom utratą swego narodowego oblicza" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1932, s. 475). Mimo dominujących w TSB tendencji radykalnych miały miejsce wystąpie­ nia członków nawołujące do zaniechania działalności politycznej i ograniczenia się do realizowania działań statutowych. Na Zjeździe Okręgowym TSB w woj. białostockim w listopadzie 1932 roku uchwalono następującą rezolucję, której inicjatorem był dr Marcińczyk: „Zjazd delegatów TSB podkreśla, że wszelkie wystąpienia ludności białoruskiej przeciwko Państwu i władzom godzą w inte­ resy ludności białoruskiej, potępia usiłowania czynników nieodpowiedzial­ nych zmierzające do wprowadzenia do działalności Towarzystwa momentów politycznych i odchyleń statutowych, wzywa koła i ogół członków TSB do �12 WANDA PAPROCKA bezwzględnej walki z tymi usiłowaniami i odchyleniami, zastrzegając, że dzia­ łalność Towarzystwa nie może wykraczać poza ramy statutu" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 674). W 1933 г., wobec zlikwidowania w tym czasie ostatnich placówek Towarzystwa w woj. poleskim, czynne już były jedynie agendy na terenie województwa białostockiego. Zarząd Główny, wierząc w możliwość ponownej aktywizacji organizacji terenowych, zaczął wydawać miesięcznik „Letopiś", którego redaktorem odpowiedzialnym został prezes Z G TSB Feliks Steckiewicz. W 1934 r. podjęto próby zwołania do Wilna Ogólnego Zjazdu Towarzystwa, na skutek szeregu uchybień statuto­ wych władze nie zezwoliły jednak na zjazd. W 1936 r. nastąpiło zawieszenie przez władze polskie działalności Towa­ rzystwa Szkolnictwa Białoruskiego. Coraz bardziej zaostrzające się antagonizmy między grupami osób reprezen­ tujących poszczególne kierunki polityczne były nie tylko powodem konfliktów wewnętrznych w organizacjach białoruskich, ale przyczyniły się do upadku jednych i powstania nowych. Konkurencją dla działalności TSB było, założone w 1932 г., Towarzystwo Oświaty Białoruskiej (TOB), powołane do życia przez tzw. grupę Ostrowskiego i Łuckiewicza. Statut tej organizacji w paragrafie 2 i 3 określał jej cele i zakres działalności w sposób następujący: „Celem T-wa jest praca nad rozwojem kultury białoruskiej, krzewieniem szkolnej oraz pozaszkol­ nej oświaty wśród Białorusinów w ich języku ojczystym oraz podniesieniem poziomu moralnego i poznaniem kultury polskiej oraz odrębności kulturalnych innych narodowości, zamieszkujących wspólne z Białorusinami tereny. Towa­ rzystwo ma prawo, z zachowaniem obowiązujących przepisów prawnych: a) zakładać, utrzymywać i wspierać różne typy, kategorie szkoły białoruskiej, kursy dokształcające, ogólno-wychowawcze i specjalne dla dorosłych (uniwersy­ tet ludowy), kursy zaoczne, bursy dla uczącej się młodzieży, biblioteki, czytelnie i domy ludowe dla krzewienia oświaty i zabaw towarzyskich; b) wydawać i rozpowszechniać książki i czasopisma białoruskie; c) udzielać uczącej się młodzieży pomocy materialnej i naukowej; d) wspierać wszelkiego rodzaju przejawy sztuki białoruskiej szczególnie artystycznej wytwórczości ludowej; e) organizować wystawy, zjazdy, urządzać odczyty publiczne, uroczystości kulturalno-oświatowe, tworzyć stałe i objazdowe koła dramatyczne oraz chóry dla urządzania przedstawień i koncertów; f) urządzać konkursy w celu realizacji zamierzeń Towarzystwa; g) urządzać kwesty publiczne i dochodowe imprezy; h) występować wobec władz państwowych i samorządowych z inicjatywą we wszelkich kwestiach białoruskiego życia kulturalnego; i) współpracować z orga­ nizacjami kulturalno-oświatowemi polskimi oraz innych narodowości zamiesz­ kujących wspólnie z Białorusinami tereny" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1932, s. 475). Równocześnie z założeniem TOB grupa Łuckiewicza. zaczęła wydawać nowe pismo „Rodnij K r a j " - jako organ TOB, zawieszając dotychczasowy organ „Biełaruski Zwon". W pierwszym numerze tego czasopisma, z dnia 1 stycznia 1932 г., znalazło się wyraźne oświadczenie redakcji, iż „T-wo nie chce i nie �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 13 będzie służyć wąskim celom politycznym tej czy innej partii". W konsekwencji takiego stanowiska mimo ataków na przypisywany T-wu „polonofilizm" redakcja nie podejmowała dyskusji z antagonistami mimo ustnych z ich strony wystąpień. Poza propagowaniem szeroko pojętej oświaty (biblioteki, czytelnie, wydawnictwa) T-wo organizowało prelekcje na temat praw i obowiązków przysługujących mniejszości białoruskiej w Polsce na mocy Konstytucji oraz traktatów międzynarodowych. W 1934 r. T-wo brało czynny udział w komisji utworzonej przy kuratorium szkolnem okręgu wileńskiego dla opracowania podręczników białoruskich dla szkół powszechnych" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 5-6:1934, s. 620). Towarzystwo nie uniknęło wewnętrznych konfliktów, jak i trudności finansowych występujących we wszystkich prawie organizacjach białoruskich. W 1936 r. działalność Towarzy­ stwa ustała. Kontynuatorem jego działalności było Towarzystwo Oświaty Białoruskiej, powstałe w Warszawie w grudniu 1937 r. Nie miało ono prawa zakładania oddziałów w terenie. Już w maju 1938 r. Towarzystwo próbowało nawiązać kontakt z Białorusinami z Wilna, lecz władze polskie sprzeciwiły się temu uzasadniając swoje stanowisko koniecznością zerwania kontaktów z oso­ bami pozostającymi pod wpływem komunistów. W ten sposób T-wo znalazło się w izolacji. Sytuacja taka trwała do 1939 r. (Gomółka 1998, s. 147). 1 Z inną niż Towarzystwo Szkoły Białoruskiej orientacją polityczną związany był Białoruski Instytut Gospodarki i Kultury (BIGiK). Został on założony w maju 1926 r. przez działaczy umiarkowanych z kręgu Białoruskiej Chrześci­ jańskiej Demokracji i Białoruskiego Związku Włościańskiego przeciwstawia­ jących się radykalizmowi społecznemu TSB. Siedzibą centrali była początkowo Warszawa, następnie - Wilno. Celem BIGiK, jak głosi zatwierdzony przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych statut, było popieranie rozwoju rolnictwa krajowego w różnych jego dziedzinach. W zakres zainteresowań Instytutu wchodziło m. in. zakładanie i prowadzenie gospodarstw wzorcowych, popiera­ nie rozwoju sadownictwa i ogrodnictwa, produkcji mleczarskiej, przemysłu ludowego. Kolejnym zadaniem było krzewienie oświaty i kultury biało­ ruskiej. Instytut posiadał kilka oddziałów na ziemiach białoruskich i około 40 kół. Wybitnymi działaczami byli: ks. Wincenty Godlewski, Wiaczesław Bohdanowicz, Adolf Klimowicz, ks. Adam Stankiewicz, Marian Pasiukiewicz, poseł Fabjan Jaremicz i redaktor Jan Pozniak. Największy rozkwit Instytutu 1 Już we wspomnianym artykule wstępnym pisma „Rodnij Kraj" omówiony został stosunek Białorusinów do kultury polskiej oraz pozostałych narodowości zamieszkujących wspólne tereny z Białorusinami. Czytamy m.in.: „około nas żyją inne narody, które daleko wyprzedziły nas w swym rozwoju kulturalno-narodowym i wypracowały najbardziej praktyczny sposób obrony swej duszy narodowej. Cierniową drogę walki za swe narodowe , j a " przeszli Polacy do czasu zwycięstwa nad znacznie większymi i potężniejszymi swymi wrogami: przecież trzy wielkie mocarstwa panowały nad narodem polskim bez mała 150 lat. A Litwini, a Ukraińcy, a Żydzi? Czy z ich doświadczenia życiowego nie możemy wyciągnąć nic korzystnego dla siebie? [...] gdy poznamy odrębność obcych kultur, zdołamy ocenić należycie wartość własnej kultury i nauczymy się szanować i kochać ojczysty kraj" {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 673). �14 WANDA PAPROCKA przypadł na rok 1927. Ze sprawozdania wygłoszonego na zjeździe delegatów miejscowego oddziału w Wilnie w tym roku wynikało, że ogólna liczba kół Instytutu przekroczyła 50, a ogólna liczba członków wynosiła 800 osób. Najwięcej kół założono w następujących powiatach: wileńsko-trockim, wileń­ skim, mołodeczańskim, oszmiańskim, brasławskim, dziśnieńskim, święciańskim. Zorganizowano 22 biblioteczki i uzyskano od władz szkolnych 6 koncesji na białoruskie ludowe szkoły prywatne, z których jednak otwarto tylko jedną. Sprawozdania delegatów przytaczały fakty prześladowania kół Instytutu przez władze policyjno-administracyjne („Natio", nr 3-4:1927, s. 142-143). Poważniejszym rezultatem pracy Instytutu było zorganizowanie Białoruskich Kursów Handlowo-Spółdzielczych w Wilnie. Świadectwo ukończenia otrzymało 28 słuchaczy („Natio", nr 6:1927, s. 84-85). W następnych latach Instytut przejawia aktywność głównie na terenie Wilna. Ze sprawozdania Walnego Zebrania, które odbyło się w kwietniu 1930 r. wynikało, że w tym czasie Instytut liczył 69 kół prowincjonalnych, 36 bibliotek, utrzymywał 2 prywatne, początkowe szkoły białoruskie. Niezależnie od Instytutu Gospodarki i Kultury Białoruska Chrześcijańska Demokracja w okresie swojego rozkwitu powołała w 1929 r. nową organizację Białoruskie Wydawnictwo Katolickie. Zadaniem tej instytucji była publikacja szeregu wydawnictw o charakterze religijnym oraz przygotowanie wiernych do zamierzonej białorutenizacji Kościoła. Założycielami B W K byli: ks. A . Stankiewicz, ks. W. Godlewski i in. (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1929, s. 271). Brak środków finansowych i zmniejszające się zainteresowanie społeczności białoruskiej spowodowały, że w latach trzydzie­ stych Instytut, tak jak i inne organizacje, wykazywał słabą żywotność i wywierał znacznie mniejszy wpływ na życie mniejszości białoruskiej. Niektórzy działacze winili za ten stan rzeczy władze administracyjne i policję stwarzające przeszkody i szykanujące działaczy Instytutu. Gromadzono nawet materiał dowodowy, który miał posłużyć posłowi Jeremiczowi do interpelacji w tej sprawie w Sejmie (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1932, s. 674). Trudności, na jakie napotykały organizacje białoruskie skłoniły niektóre z nich do dokonania pewnych aliansów niezależnie od różnic politycznych. W 1936 r. doszło do nawiązania współpracy między Towarzystwem Szkoły Białoruskiej i Białoruskim Instytutem Gospodarki i Kultury, mimo panują­ cych od szeregu lat antagonizmów. Najbardziej gorącymi propagatorami na­ wiązania współpracy byli działacze spod znaku Białoruskiego Zjednoczenia Ludowego, co szło w parze z ogólnym zradykalizowaniem się wspomnianego stronnictwa. 18 października 1936 r. „Białoruska Krynica", będąca organem Zjednoczenia Ludowego, zamieściła obszerny artykuł nawołujący obie organi­ zacje do wspólnych obchodów jubileuszowych 15-lecia TSB i 10-lecia BIGiK. Pisano w nim: „Zaniechanie wspólnego obchodu byłoby równoznaczne z po­ twierdzeniem zarzutów, że organizacje te są ekspozyturami białoruskich ugru­ powań politycznych, że na ich gruncie załatwiane są porachunki polityczne oraz, że nie dorosły one do zajmowania się sprawami kultury białoruskiej" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1936, s. 497). �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 15 Wspólną akcją obu organizacji był memoriał dotyczący spraw wyznaniowych, przesłany metropolicie Dionizemu . W dokumencie tym podkreślano, że na wspólnym posiedzeniu w dniu 24 października 1936 r. postanowiono zwrócić uwagę Metropolity i biskupów diecezjalnych na nienormalne warunki, jakie istnieją w dziedzinie nauczania religii prawosławnej w szkołach. Duchowień­ stwo prawosławne w diecezjach zamieszkałych przez ludność białoruską coraz częściej naucza religii w języku polskim zamiast w białoruskim lub cerkiewno-słowiańskim. Zdaniem autorów memoriału, powoduje to utratę przez cerkiew wpływów na ludność białoruską. Z tych względów obie organizacje doma­ gają się wydania rozporządzenia o konieczności uznania białoruskiego za język cerkiewny i wydania nowych białoruskich podręczników do nauki re­ ligii (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 633). Efektem porozumienia było także wydanie wspólnych odezw skierowanych do ludności białoruskiej, nawołujących do przeprowadzenia tzw. plebiscytu szkol­ nego. Nadzorował go utworzony przez obie organizacje Sekretariat Szkolny. Kolejnym przejawem działalności Sekretariatu było wydanie jednodniówki „Za szkołę białoruską" (16.06.1936 г.). Informowała ona społeczeństwo biało­ ruskie o szykanach ze strony polskich władz szkolnych (Gomółka 1998, s. 143). Jak wynikało z oficjalnych enuncjacji władz, akcja ta była w dużej mierze podsycana przez czynniki komunistyczne i nie odpowiadała rzeczywi­ stym nastrojom społeczności białoruskiej, szczególnie ludności wiejskiej. Stąd też władze ustosunkowały się negatywnie do tzw. Komitetu Szkolnego i do głównych organizatorów akcji. Prawdopodobnie w związku z tym dokonana została w listopadzie 1936 r. rewizja w centralach wspomnianych organizacji, po czym w początkach grudnia tego roku nastąpiło zawieszenie działalności Towarzystwa Szkoły Białoruskiej, jak też Instytutu Gospodarki i Kultury. Ze sprawami ekonomicznymi związana była działalność Białoruskiego Związku Gospodarczego kierowanego przez Białoruską Partię Włościańską. Związek, jak oceniali działacze tego okresu, wykazywał większą aktywność niż B I G i K mając na swoim koncie szereg działań o ogólnopolskim znaczeniu. Należało do nich m. in. utworzenie pawilonu białoruskiego na Regionalnej Wystawie I Targów Północnych, powołanie do życia spółdzielni mleczarskich, sklepu z wyrobami ludowymi, czterech księgarni białoruskich w Wołożynie, Mołodecznie, Wilejce i Lidzie. 2 sierpnia 1930 r. odbyło się w Wilnie doroczne zebranie Związku, na którym podano, że ma on 40 kół prowincjonalnych oraz 2 2 Nie był to pierwszy memoriał w tej sprawie. „Białoruska Krynica" z 4 czerwca 1933 r. opublikowała memoriał Białoruskiego Komitetu Narodowego przesłany metropolicie Dionizemu dnia 30 maja 1933 r. Memoriał ten szczegółowo przedstawia Głowie Cerkwi prawosławnej stosunek duchowieństwa prawosławnego do zagadnienia białoruskiego w Polsce. Stosunek ten, według memoriału, jest zdecydowanie negatywny, a nawet wrogi. Wszelkie próby zbiałorutenizowania kościoła prawosławnego na obszarach zamieszkałych przez Białorusinów natrafiają na opór ze strony miejscowego duchowieństwa. Dotychczas drukarnia synodalna nie wydała ani jednej książki religijnej w języku białoruskim, ukazało się natomiast 5 podręczników religii w języku polskim, 7 w języku rosyjskim i 8 w ukraińskim {Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3:1933, s. 228). �16 WANDA PAPROCKA prowadzi 5 Domów Ludowych, (w Mołodecznie, Horodziaszczach, Wołożynie, Oszmianie i Lidzie). Przy poszczególnych kolach Związku istniało 18 biblio­ teczek, działały też 2 amatorskie zespoły dramatyczne i 3 białoruskie chóry mieszane (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe, nr 3-4:1930, s. 385). Działalność kulturalna Związku obejmowała również akcje związane z prowadzeniem odczytów poświęconych dziejom kultury białoruskiej i propa­ gowaniu narodowej literatury. Wieloletni przewodniczący tej organizacji filolog Jan Stankiewicz ostro zwalczał dokonaną na terenie komunistycznej Białorusi reformę pisowni mającą na celu zunifikowanie języka białoruskiego z rosyjskim (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 5:1932, s. 559). Prace nad podniesieniem gospodarczym wsi białoruskiej nie znajdowały wprawdzie większego zrozumienia wśród szerszych kręgów społeczeństwa bia­ łoruskiego, co związane było również z brakiem funduszy na inwestycje i od­ powiedniej kadry fachowców, należy jednak wspomnieć o Wileńskim Biało­ ruskim Banku Kooperatywnym. Posiadał on oddziały w Pińsku i Głębokiem, a jego działalność, choć prowadzona na małą skalę służyła jednakże pod­ niesieniu stanu materialnego swych członków. Do placówek znaczących w życiu kulturalnym społeczeństwa białoruskiego należało Białoruskie Towarzystwo Naukowe (BTN), utworzone przez Wacława Iwanowskiego i Iwana Łuckiewicza w 1918 r. Skupiało ono grono inteligencji białoruskiej reprezentującej szereg dyscyplin naukowych. Prowadzono prace w czterech sekcjach: literatury i sztuki, językoznawstwa, historii i muzealnictwa. Towarzystwo działało mimo braku pomocy ze strony państwa do 1939 г., inicjując szereg akcji na rzecz rozwoju kultury białoruskiej. Do zasług Towarzystwa kierowanego przez radykalno-narodowych dzia­ łaczy białoruskich, skupionych wokół osoby Antoniego Łuckiewicza (brata Iwana) oraz Radosława Ostrowskiego, należało prowadzenie Muzeum Biało­ ruskiego im. Iwana Łuckiewicza w Wilnie, biblioteki białoruskiej w Wilnie, wydawanie rocznika BTN. Towarzystwo stale dążyło do rozszerzenia działal­ ności. Na Walnym Zebraniu w kwietniu 1930 r. postulowano m.in. zorgani­ zowanie nowego oddziału w Nowogródku, nawiązanie stosunków z innymi towarzystwami naukowymi i uczestnictwo w międzynarodowych zjazdach naukowych, objęcie działalnością nie tylko miasta, ale również prowincji (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2:1930, s. 238, 240). BTN kierowało także pracami nad gramatyką białoruską, zorganizowało ob­ chody 400-lecia druku w jęz. białoruskim. W 1937 r. nawiązało współpracę z Towarzystwem Przyjaciół Białorusoznawstwa na Uniwersytecie Wileńskim, wspólnie organizując szereg odczytów propagujących literaturę w jęz. biało­ ruskim (Gomółka 1998, s. 144). Szczególną aktywność wykazało T-wo w spra­ wie przeprowadzonej na Białorusi Sowieckiej reformy pisowni białoruskiej. Na zwołanym w Wilnie ogólnym zjeździe członków Białoruskiego Komitetu Naukowego zaprotestowano przeciwko dekretowi władz sowieckich z dnia 28 sierpnia 1933 г., które wprowadziły m.in. zakaz stosowania w białoruskim piśmie i druku dźwięków najbardziej charakterystycznych dla języka białoru- �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 17 skiego, obowiązek używania końcówek rosyjskich przy odmianie rzeczowni­ ków, co sprzeczne jest z fonetyką białoruską, pisania po białorusku wyrazów obcych według wymowy rosyjskiej. Uczestnicy Zjazdu uznali dokonaną refor­ mę za atak polityczny, „który podeptawszy wymagania nauki, znieważywszy gramatykę białoruską i dokonawszy gwałtu nad żywą mową białoruską dąży tą drogą do zlania białoruskiej mowy literackiej z mową rosyjską dla syste­ matycznego rusyfikowania narodu białoruskiego" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 6:1933, s. 694). Ostatnim przed I I wojną światową ważnym wydarzeniem w działalności Towarzystwa było wydanie w 1937 r. pierwszego zeszytu „Prac Białoruskiego T-wa Naukowego" (Mniej­ szości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1-2:1938, s. 122). W dziedzinie kultury i oświaty na uwagę zasługuje Białoruskie Towarzy­ stwo Wydawnicze. Początki jego działalności sięgają 1913 r. jednak największą produkcję wydawniczą Towarzystwo rozwinęło po 1919 r. Drukowało gazety, prace z zakresu literatury, dzieła popularno-naukowe i naukowe na zlecenie Białoruskiego Towarzystwa Naukowego. Związane było BTW z działalnością Białoruskiej Włościańsko Robotniczej Hromady drukując na jej potrzeby. Po rozwiązaniu BWRH wydawano prasę białoruską wychodzącą w Wilnie. Drukowano zbiory poezji, powieści, utwory sceniczne, podręczniki, m.in. gramatykę języka białoruskiego B. Taraszkiewicza. Towarzystwo posiadało własną księgarnię w Wilnie przy ul. Ostrobramskiej 1. W 1935 r. zakończyło swoją działalność (Gomółka 1998, s. 145). Do organizacji skupiających inteligencję białoruską należał także Związek Studentów Białoruskich, który powstał w 1920 r. Podobnie jak inne instytucje Związek nie ustrzegł się wewnętrznych walk politycznych. Największe ich na­ silenie nastąpiło w latach trzydziestych. Wpływy w Związku posiadali zarów­ no zwolennicy Centrsajuzu (por. Paprocka 1998, s. 6) jak i zwolennicy Chrześ­ cijańskiej Demokracji. Zdobycie wpływów przez grupę związaną z pierwszą organizacją polityczną dawało przewagę orientacji polonofilskiej, z drugą radykalno-narodowej walczącej o niepodległość państwową Białorusi. Do zaostrzenia konfliktów wśród studentów Białoruskich doszło w mo­ mencie powołania do życia studenckiej korporacji pod nazwą „Skorynia". Według oświadczenia władz, korporacja stała na gruncie ścisłej współpracy z Polakami. W 1932 r. na walnym zebraniu Związku Studentów Białorusinów opanowanego w tym czasie przez zwolenników Chrześcijańskiej Demokracji doszło do wykluczenia ze Związku wszystkich członków „Skorynii" (Mniej­ szości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1:1932, s. 70). W wyniku starć ideologicznych następowały podziały wewnątrz organizacji młodzieżo­ wych i tworzenie się nowych często o tej samej nazwie. Tak powstał w Warsza­ wie Związek Białoruskich Studentów, którego założyciele dążyli do ścisłej współpracy z polskimi organizacjami studenckimi o nastawieniu prorządowym (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1931, s. 170-171). W 1937 roku młodzież akademicka założyła Stowarzyszenie im. Franciszka Skoryny pozostające pod wpływem Towarzystwa Oświaty Białoruskiej, co �18 WANDA PAPROCKA określało jego charakter polityczny (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 1:1937, s. 102-103). Do instytucji o charakterze kulturalnym należało wspomniane Muzeum Białoruskie powstałe w 1921 r. Utworzono je ze zbiorów białoruskiego etnografa i archeologa Iwana Łuckiewicza, którego imię znalazło się w nazwie placówki oraz z eksponatów osób prywatnych, m. in. Eustachego Tyszkiewicza i Bohdana Danieyko (Gomółka 1998, s. 144). Muzeum mieściło się w murach dawnego klasztoru Bazylianów w Wilnie na ul. Ostrobramskiej 9. Posiadało działy: archeologiczny, rękopisów i starodruków, numizmatyczny, sztuki, militariów i etnograficzny. Najliczniejsze zbiory zgromadzono w dziale pergaminów i rękopi­ sów. Najstarszym rękopisem była Ewangelia z X I V w., pochodząca z Nowogródczyzny. Ponadto w Muzeum znajdowały się rękopisy z X V , X V I , i X V I I w. oraz szereg dokumentów królów polskich i wielkich książąt litewskich z X V I i X V I I w. Biblioteka Muzeum składała się z kilku tysięcy tomów. Najstarszą księgą drukowaną była Triod Ciwetnaja z czasów Kazimierza Jagiellończyka, wydana w Krakowie w 1419 r. Najdawniejszą księgą pisaną po białorusku była Biblia Franciszka Skoryny z Połocka, wydrukowana przez niego w Pradze Czeskiej w 1517 r. W zbiorach Muzeum znalazły się także bardzo rzadkie druki z okresu odrodzenia kultury białoruskiej: „Białoruś" (Paryż 1840), zbiory pieśni Jana Czeczota, białoruski katechizm z 1835 r. i in. W dziale etnograficznym znajdo­ wały się stroje, sztuka ludowa i przedmioty kultu. Zostały też zgromadzone ubiory kobiece ze znakomitych słuckich materiałów oraz kolekcja pasów słuckich. W życiu kulturalnym Białorusinów pewną rolę odegrał również teatr białoruski, powstały, jak pisze K.Gomółka, w 1915 r. w okresie okupacji niemieckiej i przy poparciu władz zainteresowanych rozbudzaniem narodowych aspiracji Białoru­ sinów. Teatr nie posiadał stałej sceny korzystając z sali klubu poselskiego w Wilnie i występując gościnnie w wielu miastach województwa wileńskiego i nowogródzkiego. Repertuar obejmował sztuki autorów współczesnych, póź­ niej w związku z cenzurą ograniczał się do tematyki religijnej. Zespół teatru mimo poważnych trudności dotrwał do 1939 r. (Gomółka 1998, s. 147). W 1937 r. grupa osób na czele z Franciszkiem Olechnowiczem, pisarzem i dramaturgiem, podjęła inicjatywę założenia stałego teatru w Wilnie. Do organizatorów należeli redaktor „Białoruskiej Krynicy", prezes Białoruskiego Komitetu Narodowego oraz przywódca białoruskich socjalistów. Poparcie dla tej inicjatywy wyraziło Białoruskie Towarzystwo Naukowe. Inicjatorzy wyra­ żali przekonanie, że teatr białoruski przyczyni się do złagodzenia antagoniz­ mów pomiędzy poszczególnymi obozami (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 1-2:1937, s. 69). Wymienione organizacje społeczno-gospodarcze i kulturalne nie wyczerpują listy wszystkich instytucji białoruskich działających w I I Rzeczypospolitej. Grupa ta należała do najliczniejszych i działających dostatecznie długo, aby odegrać pewną rolę w życiu tej mniejszości narodowej. Dla przedstawienia całościowego obrazu życia ludności białoruskiej należy jednak wymienić, chociaż z nazwy, również te organizacje, które z racji krótkiego okresu istnienia lub małej liczby �BIAŁORUSKIE ORGANIZACJE SPOŁECZNO-KULTURALNE 19 członków nie pozostawiły większych śladów swej działalności. Należały do nich: powstałe w 1927 r. w Grodnie Towarzystwo „Jedność" stojące na gruncie lojalności wobec państwa polskiego (wydawało ono tygodnik „Białoruska Dola". Prezesem Towarzystwa był M . Adamowicz), Białoruskie Towarzystwo Dobro­ czynności z F. Okuńczyckim na czele, pozostające pod wpływem Towarzystwa Szkoły Białoruskiej; Związek Kobiet Białoruskich powstały w 1930 г., zbliżony w zakresie programu do Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet, pozostający pod wpływem grupy R. Ostrowskiego i A. Łuckiewicza; Towarzystwo Inteligencji Białoruskiej powołane do życia w 1927 r. w Wilnie, działające na rzecz krzewienia narodowej kultury białoruskiej i in. Dość znaczna liczba organizacji działających w społeczności białoruskiej świadczy nie tylko o pewnej aktywności niezbyt licznej zresztą grupy działaczy. W wielu przypadkach wzrost ich liczebności był rezultatem rozpadu większych organizacji na kilka mniejszych w wyniku sporów i antagonizmów wewnętrz­ nych. Świadczą o tym powtarzające się nazwiska założycieli i przewodniczących nowo tworzonych placówek. Organizacje społeczno-kulturalne i gospodarcze pozostające pod wpływem partii politycznych lub często przez nie powoływane służyły w dużym stopniu realizacji ich celów. Równocześnie w zależności od koniunktury politycznej wraz z partiami przeżywały okresy stagnacji bądź rozkwitu. Brak współpracy między organizacjami białoruskimi spowodowany różnicami ideologicznymi osłabiał skuteczność ich działania i utrudniał realizac­ ję celów, jakim miały służyć. Jedynie w walce o szkolnictwo białoruskie osiągnięto pewien konsensus, podejmują szereg wspólnych akcji mających na celu rozwinięcie szkolnictwa powszechnego, utworzenie większej liczby gimna­ zjów i umożliwienie studiów na uniwersytecie młodzieży białoruskiej. Nastąpiło to jednak dopiero w latach trzydziestych w okresie, w którym wzmógł się proces unifikacyjny w stosunku do mniejszości narodowych na Kresach Wschodnich a nowa ordynacja wyborcza pozbawiła Białorusinów przedstawi­ cielstwa w Sejmie I I Rzeczypospolitej Polskiej. Działalność organizacji białoru­ skich utrudniał również ich ograniczony zasięg obejmujący jedynie nieliczne warstwy inteligencji. Poza zasięgiem pozostawały natomiast rzesze ludności wiejskiej, w dużym procencie analfabetów, o niskim stopniu świadomości narodowej. Wybuch I I wojny światowej zastał więc społeczność białoruską nie skonsolidowaną, poddaną infiltracji komunistycznych idei, w opozycji do polityki mniejszościowej państwa polskiego. Ta sytuacja w przededniu wielolet­ niej niewoli komunistycznej miała duży wpływ na dalsze dzieje ludności biało­ ruskiej nawet po odzyskaniu niepodległości przez Białoruś. LITERATURA G o m ó ł k a K. 1998 Białoruskie instytucje kulturalno-oświatowe w II Rzeczypospolitej, „Białoruskie Ze­ szyty Historyczne", nr 9:1998, s. 140-148. „Natio" 1927 „Natio", nr 3-4. �20 WANDA PAPROCKA P a p r o c k a W. 1995 Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie międzywojennym, „Etnografia Polska", t. 39, z. 1-2, s. 5-32. 1998 Szkolnictwo białoruskie na Kresach Wschodnich w świetle polityki mniejszościowej II Rzeczypospolitej, „Etnografia Polska", t. 42, z. 1-2, s. 51-72. Mniejszości narodowe 1927-1938 Mniejszości narodowe w Polsce. Białorusini, „Sprawy Narodowościowe", nr 5:1928; nr 2:1930; nr 1:1932; nr 4-5:1932; nr 6:1932; nr 2-3, 6:1933;nr 5-6:1934;nr 4-5:1936. WANDA PAPROCKA T H E B E L O R U S S I A N SOCIAL AND C U L T U R A L ORGANIZATIONS ON T H E E A S T E R N B O R D E R L A N D OF POLAND IN T H E Y E A R S 1918-1939 Summary The work deals with the institutional cultural activity of the Belorussian minority in the Polish republic in the years 1918-1939. It is the continuation of the author's studies on the situation of the above mentioned minority. The two previous papers concerned the minority policy of the Polish state in the years 1918-39 (published: "Etnografia Polska" vol. 39, 1995) and minority educational system ("Etnografia Polska" 40, 1998). Here the author describes all the important social and cultural institutions of the Belorussian minority between the World Wars. The sources come from the National Archives of the Belo­ russian Republic in Minsk and the Public Record Office in Warsaw and from reports describing institutional life of the minorities published in the periodical "Sprawy Narodowościowe" (Problems of Nationalities) in the years 1920-1939. The oldest organization was TBS - Society for Belorussian Schools, which aimed at founding Belorussian elementary schools, teachers' colleges, secondary schools, culture centres. They pub­ lished school handbooks and scholarly journals. In the best period of its development the organization consisted of 385 local groups and had about 800 members. Like other minority organizations it was politically oriented. The school society remained under the influence of the communist party and that is why it was dismissed in 1936. The Society for Belorussian Education had a different political orientation, it was considered "polonophil". Its activities, similiar to those of TBS were more in accordance with Polish policy, they were no opposition. Worth mentioning are the Belorussian Christian Democratic Party with its Institute of Belorussian Economy and Culture.and Belorussian Peasant Party which founded the Belorussian Economic Association. Both those organizations dealt with economic problems of the, mainly rural minority population - village cooperatives, folk handicraft, elementary schools. There were also a few institutions closely connected with scholarly activities, publishing etc. Let us mention the Belorussian Learned Society, Belorussian Publishing Society, Catholic Publishers, Belorussian Museum and Library and the Association of Belorussian Students. The main credits of those organizations were their concern for the purity of the Belorussian language, works on Belorussian grammar, attempts at introducing Belorussian to Russian ortho­ dox church and organization of the 400th anniversary of the first printed Belorussian text. In spite of the wide scope of the activities the organizations were not as efficient as they could have been due to their different political orientations, which were an obstacle in their cooperation. The only area of agreement was education - founding Belorussian schools and promoting Belorussian students at universities, both in Poland and abroad. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1645ebd7367119edd50782292bb6d2b5.pdf d848fe8b2fa6013f27fa84765ca1ebd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:567 Title A name given to the resource Materiały do historii organizacji przemysłu domowego i rzemiosła wiejskiego w Wielkiej Brytanii w końcu XIX i w XX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.433-446 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WANDA PAPROCKA MATERIAŁY DO HISTORII ORGANIZACJI PRZEMYSŁU DOMOWEGO I RZEMIOSŁA WIEJSKIEGO W W I E L K I E J B R Y T A N I I W KOÑCU X I X I W X X W. Znaczenie, j a k i e posiada przemysł d o m o w y i rzemiosło w gospodarce w i e j s k i e j , związane jest ściśle z r o z w o j e m życia gospodarczego w s i i j e j układem stosunków społecznych. Zapotrzebowanie na poszczególne f o r m y wyrobów i usług rzemieślniczych na w s i jest zależne w znacznym stopniu od ogólnego poziomu gospodarki r o l n e j , s t r u k t u r y obszarowej gospo­ d a r s t w i i c h p r o f i l u produkcyjnego, właściwej d y s t r y b u c j i artykułów przemysłowych na r y n e k w i e j s k i , j a k również miejscowej t r a d y c j i n i e ­ których gałęzi wytwórczości w i e j s k i e j . W każdym j e d n a k układzie w a r u n ­ ków zapotrzebowanie t a k i e istnieje i dlatego prawidłowy rozwój usług rzemieślniczych poprzez przystosowanie t r a d y c y j n e g o rzemiosła do p o ­ t r z e b nowoczesnego r o l n i c t w a jest konieczne d l a właściwego zorganizo­ w a n i a gospodarki w i e j s k i e j . Przykładem t a k r o z u m i a n e j r o l i rzemiosła w ogólnej s t r u k t u r z e gospodarczej w s i jest rzemiosło w i e j s k i e w W i e l k i e j B r y t a n i i . W y s o k i stopień uprzemysłowienia k r a j u i duża podaż artykułów przemysłowych na r y n e k w i e j s k i nie l i k w i d u j e zapotrzebowania na p r a ­ cę rzemieślnika, wpływając j e d ynie na zmianę c h a r a k t e r u w y k o n y w a ­ n y c h przez niego usług. Proces przystosowania się p r o d u k c j i rzemieślni­ czej d o n o w y c h wymagań r y n k u , zarówno przez modernizację w a r s z t a ­ tów, j a k i podniesienie k w a l i f i k a c j i zawodowych, jest w w i e l u w y p a d k a c h k i e r o w a n y i wspomagany przez i n s t y t u c j e państwowe i organizacje spo­ łeczne. Daje t o możliwości bardziej prawidłowego r o z w o j u poszczególnych działów wytwórczości w zależności od a k t u a l n y c h (potrzeb w t y m zakresie. Porównanie t e j s y t u a c j i z procesem p r z e m i a n , j a k i m podlega wytwór­ czość w i e j s k a na terenie Polski, p o z w o l i być może na w y s n u c i e wniosków dotyczących różnic i podobieństw w przeobrażeniach współczesnej k u l t u ­ r y w s i w k r a j a c h o różnej s t r u k t u r z e gospodarczej i systemach p o l i t y c z ­ n y c h . Porównanie t a k i e w y d a j e się t y m bardziej uzasadnione, że zagad­ nienie u t r z y m y w a n i a się n a w s i zajęć związanych z rzemiosłem i p r z e ­ mysłami w i e j s k i m i , wiąże się z n a d a l bardzo a k t u a l n y m w w i e l u k r a j a c h 2« — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �434 WANDA PAPROCKA p r o b l e m e m z a t r u d n i e n i a dodatkowego ludności w i e j s k i e j posiadającej gospodarstwa nie dające podstaw do u t r z y m a n i a i wymagające od i c h właścicieli uzupełniania budżetów dochodami z zajęć pozarolniczych. Przemysł d o m o w y i rzemiosło j a k o źródła dodatkowego dochodu z n a j ­ dują się również w kręgu zainteresowań ekonomistów radzieckich. J e d ­ n y m ze sposobów podniesienia dochodowości państwowych i k o l e k t y w ­ n y c h gospodarstw r o l n y c h jest l i k w i d a c j a sezonowości z a t r u d n i e n i a w r o l n i c t w i e . Przemysły lokalne i rzemiosła mogą dostarczyć p r a c y w okresach w o l n y c h od robót r o l n y c h , zwiększając ilość d n i roboczych w r o k u , a t y m s a m y m podnosząc i n d y w i d u a l n e z a r o b k i każdego pracow­ n i k a . Rodzaj przedsiębiorstw, j a k pisze C. Kolesniew w a r t y k u l e d o t y ­ czącym podstawowych zagadnień e k o n o m i k i kołchozu, p o w i n i e n odpo­ wiadać p r z y r o d z o n y m w a r u n k o m gospodarstwa i p r z y z w y c z a j e n i o m l u d ­ ności . Zorganizowane na t y c h zasadach w niektórych kołchozach i sowchozach przemysły przyniosły spodziewane efekty, należy więc p r z y ­ puszczać, że w t y m k i e r u n k u pójdzie dalszy i c h r o z w ó j . Jak w y n i k a z t y c h przykładów, zainteresowania przemysłem w i e j s k i m i rzemiosłem mogą mieć różne źródła w zależności od s y t u a c j i p o l i t y c z n e j i gospodarczej k r a j u i w różny sposób może kształtować się k i e r u n e k ich r o z w o j u . Organizacja przemysłu i rzemiosła w W i e l k i e j B r y t a n i i jest szczegól­ nie wyraźnym dowodem, że t e działy p r o d u k c j i i usług nie pozostają na marginesie życia gospodarczego k r a j u i w dalszym ciągu koncentrują zainteresowania specjalistów różnych dziedzin . W W i e l k i e j B r y t a n i i w r o l n i c t w i e z a t r u d n i o n y c h jest ok. 900 t y s . osób. R o l n i c t w o zajmuje obszar 49 milionów akrów ziemi, w t y m w A n g l i i 1 2 3 1 C. K o l e s n i e w , Koriennoj wapros kołchoznoj ekonomiki, „Ekonomiczeskaja G a z i e t a " , n r 4 8 : 1965, s. 38. W kołchozie „Krasnyj M a j a k " 2 płótna lnianego, wykonywanego w o b w o d z i e g o r k o w s k i m w p ł y w y ze sprzedaży z surowca uprawianego i przerabianego w koł­ chozie, osiągnęły w 1964 p o n a d 60°/o w s z y s t k i c h pieniężnych w p ł y w ó w kołchozu. D o uruchomienia zakładu przerobu l n u dniówka jednego robotnika wynosiła 1 rb. 35 k o p . P o u r u c h o m i e n i u podniosła się do 3 r b . 45 kop. W kołchozie i m . Z a c h a r o w a o b w o d u p s k o w s k i e g o w y r a b i a n e z odpadów różne przedmioty, j a k rączki do śrubokrętów i pilników, drewniane drewna k o r k i itp., stanowiły w 1964 r. trzecią część ogólnych dochodów kołchozu. W ł a d z e kołchozowe corocznie zawierają umowy z l e n i n g r a d z k i m i przedsiębiorstwami na dostarczanie t y c h w y r o b ó w . S z y b k a r e a l i z a c j a p r z e z kołchozy zamówień wzbudziła duże z a i n ­ t e r e s o w a n i e l e n i n g r a d z k i c h kooperantów, którzy zaczęli zawierać u m o w y kołchozami pskowskiego, nowogrodzkiego i leningradzkiego d r e w n i a n y c h łopat, opakowań, mioteł itp. K o l e s n i e w , 3 B a d a n i a n a d przemysłem d o m o w y m przeze mnie w Koriennoj z wieloma na dostawę wapros... i rzemiosłem w i e j s k i m p r o w a d z o n e c z a s i e 2 miesięcznego p o b y t u I n s t y t u t e w O x f o r d z i e w 1966 r. obwodu w były Agricultural Economics Research �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W WIELKIEJ 435 BRYTANII i W a l i i 29,3 m l . akrów, p r z y czym połowa tego obszaru zarejestrowana jest jako tereny wypasowe. W całym k r a j u ziemie orne zajmują 30,7 m i l . akrów. N a ogólną liczbę 450 t y s . f a r m (1966) połowa jest własnością f a r ­ merów, pozostała znajduje się w posiadaniu osób p r y w a t n y c h , trustów, znaczna część jest własnością R o y a l F a m i l y , N a t i o n a l Coal Board, C h u r c h С ommissioner s. Prowadzone współcześnie przez J . Ashtona i R. E. Cracnella badania nad strukturą gospodarczą f a r m w A n g l i i i W a l i i przynoszą szereg n i e ­ zmiernie ważnych d l a omawianego t e m a t u spostrzeżeń dotyczących za­ gadnienia dodatkowego z a t r u d n i e n i a w gospodarstwach r o l n y c h . K o n c e n ­ trując swoją uwagę głównie na badaniu f a r m , których wielkość nie daje podstaw do pełnego u t r z y m a n i a i c h właścicielom, s t w i e r d z i l i oni, że prze­ ciętna wielkość f a r m y dającej pełny dochód w y n o s i 115 akrów, średnia natomiast wielkość f a r m obliczona na podstawie spisów ludności, w y n o s i 70 akrów. Za podstawę k l a s y f i k a c j i dla określenia wielkości f a r m y , d a ­ jącej pełny dochód, przyjęto wielkość zatrudnienia potrzebnego do j e j u p r a w y , którą obliczono na 275 d n i roboczych w r o k u . Dalsza k l a s y f i ­ kacja pozwoliła na określenie małych f a r m j a k o wymagających d l a u p r a ­ w y 275—600 d n i roboczych w r o k u , średnich 600—1200 d n i roboczych i w i e l k i c h ponad 1200 d n i roboczych. T a k przeprowadzona k l a s y f i k a c j a w zestawieniu z materiałami s t a ­ t y s t y c z n y m i pozwoliła obliczyć, i l u właścicieli f a r m posiada dodatkowe z a t r u d n i e n i e poza r o l n i c t w e m . Spis ludności z 1955 r. wykazał, że w A n g l i i i W a l i i było 180 t y s . posiadaczy f a r m o z a t r u d n i e n i u m n i e j s z y m niż 275 d n i roboczych na ogólną liczbę 370 t y s . Dane z 1966 r. podają d l a całej W i e l k i e j B r y t a n i i liczbę 450 t y s . f a r m , z której 220 t y s . stanowią f a r m y o pełnym z a t r u d n i e n i u , natomiast 112 t y s . w y m a g a do i c h u p r a w y m n i e j niż 60 d n i roboczych w r o k u , 66 t y s . 600—1200, 42 t y s . ponad 1200 . 4 W uzupełnieniu materiałów statystycznych dotyczących A n g l i i i W a l i i w s p o m n i e n i a u t o r z y p r z e p r o w a d z i l i badania terenowe. D o badań t y c h w y b r a n o grupę 116 tys. f a r m , w których z a t r u d n i e n i e wynosiło m n i e j niż 275 d n i roboczych. Badania pozwoliły określić, j a k i e są podstawowe rodzaje z a t r u d n i e n i a dodatkowego p r z y f a r m a c h oraz które z n i c h sta­ nowią podstawę u t r z y m a n i a . Jeśli p r z y j m i e m y ogólną liczbę f a r m za 100%, z a t r u d n i e n i e będzie przedstawiało się następująco : 5 Ilość robotnicy „ sprzedawcy 4 Anual rolni „ (zatrudnieni w pełnym wymiarze godzin) ( z a t r u d n i e n i częściowo) m l e k a detaliści ( z a t r u d n i e n i częściowo) review and determination of guarantiras, 5540 w 7„ 10,6 5000 9,6 450 0,9 1966. J . A s h t о n, В. E . C r a c n e l l , Agricultural holdings and farm business structure in England and Wales, „Jurnal of A g r i c u l t u r a l E c o n o m i c " , t. 14: 1961, s. 29, t a b l . b. 5 �436 WANDA PAPROCKA p r o d u c e n c i detaliści o g r o d n i c y ( z a t r u d n i e n i częściowo) 780 1,5 r o b o t n i c y leśni ( z a t r u d n i e n i w pełnym w y m i a r z e godzin) d o s t a w c y produktów r o l n y c h ( z a t r u d n i e n i w pełnym w y ­ 850 1,6 700 1,3 1260 2,4 1150 2,2 2660 5,1 m i a r z e godzin) robotnicy pracujący w transporcie wodnym (zatrudnieni w pełnym w y m i a r z e godzin i częściowo) h o t e l a r z e l u b posiadający wymiarze rzeźnicy, piekarze, i kamieniarze pełnym godzin) listonosze miarze górnicy w y s z y n k (zatrudnieni w (zatrudnieni w pełnym wy­ godzin) (zatrudnieni w pełnym wymiarze godzin) inne zatrudnienia w „ „ niepełnym w y m i a r z e godzin w pełnym w y m i a r z e godzin 1900 3,6 24770 47,7 7030 13,5 J a k k o l w i e k n i e zostały w g r u p i e t e j w y m i e n i o n e zajęcia dodatkowe, związane z rzemiosłem, należy spodziewać się, że znaczny procent, a m i a ­ nowicie 47,7 i 13,5, podany j a k o „inne z a t r u d n i e n i a " m u s i obejmować również te rodzaje zajęć. Jak pisze J . A. V e n n w swojej pracy Foundations of Agricultural Economics, w g m i n i e N o r f o l k już o d d a w n a p r a k t y c z n i e każdy f a r m e r , posiadający poniżej 20 akrów, miał dodatkowe zajęcie j a k o szynkarz, kołodziej, szewc, tragarz i t p . Dochód z dodatkowego z a t r u d n i e n i a nie jest d l a małych f a r m j e d ­ nak j e d y n y m źródłem pozwalającym na i c h u t r z y m a n i e . Od 1892 r. R a d y Wiejskie ( C o u n t r y Councils) miały obowiązek pomocy właścicie­ l o m małych f a r m . Obecnie w A n g l i i i W a l i i ok. 16 tys. f a r m jest w s p i e ­ r a n y c h przez miejscowe organa, a o k . 1300 przez M i n i s t e r s t w o R o l n i ­ c t w a . Z l i c z b y tej 1000 jest k i e r o w a n y c h przez L a n d Settlement Asso­ ciation L i m i t e d , które powstało w 1934 r . i miało na celu u t r z y m a n i e i rozwój małych f a r m oraz dostarczenie p r a c y dla ludności b e z r o l n e j . Konieczność u t r z y m a n i a i organizowanie pomocy nawet d l a n a j m n i e j ­ szych gospodarstw r o l n y c h m a niewątpliwie swoje źródło w znaczeniu p r o d u k c j i r o l n e j d l a gospodarki W i e l k i e j B r y t a n i i . J a k k o l w i e k połowa artykułów żywnościowych jest i m p o r t o w a n a do A n g l i i , r o l n i c t w o s t a n o w i jeden z najważniejszych działów gospodarki narodowej. Szczególnie w okresie I i I I w o j n y światowej znaczenie r o l n i c t w a i dążenie d o maksymalnego zwiększenia areału z i e m i pod uprawę i j e j i n t e n s y f i k a c j i zaznaczyło się bardzo wyraźnie. W okresie ostatniej w o j n y 7 m i l . akrów łąk i pastwisk zostało oddane pod uprawę, t a k że zasiew owsa i ziemniaków zwiększył się podwójnie, pszenicy ok. 3 0 % . Obecnie p r o ­ d u k c j a r o l n a w W i e l k i e j B r y t a n i i w stosunku do okresu przedwojennego przedstawia się następująco ( w t y s . t o n ) : 6 7 6 7 Britain Ibidem, an official s. 325. handbook, L o n d o n 1965, s. 322—327. �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J P r z e d wojną średnio Produkcja zbóż pszenica buraki cukrowe 1962 1963 437 1963-1964 1651 2845 3911 2999 10 25 765 2800 7533 17 5773 22 6617 6668 6577 722 755 żyto jęczmień ziemniaki 1956-1957 BRYTANII 4873 415 734 Zwiększenie się p r o d u k c j i r o l n e j , które z p e w n y m i w a h a n i a m i moż­ na zaobserwować w okresie p o w o j e n n y m , w s y t u a c j i znacznego odpły­ w u rąk roboczych ze w s i do miasta i ogólnej tendencji kurczenia się areału terenów u p r a w n y c h świadczy o i n t e n s y f i k a c j i u p r a w y . D o k o n u j e się ono zarówno przez mechanizację r o l n i c t w a (liczba traktorów wzrosła z 117 t y s . w 1942 r . do 480 tys. w 1962 i obecnie 1 t r a k t o r p r z y p a d a na 36 akrów ornej ziemi), szkolenie k a d r y n a u k o w e j , j a k i działalność organizacji f a r m e r s k i c h , n p . N a t i o n a l F a r m e r s Unions. N i e bez wpływu jest również specjalny system pożyczek i działalność organizacji d o r a d ­ czych w zakresie prowadzenia f a r m , j a k u t w o r z o n y w 1963 r . C o m i t t e e of I n q u i r e . Ta ostatnia i n s t y t u c j a została powołana do życia w związku z ustawą rolniczą ogłoszoną przez. P a r l a m e n t w 1947 r . ( A g r i c u l t u r a l A c t ) . Ustawa t a otwierała możliwości pracy osobom z doświadczeniem r o l n i c z y m . Umożliwiała ona również r o b o t n i k o m r o l n y m prowadzenie f a r m n a własny rachunek. Troska o organizowanie właściwej pomocy i zaopatrzenie ludności rolniczej wiąże się z dążeniem do właściwego zorganizowania systemu usług i odpowiedniego rozplanowania rynków zaopatrzenia i z b y t u d l a terenów w i e j s k i c h . T e n ostatni p r o b l e m nabiera szczególnej w a g i w świe­ tle materiałów statystycznych, dotyczących rozmieszczenia ludności w A n g l i i i W a l i i . Według n i c h : 8 Ilość mieszkańców L i c z b a miast lub okręgów p o n a d 1 000 000 500 000—1000000 Ludność w tysiącach 0.' .0 5 16078 36,7 3,1 4,3 2 1348 100 000—250 000 6 24 1866 3417 7,8 50 000—100 000 47 10 0 0 0 — 50 000 340 3261 7587 7,5 17,3 poniżej 10 000 okręgi w i e j s k i e 348 476 1790 8397 4,1 19,2 250 000—500 000 Jak w y n i k a z t y c h danych, 5 0 % ludności A n g l i i i W a l i i żyje t y l k o w 37 miastach z ludnością ponad 100 t y s . D l a Szkocji procent t e n w y ­ nosić będzie 37,6, d l a p n . I r l a n d i i — 32,4%. W s k u t e k znacznej i szybkiej p o p r a w y warunków k o m u n i k a c y j n y c h Census 1951 England and Wales, Preliminary Raport, tabl. III, IV. �438 W A N D A P A P R O C K A nastąpiła m i g r a c j a usług ze w s i do miasta. Stąd zwiększająca się liczba w s i i mniejszych miast, których r y n k i h a n d l o w e uległy większej l u b mniejszej r e d u k c j i i chylą się k u u p a d k o w i tracąc swoje dotychcza­ sowe znaczenie. Większość i c h pochodziła z okresu przed industrialnego i odpowiadała potrzebom r o l n i c z y c h okręgów tworząc i c h podstawową integralną część. Zmniejszenie się i c h l i c z b y powiększa określone przez G. P. H i r s c h a , „koszty społeczne", c z y l i koszty powstające w s k u t e k dystansu między k o n s u m e n t e m a r y n k i e m , na które składają się koszty t r a n s p o r t u , k o m u n i k a c j i , zużytego czasu i t p . Właściwe więc zorganizowanie i u a k t y w n i e n i e rynków l o k a l n y c h , których f u n k c j e dostosowane byłyby do miejscowych potrzeb, podobnie zresztą j a k w Polsce, i w A n g l i i jest sprawą o dużym znaczeniu ekono­ m i c z n y m i społecznym. Szczególną uwagę zwrócił na to p r o f . Sargant Florence, który przedstawił propozycje zasiedlenia r e g i o n u d o l i n y r z e k i T a y . Według proponowanego przez niego w z o r u na przestrzeni ok. 4 t y s . m i l . k w a d r a t o w y c h p o w i n n y istnieć 1) d w a centra regionalne (posiadające o d 150 do 200 t y s . mieszkańców), które skupiałyby ważniej­ sze ośrodki s z k o l n i c t w a specjalistycznego, służbę z d r o w i a i większy ośrodek przemysłowy, 2) 10 centrów okręgowych od 5 d o 20 t y s . miesz­ kańców, posiadających r y n e k d l a z b y t u artykułów r o l n y c h i ośrodek przemysłowy, 3) 43 zurbanizowane wsie od 1000 d o 5000 mieszkańców posiadające lokalne usługi, w a r s z t a t y rzemiosła wiejskiego, usługi w za­ kresie r o l n i c t w a i 4) ok. 200 małych w s i od 100 do 500 mieszkańców, które koncentrowałyby grupę l u d z i z p o d s t a w o w y m wykształceniem. Według w z o r u Sargant Florence na terenie A n g l i i i W a l i i , których powierzchnia w y n o s i 58 017 m i l , p o w i n n o znajdować się 38 centrów regionalnych. Materiał statystyczny natomiast podaje, że miast o w i e l ­ kości odpowiadającej określonym przez Sargant Florenca c e n t r o m jest t y l k o 24. 9 1 0 2 P r z y t a k i m układzie tworzenia się większych ośrodków m i e j s k i c h oraz związana z t y m m i g r a c j a usług ze w s i do miasta jest, szczególnie w w y p a d k u konieczności obsługi r o l n i c t w a , objawem n i e k o r z y s t n y m , m i m o że w związku z procesem mechanizacji r o l n i c t w a znaczenie n i e ­ których gałęzi rzemiosł d l a w s i ulega dużej zmianie. Spada zapotrzebo­ wanie na w i e l e zawodów, m . i n . n p . na r y m a r s t w o czy kołodziejstwo. Równocześnie wzrasta zapotrzebowanie na usługi n p . t y p u ślusarsko-mechanicznego, wymagające jednak w w i e l u w y p a d k a c h zwiększenia G . P. H i r s h, Country towns: their function in the rural pattern, reprinted Town and Country Planning, L o n d o n 1951, s. 1. Some social aspects of industry in country town, [w:] Country Towns Con­ ference, February 1956 (powielone). 9 from 10 �PRZEMYSŁ DOMOWY I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J 439 BRYTANII zakresu wiadomości zawodowych rzemieślnika oraz ulepszenia i zmecha­ nizowania warsztatów. Na podstawie materiałów statystycznych, pochodzących ze spisu l u d ­ ności z 1911 r . , 1931 i 1951 r . , można dokonać analizy z m i a n w i e l ­ kości z a t r u d n i e n i a w poszczególnych gałęziach rzemiosła w A n g l i i i W a ­ l i i . W ogólnym zestawieniu liczby t e będą w poszczególnych latach przedstawiały się następująco: n 1 2 R o d z a j e rzemiosł rymarze koszykarze s t o l a r z e i cieśle wytwórcy brak cegieł 2 501 6 889 23 785 9 903 3 361 125 536 102 228 45 575 4 763 kołodzieje kowale 1951 1931 1911 24 388 10 862 7 856 209 051 danych 248 623 26 822 244 929 30 247 Dla S z k o c j i spis ludności z 1951 r . podaje na ogólną liczbę l u d ­ ności 5 096 415: k o w a l i 7388, kołodziejów 34, r y m a r z y 391, koszykarzy 447, stolarzy i cieśli 26 435. Na podstawie t y c h materiałów można stwierdzić, że największą grupę zawodową stanowią cieśle i stolarze i w tej pozycji obserwujemy nawet wzrost z a t r u d n i e n i a . Również większą grupą zawodową są kowale, choć wielkość z a t r u d n i e n i a w t y m rzemiośle poważnie maleje na prze­ strzeni omawianego okresu. Należy jednak podkreślić, że dokonywane obecnie spisy ludności dają obraz z a t r u d n i e n i a w oparciu o c h a r a k ­ terystykę głównego źródła zarobku. M a to szczególne znaczenie w p r z y ­ p a d k u rzemiosła i przemysłu domowego, w w i e l u w y p a d k a c h b o w i e m zajęcia rzemieślnicze są w y k o n y w a n e j a k o praca uboczna. Bardzo cie­ k a w e są w y n i k i badań przeprowadzone przez studentów C a m b r i d g e n a d strukturą społeczno-gospodarczą i zawodową w s i B i n h a m (liczącej 378 mieszkańców), leżącej w p n . N o r f o l k , w odległości 10 i 5 m i l . od 2,5 tysięcznych miast. B a d a n i a m i Objęto okres s t u l a t poczynając od spisu 1831 d o 1943 r . J a k stwierdzono, w 1831 r . było 83 r o d z i n y r o l ­ nicze i 35 utrzymujących się z h a n d l u i rzemiosła. W 1943 r . było już t y l k o 2 k o w a l i , p r z y c z y m t y l k o jeden pracował n a potrzeby w s i , będąc równocześnie kierowcą taksówki, d r u g i z a t r u d n i o n y był poza wsią. Dwóch cieśli, z których jeden był również b u d o w n i c z y m , jeden szewc, z a j m u ­ jący się wyłącznie reperacją, jeden rzeźnik, dwóch piekarzy, jeden k r a 1 3 1 4 Census of England L o n d o n 1914, s. 3—6. 11 and Wales 12 Census 1951 England 13 Census 1951 Scotland, 1911, Occupations and Wales, Occupation Occupation, and and I n d u s t r i e s , t. 10, cz. I , London Industry, 1956, s. 37, t a b l . 3. t. 4, E d e n b u r g 1956, tabl. 1, 2. Binham, a social survey by 1942—1943, C a m b r i d g e 1944, s. 7—8. 14 the Binham, W. E. A. Student group sesión �440 WANDA PAPROCKA wiec. W zakresie więc usług wieś n i e była dostatecznie obsłużona, a k o ­ rzystanie z warsztatów sąsiednich miast zwiększało określone przez H i r sza „koszty społeczne". U t r z y m a n i e , a n a w e t w niektórych miejscowościach r e a k t y w o w a n i e niezbędnych d l a r o l n i c t w a działów usług rzemieślniczych wiązało się z możliwością z a t r u d n i e n i a w t e j dziedzinie gospodarki odpowiedniej g r u p y l u d z i . Miało to szczególne znaczenie zarówno w okresie k r y z y s u gospodarczego, j a k po I i I I w o j n i e światowej, k i e d y w i e l k i przemysł nie mógł wchłonąć w s z y s t k i c h osób z w o l n i o n y c h ze służby w o j s k o w e j . N i e jest więc p r z y p a d k i e m , że podstawowa organizacja powołana z r a ­ m i e n i a M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a do o p i e k i n a d r o z w o j e m rzemiosła na w s i , t z w . R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u , powstała w 1921 г., w okresie jednej z największych depresji gospodarczej w r o l n i c t w i e . Z r o z u m i e n i e znaczenia rzemiosła d l a gospodarki w i e j s k i e j , a nawet oficjalne stwierdzenie potrzeby jego r o z w o j u , nastąpiło dużo wcześniej. W 1909 r . uchwalone zostały przez P a r l a m e n t u s t a w y o dużym znacze­ n i u , t z w . The Development and Road Improvment Funds Act. J a k k o l ­ w i e k u s t a w y z 1909 r . n i e podają ściśle d e f i n i c j i rzemiosła i n i e w y ­ szczególniają jego rodzajów, które miały być objęte pomocą, pewną wskazówką może być określenie, które stwierdza, że chodzi głównie 0 przemysły bezpośrednio związane i służące r o l n i c t w u i h o d o w l i oraz te, które używają n a t u r a l n y c h surowców znajdujących się na d a n y m terenie, n p . garncarstwo, wyrób cegieł i t d . W o m a w i a n y c h ustawach w części I , mówiącej o i c h r o z w o j u (De­ velopment), określone zostały p o d s t a w y organizacyjne, w oparciu o które można było powołać d o życia i n s t y t u c j e zajmujące się rzemiosłem w i e j ­ s k i m i przemysłem d o m o w y m . Chodziło głównie o możliwość zorganizo­ w a n i a bazy m a t e r i a l n e j d l a r o z w o j u t y c h rzemiosł przez uzyskanie p o ­ życzek i d a r o w i z n , zarówno o d i n s t y t u c j i państwowych i t o w a r z y s t w , j a k 1 osób p r y w a t n y c h . C e l t e j a k c j i w p u n k c i e a części I u s t a w y został określony j a k o niesienie pomocy r o l n i c t w u i w i e j s k i e m u rzemiosłu przez popieranie badań n a u k o w y c h w zakresie r o l n i c t w a , organizacji badają­ c y c h zagadnienie p r o d u k c j i r y n k o w e j , przez rozszerzenie zaopatrzenia małych f a r m i t p . 1 5 Nie terenie mysłu ronek, 1 5 bez znaczenia d l a r o z w o j u przemysłu domowego i rzemiosła na W i e l k i e j B r y t a n i i była wielkość kosztów i m p o r t u wyrobów p r z e ­ domowego sprowadzanych głównie z Niemiec i A u s t r i i , j a k k o ­ wyrobów z drzewa, koszyków, zabawek. K o s z t y te wynosiły The rural industries organization in England and Wales, A joint issued by the national council of social service and Rural Industries L o n d o n 1951, s. 5. statement Bureau, �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W WIELKIEJ BRYTANII 441 z 1913 r . 10 m i l . funtów, w t y m samych wyrobów k o s z y k a r s k i c h s p r o ­ wadzano za sumę 228 891 funtów . Przed powołaniem do życia R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u działały na p o l u organizacji przemysłu domowego i rzemiosła wiejskiego i n s t y t u c j e m n i e j ­ sze, powoływane przez i n s t y t u c j e państwowe l u b stowarzyszenia. Do t y c h ostatnich należała t z w . L i g a w i e j s k a (The R u r a l Leaque) związana z Królewskim T o w a r z y s t w e m E k o n o m i c z n y m (Royal Economic Society). N i e stanowiąc placówki o charakterze k o m e r c y j n y m , miała ona j e d y n i e pośredniczyć m i e d z y produkcją wiejską z jednej s t r o n y a m i e j s k i m odbiorcą z d r u g i e j . Powołanie do życia t e j i n s t y t u c j i poprzedziły w i e l o ­ l e t n i e badania n a d możliwością zorganizowania przemysłu domowego w W i e l k i e j B r y t a n i i prowadzone przez J . L . Green późniejszego sekre­ tarza t e j placówki w A n g l i i , j a k i w Niemczech i A u s t r i i , gdzie p r o ­ d u k c j a przemysłu domowego i chałupnictwa dużo wcześniej posiadała wyższą formę organizacyjną. D l a uzasadnienia potrzeby zorganizowania przemysłu domowego, który stwarzałby d o d a t k o w e źródło dochodu dla ludności w i e j s k i e j , J . L . Green przeprowadzał w i e l e wywiadów z l u d ­ nością wiejską koncentrując głównie swoje badania na bezrolnych i wła­ ścicielach n a j m n i e j s z y c h f a r m . W e w s z y s t k i c h n o t o w a n y c h przez niego w y p o w i e d z i a c h stwierdzono, że praca t a k a dawałaby szanse podniesienia poziomu życia, wykorzystując czas często t r a c o n y b e z p r o d u k t y w n i e , szczególnie w porze z i m o w e j . 16 Wśród organizacji t e r e n o w y c h o charakterze a d m i n i s t r a c y j n y m , które zostały powołane w t y m s a m y m okresie, na szczególną uwagę zasługują zorganizowane w 1920 r . w i e j s k i e r a d y g m i n n e ( R u r a l C o m m u n i t y C o u n ­ cils). Mając za zadanie podniesienie warunków życia na w s i , musiały one w swoich p r o g r a m a c h umieścić p u n k t dotyczący rzemiosła i prze­ mysłu domowego, których właściwy rozwój mógł służyć w y t y c z o n y m przez radę celom. W r o k później M i n i s t e r s t w o R o l n i c t w a przystąpiło do organizacji d z i a ­ łającego do c h w i l i obecnej b i u r a przemysłu wiejskiego ( R u r a l Industries Bureau). Jego zadania i m e t o d y i c h realizacji ulegały z m i a n o m w za­ leżności od warunków społeczno-ekonomicznych danego okresu. Zasad­ niczy cel t e j organizacji pozostawał zawsze t e n sam, było n i m popieranie i r o z w i j a n i e warsztatów w i e j s k i c h przez udzielanie pomocy finansowej, technicznej i szkoleniowej. W Okresie k r y z y s u gospodarczego, który miał miejsce w momencie powstania t e j i n s t y t u c j i , działalność j e j z m i e ­ rzała przede w s z y s t k i m do u t r z y m a n i a warsztatów istniejących. W latach p o w o j e n n y c h natomiast dążono d o zorganizowania w rzemiośle w i e j s k i m stanowisk p r a c y d l a ludności z w o l n i o n e j ze służby w o j s k o w e j i p r z e ­ mysłu wojennego. O d czasu powstania tego b i u r a zaczynają ukazywać 16 J . L. G r e e n , Industries a national obligation, London 1915, s. 20. �442 WANDA PAPROCKA się prace będące w y n i k i e m badań p r o w a d z o n y c h na jego zlecenie, nad stanem rzemiosła w poszczególnych okręgach i możliwościami jego r o z ­ w o j u . Między i n n y m i ukazują się prace: A . E. H . E l k i n g t o n , Develop­ ment of Industries in Oxfordshire (1922); H . Е. F r i t z Randolf i D. M . Hay, Rural Industries in England and Vales (1926); К. S. Woods, The Rural Industries round Oxford (1921); W. P. Crartkshaw, Report on a survey of the Wels textile industry (1927); J . C. Peate, Some Welsh wood turners and their trade ( d r u k o w a n e w zbiorze Studies in regional consciousness and enviroment, 1930), i t p . W w i e l u t y c h pracach postulowano w oparciu o konkretną analizę warsztatów rzemieślniczych konieczność pożyczek dla zainstalowania urządzeń technicznych oraz na akcję oświatową w za­ kresie obsługi nowoczesnego sprzętu i właściwego systemu i c h spłat, który dawałby rzemieślnikom możliwość stabilizacji. Zgodnie z ustawą 1909 r . szczególne zainteresowanie budziły r z e m i o ­ sła świadczące usługi na rzecz r o l n i c t w a . D o tej k a t e g o r i i należą przede w s z y s t k i m k o w a l e , kołodzieje, r y m a r z e . I c h znaczny stopień zależności od r o l n i c t w a był powodem, że z m i a n y w gospodarce r o l n e j bezpośrednio odbijały się na wielkości z a t r u d n i e n i a w t y c h gałęziach wytwórczości w i e j s k i e j . T a k n p . obserwowane przed I wojną światową tendencje zmniejszenia areału obszaru uprawnego na rzecz pastwisk zmniejszyły zapotrzebowanie na narzędzia rolnicze i spowodowały spadek liczby k o n i p o t r z e b n y c h w gospodarstwie. W czasie I w o j n y natomiast zapo­ trzebowanie na produkcję rolną zaktywizowało szereg warsztatów rze­ mieślniczych związanych z obsługą r o l n i c t w a . To samo wystąpiło w cza­ sie I I w o j n y światowej. W okresie międzywojennym szybka mechaniza­ cja r o l n i c t w a zaczęła wymagać od rzemieślników z m i a n y tradycyjnego systemu pracy, unowocześnienia warsztatów i zdobycia k w a l i f i k a c j i technicznych. W t e j s y t u a c j i dużą rolę odegrało R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u , którego personel i n s t r u k t o r s k i udzielał pomocy technicznej w i e j s k i m w a r s z t a t o m w zakresie obsługi maszyn p r z y równoczesnym u d z i e l a n i u pożyczek na wyposażenie warsztatów. Szczególnie aktywną działalność r o z w i j a to b i u r o w czasie I I w o j n y światowej i bezpośrednio po n i e j . W 1940 r . zostaje u t w o r z o n y do dyspozycji b i u r a specjalny fundusz p o ­ życzkowy ( R u r a l Industries L o a n F u n d ) , zaczyna ukazywać się w y d a w ­ n i c t w o publikujące szereg broszur na temat organizacji p r o d u k c j i w a r ­ sztatów w i e j s k i c h różnych specjalności oraz d z i e n n i k k w a r t a l n y , w y d a ­ w a n y w L o n d y n i e p t . ,,Rural I n d u s t r i e s " . Z a w i e r a on artykuły dotyczące p o z y c j i i p e r s p e k t y w y r o z w o j u różnych gałęzi rzemiosła, praktyczne porady i wskazówki techniczne oraz handlowe, a k t u a l n e ceny i t p . B i u r o r o z w i j a też bezpośrednio po w o j n i e ożywioną działalność w zakresie za­ t r u d n i e n i a l u d z i osiedlających się na w s i . W w y d a n e j przez b i u r o ksią­ żeczce Earning Your Living in The Country przedstawiony został p r o - �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J BRYTANII 443 g r a m szkolenia zawodowego d l a k o w a l i , r y m a r z y , cieśli b u d o w l a n y c h , garncarzy, d e k a r z y ( k r y c i e dachów słomą jest szczególnie rozpowszech­ nione w N o r f o l k Reed), koszykarzy, w zakresie p r o d u k c j i t k a c k i e j (Welsh T e x t i l e s i Seotish T e x t i l e ) . K u r s y prowadzone w myśl tego p r o g r a m u organizowane były p r z y udziale M i n i s t e r s t w a P r a c y i związków zawo­ d o w y c h , a i n f o r m a c j e dotyczące możliwości szkolenia i z a t r u d n i e n i a można było otrzymać w 29 placówkach t e r e n o w y c h na obszarze całego kraju. Zainteresowanie rzemiosłem o d s t r o n y jego wartości a r t y s t y c z n y c h i h a n d l o w y c h znajduje w y r a z w adresowanym do w y d a w c y „Timesa" liście o p u b l i k o w a n y m w d n i u 14 sierpnia 1948 г., podkreślającym w a r ­ tość artystyczną rzemiosła angielskiego i konieczność jego u t r z y m a n i a . A u t o r z y l i s t u postulując u t w o r z e n i e c e n t r u m rzemieślniczego w L o n d y ­ nie, w którym znalazłyby miejsce b i u r a , czytelnie, sale w y s t a w o w e i sale konferencyjne, zwracają się do społeczeństwa o przesyłanie pożyczek i darów na t e n cel. W referacie wygłoszonym 12 maja 1948 r. na posiedzeniu K r ó l e w ­ skiego T o w a r z y s t w a S z t u k i (Royal Society of A r t ) d y r e k t o r R u r a l I n ­ dustries B u r e a u M . C. Cosmo C l a r k wskazał na d w a aspekty działal­ ności tej placówki. Jeden związany z a k t y w i z o w a n i e m wytwórczości l o k a l n e j , która uzupełniałaby produkcję przemysłową nieopłacalną w t a k małych rozmiarach, j a k n p . wyrób cegieł, garncarstwo, p r z e d m i o t y z drewna, oraz organizowałaby niezbędne dla prawidłowej obsługi r o l ­ n i c t w a usługi podnosząc równocześnie i c h poziom techniczny. D r u g i dotyczył stwarzania możliwości z a t r u d n i e n i a d l a ludności miejscowej l u b osób osiedlających się na w s i . B i u r o swoją działalnością obejmuje Anglię i Walię. D l a Szkocji istnieje osobna organizacja o p o d o b n y m charakterze, która powstała w 1935 r. t z w . Scottish C o u n t r y Industries Development Trust. 17 Wszystkie organizacje zajmujące się wytwórczością wiejską po I I w o j ­ nie światowej można podzielić na d w i e kategorie: 1) o charakterze ogólnopaństwowym, 2) o l o k a l n y m zakresie działania. Do pierwszej g r u p y należą a) Development Commissioners j a k o organ w y k o n a w c z y uchwał P a r l a m e n t u , działający w p o r o z u m i e n i u z i n n y m i urzędami państwowy­ m i głównie z M i n i s t e r s t w e m R o l n i c t w a , b) R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u oraz c) R u r a l Industries L o a n F u n d L i m i t e d . Do d r u g i e j g r u p y można z a l i ­ czyć R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l . R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u k i e r o w a n e jest przez radę opiekuńczą (Trustees), w skład której wchodzą przedstawiciele i n s t y t u c j i państwo­ w y c h , organizacji zawodowych, organizacji społecznych, przedstawiciele 17 M. С. С o s m o C l a r k , Craftsmenship in the c o u n t r y s i d e , L o n d o n 1948. �WANDA 444 PAPROCKA R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l oraz pewna liczba osób p r y w a t n y c h . Rada opiekuńcza opracowuje p r o g r a m w y k o r z y s t a n i a p r z y z n a n y c h funduszów i w y t y c z a k i e r u n k i działalności w stosunku do rzemiosła i przemysłu domowego. B i u r o z a t r u d n i a techników, instruktorów i konsultantów głównie w zakresie k o w a l s t w a , r y m a r s t w a , p r o d u k c j i wyrobów z d r e w ­ na, którzy k i e r o w a n i do odpowiednich w s i wskazanych przez R u r a l C o m m u n i t y C o u n c i l służą d o r a d c t w e m t e c h n i c z n y m rzemieślnikom. B i u r o posiada również sekcję zajmującą się w y s t a w a m i i p u b l i k a c j a m i . Roczne sprawozdania z działalności ukazują się w , , A n n u a l Reports". Wśród organizacji l o k a l n y c h główną rolę odgrywają R u r a l C o m m u n i t y Councils, w r a m a c h których działają R u r a l I n d u s t r i e s C o m m i t t e e o r g a n i ­ zujące i opiekujące się rzemiosłem w i e j s k i m . Te ostatnie mogą obejmo­ wać s w o i m zasięgiem jeden okręg a d m i n i s t r a c y j n y l u b k i l k a , jeżeli w s k u t e k warunków n a t u r a l n y c h (np. tereny lesiste, glina) występowanie surowca przekracza granice jednej j e d n o s t k i a d m i n i s t r a c y j n e j . Do rzemiosł, które objęte są opieką w y m i e n i o n y c h wyżej organizacji, należy głównie k o w a l s t w o , kołodziejstwo, stolarstwo i ciesielstwo, t o k a r s t w o , szkunerstwo, dekarstwo, koszykarstwo, garncarstwo, k a f l a r s t w o , r y m a r s t w o , w i e j s k i e b u d o w n i c t w o , p r o d u k c j a przedmiotów z d r e w n a . Działalność b i u r a daje p o d s t a w y d l a właściwego w y k o r z y s t a n i a t r a ­ dycyjnego rzemiosła wiejskiego w w a r u n k a c h nowoczesnego r o l n i c t w a . Pomaga ono z jednej s t r o n y przestawieniu się części warsztatów dotąd p r o d u k c y j n y c h na działalność usługową, z d r u g i e j u t r z y m u j e c h a r a k t e r p r o d u k c y j n y niektórych z nich, co pozwala n a zaspokojenie zapotrzebo­ w a n i a lokalnego często zgodnie z tradycją miejscową, n p . w zakresie b u d o w n i c t w a czy wyposażenia wnętrza. O i l e działalność R u r a l I n d u s t r i e s B u r e a u związana jest zwłaszcza z rzemiosłem w i e j s k i m , o t y l e działalność dużo wcześniej powstałej społecznej organizacji kobiecej Women's I n s t i t u t e wiąże się z r o z w o j e m przemysłu domowego w W. B r y t a n i i . J a k k o l w i e k I n s t y t u t , Obejmujący s w o i m zasięgiem Anglię i Walię, powstał dopiero w 1915 г., początki jego działalności sięgają 1897 r . W a r u n k i do powstania tego t y p u orga­ nizacji były w t y m okresie szczególnie sprzyjające. Trwający o d ostat­ niego 25-lecia X I X w . k r y z y s r o l n y , pogłębiony szczególnie n i e s p r z y ­ jającymi w a r u n k a m i atmosferycznymi, zmuszał do i m p o r t u w i e l u a r t y ­ kułów r o l n y c h i hodowlanych. Równocześnie zmniejszył się areał gruntów u p r a w n y c h . W latach 1871—1900 d w a m i l i o n y ornej z i e m i zo­ stało zabrane n a p o t r z e b y rozbudowującego się przemysłu. W t y c h w a ­ r u n k a c h konieczność podniesienia wydajności poszczególnych f a r m stała 18 1 9 18 P o r . The rural 1 9 J . J e n k i n s , The organization history in England... of the Women's Institute movement of England �PRZEMYSŁ D O M O W Y I RZEMIOSŁO W W I E L K I E J BRYTANII 445 się sprawą palącą. Powstaje szereg i n s t y t u c j i i organizacji zajmujących się r o l n i c t w e m . W 1889 r . powstało M i n i s t e r s t w o R o l n i c t w a , w 1901 r . B r i t i s h A g r i c u l t u r a l O r g a n i z a t i o n Society. W t y m też r o k u rozpoczyna również działalność Women's I n s t i t u t e wzorowane n a organizacji tego t y p u istniejącej już w t y m czasie na terenie K a n a d y , którego głównym celem było kształcenie k o b i e t w zakresie h o d o w l i , u p r a w y i przemysłu domowego. P i o n i e r e m tego r u c h u był N u g e n t P r a t t , który w w y d a n e j w 1904 r . swojej pracy Agriculture in England and Other Lands p r z e d ­ stawił w oparciu o w z o r y i doświadczenia instytutów k a n a d y j s k i c h z na ­ czenie tego t y p u organizacji w zakresie kształcenia kobiet w i e j s k i c h i podniesienia poziomu życia na w s i . 2 0 W 1917 r . zorganizowano pierwszą wystawę wytwórczości w i e j s k i e j w H y d e P a r k . W swojej działalności starano się rozwijać t e przemysły domowe, które posiadały d a w n e tradycje, n p . w y r o b y zabawkarskie w Sussex, koszykarskie w Davon, W a r w i c k h i r e , rzeźbione p r z e d m i o t y i z a b a w k i w N o r t h Wales, pończochy, rękawiczki w O x f o r d s h i r e . W 1918 r. w r a m a c h I n s t y t u t u powstał Industries Sub-Committee, której pierwszą przewodniczącą była H e r o n M a x w e l l . W 1919 r. powstała G u i l d of Learners of Homecrafts. Celem t e j organizacji była poprawa warunków życia wiejskiego przez r o z w i j a n i e d o m o w y c h i l o k a l n y c h przemysłów. O d 1921 r. zaczęto otrzymywać pierwsze pożyczki państwowe. Liczba człon­ ków stale wzrastała. W 1943 r . było 228 t y s . członków, w 1951 r . około pół m i l i o n a . O d początku swej działalności I n s t y t u t organizował w y s t a w y świadczące o pożyteczności p r o w a d z o n y c h a k c j i . W 1922 r . odbyła się w M u z e u m A l b e r t a i W i k t o r i i pierwsza w y s t a w a „National H a n d i c r a f t s E x h i b i t i o n " , w 1932, 1935 i 1938 r. w y s t a w y odbywały się w N e w H o r t i ­ c u l t u r a l H a l l w Westminster. Szczególnie w okresie w o j n y , k i e d y hasłem d n i a było reperowanie i p r o d u k o w a n i e w e własnym zakresie, działal­ ność I n s t y t u t u i j e j akcje szkoleniowe odegrały znaczną rolę w życiu gospodarczym w s i . Po w o j n i e pierwsza w y s t a w a odbyła się w 1946 r . w L a m i n g t o n pod nazwą ,,Craftsmen at W o r k " . 21 T e n krótki przegląd działalności i n s t y t u c j i organizujących i w s p i e r a ­ jących rzemiosło w i e j s k i e i przemysł d o m o w y w A n g l i i i W a l i i w s k a ­ zuje, że n a w e t w k r a j u t a k wysoko uprzemysłowionym ciągle jeszcze jest miejsce d l a działalności wiejskiego rzemieślnika. Spadek z a t r u d n i e ­ nia w rzemiośle, j a k wykazują materiały statystyczne, nie jest z j a w i s 211 Ibidem, s. 2. 2 1 Ibidem, s. 91. �446 WANDA PAPROCKA k i e m w t y c h w a r u n k a c h niepokojącym. System b o w i e m k o n t r o l i ze s t r o ­ n y R u r a l Industries B u r e a u i C o u n t r y Councils daje p o d s t a w y do są­ dzenia, że t y l k o p o p y t na produkcję i usługi rzemieślnicze regulował sprawę ilości warsztatów. W t a k i e j s y t u a c j i pozostałe w a r s z t a t y mogą mieć w a r u n k i d l a trwalszej egzystencji. G d y r o z p a t r u j e m y organizację i działalność i n s t y t u c j i popierających przemysł d o m o w y w A n g l i i n i e możemy n i e zauważyć szeregu analogii w działalności placówek o t y m charakterze n a terenie Polski. Zwrócenie u w a g i na znaczenie przemysłów domowych jako źródła zatrudnienia dodatkowego d l a ludności w i e j s k i e j w obu w y p a d k a c h było w y n i k i e m t r u d n e j s y t u a c j i , w j a k i e j w końcu X I X w . znajdowało się r o l n i c t w o , a szczególnie d r o b n y posiadacz ziemi, j a k k o l w i e k p r z y c z y n y tego stanu rzeczy t a k w A n g l i i , j a k i w Polsce były zupełnie różne. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4787f277280bcd4ed95878c13d320b2a.pdf 8e3117c4917b5d176d22a9569ed97098 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1607 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1487 Title A name given to the resource Szkolnictwo białoruskie na Kresach Wschodnich w świetle polityki mniejszościowej II Rzeczypospolitej / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.51-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa SZKOLNICTWO BIAŁORUSKIE N A KRESACH WSCHODNICH W ŚWIETLE P O L I T Y K I MNIEJSZOŚCIOWEJ I I RZECZYPOSPOLITEJ Jedną z ważniejszych dziedzin polityki państwa i wykładnią jego stosunku do mniejszości narodowych było w okresie I I Rzeczypospolitej szkolnictwo i sprawy związane z oświatą. Nawiązując do mojego artykułu zamieszczonego w 39 t. „Etnografii Polski" (Paprocka 1995) poniższe opracowanie pragnę poświęcić sprawom białoruskiego szkolnictwa narodowego, które nie były dotąd szerzej omawiane w literaturze etnologicznej. Na głębszą analizę spraw związanych ze szkolnictwem i oświatą pozwalają materiały archiwalne uzyskane z państwowych archiwów litewskich i białoru­ skich w Wilnie, Grodnie oraz Mińsku, materiały źródłowe zawarte w sprawo­ zdaniach z życia mniejszości białoruskiej ukazujące się przez cały okres mię­ dzywojenny w roczniku „Sprawy Narodowościowe", jak również w sprawo­ zdaniach z obrad Sejmu. Szereg danych dostarczyły liczne polskie wydawnic­ twa ciągłe i czasopisma poświęcone Kresom Wschodnim m.in. „Rocznik Ziem Wschodnich", „Przymierze", „Droga", „Natio" oraz białoruskie takie jak „Biełaruska Krynica", „Sielańska Niwa", „Biełaruski Zwon". Nie zachowały się niestety materiały dotyczące szkolnictwa w okresie międzywojennym zgro­ madzone w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Warszawie. Uległy one zniszczeniu podczas działań wojennych. Losy szkolnictwa białoruskiego w okresie I I Rzeczypospolitej, zarówno podstawowego jak i średniego, oraz szkół wyższych związane były ściśle z polityką narodowościową kolejnych rządów i stanowiły odbicie kierunków programowych głównych partii politycznych. Ścisłe związki łączyły szkol­ nictwo białoruskie z organizacjami oświatowymi w tym przede wszystkim z Towarzystwem Szkoły Białoruskiej, Towarzystwem Oświaty Białoruskiej oraz prowadzącymi pewne prace na rzecz szkoły narodowej - Białoruskim Związkiem Gospodarczym. Ponieważ w poprzednim moim artykule omówio­ ne zostały zagadnienia związane z początkami szkolnictwa białoruskiego obec­ nie skoncentruję się wyłącznie na okresie międzywojennym przedstawiając kolejno sytuację białoruskiego szkolnictwa podstawowego, średniego i wyż­ szego oraz związanych z nim placówek oświatowych. �52 WANDA PAPROCKA Ludność białoruska mieszkająca na terenach Kresów Wschodnich, które weszły w skład I I Rzeczypospolitej na mocy traktatu ryskiego, obliczana wg. różnych szacunków na 1 365 tys. do 1 780 tys. osób (por. Paprocka 1995, s. 15) posiadała w pierwszym okresie po uzyskaniu przez Polskę niepodległości około 350 szkół publicznych i prywatnych. Ten szczególny rozwój szkolnictwa białoruskiego miał miejsce w okresie I wojny światowej. Liberalna polityka władz niemieckich pozwoliła na rozwój szkolnictwa na szeroką skalę. Jednak­ że już w 1919 г., w okresie ustępowania Niemców, polskie władze wojskowe przystąpiły do zamknięcia znacznej liczby tych szkół uznając je za białoruskie jedynie z nazwy. Powołane przez Niemców z przyczyn politycznych w rzeczy­ wistości, jak stwierdzały polskie władze oświatowe, były szkołami rosyjskimi z powodu braku podręczników w języku białoruskim oraz braku przygotowa­ nych do tej pracy nauczycieli. Polityka polska w zakresie szkolnictwa białoruskiego w czasie rządów Sztabu Generalnego, a następnie Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich (utworzonego przez Józefa Piłsudskiego w 1919 r.) zmieniała się kilkakrotnie oscylując pomiędzy próbami jego zlikwidowania, a usilnym jego popieraniem, co związane było z różnymi orientacjami politycznymi kolejnych kierowników tego Zarządu. Bezpośrednio po wojnie bolszewickiej (1920 r.) na terenie utworzonej w październiku 1920r. przez gen. L.Żeligowskiego tzw. Litwy Środkowej liczba szkół białoruskich znacznie wzrosła. Liberalizm departa­ mentu oświaty Tymczasowej Komisji Rządzącej spowodował, że założono 186 szkół oraz seminarium nauczycielskie w Borunach w pow. oszmiańskim. Można przypuszczać, że związane to było z próbami realizacji idei federalistycznych obozu piłsudczykowskiego. Jednak w bardzo krótkim czasie libe­ ralizm i działania popierające szkołę białoruską zastąpiła polityka unifika­ cyjna w stosunku do szkolnictwa mniejszościowego. Nastąpiło to w wyniku zwycięstwa koncepcji inkorporacyjnej umacniającej tendencje asymilacyjne wobec ludności białoruskiej. Dane archiwalne dotyczące liczby szkół w tym okresie świadczą o za­ chodzących zmianach. W piśmie Departamentu Oświaty Tymczasowej K o ­ misji Rządzącej Środkowej Litwy do Departamentu Skarbu znajdującym się w Litewskim Centralnym Archiwum Państwowym w Wilnie - Lietuvos Centrinis Valstybinis Archyvas (następnie cyt. w skrócie LCVA) dotyczącym preliminarza budżetowego na listopad 1920 r. wymieniono 56 białoruskich szkół ludowych, 389 polskich szkół powszechnych i 25 żydowskich szkół ludowych (LCVA, F. 172, Ap. 1, B. 235, L. 64). W aktach Kuratorium Okrę­ gu Szkolnego Wileńskiego podany jest wykaz białoruskich szkół publicznych z dnia 1 maja 1921 r. W dokumencie tym wymieniono ogółem dla wszystkich powiatów 52 szkoły, w tym w Wilnie 7, a w pow. wileńskim 2, oszmiańskim 23, święciańskim 20 (LCVA, f. 172, Ap. 1, B. 445. L . 1). Według danych inspekcji służbowej przeprowadzonej w 1923 r. na polece­ nie premiera Władysława Sikorskiego na Kresach Wschodnich istniało w woj. wileńskim 36 szkół białoruskich, 1 szkoła w woj. nowogródzkim (Srokowski �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE NA K R E S A C H W S C H O D N I C H 53 1924, s. 15). W sprawozdaniu sejmowym dotyczącym preliminarza budżetowe­ go Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego na rok 1924 czytamy, że na terenie byłej tzw. Litwy Środkowej jest 29 szkół białoruskich i 38 nauczycieli białoruskich („Natio", nr 3-4: 1927, s. 52). W następnych latach coraz silniej na sprawy szkolnictwa zaczynają od­ działywać zmiany dokonujące się w polityce mniejszościowej państwa. Zwią­ zane są one przede wszystkim z realizacją ogłoszonej przez obóz Narodowej Demokracji koncepcji inkorporacyjnej w stosunku do Kresów Wschodnich. W odniesieniu do mniejszości narodowych idea ta głosiła supremację narodu polskiego jako wyłącznego dystrybutora zasobów gospodarczych kraju i jedy­ nego dziedzica kulturowych wartości narodowych. W dziedzinie oświaty naro­ dowy charakter państwa miał być w praktyce osiągnięty poprzez wprowadze­ nie zasady, iż jedynym językiem urzędowym może być język polski, jedyną zaś szkołą państwową - szkoła o polskim języku wykładowym. Mniejszości naro­ dowe miały prawo do zakładania szkół i instytucji gospodarczo-kulturalnych, lecz wyłącznie własnymi siłami (Paprocka 1995, s. 5-32). W zakresie szkolnictwa białoruskiego pierwszymi ofiq'alnie obowiązującymi instrukcjami w sprawie zakładania prywatnych szkół elementarnych były „Tym­ czasowe przepisy o szkołach elementarnych" (Dz. Urz. Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego nr 1 z 1917 г., art. 78-93) oraz rozporządze­ nie Tymczasowego Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich (Dz. Urz. M i n i ­ sterstwa WRiOP, nr 12-13, 1919 г., p. 1, art. 10, 11, 25-30 i 38-39). Według tych rozporządzeń, w podaniu o koncesję winno być zawartych szereg zobowiązań m.in. rejentalnie uwierzytelnione zobowiązanie o odpowie­ dzialności materialnej za utrzymanie szkoły, oświadczenie o odpowiedzialności moralnej za jej kierunek oraz orzeczenie lekarza powiatowego potwierdzone przez starostę, że lokal szkolny nadaje się ze względów sanitarnych na ten cel. Podanie miało zawierać także program nauczania, wykaz podręczników, licz­ bę klas, budżet szkoły, charakterystykę osoby kierownika z dokładnym poda­ niem kwalifikacji, danych personalnych i dowodów przynależności państwo­ wej oraz życiorysy nauczycieli i opinie o ich nieskazitelności obywatelskiej wydane przez starostwo. Ponadto do podania należało dołączyć zobowiązanie, że nauka języka polskiego, historii i geografii Polski odbywać się będzie w języku polskim wg programu nauczania ministerialnego (Narodowe Archi­ wum Republiki Białorusi w Mińsku - Nacyjanalny Archiu Respubliki Biełaruś następnie cyt. w skrócie NARB, f. 883, op. 1, d. 16,1. 4). Zachowana w materiałach archiwalnych instrukcja Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego z 1 stycznia 1923 r. skierowana do Białoruskiej Cen­ tralnej Rady Szkolnej podająca warunki, jakie miały spełniać osoby prywatne, bądź stowarzyszenia zakładające szkołę, wiązała się ściśle z powyżej przed­ stawionymi przepisami z 1919 r. (NARB, f. 883, op. 1, d. 27, 1. 305). Utrzymanie szkoły, a przede wszystkim nauczycieli spadało na barki rodzi­ ców, którzy zobowiązani byli do uiszczania określonych opłat, m.in. tzw. „zsypki", na którą - jak podaje jeden z zachowanych dokumentów z 1923 r. �54 WANDA PAPROCKA z powiatu święciańskiego - składało się 12,5 pudów żyta, 4 pudy jarzyn, 30 pudów kartofli, 1 pud tłuszczu (NARB, f. 883, op. 1, d. 24, 1. 3). Zastrzeżenia w stosunku do szkolnictwa białoruskiego wysuwane były nie tylko przez przedstawicieli Narodowej Demokracji. Możliwość rusyfikacji i oddziaływania idei komunistycznych poprzez szkoły białoruskie widzieli uczeni, władze i działacze oświatowi . Słaby rozwój szkolnictwa w języku białoruskim oraz brak tradycji i metod nauczania urealniały to niebezpieczeń­ stwo. Należy jednak w tym miejscu zaznaczyć, że polskie władze oświatowe nie czyniły w tym okresie większych wysiłków na rzecz przygotowania kadry nauczycieli dla szkół białoruskich, czego domagały się organizacje narodowe. Jednym z dowodów braku poparcia dla rozwoju tego szkolnictwa, wynikają­ cego m.in. z obawy o przenikanie do niego nauczycieli rosyjskich, może być list Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego skierowany do prezesa Komitetu Białoruskiego w sprawie kursów dla nauczycieli narodo­ wości niepolskiej. Czytamy w nim m.in.: „Kurs dla nauczycieli narodowości niepolskiej rozpoczynający się 14 stycznia 1922 r. w Krakowie zorganizowany jest dla tych, którzy pragną zdobyć znajomość języka polskiego, historii i geografii Polski, która jest niezbędna do pracy w szkolnictwie na obszarze całej Rzeczypospolitej Polskiej a więc także na terenie województwa nowo­ gródzkiego [...]. Ministerstwo nie może żądać od kandydatów na kursy zobo­ wiązania do objęcia z powrotem posady w szkolnictwie białoruskim, ponieważ poważna część kandydatów nie pracuje obecnie w ogóle w szkolnictwie, rekru­ tuje się zaś spośród byłych nauczycieli szkół rosyjskich którzy z powodu niedostatecznej znajomości języka białoruskiego nie mogliby nawet pracować w szkolnictwie białoruskim" (NARB, f. 883, op. 1, d. 18, 1. 7). Jak wynika z dalszej części dokumentu, 250 słuchaczom kursu odmówiono po jego zakoń­ czeniu pracy na Kresach Wschodnich oferując im posady na innych terenach, m.in. w kieleckiem. O braku przygotowanej do nauczania w szkole białoru­ skiej kadry nauczycielskiej świadczą liczby. W roku 1921/22, na ogólną iczbę 50091 nauczycieli w państwie było tylko 297 nauczycieli Białorusinów a i ci nie zostali zatwierdzeni przez władze oświatowe („Natio", nr Ъ-Л: 1927, s. 54). W tym klimacie ideologicznym i atmosferze nieufności zrodziła się ustawa wydana 31 lipca 1924 r. o szkolnictwie narodów niepolskich, która na długie lata nadała określony kierunek polityce oświatowej państwa w stosunku do mniejszości narodowych. W myśl tej ustawy całe szkolnictwo, zorganizowane według jednego typu, oddano pod zarząd władz centralnych w Warszawie, likwidując tym samym istniejącą dotychczas autonomię kulturalną i oświatową tych ziem. Artykuł 2 tej ustawy wprowadzał szkołę mieszaną, czyli utrakwi1 1 Zastrzeżenia w stosunku do szkól białoruskich nie stały w sprzeczności z uznawaniem potrzeby ich istnienia n a równi ze szkołami polskimi. Wybitny historyk Marceli Handelsman pisał: „Język białoruski w szkole ludowej musi mieć całkowite równouprawnienie z polskim. S z k o ł a ludowa polska czy białoruska zakładana będzie w e d ł u g decyzji gminy, która musi d a ć dom szkolny, grunt dla nauczyciela i część jego p o b o r ó w " (Handelsman, 1921, s. 45). �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE NA K R E S A C H W S C H O D N I C H 55 styczną, z dwoma językami wykładowymi, polskim i danej narodowości, jako typ zasadniczy w dziedzinie szkolnictwa mniejszościowego. Ustawa o szkołach utrakwistycznych nakładała na władze obowiązek prze­ prowadzania plebiscytu szkolnego, w wyniku którego o języku wykładowym w szkole decydować miały oświadczenia rodziców. Szczegółowe przepisy usta­ nawiały że o nauczaniu w języku białoruskim w szkole decydowało co naj­ mniej 40 deklaracji rodziców. Jeżeli jednak w tym samym rejonie szkolnym rodzice 20 dzieci domagali się polskiego języka wykładowego - nauka udzie­ lana była w dwóch językach. Plan lekcji w szkołach dwujęzycznych przewidy­ wał połowę ogólnej liczby zajęć w każdym z nich. Przepisy tej ustawy wymagały, aby podpisy na deklaracjach składanych przez ludność białoruską były zalegalizowane przez notariusza, urząd gminny lub starostów. Ten warunek stwarzał szczególne utrudnienie w korzystaniu z wydanej ustawy ludności białoruskiej, w większości niepiśmiennej, słabo zorientowanej w przepisach administracyjnych, zdanej na pomoc osób trze­ cich. Jednym z przykładów tego stanu rzeczy są zachowane w materiałach archiwalnych deklaracje mające często formę prośby o otwarcie nowej lub przekształcenie istniejącej szkoły polskiej w szkołę z językiem wykładowym białoruskim oraz zatrudnienie odpowiedniego nauczyciela. Takim dokumen­ tem jest m.in. list mieszkańców wsi pow. stołpeckiego (rye. 1), który napisany został w imieniu niepiśmiennych rodziców przez byłego nauczyciela istniejącej dawniej szkoły rosyjskiej (NARB, f. 883, op. 1, d. 42, 1.49 b). Organizacje białoruskie, w tym przede wszystkim Towarzystwo Szkoły Białoruskiej, prowadziły zakrojone na szeroką skalę akcje informujące o spo­ sobach powoływania do życia szkół białoruskich zgodnie z przyjętą w 1924 r. ustawą. W czasopismach w języku białoruskim drukowano dokładne instruk­ cje i wzory deklaracji wraz z apelami do ludności wzywającymi do walki o szkołę narodową. Ludność białoruska masowo zaczęła składać deklaracje z żądaniem szkół z językiem wykładowym białoruskim (ryc. 2). Sama tylko Białoruska Rada Szkolna w Wilnie zarejestrowała po wprowadzeniu ustawy 101 uchwał zgromadzeń wiejskich dotyczących około 5 500 dzieci. Jak stwier­ dzał z trybuny sejmowej przedstawiciel Polskiej Partii Socjalistycznej poseł Czapiński ludność białoruska w plebiscycie szkolnym wniosła deklaracje o otwarcie przynajmniej 400 szkół białoruskich („Natio", nr 3-4:1927, s. 54). Ostre przepisy obowiązujące przy zakładaniu szkół powszechnych szły w parze z surowymi restrykcjami wobec osób, które prowadziły szkoły bez zezwolenia i wymaganych uprawnień. Świadczą o tym zachowane pisma po­ wiatowych inspektorów szkolnych z początku lat dwudziestych. W jednym z nich, zawierającym odmowę założenia szkoły w Malkowiczach, gm. Mikoła­ jewska czytamy: „W odpowiedzi na podanie Pana Inspektorat Szkolny nie zezwala na prywatne nauczanie dzieci w języku mniejszości narodowych. W powyższej sprawie należy zwrócić się do Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego, w którego kompetencji leży udzielanie zezwoleń na otwieranie szkół mniejszości narodowych. Nadmienia się przy tym że w razie pokątnego �56 1 ^ WANDA PAPROCKA У/ и с о: е М -^-/- '^-> ^ ^ - /vaác-c/i^. ¿&c&c¿^ cJwj / /сХо^Х^у ¿c^fJ^C^C^:-^. ti>¿c*q *Z¿&¿ ¿*^~~ / Z J /¿¿¿/*^~ .ЛаЛаДии "J-síar//'а/л-г^/ссХ- 'i S' •?гтг-??а^ч- ¡¡Sis.^Oc^LJ) ó ł í A , . . /л -/ t- /о i // ¡I /X 'l 9 /**-oýri<sSa.y fotvíJn.ify J.f,¿*-ur*Ui . л Ka. $_ '3 R y s . 1. List m i e s z k a ń c ó w wsi Stary Swierzeń, pow. stołpeckiego w sprawie przekształcenia szkoły polskiej w szkołę z w y k ł a d o w y m językiem białoruskim �57 S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H Д э к л я p а ц ыя. й|Яя I прозьв1шча) _ — tee у скае Рэнипаспалгтае, беларускае начыянал^насьцг, жыхарШ^Е^Н.-.. С- гмгны j(№'f*^1*^...naaemy ( и / э о у г*1нЫ) . - ...^/^^f9^4^.^. "7 f H i u í y W~ (наэоу нестар як 6ли,ши — маце — прауны па»ету) апякун дзтящ— дзяцей —у школьным веку. (1мя дэ1цниИ (1мя м дзЬяш) 0" 03iunuí) на падставе артикулу з уставу з ýr лтня 1924 г., зьмяшчаючага новы аб аргатзаиыг шкальнштва у шнщчочую —маюную некаторыя паста- (Dz. U, R. P. № yp, poz. j66), жадаю увядзеньня адкрыцца публгчную народную школу у^ле^.^9^.у в м И , места) (наэоу беларускае выкладовае мовы. Дня^ (уласнаручны п5дп1с) „ ' у М. УВАГА: У тэксьие Sekretarz рукарня Я. Лав!на В1пьия Нямецкая 22 R y s . 2. Deklaracja w sprawie otwarcia szkoły białoruskiej we wsi Niekraszew, gmina Skidel, pow. grodzieńskiego; D A G W , f. 87, op. 1, d. 83, 1. 14 nauczania zostanie Pan pociągnięty do surowej odpowiedzialności [...]" (NARB, f. 883, op. 1, d. 16, 1. 31). W innym piśmie, skierowanym do mieszkańców wsi Dubienie gmina Wołożyn, Inspektorat Szkolny ostrzega: „Samowolnie otwarta szkoła białoruska prywatna bez zezwolenia Kuratorium Okręgu Szkolnego podlega policyjnemu zamknięciu w myśl wydanych poleceń przez władze administracyjne" (NARB, f. 833, op. 1, d. 16, 1. 31). W materiałach archiwalnych dotyczących szkolnictwa białoruskiego z roku szkolnego 1924/1925 zawarte są wiadomości o stosowaniu kar sądowych i administracyjnych wobec nauczycieli otwierających szkoły bez zezwoleń. Wymieniona jest m.in. nauczycielka Maria Białousówna skazana na grzywnę i 6 miesięcy więzienia. Podane są również nazwiska innych ukaranych nauczy­ cieli, którzy na postawie uchwał gromad wiejskich we wsiach o przewadze ludności białoruskiej lub całkowicie białoruskich w roku szkolnym 1924/1925 otworzyli około 100 szkół, które nie zostały zalegalizowane (NARB, f. 833, op. 1, d. 77,1. 158). W tym samym dokumencie dotyczącym stanu szkolnictwa białoruskiego w zachodniej Białorusi podano że rządowych szkół powszech­ nych było tylko 3 (w Wilnie, Grodnie i we wsi Wielka Lipa pow. nieświeskiego). Pozostałe szkoły zostały przekształcone przez władze oświatowe w szkoły utrakwistyczne polsko-białoruskie. Dane dotyczące liczebności szkół białoruskich, zachowane w różnych ma­ teriałach źródłowych, nie są ścisłe i jednakowe. Władze oświatowe i strona �58 WANDA PAPROCKA białoruska często podają różną ich liczbę. Wynika to przede wszystkim z nieu­ stabilizowanej sytuacji szkół białoruskich, szczególnie powszechnych, likwido­ wania działających niezgodnie z przepisami i prób powoływania nowych oraz różnych kryteriów stosowanych w obliczeniach statystycznych . Wymieniony już poprzednio raport dotyczący inspekcji Kresów Wschodnich, dokonany na zlecenie premiera rządu przez K . Srokowskiego w 1923 г., a więc przed wejś­ ciem w życie ustawy o szkolnictwie utrakwistycznym, wymienia 37 szkół białoruskich. Należy sądzić że dane te dotyczą szkół publicznych bez uwzględ­ nienia prywatnych (Srokowski 1924, s. 11-17). Materiały dotyczące szkolnictwa na Ziemiach Wschodnich z 1927 г., w trzy lata po wejściu w życie ustawy, podają następujące dane: szkół publicz­ nych z wykładowym językiem białoruskim - 24, publicznych szkół dwu­ języcznych (utrakwistycznych) - 51. W tym w okręgu szkolnym warszawskim (Grodno), szkół białoruskich - 1, w okręgu wileńskim (woj. wileńskie i nowo­ gródzkie) szkół białoruskich - 22, dwujęzycznych - 42. Oprócz tego wymie­ niono w okręgu szkolnym wileńskim 9 szkół prywatnych, co wydaje się w świetle innych materiałów liczbą zbyt małą („Sprawy Narodowościowe", nr 4:1927, s.408). Sprawy oświaty i dalsza restrukturyzacja szkolnictwa były jednym z powo­ dów narastających konfliktów w stosunkach polsko-białoruskich. Sprzeciwiały się działaniom polskich władz oświatowych przede wszystkim białoruskie organizacje, m.in. Towarzystwo Szkoły Białoruskiej. Znamienne były wystą­ pienia przedstawicieli Towarzystwa, którzy przeciwstawiali się czynionym przez władze utrudnieniom w otrzymywaniu pozwoleń na prowadzenie szkół bądź brakom odpowiedzi na przesłane prośby o koncesje. Na podstawie jednego z dokumentów można stwierdzić, że w 1925 r. odmówiło potwierdzenia podpisów na obowiązujących deklaracjach szkolnych rodziców wielu wójtów i burmistrzów, m.in. w gminach należących do powia­ tów: Słonimskiego, postawskiego, nieświeżskiego, nowogródzkiego, pińskiego, mołodeczniańskiego. Te nadużycia zostały zarejestrowane w Białoruskim Instytucie Gospodarki i Kultury oraz Towarzystwie Szkoły Białoruskiej w Wilnie. Również w wymienionym roku złożono 32 podania na udzielenie koncesji do Inspektoratów Szkolnych. Instytucje te niesłusznie żądały jednak, jak podano w dokumencie, szeregu dodatkowych oświadczeń i deklaracji N A R B , f. 883, op. 1, d. 75, 1. 12). Należy jednak stwierdzić w świetle dotych2 2 R ó ż n i c e d o t y c z ą c e liczby szkół białoruskich występujące w przedstawionych p o w y ż e j mate­ riałach wynikają z a r ó w n o z faktu, że dane służące za p o d s t a w ę obliczeń o b e j m o w a ł y b ą d ź wszystkie szkoły prywatne i publiczne, b ą d ź tylko szkoły publiczne, j a k również z powszechnego zjawiska lokowania p o s z c z e g ó l n y c h klas jednej szkoły w kilku izbach wynajmowanych u gospo­ darzy. D l a przykładu m o ż n a przytoczyć dane z pisma Wydziału Szkolnictwa Białoruskiego Departamentu Oświaty do N a d l e ś n i c t w a pow. oszmiańskiego z 1921 r. dotyczące zaopatrzenia w opał szkół białoruskich. Wymieniona liczba 148 szkół w jednym powiecie narzuca przypusz­ czenie, że liczone są p o s z c z e g ó l n e klasy wymagające zaopatrzenia w o p a ł usytuowane w r ó ż n y c h budynkach wiejskich. �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 59 czas prezentowanych materiałów, że wymienione żądania dotyczące m.in. świadectw moralności nauczycieli, orzeczeń lekarzy powiatowych o lokalu szkolnym, poświadczeń kwalifikacji nauczycieli były zgodne z rozporządzenia­ mi wydanymi przez państwowe władze oświatowe, jakkolwiek niektóre z nich można uznać za zbędne utrudnienia (np. przedstawianie wyłącznie orygina­ łów, a nie odpisów dokumentów personalnych). Bardziej uzasadnione są na­ tomiast zarzuty o nieprzyznawanie absolwentom białoruskich kursów pedago­ gicznych praw do otrzymania kwalifikacji nauczycielskich. Tak uczyniło kura­ torium wileńskie przyznając koncesję na otwarcie prywatnego kursu dokształ­ cającego w Wilnie, nie udzielając jednocześnie praw jego słuchaczom do nauczania. Formalnym protestem w sprawach oświatowych było pismo wystosowane do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 4 X I I 1926 r. przez wiceprezesa Towarzystwa Szkoły Białoruskiej i senatora A . Własowa. Czytamy w nim m.in.: „W chwili obecnej prawie nie istnieje powszechne szkolnictwo białoruskie nie zważając na wydaną w 1924 r. tak zwaną ustawę językową a to ze względów następujących: 1) władze administracyjne czy­ nią wszelkie przeszkody dla ludności, która żąda w myśl ustawy z dnia 31.VII. 1924 r. szkoły białoruskiej, odmawiając poświadczenia podpisu rodzi­ ców na deklaracjach szkolnych; 2) kuratoria szkolne nie mają kwalifikowa­ nych nauczycieli dla szkół białoruskich; 3) na prywatne, białoruskie szkoły kuratoria szkolne lub wcale nie wydają koncesji, lub też nie zatwierdzają nauczycieli Białorusinów z braku kwalifikacji polskich; 4) nauczyciele Biało­ rusini, którzy ukończyli rządowe kursy białoruskie w Krakowie i Wilnie pracują wbrew swojej woli w Kongresówce w szkołach polskich; 5) do znisz­ czonego doszczętnie przez władze szkolne szkolnictwa białoruskiego stosuje się surowsze przepisy niż do uprzewilejowanego szkolnictwa polskiego". Dla poprawy dotychczasowej sytuacji domagano się w powyższej skardze: 1) zezwolenia na wykładanie w szkołach białoruskich prywatnych i rządowych tym nauczycielom, którzy mieli uprawnienia do nauczania w byłych rosyjskich szkołach ludowych oraz którzy ukończyli białoruskie kursy prywatne; 2) przy­ znania prawa wykładania w szkołach powszechnych Białorusinom, którzy ukończyli 8 względnie 6 klas gimnazjum białoruskiego lub polskiego z tym zastrzeżeniem, że w przeciągu lat trzech ukończą oni metodyczno-pedagogiczny kurs nauczycielski; 3) przetranslokowania wszystkich nauczycieli Biało­ rusinów zatrudnionych obecnie w innych dzielnicach kraju na posady rządowe w szkołach białoruskich. Postulowano też natychmiastowe powołanie do­ kształcających kursów białoruskich dla wyżej wymienionych nauczycieli, uru­ chomienie dwóch białoruskich seminariów nauczycielskich oraz Białoruskiego Instytutu Pedagogicznego (NARB, f. 883, op. 1, d. 75,1. 90) (ryc. 3). Do tego typu dokumentów należała również petycja Nowogródzkiego Okręgu Zarządu Towarzystwa Szkoły Białoruskiej złożona na ręce Ministra WRiOP 4 lipca 1927 г., w której domagano się przekształcenia z początkiem roku szkolnego 1927/1928 istniejących na terenie nowogródczyzny powszechnych szkół �60 WANDA PAPROCKA Пану J ^ 4<¡''' /(> jg r Шкопьнаму 1 1 If Шепэктару^--^" Паунамощйка жыхароу BSCKÍ,_ места ¡Z¿^á!j¿?. ^ ¿a. м1ны Jh^LLéňéáa^-Лй> _ a. fi^it am ^^.^Áu^MMA.(Lú.....^^. ' (1ця i про^ьЫшча) _ Í L Ш&МЕ&иШ^ 3 А Я В А. У зьвязку з распараджэньнем MiaicTpa Рэшпйыш Cupay i Пубшчяае Асьветы ад 7.1. 1925 г. у справе шсшшнага уставу ад 31. VII. 1924 г., я, шжай падп!саны паунаиоцня'к жыхароу ввсю, ^S^3LSSÍ!saxéüu^xíga. том. гэтыв перасылаю падп!саныя i урадова завераныя дяклярацьп K ý лису •••/^ Уштукна ..J^¿— дзяцей у справе беларускае выкладовае ыовы у школе ýвесцы, меоьце.„ сХ&&&с&%&-ж£~~ Адыачасна падаю да ведама. што Jce дэкляранти даручьш мне !нфармавапь 1нспэктарат аб патрэбных яму дадаткових даных у справе дэклярацыяу еу /? •'-¡".i-JZICflSií. 1Й ' Подшс Подшс Адрэс: пошта ¿ZtedSsRfi веска, места. f ¿L R y s . 3. Prosba m i e s z k a ń c ó w wsi Rudowiany, gmina gołyńska, pow. grodzieński, w sprawie wprowadzenia w szkole białoruskiego języka w y k ł a d o w e g o ; D A G W , f. 87, op. 1, d. 83,1. 74 państwowych z językiem wykładowym polskim w szkoły z językiem białoruskim w ilości zgodnej ze złożonym przez ludność miejscową deklaracjami. Szczególnie ważny w powyższej petycji był postulat otwarcia w Nowogródku na czas ferii letnich krótkoterminowych kursów dla nauczycieli Białorusinów z kwalifikacjami, jakie posiadali nauczyciele rosyjscy oraz stałych dwuletnich kursów przy nowo­ gródzkim gimnazjum białoruskim dla młodzieży pragnącej się poświęcić zawo­ dowi nauczycielskiemu w szkolnictwie białoruskim (NARB, f. 883, op. 1, d. 44, 1. 40). Rezolucje protestacyjne o podobnej treści składane były także w latach późniejszych, co świadczy, że sytuacja w zakresie oświaty białoruskiej nie uległa zmianie. Szczególnie znamienny dla oceny sytuacji był memoriał złożony Prezyden­ towi RP Ignacemu Mościckiemu przez delegację białoruską podczas jego wizyty w Wilnie 18 czerwca 1930 r. W memoriale tym domagano się spełnienia następujących postulatów w sprawie białoruskiego szkolnictwa: 1) otwarcia z początkiem 1930/1931 roku szkolnego pełnych 7-letnich szkół począt­ kowych, przynajmniej po jednej na każdy powiat i jedno-dwuklasowych tam, gdzie od kilku lat już domaga się tego naród białoruski; 2) wydania kon­ cesji na prywatne białoruskie nauczycielskie seminarium w Wilnie; 3) otwar­ cia jednorocznych białoruskich kursów nauczycielskich w Wilnie; 4) wyda­ nia stałej koncesji istniejącym prywatnym gimnazjom białoruskim w Wilnie, �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 61 Nowogródku i Kłecku; 5) przyznania wspomnianym gimnazjom rządowej zapomogi w postaci etatów nauczycielskich i specjalnych subwencji; 6) przy­ znania wszystkim gimnazjom białoruskim całkowitych praw szkół rządowych; 7) wyznaczenia z Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej odpowiednich zapo­ móg na utrzymanie internatów przy pomienionych gimnazjach; 8) przyznania kwalifikacji tym nauczycielom gimnazjów białoruskich, którzy pracują w nich 6 lat; 9) przyznania zapomogi Białoruskiemu Towarzystwu Wydawniczemu na drukowanie białoruskich podręczników szkolnych i długoterminowego kre­ dytu na wydawnictwa dla młodzieży białoruskiej; 10) utworzenia Katedry „Białorusoznawstwa" na Uniwersytecie Wileńskim; 11) wyznaczenia zapomo­ gi białoruskim kulturalno-oświatowym organizacjom na oświatę pozaszkolną. W stosunku do szkół początkowych omawianych w tej pracy postulaty te nie zostały spełnione w najmniejszym nawet zakresie, o czym świadczy protest opublikowany 6 lat później na łamach „Biełaruskiej Krynicy" 15 września 1936 г., w którym czytamy m.in.: „Początkowe nauczanie dzieci białoruskich w polskich państwowych szkołach oprócz 69 szkół, w których białoruski język w z i ę t y j e s t p o d u w a g ę (podkr. W.P.) odbywa się po polsku. Rodzice i opiekunowie Białorusini domagają się dla swych dzieci początkowego nau­ czania w ojczystej mowie podpisując deklarację o białoruską szkołę" („Sprawy Narodowościowe", nr 6:1936, s. 650). Zachowany w Państwowym Archiwum Obwodu Grodzieńskiego w Grod­ nie - (Dziarżauny Archiu Grodzienskoj Wobłasti następnie cyt. w skrócie D A G W ) dokument zawierający m.in. dane dotyczące szkolnictwa białoru­ skiego na terenie woj.nowogródzkiego w roku szkolnym 1937/1938 może stanowić ilustrację tego stanu rzeczy. Z materiałów tych wynika, że nie było na terenie województwa szkół utrakwistycznych oraz szkół z językiem wy­ kładowym białoruskim. Istniało natomiast 35 szkół, w których język białoru­ ski wykładany był jako przedmiot. Szkoły te znajdowały się w powiatach: nowogródzkim, Słonimskim, stołpeckim i baranowickim. Likwidacja tzw. szkolnictwa białoruskiego (w dokumencie tym z nie wyjaśnionych powodów używane jest określenie tak z w a n e s z k o l n i c t w o b i a ł o r u s k i e ; podkr.W.P.) datuje się w województwie, jak stwierdzono w zachowanych materiałach, od roku 1936. Zlikwidowano do 1938 r. - 12 szkół utrakwistycz­ nych, 17 z językiem nauczania białoruskim i 23 z językiem białoruskim jako przedmiotem (DAGW, bibl. N . 784, str. 60-61). Interesująco przedstawia się zestawienie danych statystycznych według stanu z dnia 1II1938 r. również dotyczące woj. nowogródzkiego. W pow. nowogródz­ kim w 17 wsiach było 17 powszechnych publicznych szkół, w których język białoruski wykładany był jako przedmiot, w tym jednoklasowych 6, dwuklasowych 4, trzyklasowych 4, czteroklasowych 1, pięcioklasowych 3. Naukę pobierało w nich 2760 dzieci o narodowości określonej w zestawieniu staty­ stycznym jako tzw. białoruska lub „tutejsza". Dla porównania można podać, że dzieci polskich w tych szkołach było 123, żydowskich 17. W pow. Słonim­ skim w 7 wsiach było 7 szkół publicznych powszechnych, 4 czteroklasowe �62 WANDA PAPROCKA 1 3 sześcioklasowe, w których uczyło się 1146 dzieci narodowości białoruskiej lub „tutejszej", 43 uczniów polskich i 3 żydowskich. W pow. stołpeckim w 8 wsiach istniało 8 publicznych szkół powszechnych, 4 czteroklasowe, 2 sześcioklasowe i 2 czteroklasowe. Naukę w nich pobierało 1986 Białorusinów lub „tutejszych", 80 uczniów polskich i 97 żydowskich. W pow. baranowickim w 3 wsiach funkcjonowały 3 szkoły; 2 czteroklasowe i 1 sześcioklasowa. Uczyło się w nich 390 dzieci narodowości białoruskiej lub „tutejszej" i 33 dzieci polskich (DAGW, bibl. N . 784, str. 4). Akcje oświatowe łączyły we wspólnym działaniu, mimo różnic w poglądach politycznych, Towarzystwo Szkoły Białoruskiej i Białoruski Instytut Gospodarki i Kultury. W wyniku tej koordynacji utworzony został specjalny Sekretariat Szkolny w Wilnie, którego zadaniem było rozsyłanie instrukcji, formularzy, podań itp. w sprawie otwierania szkół białoruskich. Sekretariat Szkolny, według informacji prasy białoruskiej, miał rozesłać ponad 50 tys. deklaracji. Do walki 0 szkołę włączyła się również prasa. Między innymi w czasopiśmie „Biełaruskij Front", nr 3 z dnia 5 X I I 1997, w apelu zatytułowanym „W sprawie białoruskie­ go plebiscytu szkolnego" wzywano społeczeństwo do przeprowadzenia plebiscytu pod hasłem „O białoruski język nauczania". Akcje te były oceniane negatywnie przez władze państwowe uznające je za niezgodne z rzeczywistymi potrzebami 1 nastrojami społeczności białoruskiej, organizowane w dużej mierze przez grupy komunistyczne. Konsekwencją tego stanowiska była negatywna ocena działal­ ności Sekretariatu Szkolnego i jego organizatorów - Towarzystwa Szkoły Białoruskiej i Białoruskiego Instytutu Gospodarki i Kultury. Było to prawdo­ podobnie przyczyną rewizji dokonywanych w centralach tych organizacji, a następnie zawieszenia ich działalności w grudniu 1936 r. Walka o szkołę białoruską nie ustała jednak po rozwiązaniu w styczniu 1937 r. obu organizacji. W sierpniu tego roku bowiem Białoruski Komitet Narodowy w Wilnie podjął uchwałę ponownego wystąpienia z memoriałem w sprawach oświaty do Premiera RP i Ministra W R i OP. W końcu tego roku, na Walnym Zgromadzeniu tej organizacji, podjęto uchwałę, w której domaga­ no się (tak jak w poprzednich memoriałach) uczenia dzieci w mowie ojczystej przeciwstawiając się powszechnemu nauczaniu po polsku w szkołach pań­ stwowych. W dziedzinie oświaty pozaszkolnej postulowano organizowanie pomocy fachowej „dla samooświaty szerokich mas ludowych" („Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1937, s. 44W42). W sytuacji, w jakiej znalazło się szkolnictwo białoruskie w końcu lat trzydziestych zrozumiałe stają się apele białoruskich działaczy oświatowych nawołujące do organizowania domowego nauczania języka ojczystego, które rozpowszechniane były na łamach prasy białoruskiej. W równie trudnej sytuacji co szkoły powszechne były gimnazja białoru­ skie. Powyżej wspomniany raport Srokowskiego z 1932 г., jak i inne materiały źródłowe wymieniają, 2 gimnazja białoruskie w woj. wileńskim - w Wilnie i Radoszkowiczach oraz 2 gimnazja w woj. nowogródzkim - w Nowogródku i Kłecku (początkowo w Nieświeżu). Żadne z gimnazjów nie posiadało na �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE NA K R E S A C H W S C H O D N I C H 63 3 stałe praw publicznych a pozwolenia na ich prowadzenie wydawane były na okres jednego roku. Koedukacyjne gimnazjum wileńskie Towarzystwa Szkoły Białoruskiej o ty­ pie humanistycznym, z językiem początkowo rosyjskim następnie białoruskim, powstało w 1919 r. Zakładając gimnazjum białoruskie z językiem wykłado­ wym rosyjskim Rada Szkolna podjęła zadanie stopniowego białoruszczenia szkoły, tak pod względem składu uczniów (wśród których znaczny procent stanowiła młodzież żydowska) jak i języka wykładowego (NARB, f. 883, op. 1, d. 30, 1.70). Zostało to niemal całkowicie zrealizowane po czterech latach. Liczba uczniów w 1923 r. wynosiła 366 (w tym znaczny procent Żydów), a w 1927/1928 - 171, w tym 75% Białorusinów. Początkowo gimna­ zjum korzystało z subwencji państwowej w formie 4 etatów. Łącznie w 1929 r. zatrudniało 20 nauczycieli i posiadało 8 klas. Przy gimnazjum istniał internat utrzymywany przez Białoruskie Towarzystwo Dobroczynności dla 65 chłop­ ców. Misja metodystów utrzymywała internat dla 18 dziewcząt. Koedukacyjne gimnazjum białoruskie im. Franciszka Skoryny w Radoszkowiczach powstało w 1921 r. Jego właścicielem było także Towarzystwo Szkoły Białoruskiej. Posiadało 8 klas i zatrudniało 8 nauczycieli. W roku szkolnym 1927/1928 ogólna liczba uczniów wynosiła 132, przy czym znaczny odsetek stanowili uczniowie pochodzenia żydowskiego. Przy gimnazjum istniały 3 inter­ naty utrzymywane przez misje metodystów i Towarzystwo Szkoły Białoruskiej. Gimnazjum białoruskie, koedukacyjne o profilu matematyczno-przyrodniczym w Nowogródku powstało w 1918 r. Początkowo rosyjskie (następnie stopniowo białorutenizowane) było własnością Komitetu Rodzicielskiego. Gimnazjum nie korzystało z żadnej opieki państwowej do 1927 г., kiedy zgodnie z rozporządzeniem Ministerstwa WRiOP otrzymało 4 etaty nauczy­ cielskie. Zatrudniało ogółem 15 nauczycieli, a liczba uczniów w roku szkolnym 1927/1928 wynosiła 151. Białoruskie gimnazjum koedukacyjne matematyczno-przyrodnicze w Kłecku, założone w 1921 r. w Nieświeżu, następnie przeniesione do Kiecka utrzymywało się głównie z prywatnych funduszów, doraźnie wspomagane przez samorząd miejski. Zatrudniało 8 nauczycieli na ogólną liczbę 158 uczniów w roku szkolnym 1927/1928. Od 1929 r. posiadało 8 klas (początkowo 6 klas). Od chwili powstania białoruskie szkolnictwo średnie znajdowało się w trud­ nych warunkach materialnych i prawnych, pozbawione szeregu przywilejów, jakie przysługiwały publicznemu polskiemu szkolnictwu państwowemu. Fakt koncesjonowania gimnazjów białoruskich przez Towarzystwo Szkoły Białoruskiej, które w opinii władz oświatowych uznane było za agendę komunis­ tyczną, utrudniało rozwój tych szkół i zmuszało do ciągłej walki o przetrwanie, normalne warunki pracy i uzyskanie praw publicznych. 3 W k r ó t k i m okresie liberalizacji polityki mniejszościowej na Kresach Wschodnich minister W R i O P Gustaw Dobrucki rozporządzeniem z dnia 3 października 1928 r. przyznał prawa publicz­ ne gimnazjom białoruskim w Wilnie i N o w o g r ó d k u . Gimnazjum wileńskie uzyskało r ó w n i e ż 6 e t a t ó w nauczycielskich, gimnazjum n o w o g r ó d z k i e 2 etaty (Mironowicz 1993, s. 53). �64 WANDA PAPROCKA Bezpośrednio po wejściu w życie w 1924 r. ustawy o szkolnictwie narodów niepolskich przedmiotem licznych petycji i memoriałów kierowanych do władz oświatowych przez Towarzystwo Szkoły Białoruskiej i stowarzyszenia innych mniejszości narodowych na Kresach Wschodnich była sprawa otrzy­ mania zezwolenia na nauczanie historii powszechnej i geografii w językach narodowych. We wspólnym memoriale z dnia 15 I X 1925 r. skierowanym do Minister­ stwa WRiOP przez organizacje oświatowe białoruskie, litewskie i żydowskie czytamy: „Nauczanie historii i geografii w języku polskim, który naszych dzieci nie jest językiem ojczystym niezmiernie utrudni postępy dzieci, fatalnie się odbije na poziomie tych przedmiotów, sprowadzi te tak żywe i ciekawe dziedziny wiedzy do martwego werbalizmu i zachwieje energię naszej młodzie­ ży oraz zamiłowaniem jej do nauki. Biorąc pod uwagę wymienione względy natury narodowo-kulturalnej oraz pedagogicznej, upraszamy Pana Ministra 0 cofnięcie odnośnego wyjaśnienia i o zezwolenie na nauczanie historii po­ wszechnej i geografii w języku ojczystym (NARB, f. 883, op. 1, d. 40, 1. 24). Polskie władze oświatowe, powołując się na art. 7 ustawy z dnia 31 V I I 1924 r. 1 rozporządzenie wykonawcze z dnia 23 I V 1925 г., negatywnie ustosunkowały się do powyższych żądań pisząc w uzasadnieniu: „Opierając się na przytoczo­ nej ustawie, której brzmienie nie nasuwa żadnej wątpliwości, Ministerstwo stwierdza, że nauczanie historii i geografii wraz z nauką o Polsce współczesnej musi się odbywać po polsku". Szkoły średnie prywatne z białoruskim, litew­ skim i żydowskim językiem nauczania mogą na nauczanie białoruskiego, litewskiego względnie żydowskiego (hebrajskiego) przeznaczyć w trzech naj­ wyższych klasach o jedną godzinę tygodniowo więcej celem objęcia naucza­ niem - obok literatury - także historię kultury danego narodu (nie historię polityczną, która winna być nauczana z historią powszechną w ogóle - i w myśl przytoczonej ustawy po polsku); (NARB, f. 883, op. 1, d. 40,1. 15). Również warunki materialne przyczyniły się do kryzysów w działalności gimnazjów białoruskich. Zmieniający się stosunek władz oświatowych do szkolnictwa białoruskiego odbił się m.in. na losach gimnazjum wileńskiego. Po odzyskaniu niepodległości aż do 1923 r. gimnazjum było częściowo sub­ sydiowane przez Zarząd Ziem Wschodnich oraz Litwy Środkowej a następnie Kuratorium Wileńskiego Okręgu Szkolnego. Cofnięcie w 1923 r. przez władze polskie dotacji przyznawanych szkole ograniczało możliwości nauczania. Nie­ zbędne stało się bowiem podniesienie wpisowego, co spowodowało zmniej­ szenie się liczby uczniów a w konsekwencji liczby klas z 10 do 8. Brak pomocy ze strony władz oświatowych i bezskuteczne starania o uzyskanie przez szkołę praw publicznych umożliwiających jej absolwentom wstęp na wyższe uczelnie skłoniły Białoruską Centralną Radę Szkolną do interwencji w Wileńskim Okręgu Szkolnym . Postulując zmianę stosunku władz do gimnazjum biało4 4 T r u d n ą sytuację wileńskiego gimnazjum białoruskiego przedstawiono w piśmie Białoruskiej Centralnej R a d y Szkolnej z a t y t u ł o w a n y m „ P r o memoria" skierowanym do K u r a t o r a Okręgu �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 65 ruskiego wskazywano na ujemne skutki istniejącego stanu ттеау, zarówno dla narodu białoruskiego jak i Państwa Polskiego. Dotyczyło to przede wszystkim emigracji abiturientów, którzy nie mając możliwości studiowania na pol­ skich wyższych uczelniach wyjeżdżali na studia do Pragi czeskiej oraz Rosji i Białorusi Sowieckiej. Szczególnie ten ostatni kierunek emigracji stwarzał po­ tencjalne niebezpieczeństwo przenikania do Polski ideologii komunistycznej. Równocześnie wyjazdy na studia stawały się często podstawą do emigracji stałej, co pozbawiało kraj pewnego procentu inteligencji. Dziewiąta rocznica powstania białoruskiego gimnazjum wileńskiego (1927 r.) stała się okazją do ponownego przypomnienia przez działaczy biało­ ruskich faktu niezrealizowania ciągle postulowanych żądań otrzymania „oby­ watelstwa polskiego" przez szkolnictwo białoruskie. W liście skierowanym do Ministerstwa WRiOP senator A . Własow - prezes Towarzystwa Szkoły Biało­ ruskiej przeciwstawiał się niesłusznym, jego zdaniem, zarzutom wysuwanym przez władze polskie w stosunku do gimnazjum, zarzutom, które stanowiły uzasadnienie negatywnego stosunku do tej placówki. Pisał on: „Główny za­ rzut, jaki robi się pod adresem Gimnazjum i zawdzięczając któremu Gimna­ zjum nie może normalnie pracować, przedstawia się w tem, że Gimnazjum zjawia się komunistyczną placówką i prowadzi antypaństwową działalność. Ten zarzut ma pochodzenie ze źródeł przeważnie pewnego odłamu prasy wileńskiej - prasy, której zależy na tym, żeby całkiem wytępić ogniska biało­ ruskiej kultury i oświaty. Towarzystwo Białoruskiej Szkoły jako stały konce­ sjonariusz Gimnazjum niniejszem stanowczo zaprzecza wszelkim takiego ro­ dzaju tłumaczeniom [...] Gimnazjum nasze chce być takiego rodzaju szerzycielem wiedzy i kultury białoruskiej. Towarzystwo Białoruskiej Szkoły nie do­ puści żadnej polityki w swej szkole. [...] Mając to na względzie Towarzystwo zwolniło już kilku nauczycieli, celem zamiany ich bardziej odpowiednimi i kwalifikowanymi. [...] Towarzystwo dołoży wszelkich starań, żeby uzyskać prawo matury dla swych abiturientów i prawa publiczne przysługujące gim­ nazjum państwowym" (NARB, f.883, op.l, d.75, 1.61). W następnych latach sprawa gimnazjów była w dalszym ciągu w centrum uwagi społeczności białoruskiej, do czego przyczynił się również fakt zamknię­ cia gimnazjum w Radoszkowiczach . Okazją do ponownych wystąpień w ich 5 Szkolnego W i l e ń s k i e g o 8 lutego 1924 r. „ D o t y c h c z a s o w y rozwój szkolnictwa - czytamy w doku­ mencie - d o k o n y w a ł się przy pomocy polskich władz o ś w i a t o w y c h . P o z w o l i ł o to na realizację programu nauczania w 12 klasach gimnazjum. Z niezrozumiałych dla władz szkolnych p o w o d ó w w 1923 r. pomoc ta została wstrzymana, a p r o ś b a o wyznaczenie komisji egzaminacyjnej dla abiturientów gimnazjum odrzucona, co uniemożliwiło im dalszą naukę na uczelniach wyższych ( L C V A , F . 905, A p . 2, B . 87, L . 7). 5 Koncesjonariuszem gimnazjum w Radoszkowiczach było K o ł o Towarzystwa Szkoły Biało­ ruskiej. Jego zamknięcie 1 września 1928 r. uniemożliwiło dalsze funkcjonowanie szkoły. Zamiast gimnazjum została otwarta w Radoszkowiczach siedmioklasowa szkoła powszechna, do której przeszli uczniowie niższych klas zlikwidowanego przeniesieni do gimnazjum białoruskiego w Wilnie. gimnazjum, uczniowie klas w y ż s z y c h zostali �66 WANDA PAPROCKA obronie stała się wspomniana wyżej wizyta w Wilnie Prezydenta RP Ignacego Mościckiego 18 czerwca 1930 r. Złożony na ręce głowy państwa memoriał zawierał wielokrotnie już powtarzane prośby m.in. o przyznanie gimnazjom stałej koncesji i rządowej zapomogi w postaci etatów nauczycielskich, nadania im wszystkich praw, jakie posiadają szkoły rządowe, utworzenie katedry „białorusoznawstwa" na Uniwersytecie Wileńskim oraz Białoruskiego Seminarium Nauczycielskiego w Wilnie. Jedynie ostatni postulat doczekał się częściowej realizacji w postaci decyzji i otwarciu utrakwistycznego polsko-białoruskiego Nauczycielskiego Seminarium Państwowego im. Bohuszewicza (Mniejszości narodowe..., „Sprawy narodowościowe", nr 4-5:1930, s. 383). Rok 1931 przyniósł dalsze pogorszenie sytuacji gimnazjów białoruskich. Dużą stratą dla szkolnictwa białoruskiego było cofnięcie przez kuratora wileń­ skiego koncesji gimnazjum w Kłecku. Decyzję tę uzasadniano niskim pozio­ mem naukowym placówki, jak również uznaniem jej za agendę Towarzystwa Szkoły Białoruskiej, które w tym czasie, według opinii władz, pozostawało pod silnymi wpływami Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. W tym samym roku ograniczone zostały dotacje rządowe dla gimnazjum w Nowogródku, co wstrzymało budowę budynku szkolnego. Również gimnazjum wileńskie zajmu­ jące pobazyliański gmach Św. Trójcy stanęło wobec ogromnych trudności lokalowych. Najbardziej jednak negatywne skutki dla rozwoju placówek w Wil­ nie i Nowogródku przyniosło zredukowanie z 7 do 3 etatów nauczycielskich. Stan średniego szkolnictwa białoruskiego i odpowiedzialność za istniejący stan rzeczy stał się przedmiotem ostrych polemik na łamach prasy białoru­ skiej. W „Głosie Prawdy" F. Akinczyc pisze m.in., że „za stan, jaki się wytworzył odpowiedzialność w pierwszym rzędzie ponoszą ugrupowania komunizujące, które z zakładów naukowych robiły «cytadele wszechświatowej rewolucji». Nie bez winy też jest i społeczeństwo białoruskie, które nie wy­ rwało z korzeniami tej zarazy komunistycznej, jaka systematycznie niszczyła szkoły białoruskie" (cyt. za Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowoś­ ciowe", nr 4-5, s. 473. Pewne nadzieje na poprawę stosunków w dziedzinie pracy oświatowej Białorusini łączyli z osobą nowo mianowanego ministra WRiOP Janusza Jędrzejewicza. Między innymi „Biełaruski Zwon" w związku z nominacją ministra pisał: „Janusz Jędrzejewicz jest jedną z najbardziej wybitnych osób wśród ugrupowania rządowego, a również człowiekiem naj­ bardziej przychylnym do sprawy mniejszości narodowych..." (Mniejszości na­ rodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1931, s. 472-473). Jednakże polityka władz oświatowych w stosunku do szkolnictwa białoruskiego uległa dalszemu zaostrzeniu wywołując protesty ludności. W 1932 r. kurator wileń­ skiego okręgu szkolnego poinformował Komitet Rodzicielski gimnazjum o za­ miarze zwrócenia się do Ministra WRiOP z wnioskiem o przyjęcie gimnazjum na etat państwowy w formie utworzenia przy polskim gimnazjum im. Słowac­ kiego klas równoległych z białoruskim językiem nauczania. Z fuzją tą związa­ ne byłoby przekazanie skarbowi państwa majątku gimnazjum. Podobna pro­ pozycja została złożona Komitetowi Rodzicielskiemu w Nowogródku. Propo- �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 67 zycje te spotkały się z bardzo negatywnym przyjęciem i nawet w kręgach określanych jako „polonofilskie" projekt ten uznany został za obrażający uczucia narodowe Białorusinów. Na nadzwyczajnym Ogólnym Zgromadzeniu Komitetu Rodzicielskiego gimnazjum w Wilnie w dniu 27 maja 1932 r. podję­ to jednogłośnie uchwałę odrzucającą powyższe propozycje. W uzasadnieniu tej decyzji czytamy m.in.: „Propozycja ta w założeniu swem przekreśla istnienie białoruskiego gimnazjum w Wilnie, czyli że godzi w nasze istotne i niezłomne dążenia do utrzymania samodzielnej białoruskiej szkoły średniej [...] Ponadto projekt ten obraża również i nasze poczucie narodowe - czyżby Białorusini w Polsce nie byli w stanie mieć ani jednego swego gimnazjum?" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3:1932, s. 240-241). W odpowiedzi na akcje protestacyjne podejmowane w obronie niezależ­ ności białoruskich gimnazjów w „Kurjerze Wileńskim" z 2.VII.1932 r. ukazała się wypowiedź kuratora wileńskiego Kazimierza Szelągowskiego, który starał się wyjaśnić stanowisko władz oświatowych w tej sprawie. Uznając obowiązki państwa wobec mniejszości narodowych w Polsce podkreślił na wstępie zależ­ ność zakresu zaspokajania potrzeb kulturalnych danej grupy etnicznej od stopnia jej rozwoju i obiektywnie istniejących warunków. Pomijając fakt wcześniejszej likwidacji gimnazjów m.in. w Kłecku i Radoszkowiczach kurator wileński uznał w swoim uzasadnieniu, że zakres tych potrzeb zaspakajały w dziedzinie oświaty dwa gimnazja - w Wilnie i Nowogródku. Szkoły te, w opinii władz oświatowych, znajdowały się w bardzo ciężkich warunkach jako instytucje prywatne utrzymywane przez społeczność białoruską. Paupery­ zacja tej ludności zmniejszyła jej możliwości finansowe. Znaczny odsetek uczniów białoruskich stanowił element wiejski w największym stopniu do­ tknięty kryzysem. W tej sytuacji dalszą egzystencję gimnazjów białoruskich zapewnić mogło jedynie przejęcie ich przez państwowe szkoły polskie. Z dal­ szego bardziej szczegółowego uzasadnienia wynikało jasno, że celem projek­ towanych działań władz oświatowych było odsunięcie uczącej się młodzieży od wpływów Towarzystwa Szkoły Białoruskiej - sponsora gimnazjów. W swej wypowiedzi Szelągowski pisze o tym dość wyraźnie: „Wniosek do Ministra WRiOP ma na względzie stworzenie warunków dla młodzieży białoruskiej równorzędny z resztą młodzieży. Dopiero wtedy będzie można dokonywać na tym terenie selekcje celowej ze stanowiska zdolności wychowanków, czyli selekcji umysłowej. Nie jest też bez znaczenia s e l e k c j a g o s p o d a r c z a (autor nie wyjaśnia co rozumie pod tym określeniem - podkr. W.P.), która stworzy zdrowszą atmosferę w szkole. Na tym bowiem tle mają miejsce fermenty, na które młodzież w wieku szkoły średniej jest szczególnie podatna. Agitacja czynników chętnie posługujących się młodzieżą dla swoich celów znajduje oddźwięk jeśli trafią na społeczne upośledzenie" (Mniejszości naro­ dowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3 :1932, s. 244). Powołując się na reformę szkolnictwa w zakresie przygotowywania kadry nauczycielskiej, polegającą na likwidacji seminariów nauczycielskich i powoły­ waniu liceów pedagogicznych, kurator wileński uzasadniał także w swojej �68 WANDA PAPROCKA wypowiedzi przyczyny likwidacji seminariów białoruskich w Boninach i Wilnie. Podkreślał równocześnie, że obecna sytuacja w zakresie kształcenia nauczycieli dla szkół białoruskich jest zupełnie zadowalająca, we wszystkich państwowych seminariach Wileńskiego Okręgu Szkolnego odbywa się bowiem nauka języka białoruskiego na każdym kursie w wymiarze 20 godzin tygodniowo. Pomimo sprzeciwu społeczności białoruskiej wobec zapowiadanej przez polskie władze oświatowej reformy, program zmian został zrealizowany. W 1933 r. zamknięto prywatne seminaria nauczycielskie w Świsłoczy i Bora­ nach, jak również seminarium państwowe im. Bohuszewicza w Wilnie. Dwa ostatnie czynne gimnazja białoruskie w Nowogródku i Wilnie zostały prze­ kształcone w filie białoruskie przy polskich gimnazjach państwowych. W 1934 r. kurator Wileńskiego Okręgu Szkolnego zarządził likwidacje filii białoruskiej przy gimnazjum państwowym w Nowogródku. Decyzja ta zo­ stała, jak stwierdzano oficjalnie, spowodowana znikomą frekwencją uczniów (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4:1934, s. 452). Brak efektów akcji protestacyjnych i składanych petycji do różnych szczebli urzę­ dów państwowych w sprawie szkolnictwa nie odebrały nadziei działaczom białoruskim na poprawę stanu oświaty narodowej. Członkowie prezydium Białoruskiego Komitetu Narodowego we wrześniu 1936 r. ponownie złożyli deklarację domagającą się rozwoju szkolnictwa średniego. Jedyna bowiem, jaka została w kraju, filia białoruska przy polskim państwowym gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Wilnie nie mogła zaspokoić potrzeb Białorusinów. Ostatnim przed wybuchem I I wojny światowej dokumentem zachowanym w dostępnych mi materiałach jest memoriał przekazany 16 sierpnia 1937 r. do Premiera RP i Ministra WRiOP. Tak jak i poprzednie powstał on z inicjatywy Białoruskiego Komitetu Narodowego w Wilnie a treść jego nie odbiegała od poprzednio składanych do władz państwowych. Treść tego memoriału wzmogła zainteresowanie sprawami oświaty, co znalazło odbicie nie tylko w prasie białoruskiej, ale także w prasie innych mniejszości na­ rodowych na Kresach Wschodnich - ukraińskiej, litewskiej i żydowskiej (NARB, f. 883, op. 1, d. 50, 1. 10). Być może brak dalszych przejawów aktywności na polu walki o szkołę narodową wiąże się z dokonaną przez władze polskie w 1937r. likwidacją dwóch ważnych organizacji - Towarzystwa Szkoły Białoruskiej oraz Instytutu Gospodarki i Kultury. Rozwiązanie obu tych organizacji przyczyniło się do osłabienia kontaktu białoruskich centrali politycznych z terenem. Aktywność niektórych kół białoruskich, nie znajdując ujścia w dotychczasowych dziedzi­ nach życia mniejszości narodowej m.in. w sprawach oświaty, została skierowa­ na na odcinek walki z językiem polskim w kościele prawosławnym. Temat ten wykracza jednak poza zagadnienia omawiane w artykule i musi stanowić przedmiot osobnego opracowania. Bezpośrednią konsekwencją sytuacji, w jakiej znajdowało się białoruskie szkolnictwo podstawowe i średnie były ograniczenia w podejmowaniu przez młodzież białoruską studiów uniwersyteckich. Skromna liczba dokumentów �S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H 69 dotyczących tego zagadnienia znajdująca się w materiałach archiwalnych, jak i brak danych w literaturze przedmiotu na ten temat dowodzi, że studia wyższe dotyczyły bardzo ograniczonej liczby młodzieży białoruskiej a sprawa kształcenia akademickiego stanowiła znacznie mniejszy problem niż szkolnict­ wa powszechnego i średniego. K . Srokowski w cytowanym już raporcie mówi o niewielu studentach. „Kurier Wileński" z dnia 9IV1927 r. podkreśla stale malejącą liczbę studentów Białorusinów. Niewątpliwie dostanie się na uniwer­ sytet było trudne dla absolwentów gimnazjów białoruskich, które w więk­ szości nie posiadały praw publicznych. Dla młodzieży męskiej silną barierą w adaptacji do środowiska studenckiego i w powstawaniu poczucia obcości był brak odbytej służby wojskowej w armii polskiej. W tej sytuacji część młodzieży białoruskiej, jeżeli pozwalały na to warunki materialne wyjeżdżała przede wszystkim do Pragi Czeskiej oraz Mińska i Berlina. Poparcie rządu Czechosłowackiego dla społeczeństwa białoruskiego, m.in. w zakresie kształ­ cenia młodzieży, znalazło wyraz w przyznawaniu stypendiów studentom Bia­ łorusinom. W 1921 r. przyznano 25 stypendiów, w 1922 r. liczba ich wzrosła do 50, a w 1923 r. do 100 (NARB, f. 883, op. 1, d. 18, 1. 62). 6 Jak już wspomniałam, najbardziej niekorzystna z punktu widzenia państwa polskiego była emigracja do BSRR, gdzie ceną za uzyskane stypendia i liczne przywileje było przyjęcie ideologii marksistowskiej. W ten sposób młodzież białoruska ulegała wpływom komunistycznym, co pogłębiało jej wrogi stosunek do „burżuazyjnej" Polski. Studenci białoruscy na uniwersytetach w Polsce i poza jej granicami tworzyli liczne organizacje o różnym profilu ideologicznym, często związane z kierunkami reprezentowanymi przez białoruski ruch polityczny w I I Rzeczypospolitej. Na uniwersytecie wileńskim, na którym otwarto Katedrę Filologii Słowiańskiej działał Związek Studentów Białorusinów. Stowarzyszenie to pozostawało pod wpływem założonej w 1930 r. w Wilnie organizacji „Centrsajuz", uznawanej za „polonofilską" i określaną jako „białoruska sanacja" . 7 6 Związki łączące działaczy białoruskich z Czechosłowacją datują się od okresu powstania w 1918 r. Białoruskiej Republiki Ludowej, a ściślej od rozłamu, jaki w grudniu 1919 r. nastąpił w Radzie B R L na z w o l e n n i k ó w koncepcji federacyjnej obozu belwederskiego Józefa Piłsudskiego i jej p r z e c i w n i k ó w uznających o b e c n o ś ć p o l s k ą n a ziemi białoruskiej za okupację. C i ostatni przenieśli nowo u t w o r z o n ą R a d ę i jej zarząd n a Litwę K o w i e ń s k ą , otrzymując n a tym terenie szeroką a u t o n o m i ę polityczną, gospodarczą i kulturalną. K o w i e ń s k i ośrodek polityczny utrzymy­ w a ł bliskie stosunki z Czechosłowacją. W 1923 r. część rządu przeniosła się do Pragi. R o z w i ą z a n i e R a d y B R L i uznanie Białoruskiej Socjalistycznej Republiki R a d za j e d y n ą reprezentantkę narodu białoruskiego nastąpiło w 1925 r. 7 G r u p a działaczy skupiona w o k ó ł Antona Łuckiewicza i R a d o s ł a w a Ostrowskiego założyła w 1930 r. w Wilnie organizację pod n a z w ą „Centrsajuz" (Centralny Sajuz Kulturalnych i Hospo­ d á r n ý c h Arganizacji) i rozpoczęła wydawanie pisma „Napierad", następnie „Biełaruski Zwon". A . Ł u c k i e w i c z widział m o ż l i w o ś ć zrealizowania aspiracji narodowych B i a ł o r u s i n ó w w warunkach politycznych I I Rzeczypospolitej. „Centrsajuz" zajmował się tworzeniem biblioteki i czytelni na wsi, rozpowszechnianiem literatury poprzez wydawnictwa „Włościańskiej Biblioteki". W 1932 r. „Centrsajuz" z o r g a n i z o w a ł Towarzystwo Oświaty Białoruskiej, które w y d a w a ł o czasopismo „ R o d n y j K r a j " . Organizacja „Centrsajuz" atakowana była z a r ó w n o przez chadecję, jak i przez k o m u n i s t ó w i inne ugrupowania białoruskie. �70 WANDA PAPROCKA W następnych latach wpływy w Związku uzyskała jednak Białoruska Chrześ­ cijańska Demokracja (BChD) stojąca na gruncie walki o niepodległość pań­ stwową Białorusi (por. Paprocka 1995, s. 18). W wyniku różnic ideologicznych wśród studentów powołano na uniwersytecie wileńskim nową korporację pod nazwą „Skorynia", która utrzymywała bliskie kontakty z polskimi organizacjami, m.in. z „Vilnensia", „Piłsudją" i „Cresovia". W 2 numerze pisma tej organizacji 0 nazwie „ N a warcie", w artykule „Od Redakcji", autor omawiając etapy białoruskiego ruchu odrodzeniowego dochodzi do wniosku, że „obecnie wszystkie kłótnie muszą zamilknąć", a głównym zadaniem stać się powinno budzenie 1 utrzymanie świadomości narodowej. Zdając sobie sprawę z obecnych warunków życia na Białorusi Zachodniej należy wyciągać, jak stwierdza autor, jeden logiczny wniosek: „czas najwyższy tworzyć pozytywizm białoruski, jak tworzyli go Polacy w końcu wieku X I X i Ukraińcy w czasach austryjackich" (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 2-3 :1932, s. 245). W 1937 r. władze akademickie rozwiązały korporację „Skorynia". Pro­ testem wobec tego faktu było założenie przez część studentów białoruskich Stowarzyszenia im. Franciszka Skoryny, które było zwalczane przez Związek Studentów Białorusinów związany z chadecją i przeciwny współpracy z Pol­ ską. Bezpośrednio nawiązujące do ideologii chadeckiej było pismo powołane do życia w 20 rocznicę ogłoszenia w marcu 1918 r. niepodległości Białorusi i na cześć tej historycznej daty nazwane „25 sakawika" (sakavik — marzec). W artykule wstępnym czytamy m.in.: „Rozpoczynając nowy rok szkolny białoruska młodzież akademicka postanowiła rozpocząć aktywną pracę na niwie swej ojczyzny, wzorując się na ideałach zawartych w akcie i dniu 25 marca [...] Ale pomimo niezależnej myśli nurtującej w narodzie białoruskim [...] siły narodu wykorzystali nasi wrogowie dla obcej nam walki o cudze interesy. Wielki rezerwuar politycznych sił narodu znajduje się pod hypnozą komunistycznego Wschodu i faszystowskiego Zachodu [...] Przeciwdziałając marksistowskiej i faszystowskiej ideologii jako obcym i wrogim koncepcjom imperializmu studenci białoruscy uznają za zasadę swego działania chrześ­ cijańską ideologię całkowitej demokracji..." (Mniejszości narodowe..., „Sprawy Narodowościowe", nr 4-5:1937, s. 441-442). W „Rocznikach Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie", które były wydawane od roku akademickiego 1936/1937, wymieniane jest stowarzyszenie studentów Białorusinów, określane jako ideowo-wychowawcze, pod nazwą „Białoruski Związek Akademicki". Pozostawało ono pod opieką kierownika katedry filologii słowiańskiej prof. Erwina Koschmiedeva. Zawarte w „Rocz­ nikach..." dane statystyczne pozwalają stwierdzić, że w roku 1936/1937 i 1938/1939 było na uniwersytecie w Wilnie 94 studentów Białorusinów. Liczba ich na poszczególnych wydziałach przedstawiała się następująco: wy­ dział humanistyczny - 5 osób, prawa i nauk społecznych - 26, teologiczny - 3, matematyczno-przyrodniczy - 21, lekarski - 21, sztuk pięknych - 1, studium rolnicze - 15, studium farmacji - 2 („Roczniki Uniwersytetu..." 1936/1937, s. 238; 1938/1939, s. 63). �71 S Z K O L N I C T W O BIAŁORUSKIE N A K R E S A C H W S C H O D N I C H Zachowane dane statystyczne uniwersytetu poznańskiego dotyczące stu­ dentów mówiących językiem białoruskim podają, że w latach 1921-1923 stu­ diowało rocznie od 1-5 osób pochodzenia białoruskiego. O istnieniu pewnej grupy studentów - Białorusinów na uniwersytecie berlińskim świadczy fakt, że w roku akademickim 1931/1932 powstał Związek Studentów Białorusinów. Związek ten za pośrednictwem pisma „Biełaruska Krynica" apelował o od­ bywanie studiów w Niemczech, podając warunki przyjęcia na wyższe uczelnie oraz koszty pobytu za granicą. Brak wyczerpujących materiałów źródłowych i opracowań dotyczących Białorusinów studiujących na uniwersytetach nie pozwala na szczegółowe omówienie tego zagadnienia. Przedstawione dane pozwalają jedynie wskazać możliwości, z jakich korzystała młodzież białoruska dla uzyskiwania wyższego wykształcenia i statusu społecznego. Ten dość powoli postępujący proces powstawania warstwy inteligencji białoruskiej, który obserwujemy w latach trzydziestych, zostaje przerwany wybuchem I I wojny światowej. Zarówno wojna, jak i późniejsze lata rządów komunistycznych uniemożliwiły dalszy rozwój szkolnictwa podstawowego i średniego w języku narodowym. W Biało­ ruskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej obowiązywał język rosyjski zarówno w szkolnictwie średnim, jak i wyższym. Włączenie społeczeństwa białoruskiego na przeszło pół wieku w orbitę radzieckiej nauki i kultury znalazło odbicie w aktualnych postawach Białorusinów wobec własnego dzie­ dzictwa kulturowego i w wyborze kierunków polityki narodowościowej mło­ dej Białoruskiej Republiki. LITERATURA Handelsman M. 1921 O dzisiejszą politykę naszą na Białej Rusi, „ W s c h ó d Polski", nr 1-3, s. 34-45. Mironowicz E. 1993 Białorusini w Polsce 1944-1949, Warszawa. Mniejszości 1927-1937 Mniejszości narodowe w Polsce. Białorusini, „Sprawy N a r o d o w o ś c i o w e " , nr 4:1927; nr 4-5:1930; nr 4-5:1931; nr 2-3 :1932; nr 4:1934; nr 6:1934; nr 4-5:1937. „Natio" 1927 „ N a t i o " , nr 3-4. P a p r o c k a W. 1993 Ludność białoruska a polska polityka mniejszościowa w okresie „Etnografia Polska", t. 39, z. 1-2, s. 5-32. Srokowski K. 1924 Sprawa narodowościowa na Kresach Wschodnich, K r a k ó w . międzywojennym, �72 WANDA PAPROCKA WANDA PAPROCKA BELARUSSIAN SCHOOLS ON T H E EASTERN T E R R I T O R I E S A N D T H E M I N O R I T Y P O L I C Y O F T H E P O L I S H S T A T E I N T H E Y E A R S 1918-1939 Summary I n the article the author deals with the Belarussian minority educational network - including primary schools, high schools and university education in the period 1918-1939 when the Eastern Territories, inhabited by the Belarussian minority belonged to the Polish state. This is the next part of the previous study ("Etnografía Polska", vol. 39) concerning the minority policy towards the Belarussians. It is based on archival sources coming from the state archives, at present Lithuanian and Belarussian, in Vilnius, Grodno and M i ń s k . The development of the minority educational system remained in close connection with the ethnic policy of the Polish state. I n the first years of the independent Polish Republic after 1918 the liberal character of the policy was caused by the genera] idea of federalism concerning the non-Polish national groups within the Polish state. Later on, the unification policy prevailed aiming at fuller assimilation of the Belarussian minority. It was revealed in the decreasing number of Belarussian schools and eventually in the educational law from 1924. The law introduced bilingual schools for the minorities. Polish minority policy concerning education was met with strong resistance of the Belarus­ sians acting through their political and social institutions. The source material collected by the author proved to be quite sufficient for the topic. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce80547ea9050a64410d99f25ee8015f.pdf 3edfe98dc023a9896a23047205174b1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1076 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:988 Title A name given to the resource Tradycja ludowa w myśli humanistycznej i idei narodu XIX w. / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.31-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 WANDA PAPROCKA TRADYCJA LUDOWA W MYŚLI HUMANISTYCZNEJ I I D E I NARODU X I X W I E K U Powszechne jest twierdzenie o szerokości zakresu problematyki zwią­ zanej z zagadnieniem tradycji, o niebezpieczeństwie kryjącym się już w samej etymologii tego wyrazu lub wynikającym, jak stwierdza Geor­ ge Boas, z emanującego z niego metafizycznego patosu . Do problema­ t y k i tradycji można zastosować twierdzenie Freda Eggana, że ostatnią rzeczą, do odkrycia w każdej nauce, jest to, czym ta nauka jest . Posłużenie się t y m zdaniem usprawiedliwia fakt, że poniżej przedstawio­ ne rozważania są kolejną próbą przybliżenia i zrozumienia pojęcia trady­ cji. Stanowią więc przyczynek na drodze prowadzącej do sformułowania ogólnej jej teorii zadania, którego nie dokonała dotąd żadna z dyscyplin humanistycznych. Artykuł jest częścią pracy poświęconej roli i znaczeniu tradycji l u ­ dowej w procesie krystalizacji tożsamości społecznej i kulturowej war­ stwy chłopskiej. Przedmiotem analizy jest kształtowanie się poglądów na tradycję ludową w wieku X I X , w którym w specyficznych warun­ kach polskiej rzeczywistości formowało się pojęcie narodu jako jedności wszystkich jego warstw społecznych. Jedności, u której historycznych źródeł odkrywano wartości społeczne i kulturowe tworzone przez lud oraz zachowane w tej warstwie do X I X w. W ostatnio ukazujących się pracach etnograficznych mamy do czy­ nienia z szeregiem interesujących rozważań teoretycznych na temat kształtowania się tradycji w warunkach wiejskiej społeczności lokalnej. Przedmiotem analizy jest w nich tradycja w sensie podmiotowym okre­ ślana jako postawa wobec przeszłości, jako główny czynnik konstytu­ ujący i konserwujący system wartości danej grupy oraz zasadniczy składnik jej więzi społecznej, utrzymujący równowagę określonej stru1 2 1 G. B o a s , La tradition, „Diogene", nr 31: 1960, s. 76. F . E g g a n, Social Anthropology and the Method of Controled [w:] Cultural and Social Anthropology, New York 1964, s. 480. г Comparison, �32 WANDA PAPROCKA 3 k t u r y k u l t u r o w e j . Ten rodzaj analizy płodny poznawczo prowadzący do wyjaśnienia niewątpliwie jednej z najistotniejszych kwestii — me­ chanizmu tworzenia się i funkcjonowania tradycji — pozwala określić pewną modelową wersję tradycji integralnej występującej w warunkach względnie izolowanej społeczności wiejskiej. Równocześnie jednak świa­ domość umowności pojęcia izolacji kulturowej wsi każe zwrócić uwagę na wyraźnie zaznaczający się, jak można stwierdzić na podstawie źró­ deł bezpośrednich, w p ł y w poglądów na znaczenie i wartość treści k u l ­ turowych i społecznych zawartych w tradycji ludowej ukształtowanych poza środowiskiem wiejskim w różnych okresach i silnie na wieś oddzia­ łujących już od końca X I X w. Przyjęcie tradycji ludowej za przedmiot analizy jest konsekwencją sformułowanego w pracy podstawowego pytania badawczego, dotyczą­ cego kształtowania się postaw wartościujących w stosunku do treści za­ wartych w kulturze ludowej, pytania o kryteria wyboru z całości dziedzi­ ctwa kulturowego tych elementów i zjawisk, które selekcjonowane i wartościowane złożyły się na pojęcie tradycji. W obecnym opracowa­ niu skoncentrowano się na zagadrieniu wartościowania dziedzictwa k u l ­ turowego społeczności chłopskiej dokonywanego nie przez nią samą na podstawie obowiązującego w grupie systemu wartości, ale niejako po­ za nią. Zewnętrzność ta nie jest jednak równoznaczna z pewnym pater­ nalizmem kulturowym charakterystycznym dla stosunku do kultury l u ­ dowej w późniejszych okresach . Jest ona w t y m przypadku pozorna wobec powszechnego uznania (szczególnie w I poł. X I X w.) kultury ludo­ wej za integralną część kultury narodowej, a nawet za podstawowy jej rdzeń. Uprawomocniało to proces wartościowania dziedzictwa k u l ­ turowego warstwy chłopskiej jako dziedzictwa ogólnonarodowego. Przyjmuje się powszechnie, że stosunek do własnej kultury, do wła­ snego dziedzictwa kulturowego, próby jego wartościowania kształtują się równolegle z rozwojem świadomości społecznej danej g r u p y . Sto4 5 3 R. T o m i c k i , Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska", t. 17: 1973, z. 2, s. 41-58; J . B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura na­ rodowa, Warszawa 1974, s. 341-346; B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Przedmiot i zakres opracowania dotyczącego kultury wsi Polski środkowej, Prace i Mate­ riały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, nr 19, Łódź 1976, s. 17-37; B. J a n u s z k i e w i c z , Tradycja jako kategoria etnograficzna, [w:] Tra­ dycja i przemiany, Poznań 1978, s. 57-71; E . P i e t r a s z e k , Tradycja a dziedzictwo kulturowe, [w:] Přeměny ludových tradycíí v Súčasnosti, Bratislava 1978, t. 2, s. 59-69; Cz. R o b o t y c k i , Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim, Wrocław 1980; R. T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo — tradycja, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 349-365. Por. Wieś w tradycji i współczesności literackiej, stenogram sympozjum, Warszawa 1980, s. 27-93. N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i propozycje badawcze, „Studia Socjologiczne", nr 2: 1963, s. 5. 4 6 �T R A D Y C J A L U D O W A W MYŠLI HUMANISTYCZNEJ 33 sunek do kultury ludowej rodził się i rozwijał wraz ze wzrostem poczu­ cia odrębności społecznej i kulturowej chłopów. Na jego charakter w p ł y w miał zarówno obowiązujący w społeczności wiejskiej system wartości determinujący ocenę i selekcję elementów kulturowych, jak również będące w społecznym obiegu opinie i oceny dotyczące wartości kulturowych wsi, formułowane w innych pozawiejskich kręgach k u l t u ­ rowych. Skutki zderzenia się tych dwóch postaw — jednej wynikającej ze stale realizowanej potrzeby samoidentyfikacji i samooceny społeczności chłopskich w opozycji do układów zewnętrznych i drugiej powstającej poza systemem kulturowym grup lokalnych, niejednokrotnie jednak uwierzytelnionej udziałem w jej kreowaniu ludzi pochodzących ze śro­ dowiska wiejskiego — dają się zaobserwować szczególnie wyraźnie w I I poŁ X I X w. Są one ogromnie ważne dla zrozumienia procesu formowa­ nia się stosunku do tradycji ludowej także w okresach następnych aż do współczesności. Zwrócenie uwagi na proces wartościowania dziedzictwa kulturowego poza środowiskiem wiejskim, jego złożoność i wpływ na treść pojęcia tradycji ludowej wywołało potrzebę rozpatrywania tego zjawiska nie tylko w układzie synchronicznym, ale także w diachronii, szukania ge­ nezy pewnych postaw i poglądów w okresach wcześniejszych, w okresie Oświecenia i Romantyzmu. Trudno bowiem podjąć próbę wyjaśnienia poglądów na kulturę l u ­ dową, na zagadnienie tradycji ludowej przedstawionych m.in. w słowie 'wstępnym w tomie I „Ludu" z 1895 r. w myśl idei pozytywistycznej czy formułowanych na Walnym Zgromadzeniu PTL w 1908 r. bez po­ znania roli, jaką w kształtowaniu się głoszonych poglądów na kulturo­ twórczą rolę chłopów wniosło do myśli humanistycznej polskie Oświe­ cenie. Tak jak niemożliwe jest wyjaśnienie poglądów twórcy stylu zakopiań­ skiego Stanisława Witkiewicza na „plemienność" czy „rodzimość" sztu­ k i podhalańskiej w kategoriach racjonalizmu Hipolita Taine'a, do którego w swoich teoriach nawiązywał, jeżeli nie dostrzega się w tym również związku z romantyczną koncepcją „ducha narodu", „ducha ludu" czy X I X w. poglądami słowianofilów. Również trudno, analizując tak ważne dla formowania się stosunku do tradycji ludowej poglądy ideologa regionalizmu polskiego Władysła­ wa Orkana, nie dostrzec w jego realistycznej ocenie sytuacji chłopa —• ostrości widzenia tych spraw przez twórców Kuźnicy Kołłątajowskiej, ale i równocześnie norwidowskiej wiary w potrzebę „podnoszenia ludo­ wego do ludzkości". Nie można pominąć także faktu, że w tak charakterystycznej dla polskiej myśli humanistycznej końca X I X w. konfrontacji dwu wzorów kultury tradycyjnego, ziemiańsko-wiejskiego i mieszczańsko-urbanistycznego, zawarte są nie tylko reminiscencje myśli Jean Jacquea Rou3 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �34 WANDA PAPROCKA sseau, ale również poglądów Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego i Kazimie­ rza Brodzińskiego, w których przeciwstawiano kosmopolityzmowi k u l t u ­ r y szlacheckiej i mieszczańskiej tradycyjną kulturą wiejską nie skażoną wpływami obcymi. Uświadomienie sobie tych związków wymagało przy podjętej próbie określenia stosunku do tradycji ludowej uwzględnienia dorobku polskiej myśli humanistycznej i badań ludoznawczych całego X I X w. Do nich bowiem nawiązywano i z nich czerpano w okresach późniejszych aż do współczesności, formułując poglądy na kulturę i tradycję ludową. TRADYCJA„LUDOWA W POGLĄDACH " I POŁOWY X I X W I E K U BADACZY Powszechnie przyjmowana teza, że w okresach przełomowych, w k t ó ­ rych dokonują się podstawowe zmiany polityczne, społeczne czy k u l t u ­ rowe, szczególną rolę w kształtowaniu się nowych postaw światopoglą­ dowych odgrywa tradycja, znajduje potwierdzenie w okresie porozbiorowym. Nie można jednak uważać rozbiorów za jedyny czynnik stymu­ lujący wzrost zainteresowań historią i dziedzictwem przeszłości. W myśli społecznej końca X V I I I i początku X I X w. niemal we wszystkich krajach europejskich uświadomienie sobie przełomowego charakteru tej epoki (którą otworzyła Rewolucja Francuska) znajduje wyraz w uznaniu do­ niosłej roli historii w kształtowaniu się świadomości społecznej. Może się wydać swoistym paradoksem, że w okresie formowania się nowego układu społecznego w opozycji do przeszłości właśnie historia jako proces tworzenia się ludzkiego świata stawała się niezbędna w świa­ domości społecznej i po raz pierwszy w takiej skali była przedmiotem powszechnego działania i potocznego myślenia ludzi. Ten zwrot ku h i ­ storii określany mianem historyzmu zrewolucjonizował stosunek do prze­ szłości. Zaczęto tworzyć nowe kryteria oceny i wartościowania prze­ szłości zarówno w odniesieniu do wielkiej historiozofii, jak przede wszy­ stkim w stosunku do odkrywanych indywidualności narodowych. Historycyzm przybierał rozmaite formy, związany był z różnymi ideologiami i systemami wartości, odmienne wersje historyzmu pełniły odmienne funkcje społeczne w zależności od aktualnej rzeczywistości danego państwa czy narodu. Będąc w zgodności z ogólnym kierunkiem europejskich prądów umy­ słowych i społecznych w Polsce, ze względu na określone warunki przy­ pisano historii znacznie szerszą rolę wychowawczo-narodową niż w i n ­ nych krajach. Powszechnie przyjmuje się, że pełen afirmacji stosunek do przeszłości, dążenie do poznania konkretnych szczegółów i swoistego charakteru epok, szukanie sposobów określenia indywidualności narodo­ wych „ducha narodowego" miało szczególne warunki rozwoju w kraju pozbawionym bytu państwowego, walczącego o wyzwolenie narodowe. �T R A D Y C J A L U D O W A W MYŚLI HUMANISTYCZNEJ 35 Racjonalistyczna myśl oświeceniowa, mimo że zdolna wzbogacić za­ sadnicze idee moralno-polityczne ze względu na swój uniwersalizm, w płaszczyźnie emocjonalnej nie stanowiła tak podatnego gruntu dla rozwoju idei narodowej, idei budzenia się narodowości, jak ideologia Romantyzmu. Rozważania o przeszłości, która miała dostarczyć argumentów dla aktualnie przeżywanej historyczności i dla przyszłości, musiały w y w o ­ ływać znacznie większe zaangażowanie niż pozwalała na to posiadająca uniwersalistyczny charakter oświeceniowa idea narodu. „Pojmowanie ojczyzny jest pamiętanie przeszłości" — stwierdza jeden z historyków i publicystów okresu Romantyzmu; „Jak religia z niebem, tak historia jest przymierzem człowieka z ziemią; kto pierwszy dom zbudował, n i ­ wę uprawił, sad zasadził i kości swe tam, gdzie mieszkał złożył, ten w dzieci swoje wyobrażenie ojczyzny zaszczepił..." Dla rozważań nad stosunkiem do tradycji szczególnie istotny wyda­ je się nurt historyzmu, w którym, jak pisze Szacki, historia występuje jako „podstawowa koncepcja postępu społecznego" . Treścią pojęcia na­ rodowość jest w t y m nurcie całokształt kul-tury narodowej w jej we­ wnętrznej spoistości i w jej historycznej zmienności, a co ważniejsze „integralnie związanej z historyczną treścią życia społeczno-politycznego narodu" . Takie podejście kierowało uwagę ku stosunkom społecznym i wydarzeniom angażującym cały naród. Kształtując pojęcie o narodo­ wości, o tradycji, o więzach wewnętrznych łączących społeczności naro­ dowe poza instytucją państwa pozwalało skutecznie przeciwstawiać się rzeczywistości, przeciwstawiać się fatalnemu w warunkach polskich utożsamianiu narodu z państwem. W tak pojmowanym stosunku do h i ­ storii — tradycji przypisywano szczególne znaczenie. Miała być tworzy­ wem do budowania teraźniejszości, do formowania się kultury narodo­ wej w obronie narodu i jego najcenniejszych wartości duchowych. A m ­ bicjom odnalezienia metryki własnego narodu musiało towarzyszyć za­ interesowanie ludem jako podstawowym jego składnikiem. Hasło zacho­ wania tradycji, badanie jej pierwocin jako odruchu samoobrony narodo­ wej obejmowało więc nie tylko kulturę szlachecką, ale także ludową, odkrywając uniwersalne wartości w świecie autentycznej twórczości tej warstwy traktowanej jako rdzeń kultury narodowej i jako baza dla rekonstrukcji najdalszej historii naszych ziem. 6 7 8 W ostatnich latach miały miejsce pewne próby łączenia faktu sięga6 H . S i e n k i e w i c z , Przedmowa do skarbca historii polskiej, [w:] Historycy o historii, pod red. M. H . Serejskiego, t. 1, Warszawa 1839, s. 91-95. J . S z a c k i , Ojczyzna, naród, rewolucja — problematyka narodowa polskiej myśli szlacheckorewolucyjnej, Warszawa 1962, s. 121. N. A s s o r o d o b r a j , Kształtowanie się założeń teoretycznych historiografii J . Lelewela, [w:] Z dziejów polskiej myśli filozoficznej i społecznej, t. 3, Warsza­ wa 1957, s. 182. 7 8 �36 WANDA PAPROCKA nia w daleką przeszłość słowiańską nie tylko w poszukiwaniu narodowej genealogii, ale także dla obrony przed czasem historycznym, opozycji wobec myślenia historycznego , każącej sięgać ku innym miarom czasu, odwoływać się do symboliki narodzin, do źródeł sacrum, do „wiecznego teraz m i t u " . Zwrócenie się ku przeszłości, ku tradycji, jest jednak przede wszystkim w programach badawczych tego okresu wynikiem roz­ wijającej się świadomości przynależności do wspólnoty językowo-etnicznej, na której tle wytwarza się więź narodowa jako kategoria ideologicz­ na. Wydobycie z dziejów indywidualności narodu to jedno z zadań, jakie stawiał sobie jeden z czołowych historyków tej epoki: Joachim Le­ lewel. Jego wizja przeszłości odniesiona do pierwotnej Słowiańszczyzny nie pomijała rzesz chłopskich, ukazując jako trzon kształtującego się narodu, żyjący w warunkach wolności lud rolniczy. We wstępie do Uwag v.ad dziejami Polski i ludu jej pisał: „Chybia powołaniu swemu dziejarz wszechstronnie dzieje państwa i narodu przepatrywać obowiązany, kie­ dy lud jego z oka traci i zaniedbuje..." 9 10 1 1 W podejściu do przeszłości tkwiło przekonanie o swoistych właści­ wościach odróżniających naród Polski od innych narodów i było w y r a ­ zem postawy indywidualizującej w stosunku do zjawisk historycznych, w szczególności do dziejów narodu. Pisze o t y m Lelewel: „Rozważając sprawy i rzeczy Polski, usiłowałem rozpoznać różnicę onych od spraw innych ludów, aby wydobyć własny narodowy żywioł odróżniający go od cudzoziemskiego" . I tak, jak Stanisław Staszic, swego programu „uobywatelnienia" nieszlacheckich części narodu •— mieszczaństwa i chłopstwa — nie uważał za zaprzeczenie tradycji, ale za kontynuację tej, od której odstąpiono. Lelewelowska idea gminowładztwa słowiańskiego realizowała zasady wolności, równości, ludowładztwa, które będąc źródłem siły i wielkości narodu polskiego w jego rozwoju dziejowym miały stać się oparciem dla teraźniejszości i podstawą dla przyszłości. Ten ideał społeczny przedsta­ wiony przez Lelewela ma motywację historyczną w duchu romantyczne­ go historyzmu, mimo że naród rozpatrywany był w dalszym ciągu zgod­ nie z myślą oświeceniową w „postępie powszechnym ludów i mocarstw europejskich". Przeszłość odgrywa jednak zasadniczą rolę w każdych koncepcjach h i ­ storycznych tego okresu zarówno powstałych z negacji .teraźniejszości 12 ' A . W i t k o w s k a , Romantyczny naród: klęska i triumf, [w:] Problemy pol­ skiego romantyzmu, Wrocław 1971; t e n ż e , Słowianie, my lubim sielanki, War­ szawa 1972. M. Ż m i g r o d z k a , Mit, podanie, historia, [w:] Problemy polskiego roman­ tyzmu, Wrocław 1971. Cyt. za M. H . S e r e j s к i, Przeszłość a teraźniejszość. Szkice i studia historiograficzne, Warszawa 1965, s. 96. J . L e l e w e l , Dzieła, t. 1, Warszawa 1957, s. 51. 10 11 1 2 �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 37 HUMANISTYCZNEJ i przeciwstawienia jej wartości czerpanych z historii, w której życie historyczne ludu, jak stwierdzał to Maurycy Mochnacki, jest ciągłym nigdy nie przerwanym procesem „uobecniania się samego siebie", a świa­ domość narodu jest danym raz na zawsze „duchem narodu", którego najpełniejszym siedliskiem jest przeszłość — tradycja narodowa , czy rozwijających się w myśl pojęcia postępu włączających do tych wzorów przeszłości — współczesność jako ogniwo procesu dziejowego. Ten stosu­ nek do przeszłości zamyka się niejako w stwierdzeniu jednego z histo­ ryków epoki Romantyzmu: „duch narodów odpowiada najlepiej na za­ pytanie nasze z odległości jak echo. Dlatego najwyraźniej przemawia przeszłość" . 13 u Rozwój myśli historycznej prowadził do podejmowania opraco­ w a ń s y n t e t y c z n y c h i z a r y s ó w h i s t o r y c z n y c h , do któ­ rych włączono wnioski wysuwane z analizy materiałów archaicznych za­ chowanych w kulturze ludowej. Równocześnie mamy do czynienia (w I poł. X I X w.) z tendencjami gromadzenia własnych źródeł etnograficznych na podstawie zakrojonych na szeroką skalę programów badań szczegółowych obejmujących tereny uznane za ważne ze względu na zachowane tradycje kulturowe. Na gruncie rozwijającego się w dobie porozbiorowej nurtu ko­ lekcjonerstwa i zbieractwa starożytności oraz wszelkiego rodzaju pamią­ tek czasów dawnych, poddawanych wraz z rozwojem myśli historycznej i historycznego programu badań naukowej ocenie i popularyzacji, w y ­ rosła idea Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Ono koncentruje badaczy, któ­ rych programy i założenia badawcze wyznaczają kierunek, w jakim będą rozwijały się zainteresowania ludoznawcze. W t y m okresie mamy już do czynienia z postawami w a r t o ś c i u j ą c y m i kulturę ludową. Negatywna niejednokrotnie z pozycji oświeceniowych ocena jej poziomu i potrzeba jej podniesienia nie zmieniają jednak wspomnianego już fak­ tu traktowania kultury ludowej jako pełnowartościowego źródła histo­ rycznego do odtwarzania kultury narodowej. Zgodna jest opinia badaczy, że te szeroko zakrojone poszukiwania rodzimej historii, próba określenia narodowego charakteru wiodąca do ludu w dużej mierze inspirowana by­ ła podobnymi działaniami w innych krajach europejskich. Począwszy od preromantycznych stwierdzeń Jean Jacquea Rousseau o „duchu dawnych urządzeń" jako najtrwalszej spójni narodowej do romantycznego, ideali­ zowanego, ale zgodnego z potrzebą chwili widzenia ludu słowiańskiego przez Johanna G. Herdera przedstawionego w jego Myśli o filozofii dzie­ jów, splatają się potrzeby zachowania narodowej tradycji — świadka przeszłości w warunkach niewoli z ogólnymi prądami „uobecniania się" bytów narodowych w społeczeństwach europejskich. 1 3 J . S z a c k i , Maurycy Mochnacki, Rewolucja i tradycja, [w:] Filozofia pol­ ska, Warszawa 1967, s. 199. M. G r a b o w s k i , Literatura romansu w Polsce, [w:] Literatura г kryty­ ka, t. 1, Wilno 1840, s. 39. 1 4 �38 WANDA PAPROCKA Projekty i instrukcje gromadzenia materiałów wychodzące ze środo­ wisk nie tylko naukowych w pierwszych latach X I X w. z najbardziej znanym listem Hugo Kołłątaja do księgarza J. Maja posiadają bogatą ilość opracowań. Pozwala to odwołać się do literatury przedmiotu zaj­ mując się jedynie szerzej t y m i badaczami, których postawy wobec dzie­ dzictwa przeszłości i tradycji są najbardziej charakterystyczne dla tej epoki . Należy podkreślić, że kształtowanie się poglądów na znaczenie i rolę tradycji ludowej w procesie formowania się kultury narodowej następu­ je równolegle ze wzrostem zainteresowań ludem (w jego dalszej lub bliższej perspektywie historycznej), a zatem niejako u źródeł powstania etnografii i folklorystyki. Rozszerzenie programu badań na wszystkie klasy i instytucje społeczne, gospodarcze i kulturalne obejmujące cało­ kształt życia .narodowego, „kryzys" ustroju pańszczyźnianego, nawiązu­ jące do ideałów Oświecenia walki o pozycję chłopa w nowym państwie, wywoływały konieczność uwzględnienia we wszystkich rozważaniach dotyczących dziedzictwa narodowego tradycji warstwy chłopskiej i jej dorobku społecznego i kulturalnego. Jakich elementów poszukiwano w kulturze ludowej, jak kształtował się stosunek do tradycji ludowej i co za taką uważano, zależne było w swoim zasadniczym kierunku od kształtujących poglądy umysłowe tej epoki prądów oświeceniowego czy romantycznego, od różnych tak cha­ rakterystycznych dla tego okresu funkcji społecznych pracy historycznej oraz indywidualności naukowej i osobowości badacza. W ideologii oświeceniowej sprawa chłopska zajmowała poważną pozycję, a programy społeczne i polityczne kształtowały stosu­ nek do kultury tej warstwy. Było to w znacznym stopniu konsekwencją faktu, że refleksje nad ojczyzną, rozwijające się w Polsce w odmiennych warunkach dziejowych niż w innych krajach europejskich, skupiały uwa­ gę na dziejach narodu, a nie historycznej przeszłości państwa. Opierając się na klasycznej doktrynie fizjokratów dotyczącej praw naturalnych człowieka, szczególnie silnie broniono praw chłopów. Rozwijając tezę o nadwartości, jaką zapewnia ziemia, gospodarstwo rolne, Kołłątaj do wartości naturalnej ziemi dołączył wartość pracy chłopów, o których Konstytucja Majowa w ślad za autorem Listów Ano­ nima stwierdzała, „iż spod ich ręki płynie najobfitsze bogactw krajowych źródło" . Postulując w swoim słynnym liście do księgarza Maja potrzebę 1S 16 1 5 Por. Dzieje folklorystyki polskiej 1800-1863 pod red. H . Kapełuś i J . K r z y ­ żanowskiego, Wrocław 1970; Historia etnografii polskiej pod red. M. Terleckiej, Wrocław 1973; A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa w dotychczaso­ wych pracach etnograficznych, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludoviej, t. 1. Wroclaw 1976, s. 19-58. H. K o ł ł ą t a j , Oddajmy chłopu wolność. Wyjątek z listów Anonima, cz. 2, list drugi z 11 października 1788, [w:] Kuźnica Kołłątajowska, w y b ó r źródeł opr. В. Leśnodorski, Warszawa 1949; t e n ż e , Wybór pism politycznych, opr. В. L e ś n o dorski, W r o c ł a w 1951, s. L I 1 6 �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 39 dzieła De Moribus Polonorum był konsekwentny głoszonym poglądom 0 roli ludu w dziejach kultury narodowej, nawiązując równocześnie do wywodów Franciszka S. Jezierskiego, który już w 1791 r. pisał: „... Część największą ludzi ubogich i pracowitych zowiemy pospólstwem, u Francuzów pospólstwo jest trzecim stanem, w e d ł u g mnie pospólstwo powinnoby s i ę nazywać pierwszym stanem narodu. Bogactwo i moc p a ń s t w pospólstwo składa 1 pospólstwo utrzymuje charakter narodów. Szlachta w całej Europie po wszyst­ kich narodach jest podobna do siebie... P o s p ó l s t w o zaś rozróżnia narody i utrzy­ muje rodowitość języka ojczystego, zachowuje zwyczaje i trzyma się jednostaj­ nego sposobu życia. Wieśniak nie w y m y ś l i ł mody ani odzieży, ani w sprzętach, ani w wyrazach mowy" . 17 Równolegle z wysuwanymi żądaniami upełnoprawnienia obywatel­ skiego ludności chłopskiej stawiane są postulaty oświaty dla ludu, co w praktyce nie ograniczało się do szerzenia jej wśród ludności wiejskiej, ale również obejmowało gromadzenie i weryfikowanie tego, co stanowiło p o w s z e c h n ą w i e d z ę g m i n u . Szeroko pojęte procesy edukacji narodowej nie mogły pominąć tych treści kulturowych, które przekazy­ wane w procesie wychowawczym z pokolenia na pokolenie drogą prze­ kazu ustnego i naśladownictwa były sumą wiedzy i doświadczeń tak du­ żej części społeczeństwa. Nie zawsze mogła jednak ta część wiedzy i wierzeń ludu wejść do dziedzictwa kulturowego narodu. Poddawana krytyce z pozycji oświeceniowych nie przeszła niejednokrotnie próby na­ ukowego uwierzytelnienia, i to było w wielu przypadkach powodem, że znaczny trud badawczy interesujących się tą dziedziną ludzi nie znalazł właściwej oceny. Natomiast budzi się zainteresowanie w stosunku do twórczości artystycznej ludu przede wszystkim poezji i pieśni i mimo, że okres całkowitej apoteozy i kultu folkloru nastąpił dopiero w dobie romantycznej, już w tym czasie zaczęto stawiać pytania badawcze doty­ czące wartości tej dziedziny twórczości artystycznej jako nosiciela tra­ dycji pierwotnych. Przede- wszystkim dotyczyło to p i e ś n i , które jako gatunek twórczości ludowej znany i akceptowany powszechnie w innych kulturach, odznaczających się bogactwem rodzajów, powszechnością i naj­ ważniejszą zaletą —.dawnością, miał szanse nobilitacji jako źródło prze­ kazu tradycji narodowych . 18 O ile pierwsze próby gromadzenia tego typu źródeł do upowszechnie­ nia i utrwalenia tradycji narodu przypisuje się Janowi Woroniczowi i je­ go projektowi Pieśnioksięgu, to za sprawą Bogumiła Lindego i Słownika polskiego zostaje podniesiona sprawa rodzimości języka, którym mówi lud, jakkolwiek idea potrzeby szukania narodowej tradycji w narodowym 1 7 F . S. J e z i e r s k i , Niektóre wyrazy porządkiem abecadła zebrane i stoso­ wanymi do rzeczy uwagami objaśnione, [w:] Kuźnica Kołłątajowska, wybór źró­ deł opr. В. Leśnodorski, Warszawa 1949, s. 20. А. К r a u s h a r, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauki 1800-1832, t. 1 (Myśli ks. Albertrandiego z roku 1805 o sposobach wydoskonalenia i zbogacenia ojczystego języka), Warszawa 1902, s. 365-374. 1 8 �40 WANDA PAPROCKA języku, wspaniałym świadku najdawniejszej przeszłości, była już od dawna powszechnie akceptowana . Gromadzone materiały, niezależnie od ich bardziej lub mniej krytycz­ nej oceny ze strony współczesnych, miały spełniać — jak już mówiono poprzednio — źródłową rolę dla rekonstrukcji stanu „sprzed procesu zmiany" oraz odkryć w kulturze ludowej istotne i trwałe treści kultury narodu. Fakt, że niejako za pośrednictwem kultury ludowej dokonywano tak ważnego, szczególnie dla tego momentu historycznego, dzieła odtwo­ rzenia najstarszych dziejów narodowych miało ogromny wpływ na po­ zytywną ocenę społeczeństwa wiejskiego — nosiciela tych treści. Różnorodność wpływów i kierunków, jakie kształtowały postawy ba­ daczy tej epoki, zarówno oddziałujących z zewnątrz, jak i mająjących swoje źródło w sytuacji wewnętrznej kraju, musiały znaleźć w y ­ raz w różnym podejściu do kultury ludowej i interesującej nas kwestii tradycji. Nagromadzony z biegiem lat materiał źródłowy dotyczący pew­ nych zagadnień związanych ze sprawami światopoglądowymi, kategory­ zacją postaw i zachowań czy systemami wartości pozwala dokonywać znacznych uogólnień i wyciągać wnioski oceniające dany okres bardziej całościowo. Również i w stosunku do I poł. X I X w. istniejąca ilość opra­ cowań daje nam znakomity obraz podsumowujący i oceniający tę epokę. Jeśli jednak zastanowić się pragniemy nad pewnymi bardziej szczegóło­ w y m i kwestiami, ponownie powrócić musimy do opracowań źródłowych. Wydaje się słuszne — przyjmując poprzednie stwierdzenia o przeło­ mowym charakterze pierwszych lat X I X w., okresu, w k t ó r y m myśl ba­ dawcza nie wyszła spod wpływu idei oświeceniowej równocześnie nie ulegając jeszcze całkowicie prądom romantycznym — zwrócić uwagę na jedną z bardziej reprezentatywnych dla tej epoki postaci: Wawrzyńca Surowieckiego, historyka, słowianoznawcy, ekonomisty. Słusznie zwraca się obecnie uwagę na prekursorski charakter jego działalności w zakresie etnografii i archeologii, która zbiega się w czasie z wystąpieniem Kołłą­ taja z jego słynnym programem badań ludoznawczych. Szeroki zakres zainteresowań oparty na racjonalistycznym światopoglądzie każe mu za­ jąć się sprawami najbardziej istotnymi dla aktualnej rzeczywistości. Szukając, zgodnie z duchem epoki i swoimi zainteresowaniami histo­ rycznymi, genealogii słowiańskiej nie tracił z oczu współczesnej sytuacji ekonomicznej kraju. W swoich rozważaniach ekonomicznych zajmuje się zarówno sprawą chłopską (Uwagi względem poddanych i projekt do ich uwolnienia, Warszawa 1807), jak i zagadnieniem rozwoju przemysłu i miast (O upadku przemysłu i miast w dawnej Polsce, Warszawa 1810). Surowiecki pierwszy wystąpił z projektem zniesienia poddaństwa i stwo­ rzenia warunków prawnie zabezpieczających proces stopniowego uwła19 Kutrzeba-Pojnarowa, op. cit., s. 25. �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 41 HUMANISTYCZNEJ szczenią chłopów (w 1807 r.) jeszcze przed ogłoszeniem Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Historyk nawołujący do podejmowania badań historycznych, archeolo­ gicznych i etnograficznych, twórca tezy głoszącej rodzimość kultury sło­ wiańskiej, pochłonięty odszukiwaniem zamierzchłej przeszłości Słowian, badał równolegle z całą energią współczesne procesy gospodarcze, prawa i zasady oraz przeszkody i hamulce rozwoju ekonomicznego kraju . W interesujących nas pracach historycznych starał się realizować no­ we metody badań, roszerzając zakres źródeł pisanych, z których do­ tychczas korzystano, na wszelkie ślady kultury materialnej, relikty po­ gańskiej przeszłości zachowane w obyczajowości i zabobonach, przesą­ dach i podaniach ludu, gdzie można odnaleźć „niejeden szacowny szczą­ tek, który mu ukazuje dawny zwyczaj i mniemanie narodu" . Należy sądzić, że dla Surowieckiego program odnowy kraju, niewąt­ pliwie leżący u podstaw jego działalności naukowej, miał zgodnie z ra­ cjonalistycznym światopoglądem obejmować w sposób integralny w mia­ rę możliwości wszystkie dziedziny życia narodu, nie wyłączając proble­ mów wychowawczych. Postulując rozszerzenie warsztatu badawczego o nowe metody po­ znawcze, do których zaliczał przede wszystkim bezpośredni kontakt z ba­ danym ludem, poznanie z autopsji jego życia duchowego, społecznego i materialnego, był prekursorem niejako późniejszych koncepcji i dzia­ łań Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego. Również dla Surowieckiego, jak i późniejszych badaczy, jedną z dróg prowadzących do rekonstrukcji naj­ dawniejszej historii Słowian było poznanie kultury ludowej, szukając „wśród zabobonów i baśni grubego ludu" tradycji kulturowej narodu. Program badań historycznych zawierał więc w sobie badania etnograficz­ ne. W swoim szerokim programie odnowy narodowej zwracał również uwagę na gwarę ludową i dialekty słowiańskie jako na obfite źródło ro­ dzimości języka. Jakkolwiek przyjmujemy niejednokrotnie, że zajęcie się słowiańską przeszłością było ucieczką przed współczesnością, czy nawet, jak stwier­ dzają niektórzy badacze inspirowani koncepcjami Mircea Eliadego, uciecz­ ką od czasu historycznego do czasu świętego, do źródeł sacrum — w przy­ padku Surowieckiego to przypuszczenie nie wydaje się uzasadnione. W całej jego działalności naukowej możemy dostrzec wspólną koncepcję badawczą, niezależnie od faktu stosowania przez niego w pracach metody historycznej, która pozwoliła mu wykryć historyczne uwarunkowania i n ­ stytucji i stosunków ludzkich. Łączyła te prace o różnej problematyce wspólna cecha — były one projekcją przyszłości opartą na analizie prze­ szłości i to zbliżało je do problemu tradycji. Wydaje się, że znalazłoby 20 21 2 0 2 1 s. 511. A. G e 11 a, W awrzyniec Surowiecki, Warszawa 1956. Dzieła Wawrzyńca Surowieckiego, wyd. K . J . Turowskiego, K r a k ó w 1861, �42 WANDA PAPROCKA tu zastosowanie znakomite stwierdzenie Thomasa S. Eliota, że tradycji odziedziczyć po prostu nie można, jeśli zaś chce się ją posiąść, można to zrobić tylko z dużym wysiłkiem. Warunkiem jej jest zmysł historycz­ ny, który wymaga rozumienia przeszłości istniejącej nie tylko w prze­ szłości, lecz i teraźniejszości . Zarówno w odniesieniu do zagadnień społeczno-ekonomicznych dotyczących kwestii chłopskiej, rozwoju miast i przemysłu czy historii Słowiańszczyzny, dokonywana przez Surowieckiego analiza historyczna była próbą włączenia przeszłości do aktualnej świadomości społecznej. Niezależnie czy zawierała ona krytyczne spoj­ rzenie na istniejące w przeszłości systemy, czy dokonywała pewnej mitologizacji przeszłości, była gromadzeniem wiedzy „o sobie", czy „wyobra­ żeń o sobie" w procesie samookreślenia się narodowego. Stosunek do przeszłości, zgoda na dziedziczenie lub protest przeciwko niemu, opatry­ wanie takich lub innych elmentów dziedzictwa określonymi wartościami ujawniały podmiotowe pojmowanie tradycji, która w t y m ujęciu miała spełniać również bardzo istotną rolę wychowawczą. 22 Z analizy działalności naukowej Surowieckiego wynika jeszcze jedno bardzo ważne zagadnienie, któremu poświęcono w -literaturze dość dużo miejsca — o p o z y c j i m i ę d z y t r a d y c j ą a h i s t o r i ą . Po­ wszechnie przyjmuje się tę antynomię jako opozycję przeszłości „prze­ ż y w a n e j " przez członków społeczeństwa i przeszłości rekonstruowanej przez specjalistów, a więc to, co Bohdan Suchodolski określa jako prze­ ciwieństwo między zjawiskiem „żyć czymś" a „widzieć i pamiętać 0 czymś", między tradycją żywą a światem wartości pamiętanych lub dzięki rekonstrukcji przypomnianych. Zadaniem historyzmu, jaki był udziałem badaczy tego przełomowego okresu, było niewątpliwie znale­ zienie i przywrócenie ciągłości kulturalnej i utrzymanie tradycji, a więc zlikwidowanie przepaści dzielącej te dwa pojęcia. Wprawdzie niektórzy badacze widzą w historyzmie, w jego tendencjach do wywyższania pa­ mięciowych form ostawania się przeszłości, w pozbawieniu jej hierarchii 1 selekcji, niebezpieczeństwo dla tradycji, do istoty której należy pojęcie wartości i zobowiązania do życiowej realizacji. Wydaje się jednak, że nie odnosi się to do analizowanych prac Surowieckiego. Uzasadnić to można następującymi faktami. Rekonstrukcja historycz­ na służyła Surowieckiemu pogłębieniu s a m o w i e d z y narodo­ w e j , dostarczając zespołu faktów i wyobrażeń, które pozwalały znaleźć miejsce w świecie narodowi pozbawionemu państwa, a więc odnosiła się 2 3 2 2 T. S. E l i o t , Tradycja i talent indywidualny, [w:] Szkice literackie, W a r ­ szawa 1963, s. 2. B. S u c h o d o l s k i , Uspołecznienie kultury, Warszawa 1947; B. L e ś n o d o r s к i, Historia i współczesność, Warszawa 1967; N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i propozycje badawcze, „Studia So­ cjologiczne", nr 2; 1963, s. 5-47; J . S z a c k i , Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa 1971. , 2 3 �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 43 <do współczesności. Równocześnie czyniąc masy narodu (jako jeden z pier­ wszych w historiografii polskiej) przedmiotem swoich badań, co by­ ło konsekwencją zainteresowania problemami społeczno-gospodarczymi, ustrojowymi i kulturalnymi, przyjmował naród za pojęcie historyczno-etniczne, znajdując t y m samym wspólny mianownik dla swoich rozwa­ żań o przeszłości i przyszłości. Szukając, zgodnie ze swoim warsztatem badawczym, śladów pierwotnej kultury słowiańskiej, m. i n . w warstwie chłopskiej, nawiązywał w rekonstrukcji przeszłości do tradycji żywej, do tego, czym żyła jeszcze warstwa chłopska. Tradycja w ujęciu Surowieckiego nie nobilituje całej przeszłości i wszystkiego, co w niej dokonano. Przeszłość negatywna czy pozytywna w analizie Surowieckiego aktualizuje się w teraźniejszości, nie pozostając martwym faktem historycznym. Jeżeli nawet następuje idealizacja prze­ szłości, np. w ocenach gminowładztwa, nie służy to jej gloryfikacji, ale zrozumieniu teraźniejszości oraz stworzeniu ewentualnych wzorów dla przyszłości. Niejednokrotnie łączy się osobę Surowieckiego, jego koncepcje i po­ glądy z działalnością Dołęgi-Chodakowskiego i traktuje jako inspiratora jego poczynań, co wynika m. in. z faktu dokonania przez Surowieckiego pierwszej k r y t y k i pracy Dołęgi-Chodakowskiego O Słowiańszczyźnie przedchrześcijańskiej oraz istnienia pewnych zbieżności w ocenie kultury prasłowiańskiej, a zwłaszcza zagadnień wpływu chrześcijaństwa na tę kulturę. O ile jednak Surowiecki obraz Słowiańszczyzny dostosował do oświeconego ideału cywilizacyjnego, aby w nim odszukać się mogli współ­ cześni Polacy i utwierdzić dzięki niej poczucie swej tożsamości narodo­ wej, dla Dołęgi-Chodakowskiego kultura Słowian samoistna i samowy­ starczalna, doskonała i pełna, była całkowicie odmienna i odzyskanie dzięki niej tożsamości narodowej mogło dokonać się tylko przez o c z y ­ s z c z e n i e ze s k a ż e ń h i s t o r i i , przez powrót do stanu daw­ nego . Takie podejście do badanej przeszłości określa stanowisko Chodakow­ skiego wobec tradycji. W przeciwieństwie do swoich poprzedników zwią­ zanych jeszcze w mniejszym lub większym stopniu z ideologią Oświece­ nia, nie dążył on do ustalenia ciągu zależności między przeszłością a przy­ szłością, nie interesowało go włączanie przeszłości, do teraźniejszości. W swoich pracach nad Słowiańszczyzną przyjął wyłączność perspektywy żyjącego poza historią słowiańskiego ludu. Rozważania te bliższe były filozoficznej analizie i poszukiwaniu „ducha narodu", niż problemom w y ­ chowania narodowego. Wynikało to z tak charakterystycznej dla postawy Dołęgi-Chodakowskiego s a k r a l i z a c j i S ł o w i a ń s z c z y z n y nie pozwalającej łączyć kultury słowiańskiej z aktualną rzeczywistością. Przyjęte już powszechnie przekonanie o wartości tradycji ludowej 24 2 4 Żmigrodzka, op. cit., s. 315. �44 WANDA PAPROCKA jako źródła do badania przeszłości słowiańskiej nabiera w ten sposób akcentu tak charakterystycznego dla romantycznej idei ludowości, który każe uznać lud za nieskażony fundament rodzimości. W ten sposób rozwijająca się pod przemożnym wpływem herderyzmu myśl ludoznawcza tego okresu w krajach słowiańskich, w t y m i w Pol­ sce, stawała się i d e o l o g i ą s y n k r e t y c z n ą , która w ludowej twórczości szukała źródła do zrozumienia ludów słowiańskich, ich cech i idei ludowo-narodowych „ducha ludu". Z tej postawy logicznie w y n i ­ kała potrzeba konkretu, poprzez który uzewnętrzniać się miał „duch miejscowy". W t y m odkryciu kolorytu lokalnego, fizjonomii miejsc i l u ­ dzi sięgano przede wszystkim do ludu. Szukanie reliktów języka (zgod­ nie ze zdaniem Herdera traktującego rodzimą mowę jako podstawową przesłankę społecznego i kulturalnego rozwoju społeczeństwa) i odkry­ wanie ludowej twórczości artystycznej staje się podstawowym zadaniem ludoznawstwa w okresie rozwijającego się Romantyzmu . 2S Jakkolwiek, co stwierdza wielu badaczy, okres Romantyzmu zahamo­ wał rozwój etnografii, formułującej się w myśl idei Oświecenia jako „nau­ k i o ludzie" to stając się okresem narodzin dominacji folklorystyki wiązał się również silnie z tradycją ludową, w pewnym opozycyjnym stosunku do oświeceniowego racjonalizmu. Urastając do naczelnej wartości w dobie Romantyzmu, p o e t y c k a t w ó r c z o ś ć l u d o w a miała odzwierciedlać nastroje ludu, jego indy­ widualność, jego cechy ludowo-narodowe, zawierające ślady dawnej prze­ szłości nie zawarte w dokumentach pisanych. Czyniąc tradycję obowiąz­ kową okres Romantyzmu przyczynił się do powstania zjawiska, które określamy obecnie mianem folkloryzmu, a które, jak stwierdza Józef Burszta, miało ogromny wpływ na zachowania tradycji ludowych i były efektywnym środkiem wychowania narodowopatriotycznego . W sensie ideologicznym takie spojrzenie na kulturę ludową miało wywołać poczucie wspólnoty językowo-etnicznej i więzi społecznej, świa­ domości historycznej i w dalszym rozwoju myśli romantycznej poczucia posłannictwa historycznego. W ścisłym związku z tak pojmowaną ludowością pozostaje bardzo roz­ powszechniona w dobie Romantyzmu i d e a n a r o d o w o ś c i , w k t ó ­ rej powstaniu i rozwinięciu odegrał rolę Dołęga-Chodakowski. L u d jest w t y m rozumieniu nosicielem t r a d y c j i rodzimej kultury zachowując jej pierwiastki w obyczajach, obrzędach, języku i tych wszyst­ kich elementach przede wszystkim kultury duchowej, które przekazy­ wane są na drodze tradycji ustnej z pokolenia na pokolenie. Prowadziło to do uznania ludu za wyłącznego nosiciela narodowości, a kultury ludo26 2 5 Por. J . B a c h ó r z , O polskim egzotyźmie polskiego romantyzmu, Wrocław 1971. s. 263-267. B u r s z t a , op. cit., s. 269-270. 2 6 romantycznym, [w:] Problemy �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 45 HUMANISTYCZNEJ wej za jedynie narodową. Pierwiastek ludowy w wytworach kulturo­ wych staje się wyznacznikiem określającym ich narodowy lub nie naro­ dowych charakter. Kultura ludowa, a przede wszystkim pieśni ludowe traktowane jako źródło narodowości, w koncepcjach romantyków spełniać miały dwie funkcje — stać się tworzywem dla poezji lub awansować do roli literatury narodowej jako twórczość samoistna, będąca kontynuacją rodzimej poezji sprzed wieków, źródłem do poznania przeszłości narodu. Bardziej odosobniony w swojej skrajnej postawie mitologizacji Sło­ wiańszczyzny łączył się Chodakowski w swych poglądach na zagadnie­ nia narodowości z całym romantycznym nurtem w historiozofii i litera­ turze tego okresu. O unarodowieniu literatury polskiej poprzez zwrot ku t r a d y c j i l u d o w e j pisał jeden z badaczy pieśni ludowych i poeta Krystyn Lech Szyrma: „Jeśli nie chcemy być w naukach nadobnych tylko naśladowcami, lecz i ory­ ginalne, a do tego czysto narodowe posiadać dzieła, uratujemy te starocie, te zabytki, na które czas coraz ostrzej nastawa i grozi zatratą. Są one szczątkami gmachu niegdyś okazałego, który runął w zwaliskach, ale może nam jeszcze do wzniesienia Ś w i ą t y n i Narodowej za w ę g i e l n y posłużyć kamień. Zniżmy się w i ę c pod niskie strzechy, tam gości Sędziwa Narodowość" . 27 Wiejskie strzechy, pod którymi odgrzebuje się zagubioną przeszłość, są bezpośrednią reminiscencją stwierdzeń Dołęgi-Chodakowskiego: „Mię­ dzy ludem cnota mieszka, między ludem poezja mieszka" . Również Mochnacki jakkolwiek daleko wykracza w swoich rozważaniach o istocie narodowości poza domenę literatury, a tradycję określa szeroko „jako nić wewnętrznego przypomnienia", którą stanowi ogół zjawisk przeszłości, z którymi człowiek jest w stanie nawiązać duchowy kontakt, za źródło polskiej poezji romantycznej uważa tradycję rodzimą, nadając tym sa­ mym współczesny wymiar historycznej przeszłości . Szczególnie wyraźne nawiązanie do jedności między czasem teraź­ niejszym a czasem historycznym dostrzec możemy w działalności Kazi­ mierza Brodzińskiego. Jest rzeczą wymagającą podkreślenia, że bezpo­ średni związek między pojęciem t r a d y c j i a pojęciem n a r o d o ­ w o ś c i wynika z roli tradycji jako siły organicznej w procesie krysta­ lizacji t o ż s a m o ś c i n a r o d o w e j . „Naród bez pamięci historycz­ nej nie jest narodem i jeśli ta przestanie dla niego być świętą i on prze­ stanie zasługiwać na imię od ojców odziedziczone" . Świadomość histo28 29 30 2 7 K. L . S z y r m a , List do redaktoru, „Dziennik Wileński", t. 1: 1818, s. 486- 489. 2 8 Z. D o ł ę g a - C h o d a k o w s k i , Sprawy słowiańskie pod strzechą wiejską zebrane, Warszawa 1973, s. 23. M. M o c h n a c k i , O duchu i źródłach poezji w Polszczę, [w:] Pisma po raz pierwszy edycją książkową objęte, wyd. A. Śliwiński, L w ó w 1910, s. 13. K . B r o d z i ń s k i , Mowy i pisma patriotyczne, opr. I. Chrzanowski, „Bi­ blioteka Narodowa", nr 94: 192 . s. 07. 2 9 3 0 4 �46 WANDA PAPROCKA rycznej zmienności form życia i wyobrażeń zmuszała do dokonywania pewnej selekcji bagażu dziedzictwa kulturowego, równocześnie jednak reprezentując istotę narodowości tradycja nie mogła ulec skażeniu. Ta antynomia między potrzebą rozwijania tradycji a utrzymaniem jej w nie­ skażonej formie, między trwałością a zmianą, jest charakterystyczna dla postawy Brodzińskiego. „Doskonalić narodowość, ale jej nie zmieniać" — stwierdza w Listach o polskiej literaturze . Wychodząc (jak większość badaczy tego okresu) od zainteresowania pieśniami ludowymi, widział je nie tylko jako źródło pomocnicze do poznania dziejów i obyczajów k a ż ­ dego ludu, ale niezbędne do utrzymania charakteru i ducha narodowego. Pojęcie narodowe znaczyło dla Brodzińskiego — ludowe. Literaturę uwa­ żał Brodziński za zjawisko historyczne, za produkt życia narodu i zara­ zem jeden z czynników to życie modelujących. Teza o literaturze jako dokumencie życia narodowego dawała możliwości odtworzenia wpisanej w tę literaturę s a m o w i e d z y n a r o d o w e j i zrekonstrułowania portretu zbiorowości polskiej. Zarys dziejów literatury dawał w t y m uję­ ciu pewną ogólną koncepcję narodu odnoszącą się nie tylko do prze­ szłości, ale rzutującą także na przyszłość. Uznając s i e l a n k ę za naj­ bardziej swojski, rodzimy gatunek literacki, w którym najdoskonalej od­ biły się cechy ducha i charakteru narodowego, nawiązywał przede wszyst­ k i m do kultury ziemiańskiej. Jego pojęcie indywidualności narodowej wywodzące się ze związków z ziemią i rolnictwem, odwoływanie się do przeszłości, w której dominował wzór kultury rolniczej, kazało mu jed­ nak szeroko pojmować określenie ludu rolniczego i nawiązywać w idea­ łach pracy i obyczaju do współczesnego życia wiejskiego. „Rolnictwo jest jedno zajęcie człowieka, które sam Bóg wskazał, przetrwa wszystkieprzemysły ludzkie, ocali w robotniku przyrodzony rozum i od ostatecz­ nego zepsucia lud uchowa" — pisał. W uwspółcześnieniu sielankowości obrazu przeszłości Brodziński dążył nie tylko do literackiej nobilitacji chłopa i tematów z życia ludu, ale również do stworzenia obrazu społe­ czeństwa, w którym idealizowane cechy narodowości polskiej będą stano­ wiły o s w o i s t o ś c i k u l t u r y współczesnej. 31 Niezależnie od charakteru wyobrażeń o istocie narodowości, rozważa­ nia Brodzińskiego wiązały literaturę z życiem w sposób historyczny i so­ cjologiczny traktując ją za produkt życia narodu. Ucieleśniając niejako swoją ideę zachowania tradycji, tego duchowego continuum narodu, Bro­ dziński był projektodawcą Dykcjonarza obyczajów i zwyczajów polskich,, którego późniejsza realizacja związana była z osobą Łukasza Gołębiow­ skiego i jego Ludem polskim. Wydaje się, że można — powołując się na szeroko w literaturze omó­ wioną i analizowaną działalność naukową i literacką m. in. S. Witwickie8 1 s. 310. Tenże, Listy o polskiej literaturze, „Pamiętnik Warszawski", t. 16: 1820, �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 47 HUMANISTYCZNEJ go, R. Zmorskiego, K . W. Wójcickiego i J. L . Żukowskiego, Wacława z Oleska i innych — stwierdzić, iż postawy Surowieckiego, Chodakow­ skiego, Szyrmy i Brodzińskiego były zarówno reprezentatywne dla poglą­ dów wcześniej wypowiadanych, jak i stanowiły punkt wyjścia do dalsze­ go rozwoju badań ludoznawczych. Jeśli zastanowić się nad osiągnięciami tego okresu realizowanymi zarówno indywidualnie, jak i przez Warszaw­ skie Towarzystwo Przyjaciół Nauk to wydaje się, że większe znaczenie od konkretnie zgromadzonych w t y m czasie materiałów miało przeła­ manie w i e l o w i e k o w e j o b o j ę t n o ś c i na nurt tradycji żywej zawarty w kulturze warstwy chłopskiej, tradycji, która do tego czasu była na marginesie wszelkich rozważań, zarówno w kategoriach ideo­ wych i patriotycznych, jak i estetyczno-artystycznych. Nie w realizacji więc programów zamierzonych na szerszą skalę niż to było możliwe do wykonania, poczynając od programu Kołłątaja, projektów Woronicza, akcji zbierackiej Surowieckiego, Rakowieckiego i innych do konkursów organizowanych przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk, ale w u g r u n t o ­ waniu świadomości potrzeb zainteresowania folklorem należy widzieć wkład tych prac do badań ludoznawczych. Jest to konsekwencją faktu, że podstawowe zadania tego okresu wiązały się z: 1) potrzebą za­ chowania przeszłości dla przyszłości, 2) obroną ciągłości tradycji jako gwaranta przyszłego narodowego bytu, 3) apoteozą słowiańskiej przeszło­ ści i samorodnej twórczości ludowej jako nosiciela narodowych składni­ ków kultury. Jest jednak rzeczą charakterystyczną, że niezależnie od te­ go, czy rozpatrywano tradycję w myśl idei Oświecenia, czy z pozycji Romantyków n o b i l i t o w a n o i do rangi tradycji podnoszono tę tylko część dziedzictwa kulturowego narodu, która zgodna była z potrzebami chwili. W poszukiwaniu wzorów działań, które w danym momencie h i ­ storycznym uchodziły za szczególnie ważne, odwoływano się więc do tra­ dycji, a nie historii. Laboratoryjnie można w t y m okresie obserwować proces wyboru z przeszłości pewnych faktów pod kątem potrzeby ucze­ stnictwa w wartościach, które dawały możliwość zachowania p r e s t i ż u n a r o d u w zmienionych warunkach. Odwoływanie się do tradycji, a nie historii, wybiórcze traktowanie przeszłości otwierało możliwości fanta­ stycznej nierzadko spekulacji myślowej prowadzącej nawet do falsyfikacji historycznej. „Wszystkie narody — pisał Świętochowski — mają mniej lub więcej podrobioną historię utkaną z prawd, legend, domnie­ mań, zmyśleń i zwyczajnych kłamstw. Jest ona jak gdyby barwnym obrazem wykaligrafowanym przez wyobraźnię na kanwie rzeczywisto­ ści" . Przyjęcie powszechnej zasady, że kryterium wyróżniające trady­ cję pochodzi zawsze ze świata wartości, nie musi oznaczać prawdziwości treściowej faktów i uogólnień zawartych w wymienionych wytworach kulturowych czy wyobrażeń związanych z nimi, ale musi opierać się na 32 A. Świętochowski, Genealogia rzeczywistości, Warszawa 1936. �48 WANDA PAPROCKA „społecznie ważnym domniemaniu", że pochodzą z przeszłości, z którą łą­ czą się na zasadzie ciągłości i więzi i posiadają szeroki zasięg społecznego rezonansu i społecznych emocji. Ze zrodzonej w konkretnym momencie historycznym potrzeby rekon­ struowania wiedzy społeczeństwa o sobie samym powstał „model uświa­ damiany", należący do tej samej kategorii zjawisk, jak stwierdza Claude Levi-Strauss, formułując to określenie, co mity i religia. Jest to szcze­ gólnie widoczne w okresie Romantyzmu. O ile bowiem w ideologii oświe­ ceniowej tradycję traktowano przede wszystkim jako p r o g r a m d z i a ­ ł a n i a , Romantycy widzieli ją jako i d e a ł d u c h o w y , mit ojczyz­ ny, spirytualizowali wyobrażenia o ciągłości dziejów opierając je na toż­ samości duchowej narodu. Z jakich motywów zrodziła się potrzeba konstruowania „modeli uświa­ damianych" będących teorią społeczeństwa o samym sobie, można pró­ bować wyjaśnić powołując się na stwierdzenie Suchodolskiego, ,,że roz­ k w i t badań historycznych w X I X w., pietyzm wobec pamiątek przeszło­ ści dziejowej, ochrona ruin i zabytków, zwycięstwo historycznej meto­ dy myślenia w wielu dziedzinach nie są owocem szczególnego wzrostu roli przeszłości w życiu bieżącym, ale są raczej wynikiem utraty żywej łączności z dawnością" . Pamięciowa forma ostawania się przeszłości nie mogła wystarczająco świadczyć o ciągłości. Szczególne warunki polskiej rzeczywistości wymagały „dowodów z dawności" podbudowujących świa­ domość więzi kulturowej z przeszłością. Zmuszało to do poszukiwania tra­ dycji żywej i wskrzeszania „pamięci zbiorowej" jak określa ją Maurice Halbwach, której podstawową cechą jest ciągłość i która w przeciwień­ stwie do pamięci historycznej zwraca uwagę nie na zmiany i różnice, ale na podobieństwa, spoglądając na minione wydarzenia przez pryzmat teraźniejszości . I ta konieczność przejścia od tradycji pamiętanej do tradycji żywej mogła się odbyć tylko za p o ś r e d n i c t w e m l u d u , w którym widziano nosiciela najstarszych wybranych z całości dziedzic­ twa kulturowego narodu treści zawartych w tradycji ludowej. 33 34 Reasumując więc przedstawione powyżej postawy badaczy w stosunku do przeszłości można wyraźnie stwierdzić, że mamy tu do czynienia z procesem tworzenia tradycji na zasadzie świadomego selekcjono­ w a n i a i w a r t o ś c i o w a n i a zjawisk dotyczących przeszłości. W y ­ daje się, że nie budzi też wątpliwości charakter kryteriów wyboru i war­ tościowania, czy — jak to określa Assorodobrej — charakter „aprobaty" wyróżniającej pewne elementy przeszłości z całości dziedzictwa kulturo­ wego. Są one bowiem w t y m przypadku narzucone przede wszystkim potrzebami chwili. Ta motywacja wyboru i wartościowania mająca pod­ stawowe znaczenie w podmiotowym rozumieniu tradycji mogła mieć 3 3 8 4 S u c h o d o l s k i , op. cit., s. 73 n. M. H a 1 w b а с h, Społeczne ramy pamięci, Warszawa 1969, s. X V I I I n. �T R A D Y C J A L U D O W A W MYŠLI HUMANISTYCZNEJ 49 u podstaw swoich k o n f l i k t (o roli którego mówi w swoich rozwa­ żaniach o tradycji Roman Zimand ) , który nie tylko stanowił punkt w y j ­ ścia do rozważań nad zagadnieniem tradycji, ale odgrywał znaczną rolę w procesie wyboru treści kulturowej. W tym przypadku sytuacja kon­ fliktowa wynika zarówno z warunków politycznych kraju, jak i zmie­ niającego się wewnętrznego układu sił społecznych, przede wszystkim zwiększającego się znaczenia warstwy chłopskiej. Przyjęcie konfliktu jako bodźca wywołującego zainteresowanie tra­ dycją nie stoi w sprzeczności z uznaniem istnienia świadomej a p r o b a t y w wyborze elementów kultury, które w t y m okresie histo­ rycznym zostały zaaprobowane i uznane za wartości. Taka motywacja wyboru pewnych treści czy zjawisk kulturowych pochodzących z prze­ szłości i podnoszenie ich do rangi tradycji w szczególnie wyraźny sposób wyraża istotną dla pojęcia tradycji, podkreślaną przez wszystkich ba­ daczy sprawę jej z w i ą z k u z t e r a ź n i e j s z o ś c i ą , związku, k t ó ­ ry tak znakomicie określa Stefan Czarnowski: „Albowiem dawność trwa wyłącznie jako teraźniejszość. Teraźniejszość zaś jest przekształconą, zak­ tualizowaną dawnością oraz rodzącą się przyszłością" . Zasada spojrzenia na przeszłość oczyma teraźniejszości była ideą prze­ wodnią w całej historiografii tego okresu, była więc także punktem od­ niesienia dla rozważań nad kulturą ludową stanowiącą integralną i nie­ jako dowodową część najstarszej historii narodu. Dawność rodowodu k u l ­ tury ludowej, elementu tak ważnego dla pojęcia tradycji, gwarantował natomiast wywodzący się w t y m czasie z założeń historyzmu kierunek badań ludoznawczych. 3 5 36 TRADYCJA LUDOWA W IDEOLOGII POZYTYWIZMU I NEOROMANTYZMU Zmiana w poglądach na zagadnienie kultury ludowej, powszechnie owiązana z osobą Ryszarda Wincentego Berwińskiego i jego krytyką ro­ mantycznej, szeroko rozpowszechnionej teorii o starożytności kultury l u ­ dowej, musiała znaleźć odbicie w podejściu do zagadnienia tradycji ludo­ wej i ocenie zawartych w tym pojęciu treści. Zanim jednak Berwiński przeszedł do krytycznej oceny dotychczasowych sądów w sprawie litera­ tury ludowej jako bezpośredniego źródła historycznego, które przedsta­ wił w dwóch wydanych w 1854 r. tomach Studiów o literaturze ludowej... niejednokrotnie podkreślał rolę ludu — chłopstwa w t r a d y c j i kul­ turalnej narodu. W swoich rozważaniach o narodowości pisał w „Przyjacielu Ludu": „Narodowość zaś nie może być reprezentowana 3 5 R. Z i m a n d , Problem tradycji, [w:] Proces historyczny w literaturze i sztuce, Warszawa 1967, s. 360-378. S. C z a r n o w s k i , Dawność a teraźniejszość w kulturze, [w:] Dzieła, t. 1, Warszawa 1956, s. 121. 3 6 4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �50 WANDA PAPROCKA przez jedną klasę wyłącznie, ale przez ogół, masę. Chcąc poznać narodo­ wość, trzeba poznać ten ogół, w którym się ona objawia, trzeba zatem poznać i l u d ' " . W Powieściach wielkopolskich wydanych w 1840 r. w y ­ raża pogląd, że nadszedł czas, gdzie rozdwojone siły moralne narodu złączyć się mają, gdzie nić myśli rodzimej snuć trzeba z rodzimego włók­ na — gdzie nasza literatura ustna przejść powinna w literaturę piśmien­ ną...", a twórczość ludową „zmienić w krew i życie całego narodu". Zrodzona pod wpływem wypadków politycznych i społecznych niepo­ koi poł. X I X w. myśl krytyczna w stosunku do genezy kultury chłop­ skiej, rozpoczyna okres krytyczno-naukowy w dziejach badań ludoznaw­ czych. Należy jednak podkreślić, że zmiana poglądów nie dokonała się nagle, a krystalizowanie się nowego spojrzenia na kulturę ludową n a w i ą ­ zującego do utylitaryzmu doby Oświecenia następowało stopniowo — pełną aprobatę znajdując dopiero w okresie rozwoju Pozytywizmu. O odwrocie od pewnego irracjonalnego zapatrzenia w przeszłość, ro­ mantycznego „chłopomaństwa" może świadczyć formułowany przez W i n ­ centego Pola pogląd: „Kto nie chce postępu, nieprzyjacielem jest trady­ cji narodowej, kto nie chce tradycji, nieprzyjacielem jest p o s t ę p u " . Narastające krytyczne oceny dotychczasowego stosunku do kultury ludowej wychodziły nie tylko z kręgów jej badaczy, ale również history­ ków i literatów. Charakterystyczna jest dla tego okresu m. i n . postawa Ignacego Kraszewskiego, który widząc tak jak i inni rolę twórczości l u ­ dowej w kreowaniu prawdziwie narodowej literatury, postulował ko­ nieczność ścisłości i dokładności zapisu folklorystycznego, potrzebę gro­ madzenia i wydawania w pierwszym rzędzie autentycznych, a nie prze­ tworzonych literacko materiałów, potrzebę odróżnienia elementów swoj­ skich i obcych . 37 38 39 Powoli więc formułują się n o w e s t a n o w i s k a badawcze, które każą widzieć w tradycji ludowej jedno ze źródeł narodowej k u l ­ tury, nie identyfikując jej jednak z całością tej kultury. Rewizji poglądów na wartości historyczne treści zawartych w k u l ­ turze ludowej (głównie w folklorze) sprzyjały podejmowane w t y m cza­ sie studia porównawcze m. in. nad pieśniami słowiańskimi. Dały one pod­ stawę wielu badaczom, jak np. Wacławowi Maciejowskiemu, do stwier­ dzeń, że wątek historyczny poezji gminnej, który zawsze ulegał prze­ istoczeniu, „oprócz narodowych uczuć nie miewa w sobie nic dawnego". Stąd poezja gminna dla dziejów nie może „dostarczyć zasobów pewnych, a przynajmniej takich, które za pomnik historyczny uważać można bez3 7 R. W,. В e r w i ń s к i, Listy z narodowej pielgrzymki, „Przyjaciel Ludu", R. 5: 1838, s. 148-149. Cyt. za: K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k ą , Wincenty Pol — badacz kul­ tury ludowej, Warszawa 1966, s. 96. J . C h a ł a s i ń s k i , Z zagadnień historii kultury polskiej pierwszej polo­ wy XIX w. „Nauka Polska", R. 2: 1954, nr 1, s. 119-121. 3 8 3 9 �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI 51 HUMANISTYCZNEJ 40 piecznie" . Zbliżone do poglądów Maciejowskiego byly sądy Edwarda Dembowskiego czy Jana Majorkiewicza, których entuzjazm dla twórczo­ ści ludu nie przysłaniał krytycznego stosunku do folkloru jako najstar­ szego zabytku narodowej kultury. Jakkolwiek powszechnie łączy się okresy przełomowe, jakie zachodzą w dziejach każdej dyscypliny naukowej z konkretnymi osobami, nie mo­ że jednak pozostać nie doceniana suma wysiłków indywidualnych i kolek­ tywnych wszystkich poprzednich badaczy. Przygotowują oni bowiem grunt pod nowe szersze spojrzenie na badaną rzeczywistość, stwarzając potrzebę nowych jakościowo rodzajów badań. Tę nową jakość wyników badań, postępującą równolegle z 'rozwojem warsztatu naukowego, wiąże się powszechnie z Oskarem Kolbergiem. Nie można jednak nie widzieć już w pierwszych jego pracach poświęconych pieśni ludu polskiego na­ wiązania do tez swoich poprzedników o cechach zmienności, tkwiących immanentnie w badanych przez nich dziedzinach kultury ludowej . Sze­ rokość kontekstu widzianych zjawisk, jaka coraz wyraźniej zaznacza się w warsztacie naukowym Kolberga, jest więc nie tyle przez swoje nowa­ torstwo tak istotna dla rozwoju polskiego ludoznawstwa, ale przez szero­ k i z a k r e s r e a l i z a c j i , który doprowadził do powstania tak monu­ mentalnego dzieła. Sposób widzenia faktów kulturowych w ich pełnym kontekście uwzględniającym konieczność genetycznego i historycznego interpretowania zjawisk oraz ich zmienności w czasie i przestrzeni ma podstawowe znaczenie dla kształtowania się nowego z a k r e s u p o j ę ­ cia tradycji ludowej. Charakter dokumentacyjny gromadzo­ nej wiedzy o faktach etnograficznych miał służyć utrwaleniu wobec do­ strzegalnych zmian kulturowych tych wartości, które do kultury naro­ dowej wnosiła wieś nie tylko przez folklor, ale całokształt swego życia społecznego, materialnego i duchowego. 41 W przeciwieństwie do okresu poprzedniego zmienia się podejście do zagadnienia tradycji ludowych jako odbicia indywidualnych cech ludu odniesionych wyłącznie do pojęcia ducha ludu na rzecz widzenia tych zjawisk w ścisłym powiązaniu z konkretnymi w a r u n k a m i kultur a l n o - h i s t o r y c z n y m i . W liście do T. Lenartowicza w 1857 r. Kolberg pisze, określając cel i charakter gromadzonych materiałów etno­ graficznych: „Są i będą skarbnicą ciekawą dla gramatyków, lingwistów, historyków, dla ludzi kreślić mających nie tylko duchowość narodu, nie tylko moralne lub nie­ moralne usposobienie, jego obyczajowość ale i zewnętrzną skorupę, wszystkie przypadłości słowa i dźwięku, przez jakie przechodził... Takimi, jakimi są, zbieracz je ma przedstawić, nie wolno mu w nich nic dodać ani ująć, jeżeli chce być wiernym swemu zadaniu i uzyskać zaufanie" . 42 4 0 W. A. M a c i e j o w s k i , Wzgląd historyczny na klechdy i gminne piosenki najdawniejsze, „Orędownik Naukowy", nr 10: 1840, s. 78. Dzieje folklorystyki polskiej..., s. 164-165. O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t. 64, Warszawa 1965, s. 70-71. 41 4 2 polskie �WANDA PAPROCKA W kształtowaniu się poglądów Kolberga na zagadnienie kultury ludo­ wej, które włączyły go ostatecznie w krąg myślenia pozytywistycznego, wyraźnie zaznacza się przejście od statycznego ujmowania kultury do prób określenia p r z e m i a n zachodzących na wsi w szerokim, na mia­ r ę jego warsztatu naukowego, kontekście zjawisk kulturowych. Nie przestając widzieć w badaniu tradycji kulturowej ludu zadania tak ważnego, jak wykrycie c e c h s p e c y f i c z n y c h kultury naro­ dowej, zdawał sobie sprawę z różnorodności czynników kształtujących k u l t u r ę ludową, uwzględniając zarówno wpływ czynników z e w n ę t r z ­ n y c h — zapożyczeń, jak warunków w e w n ę t r z n y c h — gospo­ darczych, politycznych i geograficznych. Poza celami naukowymi, których realizacja stawiała Kolberga w rzę­ dzie najwybitniejszych badaczy kultury ludowej X I X w., niemniej waż­ ne funkcje spełniały jego dzieła w kształtowaniu poglądów na znaczenie tradycji ludowej w procesie tworzenia się ś w i a d o ś c i narodo­ w e j . Zwracanie uwagi na zróżnicowanie regionalne, określenie indywi­ dualnych cech poszczególnych grup etnicznych, miało budzić poczucie świadomości środowiskowej i poprzez nią narodowej. Zdając sobie spra­ wę z tak szeroko pojętej roli tradycji, dokumentował Kolberg rozmaite jej formy widząc w nich jednak zawsze jedynie regionalne warianty „prajedności kulturowej" . W swym stosunku do przeszłości, którą uważał za główny składnik świadomości narodowej, w podkreśleniu ciągłości historycznej narodu kie­ rował się t y m i samymi celami społeczno-patriotycznymi, jakie przyświe­ cały badaczom folkloru od chwili utraty niepodległości. Będąc na pograniczu dwóch kolejnych okresów w dziejach kultury (romantycznego i pozytywistycznego) czerpał z pierwszego wiarę w war­ tości tkwiące w tradycji ludowej, które winny stać się składnikiem nie tylko ogólnonarodowej kultury ale także i słowiańskiej; jako Pozytywista starał się badać tradycje we wszystkich przejawach życia wsi w całej jego, jak sam określał, „zewnętrznej skorupie". Wyrazem tej postawy Kolberga wyrosłej z dwóch tak ważnych ideo­ logicznie n u r t ó w może być m. in. jego stosunek do poglądów wyraża­ nych przez Berwińskiego, o którym pisze: 43 „Zaprzeczając bowiem u m y s ł o w i naszego ludu twórczości i na bierne, naśla­ dowcze jedynie skazując go ducha stanowisko, ubliżałby on naturze ludzkiej w ogóle, która jakkolwiek uległa być może prądom w y p a d k ó w czy to g w a ł t o w ­ nie, czy mniej nagle z zewnątrz na nią napływających, nie zrywa przecież od razu wszystkich ogniw wiążących ją z przeszłością, nie wyrzeka się jej bezwarun­ kowo, chociaż nie zawsze czuje w a g ę i pojmuje znaczenie przechowanych w swym łonie tradycji" . 41 4 3 rodową s. 225. 4 4 M. T a r k o , Tradycja ludowa jako czynnik kształtujący świadomość w pracach Oskara Kolberga, [w:] Tradycja i przemiana, P o z n a ń О. К o 1 b e r g, Dzieła wszystkie, t. 7, Warszawa 1962, s. I I I . na­ 1978, �TRADYCJA L U D O W A W MYŠLI 53 HUMANISTYCZNEJ Jakkolwiek stosunek do tradycji, formułowany przez orędownika Po­ zytywizmu Aleksandra Świętochowskiego, cechowała tak charaktery­ styczna dla każdego okresu tworzenia się nowych idei filozoficznych i społecznych kategoryczność ocen, p r z e c i w s t a w i a j ą c a tra­ dycję postępowi, to w rozumieniu treści tego pojęcia nie był on dostatecznie konsekwentny. Przyjęcie twierdzenia, że z tradycją ma­ my do czynienia wtedy i tylko wtedy, gdy teraźniejszość jest przykrojona na miarę przeszłości lub przynajmniej nosi na sobie ślady prze­ szłości, wiązało się z negacją jej wartości. Świętochowski tradycję trak­ towaną jako bezwzględną zasadę życia określa jako „polip toczący ludz­ kie mózgi". Tradycja jako „duch", jako „mgła", „ m a r a " jest dla niego pustym dźwiękiem, pojęciem bez treści, zasadą bez stosowania. Tradycja natomiast pojęta w znaczeniu dziejów jest przygotowawczą szkołą życia, jest podstawą działania. W stosunku do postępu, który jest procesem wytwarzającym, tradycja w tym ostatnim znaczeniu jest stosunkiem sił wzajemnie się w s p i e r a j ą c y c h . W powszechnym jednak odczuciu spo­ łecznym, jak stwierdza Świętochowski, „pojęcie tradycji jest dla wielu pojęciem niewyraźnym, nie oznaczonym ściślej, raczej błędnym ognikiem latającym po głowie, aniżeli prawdą realną, odnalezioną w faktach" . 4S 46 Niezależnie od zawartych w t y m stwierdzeniu racji, ideologia Pozy­ tywizmu (w przeciwieństwie do okresu poprzedniego) zmienia podejście do zagadnienia tradycji ludowych jako odbicia indywidualnych cech ludu odniesionych wyłącznie do pojęcia „ducha ludu" analizowanego niezależ­ nie od określonego kontekstu historycznego, na rzecz widzenia tych zja­ wisk w ścisłym powiązaniu ż k o n k r e t n y m i w a r u n k a m i к u 1turowo-historycznymi. Ten punkt widzenia reprezentowany m. in. przez Ludwika Krzywickiego był charakterystyczny dla postaw badaczy tego okresu, którzy łączyli postępowość poglądów naukowych z pewnym radykalizmem społecznym. Ideologia Pozytywizmu wnosząca zasadnicze przewartościowanie w ocenie ludu i jego kultury przyczynia się równocześnie do w z r o s t u z a i n t e r e s o w a ń kulturą ludową w ramach usamodzielniających się w tych warunkach etnografii i folklorystyki. Mimo że dominowało w na­ ukach tych podejście idiograficzne, a konkretne badania obejmowały przede wszystkim poszczególne dziedziny kultury lub określone regiony, istniała świadomość potrzeby syntetycznych ujęć w skali całej Polski. Etnografia będąc w płaszczyźnie teoretycznej związana ściśle z kierun­ kiem ewolucyjnym, w praktycznym opisowym działaniu zwłaszcza doty­ czącym badań regionalnych, miała ważny aspekt narodowy. Gromadzony materiał dotyczący kultury ludowej był stwierdzeniem polskości terenów 4 5 A. Ś w i ę t o c h o w s k i , godniowy", nr 19: 1872. « Tamże. Tradycja i historia wobec postępu, „Przegląd Ty­ �54 WANDA PAPROCKA szczególnie poddanych akcjom wynaradawiania w świetle funkcjonują­ cych w dalszym ciągu powszechnych idei przyjmujących l u d za n o s i ­ ciela i przekaziciela czystych treści narodowych. Przekona­ nie to było, jak stwierdza Burszta, „podstawą powstania w ciągu X I X wieku ruchu społeczno-kulturalnego o charakterze regionalnym, mają­ cego na celu pielęgnowanie polskości poprzez wydobywanie i utrwalanie tradycji kulturalnych, w t y m zwłaszcza właśnie ludowych danego re­ gionu" . Druga połowa X I X w. jest niewątpliwie okresem, kiedy zaintereso­ wanie k u l t u r ą ludową — jako ważną częścią dziedzictwa kulturowego na­ rodu — uzyskuje wysoką w społeczeństwie rangę osiągając pewne formy zinstytucjonalizowane. W procesie usamodzielniania się etnografii dużą rolę odegrały tworzące się i n s t y t u c j e i o r g a n i z a c j e nau­ k o w e . Reprezentowane przez nie założenia teoretyczne i kierunki dzia­ łania stawały się programem badawczym obowiązującym ludoznawców skupionych w ich kręgu. Założone w 1895 roku Towarzystwo Ludoznaw­ cze przedstawiło następujące swoje zadania w słowie wstępnym zamie­ szczonym w pierwszym numerze czasopisma „Lud": 1 1 „U nas jest to pierwsze Towarzystwo, które się jęło pracy na niwie m a ł o dotychczas uprawianej liczącej na poparcie życzliwych i chętnych, którzy rozu­ mieją znaczenie takiej pracy. Dziś, kiedy powszechnym jest hasło lud, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego p o w i n n i ś m y zacząć od fundamentów, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru. Jeśli tego nie zrobimy, nasza praca dla ludu będzie bezskuteczna. T e n w z g l ą d praktyczny nie jest jedy­ nym, który powinien zwrócić uwagę. Ważniejszym o wiele jest to, co stanowi nie­ spożytą siłę ludu i zarazem tak ważny czynnik w życiu każdego narodu. To jest owa rodzimość i odporność ludu, z których pierwsza jest źródłem o ż y w i a j ą c y m ducha narodowego i u t r z y m u j ą c y m go w jego czystości i nieskazitelności, druga twierdzą i stróżem jego życia i tradycji. Historia poucza nas, że naród nie zginie, jak długo lud jego żyje, który zdolen jest ożywić obumarłe członki życia narodo­ wego i w l a ć nowe życie w dzieła jego u m y s ł o w e j pracy, kiedy kosmopolityczne prawdy biją w tę twierdzę narodowości, niech będzie ś w i ę t e m staraniem każdego otoczyć opieką t ę twierdzę i wzmocnić ją". Program ten zawiera sformułowania, w których znajdują odbicia za­ równo echa i d e i p o z y t y w i s t y c z n y c h „pracy dla ludu" i „nad ludem", jak i oddziaływanie p o s t a w r o m a n t y c z n y c h odradza­ jących się w neoromantycznym_ ruchu Młodej Polski. Ruch, w k t ó r y m „idea narodu", „idea ducha" wiązała się z wysoką oceną roli ludu w k u l ­ turze narodowej, wysokim wartościowaniem kultury ludowej, a nawet wręcz odkryciem jej nowych dotąd nie zauważonych dziedzin. Podnoszenie kultury ludowej do rangi w s p ó ł t w ó r c y kultury narodowej, wyraźnie zaznaczające się w myśli społecznej i poli­ tycznej w literaturze i sztuce w I I poł. X I X w., w ostatnich latach tego stulecia znajduje wyraz w bardziej s p e k t a k u l a r n y c h f o r m a c h . "Burszta, op. cit., s. 273-274. �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 55 Były to m. in. coraz powszechniej organizowane wystawy. Ich zasługą było zaznajomienie szerszego grona społeczeństwa z osiągnięciami sztuki i wytwórczości ludowej i odnajdywaniem w nich wartości artystycznych. Organizowane w Polsce dość wcześnie, bo już w 1821 г., wystawy przemysłowo-rolnicze początkowo w Warszawie, następnie i w innych mia­ stach Królestwa Kongresowego, prezentowały m. in. wiele dziedzin arty­ stycznej i rzemieślniczej wytwórczości ludowej. Dopiero jednak w I I po­ łowie X I X w. w związku z określonymi tendencjami w podejściu do kwestii chłopskiej, ranga prezentowanego dorobku produkcyjnego i arty­ stycznego wsi staje się bardzo wysoka. Temu kierunkowi działania sprzy­ ja powstawanie muzeów przemysłu i rolnictwa w Krakowie (1868), L w o ­ wie (1875) i Warszawie (1875), w których są stałe ekspozycje etnogra­ ficzne. Znajduje on też oparcie i wzory w innych krajach. Zorganizowa­ na w 1895 r. wystawa etnograficzna w Pradze była manifestacją stosun­ ków do wartości i znaczenia, jakie reprezentowała dla narodu warstwa chłopska. Wystawa poświęcona wyłącznie zobrazowaniu życia wsi cze­ skiej w trzech działach: I . Człowiek, I I . Siedziby, życie i praca, I I I . Udział ludu w życiu publicznym, znalazła szeroki odbiór i oddźwięk w społe­ czeństwie czeskim, unaoczniając znaczenie dla kultury narodowej dorob­ ku kulturowego ludności wiejskiej i potrzebę zachowania go dla przy­ szłości. W Polsce za jedną z pierwszych wystaw poświęconych wyłącz­ nie wsi należy uważać zorganizowaną w 1880 r. w Kołomyi wystawę sztuki ludowej. Poza określonymi celami gospodarczymi stała się ona w i ­ domym świadectwem regionalnego zróżnicowania kraju, bogactwa jego treści i formy. Tego typu akcje popularyzujące znaczenie i rolę wsi w ży­ ciu narodowym stwarzały sprzyjający klimat dla działalności szeregu po­ wstających w t y m czasie instytucji ludoznawczych lub mających w swo­ i m programie badania poszczególnych dziedzin życia wiejskiego oraz roz­ wijającego się bardzo szeroko ruchu regionalnego. Działalność instytucjonalna w zakresie kultury ludowej inspirowana była różnymi celami i zadaniami, jakie stawały przed t y m i instytucjami. Można jednak określić generalnie, że szły one d w o m a kierunkam i . Jeden kierunek związany był z działalnością gospodarczą, której przedmiotem zainteresowań była twórczość ludowa i jej rozwój jako czyn­ nik ekonomicznego podniesienia wsi przy równoczesnym wykorzystaniu wartości artystycznych i pewnego potencjału twórczego drzemiącego w warstwach ludowych. Drugi kierunek, w mniejszym stopniu niż po­ przedni oparty na działaniu praktycznym, związany był z prądami umy­ słowymi i społeczno-politycznymi końca X I X i pocz. X X w. Były to z jednej strony tendencje o charakterze społeczno-gospodarczym, wyraź­ nie dążące do oparcia całej struktury gospodarczej na rolnictwie i ogra­ niczeniu wzrostu przemysłu krajowego. Wiązało się to z w y s o k ą p o ­ zycją c h ł o p a i reprezentowanej przez niego tradycyjnej kultury. W propagowaniu „swojskości" i „rodzimości" jako przeciwstawienia ko- �56 WANDA PAPROCKA smopolityzmowi, nawiązywano do dawnych koncepcji o niezmienności i starożytności kultury ludowej, w której przetrwały wartości narodowe i która była ich przekazicielem. Ten awans kultury ludowej, jak stwier­ dza J. Krzyżanowski, był niewątpliwie związany z awansem społecznym i politycznym chłopa polskiego we wszystkich trzech zaborach i stanowił rezultat pozytywistycznej pracy u podstaw . Znalazło to odbicie w roz­ wijającej się p r a s i e i l i t e r a t u r z e c h ł o p s k i e j . Do tego na­ wiązywał rozwijający się kierunek neoromantyczny, w k t ó r y m kultura ludowa wystąpiła w postaci bardzo bogatej i niemal przysłoniła kultury mnych klas. O t y m pisał Kasprowicz w wierszu Oni i my: „Jest w l u ­ dzie siła niespożyta, zbawienie leży pod siermięgą". Te tendencje ludomańskie, jakie obserwuje się w szerokich kręgach społecznych w Polsce w t y m okresie, wiążą się niewątpliwie z falą ogól­ nych przeobrażeń, które dokonują się w strukturach społecznych w wielu krajach Europy. W Polsce znajdują odbicie poglądy zarówno szeroko ko­ mentowanego w czasopiśmiennictwie społeczno-kulturalnym tego okresu Johna Ruskina i Williama Morrisa, jak i poglądy Lwa Tołstoja, wystąpie­ nia narodników usiłujących przeciwstawić cywilizacji kapitalistycznej — pierwiastki kultury ludowej. Przewidywana i postulowana przebudowa struktury społecznej, wzmagająca zainteresowanie wsią i jej kulturą, musiała wiązać się z potrzebą postawienia sobie pytania o t r w a ł o ś ć tradycji, o j e j w a r t o ś ć i ź r ó d ł a . Charakterystyczna dla warunków polskich potrzeba szukania rozwiązań między koniecznością utrzymania poczucia narodowego (w warunkach zaborów) a koniecznością przebudowy kultury narodowej, pomiędzy potrzebą potwierdzenia naszej trwałości i ciągłości kulturalnej a potrzebą zmian w związku z określo­ nymi układami społecznymi i gospodarczymi, nadawała określony kie­ runek zainteresowaniom ludoznawczym. Poza więc propagowaniem sztuki ludowej ze względu na jej funkcje ekonomiczne z pola widzenia wielu badaczy nie znika jej walor arty­ styczny, związany z jej swojskością i rodzimością, na której zbudować można by nowy s t y l n a r o d o w y . Poszukiwanie stylu narodowego, a właściwie kreowanie go na podstawie dawnych wzorów, jest jednym z głównych zadań artystycznej działalności prawie we wszystkich dzie­ dzinach twórczości. Podobnie jak w okresie Romantyzmu, kiedy folklor stał się źródłem i tworzywem dla działalności poetyckiej, tak obecnie na przełomie X I X i X X w. w okresie N e o r o m a n t y z m u zaintere­ sowanie sztuką ludową wiązało się ściśle z całą problematyką tworzenia narodowej sztuki, z dążeniem do stworzenia narodowego polskiego stylu. Ideologiem tego kierunku .był przede wszystkim Stanisław Witkiewicz, który na podstawie sztuki ludowej i za jej pośrednictwem dążył do stwo­ rzenia ponadklasowej syntezy artystycznej obejmującej wszystkie war­ stwy narodu. 48 4 8 J. K r z y ż a n o w s k i , Szkice folklorystyczne, t. 1, Warszawa 1980, s. 322. �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ To posłannictwo sztuki realizowane za pośrednictwem s t y l u za­ kopiańskiego miało przeważnie charakter mistyczny. Witkiewicz widział w nim dorobek i syntezę ducha i energii narodowej. Tak pisał 0 tym: „Wyraz styl stał się jakimś symbolem czegoś wyższego ponad bie­ żące współczesne życie, czegoś tajemniczego, nadzwyczajnego, jakiejś świętości nad świętościami artyzmu" . Dokonywał sakralizacji tej sztuki poprzez przypisywanie jej prapolskiego lechickiego rodowodu. W stylu t y m widział odrodzenie kultury narodowej, rdzennego stylu polskiego „idealne bogactwo naszego społeczeństwa". Jakkolwiek naukowe bada­ nia w rejonie Tatr wywodziły się z programu pozytywistycznego, za­ warte w nich były również koncepcje Chodakowskiego, Surowieckiego czy Kolberga, a nawet Mickiewiczowskiego mesjanizmu. Po okresie pewnego kryzysu kultury pod koniec X I X w. posłannictwo sztuki tworzonej zbiorową pracą, ogólnie symbolizowanej przez styl za­ kopiański, nabrało charakteru mistycznego. Witkiewicz swój racjonalizm nawiązujący niejednokrotnie do poglądów wybitnego teoretyka kultury Hipolita Taine'a znacznie rozszerza, wnosząc m. in. do stosowanego przez siebie pojęcia rasy p i e r w i a s t e k s o c j o l o g i c z n o - k u l t u r a l n y i d u c h o w y . W ten sposób do przyjętego przez Taine'a po­ jęcia okoliczności nadrzędnych czy czynników zewnętrznych wpływa­ jących na proces dziejowy włącza Witkiewicz kulturowy dorobek, jaki wytworzył* ,naród polski od prawieków w określonych warunkach i na zajmowanych przez siebie obszarach, który określa jako „plemienność". Zbliża to jego koncepcje do znanej doktryny „ducha narodu" albo „du­ cha wieku". W wyborze regionu, którego sztuka awansować by mogła do rangi narodowej niepoślednią rolę odegrała literatura piękna, która w kulturze regionu Podhalańskiego widziała zachowaną w pierwotnym kształcie starodawną sztukę narodu polskiego. Pisze o t y m m. in. Kazi­ mierz Przerwa-Tetmajer: „We wsiach polskich po ciemnych chałupach mieszkają jeszcze ludzie, co z piastowskich jeszcze czasów nie biorąc udziału w dziejach wnieśli oni w X X stuleciu odrębne własne polskie poczucie zdobnicze" . 49 50 51 Mitologizacja wybranych z przeszłości elementów dziedzictwa k u l t u ­ rowego, jak np. odwoływanie się do t r a d y c j i z b ó j n i c t w a , była czynnikiem nobilitacji górali, której ukoronowaniem było porównanie ich do herosów epopei homerowskich. W wielu czynnościach górali, tak jak 1 w ich sztuce, widział Witkiewicz s a k r a l n y r y t u a ł , który był pomostem łączącym ich nie tylko z kulturą plemienną, którą uważa za zasadniczy rdzeń kultury narodowej, ale również z siłami transcenden­ tnymi. W koncepcjach Witkiewicza o znaczeniu tradycji ludowych ro4 9 S. W i t k i e w i c z , Tatry w śniegu, [w:] W kręgu Tatr, t. 1, K r a k ó w 1970, s. 351. 5 0 51 H. T a i n e, O metodzie, Warszawa 1890. K . P r z e r w a - T e t m a j e r , Bajeczny świat Tatr, Warszawa 1906. �58 WANDA PAPROCKA dzinnych czy plemiennych nawiązujących do idei romantycznych do­ strzec można również wpływ XIX-wiecznych poglądów słowianofilów, którzy szukając rodowodu Słowian właśnie w architekturze widzieli oryginalność i rodzimość kultury słowiańskiej . Nie bez wpływu na podniesienie znaczenia tej ważnej dziedziny k u l ­ tury ludowej miało opublikowanie w 1884 r. przez J. Karłowicza Chaty polskiej. Wydaje się, że na takiej interpretacji odrębności kulturowej regionu podhalańskiego jako najstarszego ogniwa w ciągu rozwojowym polskiej sztuki ludowej zaważyły koncepcje ewolucjonistyczne. Już w roku 1886 Witkiewicz napisał znamienne zdanie: „Dziś, kiedy bardziej niż kiedy­ kolwiek chodzić by nam powinno o wydobycie i rozwinięcie wszystkich możliwych, naturalnie dodatnich cech plemiennych, trzeba się i z t y m zwrócić do ludu, który jeszcze przechował ślady jakichś odrębnych form piękna" . Plemienność, którą rozumie jako rodzimość czy narodowość, czyni Witkiewicz k r y t e r i u m wartościowania dziedzictwa kulturowego narodu, widząc w tak wybranej tradycji źródło duchowe, podnietę dla nowej twórczości. W dorobku artystycznym górali odnajduje kulturowe znaki rodzime, które mogą doprowadzić do odrodzenia pol­ skiego stylu w kulturze ogólnej. W myśl tych stwierdzeń sztuka podhalańska nie awansuje do sztuki narodowej, ale powraca na należne jej miejsce jako nosicielka najstar­ szych tradycji narodowych. Również g w a r ę traktował Witkiewicz ja­ ko jeden ze znaków plemiennej kultury i duchowego życia uznając ją za wyraz jakiejś „szczególno-magiczno-sakralnej ekspresji". Widział zawar­ tą w niej świadomość plemienną i „zbiorowy znak etniczny, w którym skrystalizował się duży obszar duszy narodu" . Pisał o niej: „Lud pod­ halański miał jeszcze'jeden skarb, jeszcze jeden środek uzewnętrzniania duszy, który ma również znamienne cechy starej polskiej kultury i te same przymioty wielkiego artyzmu — to jest g w a r a " . I dalej: „Mowa podhalańska nie przeszkadzając literaturze może być dla niej źródłem ożywczym, kopalnią form świeżych i najczystszych plemiennych pier­ wiastków języka" . 52 53 54 55 56 Z romantycznym nurtem wiązały się jednak koncepcje Witkiewiczow­ skie przede wszystkim przez wspólny cel, jakim było szukanie sposobów zabezpieczenia p o d s t a w o w y c h składników narodowego b y t u , w tym rzeczywistych wartości kultury ludowej, zachowania bo5 2 Z. K l a r n e r ó w n a , Słowianofilstwo Warszawa 1926, s. 37. W i t k i e w i c z , op. cit, s. 11. Cyt. za J . M a j d a , Góralszczyzna W r o c ł a w 1979, s. 43, 59. W i t k i e w i c z , op. cit., s. 91-92. T a m ż e , s. 94. w literaturze polskiej lat 1800—1848, Stanisława Witkiewicza, 5 3 5 4 5 5 5 6 w twórczości �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 59 gactwa swej rdzennej tożsamości i potwierdzenie żywotności narodu bez państwa. Określona sytuacja polityczna wymagała wprowadzenia do wszystkich niemal dziedzin życia społecznego narodowych treści. Witkie­ wicz głosząc, że „trzeba przebudować kraj własny, trzeba nadać wszyst­ k i m formom życia narodowe piętno" nawoływał Polaków do jedności. Również u podstaw jego pionierskiej działalności w zakresie tworze­ nia polskiej sztuki stosowanej tkwiło przeświadczenie, że rodzimy cha­ rakter sztuki użytkowej będzie c z y n n i k i e m s p a j a j ą c y m spo­ ł e c z e ń s t w o , pozwoli na „wytworzenie idealnych łączników między duszami ponad przepaściami strasznych materialnych nierówności i prze­ ciwieństw . Wydobycie więc wszystkich ludowych i rodzimych pier­ wiastków kultury, nobilitowanie ich i upowszechnienie miało służyć kon­ solidacji narodu i uodpornieniu go na wynaradawiającą politykę zabor­ ców. To powodowało, że sprawa narodowa stała się osią regional­ nych zainteresowań. Rozwijający się ruch regionalny na t y m terenie był oparciem dla badań nad k u l t u r ą podhalańską, a założone w 1873 r. Towarzystwo Tatrzańskie program swój w zakresie etnografii realizowało w myśl idei Witkiewiczowskich. Koncepcje o narodowym cha­ rakterze stylu zakopiańskiego prowadziły niektórych badaczy do poszu­ kiwań jego śladów na innych terenach Polski przede wszystkim w ar­ chitekturze ludowej i małomiasteczkowej (m. in. В. Kondr ato wieżowa, E. Radzikowski, K . Mokłowski, M . Brensztein). Tradycja, której nosicielem jest lud, traktowana była jednak nie w kontekście całokształtu jego kultury, ale jako wieczne, niezmienne pier­ wiastki, „czysta" dusza chłopa. Prowadziło to do dość swobodnego trak­ towania przede wszystkim głównego przedmiotu zainteresowań — sztuki ludowej (głównie zdobnictwa i architektury) w procesie jej przetwarza­ nia i adaptacji do stylu narodowego. Neoromantyzm w swojej warstwie ideologicznej i patriotycznej zna­ lazł wyraźne odbicie w kształtowaniu podstawowych celów i zadań ludo­ znawczych. Poza wspomnianym już Słowem wstępnym zamieszczonym w 1895 r. w pierwszym numerze „Ludu", podobne treści zawarte zostały w referacie wygłoszonym na Walnym Zgromadzeniu Towarzystwa w dniu 30 marca 1908 r. W zajmowaniu się ludoznawstwem autor widzi misję dziejową głosząc, że: 5 7 5 8 „...tradycja ludowa i pieśń ludowa jest cząstką tradycji i poezji narodowej, jednym ze skarbów «narodowego pamiątek kościoła», jedną ze świętości w «arce przymierza między dawnymi i młodszymi laty». I oto pierwsza przyczyna, dla której zajmiemy się ludoznawstwem. Im lepiej poznamy lud nasz, tym w i ę c e j przekonamy się, że to wszystko, co w nim jest, to kość z kości naszych, to krew 6 7 S. W i t k i e w i c z , Listy o stylu zakopiańskim 1892-1913, w s t ę p i opr. M. J a ­ giełło, K r a k ó w 1979, s. 17. S. M a t u s i a k , Dlaczego zajmujemy się ludoznawstwem, „Lud", t. 14: 1908, s. 1-5. 5 8 �60 WANDA PAPROCKA z krwi naszej, że w y r o ś l i ś m y z jednego ojca i z jednej matki, że my wszyscy jedna rodzina, że my wszyscy jedno". W artykule Od Redakcji tomu „Ludu" czytamy: w dwunastą rocznicę wydania pierwszego „Chcielibyśmy około «Ludu» skupić sporo szczerych wielbicieli rodzimej myśli wszystkich tych, którzy w ludzie polskim widzą rękojmię naszej narodowej od­ porności i zaranie lepszej doli Ojczyzny" ... „Niech się rozpocznie mrówcza praca po siołach w zaściankach i zapadłych kątach i niech nam wszystkim promienieje i przyświeca hasło «Z ludu przez lud do Polski»". Równolegle do istniejącego, omówionego powyżej, nurtu intelektual­ nego (w kręgu oddziaływania którego znalazło się także ludoznawstwo) kształtującego określone postawy wobec tradycji, rozwijały się w t y m okresie poglądy na kulturę ludową i zawarte w t y m pojęciu treści, u pod­ staw których leżało zrozumienie s i ł y s p o ł e c z n e j i p o l i t y c z ­ n e j , jaką reprezentowali twórcy i nosiciele tej kultury — chłopi. Wzrost świadomości społecznej i politycznej stymulowany rozwojem oświaty i czytelnictwa na wsi oraz rodzący się ruch ludowy znajdują odbicie w postawach reprezentatywnych dla n a r o d o w o - p a t r i o t y c z n e ­ g o n u r t u p u b l i c y s t y c z n e g o przełomu X I X i X X w. Konfron­ tuje on fikcyjne bądź rzeczywiste wartości gwarantujące trwałość bytu narodowego z programem przyszłej restytucji państwowości polskiej. Obraz przyszłego odrodzenia Polski drogą adaptacji i upowszechnienia chłopskich postaw narodowych wymagał odwoływania się do tradycji. Już nie w walce o zachowanie narodu w warunkach niewoli, ale o włą­ czenie potencjału polityczno-społecznego i kulturowego reprezentowanego przez chłopów do zintegrowanych dążeń niepodległościowych. Jan Mo­ lenda pisząc o kształtowaniu się nowoczesnej świadomości narodowej chłopów wyróżnia dwa podstawowe etapy: „Pierwszy —. to uświadomienie sobie związków z ojczystym językiem, zwy­ czajami i obyczajami, z polską kulturą i narodem. Drugi zaś •— to uświadomienie sobie potrzeby istnienia w warunkach niewoli czy odzyskania w ł a s n e g o państwa. Pierwszemu etapowi odpowiada walka z uciskiem narodowym o zachowanie i utrzymanie odrębności narodowej, drugiemu — dążenie i walka o odbudowę niepodległego państwa polskiego. W konkretnej historycznej rzeczywistości etapy te [zwłaszcza w drugim stadium] wzajemnie na siebie zachodzą dopełniając się" . E9 Znajduje to odbicie w ostatnim dwudziestoleciu X I X w. w czaso­ pismach zarówno przeznaczonych dla wsi, jak „Przyjaciel Ludu", „Zo­ rza" (wychodząca od 1866 г.), „Gazeta Świąteczna" (od 1881 г.), „Wie­ niec", „Pszczółka", „Chłopska Sprawa" i in., czy jak „Głos" lub „Kryty- 5 9 J . M o l e n d a , Chłopski ruch polityczny cd przełomu XIX i XX w. do listopada 1918 г., [w:] Historia chłopów polskich, Warszawa 1972, s. 463-567. �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 61 ka" przeznaczonych dla inteligencji, reprezentujących nurt postępowej publicystyki, która właściwie oceniała doniosły dla rzeczywistości wiej­ skiej przełomu X I X i X X w. fakt tworzenia się ruchu ludowego. Rola prasy w warunkach polskich była szczególnie ważna, bo — jak pisze M. Szulczewski — poza zadaniem łącznika między ludźmi mówiącymi i czującymi po polsku pełniła ona funkcje sprawowane normalnie przez organa władzy, czynnie szerząc idee polskie, troszcząc się o sprawy oświaty, literatury i kultury. Znajdowały w prasie tej wyraz założenia ideowe i programowe powstających partii i organizacji chłopskich, jak Związku Stronnictwa Chłopskiego, Stronnictwa Ludowego, Związku Młodej Polski Ludowej i innych. Była ona zresztą w wielu przypadkach przez te partie .powoływana. 60 Nie zajmując się w obecnym opracowaniu charakterem ideowym pra­ cy politycznej, której poświęcono szereg omówień (m. in. J. Molenda, H . Brodowska, L . Tatarowski), pragnę zwrócić uwagę na znaczenie tej publicystyki w rozwoju narodowej i społeczno-kulturowej samowiedzy chłopów, która pozwoliła im na ustosunkowanie się do własnej kultury i zawartych w niej wartości. Równocześnie celem tej publicystyki było kształtowanie w świadomości innych warstw społecznych wyobrażeń o po­ siadanych przez lud wartościach, które pozwalają mu odegrać decy­ dującą rolę w strukturze nowoczesnego narodu. Jak pisze Lesław Tata­ rowski „...kojarzenie przez publicystykę inteligencką przełomu X I X i X X w, wzorca cnót obywatelskich chłopa z ideą narodu stanowiło [też] nieodłączny składnik ówczesnej teorii historycznej misji włościaństwa" . Towarzyszyła temu walka z zaborcą o świadomość narodową chłopa pro­ wadzona przez towarzystwa oświatowe, pisma ludowe, politycznych dzia­ łaczy ludowych. 61 Niewątpliwie oddziaływanie ruchu młodopolskiego na publicystykę tego okresu znajduje wyraz w wystąpieniach gloryfikujących w a r s t w ę c h ł o p s k ą kosztem innych warstw społecznych. Wystę­ pują też w nich reminiscencje X I X w. twierdzeń o wartościach reprezen­ towanych przez chłopa i potrzebie czerpania z tego samego źródła, z któ­ rego z początkiem X I X w. odrodziła się polska poezja. W t y m okresie nie odnosi się to jednak wyłącznie do treści kulturowych zawartych w ich , rodzimości", ale przede wszystkim do w a r t o ś c i patriotyczno-obywatelskich. ; „...wyższe klasy, podległe ustawicznym w p ł y w o m obcym, mieszające s w ą krew z krwią obcych, każące swego ducha pierwiastkami obcej kultury, zasklepiające się w klasowych swych interesach... posiadają najmniej tradycyjnego poczucia, najsłabszą tradycję narodową, lud z konieczności ma jej najwięcej i w stopniu 8 9 M. S z u l c z e w s k i , Prasa i społeczeństwo, Warszawa 1964, s. 21. L . T a t a r o w s k i , Poglądy na ludowość w czasopiśmiennictwie młodopol­ skim, Warszawa — Wrocław 1У79, s. 33. 8 1 �62 WANDA PAPROCKA najwyższym"; i dalej: „Lud jest wyrazicielem prawdziwie narodowych bieg życia umacnia je w nim i pogłębia" . tradycji... 62 Bliskie rozwiniętym w kilkanaście lat później i d e o m agraryzm u było podkreślenie wpływu pracy fizycznej na roli, kontaktów z przy­ rodą, stosunków i związków istniejących w ramach społeczności wiejskiej, na wysoką moralno-etyczną postawę ludności chłopskiej. Tak jak dawniej tradycyjnych wartości narodowych szukano w du­ chowej sferze życia wiejskiego, przy czym dla zachowania „nieskażo­ nych" wartości rodzimych proces transmisji nie wymagał świadomego, twórczego udziału ludu, tak obecnie niezbędna była ś w i a d o m a po­ s t a w a c h ł o p a w stosunku do przypisywanych mu ról i zadań spo­ łecznych czy politycznych. O ile p u b l i c y s t y k a inteligencka związana z ideologią ludowo-narodową miała za zadanie konstruowanie pewnego modelu k u l ­ tury ludowej ze względu na doraźne działanie i potrzeby inteligencji po­ dyktowane jej racjami narodowymi, a w przypadku sztuki ludowej i am­ bicjami artystycznymi, to p r a s a c h ł o p s k a dążyła do rozwoju samowiedzy historycznej, społecznej i politycznej chłopów. Ponieważ zainteresowania publicystyczne społeczeństwem chłopskim koncentrowały się na zagadnieniach społecznych i politycznych, w n a w i ą ­ zaniu do tradycji tej warstwy oceniano i wartościowano te jej elementy, które przyjęte i wprowadzone do" kultury ogólnonarodowej służyłyby umocnieniu i wzbogaceniu tych sfer życia narodu. Nawiązywano do t r a ­ d y c j i p r a c y występującej na wsi „w formie najpierwszej, przyro­ dzonej niejako, pracy około ziemi", z w i ą z k ó w międzyludz­ k i c h wykształconych w ramach społeczności wiejskiej znajdujących wyraz również i we wspólnej pracy, t r a d y c j i w s p ó l n o t y w za­ kresie wiary i obyczaju uodporniających tak skutecznie na politykę w y ­ naradawiającą zaborców. Odwoływano się nawet do „kmiecej gospodar­ ności" ostatniego Piasta, po którym lud wiejski te tradycje przejął . 63 Znaczną rolę w uwierzytelnieniu apriorycznie przejmowanego faktu dojrzewania narodowego i kulturalnego chłopa stała się pisana l i t e r a ­ t u r a l u d o w a . Pomimo że bezpośrednie uczestnictwo warstwy chłop­ skiej w życiu kulturalnym narodu było udziałem tylko jednostek, ich autentyzm dawał im znaczną moc oddziaływania. Do grona tych ludzi, których udział w kształtowaniu poglądów na k u l ­ turę ludową i tradycję był szczególnie znaczny, należał Władysław Or­ kan. Zarówno w swojej działalności literackiej, jak przede wszystkim publicystycznej nawiązywał do idei Witkiewiczowskich wychodząc jednak poza zagadnienia sztuki ludowej w szeroką sferę problematyki społecz6 2 6 3 s. 233. J a n St., Zycie i lud, „Głos", nr 21: 1897, s. 505; nr 22: 1897, s. 529-530. W. G o s t o m s к i, Problemat pracy polskiej, „Sfinks", t. 14: 1911, z. 5» �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 63 nej. Widział kulturotwórczą rolą ludu i w myśl zachowania reprezento­ wanych przez lud wartości rozwijał koncepcje r e g i o n a l i z m u p o d ­ h a l a ń s k i e g o . Szczególnie ważne są jego poglądy na rozbudzenie świadomości narodowej wśród ludności góralskiej i poczucia więzi z ca­ łym narodem jako jedną wspólnotą, a także na obowiązki, jakie z tej wspólnoty wynikały. W braku poczucia własnej wartości, która wiązała się z odrębnością nie tylko w zakresie kultury materialnej, społecznej czy duchowej, ale także psychicznej, w braku poczucia godności i dumy stanowej widział Orkan przyczyny tak negatywnego zjawiska, jakim by­ ło odchodzenie inteligencji pochodzenia chłopskiego od środowiska wiej­ skiego. Przyczynę tego stanu rzeczy widział w nikłości tradycji histo­ rycznej ludu. W analogii do tradycji szlacheckiej, która wyrosła z pamięci o przodkach, ich zasługach w życiu publicznym, w odniesieniu do t r a ­ dycji chłopskiej uznawał potrzebę skonkretyzowania pamięci ,,o jego rodowej pradawności", o wiekowym związku z uprawianym, potem dzia­ dów, pradziadów przesiąkłym, skrawkiem ziemi". Żywy związek z prze­ szłością bytowania wiejskiego niesie dla potomnych — zdaniem Orka­ na — siłę odrodczą, pozwala i n i na poczucie „odrębnej istotności swojej wzięta w siebie tradycja ojców" . 64 W nawiązaniu do młodopolskich koncepcji głosi o d r o d z e n i e k u l ­ tury narodowej p r z e z l u d . Realizm spojrzenia na rzeczywi­ stość wiejską każe jednak Orkanowi przyjąć, że dopiero kultura ludowa oczyszczona z nalotów, reprezentowana przez tych, którzy — jak sam określa — utrzymali w sobie duszę rasową, a w niej wysokie pierwiastki cywilizacyjnego rozwoju, może „pójść w górę, rozwinąć się w kwiat wielkiej kultury narodowej, godnej zająć miejsce w dorobku wszechludzkim". Stwierdzenie to wyraźnie nawiązuje do myśli romantycznej. To właśnie Cyprian Kamil Norwid w Promethidionie pisał: „Podnosze­ nie ludowych natchnień do potęgi przenikającej i ogarniającej ludzkość całą, podnoszenie ludowego do ludzkości..." W tych wszystkich słowach Orkana uwidacznia się tak charaktery­ styczny dla pisarzy pochodzenia chłopskiego s y n k r e t y z m ś w i a ­ t o p o g l ą d o w y kształtowany w określonej atmosferze intelektualnej,, ale pozostający równocześnie pod silnym wpływem realiów życia wła­ snego środowiska. A Strug pisze o tym: „Ten rzadki dar łączenia poe­ tycznego światopoglądu z realizmem w przedstawianiu samej rzeczy, nigdy nie zawodzi Orkana. Jego to dziedzictwo. Orkan niesie je w swo­ jej k r w i chłopskiej" . To silne związanie ze środowiskiem wiejskim określa drogę Orkana do realizacji jego idei. Staje się nią ruch regionalny. Orkanowi zawdzię­ cza Podhale utworzenie r e g i o n a l n e j i d e o l o g i i , która jednak 6 5 66 6 4 6 5 6 6 W. O r k a n , Listy ze wsi, Warszawa 1946, s. 185. С. K . N o r w i d, Promethidion, K r a k ó w 1934, s. 522. T. G a ł e c k i , W. Orkan: W roztokach, „Ogniwo", nr 14: 1903, s. 350. �64 WANDA PAPROCKA związana była silnie z przyjętą ówcześnie koncepcją narodowości jako sumą owych wspólnych znamion fizycznych i duchowych, wyrosłych na podstawie jedności struktur i służących im urządzeń, jedności tradycji w mniejszym lub większym stopniu obecnej w świadomości. Suma zna­ mion wspólnych, a więc c z y n n i k ś w i a d o m o ś c i , musiał w tak pojmowanym ruchu regionalnym odgrywać podstawową rolę. Pierwszym krokiem w rozwoju tego ruchu było powołanie w 1904 r. Związku Górali. Cele, jakie stawiał sobie Związek, świadczyły o pew­ nym zainteresowaniu środowiska górali własną kulturą. Wzywały one członków nie tylko do szerzenia oświaty, ale także postulowały rozwój stylu zakopiańskiego oraz materialnego i duchowego dorobku kultury regionalnej. Szerszego zasięgu ruch ten nabrał w związku z organizo­ wanymi Zjazdami Podhalan, z których pierwszy odbył się w Zakopa­ nem w 1911 r. oraz ukazaniem się pierwszego numeru „Gazety Podha­ lańskiej" pod redakcją Feliksa Gwiżdżą. W Słowie wstępnym do pierw­ szego numeru pisał Orkan: „Jest nas górali wszystkich co się w Polsce rachujemy okolo pół miliona... Jest nas narodu mnogo, aleśmy nieświadomi swych sił, zatraceni, jak te owce po uboczach — i nie wiedzący gdzie, jak, ku jakiej stronie się miarkować. Nie wiemy nawet nic o sobie, o swej niedawnej przeszłości... Ten wszystek naród skupić, pod jednym hasłem Podhalan zjednoczyć, iżby się ocknął ze spania, iżby się odgiął w swej dumie, wyprościł, iżby wyszedł na jaw Polsce odrębny a w s p ó ł ­ tworzący — to jest pierwszym zadaniem «Gazety»". Dla Witkiewicza rozstrzygającym czynnikiem życia zbiorowego nie były formy urządzeń, instytucje, „tylko stan dusz ludzkich danego spo­ łeczeństwa". Ten stan dusz ludzkich ukryty w tradycji i historii danej zbiorowości należy, jak rozwijał tę myśl Orkan, wydobyć, jak „ten ton odrębny przeszłości rzucić go na ekran przyszłości jako hasło..." To pozwoliłoby jego zdaniem społeczności chłopskiej przezwyciężyć poczucie braku udziału we współtworzeniu historii narodowej. Budzenie a k t y w n e g o jak również s e l e k t y w n e g o i w a r t o ś c i u j ą c eg o stosunku do dziedzictwa kulturowego własnej grupy leżało u pod­ staw rozwijanego przez Orkana regionalizmu w pierwszych latach X X w. Kryterium wartościowania było w znacznym stopniu natury etycz­ nej. Pisał o tym: „Charakter, prawość i duma rodowa pozwala ci utrzy­ mać w sobie rasową odrębność i cnoty chłopskie: tężyznę, gospodarność obywatelską, staranność o dobro gromadzkie, o ład i rodzimy styl w wielkim domostwie Rzeczypospolitej" . Ta zawarta w słowach Orkana wiara w twórcze wartości ludu wiej­ skiego bliska była ideologii rozwijającego się r u c h u l u d o w e g o , który dążył do wyzwolenia tych wartości odśrodkowo, siłami samej wsi. 67 6 7 Cyt. za S. P i g o n i e m , 1939, s. 129. Na drogach i manowcach kultury ludowej, Lwów �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 65 Zapis docenionych już przejawów chłopskiej kultury znajduje się w i n ­ nych też dziełach twórców młodopolskich. Dlatego główni działacze i pu­ blicyści „Zarania", inspiratorzy programów związków młodzieży wiej­ skiej, częstokroć powoływali się na Kasprowicza, Reymonta, Żeromskie­ go, czyniąc ich patronami swych organizacji. Z dorobku dramaturgicz­ nego L . Rydla korzystały jeszcze przed odrodzeniem Polski pierwsze koła młodzieży wiejskiej próbując w swojej pracy teatralnej nawiązać do wątków ludowych . Nie można pominąć również roli, jaką w kształtowaniu się stosunku do kultury ludowej odegrały organizowane na wzór uniwersytetów l u ­ dowych typu grundtvigowskiego szkoły rolnicze. Nazwę taką przyjmuje ze względu na sytuację polityczną kraju zorganizowana w 1900 r. przez J. Dziubińską szkoła w Pszczelinie, w 1905 r. w Kruszynku, w 1909 r. w Gołotczyźnie. Już w pierwszych ich programach widać wyraźnie na­ wiązywanie do i d e i n e o r o m a n t y c z n y c h w płaszczyźnie teore­ tycznej i równocześnie do p r a k t y k i s p o ł e c z n e j rozwijanej przez ruch ludowy, w sferze obyczajowej do tradycyjnych form obrzędowych i zwyczajowych rodziny chłopskiej, do form organizacji samorządowych kształtujących postawy społeczne. W działaniu zawodowym dążono do rozwoju rzemiosła i sztuki ludowej współpracując z Towarzystwem Po­ pierania Przemysłu Ludowego . Wydaje się, że przedstawiony materiał pozwala stwierdzić, że w tym okresie w stosunku do kultury ludowej mamy do czynienia zarówno ze wzrostem ideowej aktywności środowisk inteligenckich, które z trady­ cji ludowej budowały m i t o l o g i ę s p o ł e c z n o - n a r o d o w ą , jak i z przeciwnymi tym teoriom mesjanizmu chłopskiego — działaniami radykalizujących odłamów ruchu ludowego. Obok dążeń do pełnego uczestnictwa warstw ludowych w życiu kulturalnym narodu pojawiały się u t o p i e r u s t y k a l n e , idealizujące wybrane tylko regiony tra­ dycji społeczności wiejskiej i twórczości folklorystycznej. Niezależnie jednak od charakteru ideologii eksponującej chłopski potencjał politycz­ ny, społeczny i kulturowy, cechą wyróżniającą ludowość była potrzeba znalezienia skutecznych metod i sił do reaktywowania a u t o n o m i c z ­ n e g o b y t u n a r o d o w e g o . Ta nadrzędna funkcja ludowości, z któ­ rą mamy do czynienia przez cały wiek X I X , w tym okresie realizuje się wielopłaszczyznowo, wychodząc poza tak charakterystyczną dla I po­ łowy X I X w. sferę rozważań historyczno-literackich w sferę konkretnych działań politycznych, społecznych i kulturalnych, wspartych szeroką działalnością publicystyczną i rozwijającymi się studiami naukowymi. 68 69 r 8 A. L e c h , Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie II Rzeczypospolitej, „Acta Universitatis Lodziensis", nr 39: 1978, s. 45. T. W i e c z o r e k , Zarys dziejów szkolnictwa rolniczego w Polsce do 1939 г., Warszawa 1968. 6 9 S — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �66 WANDA PAPROCKA Angażując znacznie szersze kręgi społeczne zaczyna obejmować przede wszystkim samo ś r o d o w i s k o w i e j s k i e , które z przedmiotu do­ ciekań badawczych staje się siłą dążącą do samookreślenia, które pozwo­ liłoby na świadome współuczestniczenie w procesach kulturotwórczych. Dla kształtującego się w tym okresie stosunku do kultury ludowej ważny jest również fakt, że koniec X I X w. stanowił w polskiej myśli kulturowej okres szczytowy nasilenia procesu konfrontacji dwu wzorów kultury: t r a d y c y j n e g o , z i e m i a ń s k o - w i e j s k i e g o i m i es z c z a ń s k o - u r b a n i s t y c z n e g o . Antyurbanizm występuje w ca­ łej ideologii ruchu młodopolskiego, co siłą rzeczy kieruje jego uwagę ku wartościom i treściom reprezentowanym przez tradycyjną kulturę ludową. W ideologii tej zawarte są nie tylko reminiscencje teorii Rous­ seau, ale przede wszystkim francuskich socjologów Gabriela Tarde'a i Luisa Proala, do których nawiązuje w swoich poglądach m.in. Krzy­ wicki. Opozycja wobec kultury miejskiej powstaje nie tylko w środowiskach inteligenckich, ale również w społeczności wiejskiej; istniejące przez długi okres proste dychotomiczne mniemanie o strukturze społecznej rozszerzone zostaje o konflikty wynikające z opozycji między miastem a wsią. W negatywnej ocenie kultury miejskiej zawierał się protest prze­ ciwko ujemnym skutkom urbanizacji i industrializacji, a więc protest przeciwko szeroko pojętym zmianom. W tej sytuacji za wzór stawiano tradycjonalizm wiejski reprezentujący wartości trwałe, niejako sterylne w swoich treściach narodowo-etnicznych, które (jak widział to Witkie­ wicz) kształtowały naszą odrębność wśród plemion słowiańskich. W po­ szukiwaniu tych nieskazitelnych elementów dziedzictwa kulturowego wsi dojrzeć można nawiązanie do teorii dwu kultur występującej w po­ glądach Dołęgi-Chodakowskiego i Brodzińskiego, w których przeciwsta­ wiano kosmopolityzmowi kultury szlacheckiej i mieszczańskiej trady­ cyjną kulturę wiejską nie skażoną wpływami obcymi. Ванда Папроцка НАРОДНАЯ ТРАДИЦИЯ В ГУМАНИТАРНОЙ МЫСЛИ И ИДЕЕ НАРОДА X I X ВЕКА Резюме В статье рассматривается процесс образования взглядов на народную традицию в X I X веке в период, когда создавалось понятие народа как единства всех его общественных слоев. Основной исследовательский вопрос, выдвинутый в статье, касается критериев отбора из совокупности культурного наследия народа тех элементов и явлений, которые, подвергаясь отбору и оценке, составили понятие народной традиции. В статье сосредоточено внимание на вопросе оценки культурного наследия крестьянства, производившейся другими общест- �TRADYCJA LUDOWA W MYSLI HUMANISTYCZNEJ 67 венными прослойками вовне сельской среды. В поисках генезиса взглядов на народную традицию автор следит за процессом образования народной традиции, начиная с периода Просвещения и Романтизма. В первой части статьи рассматривается отношение к народной традиции в гуманитар­ ной мысли первой половины X I X века. Автор отмечает в нем отражение как общеевропей­ ских идеологических течений Просвещения и Романтизма, так и определенных политичес­ ких и общественных условий, существующих в стране, лишенной независимости. Автор рассматривает взгляды ведущих историков этой эпохи, равно как и исследователей народ­ ной культуры на роль и значение крестьянства в образовании народной культуры. Обра­ щают на себя внимание три основных фактора, образующие отношение к народной тради­ ции: ]) необходимость сохранить прошлое ради будущего, 2) защиту преемственности тра­ диции как гаранта будущего народного существования, 3) апофеоз славянского прошлого и самобытного творчества как носителя национальных элементов. Во второй части работы исследованы взгляды на народную традицию в период Пози­ тивизма и Неоромантизма. Указано влияние этих течений на отношение к народной тради­ ции, причем отмечается факт заметной связи в трактовке народной культуры с гуманитар­ ной мыслью эпохи Возрождения и Романтизма. Далее анализу подвергаются взгляды на народную традицию главных представителей позитивистского и неоромантического те­ чений, а также программы народоведческих исследований, выполнявшиеся О. Колбергом и исследователями, состредоточившимися вокруг созданного в то время Польского Наро­ доведческого общества. Было обращено внимание на роль крестьянских организаций и публицистику этого периода в формировании взглядов на народную традицию. Отмечен рост идейной активнос­ ти интеллигентских кругов, создававших из народной традиции общественно-национальную мифологию, и противоположные этим теориям крестьянского мессианства действия ради­ кальных групп народного движения. Подобным образом как в I половине X I X века, так и в этот период в народной традиции искали действенные методы и силы для автономного восстановления существования нации. Во I I половине X I X века эта идея осуществлялась в многоплановом порядке, с выходом за столь характерные для I половины X I X века пределы историко-литературных рассужде­ ний в область конкретных политических, общественных и культурных действий, поддержан­ ных широкой публицистической деятельностью и развивающимися научными исследо­ ваниями. В эту деятельность вовлекается уже и сама сельская среда, которая из предмета исследований становится силой, стремящейся к общественному и национальному само­ определению. Это позволяет крестьянству сознательно соучаствовать в процессе развития национальной культуры. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dace5eb8837f1ac1bdb459b5bbf293a0.pdf f105d8c1ef9c2b024e3bb4f6ba3419bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:575 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:525 Title A name given to the resource Warunki rozwoju wiejskich ośrodków handlowych na terenach północno-wschodniego Mazowsza w XIX w. (na przykładzie miasta Myszyńca) / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.196-207 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WANDA PAPROCKA WARUNKI ROZWOJU W I E J S K I C H OŚRODKÓW HANDLOWYCH N A T E R E N A C H PÓŁNOCNO-WSCHODNIEGO M A Z O W S Z A W X I X w. (NA PRZYKŁADZIE M I A S T A MYSZYÑCA) Proces kształtowania się k u l t u r y w s i k u r p i o w s k i e j jest bardziej zło­ żony, niż sugerują to niektóre dawniejsze prace . W w i e l u z n i c h z w r a ­ cano specjalną uwagę na zagadnienie odmienności dróg r o z w o j u t e r e ­ nów Puszczy Zielonej w stosunku do i n n y c h regionów k r a j u . Prowadziło to w konsekwencji do r o z p a t r y w a n i a h i s t o r i i K u r p i o w s z c z y z n y j a k o procesu przebiegającego w izolacji bez powiązania z ogólnym układem stosunków gospodarczo-społecznych k r a j u . N a t u r a l n i e można p r z y t o ­ czyć szereg argumentów d l a uzasadnienia takiego stanowiska, uspra­ wiedliwionego różnicami zaobserwowanymi zarówno w w a r u n k a c h zewnętrznych, w j a k i c h przebiegały badane procesy (geograficznych, k l i m a t y c z n y c h , glebowych itp.), j a k też w i n n y m stopniu zasiedlania i zagospodarowania w stosunku do reszty k r a j u w okresie gospodarki pańszczyźnianej. S k u t k i t y c h różnic specjalnie żywo zaznaczyły się w okresach przełomów gospodarczo-społecznych. N i e dały jednak p o d ­ staw do w y p r o w a d z e n i a wniosków o całkowitej odrębności dróg roz­ w o j u K u r p i o w s z c z y z n y i i c h zupełnej izolacji w stosunku do i n n y c h regionów k r a j u . Przeciwnie, na przykładzie r e g i o n u k u r p i o w s k i e g o możemy nieraz lepiej niż na i n n y c h terenach odczytać ogólne prawidło­ wości procesu historycznego, nie przebiegającego przecież . w sposób j e d n o l i t y na całym obszarze P o l s k i . 1 W t o k u badań k u l t u r y w s i k u r p i o w s k i e j , podjętych przez Zakład I H K M P A N , uległo analizie i r e w i z j i w odniesieniu do terenów Puszczy Zielonej samo pojęcie odrębnego regionu etnograficznego, które było p u n k t e m wyjścia d l a badań n a d t y m terenem w okresach dawniejszych 1 Por. J . R u d n i c k a , L . M. S z w e n g r u b , ne w XIX Zielonej, i XX wieku [w:] Kurpie. dotyczące historii Puszcza Zielona, kultury Ważniejsze wsi terenów W r o c ł a w 1962. pozycje kurpiowskich bibliograficz­ Puszczy �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW H A N D L O W Y C H 197 i którego przyjęcie sugerowały różnice w stosunku do reszty k r a j u w dziedzinie gospodarczej i k u l t u r o w e j . J a k pisze w t o m i e I Kurpie. Puszcza Zielona A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , „odnajdywana przez nas na przełomie X I X i X X w., nieraz świadomie p o d t r z y m y w a n a i r e a k t y w o ­ wana jeszcze do n i e d a w n a t r a d y c j a różnych regionów etnograficznych jest t u (jak i gdzie indziej) tradycją podziału, j a k i prowadził i u g r u n t o ­ wał na długi czas w okresie t z w . f o l w a r k u pańszczyźnianego ustrój feudalny. A l e i w t e d y a n i królewszczyzna, jaką była w t y m okresie Puszcza Zielona, a n i też biskupszczyzna, t e r e n y posiadłości biskupów płockich w t z w . Puszczy Białej, nie stanowiły terenów izolowanych od całej reszty z i e m i m a z o w i e c k i e j " . 2 Rozpatrywanie t r a d y c y j n y c h składników k u l t u r y l u d o w e j jako w y ­ znaczników historycznego zróżnicowania k r a j u n a regiony historyczno- k u l t u r o w e może być u s p r a w i e d l i w i o n e , o i l e pozwala ono na s k o n t r o l o ­ w a n i e wniosków uzyskanych na drodze i n n y c h badań, a dotyczą­ cych ogólnych prawidłowości r o z w o j u społecznego i r o z w o j u k u l t u r y badanych regionów w powiązaniu z szerszym tłem przemian społeczno -gospodarczych k r a j u . A n a l i z a t a k a m u s i wziąć p o d uwagę ogólne p r a ­ widłowości r o z w o j u k u l t u r y w r a m a c h f o r m a c j i gospodarczo-społecz­ nych. W związku z t y m wydawało się słuszne uzupełnić prowadzone obecnie studia n a d regionem analizą r o l i , jaką w przemianach gospodarczych w s i terenów Puszczy mogły odgrywać większe i mniejsze ośrodki w y ­ m i a n y . Przedstawione poniżej u w a g i dotyczą jednego z najstarszych ośrodków życia gospodarczego na K u r p i a c h — Myszyńca, w okresie roz­ w o j u na t y c h terenach gospodarki towarowo-pieniężnej. Przytoczone w a r t y k u l e t y m źródła oświetlają t e n proces na przestrzeni k i l k u d z i e ­ sięciu l a t od przełomu w i e k u X V I I I / X I X . 1 U w a g i te chcę przedstawić jako przyczynek do poznania r o l i małych osad i miasteczek w procesie kształtowania się r y n k u wewnętrznego, wyznaczającego w różnych okresach nowe granice t z w . regionów etno­ graficznych. Koniec w i e k u X V I I I był okresem dużych z m i a n w zakre­ sie stosunków polityczno-gospodarczych panujących w Puszczy K u r ­ p i o w s k i e j . Trwające stosunkowo krótko, bo od r o k u 1795 do 1807 ( t j . do u t w o r z e n i a Księstwa Warszawskiego), panowanie pruskie przyniosło zmiany w s t r u k t u r z e gospodarczej Puszczy. Główny k i e r u n e k t y c h z m i a n wiązał się z likwidacją b a r t n i c t w a j a k o jednej z f o r m gospodarki leśnej oraz związanych z tą gałęzią gospodarki d a w n y c h przepisów p r a w n y c h i zwyczajów. P o l i t y k a rządu pruskiego włączała K u r ­ piowszczyznę w ogólny p l a n p r z e b u d o w y gospodarczej państwa p r u s 2 Kurpie. Puszcza Zielona, W r o c ł a w 1962, s. 32. �198 W A N D A P A P R O C K A kiego. Przystosowanie rzek k u r p i o w s k i c h do t r a n s p o r t u , l i k w i d a c j a k o ­ rzystających z i c h wód młynów i t p . były etapami realizacji t y c h planów . Proces e l i m i n a c j i zajęć związanych z gospodarką leśną, przyśpieszony niewątpliwie rozporządzeniami władz p r u s k i c h , s w o i m i początkami sięga okresów wcześniejszych. Rozwój r o l n i c t w a na t y c h terenach i z m i a n y zachodzące w obrębie samego środowiska geograficznego (m. i n . na s k u t e k postępującego k a r c z u n k u puszczy) musiały prowadzić do ograniczenia zajęć leśnych jeszcze przed wprowadzeniem wspomnia'n y c h rozporządzeń p r a w n y c h . Dotyczyło to nie t y l k o b a r t n i c t w a , ale i i n n y c h działów gospodarki leśnej. Jeszcze przed okresem rządów p r u s k i c h wyłoniła się konieczność l i k w i d a c j i kuźnic k u r p i o w s k i c h , których działalność z p u n k t u widzenia gospodarczego stała się nieopłacalna. Podkreśla t o l u s t r a c j a starostwa ostrołęckiego z r o k u 1 7 8 9 w stosunku do kuźnic w Olszówce, Czarnot r z e w i u , Lelisie. Stwierdzano w n i e j , że b r a k b o r u i lasu oraz potrzeb­ n y c h do p r o d u k c j i zasobów r u d i niska wartość o t r z y m y w a n e g o su­ rowca zmusza do l i k w i d a c j i kuźnic w j a k najkrótszym czasie. Równo­ cześnie lustracja, podając szczegółowy w y k a z w s i wraz z ilością mieszkańców i wielkością opłacanych czynszów, a nawet opisem śro­ dowiska geograficznego każdej z n i c h , wskazuje wyraźnie na s t a b i l i ­ zację stosunków r o l n i c z y c h na t y m terenie. Rozwój r o l n i c t w a , j a k już podkreślano powyżej, wpływa na zmianę warunków n a t u r a l n y c h Puszczy, a co za t y m idzie i na wykształcenie się j e j nowego m o d e l u gospodarczego, n i e uwzględniającego zajęć związanych z gospodarką leśną. Równocześnie jednak r o l n i c t w o ze względu na niską klasę ziemi nie mogło być p r z y ekstensywnej u p r a w i e wystarczającym źródłem u t r z y m a n i a . Zrozumiałe było więc powszechne dążenie d o szukania źródeł dodatkowego dochodu. T e n stan rzeczy znajduje odbicie również w opisie lustratorów: „ W starostwie t y m całym wcale już podnieść i n t r a t y n i e można było, które wsie n a gruncie t a k podłym (jak się pod każdą w szczególności wsią opisało) zasiadły, a nawet do w y r o b i e n i a więcej gruntów n i e znajdują miejsc. Jest t y l k o to starostwo nasiadłe w mieszkańców więcej h a n d l e m różnym i furmaństwem trudniących się, niżeli z gruntów żyjących [...]". Trudność u t r z y m a n i a się z gospodarstwa rolnego p r z y n i s k i m p r o 3 4 Por. J . D a m r o s z , Zainteresowania etnograficzne terenem Kurpiowskiej Puszczy Zielonej na tle historii regionu do czasów uwłaszczenia, [w:] Kurpie. Puszcza Zielona, W r o c ł a w 1962; K . M a k u l s k i , Przemiany struktury społecznogospodarczej w okresie od XV w. do uwłaszczenia, tamże, t. 2. 3 A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h , A r c h i w u m S k a r b u K o r o n n e g o X L V I , n r 166. L u s t r a c j a s t a r o s t w a ostrołęckiego. 4 �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW H A N D L O W Y C H 199 cencie gruntów o m y c h ogółu w s i w większym nawet stopniu niż postę­ pująca polaryzacja w s i zmuszała do szukania dodatkowego zarobku. Sytuacja t a sprzyjała niewątpliwie r o z w o j o w i gospodarki t o w a r o w o -pieniężnej na terenach k u r p i o w s k i c h . W specyficznych w a r u n k a c h gospodarki k u r p i o w s k i e j rozwój gospo­ d a r k i towarowo-pieniężnej nie wiązał się z postępującym wzrostem społecznego podziału pracy. Gospodarstwo chłopskie w dalszym ciągu nastawione było n a samodzielne zaspokajanie własnych potrzeb, ale konieczność zapewnienia sobie s u m pieniężnych na zakup najbardziej niezbędnych przedmiotów oraz n a p o d a t k i zmuszała do w y m i a n y części nadwyżek p r o d u k c j i r o l n e j , j a k również jeszcze częściej hodowlanej l u b rękodzielniczej. Stąd a k t u a l n a staje się potrzeba powstania stałego ośrodka handlowego na t y c h terenach. Funkcję tę mogła podjąć osada Myszyniec zarówno ze względu na swoje położenie w c e n t r u m Puszczy K u r p i o w s k i e j , j a k i bliskość g r a n i c y p r u s k i e j (która w w i e l u okresach historycznych stanowiła p u n k t ożywionych kontaktów handlowych). Osada t a jako ośrodek t a r g o w y posiadała od 1 poł. X V I I I w . nadane j e j przez Augusta I I p r a w o odbywania jarmarków, które stanowiły dochód kościoła misyjnego, a następnie parafialnego. D l a właściwego j e d n a k r o z w o j u ośrodka handlowego osada Myszyniec musiała uzyskać p r a w a miejskie. W b r e w utrzymującej się w X I X w . o p i n i i władz i poglądom mieszkańców samego Myszyńca p r z y w i l e j e r e k c y j n y miasta nie został w y d a n y przez Stanisława Augusta w 1792 r . Osada Myszyniec o t r z y ­ mała p r a w a miejskie dopiero w okresie panowania pruskiego. Ożywione k o n t a k t y handlowe z sąsiednimi m i a s t a m i p r u s k i m i , a nawet w y p a d k i przesiedlania się rzemieślników n i e m i e c k i c h na teren Myszyńca, dąże­ nie do r o z b u d o w y i powiększenia możliwości h a n d l o w y c h przez zwięk­ szenie ilości jarmarków aktywizowało ludność do w a l k i o p r a w a m i e j ­ skie. Charakteryzuje tę sprawę prośba mieszkańców osady Myszyniec skierowana do władz p r u s k i c h . C z y t a m y w niej między i n n y m i : „Do­ tychczas większa część mieszkańców trudniła się r o l n i c t w e m , które jednakże z powodu zbyt złego piaszczystego g r u n t u mało i m dochodu przynosiło, i t o też pewnie jest powodem, że niektórzy z mieszkańców uprawę r o l i t y l k o jako zatrudnienie dodatkowe prowadzą, a zajmują się szczególniej m i e j s k i m i i rzemieślniczymi czynnościami, czego oczy­ w i s t y m dowodem jest, że obecnie lista rzemieślników w y n o s i 98 i można się spodziewać najlepszych widoków przez wyniesienie t e j osady do rzędu m i a s t " . 5 „[...] w s i o m o k o l i c z n y m o t w o r z y się sposobność łatwiejszego pomyślA G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej S p r a w Myszyńca w w o j . płockim, s y g n . 4412, v o l . V . 5 Wewnętrznych tyczące się miasta �200 W A N D A P A P R O C K A niejszego spieniężenia swoich produktów, a t y m s a m y m daleko łatwiej będą m o g l i zaspokajać najgwałtowniejsze potrzeby swoje". „Położenie tego miejsca targowego jest także ze względu na b l i ­ skość g r a n i c y P r u s Wschodnich j a k o też z p o w o d u n i e z b y t w i e l k i e j o d ­ ległości od i n n y c h miast t a k dogodna, iż klasa l u d z i przemysłowych i rzemieślników, szczególniej miast W i l l e n b u r g a i Ortelsburga 4 do 5 m i l odległych, znajduje się ciągle w stosunkach h a n d l o w y c h z miesz­ kańcami Myszyńca i t y m j e d y n i e przypisać należy, że k i l k u n a s t u k r a ­ m a r z y i profesjonalistów osiedliło się w Myszyńcu, co b y n i g d y n i e było miało miejsca, g d y b y n i e zostawali w stosunkach h a n d l o w y c h z p r z y ­ ległymi m i a s t a m i " . 6 Niewątpliwie w interesie władz p r u s k i c h leżało p r z y c h y l n e usto­ sunkowanie się do prośby mieszkańców Myszyńca, który o t r z y m a w s z y p r a w a miejskie mógł stać się ważnym p u n k t e m w y m i a n y handlowej między d a w n y m i t e r e n a m i p o l s k i m i a państwem p r u s k i m . O t r z y m a n i e p r a w m i e j s k i c h przez Myszyniec w czasie krótkotrwałych rządów p r u s ­ k i c h spowodowało j e d n a k w okresie późniejszym zaginięcie części d o k u ­ mentów w t e j sprawie i przekazanie reszty do a r c h i w u m berlińskiego. Władze m i e j s k i e n i e miały w s k u t e k tego podstaw do egzekwowania szeregu przywilejów n o w o erygowanego miasta. T y m należy tłuma­ czyć ponowne w r o k u 1826 starania mieszkańców Myszyńca o uzyska­ nie p r a w a urządzania t a r g u tygodniowego t y m razem od władz r o s y j ­ skich. W piśmie w y s t o s o w a n y m w t e j s p r a w i e do K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych m o t y w o w a n o te starania następująco: „ Z opisu historycznego miasta Myszyńca r a p o r t e m K o m i s j i Wojewódzkiej z dnia 25 I X 1820 przedstawionego w y c z y t a K o m i s j a Rządowa, że miasto M y ­ szyniec prócz ośmiu jarmarków rocznie nie m a nadanego żadnego t a r g u tygodniowego dla rzeczonego miasta. Nie można wynaleźć p r z y w i l e j u erekcyjnego, z którego b y się przekonać można było, j a k i e swobody i p r a w a temuż n a d a n y m i zostały prócz l i s t u glejt zwanego, przez N a j jeśniejszego Stanisława A u g u s t a Króla Polskiego w r o k u 1792 w y d a ­ nego, który p r z y raporcie z dnia 10 b.m. przesłanym jest. Też miasto Myszyniec z położenia swego odległym będąc o d miasta Ostrołęki o m i l 5, K o l n a m i l 5, Chorzele m i l 5 Przasnysza m i l 7 n i e mając t a r g u t y ­ godniowego p o z b a w i o n y m jest łatwości n a b y w a n i a p i e r w s z y c h potrzeb dla i c h u t r z y m a n i a i chcąc w t a k o w e się przysposobić zmuszeni są d n i n n y c h miast powyżej wyszczególnionych udawać się, a przez co w y ­ stawieni są p o m i m o swego ubóstwa na znaczne koszta n a j m o w a n i a podwód d l a sprowadzenia p ot rz e b nyc h i m wiktuałów" . 7 Tamże. ' A G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej 6 Spraw Wewnętrznych..., s y g n . 4410, v o l . I I I . �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW H A N D L O W Y C H 201 Przyznanie p r a w a na organizowanie targów t y g o d n i o w y c h przez Radę Administracyjną Królestwa nastąpiło w d w a miesiące później; Rada wyznaczyła j a k o dzień t a r g o w y w t o r e k . B r a k d o k u m e n t u erekcyjnego dla Myszyńca prowadził również do k o n f l i k t u między skarbem Królestwa a władzami m i e j s k i m i o dochody z p r o p i n a c j i k a r c z m y m i e j s k i e j . Spór t e n t r u d n y do rozstrzygnięcia z b r a k u odpowiednich materiałów doprowadził do szczegółowych w l a ­ tach sześćdziesiątych X I X w . poszukiwań a k t u erekcyjnego zarówno w a r c h i w u m głównym Królestwa, j a k i aktach d y r e k t a r i a l n y c h ber­ lińskich. Władze miejskie b o w i e m uznając za a k t e r e k c y j n y glejt w y ­ dany przez króla Stanisława A u g u s t a stwierdzały, że: „prawo p r o p i n a c j i z mocy p r z y w i l e j u nadawczego do ogółu mieszkańców należeć mające d o b r o w o l n i e przez tychże na ogólny użytek miasta p r o t o k o l a r n i e zo­ stało ustąpione" . N a t e j podstawie pragnąc powiększyć zyski kasy m i e j s k i e j projektowały władze m i e j s k i e zaprowadzenie opłaty „zyskow e g o " o d „trunków na konsumpcję sprowadzanych", co stało w sprzecz­ ności z i n t e r e s a m i s k a r b u Królestwa, czerpiącego z dzierżawy t e j k a r c z m y wyłączonej spod opłaty propinacyjnej znaczne zyski. Osta­ teczne rozwiązanie tego sporu zależało ód znalezienia a k t u erekcyjnego. Liczne przeprowadzone k w e r e n d y pozwoliły ostatecznie ustalić, że glejt w y d a n y przez Stanisława Augusta w r o k u 1792 nie był p r z y w i l e j e m e r e k c y j n y m , ale miał stanowić zabezpieczenie mieszkańców w s i M y ­ szyniec o d nadużyć starosty J . Lubowidzkiego. Natomiast analiza a k t d y r e k t o r i a l n y c h berlińskich, dokonana w 1862 г., pozwoliła na s t w i e r ­ dzenie, j a k głosi r a p o r t do K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych, „iż miasto Myszyniec rzeczywiście za Rządu Pruskiego erygowane zostało i że podług wiadomości tabelarycznych f o l . 22, r u b r y k a 17—18 i f o l . 23, r u b r y k a 11—12 mieszkańcom onego własność nieruchomą po­ siadającym p r a w o f a b r y k a c j i i w y s z y n k u trunków, z którego według protokołu w d n i u 24 lipca (6 sierpnia) 1856 w magistracie miasta M y ­ szyńca spisanego o d najdawniejszych czasów wcale n i e k o r z y s t a l i i korzystania się zrzekli, ustępując dochód spodziewany z p r o p i n a c j i kasie m i e j s k i e j " . 8 9 Jak w y n i k a z dalszego ciągu r a p o r t u , karczma należąca do skarbu państwa zgodnie z t y m d o k u m e n t e m p o w i n n a n a równi z i n n y m i szyn­ k a m i uiszczać opłatę propinacyjną na rzecz kasy m i e j s k i e j . D o d a t k o w y m potwierdzeniem faktu otrzymania praw miejskich przez Myszyniec w okresie rządów p r u s k i c h jest bardzo ciekawy do­ k u m e n t będący prośbą proboszcza myszynieckiego ks. Zabłockiego do 8 AGAD, 9 Tamże. Akta K o m i s j i Rządowej Spraw Wewnętrznych..., sygn. 4412, v o l . V . �202 W A N D A P A P R O C K A biskupa płockiego o przywrócenie należnych kościołowi dochodów z jarmarków i w y s z y n k u . W prośbie t e j czytamy m . i n . : „Podług obo­ wiązku mojego i dobrej chęci u t r z y m a n i a wszystkiego w należytym porządku j a k o proboszcz t o wszystko co d a w n i c y t r z y m a l i i posiadali księża j e z u i c i , a po skasowaniu jezuitów orygowane jest probostwo, i t o wszystko zadane i oddane z p r a w a m i i p r z y w i l e j a m i , co służyło księżom j e z u i t o m a percansequens m o i m antecessorom, egzekucja m y szynieckiego kościoła i jego dochodów w y k a z a n a wyraźnie. A ż dopiero po o k u p a c j i króla pruskiego części k r a j u polskiego dochody służące kościołowi m y s z y n i e c k i e m u p r a w a m i i p r z y w i l e j a m i o d królów polskich nadane służyły m u aż do r o k u 1798 i były proboszczów m y s z y n i e c k i c h niezaprzeczoną własnością, j a k o t o dochód z p r o p i n a c j i , b r u k o w e g o i t r z e c h jarmarków r o k u dopiero wzmiankowanego, g d y rząd p r u s k i wieś Myszyniec w miasto zamienił i szynku o b y w a t e l o m dozwolił, t y m sposobem dochód kościołowi, c z y l i fundusz na u t r z y m a n i e . w i k a r i u szów, odebrał" . 10 W y d a j e się, że na podstawie tego d o k u m e n t u można ściślej, niż p o ­ dają t o pisma władz g u b e r n i a l n y c h , wymieniające t y l k o l a t a 1796—1806 jako okres przejścia Myszyńca na p r a w a miejskie, określić, że a k t e r e k c y j n y pochodzi z r o k u 1798, a w każdym razie w t y m r o k u został w p r o w a d z o n y w życie. Wzrost ludności Myszyńca z chwilą erygowania go n a miasto po­ stępuje bardzo szybko. Według l u s t r a c j i w 1789 r . Myszyniec S t a r y i N o w y miał 95 mieszkańców, a już w r o k u 1810 w t a b e l i miast depar­ t a m e n t u płockiego Księstwa Warszawskiego jest podane: „ w powiecie ostrołęckim znajduje się miasto Myszyniec, w t y m domów m i e s z k a l ­ n y c h 134, jest ludności dusz 905 . W ciągu więc 21 l a t ludność w z r o ­ sła dziesięciokrotnie. W 1828 r. mieszkańców jest już 1380, domów mieszkalnych 1 5 2 . W r o k u 1864 ogólna liczba mieszkańców w y n o s i 2000 . Dane z 1902 podają, że liczba ludności w y n o s i 2200, ilość do­ mów 205 . 11 12 13 14 W ogólnym zestawieniu przedstawia się t o następująco: lata 1789 1810 1828 1862 1864 1902 95 905 1380 1788 2000 2200 ilość mieszkańców 10 AGAD, A k t a K o m i s j i Rządowej 11 AGAD, B i b l i o t e k a O r d y n a c j i Z a m o j s k i c h , n r 96. T a b e l a departamentach Spraw Księstwa W a r s z a w s k i e g o Wewnętrznych..., s y g n . 4410, v o l . I I . z wyrażeniem miast w dziewięciu i c h l i c z b y domów i lud­ ności 1810. 12 Słownik 13 AGAD, 1 4 L. geograficzny V e r d m o n, w Królestwie Królestwa A k t a K o m i s j i Rządowej Polskim, Krótka Warszawa Polskiego, Spraw monografia 1902, s. 163. t. 6, W a r s z a w a 1881. Wewnętrznych..., s y g n . 4412, v o l . V . wszystkich miast, miasteczek i osad �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW 203 H A N D L O W Y C H Największy wzrost ludności przypada na okres 1789—1828, najniższy na lata 1864—1902. Jest t o niewątpliwie związane z ogólnym proce­ sem r o z w o j u k a p i t a l i z m u na ziemiach polskich. Rozwój r y n k u w e ­ wnętrznego w 1 poł. X V I I I w. powodował szybki wzrost miast średnich i małych. P o d koniec X I X w . następuje jednak podniesienie znaczenia miast dużych dzięki polityce państwa, polegającej _na s k o n c e n t r o w a n i u h a n d l u na nielicznych j a r m a r k a c h organizowanych w większych m i a ­ stach i u p r z y w i l e j o w a n i u niektórych towarów obcych sprzedawanych na n i c h przez zwolnienie o d ceł i podatków. Coraz wyraźniej występo­ wała specjalizacja poszczególnych regionów, wyrażająca się w powsta­ w a n i u targów i jarmarków specjalistycznych. Upadek lokalnych ośrodków h a n d l o w y c h znalazł w y r a z między i n n y m i w zniesieniu w za­ borze p r u s k i m jarmarków w i e j s k i c h . W zależności od ogólnego tempa r o z w o j u k a p i t a l i z m u w poszczególnych państwach zaborczych k r y z y s małych miast wystąpił najwcześniej w zaborze p r u s k i m {ok. 1880 г.), następnie w a u s t r i a c k i m (ok. 1890 r.) i najpóźniej w r o s y j s k i m (ok. 1900 r.) i . 5 D l a r o z w o j u Myszyńca położonego na g r a n i c y p r u s k i e j szczególne znaczenie posiadały z m i a n y stawek celnych między Królestwem P o l ­ s k i m a P r u s a m i , które powodowały ożywienie l u b zmniejszenie w y m i a ­ n y h a n d l o w e j między o b u państwami. Głównym p r z e d m i o t e m e k s p o r t u do P r u s było bydło i trzoda c h l e w n a i chociaż w skali k r a j o w e j ogólna wielkość tego e k s p o r t u była o połowę niższa od i m p o r t u zwierząt rzeźnych z Rosji, d l a miasteczek, w pobliżu których znajdowały się k o m o r y celne, miało t o duże znaczenie. Wielkość stawek celnych zmie­ niała się k i l k a k r o t n i e w zależności o d k i e r u n k u p o l i t y k i państw zabor­ czych. Na podstawie uchwał kongresu wiedeńskiego (1815) handel między poszczególnymi dzielnicami rozwijał się swobodnie. Jednakże już w latach d w u d z i e s t y c h X I X w . został zahamowany ustanowieniem dość w y s o k i c h n a niektórych granicach t a r y f celnych. W r o k u 1823 ustanowiono nową taryfę celną między Królestwem a P r u s a m i . Zaka­ zem p r z y w o z u objęte były te artykuły, których p r o d u k c j a wystarczała na potrzeby wewnętrzne l u b była przeznaczona n a eksport. T o w a r y objęte t y m zakazem mogły być sprowadzane za specjalnym zezwole­ n i e m po uiszczeniu t z w . opłaty l i c e n c y j n e j , wynoszącej 6 0 — 1 0 0 % w a r ­ tości. D o t a k i c h towarów należały m . i n . t k a n i n y lniane, sukno, w y r o b y ze skóry, meble i i n . Te wysokie s t a w k i celne uległy obniżeniu około połowy stulecia. Jakie znaczenie miały z m i a n y przepisów c e l n y c h dla r o z w o j u h a n d l u 15 I. K o s t r o w i c k a , spodarczej Polski XIX i XX Z. L a n d a u , J. Tomaszewski, w., W a r s z a w a 1964, cz. I , s. 162—170. Zarys historii go­ �204 W A N D A P A P R O C K A w miasteczkach nadgranicznych, m . i n . i d l a Myszyńca, świadczy zmienność dochodu z jarmarków i targów w poszczególnych latach. Bardzo ciekawe d l a wyjaśnienia t e j sprawy jest pismo dotyczące dzierżawy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o z r o k u 1823, a więc r o k u , w któ­ r y m dokonano z m i a n t a r y f y celnej. B r z m i ono, j a k następuje: „ Z załą­ czonych protokołów w d n i u 12 i 19 września br., spisanych i załącza­ jących się do n i c h dowodów przekonać się K o m i s j a Rządowa raczy, że p o m i m o dostateczne ogłoszenie terminów do l i c y t a c j i na dzierżawę dochodu kasy miasta Myszyńca z b r u k o w e g o i j a r m a r k o w e g o przezna­ czonych t a k o w a d l a zupełnego b r a k u konkurentów n i e doszła i że też l i c y t a c j a na dzień 11 powtórzona niekorzystnie odbyła się, bo za 235 m n i e j przeciw dotychczasowej dzierżawie przynosi, j a k załączony t u protokół l i c y t a c j i dowodzi to. G d y miasto Myszyniec jest w rzędzie t y c h , które n a d samą granicą pruską są położone i w których egzystu­ jące d a w n i e j k o m o r y celne zniesione l u b w inne miejsce przeniesione zostały, s k u t k i e m czego i k o m o r a z miasta Myszyńca do w s i Dąbrów jest na teraz przeniesiona i g d y t a k z t y c h powodów j a k i p r z y c z y n y zamknięcia granicy, a t y m s a m y m zmniejszenia k o n k u r e n c j i targów i jarmarków korzystniejszego wydzierżawienia spodziewać się nie można" . 16 Wielkość dochodów z dzierżawy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o w l a ­ tach poprzednich, j a k n p . dzierżawa o d 1 I 1820 do 31 X I I 1821 r. oddaną A u g u s t o w i Z i e m i e c k i e m u i G o t f r y d o w i S o m m e r o w i , wynosiła 553 z ł . Dochody z dzierżawy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o w następnych l a ­ tach w ogólnym zestawieniu przedstawiają się następująco : 1 7 18 lata c e n y dzierżaw 3-letni w 1842—1844 1845—1847 179,85 1851—1853 186,00 187,00 za okres rub. 180,10 1854—1856 1857—1859 200,25 221,40 1860—1862 1863—1865 432,10 460,45 1865—1867 Zestawienie t o pozwala stwierdzić, że gwałtowne zwiększenie się dochodów nastąpiło dopiero o d r o k u 1863. N a fakt t e n wpłynęło, j a k należy przypuszczać, zmniejszenie częściowe opłat celnych. Sprzyja16 1 7 1 8 AGAD, A k t a K o m i s j i Rządowej Spraw Wewnętrznych..., s y g n . 4409, v o l . I I . Tamże. A G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej Spraw Wewnętrznych..., s y g n . 4412, v o l . V . �W A R U N K I R O Z W O J U W I E J S K I C H OŚRODKÓW 205 H A N D L O W Y C H jąca k o n i u n k t u r a spowodowała, j a k w y n i k a z materiałów znajdujących się w aktach Myszyńca, zwiększenie ilości jarmarków do d w u n a s t u . Stało t o w sprzeczności, j a k stwierdza „denuncjacja" mieszkańca M y ­ szyńca do K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych, z dotychczasowymi rozporządzeniami i było samowolną akcją b u r m i s t r z a m i a s t a i dzier­ żawcy j a r m a r k o w e g o i b r u k o w e g o . Z m i a n y ilości targów odbywają­ cych się w ciągu r o k u , n a w e t m i m o o f i c j a l n y c h rozporządzeń, które, j a k n p . Wykaz uregulowanych targów i jarmarków w miastach i osa­ dach wiejskich w guberni płockiej z roku 1848 , ustanawiały 8 j a r ­ marków d l a Myszyńca l u b według rozporządzenia z r o k u 1851 — 6 jarmarków, były wprowadzane w ciągu całego X I X w . 19 20 Zarówno w a l k i k o n k u r e n c y j n e o o t r z y m a n i e dzierżawy dochodów j a r m a r k o w e g o i brukowego, j a k i liczne prośby mieszkańców o zwięk­ szenie ilości jarmarków świadozą o znaczeniu Myszyńca j a k o ośrodka handlowego dla mieszkańców samego miasta i w s i okolicznych. Prośby 0 niezmniejszenie ilości targów m o t y w o w a n o m . i n . następująco: „Znie­ sienie dwóch jarmarków rocznie byłoby n a j d o t k l i w s z y m ciosem dla d o b r o b y t u mieszkańców samego miasta Myszyńca i okolicznych wło­ ścian. Ludność miasta Myszyńca składa się z samych t y l k o rzemieślni­ ków, rękodzielników i fabrykantów. Samo miasto nie dostarcza z a t r u d ­ nienia, bo samo jest b i e d n y m , z jednej strony przytykając do granicy p r u s k i e j wszelką komunikację przecinającej, a z d r u g i e j i z i n n y c h stron mając t y l k o włościańskich sąsiadów [...] J a r m a r k i w Myszyńcu mają tę samą wartość, dla włościan okolicznych. G r u n t a i c h są nędzne 1 [z] samych w y d m składające się i odnoszone z n i c h korzyści p r z y m o ­ zolnej pracy są bardzo szczupłe. Miasto Myszyniec j a k o najbliższe dla n i c h miejsce o d b y t u produktów zbożowych i i n w e n t a r z y m a wpływ na ich egzystencję [...]" . 21 Analizując wielkość poszczególnych pozycji t a r y f y jarmarkowego i b r u k o w e g o podane w licznie zachowanych aktach dzierżaw można stwierdzić, że zysk, j a k i dostarczały j a r m a r k i , nie wynikał z wysokiej ceny opłat uiszczanych przez poszczególnych sprzedawców, ale z ilości handlarzy sprzedających swój towar. Poszczególne opłaty stanowego podczas j a r m a r k u kształtowały się w r o k u 1865 następująco: O d każdej t a s y [ k r a m u ] od t a s y m n i e j s z e j . . dużej . . A G A D , A k t a K o m i s j i Rządowej S p r a w marków po m i a s t a c h w Królestwie, s y g n . 161. 19 15 kop. 7,5 kop. Wewnętrznych tyczące targów i j a r ­ A k t a K o m i s j i Rządowej S p r a w Wewnętrznych..., D z i e n n i k U r z ę d o w y Płockiej 1851, n r 2, sygn. 4412, vol. V . 20 21 A k t a K o m i s j i Rządowej Spraw Wewnętrznych..., sygn. 4412, v o l . V . Guberni �206 W A N D A P A P R O C K A od stołu ze wstęgami od każdego k o n i a , k l a c z y , wołu l u b k o n i a n a jarmark przyprowadzonych od każdej świni l u b w i e p r z a , k o z y . . . . od domowego k u p c a mającego t o w a r j a k i bądź n a sprzedaż n a j a r m a r k . . . . . . . . 3 od 3 każdej fury kop. 7,5 kop. 1,5 kop. 1,5 kop. kop. 2 2 Jeżeli za lata 1865—1867 dzierżawa wynosiła 460,41 r u b . , to dochód, j a k i dawały j a r m a r k i dzierżawcom, musiał przekraczać znacznie tę sumę, gdyż w i n n y m w y p a d k u dzierżawy nie byłyby t a k atrakcyjną transakcją handlową, j a k ocenione były w licznej korespondencji w t y c h sprawach oraz j a k w y n i k a z f a k t u częstych d e n u n c j a c j i j e d n y c h dzier­ żawców na d r u g i c h . Głównym p r z e d m i o t e m h a n d l u na j a r m a r k a c h i t a r g a c h myszyn i e c k i c h w ciągu w i e k u X I X było bydło, trzoda chlewna i konie, stano­ wiące podstawowy przedmiot eksportu do Prus. W opisie t a r g u myszynieckiego z 2 poł. X I X w . W Olszewski wyraźnie podkreśla jego specy­ ficzny charakter. Pisze on m . i n . : „Przez całą długość miasta i n a całym r y n k u bardzo obszernym nic więcej t u nie zobaczysz — t y l k o b y ­ dło, konie, a przeważnie wieprze, których po parę l u b n a w e t k i l k a tysięcy sztuk na każdy j a r m a r k przypędzają. Chcąc kupić zboża z trudnością, i t o najwięcej korzec) można go znaleźć. Oprócz tego i n n y c h przed­ miotów z b y t u w bardzo n i e w i e l k i e j wystawiają na t y c h j a r m a r k a c h ilości, trochę narzędzi i sprzętów w y r a b i a n y c h przez rzemieślników, trochę norymberszczyzny, ot i wszystko. Wartość przypędzanych na j a r m a r k i n w e n t a r z y można przypuszczalnie ocenić p r z y n a j m n i e j n a 30 do 40 tysięcy r u b l i , z których to i n w e n t a r z y U do P r u s w y c h o d z i " . Z 23 Znaczną rolę j a k o ośrodek h a n d l o w y u t r z y m u j e Myszyniec do I w o j ­ n y światowej. O r o z w o j u Myszyńca, j a k i o ograniczeniu jego roü j a k o miasta targowego, zadecydowała zarówno ogólna sytuacja gospodarcza Królestwa Polskiego, ogólnopaństwowa p o l i t y k a w zakresie h a n d l u wewnętrznego i zagranicznego, j a k i w a r u n k i r o z w o j u gospodarczego samej Puszczy oraz j e j położenie w stosunku do granicy. P o p y t na bydło i konie zbiegł się z możliwościami r o z w o j u h o d o w l i . Ten dział gospodarstwa wiejskiego na K u r p i a c h p r z y istniejącym do I w o j n y układzie g r u n t o w y m posiadał największe możliwości r o z w o j u . S t r a t y poniesione w czasie I w o j n y w zakresie h o d o w l i oraz zamknię­ cie dogodnego r y n k u z b y t u w Prusach stały się przyczyną stagnacji gospodarczej Myszyńca. Rozwinięty nawet p r z e m y t n i e mógł już obej22 Tamże. W. O l s z e w s k i , s. 217—219. 23 O d Myszyńca, „Gazeta Rolnicza", Warszawa 1870, n r 22, �WARUNKI ROZWOJU WIEJSKICH OŚRODKÓW HANDLOWYCH 207 mować t a k i c h dużych p a r t i i towarów, które dawniej były przedmio­ t a m i t r a n s a k c j i na j a r m a r k a c h myszynieckich. W y r a z e m zahamowania r o z w o j u miasta był n i e w i e l k i wzrost ludności o d końca X I X w . do pierwszych l a t X X w . J a k k o l w i e k zachowana zostaje liczba 6 j a r m a r ­ ków w r o k u , zmienia się i c h charakter. Stają się one r y n k a m i zaopa­ trzenia i z b y t u dla h a n d l u lokalnego. T y l k o niektóre gałęzie p r o d u k c j i k u r p i o w s k i e j , j a k w y r o b y płócienne, c h o d n i k i , przechodzą za pośred­ n i c t w e m jarmarków i targów m y s z y n i e c k i c h n a r y n e k ogólnokrajowy. Równocześnie wzrasta znaczenie jako ośrodków h a n d l o w y c h miast większych: Ostrołęki, K o l n a , Łomży, posiadających dogodną k o m u n i ­ kację i przez t o większe możliwości powiązań z r y n k i e m ogólnopolskim, koncentrujących więcej zakładów p r o d u k c y j n y c h i przemysłowych niż Myszyniec. Wanda Paprocka LES CONDITIONS DES CENTRES DU DEVELOPPEMENT COMMERCANTS DE LA VILLE RURAUX AU XIXe SUR SIĚCLE L'EXEMPLE MYSZYNIEC Resume L ' a r t i c l e contient des r e m a r q u e s c o n c e r n a n t M y s z y n i e c dans l a F o r e t - V e r t e , u n des p l u s a n c i e n s c e n t r e s de l a v i e économique s u r le t e r r i t o i r e de l a M a s o v i e du n o r d - e s t , á l'époque du développement dans cette region de l'économie d'échange m a r c h a n d i s e - m o n n a i e . L e s sources citées d a n s l ' a r t i c l e m e t t e n t en l u m i e r e le p r o c e s s u s e n question d a n s l'espace de p l u s i e u r s dizaines d'années, d e p u i s l a f i n d u X V I I i e et le c o m m e n c e m e n t d u XIX<? siěcle jusqu'á s a seconde moitié. L e s r e m a r q u e s q u i y sont présentées d o i v e n t c o n t r i b u e r á l a c o n n a i s s a n c e du role des petites v i l l e s dans le p r o c e s s u s de l a f o r m a t i o n du marché intérieur, c e l u i - c i d e t e r m i n a n t a u c o u r s des différentes périodes l e s n o u v e l l e s l i m i t e s des regions dites ethnographiques. Les documents d'archives q u i c o n s t i t u e n t l a base des sources de cette elaboration, c o n c e r n e n t l e développement de M y s z y n i e c e n tant q u e v i l l a g e c o m m e r c a n t . D u fait de s a s i t u a t i o n s u r l a frontiěre p r u s s i e n n e a i n s i q u e des postes d o u a n i e r s q u i s'y t r o u v a i e n t , cette localité c o n s t i t u a i t u n l i e u d'échanges c o m m e r c i a u x e n t r e l e R o y a u m e de Pologne et l a P r u s s e . C e s d o c u m e n t s ont p e r m i s également d'étudier le p r o c e s s u s de t r a n s f o r m a t i o n d u v i l l a g e M y s z y n i e c e n une v i l l e , d'évaluer l ' i m p o r t a n c e et le c a r a c t e r e des t r a n s a c t i o n s effectuées a u x m a r c h e s e t a u x foires e n fonction de l a politique n a t i o n a l e c o n c e r n a n t l e c o m m e r c e intérieur et étranger, et a u s s i d ' a n a l y s e r l e s conditions d u développement écono­ m i q u e de l a Forét. 1 Tłum. Т. Chłapowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc4549675ce6c9857bacee4221bbf3c8.pdf cfc5557ce56e649026c018bc8136030c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1263 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1166 Title A name given to the resource Adam Pranda (1924-1984) / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2, s.175-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Ż A Ł O B N E J K A R T Y „Etnografia Polska", t. 30: 1986, z. 2 P L I S S N 0071-1861 ADAM PRANDA (1924-1984) W dniu 28 sierpnia zmarł w Bratysławie słowacki etnograf P h Dr Adam P r a n da, wybitny naukowiec, pracownik Národopisného Ústavu Slovenskiej Akademii Vied. Śmierć Adama Prandy jest nie tylko niepowetowaną, wielką stratą dla etno­ grafii słowackiej. Również Jego polskim kolegom trudno pogodzić się z myślą o J e ­ go odejściu. Dzięki Adamowi Prandzie bliskie związki nauki słowackiej i polskiej nacechowane były serdeczną ludzką przyjaźnią, wzajemnym zrozumieniem i sza­ cunkiem. Dom Adama i Heleny Prandów zawsze otwarty dla polskich k o l e g ó w był nie tylko miejscem przyjacielskich spotkań, ale również gorących naukowych dyskusji inicjowanych przez głęboko zaangażowanych w swej pracy Gospodarzy. Życiowa energia, pasja i inicjatywa badawcza, pracowitość, optymizm — cechy tak charakterystyczne dla osobowości Adama Prandy —- nie pozwalają nam pogodzić się z myślą o śmierci Człowieka, który znajdował się w pełni sił twórczych. Adam Pranda urodził się 24 kwietnia 1924 r. w Vysuckiej, gminie Snežnica w pow. Čadca. Trudne warunki egzystencji ludności tych terenów były udziałem także rodziny Prandów. Jego życie, charakter i n a u k o w ą drogę kształtowało ś r o ­ dowisko, w którym się urodził i w y c h o w a ł . Do swych rodzinnych stron powracał często i im poświęcił część swoich prac naukowych. Pomimo ciężkich w a r u n k ó w materialnych ukończył gimnazjum i rozpoczął studia na Uniwersytecie w Braty­ sławie na wydziale filozoficznym, studiując filozofię i język słowacki. W 1949 r. uzyskał tytuł doktora filozofii. Jeszcze przed otrzymaniem dyplomu, w 1948 r. rozpoczął pracę w wydziale kultury miasta Bratysławy. W 1953 r. przeszedł do Zarządu Głównej Centrali Przemysłu Artystycznego obejmując w tej instytucji sta­ nowisko kierownika działu badań terenowych. Praca ta na trwałe związała Jego zainteresowania naukowe z ludową twórczością artystyczną, poczynając od pierw­ szej jego pracy o ludowym artyście •— garncarzu Ferdišu Kostky (1958), aż do wydanego w 1983 r. albumu poświęconego Ignacemu Bizmayer — twórcy artystycz­ nej glinianej rzeźby figuralnej. Duże znaczenie dla rozwoju zainteresowań naukowo-badawczych Adama Pran­ dy miało przejście w 1961 r. do pracy w Národopisném Ustavie S A V . W roku 1966 uzyskał stopień kandydata nauk historycznych na podstawie pracy o przyczynach powstania i rozwoju zatrudnienia pozarolniczego na Kysućach. W latach sześćdziesiątych zainteresowania naukowe Adama Prandy skierowa­ ne zostały na zagadnienia współczesności i związane z tym problemy teoretyczne i metodologiczne. Nie rezygnował jednak w tym czasie ze studiów nad w y t w ó r c z o ­ ścią wiejską poświęcając szczególną u w a g ę ceramice, tkactwu, wycinance, jak r ó w ­ nież — w zakresie kultury materialnej — obróbce kamieni, produkcji kamiennych nagrobków, kół młynarskich i in. W tym okresie zapoczątkowane zostały bliskie związki Adama Prandy z ską, w czasie Jego kilkumiesięcznego stypendium naukowego w roku 1967. Z ściwą sobie pasją badawczą zapoznawał się z dorobkiem polskiej etnografii, w i ą z y w a ł liczne kontakty naukowe, uczestniczył w badaniach terenowych. Pol­ wła­ na­ Jak �176 Z ŻAŁOBNEJ KARTY sam często powtarzał, były to studia bardzo inspirujące Go do dalszej pracy ba­ dawczej. Pod koniec lat sześćdziesiątych publikuje prace poświęcone periodyzacji k u l ­ tury ludowej na Słowacji (1966, 1969), bierze udział w opracowywaniu części p o ś w i ę ­ conej Słowacji, w pracy zbiorowej Lidová kultura československa vlastivěda (1968). Na szczególną u w a g ę zasługują Jego studia poświęcone rozważaniom teoretycz­ nym nad kulturą współczesną, drukowane w „Sovietskoj Etnografii" (1969, 1975) i „Slovenskom Národopisie" (1970, 1975). W 1970 r. Adam Pranda przebywa przez rok w Instytucie Etnografii Akade­ mii Nauk Z S R R w Moskwie, opracowując zagadnienie w p ł y w u bilingwizmu na niektóre dziedziny kultury ludowej. Z tego zakresu publikuje szereg prac w j ę ­ zyku rosyjskim i słowackim. W latach siedemdziesiątych podejmuje problematykę badawczą dotyczącą me­ chanizmu transmisji etnokulturowej we współczesnej kulturze wsi oraz podsta­ wowych czynników w p ł y w a j ą c y c h na proces zmian kulturowych po I I wojnie ś w i a ­ towej (1977). W następnych latach poszerza swe zainteresowania naukowe o zagadnienie for­ mowania się nowego systemu wartości w społeczności wiejskiej, drukując z tego zakresu artykuły w latach 1980-1983. Jest również Adam Pranda inicjatorem ba­ dań prowadzonych we wsi Sebechleby i współautorem monografii, która ukazała się w 1983 r. Zajmował się także badaniami procesów etnicznych. Przełożył na j ę ­ zyk słowacki studium I . V. Bromleja Etnos a etnografia (1980). Doskonała znajomość terenu całej Słowacji jest wyraźnie widoczna w Jego studiach regionalistycznych o Gemeru (1970) i Kysučach (1982), w przewodnikach turystycznych i innych pracach. Trudno w y m i e n i ć wszystkie dziedziny zainteresowań badawczych Adama Prandy. O osiągnięciach naukowych może świadczyć ogromna bibliografia Jego prac obejmująca około 280 pozycji. Na u w a g ę zasługuje również Jego działalność po­ pularyzatorska i informacyjna. Opracowywał recenzje z wielu prac krajowych i za­ granicznych, z wystaw i akcji naukowych, brał udział w audycjach radiowych i te­ lewizyjnych, imprezach folklorystycznych. Duże osiągnięcia miał w dziedzinie filmu etnograficznego. Za film „Kraslice" otrzymał brązową harfę na festiwalu w D u ­ blinie (1975), a za film telewizyjny „Słowacka ludová majolika" uznanie w Mos­ kwie (1974). Dużo miejsca w Jego działalności naukowej zajmowały prace redakcyjne i or­ ganizatorskie. Szereg lat redagował wydawnictwo „Klenotnica slovenskej ludovej kultury". Był redaktorem dwóch prac zbiorowych Premeny 1'udowych tradicii v súčasnosti (1977, 1978), i kilku t o m ó w Gemer — Národopisné Studie. Uczestniczył w zespołach rad redakcyjnych m. in. „Slovenského Národopisu" i „Národopisných Aktualit". Bezpośredni stosunek do ludzi, wielka życzliwość, z jaką odnosił się do m ł o ­ dego pokolenia etnografów, zyskały Mu głęboki szacunek jako pedagogowi, który potrafił przekazać nowej generacji nie tylko s w ą wiedzę, ale i pasję badawczą. Wyrazem uznania dla Jego wszechstronnej twórczości były liczne odznaczenia, m. in. złota odznaka L . Štura, którą otrzymał za swój udział w rozwoju nauk spo­ łecznych. Był aktywnym członkiem Slovenskej Národopisnéj Společnosti SA V, G e merskéj Vlastivědnéj Společnosti, członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego. Przedwczesna śmierć przerwała czynne życie tego twórczego pracownika nau­ kowego. W osobie Adama Prandy nauka straciła wybitnego badacza, który p o ś w i ę ­ cił całe swoje życie rozwojowi słowackiej etnografii. Wanda Paprocka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a74bc67f27e1f338fff8d2016d6f2b91.JPG 7e056e2963df3488ddf4e21b03fd173d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; tkactwo ludowe ; perebory ; lubelskie Description An account of the resource Zdjęcie autorstwa Aleksandry Paprot-Wielopolskiej zostało wykonane w 2013 roku we wsi Dubeczno (pow. włodawski, woj. lubelskie). Badania terenowe dotyczyły tradycji wykonywania pereborów – bardzo trudnej, ale przepięknej techniki tkackiej. Był to wywiad z p. Barbarą – tkaczki z niesamowitą pasją i wyczuciem estetycznym. Spędziliśmy w Jej domu kilka godzin podziwiając wykonane przez nią prace. Badania były realizowane w ramach projektu NPRH, a nasz zespół badawczy składał się z nas – członkiń i członków PTL, a także studentek etnologii z Lublina i Poznania. Wspólnie przemierzyliśmy wiele dróg, rozmawialiśmy z tkaczkami, ale też braliśmy udział w warsztatach tkackich prowadzonych przez twórczynię ludową Stanisławę Kowalewską (której uczennicą była p. Barbara). A sytuacja na zdjęciu? Jakże charakterystyczna dla naszych badań – rejestracja wszystkiego i wszędzie, aby udokumentować, utrwalić i „puścić w świat” wytkane przez p. Barbarę wspaniałości tkackie. Na zdjęciu : Anna Weronika Brzezińska Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprot-Wielopolska, Aleksandra Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource fotografia cyfrowa Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Brzezińska, Anna Weronika https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/743736a1fc38d68eeb5adef4a03b611d.pdf c61ba2715d5919a052ca1399602aaee8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1585 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1467 Title A name given to the resource Nekrologi: Maria Frankowska (1906-1996); Jadwiga Kucharska (1922-1995) / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.319-334 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paradowska, Maria; Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G I „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Maria Frankowska (1906-1996) W dniu 17 września 1996 r. zmarła w Warszawie w wieku 90 lat profesor doktor Maria Frankowska, wybitny uczony, etnolog, amerykanista, człowiek niezwykle prawy i szlachetny. Jej szerokie zainteresowania naukowe połączo­ ne z gruntowną wiedzą ogólną i eurdycją, pasja badawcza i dociekliwość, podejmowanie trudnych problemów etnologicznych oraz niebywała siła du­ cha i charakteru sprawiły, że była postacią nietuzinkową i nieszablonową. Przez dziesiątki lat związana z ośrodkami naukowymi w Polsce i w Europie oraz w krajach Ameryki Łacińskiej, wszędzie pozostawiła zarówno trwałe piętno swej niezwykłej osobowości, jak i naukowej działalności. Rozpoczęła ją już w czasie studiów w Uniwersytecie Poznańskim, kiedy to w 1929 r. podjęła pracę jako asystentka w Instytucie Etnologii tego Uniwersy­ tetu. Opublikowała wówczas pod nazwiskiem panieńskim Karbowska swą �320 NEKROLOGI pierwszą rozprawę naukową na temat kultury scytyjskiej w Europie oraz zinwentaryzowała Muzeum Kaszubskie we Wdzydzach. W 1931 r. uzyskała tytuł naukowy doktora filozofii w zakresie etnografii, etnologii i prehistorii na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Poznańskiego. W ciągu khlkudziesięciu lat swej działalności profesor Maria Frankow­ ska związana była instytucjonalnie z kilkoma placówkami - z Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, z Katedrą Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu (obecnie Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Poznaniu), z Zakładem Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Warszawie (obecnie Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie) i z Pracow­ nią Etnografii (obecnie Pracownia Etnologii) tego Instytutu w Poznaniu. Pracując w tych placówkach angażowała się aktywnie w ich działalność bieżącą, wzbogacając ją o własne inicjatywy oraz prace badawcze, jednocześ­ nie obmyślając perspektywiczne plany ich rozwoju. Problemy muzealnictwa stanowiły jeden z ważniejszych nurtów zaintere­ sowań profesor Marii Frankowskiej. Poza wspomnianą już inwentaryzacją Muzeum Kaszubskiego we Wdzydzach, w latach 1930-1939 była kustoszem w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, gdzie opracowała kolekcje powie­ rzonego Jej działu indochińskiego. W tym też czasie, a głównie od 1934 do 1938 г., z polecenia Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicz­ nego pracowała, w okresie miesięcy letnich, w muzeum Guimeta i Trocadero w Paryżu oraz muzeach Madrytu, Berlina, Monachium, Lipska, Drezna, Stuttgartu, Kolonii i Hamburga. Druga wojna światowa przerwała Jej dzia­ łalność muzealną, którą podjęła na nowo, obok innych zajęć, w latach powojennych. Przez kilka miesięcy 1945 r. była kustoszem Muzeum Wielko­ polskiego (obecnie Muzeum Narodowe) w Poznaniu. Od 1963 do 1966 r. była kierownikiem Działu Pozaeuropejskiego w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, a od 1967 do 1976 r. kuratorem tego Działu. Była też wieloletnim członkiem Rady Muzealnej tego Muzeum. W ciągu wielu lat pracy w Muzeum, profesor Maria Frankowska dała się poznać jako znakomity znawca problematyki muzealnej, autor scenariuszy i katalogów wielu wystaw. Między innymi była autorem scenariusza stałej wystawy Działu Pozaeuropejskiego Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Była również autorem scenariusza i katalogu znaczącej dla Jej działalności amerykanistycznej wystawy - „Sztuka starożytnego Meksyku", otwartej w 1965 r. w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej (obecnie Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu). Miała świado­ mość, że mimo prowadzonych intensywnych badań sztuka Meksyku nie była jeszcze do końca poznana i planowała w przyszłości choć w pewnej części tę lukę wypełnić. Swoją wiedzę w dziedzinie muzealnictwa Profesor Frankowska przeka­ zała w publikowanych artykułach i wykładach uniwersyteckich. Dużą Jej zasługą i osobistym sukcesem było zainicjowanie i doprowadzenie do skutku �NEKROLOGI 321 w 1968 r. wymiany obiektów etnograficznych między Museo de las Culturas miasta Meksyk a Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Dzięki temu zbiory etnograficzne tegoż Muzeum wzbogaciły się o niezmier­ nie interesującą i bardzo cenną z naukowego punktu widzenia, a zarazem unikalną kolekcję obiektów meksykańskiej kultury i sztuki ludowej. Wymia­ na ta kontynuowana była przez długie lata, przy czym część obiektów kultury meksykańskiej Muzeum w Warszawie otrzymało w formie daru. W ich gromadzeniu i opracowaniu Profesor Frankowska odegrała szczegól­ ną rolę. Jest to bowiem kolekcja zebrana w sposób metodyczny; przedstawia ona zarówno zróżnicowanie regionalne kultury meksykańskiej, jak i wszyst­ kie dziedziny kultury ludowej tego kraju. Niezwykle ważne miejsce w życiu naukowym profesor Marii Frankow­ skiej zajmowała działalność dydaktyczna. Współpracując w tym zakresie z kilkoma uniwersytetami w Polsce, najdłużej, bo ponad 25 lat związana była z Uniwersytetem im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Pracę dydaktyczną podjęła w latach okupacji, prowadząc w Warszawie wykłady z zakresu polskiej kultury i sztuki ludowej na Tajnych Kursach Oświatowo-Społecznych. Jednocześnie brała udział w Seminariach profesora Eugeniusza Frankowskiego na Tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich w Warszawie. Już w październiku 1945 r. podjęła pracę na Uniwersytecie w Poznaniu, początkowo jako wolontariuszka, a od 1946 r. na etacie adiun­ kta Katedry Etnografii. Na szczególne uwypuklenie zasługuje fakt, że po zakończeniu drugiej wojny światowej razem ze swoim mężem, wybitnym polskim uczonym etnologiem, profesorem Eugeniuszem Frankowskim, długoletnim kierownikiem Katedry Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego oraz z doc. dr Tadeuszem Wróblewskim, odbudowywała tę Katedrę po zniszczeniach wojennych i rozgrabieniu jej mienia w latach okupacji. Przy­ czyniła się do uratowania dużej części unikalnych i cennych zbiorów biblio­ tecznych Katedry. Przez wiele lat profesor Maria Frankowska związana była z Uniwer­ sytetem w Poznaniu, pracując z młodzieżą i dla młodzieży, służąc jej zawsze - z dużą życzliwością i oddaniem - własną wiedzą i doświadczeniem. Prowa­ dziła wykłady z zakresu etnografii - powszechnej, Europy, Słowian, a także z muzealnictwa, wygłaszając je zarówno (i przede wszystkim) dla studentów etnografii, jak i archeologii, geografii, antropologii oraz socjologii. Mimo przejścia w 1971 r. z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza do pracy w Polskiej Akademii Nauk, nadal prowadziła wykłady, zarówno kursowe jak i mono­ graficzne, głównie z zakresu amerykanistyki oraz antropologii kulturowej, dla słuchaczy z Poznania, Warszawy i Torunia. Prowadząc seminaria magisterskie profesor Frankowska wyszkoliła kilkudziesięciu magistrów etnografii. Ponad osiem lat była opiekunem Koła Naukowego studentów etnografii Uniwersytetu w Poznaniu, inspirując i wy­ datnie pomagając im w rozwijaniu zainteresowań naukowych i wyrabiając umiejętność samodzielnego poszerzania wiedzy. Sprzyjała i zachęcała do �322 NEKROLOGI prezentowania studenckiego dorobku naukowego na ogólnopolskich kon­ ferencjach. Darzyła ogromną życzliwością wszelkie naukowe inicjatywy studentów, chętnie pomagała w ich fachowym doskonaleniu się, zawsze i w każdej chwili służyła radą i wskazówkami. Podobną postawę miała wobec młodszych pracowników nauki, pomagając im w zdobywaniu znaczą­ cej pozycji w życiu naukowym poprzez zachęcanie i mobilizowanie do wytę­ żonej pracy w atmosferze roztaczanej przez siebie życzliwości, uznanie dla ich osiągnięć i aktywizowanie do dalszych działań. Na seminariach doktorskich profesor Frankowska skupiła wokół siebie grono etnografów i archeologów z Poznania, Warszawy, Krakowa, Torunia i Szczecina, spośród których wielu zdobyło doktoraty pod Jej kierunkiem. Wielką Jej zasługą było wyszkolenie grupy specjalistów w zakresie etnografii powszechnej, a nade wszystko w zakresie amerykanistyki, którzy zasilili kadrę naukową kilku uniwersytetów i placówek Polskiej Akademii Nauk. Pracując na Uniwersytecie Poznańskim profesor Maria Frankowska bra­ ła również czynny udział w jego pracach organizacyjnych i społecznych. Ceniła sobie ponadto działalność w rozmaitych towarzystwach naukowych, które traktowała także jako forum prezentowania wobec szerszego grona własnych przemyśleń i dociekań naukowych. Uczestniczyła również aktyw­ nie w ich życiu organizacyjnym pełniąc szereg funkcji w takich stowarzysze­ niach, jak: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Komisja Etnograficzna i Komisja Historyczna PTPN, Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Komitet Nauk Historycznych PAN i Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Profesor Maria Frankowska dała się poznać jako dydaktyk również w zagranicznych ośrodkach naukowych. Prowadziła wykłady z etnografii Polski w Escuela Nacional de Antropologia e Historia w mieście Meksyk oraz na temat kierunków współczesnej etnografii polskiej w Colegio de Mexico w 1967/1968 r. Z kolei na zaproszenie Kubańskiej Akademii Nauk wygłosiła w 1971 r. cykl wykładów o kierunkach, teorii i metodach badaw­ czych antropologii kulturowej na Międzynarodowym Seminarium Nauko­ wym w Instytucie Etnologii Kubańskiej Akademii Nauk. Zaproszona przez Centralny Uniwersytet w Santa Clara, a następnie przez Uniwersytet w Santiago de Cuba, prowadziła wykłady o kierunkach i metodach badań etnograficznych w Polsce. W 1975 r. ponownie wyjechała do Meksyku i miała zajęcia dydaktyczne w Escuela Nacional de Antropologia e Histo­ ria, w Museo de las Culturas w mieście Meksyk oraz na Uniwersytecie w Guadalajara. Niektóre z tych doświadczeń i obserwacji dydaktycznych przekazała w formie artykułów opublikowanych w polskich czasopismach naukowych. Równolegle z działalnością na Uniwersytecie w Poznaniu, profesor Maria Frankowska podjęła pracę w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN (dawn. Instytut Historii Kultury Materialnej PAN), pełniąc od 1954 do końca 1976 r. funkcję kierownika poznańskiej Pracowni Etnologii tegoż Instytutu (dawn. Pracownia Etnografii). W latach 1972 do 1976 była też �NEKROLOGI 323 kierownikiem Zakładu Etnologii IAE PAN (dawn. I H K M PAN) w War­ szawie, a po przejściu na emeryturę została powołana na stanowisko konsul­ tanta naukowego tego Zakładu. Jako kierownik Zakładu Etnologii IAE PAN przyczyniła się wydatnie do sfinalizowania rozpoczętego już wcześniej podstawowego przedsięwzięcia naukowego Zakładu, jakim było wówczas opracowanie syntezy etnografii polskiej. W pracach nad jej realizacją uczestniczyli, obok pracowników Zakładu, przedstawiciele ośrodków etnograficznych Warszawy, Łodzi, Kra­ kowa i Poznania. Dzięki wysiłkom profesor Frankowskiej i kierowanego przez Nią zespołu, w 1976 r. opublikowano pierwszy, a w 1981 r. drugi tom „Syntezy etnografii polskiej". Dzieło to stanowi jedno z najbardziej znaczą­ cych osiągnięć w dziejach polskiej etnografii. Profesor Frankowska uczest­ niczyła również jako współautor w powstawaniu innej ważnej publikacji pt. Historia etnografii polskiej, która została wyróżniona nagrodą Sekretarza PAN. Szczególnie ważką i znaczącą Jej zasługą dla polskiej etnografii było powołanie do życia nowego czasopisma etnograficznego, organu Instytutu Archeologii i Etnologii PAN (dawn. I H K M PAN), wydawanego w języ­ kach obcych pod nazwą „Ethnologia Polona". Pierwszy tom tego rocznika ukazał się w 1975 r. Będąc inicjatorem, a następnie redaktorem tego pisma, profesor Frankowska umożliwiła prezentaqe dorobku polskiej etnografii na forum międzynarodowym. Profesor Maria Frankowska przez ponad 20 lat była kierownikiem Pra­ cowni Etnologii IAE PAN (dawn. Pracownia Etnografii I H K M PAN) w Poznaniu. Początkowo kierowała badaniami związanymi z etnografią Polski, prowadząc prace terenowe głównie nad budownictwem ludowym Wielkopolski. Plonem tych działań była m.in. wydana w 1959 r. praca zbiorowa Z badań nad budownictem ludowym w Wielkopolsce (1954-1957). W początkach lat sześćdziesiątych ukierunkowała działalność Pracowni na zagadnienia z zakresu etnografii powszechnej, inicjując wówczas prace ba­ dawcze z zakresu historii etnografii, dotyczące wkładu polskich podróż­ ników, emigrantów i badaczy w dzieło poznania ludów pozaeuropejskich. W 1963 r. zadecydowała ostatecznie o amerykanistycznej specjalizacji Pra­ cowni. W kilka lat później zaczęła inspirować i rozwijać w tym zakresie badania etnoreligioznawcze. Zainteresowania badawcze profesor Frankowskiej problematyką amerykanistyczną odzwierciedliły się w Jej działalności muzealnej, dydaktycznej i naukowej, a dzięki temu stała się autorem szeregu inicjatyw naukowych i organizacyjnych. Na szczególne podkreślenie zasługuje zapoczątkowanie przez Nią studiów amerykanistycznych na szerszą skalę dzięki stworzeniu pierwszej w Polsce naukowej placówki amerykanistycznej, którą stała się Pracownia Etnologii IAE PAN (dawn. Pracownia Etnografii I H K M PAN). W dziedzinie amerykanistyki wyszkoliła grono specjalistów, których sku­ piła wokół siebie, współpracując z nimi przez długie lata. Jej zasługą była organizacja spotkań wszystkich amerykanistów polskich, którzy dzięki temu �324 NEKROLOGI mieli okazję do wymiany swoich poglądów i doświadczeń badawczych na czterech zorganizowanych przez profesor Frankowską Ogólnopolskich Se­ minariach Amerykanistycznych. Na jednym z tych spotkań sformułowała bardzo istotne programowe założenia rozwoju polskiej amerykanistyki, które odegrały ważną rolę w dalszym kształtowaniu się tej dziedziny nauki, mając wpływ zarówno na poczynania naukowe, jak i organizacyjne polskich amerykanistów. W programie tym położyła szczególny nacisk na koniecz­ ność podejmowania prac zespołowych, w których uczestniczyliby przedsta­ wiciele różnych gałęzi wiedzy. Wysunęła postulat nawiązania bliższej współ­ pracy etnografów z archeologami, historykami, językoznawcami, antropolo­ gami, historykami sztuki, socjologami i geografami. Były to postulaty po raz pierwszy wysunięte na gruncie polskiej amerykanistyki i stanowiły wyraz dążeń profesor Frankowskiej do integracji wysiłków przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych w Polsce. Zamierzenia te zreaUzowały się zarówno przez powstanie różnych placówek naukowych ukierunkowanych na prace amerykanistyczne, jak i przez utworzenie w 1965 г., z inicjatywy profesor Frankowskiej, Sekcji Amerykanistycznej Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego, jako najbardziej wówczas odpowiedniej formy organizacji pol­ skich amerykanistów. Sekcja miała swą siedzibę w Poznaniu, a jej wielolet­ nim prezesem była profesor Frankowska. Za najważniejsze spośród zadań polskiej amerykanistyki uznała cele naukowe, dydaktyczne, informacyjno-popularyzatorskie oraz działalność zmierzającą do nawiązania i rozszerzenia kontaktów z zagranicznymi ośrod­ kami naukowymi. W tym zbiorowym wysiłku rola etnografii była szcze­ gólnie ważna i pierwszoplanowa zarówno z racji naukowych, jak i prak­ tycznych. Centrum zainteresowań etnografii powszechnej stanowi bowiem badanie kultury ludów określanych jako prymitywne, próby wyjaśniania ich etnogenezy, kierunku rozwoju oraz analiza współczesnych przeobrażeń ich kultury i powiązań przeszłości tych ludów z ich teraźniejszością, uwarun­ kowaną całokształtem przebiegu ich dziejów, co ma szczególne zastosowanie w odniesieniu do Ameryki, a zwłaszcza do Ameryki Łacińskiej. Profesor Frankowska podkreślała, iż z tych wszystkich względów właśnie etnografia ma swoisty priorytet w dziedzinie amerykanistyki. Profesor Maria Frankowska była również inicjatorem utworzenia Komi­ sji Amerykanistycznej Komitetu Nauk Etnologicznch PAN, gdzie objęła funkcję przewodniczącej. Ponadto przewodniczyła powstałemu w 1978 r. Polskiemu Towarzystwu Studiów Latynoamerykanistycznych. Z zagranicz­ nych towarzystw amerykanistycznych była członkiem Societě Americanistés w Paryżu i Sociedad Mexicana de Antropologia. Profesor Maria Frankowska dała jednak wyraz swoim zainteresowaniom amerykanistycznym przede wszystkim w pracach naukowych. Najważniejsze miejsce wśród nich zajmuje monografia Podstawy gospodarki wiejskiej w Pe­ ru w ostatnim okresie panownia Inków i pierwszym stuleciu po konkwiście. Wiek XVI i pierwsza polowa XVII w. (1967). W dziele tym dokonała rekon- �NEKROLOGI 325 strukcji i analizy gospodarki wiejskiej Indian Peru w interesującym Ją okre­ sie, szczególny nacisk kładąc na procesy przemian kulturowych, spowodo­ wanych spotkaniem dwóch zupełnie odmiennych kultur. Praca ta stanowi istotny wkład w poznanie sytuacji społeczno-gospodarczej jednego z waż­ niejszych pozaeuropejskich ośrodków cywilizacyjnych. Później profesor Frankowska zainteresowania swe skierowała ku Mek­ sykowi. Uwagę skupiła na indiańskiej sztuce Meksyku, którą studiowała zarówno w jej formach historycznych, jak i współczesnych. Z badaniami tymi związały się Jej wyjazdy do krajów Ameryki Łacińskiej, tj. na Kubę i trzykrotnie do Meksyku, gdzie prowadziła badania terenowe oraz zbierała materiały archiwalne i biblioteczne. Zajęła się również studiami religioznawczy­ mi koncentrując się przede wszystkim na problemie synkretyzmu religijnego oraz na charakterystycznych dla wsi meksykańskiej formach katolicyzmu ludowego. Tym zagadnieniom poświęciła szereg publikacji artykułowych. Z Jej też inspiracji i pod Jej kierunkiem powstał w Poznaniu zespół etnografów-religioznawców, który zajął się analizą ruchów społeczno-religijnych i kultów synkretycznych na terenie obu Ameryk. Rezultatem tego projektu badawczego było kilka monografii przedstawiających badane zjawiska w ich wymiarze historycznym, antropologicznym i religioznawczym. Z tego też nurtu Jej za­ interesowań wywiodła się książka Mitologia Azteków (1987), która - uwzględ­ niając najnowsze odkrycia naukowe - wypełniła poważną lukę w polskiej literaturze przedmiotu. Drugiej książki z tego nurtu zainteresowań („Mitologii Majów"), niestety już nie ukończyła. Podobny los podzieliło wielkie dzieło profesor Frankowskiej - „Sztuka Meksyku", które przygotowywała przez wiele lat. W zakończeniu należy zwrócić uwagę na warsztat badawczy profesor Marii Frankowskiej, daleki od piętna wąskiej specjalizacji. Wprawdzie etno­ grafia Ameryki była Jej głównym polem badawczym, to jednak w Jej dorob­ ku wyraźnie dostrzec można typowe podejście interdyscyplinarne. Uwzględ­ nianie zjawisk w szerokich perspektywach interdyscyplinarnych było zawsze jedną z Jej naczelnych dewiz. Niejednokrotnie wykorzystywała jednocześnie źródła archeologiczne, historyczne i etnograficzne, aby posiłkując się tak różnorodnym materiałem dochodzić do genezy badanych zjawisk, przed­ stawienia ich rozwoju i przekształceń, ukazania ich funkcjonowania w bieżą­ cej rzeczywistości. Uprawiany przez profesor Frankowską profil badań określić można jako etnohistoryczny. Jego istotą była etnologiczna interpre­ tacja faktów z przeszłości oraz historyczna rekonstrukqa treści kulturowych, analizowanych w długich przedziałach czasu. Widoczny w Jej twórczości silny historyzm łączył się jednocześnie z mocno akcentowanym podejściem kulturo­ wo relatywistycznym, odrzucającym wszelki schemat myślenia i kwalifikowania faktów kulturowych według z góry przyjętych i obowiązujących w danym środowisku i epoce szablonów interpretacji. Profesor Marię Frankowską najbardziej zawsze interesowało śledzenie kontynuacji dawnych form kulturowych w czasach współczesnych. Widać tu �326 NEKROLOGI wyraźnie wpływ haseł akceptowanych przez wielu latynoamerykańskich uczonych, filozofów i działaczy społecznych podkreślających, iż istotą od­ rębności tego kontynentu jest wszechogarniająca wszystkie sfery życia pre­ sencia del pasado - obecność przeszłości w teraźniejszości. Tej obecności szukała również w swych badaniach, studiach i publikacjach profesor Maria Frankowska. W interpretacji tych faktów znacznie większą uwagę przywią­ zywała do ich kontekstu dziejowego niż do analizy porównawczej, starała się bowiem zawsze wyjaśniać badane zjawiska na gruncie kultury, której są one częścią składową. Dzięki temu unikała pochopnych uogólnień, efektownych choć pozbawionych głębszych perspektyw hipotez oraz twierdzeń nieuzasad­ nionych przez aktualny stan badań. Prof. dr Maria Frankowska zajmowała bardzo ważne i znaczące miejsce w polskim życiu naukowym, a także w życiu swoich licznych uczniów. Pożegnaliśmy z prawdziwym żalem człowieka wielkiego formatu mając na­ dzieję, że potrafimy zachować i przekazać następnym pokoleniom choć część tych wartości, którym sama była wierna. Maria Paradowska �„Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Jadwiga Kucharska (1922-1995) W dniu 13 sierpnia 1995 r. zmarła w Łodzi, w pełni sił twórczych i ak­ tywności naukowej, profesor etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, dr hab. Jadwiga Kucharska. W pogrzebie, który odbył się 19 sierpnia na cmentarzu w Radogoszczy (dzielnica Julianów) uczestniczyli, oprócz najbliższej i dalszej rodziny, przyjaciele, koleżanki i koledzy, uczniowie, a także przedstawiciele Uniwersytetu Łódzkiego, Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz innych placówek naukowo-badawczych. W imieniu Uniwersytetu Łódzkiego Zmarłą żegnali: prorektor UŁ, profesor Jan Szymczak oraz kierownik Katedry Etnologii profesor Włodzimierz Baranowski. Profesor Jadwiga Kucharska, nauczyciel akademicki oraz wieloletni i doświadczony badacz naukowy, była reprezentantką etnografii polskiej skierowanej przede wszystkim na badanie kultury społeczności wiejskich na obszarze ziem polskich. Stałe i wielostronne kontakty zagraniczne, łącz­ nie z dłuższymi pobytami naukowymi, traktowała z reguły jako źródło służące do pogłębienia refleksji teoretyczno-metodologicznej oraz możliwość �328 NEKROLOGI wzbogacenia własnego warsztatu badawczego o materiały porównawcze bądź uzupełniające w zakresie realizowanego przez siebie tematu. Należała do ścisłego grona wychowanków i kontynuatorów tzw. „łódzkiej szkoły etnograficznej", reprezentowanej przez wybitną i zasłużoną dla etnografii polskiej profesor Kazimierę Zawistowicz-Adamską. Jadwiga Kucharska urodziła się w Łodzi, w dniu 31 marca 1922 г., w rodzinie inteligenckiej Lucjana Teodora Kucharskiego, farmaceuty oraz Józefaty z Kubiszewskich. Rodzeństwo stanowił młodszy brat Jan. Z mias­ tem rodzinnym związana była przez całe swoje życie, łącznie z okresem okupacji niemieckiej. Tu w 1935 r. ukończyła szkołę powszechną i rozpo­ częła naukę w Gimnazjum Ogólnokształcącym im. Emilii Szczanieckiej, którą zmuszona była przerwać z chwilą wybuchu I I wojny światowej. W wa­ runkach okupacji cała rodzina pozostawała w Łodzi, utrzymując się głównie z pracfizycznych;ojciec pracował w aptece w podłódzkim Konstantynowie, matka i brat Jan zarobkowali w fabrykach. Ona sama była sprzedawczynią w sklepie materiałów piśmiennych (1941-1944), a następnie także pracow­ nikiem fizycznym przy budowie okopów (1944-1945). Po zakończeniu wojny i uzyskaniu matury w Spółdzielczym Liceum Handlowym w Łodzi (1946), Jadwiga Kucharska podjęła studia geograficz­ ne na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Łódzkiego, pod kierunkiem wybitnego geografa prof. Jana Dylika. Dodatkowe uczest­ nictwo w zajęciach z etnografii i etnologii zafascynowało Ją i związało na stałe z tym kierunkiem studiów i prac naukowo-badawczych. Od 1949 r. równolegle z geografią studiuje etnografię. W 1951 r. uzyskuje stopień magi­ stra w zakresie geografii, a w roku 1952 magistra etnografii i etnologii. Z geografią wiąże się przejściowo pracą zawodową w Państwowym Insty­ tucie Geologicznym (1948-1949), a następnie w Przedsiębiorstwie Geologiczno-Inżynieryjnym (1952-1956). W roku 1956 rezygnuje jednak z tej pracy na rzecz Zakładu Etnografii UŁ, w którym - po okresie zawieszenia studiów etnograficznych - otwarły się możliwości ich wznowienia i kon­ tynuacji. I tą właśnie decyzją Jadwiga Kucharska wyznaczyła całą swoją późniejszą drogę życiową - nauczyciela akademickiego oraz badacza kultury społeczności wiejskich. Swoje zainteresowania i pasje naukowo-badawcze Jadwiga Kucharska kształtowała w łódzkim środowisku etnograficznym, tworzonym pod kie­ runkiem profesor Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Zorganizowanie z ini­ cjatywy tej Uczonej już w 1945 r. Zakładu Etnografii UŁ, powołanie w nie­ długim czasie łódzkiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz Pracowni Etnograficznej I H K M PAN, nawiązanie ścisłej współpracy z łódzkim Muzeum Etnograficznym oraz innymi pokrewnymi placówkami naukowo-badawczymi, podejmowanie interesującej i ważnej dla życia i kul­ tury wsi problematyki naukowej połączonej z badaniami w terenie, a także Jej nieprzeciętna osobowość stworzyły w środowisku łódzkim właściwy kli­ mat do pracy zaangażowanej i twórczej. Jadwiga Kucharska odnalazła �NEKROLOGI 329 w nim swoje miejsce i stała się jego oddanym, aktywnym współtwórcą. I odtąd całe Jej dojrzałe życie związane było z działalnością dydaktyczną i naukowo-badawczą Katedry Etnografii UŁ. Tu po ukończonych studiach uzyskiwała kolejne stopnie naukowe w zakresie etnografii: doktora nauk humanistycznych (1961), doktora habilitowanego (1971), profesora nadzwy­ czajnego (1990) i profesora zwyczajnego (1991), przechodząc także przez wszystkie stopnie stanowisk - od asystenta do profesora włącznie. Wieloletni dorobek profesor Jadwigi Kucharskiej w zakresie kształcenia młodych etnografów był poważny i stanowi trwałą wartość dydaktyczną i wychowawczą. Prowadzone przez Nią wykłady i ćwiczenia były wielo­ kierunkowe i obejmowały etnografię społeczeństw plemiennych, etnografię Europy, etnografię Polski (społeczną), historię etnografii oraz seminarium dotyczące problematyki etnicznej. Zakres obowiązków dydaktyczno-wycho­ wawczych poszerzały jeszcze takie zajęcia jak: opieka nad licznymi pracami magisterskimi, promotorstwo w rozprawach doktorskich, recenzowanie prac habilitacyjnych dla wydawnictw, a także oceny do nominacji profesorskiej. Niekwestionowaną wartość stanowi również Jej dorobek na odcinku prac naukowo-badawczych liczący ok. 90 pozycji bibliograficznych, w tym 4 książki, 75 rozpraw i artykułów (4 pozycje we współautorstwie), 6 recenzji, a ponadto prace redakcyjne: „Łódzkie Studia Etnograficzne" - redaktor naczelny (1981-1990) oraz współredaktor tomu Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, „Literatura Ludowa", R. 12/15. Jadwiga Kucharska należała do nauczycieli akademickich, którzy w swej pracy naukowo-badawczej skoncentrowali się przede wszystkim na proble­ matyce związanej z Kaszubszczyzna. Już w czasie pierwszych lat studenckich na geografii uczestniczyła w zespołowych badaniach etnograficznych na obszarze nadmorskiej strefy Kaszubszczyzny. Badaniami objęto wówczas ludność zrzeszającą się w tradycyjnych spółkach rybackich, zwanych maszoperiami. Temat ten mieścił się w ramach ogólnej problematyki Zakładu Etnografii, poświęconej szeroko pojętemu współdziałaniu gospodarczemu i społecznemu mieszkańców wsi. Doskonała organizacja i efektywność tych badań, wkomponowanych w ogólną problematykę różnych form współ­ działania występujących na innych obszarach Polski zdecydowały, że ich wyniki zostały przedstawione na posiedzeniu Komisji Etnograficznej Pol­ skiej Akademii Umiejętności w Krakowie. W niedługim czasie opracowania dotyczące współdziałania oraz spółek gospodarczych o charakterze rodzin­ nym, w tym zwłaszcza maszoperii i górskich zespołów pasterskich, opu­ blikowane zostały w artykułach, pracach zbiorowych oraz monografiach indywidualnych - cieszących się pozytywną oceną środowisk naukowych. Znaczący udział Jadwigi Kucharskiej w wymienionych pracach, zapewniły Jej odpowiednie miejsce w dalszych, pogłębionych studiach nad złożoną problematyką ziemi kaszubskiej. Efektem Jej następnych badań kaszubskich stały się kolejne opracowania, w tym także książkowe. Należą do nich: Tradycyjna organizacja rybołówstwa zespołowego na wybrzeżu kaszubskim, �330 NEKROLOGI będąca podstawą uzyskania stopnia doktora nauk humanistycznych (Wro­ cław 1968, ss. 136) oraz Przemiany struktury społeczno-zawodowej wsi ka­ szubskich w XX wieku (Wrocław 1971, ss. 190), uznanej za rozprawę habili­ tacyjną. Pierwsza z tych pozycji stanowi podsumowanie prawie dwudziesto­ letnich badań terenowych, zarówno stacjonarnych, jak i powierzchniowych, a także archiwalnych oraz literatury przedmiotu dotyczących ludności ry­ backiej miejscowego pochodzenia - zamieszkałej na obszarze przybrzeżnym od Gdańska do Łeby. Zebrano unikalny materiał dotyczący współdziałania w obrębie określonych zespołów rybackich oraz w obrębie całych społecz­ ności lokalnych, kierujących się swoistym samorządem rybackim. Badając istniejące zespoły rybackie od strony ich organizacji oraz wszystkich ryba­ ków z uwzględnieniem ich genealogii zawodowej w obrębie trzech pokoleń, J. Kucharska uzyskała jednorodny i porównawczy materiał, pozwalający wyciągnąć nowe uzasadnione wnioski teoretyczne. UstaUła w nich po raz pierwszy dla tego obszaru, formy organizacyjne rybołówstwa zespołowego i wykazała, jak zespoły maszoperyjne przekształcają się z grup krewniaczych w grupy wyłącznie celowe. Ukazała również, jak wraz z rozwijającym się rybołówstwem kutrowym następuje i ugruntowuje się polaryzacja społeczna i majątkowa rybaków, a także jak nowe możliwości zarobkowe zmieniają w sposób zasadniczy zarówno strukturę poszczególnych rodzin, jak i całych społeczności lokalnych. Tematem kolejnej pozycji wydawniczej stały się przemiany społeczno-zawodowe i kulturowe wsi kaszubskiej. Problematyka przemian podejmo­ wana wówczas często przez socjologów i etnografów polskich, zgodna była z ogólnymi trendami badawczymi występującymi w nauce światowej. Bada­ nia stacjonarne przeprowadzono w trzech wybranych wsiach kaszubskich o różnej strukturze zawodowej: wsi rybackiej, rolniczej i rolniczo-rybackiej. Punktem wyjścia badań był stan gospodarczy i społeczno-kulturowy tych wsi w czasie poprzedzającym I I wojnę światową, punktem docelowym koniec lat sześćdziesiątych. Studium to, które stało się podstawą do uzy­ skania stopnia naukowego doktora habilitowanego w zakresie etnografii, opiera się również na bogactwie materiału terenowego. Analiza procesu przemian, oparta na realiach metodycznie zgromadzonego materiału, po­ zwoliła Jadwidze Kucharskiej stworzyć przekonywujący obraz przemian gospodarczo-społecznych i kulturowych tychże społeczności. Wartość teore­ tyczną opracowania podnosi fakt, że dzięki reprezentatywności wybranych do badań społeczności wiejskich nasuwające się wnioski można odnieść do całego regionu kaszubskiego. Śledząc najważniejszy „kaszubski nurt" zainteresowań naukowych profe­ sor Jadwigi Kucharskiej, należy się również odnieść do Jej ostatnich, wielo­ letnich badań prowadzonych wśród Kaszubów „ziemi bytowskiej", a także badań nad emigrantami kaszubskimi, żyjącymi od połowy X I X w. w Kana­ dzie. Kaszubi okolic Bytowa stanowią peryferyjną, zachodnią część zwar­ tego występowania mowy kaszubskiej, a więc tego obszaru, który był obiek- �NEKROLOGI 331 tem Jej poprzednich badań. Ziemię bytowską zamieszkuje autochtoniczna ludność kaszubska, która w latach 1919-1945 została oddzielona od macie­ rzystego pnia centralnej Kaszubszczyzny i pozostała w granicach państwa niemieckiego. Podstawowym celem podjętych badań było odkrywanie me­ chanizmu przemian w samookreślaniu się mieszkańców wsi okolic Bytowa na przestrzeni ostatnich 70-80 lat. W trakcie badań, do których przygoto­ wywała się zarówno od strony teoretyczno-metodologicznej, jak i metodyki badań terenowych, zgromadzono na podstawie kwestionariuszy, ankiet, a także rozmów i obserwacji uczestniczącej ogromny materiał źródłowy, ukazujący złożoność procesu kształtowania się na tym obszarze więzi regio­ nalnej i narodowej. Problem stanu świadomości etnicznej i narodowej anali­ zowała w dwóch różnych układach odniesienia - w układzie uwarunkowań lokalnych i zewnętrznych. Zagadnienie kształtowania się świadomości regio­ nalnej i narodowej potraktowała jako jeden z aspektów rozległej problema­ tyki etnicznej. Odwołując się do bogatych w tym zakresie doświadczeń, wyniesionych zwłaszcza z badań prowadzonych w społeczeństwie amerykań­ skim, stwierdziła, że w Polsce istnieją nadal uwarunkowane etnicznie zróż­ nicowania kulturowe - czego przykładem są Kaszubi bytowscy. Ich odmien­ ność wyraża się nie tylko w różnych losach historycznych, w specyfice językowej i kulturowej, ale także w różnorodnych formach i kierunkach ruchu narodowego. W rozwoju dziejowym Kaszubszczyna obszaru bytowskiego nie asymilowała się z kulturą niemiecką. Stosowany wobec niej przymus nie przyniósł pożądanych rezultatów, ponieważ nie dokonała się w tam w skali powszechnej zmiana etnicznej świadomości mieszkańców, którzy nadal zachowują swoją odrębność językową oraz podtrzymują histo­ ryczną wspólnotę losów związanych z całą Kaszubszczyzna. Studium profesor Jadwigi Kucharskiej pt. Kształtowanie się świadomości regionalnej i narodowej ludności kaszubskiej okolic Bytowa (wyd. Uniwer­ sytetu Łódzkiego, 1985 r.) stanowi cenne uzupełnienie badań, prowadzonych m.in. przez historyków, socjologów kultury oraz etnografów, na temat kształtowania się świadomości narodowej i społecznej Polaków, w tym zwłaszcza warstwy chłopskiej. Szczególnym układem odniesienia dla badań nad etniczną i narodową świadomością Kaszubów stała się dla profesor Jadwigi Kucharskiej „enkla­ wa mowy kaszubskiej" w Kanadzie (w stanie Ontario). Stanowi ją ludność kaszubska przybyła tam w połowie XLX wieku. Dwukrotny pobyt naukowy w Kanadzie (1977 i 1978) pozwolił Jej zgromadzić zasoby materiałów źród­ łowych, które stały się podstawą nowych opracowań i publikacji. Przede wszystkim wymienić tu należy studium pt. Poszukiwanie tożsamości kulturo­ wej ludności kaszubskiej w Polsce i Kanadzie (Łódź 1993, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 32, ss. 136), stanowiące podsumowanie Jej wieloletnich na ten temat badań i przemyśleń. Trzeba jednak zaznaczyć, że wymieniona pozycja wydawnicza nie miała być „ostatnim słowem" profesor Jadwigi Kucharskiej o Kaszubszczyźnie. Najnowsze, prowadzone przez Nią od paru �332 NEKROLOGI lat intensywne badania terenowe na południowym obszarze Kaszub miały stanowić dopełnienie Jej niezwykłej wytrwałości w poznawaniu i opisywaniu tego pięknego i oryginalnego regionu ziem polskich. Problematyka badań dotyczyła zmian w stylu życia mieszkańców wsi, międzypokoleniowego prze­ kazu tradycji kulturowych oraz opozycji zachodzącej pomiędzy „swoimi" i „obcymi". Niestety, prac tych nie było Jej jdane ukończyć. Charakteryzując ów niewątpliwie wielki dorobek naukowy profesor Jadwigi Kucharskiej w badaniu Kaszubszczyzny - o którym śmiało można napisać, że stanowi „dzieło Jej życia" - nie należy pomijać innych zainteresowań i osiąg­ nięć. Jak wskazuje bibliografia, uczestniczyła Ona także w pracach zbiorowych Zakładu Etnografii UŁ na obszarze Zagłębia Bełchatowskiego, na Kujawach i w Kieleckiem. Jak to już podkreślano, cechą szczególną wszystkich opraco­ wań Jadwigi Kucharskiej było maksymalne korzystanie z tzw. „źródeł wywoła­ nych", gromadzonych przez Nią osobiście lub pod Jej bezpośrednim kierow­ nictwem podczas badań terenowych. Reprezentowała bowiem ten kierunek w etnografii, który badania terenowe traktuje nie tylko jako źródło, ale jako podstawową metodę nauk etnologicznych. W związku z zajęciami dydaktycznymi i badaniami J. Kucharska wyjeż­ dżała na stypendia naukowe bądź zaproszenia do Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Austrii, Szwecji, Finlandii, Kanady oraz na Węgry. Uczestniczyła także w licznych konferencjach krajowych i zagranicznych 0 charakterze międzynarodowym, referując wyniki swych badań oraz re­ prezentując etnografię polską poza granicami naszego kraju. Brała ponadto udział w przygotowywaniu różnych ekspertyz dotyczących programowania badań naukowych oraz innych przedsięwzięć podejmowanych przez instytu­ cje lub osoby indywidualne działające w sferze Jej zainteresowań i specjal­ ności naukowej. Jej artykuły publikowane były w czasopismach krajowych 1 zagranicznych. Wiele z nich, podobnie jak i recenzje, przenosiło na grunt polski wiedzę i doświadczenia etnologów innych krajów. Działalność Jadwigi Kucharskiej w życiu organizacyjno-naukowym do­ tyczyła przede wszystkim czynnego uczestnictwa w posiedzeniach i pracach swego Filozoficzno-Historycznego Wydziału na Uniwersytecie. Kilkakrotnie zasiadała w międzywydziałowej komisji rekrutacji kandydatów na studia etnograficzne i archeologiczne, była członkiem Senackiej Komisji ds. Ochro­ ny Mienia Społecznego oraz pełnomocnikiem ds. współpracy z woj. słup­ skim. Od 1950 r. aktywnie uczestniczyła w pracach Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pełniąc kolejno funkcję skarbnika, sekreta­ rza, prezesa Oddziału, a od 1983 r. także członka Zarządu Głównego. W ro­ ku 1981 została redaktorem naczelnym „Łódzkich Studiów Etnograficz­ nych". W latach 1975-1983, jako członek KomitetuNauk Etnologicznych PAN, brała udział w pracach Komisji do Badań Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony Jego Zabytków oraz w Komisji do Badań nad Współczesnością. W latach 1975-1977 uczestniczyła w pracach Komitetu Nauk Socjologicz­ nych PAN, jako członek Sekcji Nauk Etnograficznych. Należała również do �333 NEKROLOGI Łódzkiego i Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, Towarzystwa Nautologicznego. Współpracowała z Inter­ dyscyplinarnym Instytutem Naukowo-Badawczym Struktur i Przemian Spo­ łecznych Wsi Polskiej. Poprzez swą niestrudzoną aktywność naukowo-badawczą nawiązała współpracę z pokrewnymi ośrodkami zagranicznymi: Katedrą Etnografii Uniwersytetu Wiedeńskiego (1975 - pobyt z wykładami), Instytutem im. J. Lipsa w Lipsku, Instytutem Etnografii Uniwersytetu w Helsinkach, Instytutem Etnografii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, ośrodkami etnograficznymi w Szwecji, a także Katedrą Etnografii w Ottawie. Łódzkie środowisko naukowe - doceniając znaczenie Jej rzetelnego wkładu w rozwój nauki polskiej - uhonorowało Ją wieloma odznaczeniami i nagrodami. Wszyscy, którzy znali bliżej profesor Jadwigę Kucharską wiedzą, że należała do osób niezwykle odpowiedzialnych, wytrwałych w pracy, a przy tym przyjaznych dla ludzi i wyjątkowo skromnych. Wypływało to prawdo­ podobnie z wrodzonych cech psychicznych, wychowania w domu rodzin­ nym, ale może także z daru umiejętnego dokonywania wyboru - zawsze zgodnego z uznawanymi przez siebie wartościami i własną postawą życiową. Podejmowała tematy, które Ją interesowały pod względem naukowym; w ich realizacji widziała również głęboki sens społeczny. Potwierdzeniem tego są Jej wieloletnie i wielokierunkowe studia nad Kaszubszczyzna. Wszy­ stko to wpływało niewątpliwie na stan Jej wielkiej, wewnętrznej równowagi. Całokształt twórczości profesor Jadwigi Kucharskiej wskazuje również, że w centrum Jej zainteresowań naukowo-badawczych był zawsze Człowiek - ze wszystkimi jego problemami i uwikłaniami natury psychicznej, społeczno-kulturowej i światopoglądowej. Żegnamy Ją z głębokim żalem. Maria Biernacka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f66f65eb3ebb985bf0289d9645a8b45.pdf 7d1e8779fb85913fe71cf70a11e5a4d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1571 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1453 Title A name given to the resource Kult św. Wojciecha w polskiej kulturze ludowej. Zarys problematyki / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.39-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paradowska, Maria; Urbańska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 M A R I A PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Poznań K U L T ŚW. WOJCIECHA W POLSKIEJ KULTURZE LUDOWEJ. ZARYS PROBLEMATYKI Zbliżająca się tysiącletnia rocznica męczeńskiej śmierci św. Wojciecha zwróciła uwagę na tę postać, i związany z nią kontekst historyczno-polityczny, wielu badaczy, reprezentujących zarówno rozmaite dziedziny wiedzy, jak i pochodzących z różnych krajów europejskich. Osoba tego świętego, od chwili jego śmierci w 997 r. po czasy współczesne, była zawsze w centrum wieloaspektowego zainteresowania naukowców, a przede wszystkim Koś­ cioła katolickiego i wiernych. Obecnie, ze względów rocznicowych, zaintere­ sowanie to wyraźnie zintensyfikowało się. W cieniu znaczących prac hagiograficznych, historycznych, politycznych, archeologicznych, ikonograficz­ nych i obchodów kościelnych pozostały jednak badania etnologiczne nad rolą kultu św. Wojciecha w kulturze polskiej ludności wiejskiej, a także małomiasteczkowej i miejskiej. Funkcjonowanie tego kultu, różne jego for­ my i odniesienia, a jednocześnie jego znaczenie jako źródła powstających legend, ludowych opowieści i obyczajów, lokalizowanie świętych miejsc naznaczonych domniemaną obecnością świętego, a przez to obfitujących w cuda, na ogół nie uznawane przez Kościół, wreszcie cementowanie ludno­ ści wokół kultu poprzez uczestnictwo w uroczystościach kościelnych oraz wiarę w możliwości sprawcze świętego i różne objawy czci pozakościelnej i wiele jeszcze innych aspektów - wszystko to składa się na zespół zagadnień niezmiernie ciekawych i ważnych dla nauki. Dotąd jednak były i są one w odniesieniu do św. Wojciecha w zasadzie pomijane, pozostawione na marginesie dociekań badawczych, niekiedy tylko wspomniane w literaturze, jak np. badania E. Pohla dotyczące legend wokół prawdopodobnego miejsca śmierci św. Wojciecha, prowadzone w latach trzydziestych naszego stulecia na terenie Pomezanii (Mielczarski 1992, s. 151-152). Bardzo bogato przedstawia się literatura omawiająca życie i śmierć św. Wojciecha i jego tysiącletnie już istnienie zarówno w Kościele katolickim, jak i w życiu Polski oraz innych krajów europejskich. Autorzy prac szczegól­ ną uwagę poświęcili historycznej roli św. Wojciecha w aspekcie kościelnym �42 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA i politycznym, rekonstraując jego życiorys na podstawie trzech najstarszych, pochodzących z X i X I w. źródeł, obfitujących w informacje zaczerpnięte z autopsji. Są to prace Jana Kanapariusza, św. Brunona z Kwerfurtu i Passio s. Adalberti (Śmigiel 1993, s. 7-8; Karwasińska 1995, s. 599). Jak podał K. Śmigiel, za podstawową biografię św. Wojciecha uznawana była i jest nadal praca niemieckiego uczonego H.G. Voigta, wydana w 1898 r. - Adalbert von Prag. Ein Beitrag zur Geschichte der Kirche und des Monchtums im zehnten Jahrhundert. Badacz ten najbardziej wnikliwie i rze­ czowo opisał życie św. Wojciecha, choć w tym samym czasie powstało też kilka innych dzieł autorów czeskich i polskich (Śmigiel 1993, s. 5). Przedstawione w wielkim skrócie dzieje św. Wojciecha pozwolą lepiej zrozumieć rozwój kultu tego świętego i jego rolę w kulturze ludowej. Urodził się prawdopodobnie około roku 956 w książęcym grodzie - Libice, z ojca Sławnika, głowy rodu Sławnikowiców, spokrewnionego z dynastią saską Ludofingów (Machejek 1995, s. 13-14). Inni uczeni utrzy­ mują, że pochodził z plemiennych przywódców chorwackich, którzy osiedli we wczesnym średniowieczu na ziemiach czeskich (Śmigiel 1996a, s. 8). Matka Strzeżysława, wzór cnót i szczególnych zalet, urodziła sześciu synów, z których Wojciecha, po ciężkiej chorobie, jaką przeszedł w dzieciństwie, rodzice poświęcili Bogu. Naukę czytania i pisania odbył w domu rodzinnym. W 972 r. został wysłany do szkoły katedralnej w Magdeburgu, gdzie zaopie­ kował się nim abp Adalbert. Udzielił mu sakramentu bierzmowania, w cza­ sie którego św. Wojciech otrzymał drugie imię Adalbert. Pod tym imieniem znany jest na Zachodzie, świat słowiański natomiast nazywa go Wojcie­ chem. Uczył się bardzo dobrze. W 981 r. ukończył szkołę i powrócił do Czech bogatszy w wiedzę i kulturę na poziomie europejskim, przy czym szczególnie mu bliski stał się wzór życia duchowego oparty na ascezie zakonnej i praktycznym działaniu. Nauka i wzorce magdeburskie wpłynęły na dalszy rozwój życia wewnętrznego św. Wojciecha i stały się drogowskaza­ mi dla działalności zewnętrznej (Śmigiel 1993, s. 31n; Machejek 1995, s. 15n; Karwasińska 1995, s. 588-589). Zamieszkał w Pradze i tam też otrzymał święcenia kapłańskie. W 983 r. został konsekrowany biskupem Pragi. Praca duszpasterska nie przyniosła św. Wojciechowi pełnej satysfakcji, podobno ze względu na jej skromne efekty spowodowane, jak podał M . Machejek, barbarzyńskimi obyczajami powszechnymi w Czechach, zbyt bowiem krótki był okres chrystianizacji tego kraju (Machejek 1995, s. 25). Dwukrotnie, w 989 i w 994 г., św. Woj­ ciech udał się do Rzymu, szukając rady u papieża. Oskarżony o opuszczenie swej diecezji nie chciał jednak wracać do Pragi i uzyskał od papieża łaskę zamiany powrotu na podjęcie pracy misyjnej wśród pogan, z której skorzy­ stał (Karwasińska 1995, s. 595). Św. Wojciech wyjechał do Moguncji, gdzie spędził dłuższy czas m.in. na rozmowach ze swym przyjacielem, cesarzem Ottonem. Myślał coraz inten­ sywniej o nawracaniu pogan i o męczeńskiej śmierci jako rekompensaty za �K U L T ŚW. WOJCIECHA 43 nieudaną dotychczasową prace na polu duszpasterskim. Zwrócił swą uwagę na Polskę, z którą ród Sławnikowiców związany byl tradycyjną więzią i gdzie na dworze królewskim przebywał jego brat. Innym motywem po­ dróży do Polski mógł być fakt, że jako biskup Pragi św. Wojciech był ordynariuszem Śląska z Wrocławiem, miał zatem obowiązek wizytowania swojej diecezji. W początkach 997 r. św. Wojciech, na zaproszenie Bolesława Chrobrego, w towarzystwie brata Radzima-Gaudentego i prezbitera Benedykta-Boguszy wyruszył do Polski - przez Saksonię, Bawarię i Węgry, gdzie udzielił sakramentu bierzmowania św. Stefanowi, a dalej przeszedł przez Karpaty i zatrzymał się kolejno w Mucharzu k/Wadowic, w Zatorze k/Oświęcimia, w Łanach Wielkich k/Żarnowca, w Rudzie k/Wielunia i w Poznaniu. Wszędzie głosił kazania misyjne, chrzcił i bierzmował. We wszystkich tych miejscowościach wybudowano później kościoły pod wezw. św. Wojciecha (Machejek 1995, s. 36-37). Z Poznania udał się do Gniezna na dwór książęcy, gdzie musiał podjąć decyzję co do terenu, na którym zamierzał prowadzić działalność mi­ syjną. Do wyboru pozostawały dwa - Zachodnia Słowiańszczyzna - wśród Lutyków na ziemiach między Łabą a Odrą, bądź wśród Prusów, na ziemiach leżących na wschód od Dolnej Wisły i Nogatu. Znał język i zwyczaje Lutyków, więc byłaby to misja łatwiejsza, u Prusów musiał korzystać z tłumacza, Benedykta-Bogusza. Bolesław Chrobry wolał skierować św. Wojciecha do Prus, w jego bowiem planach leżało umocnienie Polski nad Bałtykiem, a kwestia pruska stanowiła jedno z ogniw polityki księcia. M . Machejek stwierdził, że to sam św. Wojciech wybrał teren swej działalno­ ści misyjnej widząc w pracy wśród pogańskich Prusów większe możliwości spełnienia pragnienia męczeństwa. K. Śmigiel uznał, że św. Wojciech był inicjatorem misji, ale o jej kierunku zadecydował Bolesław Chrobry (Mache­ jek 1995, s. 38; Śmigiel 1996a, s. 18). Pobyt św. Wojciecha w Polsce nie mógł trwać długo, najwyżej dwa do dwóch i pół miesiąca. Stwierdzenie to jest ważne ze względu na późniejsze przypisywanie świętemu męczennikowi liczby odwiedzonych przez niego miejsc i działań misyjnych, utrwalonych w legendarnych opowieściach oraz poprzez wystawienie kościołów pod jego wezwaniem, pamiątkowych krzyży, tablic itp. Na wszystko, co według tradycji miał zdziałać w Polsce, musiałby poświęcić co najmniej rok lub więcej czasu. Św. Wojciech wyruszył z Gniezna do Gdańska, wg niektórych badaczy większość trasy odbywając drogą wodną, wg innych - lądem, a wówczas jego wędrówka prowadziłaby poprzez miejscowości: Wyszogród - Świecie - Osiek - Skórcz - Starogard - Lubiszewo - Gdańsk (Machejek 1995, s. 42-43; Śmigiel 1993, s. 80; Mielczarski 1967, s. 66n). Z Gdańska łodzią dotarł na obszary zamieszkane przez Prusów. Dyskusję nadal wywołuje miejsce lądowania. Jedni uczeni, głównie niemieccy i rosyjscy, opowiadali się za Półwyspem Sambijskim (między Zalewem Wiślanym a Kurońskim), �44 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA drudzy za terenem Pomezanii. Ostatnie badania archeologiczne potwierdzałyby tę hipotezę, przy czym trzeba zaznaczyć, że w owych czasach wody Zalewu Wiślanego wrzynały się głębiej w ląd stały (Mielczarski 1992, s. 149; Okulicz-Kozaryn 1994, s. 244-245; Śmigiel 1996a, s. 19). Św. Wojciech i jego towarzy­ sze trzykrotnie spotkali się z wrogo nastawionymi Prusami, z którymi nie bardzo umieli porozumieć się. W czasie ostatniego spotkania św. Wojciech został zamordowany - jak sądzić można z zebranej bogatej ikonografii - w momencie odprawiania Mszy św. , a według badaczy problemu - po jej zakończeniu, w czasie snu. Wydarzenie to nastąpiło w okolicach obecnej wsi Święty Gaj dnia 23 kwietnia 997 r. (Śmigiel 1993, s. 86; tenże, 1996a, s. 20; Machejek 1995, s. 46-47; Wiśniewski, Kilian 1994, s. 16n). Nie miejsce tu na rozważenie problemu dziejów relikwii św. Wojciecha. Odciętą głowę, a potem ciało wykupił od Prusów Bolesław Chrobry i złożył reUkwie w Gnieźnie (Labuda 1992, s. 74n). Data kanonizacji nie jest bliżej znana, prawdopodobnie nastąpiła przed 2 X I I 999 r. (Karwasińska 1995, s. 598). Część relikwii znalazła się później w Ostrzyhomiu na Węgrzech, w Akwizgranie, Rzymie, Liěge, Bambergu, Pradze. Kult św. Wojciecha roz­ powszechnił się oczywiście w Polsce, a także w Czechach, na Węgrzech, we Włoszech, Niemczech, Dalmacji. Misja pruska św. Wojciecha zaowocowała dopiero po jego śmierci, za­ równo w sferze rozpowszechniającego się kultu religijnego, jak i w zakresie sytuacji politycznej Polski i Kościoła katolickiego w Polsce. Trzy lata po męczeńskiej śmierci rzymski cesarz Otton I I I odbył pielgrzymkę do grobu św. Wojciecha w Gnieźnie, gdzie miał miejsce słynny Zjazd Gnieźnieński, w czasie którego cesarz włożył swą koronę na skronie Bolesława Chrobrego (faktyczna koronacja w 1025 г.), włączając tym Polskę jako równorzędnego partnera do tworzonej przez niego uniwersalnej federacji państw europej­ skich, do imperium chrześcijańskiego. Równocześnie odbył się synod koś­ cielny, na którym cesarz wolą Stolicy Apostolskiej erygował pierwszą polską metropolię - w Gnieźnie i trzy biskupstwa sufrágame - w Krakowie, Wro­ cławiu i Kołobrzegu, co doprowadziło do stabilizacji stosunków kościelnych w Polsce. Nastąpiło to zaledwie po upływie 34 lat od przyjęcia chrztu, a więc bylo wydarzeniem na skalę europejską. Istnienie metropoUi warunkowało koronację króla, dawało Polsce niezawisłość polityczną i pozycję między­ narodową. Wszystko to Polska zawdzięczała męczeństwu św. Wojciecha, który, co szczególnie uwypuklił K. Śmigiel, był ojcem i inspiratorem jednej, chrześcijańskiej Europy i przyspieszył procesy polityczne oraz kulturalne, otwierające Polskę na wpływy zachodnie, łącząc ją z Zachodem, co staje się faktem niezmiernie ważnym w dobie odradzających się idei jednoczenia Europy (Święty Wojciech... 1992; Śmigiel 1996a, s. 22-24). Kult św. Wojciecha utrwalił się w Polsce i w wielu krajach europejskich. Gniezno znalazło się w centrum uroczystości kościelnych związanych z od1 1 Zbiory w archiwum Pracowni Etnologii I A E PAN w Poznaniu. �K U L T ŚW. WOJCIECHA 45 dawaniem czci temu świętemu i wykazywało szczególną troskę o szerzenie jego publicznego kultu. Posiada też najbogatsze archiwum materiałów doty­ czących kultu św. Wojciecha z terenu całej Polski. Już od początku X I w. powstawały hymny i sekwencje ku jego czci (Mikołajczak 1995, s. 57n), a formy kultu liturgicznego ustaliły się w ciągu X I I i X I I I w. Imię św. Wojciecha weszło do kalendarzy i do litanii, ułożono specjalne modły mszalne i brewiarzowe. Budowano kościoły i kaplice pod wezwaniem św. Wojciecha, wykonano też liczne obrazy, rzeźby, płaskorze­ źby. Jednym z najwcześniejszych i najznaczniejszych obiektów zabytkowych są Drzwi Gnieźnieńskie z ok. 1170 г., przedstawiające w 18 obrazach naj­ ważniejsze wydarzenia z życia św. Wojciecha. Zbliżające się 1000-lecie śmierci św. Wojciecha od dłuższego już czasu stymuluje ożywienie liturgicznego ruchu kultowego. Wznoszone są nowe kościoły pod wezwaniem św. Wojciecha, remontowane stare, odbywają się liczne peregrynacje relikwii, wzmógł się ruch pielgrzymkowy, wotywny. Ak­ tywnie działa założone w 1851 r. w archidiecezji warmińskiej „Stowarzysze­ nie św. Wojciecha" oraz założone w 1880 r. w Gnieźnie „Towarzystwo i Straż św. Wojciecha", w Elblągu powstała inicjatywa utworzenia i oznako­ wania „Szlaku św. Wojciecha", którym mogliby wędrować pielgrzymi do Świętego Gaju. W tym miejscu męczeństwa kard. J. Glemp erygował w 1986 r. sanktuarium św. Wojciecha. Odbywały się również i planowane są dalsze liczne sympozja, kongresy i sesje naukowe, organizowane w skali międzynarodowej, ogólnokrajowej i diecezjalnej. Wszystkie uroczystości ma­ ją trojaki wymiar - europejski, polski, lokalny. Przygotowania do Millenium są w pełnym toku. Rada miasta Gniezna już w 1993 r. podjęła uchwałę uznającą św. Wojciecha patronem miasta. Władze Gniezna planują wiele przedsięwzięć widowiskowych - spektakle teatralne, muzyczne i in., a także szereg wystaw, konkursów, występów zespołów muzycznych. Nadto, dla odpowiedniej oprawy jubileuszu, w którym uczest­ niczyć będzie papież Jan Paweł I I podjęto decyzje o wykonaniu wielu robót publicznych - porządkowych i inwestycji komunalnych (Borzyszkowski 1996, s. 117n; Walerjańczyk 1994, s. 65-67). Obok kultu liturgicznego, który otaczał i nadal otacza św. Wojciecha (Śmigiel 1996c, s. 315n), w Polsce rozwijał się stale kult tego świętego wśród ludności wiejskiej i miejskiej. Stymulowany przez Kościół, ale poza formami kościelnymi, przybierał różne postaci i wyrażał się poprzez rozmaite akcje i postępowania. Dalekie najczęściej od faktografii, opierały się one na wierze w domniemane cuda dokonane przez św. Wojciecha, na przekonaniu o jego opiece nad ojczyzną i pobycie w różnych miejscowościach polskich - szcze­ gólnie w Krakowskiem, na Śląsku, w Wielkopolsce i na Pomorzu. Spotkać więc można kamienie, na których odpoczywał bądź głosił kazania, drzewa pod którymi siedział, rzeki, których wodą chrzcił zebranych mieszkańców pobliskich wiosek. Opowiadania o uczestnictwie świętego w życiu okre­ ślonych zbiorowości „żyją" nadal wśród ludności wiejskiej, a często także �46 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA i miejskiej. Wiara w możliwości sprawcze świętego i jej odzwierciedlenie wyrażana była i jest nadal w różnorodny sposób. Religia i kult świętych były zawsze nierozerwalnie związane z kulturą ludową, z obyczajowością zbiorowości bądź jednostek. Wiara i święci stano­ wiły niezbędne w życiu oparcie i zaspokojenie potrzeb nie tylko emocjonal­ nych, ale także rzeczywistych, z którymi borykali się ludzie. Odwoływanie się do sił wyższych pomagało w trudach dnia codziennego. I dlatego religia ludowa stanowi ścisłe włączenie wiary w życie konkretnych ludzi. Przekazy­ wana przez Kościół i kler, wyraża się w efekcie w oprawie kulturowej specyficznej dla danej społeczności, odpowiadając na jej potrzeby. W zależ­ ności od nich w różnych grupach występuje często zróżnicowana hierarchia religijnych wartości, co nadaje religijności ludowej ten inny, szczególny wyraz. W niej też żywo funkcjonuje kult rozmaitych świętych, (św. An­ toniego, św. Barbary, św. Wojciecha czy Matki Bożej), z którymi związana jest pobożność ludności. Religijność ludowa jest specyficzna, dzięki temu, że autentycznie przenika życie danej społeczności, zaspakaja jej potrzeby, jest więc konkretna i wyraża się w uświęcaniu czasu i przestrzeni oraz przed­ miotów, osób i czynności. Z tych też powodów jest bardziej rytualna, obrazowa, przeżyciowa, manifestacyjna (Taras 1987, s. 16). Stąd też wszystkim uroczystościom religijnym, w tym czci oddawanej świętym, ludność wiejska nadawała bogatą oprawę, a im bardziej była ona wspaniała i uroczysta, tym większe miała znaczenie i tym gorętsze budziła odczucia. W obyczajowości i kulturze odgrywa to ogromną rolę, wpływa bowiem na pewne formy zachowań, na tworzenie się nowych, odmiennych zwyczajów, co różnicuje kulturę ludową i oddziałowuje na odmienne jej obrazy. Kult świętych odgrywał zatem w religijności ludowej znaczącą rolę, z jednej strony wpływając na zróżnicowanie przejawów kultury ludowej, a z drugiej strony kultura danej grupy społecznej inspirowała i kształtowała niektóre formy kultu. Święci byli orędownikami w wielu trudnych sytua­ cjach życiowych, patronami pewnych przedsięwzięć, opiekunami i dlatego oddawano im szczególną cześć jednocześnie przypisując, w zależności od potrzeb, różne cechy, zalety i możliwości. Różne formy kultu - modlitwy, śpiewy, palenie świec, składanie kwiatów, procesje, były częstokroć nie tylko aktem wiary ale swego rodzaju ucieczką od codzienności, oderwaniem od trosk dnia powszedniego i objawem troski o zapewnienie dla siebie i swoich bliskich nieustannej opieki świętego. Przejawem kultu były też różnego rodzaju opowieści i legendy, obdarzające poszczególnych świętych specjal­ nymi cnotami i możliwościami. Ich ilość i treść wzbogacała się stale w zależ­ ności od oczekiwań, od wyobrażeń o konieczności ich zaspokojenia i od położenia, w jakim znajdowała się dana grupa społeczna (Galek 1983, s. 199n; Goląb-Marciniak 1995). Do świętych, którzy odgrywali znaczącą rolę w religijności ludowej, na pewnych terenach mniejszą, na innych większą, należał przez całe dziesięć �K U L T ŚW. WOJCIECHA 47 wieków św. Wojciech., patron narodowy. Ogólnopolski wymiar patronatu tego świętego nadawał mu szczególną rangę, choć miał zmienne natężenia. Przez 250 lat św. Wojciech byl jedynym patronem Polaków. Od czasów kanonizacji św. Stanisława (1254) i kilkanaście lat później św. Jadwigi (1267) nastąpiło związanie trzech ośrodków w kraju z ich lokalnymi patronami, tj. Wielkopolski ze św. Wojciechem, Małopolski ze św. Stanisławem, Śląska ze św. Jadwigą. Ten schematyczny rozdział wcale nie oznaczał ograniczenia kultu tych świętych tylko do wspomnianych regionów, przeciwnie, wpływy ich przenikały się wzajemnie, poszerzały i nabierały charakteru ogólnopol­ skiego (Śmigiel 1996b, s. 11). Od XIV w. św. Wojciech i św. Stanisław jako patroni Polski występowali obok siebie, a w 1962 r. uznani zostali równo­ rzędnymi patronami Polski. Wszakże św. Wojciecha silniej związano z hi­ storią narodu, podkreślając jego rolę państwową o wydźwięku politycznym, w mniejszym zaś stopniu z cudami, dokonywanymi zarówno przez niego samego, jak też mającymi miejsce po jego śmierci (Falińska 1995, s. 73n; Grzesik 1995, s. 16-18). Postać św. Wojciecha związała się także z patronatem nad misją północ­ ną, co wynikało z jego wyprawy pruskiej. Choć nie przyniosła ona owoców misyjnych, ale wytyczyła, jak przypomniał K. Śmigiel, kierunek ekspansji chrześcijaństwa i polityki polskiej aż do XIV w. Jej rezultatem było po­ wstanie sieci nowych biskupstw i kościołów pod wezwaniem św. Wojciecha na Pomorzu Wschodnim (Śmigiel 1996b, s. 11). Od chwili śmierci św. Wojciecha i złożenia relikwii w Gnieźnie, z kultem tego świętego związał się silny ruch pielgrzymkowy wszystkich warstw spo­ łecznych. Szczególnie w czasach porozbiorowych pielgrzymki z różnych dzielnic poświadczały patronat św. Wojciecha nad wszystkimi Polakami. Jego kult przybrał charakter polityczny, jednoczący rozbite przez zaborców społeczeństwo. Przez wieki w pielgrzymkach uczestniczyła też ludność wiej­ ska (Śmigiel 1996b, s. 74n). Celem pielgrzymek było i jest do dziś Gniezno, a obok niego także Gdańsk, Olsztyn, Koszalin oraz Święty Gaj. Niezależnie od miejsc pielgrzymowania, gdzie kult św. Wojciecha jest nadal bardzo żywy, funkcjonuje on także na innych obszarach Polski, co wiąże się z prze­ konaniem ludności o domniemanych miejscach pobytu świętego. Od połowy sierpnia 1995 r. do końca czerwca 1996 r. prowadzone były badania etnologiczne nad funkcjonowaniem i rolą kultu św. Wojciecha w polskiej kulturze ludowej . Nie mając możliwości objęcia badaniami tere­ nu całej Polski, na jej obszarze dokonałyśmy jedynie prac sondażowych. Głównym terenem naszych zainteresowań badawczych było prawdopodobne 2 2 Do końca 1995 r. uczestniczył w nich mgr Krzysztof Braun. Badania finansowała Fun­ dacja na Rzecz Nauki Polskiej w ramach P R O G R A M U A D A L B E R T U S , którego kierownikiem był doc. dr hab. Przemysław Urbańczyk. Całość materiałów z badań etnologicznych prowadzo­ nych na terenie Pomorza Wschodniego zostanie opublikowana w pracy zbiorowej pod redakcją P. Urbańczyka. �48 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA miejsce śmierci św. Wojciecha, czyli region pierwotnie określony jako War­ mia. Nie jest to jednak nazwa ścisła dla obszaru, który stanowił centrum badań. Warmia historyczna położona jest w trójkącie między Braniewem a Fromborkiem na północnym zachodzie, Reszlem na wschodzie a Olsz­ tynem na południu. Jej nazwę wykorzystano później w określeniu diecezji warmińskiej, która w średniowieczu obejmowała tereny Warmii historycznej oraz ziemie położone na wschód i północny wschód od niej. W ciągu wieków granice jej zmieniały się, ale nigdy nie objęły swym zasięgiem diecezji pomezańskiej, leżącej na zachód od Warmii historycznej. Dopiero utworzo­ na po 1945 r. archidiecezja warmińska ze stolicą w Olsztynie objęła również tereny diecezji elbląskiej (dawniej zwaną pomezańską) oraz ełckiej. Badania kultu św. Wojciecha na terenie Warmii historycznej nie miałyby większego sensu przy założeniu, że punktem wyjścia dla nich są hipotetyczne miejsca pobytu i śmierci św. Wojciecha, a więc Pomezania (Święty Gaj i okolice), przy odrzuceniu hipotezy dotyczącej miejsca śmierci w rejonie Tękit (Sambia, obwód kaliningradzki). Za najbardziej zasadne uznano określenie Pomorze Wschodnie dla terenów objętych pracami badawczymi. W ich ramach przeprowadzono poszukiwania biblioteczne i archiwalne, zbierając materiały dotyczące historycznego kultu św. Wojciecha na Pomo­ rzu Wschodnim . Trzeba pamiętać, że są to tereny, na których po 1945 r. osiadła nowa ludność, przesiedlona głównie z rzeszowszczyzny, zamojskiego oraz z Ukrainy i Litwy. Nie było wśród niej tradycyjnego kultu św. Woj­ ciecha. Tylko jednostki, w większości z warstw wykształconych, posiadały wiedzę o tym patronie Polski. Ludność wiejska, jak wynikło to z prze­ prowadzonych badań, szczególnym kultem darzyła innych świętych, przede wszystkim św. Antoniego, a także Matkę Bożą i Serce Jezusa. Niemniej z biegiem lat pogłębiał się kult św. Wojciecha, ale był to i jest kult nowy, tworzący się w drugiej połowie XX w. Rozwijał się on i ugruntowywał stopniowo nabierając intensywności od początku lat osiemdziesiątych pod wpływem działalności proboszczy i władz diecezji elbląskiej, a już nieco wcześniej, bo w drugiej polowie lat siedemdzie­ siątych, na skutek prowadzonych badań historycznych i archeologicznych, które cieszyły się dużym zainteresowaniem miejscowej ludności. Badania archeologiczne kontynuowane do dziś na terenie wsi Bągart, leżącej kilka kilometrów na zachód od przypuszczalnego miejsca śmierci św. Wojciecha, powodowały powstawanie legend, rozmaitych opowieści o św. Wojciechu, ludowych przysłów i przepowiedni i powoli wysuwały go na czoło w panteo­ nie świętych czczonych w sposób szczególny. Wiara w jego możliwości sprawcze, jego opiekę i ochronę nie była i nadal nie jest jednak równoznaczna z wiedzą o faktach z życia świętego. Zależy ona od stopnia wykształcenia i osobistego zaangażowania w życie parafialne oraz od gotowości zapoznawa3 3 Materiały z badań bibliograficznych, archiwalnych, ikonograficznych, terenowych, Archi­ wum Pracowni Etnologii I A E P A N w Poznaniu. �K U L T ŚW. WOJCIECHA 49 nia się z literaturą rozprowadzaną przez parafie i wreszcie od kontaktu z archeologami pracującymi w okolicy Świętego Gaju. Dla przykładu można podać, że niektórzy z rozmówców z parafii Kwietniewo-Święty Gaj oraz w mazurskich gminach Świętajno, Kowale Oleckie i innych, uważali św. Wojciecha za Czecha, a inni za Polaka z Gniez­ na, część stwierdziła, że zabili go poganie bądź konkretnie - Prusowie, pewien procent natomiast - że Niemcy lub Krzyżacy, a nawet „Rusoki poganie". Odnośnie do działalności św. Wojciecha wiadomości koncentrowały się na wiedzy o nauczaniu i nawracaniu pogan, z których to powodów został zamordowany. Różne były wersje śmierci świętego - miała ona nastąpić przez ścięcie, bądź ukamieniowanie, wreszcie zakłucie włóczniami. Wszystkie te warianty znalazły odbicie w ikonografii. O miejscu śmierci mówiono w zasa­ dzie jednoznacznie - Święty Gaj, przy czym większa część rozmówców wskazywała konkretne usytuowanie tego wydarzenia - las, rzeczkę, polankę, dolinę, górę, mniejsza część - teren, na którym w Świętym Gaju postawiono kościół lub gdzie wybudowano ołtarz polowy. Pewien procent ankietowanych wyraził przekonanie, że św. Wojciech zginął w innych miejscach Pomezanii, w Traso lub w Waplewie, pewna grupa uznała, że nastąpiło to „albo tutaj, albo koło Gniezna". Z kolei co do okresu śmierci wiedziano, że stało się to tysiąc lat temu, bądź „dawno temu", ale z drugiej strony niektórzy nie wiedzieli nic o czasie śmierci św. Wojciecha lub twierdzili, że wydarzyło się to sto lat temu. Na pytanie o miejsce przechowywania relikwii, wskazywano cztery różne miejscowości - Święty Gaj, Elbląg, Gdańsk, Gniezno, w zasadzie niewiele wiedząc o prawdziwych losach szczątków świętego. Autentyczna zatem wiedza o św. Wojciechu nie odegrała znaczącej roli w tworzeniu się kultu tego świętego, w jego wchodzeniu w system wierzenio­ wy i kulturowo-obyczajowy miejscowej ludności i systematyczny jego wzrost. Kult ten stał się jednym z bardzo ważnych elementów zakorzeniania osiadłej na tych terenach ludności, która przez wiele lat po przesiedleniu żyła w ciągłym poczuciu tymczasowości. Jest to niezmiernie istotna funkcja tworzącego się i istniejącego kultu świętej postaci. W Świętym Gaju kult św. Wojciecha utrwalił się m.in. dzięki zmianie wezwania kościoła ze św. Antoniego na św. Wojciecha (1977 г.). Przeprowa­ dzono wówczas remont kościoła, w czasie którego na jego ścianie bocznej wymalowano scenę z życia świętego męczennika, w ołtarzu głównym umiesz­ czono figurę i obraz tego świętego, a kościół ogłoszono sanktuarium św. Wojciecha. Odpust poszerzono do trzech dni i przeniesiono na najbliższe 23 kwietnia - piątek, sobotę i niedzielę. Odpust, i organizowane z jego okazji liczne pielgrzymki, nie tylko z obecnej archidiecezji warmińskiej, ale i z in­ nych stron Polski, intensyfikują kult św. Wojciecha. Z kolei różnego rodzaju kiermasze, w czasie których można nabyć nie tylko literaturę hagiograficzną, modlitewniki, teksty nowenn, obrazki z wyobrażeniami św. Wojciecha i jego męczeństwa, ale także breloczki, figurki, plastikowe emblematy i rozmaite jarmarczne wyroby nawiązujące do św. Wojciecha, wspomagają poszerzanie �50 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA się i przenikanie do kultury ludowej kultu tego świętego. Jednoczy on ludność pochodzącą z różnych terenów, jest elementem scalającym ją ze stosunkowo nowym miejscem zamieszkania i czynnikiem ugruntowującym polską tożsamość chrześcijańską, mającym znaczenie kulturotwórcze. Jest to zapewne najważniejsza rola św. Wojciecha na Pomorzu Wschodnim. Sam jego kult jest jednak narazie nieco powierzchowny, a branie udziału w procesjach tłumów ludzi jest oczywiste ze względu na uznawanie odpustu za rzecz ważną, w której należy zawsze i wszędzie w Polsce uczestniczyć. Warto podkreślić przekonanie ludności, że dzięki opiece św. Wojciecha, Święty Gaj omijają wszelkie kataklizmy i nieszczęścia. Uroczystości odpustowe wpłynęły też na zmiany zewnętrzne wsi archidiecezji warmińskiej. Zaczęto więcej dbać o wygląd domostw, ogródków przydomowych, opłotowań, dróg. Powstało wiele jadłodajni, barów i innych punktów z artykułami spożywczymi. Te zmiany mają również wpływ na kształtowanie kultury i obyczajowości, podobnie jak kontakty obecnie stałej ludności Pomorza Wschodniego z miesz­ kańcami z różnych stron Polski. Są to pozornie uboczne, lecz bardzo istotne elementy związane z kultem św. Wojciecha wpływające na zmiany kulturowe. Na terenie Pomorza Wschodniego istnieją jeszcze dwa inne sanktuaria św. Wojciecha. Jedno w Gorzędzieju (pow. Starogard Gdański), z którą to miejscowością związana jest tradycja pobytu świętego. Istnieje tam kamień, do którego miał przywiązać swą łódź. Kościół posiada relikwie męczennika sprowadzone z Gniezna; drugie - w parafii Gdańsk, przedmieście Święty Wojciech. Sanktuarium stoi w miejscu, gdzie według ustnej tradycji przeby­ wał św. Wojciech, chrzcząc Gdańszczan, a następnie na okres dwóch lat złożone tam było ciało świętego. W 1995 r. rozpoczęły się peregrynacje relikwii św. Wojciecha po parafiach archidiecezji gdańskiej oraz diecezjach elbląskiej, olsztyńskiej i ełckiej. Przedstawiony zarys problematyki badawczej związanej z funkcjonowa­ niem kultu św. Wojciecha na Pomorzu Wschodnim ujawnił niezmiernie interesujące zagadnienie dotyczące powstawania kultu pod wpływem róż­ nych czynników, jego przenikania w kulturę, wchodzenia do systemu wierzeniowo-światopoglądowego i obyczajowości dnia codziennego mieszkańców wsi i miast. Nie poruszono tu istnienia od wielu dziesiątków lat kultu św. Wojciecha w innych regionach polski, jak np. na Mazowszu, Podlasiu, w Małopolsce, a przede wszystkim na obszarze Wielkopolski. Nie jest on związany z miejscem śmierci męczennika, lecz z czasowym, dłuższym bądź krótszym, z rzeczywistym lub legendarnym terenem jego pobytu lub z miejscem przechowywania relikwii, a także ze świadomością jego patro­ natu nad Polską. Badania sondażowe potwierdziły istnienie kultu św. Wojciecha w kul­ turze ludowej (i nie tylko ludowej) szczególnie właśnie w Wielkopolsce i na Kociewiu, wzdłuż Wisły, od Bydgoszczy po Gdańsk. Wiąże się on z drogą świętego do Prus i z powrotem ciała męczennika. W wielu miejscowoś­ ciach czczone są miejsca noclegów św. Wojciecha (m.in. Bobowo, Grabowo, �K U L T ŚW. WOJCIECHA 51 Gródek nad Wdą, Lubiszewo k/Tczewa, Osiek nad j . Kałębie, Świecie nad Wisłą itd.), chrztów i nauczań (m.in. Janów nad Wisłą, Laskowice, Leosia itd.), oraz czasowego złożenia relikwii (m.in. Duża Cerekwica, Jabłonowo Pomorskie, Nowe itd.). Jest to kult mający bardzo długą tradycję, wy­ pływający bezpośrednio od ludzi i przekazywany z pokolenia na pokolenie, częściowo oczywiście podtrzymywany przez Kościół, w przeciwieństwie do rozpowszechniającego się kultu św. Wojciecha na Pomorzu Wschodnim, silnie stymulowanego przez kler katolicki. Badania etnologiczne dotyczące kultu św. Wojciecha nie były dotąd pro­ wadzone systematycznie, niekiedy stanowiły margines związany z tematyką religioznawczą. Obecne więc prace mają wartość unikalną, budzącą za­ interesowanie zarówno przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych, jak i Kościoła katolickiego oraz polityków widzących w św. Wojciechu patrona zjednoczonej Europy. LITERATURA B o r z y s z k o w s k i M. 1996 Stowarzyszenie św. Wojciecha i organizacja placówek katolickich w diasporze die­ cezji warmińskiej, [w:] Przeszłość natchnieniem dla teraźniejszości. Sympozjum historyczne i świętowojciechowe, 20-22 kwietnia 1994 roku, Ełk, s. 115-122. F a l i ń s k a M. 1995 Mit sakralny a świadomość narodowa szlachty polskiej w XVII wieku, [w:] Gniezno. Studia i materiały historyczne, nr IV, Gniezno, s. 63-68. Galek A. 1983 Praktyki religijne jako przejaw pobożności ludowej, [w:] Religijność ludowa, W. Piwowarski, (red.) Wrocław, s. 199-220. G o ł ą b - M a r c i n i a k K. 1995 Historyczne i estetyczne aspekty dynamiki rozwoju sanktuarium Matki Bożej Licheńskiej i jego ludowa percepcja, mpis pracy doktorskiej, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U AM, Poznań. G r z e s i k R. 1995 Święty Wojciech jako bohater ..Tempore illo", [w:] Gniezno. Studia i materiały historyczne, nr IV, Gniezno, s. 15-19. K a r w a s i ń s k a J. 1995 Wojciech, Adalbert, [w:] Nasi święci. Polski słownik hagiograficzny, A. Witkowska OSU (red.), Poznań, s. 587-603. Labuda G. 1992 Święty Wojciech w działaniu, w tradycji i w legendzie, [w:] Święty Wojciech w tradycji i kulturze europejskiej, K. Śmigiel, (red.) Gniezno, s. 57-97. Machejek M. 1995 Śladami świętego Wojciecha, Kraków. M i e l c z a r s k i S. 1967 Misja pruska świętego Wojciecha, Gdańsk. 1992 Wokół miejsca śmierci świętego Wojciecha, [w:] Święty Wojciech w tradycji i kul­ turze europejskiej, K . Śmigiel (red.), Gniezno, s. 143—158. M i k o ł a j c z a k A.W. 199S Gnieźnieńskie sekwencje o św. Wojciechu, Gniezno. �52 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA O k u l i c z - K o z a r y n J . , O k u l i c z - K o z a r y n Ł. 1994 Wyprawa św. Wojciecha do Prus. Realia archeologiczne i perspektywy badawcze, Barbaricum, Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, t. Ш , Warszawa, s. 243-255. Śmigiel K. 1993 Święty Wojciech Slawnikowic, Poznań. 1996a Święty Wojciech, Gniezno. 1996b Święty dla narodu, „Słowo. Dziennik Katolicki", z dn. 19/21, I V . Gniezno. 1996c Współczesny kult św. Wojciecha w Polsce [w:] Przeszłość natchnieniem dla teraź­ niejszości. Sympozjum historyczne i świętowojciechowe, 20—22 kwietnia 1994 roku, Ełk, s. 307-316. Święty Wojciech 1992 Święty Wojciech w tradycji i kulturze europejskiej, K . Śmigiel (red.), Gniezno. T a r a s P. 1987 Religijność ludowa w Kościele katolickim, „Communio", nr 6, s. 14-19. W a l e r j a ń c z y k J. 1994 Główne założenia jubileuszu 1000-lecia śmierci świętego Wojciecha, „Przegląd Wielkopolski", nr 1-2, Poznań. W i ś n i e w s k i J., K i l i a n J. 1994 Święty Gaj. Miejsce męczeństwa św. Wojciecha, Elbląg. MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA T H E C U L T O F ST. A D A L B E R T I N P O L I S H F O L K C U L T U R E . A N OUTLINE OF ESSENTIAL PROBLEMS Summary By the aproaching 1000th anniversary of the death of St. Adalbert many Polish and foreign scholars turned their attention to the person of the martyr and to political and historical context of his life and work. Nevertheless too little attention has been given until recently to the problem of the cult of the Saint in Polish folk culture. The researches were initiated and carried out between 1995 and 1996 mainly in Eastern Pomerania and, at the stage of first survey, in other parts of Poland. In some of them, especially in Wielkopolska (Western Poland) Małopolska (Southern Poland) and Mazowsze (Central Poland) the cult of St. Adalbert has made an active element in folk culture for a very long time. I n eastern Pomerania, which was settled by new population after 1945 this element is rather new, promoted by Catholic church and made popular owing to archaeological excavations in the locality of the presumed death of St. Adalbert Get us mention two villages - Święty Gaj and Bagart). Ethnological field researches allowed for understanding the mechanism of introducing the cult of St. Adalbert into the culture of the population of that region. It became one of elements of the system of beliefs and customs and a very important factor of these people's attachment to the territory on which they had been settled due to historical circumstances and lived for a long time with the feeling that their settlement could be temporary. In legends, tales and proverbs efficient powers are attributed to St. Adalbert. Besides that he is also regarded as Patron of Poland and united Europe. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3e801daadb988395e786213a482ac59.pdf 8e27b397f06fe4139a191e4c0246c2cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1336 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1234 Title A name given to the resource Szlachecka "silva rerum" jako źródło do badań etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.67-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Partyka, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", PL ISSN 0071-1861 JOANNA t. X X X I I : 1988, z. 2 PARTYKA (Uniwersytet Warszawski) SZLACHECKA SILVA RERUM JAKO Ź R Ó D Ł O DO BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH Etnografowie rzadko korzystają ze źródeł tzw. zastanych, a jeśli już, to zaglądają do najnowszych, X X - lub co najwyżej XIX-wiecznych. Sięga się do tych źródeł: ksiąg gruntowych, podatkowych, inwentarzowych, pa­ miętników przy opracowywaniu monografii pewnych obszarów - wsi czy regionów - lub przy przekrojowym analizowaniu określonego zjawiska z dzie­ dziny folkloru, kultury materialnej itp. Źródłem dla etnografa, nie w pełni jednak wykorzystanym, może być także literatura piękna, a zwłaszcza te jej gatunki, które znajdują się na pograniczu literatury pięknej i dokumentu fa więc pamiętniki, diariusze, wspomnienia), a także cała sfera zjawisk paraliterackich łączących literaturę piękną z folklorem. Nawet, jeśli już sięga się w badaniach etnograficznych do literatury pięknej i gatunków jej pokrewnych, to rzadko dotyczy to epok odległych historycznie X V I , X V I I i X V I I I wieku. A przecież w wieku X V I i X V I I mamy do czynienia ze zjawiskami bardzo ciekawymi, które w pewnym stopniu zaważyły także na kształcie współczesnej kultury ludowej (Polska w epoce Odrodzenia. Państwo - społeczeństwo - kultura. 1970; Polska XVII wieku. Państwo społeczeństwokultura, 1969; Wiek XVII - kontrreformacja- barok. Prace z historii kultury, 1970). W renesansie kultura narodowa była najbliższa kulturze ludowej. W wieku X V I I nastąpiło rozbicie tej jedności. Pojawiły się różne nurty w kulturze, przypisane do różnych stanów społecznych. Odbiciem tego zjawiska w literatu­ rze było przenikanie do niej - -obok oficjalnego nurtu o cechach baroku również nurtów odmiennych, a częściowo opozycyjnych. Do najważniejszych w tej grupie opozycyjnych nie tylko wobec literatury, ale także wobec kultury oficjalnej tego okresu - należą: literatura tzw. sowizdrzalska, tworzona przez plebejuszy oraz wyrosła z kultury mas szlacheckich r ę k o p i ś m i e n n a l i t e r a t u r a szlachecka. Na tę literaturę składają się: okolicznościowa poezja polityczna, diariusze wypraw wojennych, pamiętniki oraz zjawisko, w którym mieści się po trochu wszystko, czyli tzw. silva rerum - domowa księga zapełniana przez pana �68 JOANNA PARTYKA domu najrozmaitszymi treściami: od osobistych notatek począwszy, poprzez zapiski i porady gospodarskie, przepisy kulinarne i lekarskie, odpisy różnych dokumentów, mów wygłoszonych na sejmach, sejmikach, trybu­ nałach, wzory mów okolicznościowych - weselnych, pogrzebowych, listy od przyjaciół i odpisy listów ważnych osobistości; relacje z różnych wydarzeń politycznych i obyczajowych - do anonimowych utworów literackich, zwłasz­ cza panegiryków, facecji, paszkwili, anegdot, epigramów, fraszek i obscenicz­ nych opowiastek. W tym „lesie rzeczy" etnograf może znaleźć wiele cennego materiału. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie poprzez przykładową analizę przydatnych etnografowi treści odnalezionych w dostępnych mi rękopisach>, jakie możliwości dla badań etnograficznych kryje w sobie piśmiennictwo staropolskie reprezentowane przez sylwy. Będzie to również próba określenia sposobu, w jaki można by korzystać z tego typu źródeł. Jak wyglądają staropolskie sylwy? Są to na ogół dość grube foliały, nie zawsze pisane jedną ręką. Często wklejano do nich luźne karty, fragmenty kalendarzy drukowanych, ulotne drukowane gazetki, listy. Kolejność zapisywanych treści jest na ogół całkiem przypadkowa - obok wierszy spotykamy prozę, obok tekstów polskich - łacińskie, francuskie, niemieckie, obok nabożnej religijnej pieśni - obsceniczną facecję. Zdarzają się w środku foliału karty nie zapisane. W sumie sprawia to wrażenie dość dużego chaosu. Jeśli dodamy do tego fakt, że rzadko sylwy pisane były starannie, kaligraficznie, w związku z czym odczytanie ich sprawia często dużą trudność, to możemy wyobrazić sobie, jak wyglądała szlachecka silva rerum. O sylwach napisano dotąd niewiele - raczej wspomina się je tylko przy okazji opracowywania innych tematów. Jedyną pracą w całości poświęconą temu gatunkowi jest artykuł prof. Stefanii SkWarczyńskiej Kariera literacka form rodzajowych „silva". „Nazwa rodzajowa silva rerum.— pisze autorka — odnosi się do licznych w X V I w. do polowy X V I I I w., a znamiennych dla szlachecko-ziemiańskiej kultury, pokaźnych i w zasadzie nie przeznaczonych do druku foliałów, prowadzonych przez głowę domu często z pokolenia na pokolenie" (Skwarczyńska. 1969, s. 37). Braki w interesującym nas temacie uzupełnia ostatnio praca doktorska Marii Zachary Szlacheckie sylwy i ich funkcje w życiu społecznym, kulturalnym i mentalności XVII wieku. 1 Biblioteka N a r o d o w a (dalej B N ) : I 3052, 1 3492, Biblioteka Orydynacji Zamoyskich (dalej B O Z ) 814. 823. 855. 1162, 1172. 1173. 1175. 1201, 1282, 1316. 1569: A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h (dalej A G A D ) : A r c h i w u m R a d z i w i ł l o w s k i e (dalej Radz.) I I , 12; I I . 2 1 : I I . 27: I I . 30: I I , 46: I I . 5 1 : I I , 69/5: A r c h i w u m Publiczne Potockich (dalej A r c h . Pub. Pot.) 124; Biblioteka K ó r n i c k a (dalej B K ) . 201. 711, 973, 978, 993; Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego (dalej B U W ) 66; Biblioteka J a g i e l l o ń s k a 59; Biblioteka P ł o c k i e g o Towarzystwa N a u k o w e g o (dalej Pł. T N ) R. 113. �SZLACHECKA "SILVA RERUM" 69 Ogólnie możemy podzielić sylwy pod względem tematyki na takie, w których przeważają treści o charakterze politycznym i historycznym oraz bardziej prywatne, a nawet intymne, poruszające wiele różnych tematów - i te są dla nas najciekawsze. Maria Zachara w swej pracy dokonała podziału na sylwy rodzinne, zbiory użytkowe oraz zbiory wierszy, sentencji, a więc swoiste antologie. Charakteryzując szlacheckie sylwy należałoby także wspomnieć, że liczne poprawki i notatki na marginesach, uściślające daty, komentujące wydarzenia, jak też uzupełnianie brakujących nazwisk świadczą o tym, że sylwy były czytane i „używane", a kolejni czytelnicy tworzyli historię danego ręko­ pisu. Spójrzmy, jak wygląda typowa silva rerum: Mam przed sobą grubą, liczącą 1118 stronic księgę, pisaną na papierze czerpanym, oprawną w skórę, prowadzoną dość starannie, zaopatrzoną w spis treści według alfabetycznie ułożonych tematów (AGAD, Radz., I I , 46). Tytuł - Miscellanea. Mowy, listy, wiersze i pisma rozmaite w materiach politycznych, prywatnych, familijnych panowania Augusta III. Wewnątrz znajdujemy liczne kopie listów, mowy polityczne, „Diariusz Sejmu Ekstraordynacyjnego w r. 1750 24 Augusti w Warszawie odprawio­ nego", ale także „Fortuna dla dam (wróżby z kostek domina)", a dalej „Fortuna dla kawalerów". Jest także ciekawa „Mowa przed łożnicą" jedna z całego łańcucha mów weselnych. W niej to ze szczególną uwagą podkreślono wejście w nowe powinowactwa równoznaczne z zawarciem przyjaźni pomiędzy stronami. Powtarza się motyw walki i miecza. W to wszystko wplecione są obsceniczne wierszyki. Dalej - bardzo ciekawy tekst „Kondycje do Przysięgi Żydowskiej". Tu m. in. dokładnie opisano ubiór Żyda przysięgającego chrześcijanom, warunki, w jakich odbywać ma się owa przysięga, oraz konsekwencje krzywoprzysięstwa. Nieco dalej znajduje się banalna informacja, jak robić dobry sok wiśniowy. Okazuje się, że ziemianina interesowały również „dni uroczyste, na których gale bywają u Dworu Królewskiego". Znajdziemy tu także wiersz o rozwodzie, kopie włoskich listów, wiersze nagrobne, historyczną notatkę o Tatarach. Sporą część omawianej sylwy zajmują rozmaite rachunki, zestawienia finansowe, tabele rozliczeń, np. wyliczenie „dóbr na skarb Pański idących", tabele rozliczeń z folwarków: janowickiego, michałowickiego, zwierzynieckiego, Łukowa, klucza janowskiego. Autorowi sylwy podobały się - widać - wiersze współczesnej mu poetki barokowej, Elżbiety Drużbackiej, skoro poświęcił im parę stronic. I wreszcie dużą część sylwy zajmuje wypis z ksiąg grodzkich krzemienieckich. Większa nieco w formacie, bo licząca 1231 zapisanych kart, jest sylwa prowadzona przez Annę księżnę Radziwiłłowa i jej młodszego syna podczaszego Wielkiego Księstwa Litewskiego — Hieronima Floriana. Ze względu na autorów nie jest to sylwa typowa, prowadzona jest bowiem przez przedstawicieli warstwy magnackiej. �70 JOANNA PARTYKA Z tego typu rękopiśmiennymi kodeksami mamy do czynienia o wiele rzadziej. W dodatku wielość charakterów pisma wskazuje na kilku autorów tej sylwy. Na pewno jednak zaczęła ją pisać księżna Anna, co również stanowi wyjątek w regule - kobiety nie zajmowały się na ogół prowadzeniem ksiąg domowych. Ta nietypowa sylwa jest bardzo ciekawa z wielu względów. Informacje tu zawarte mają nieco inny wymiar. Na samym początku została sporządzona lista długów, dalej znajdują się odpisy licznych listów do księżnej Radziwiłłowej w języku polskim, ale także i po łacinie, kopia uniwersału zakazującego wywożenia za granicę saletry, skór i wyprowadzania koni, a także różne inne uniwersały wydane przez Augusta I I I . Parę następnych kart zajmują pisma francuskie. Do tych poważnych politycznych i rodowych treści zupełnie nie pasuje umieszczony pomiędzy nimi wielce nieprzyzwoity wierszyk. Po nim następuje zbiór fascykułów - odpisy dokumentów rodowych, wśród których dużą część zajmują sprawy majątkowe Anny i Floriana. I znów bardzo nieprzyzwoita facecja, a po niej... cykl mów pogrzebowych. Dalej - rachunki za rynsztunek konnego żołnierza z wyszczególnioną ceną broni, dokładnym wyliczeniem cen poszczególnych elementów stroju i całego ekwipunku. Sporą część sylwy zajmują mowy sejmikowe oraz wzory mów okolicz­ nościowych pogrzebowych i weselnych. Wśród mów weselnych wyróżniono dziękowanie za pannę, mowy przy oddawaniu wieńca, „marcypanów", upominków od przyjaciela, dziękowanie za upominek. Te wszystkie tak różnorodne treści objęte są wspólnym tytułem (wskazują­ cym zresztą na ich różnorodność): Miscellanea [...] ad Anno 1745 (AGAD, Radz., I I , 51). A oto jeszcze jedna sylwa (AGAD, Radz., I I , 12) zatytułowana Miscellanea. Mowy, listy, wiersze, wiele pism do dziejów Polski należących. Sylwa ta pochodzi z pierwszej polowy X V I I w. Księga liczy 1135 stron, oprawiona jest w skórę, prowadzona starannie ręką co najmniej dwóch osób. Przeważają tu zdecydowanie treści o charakterze politycznym. Rękopis ten może stanowić cenny dokument historyczny okresu rokoszu Zebrzydowskiego. Na stronie 14 rozpoczyna się seria listów o treści politycznej, objętych wspólnym tytułem „Votum J. M . Pana wojewody Krakowskiego i listy, które do Króla J. M . pisał, przy tym pokazował". Po nich następują odpowiedzi króla, np. „Respons Króla J. M . Panom Posłom Zjazdu Lubelskiego do K. J. M . posłanym dany w Krakowie 30 Junij anno 1606", uniwersały królewskie i inne odpisane dokumenty, a wśród nich „Puncta rokoszowe pod Sendomierzem die 14 Augusti A D 1606", „Instrukcja Króla J. M . na sejmiki". Strony od 234 do 237 zajmują wiersze polityczne, m. in. „Wiersze na teraźniejsze nieszczęsne czasy". Nieco dalej -• kopia Uniwersału Wielkopolskiego oraz bardzo ciekawy ..Script podany od Pana Wojewody Krakowskiego Mikołaja Zebrzydowskiego in vin Testamenti". Dalej następują liczne pisma rokoszowe, listy prywatne. �S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " 71 wiersze. Ciekawe są własne (?) dywagacje skryptora na temat rokoszu: „Rokosz co za pożytek przyniósł i Panu Wojewodzie i Rzeczypospolitej" oraz rozważania na temat: „Absolutum Dominium quid sit", „Definitio i natura Rokoszu", „Rokosz co jest". Strony 623 i 624 poświęcone są z kolei opisowi ożenków królewskich „Króla J. M . Zygmunta 3 Pierwsze ożenienie" oraz „Wtóre ożenienie Króla J. M . Zygmunta". Drugi opis zaopatrzony jest w schematyczny rysunek przedstawiający sposób, w jaki zostali posadzeni przy stole weselni goście. Dalej mamy obszerny opis „Ślubu Carowej Moskiewskiej". Skryptor okazał się bardzo skrupulatny w wyliczaniu upominków, jakie dostała panna młoda: Marianna Mniszkówna, wojewodzianka sandomierska, poślubiona carowi Kniaziowi Wielkiemu Moskiewskiemu Dymitrowi. Dowiadujemy się, że panna młoda otrzymała m. in. błogosławiony obraz Św. Trójcy oprawny złotem i kamieniami, pierścień z diamentem, perski kobierzec. Na stronie 653 wymienia autor sylwy „Infames Confederati". Zamieszcza także historyczną notatkę „Śmierć Stefana Jego Miłości Króla Polskiego w Grodnie A D 1586". Nieco dalej - zestawienie tabelaryczne „Zgoda i nie­ zgoda Wielkiejnocy Lackiej i Ruskiej w r. 1629 aż do roku 1960". Rok 1960 nasunął autorowi myśli o końcu świata, o którym „trudno się domyślać/, bo według słów Pańskich sam Bóg Ojciec wie. Ale też to wiedzieć, jeśli świat dotąd stać będzie, aż się okrąg dziewiątego nieba obróci i gwiazdy wszystkie wrócą się do tego punktu, od którego swój obrót zaczęły na początku świata". Cztery strony dalej znajdujemy „Znaki zarazy bydła", „Znaki wojny", „O grzmieniu różnych czasów" oraz „Co dnia którego według biegu miesięcznego przy nim położonego czynić i sprawować masz". Na końcu księgi autor zamieścił dzieło zatytułowane „Fundamentům Libertatum Reipublicae Polonae" składające się z czterech części - primům fundamentům, secundum, tertium i quartum. Trzy przedstawione rękopisy są według podanych wcześniej kryteriów na pewno sylwami. W obrębie jednej księgi mamy tu do czynienia z różnorod­ nością tematów, form, języka, a nawet tonu tekstów - od poważnego, pełnego ceremoniału do frywolności. Często jednak nie można jednoznacznie określić rękopisu jako sylwy, nie spełnia on bowiem warunku dostatecznej różnorodności, jak np. dzieło Tomasza Lisieckiego (BN, I 3052). Po dokładnym zapoznaniu się z większością sylw dostrzeżemy w nich również pewną zaplanowaną kompozycję układanie treści w cykle, np. cykl mów weselnych, sejmikowych, cykl przepisów lekarskich, listów itp. Trzeba przyznać jednak, że tę konstrukcję zakłócają wtrącane tu i ówdzie zapiski o zupełnie innej treści. Dowodzi to, że sylwy pisane były na bieżąco i nawet jeśli autor zamierzał wyczerpać temat w jednym miejscu, to i tak docierające wciąż nowinki, wiersze, listy były natychmiast zapisywane nieza­ leżnie od zmysłu skryptora co do kompozycji całości. �72 JOANNA PARTYKA Maria Zachara w zakres swej analizy włączyła wszystkie rękopisy o nie­ jednolitej tematyce. W rezultacie znalazły się tu również swoiste antologie literatury pięknej, które ja wykluczyłam ze swoich rozważań stwierdzając, że mało jest w nich materiału interesującego etnografa. Trzeba również wspomnieć, że sylwy w większości nie mają oryginalnych tytułów. Być może ich im nie nadawano. Najprawdopodobniej jednak karty tytułowe uległy w ciągu wieków zniszczeniu. Dziewiętnastowieczni właściciele tych rękopiśmiennych kodeksów charak­ teryzowali ich zawartość przez nadawanie im miana miscellaneów lub rozmai­ tości. Nieliczne tylko oryginalne tytuły się dochowały. Należy tu, dla przykładu, domowa księga Stanisława Różyckiego Penu sinopticum histori — grammato — politicum [...], Acta publica, variaque miscellanea regnante Joanne Casimire a 1655-1657 Zygmunta Stefana Koniecpolskiego. Nie spotykaną wśród autorów sylw świadomość formy wykazał Jan Kazimierz Grabski, kasztelan nakielski, nadając swej księdze tytuł Silva rerum var larum publico et pseudo politicarum [...] advectarum et conscriptarum anno dfomijni 1685. Nie wszystkie sylwy zaopatrzone są w nazwisko skryptora. Często treść sylwy może powiedzieć nam coś bliższego o jej autorze — jego nazwisko, pełnioną funkcję możemy wyczytać z listów, zapiski dotyczące spraw politycz­ nych oraz język mogą z kolei wskazać jej pochodzenie terytorialne. Wymaga to jednak dość szczegółowych studiów. W rezultacie wiele sylw pozostaje anonimowych. Gdybyśmy chcieli zgodnie z klasyfikacją źródeł podaną przez B. Kopczyńską-Jaworską (1971) określić, czym jest dla nas silva rerum, musielibyśmy stwierdzić, że: - ze względu na swoistość jej poznania rękopiśmienna sylwa jest ź r ó d ł e m pośrednim; - przynosi przede wszystkim poznanie świadomości społecznej, jest więc źródłem socjologicznym; - jest ź r ó d ł e m zastanym ze względu na organizację warsztatu badaw­ czego. Silva rerum jest, rzec można, zjawiskiem nieco „bezpańskim". Właściwie nie wiadomo, kto się nim powinien zająć: historyk, historyk literatury czy socjolog. Każdy mógłby w tym materiale znaleźć coś dla siebie. A mimo to niewiele w związku z sylwami ani też na ich temat napisano. Na pewno sylwa jako taka nie jest literaturą piękną, choć zawiera w sobie utwory do niej należące. Co więcej, wiele znanych dziś i cenionych dzieł X V I - i XVII-wiecznych twórców poznano właśnie z sylw, gdzie funkcjo­ nowały one jako dzieła anonimowe (tak np. odkryto Wojnę chocimską Wacława Potockiego). Nie można także nazwać sylwy dokumentem historycznym, choć po dokonaniu dokładnej weryfikacji mogłoby się okazać, i niejednokrotnie okazuje się, że pewne zapisy w niej dokonywane mają wagę dokumentu. �S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " 73 Jeśli przyjąć, że już sam wybór wpisywanych do ksiąg domowych tekstów, notatek, listów winien określić, czym jest sylwa, możemy stwierdzić, że jest ona na pewno w największej mierze dokumentem szlachecko-ziemiańskiego stanu świadomości, zainteresowań, obyczajów, ogólnie źródłem wiedzy o kulturze staropolskiej. W X V I I i X V I I I w. sylwa pełniła cztery funkcje: 1) kronikarsko-pamiętnikarską; 2) praktyczno-dokumentacyjną (była swoistym archiwum, w którym utrwa­ lano cenne i ważne dokumenty, spełniała rolę „listownika", podręcznika w zajęciach gospodarskich i nauce, skarbczyka towarzyskiego); 3) rodowo-ambicjonalną (tu zapisywano dane osobiste i rodowe); 4) literacką. Przy tym wszystkim spełniała też funkcję zabawową, zwłaszcza w sferze poczynań literackich. Jest w sylwach tnnóstwo takiego materiału, którego gdzie indziej nie znajdziemy. Ponieważ nie były przeznaczone do druku, zachowały się w nich takie teksty, których ze względu na cenzurę nie można było opublikować. Zygmunt Gloger w Encyklopedii staropolskiej pisze: „ W zbiorach podobnych, przeznaczonych do prywatnego u ż y t k u , a nie do d r u k u , z a c h o w a ł o się m n ó s t w o rzeczy takich, k t ó r e dla wielu przyczyn publikowane b y ć nie m o g ł y , t y m bardziej przeto do obrazu życia narodu są ciekawe. P r z e c h o w a ł o się tam wiele p o m n i k ó w u m y s ł o w o ś c i , nigdy nie d r u k o w a n y c h , a d o w o d z ą c y c h , że poza l i t e r a t u r ą k s i ą ż k o w ą istniał w Polsce cały obszar p i ś m i e n n i c t w a domowego, ciekawego i cennego" (Gloger, 1903, s. 231-232). Zjawiskiem, które powinno zainteresować etnologa, a którego dokumentację w pewnym stopniu znajdziemy także w sylwach, jest ideologia sarmatyzmu. Z jednej strony kształtowała się ona na podstawie dziedzictwa renesanso­ wego, z drugiej, będąc zaprzeczeniem renesansu, nawiązywała do pewnych nurtów kultury średniowiecznej. Stąd żarliwa, niekiedy dewocyjna wręcz religijność (wynikająca także z XVII-wiecznej kontrreformacji), mająca od­ zwierciedlenie w niektórych sylwach, myśli o pokucie i grzechu, wiara w cuda, czary i prognostyki, myślenie magiczne. Poczucie odrębności narodowej, ukształtowane pod wpływem obecności w XVII-wiecznej Rzeczypospolitej wielu mniejszości narodowych, zrodziło w sarmackiej szlachcie ideologię ksenofobii. Z kolei idea samowystarczalnego ekonomicznie i kulturowo dworku oraz codzienny kontakt z kulturą chłopską zdecydowały o wzajemnym przenikaniu obu kultur. Dlatego też charakteryzując sylwy mamy prawo mówić zarówno o ich „szlacheckości", jak i „chłopskości". „ K u l t u r a renesansowa - pisze S t a n i s ł a w Grzeszczuk (1972) w artykule Z problemów ludowości — w p o w a ż n y m stopniu z a c i e r a ł a r ó ż n i c e p o m i ę d z y pisarzami renesansowymi w y w o d z ą r y m i się z r ó ż n y c h s t a n ó w s p o ł e c z n y c h ze stanem c h ł o p s k i m w ł ą c z n i e " (s. 272). Dalej czytamy: „ L i t e r a t u r a z i e m i a ń s k a służyła szerokiemu wprowadzeniu do literatury narodowej pierwiastka ludowego przynajmniej w zakresie t e m a t y k i , c h o ć nie o b e s z ł o się bez popularyzo­ wania m o t y w ó w ludowych i transkrypcji ludowych u t w o r ó w " (s. 302). �74 JOANNA PARTYKA Tak sytuacja wyglądała w epoce renesansu. Oficjalną kulturę sarmacką X V I i X V I I w. cechowała powaga i ceremonialność. Ta kultura uwarunko­ wała powstanie specyficznego zjawiska, jakim jest szlachecka silva rerum, ale te rękopiśmienne księgi nie są jej wiernym odzwierciedleniem. Można bez trudu znaleźć sylwy, w których przeważa element oficjalności - jest to cała grupa sylw o wybitnym nastawieniu politycznym, historycznym, przepełnionych mowami sejmowymi, relacjami z wydarzeń politycznych, wojen, odpisami dokumentów historycznych, panegirykami wreszcie. Sporą jednak część stanowią sylwy bardziej osobiste, a ponieważ pisane były na ogół przez średnią ziemiańską szlachtę, dotyczą szeregu zupełnie innych problemów związanych m. in. z codziennym życiem na wsi. Stąd wiele treści zawartych w niejednej sylwie z powodzeniem znaleźć by się mogło w gospodarskiej księdze prowadzonej przez bogatego kmiecia, gdyby ten posiadał umiejętność pisania. Szlachta ziemiańska odnosiła się do wielu zjawisk i spraw w sposób identyczny, jak to czyniły niższe stany. Podobny pogląd miała na temat czarów, czarownic, znachorek . Tak samo obawiała się zarazy, wierzyła w dni feralne. Z czego wynikały te analogie? Mogą to być ślady pierwotnie wspólnej tradycji kulturowej prasłowiańskiej, pogańskiej, w której nie istniał podział na kulturę niższą i wyższą. Taka sytuacja trwała jeszcze w późnym średniowieczu, wzbogacona elementami chrześcijańskimi. Dopiero renesans dokonał wyodrębnienia kultury plebejskiej, ludowej od dworskiej, rycerskiej, choć można w zasadzie twierdzić, że proces ten zapoczątkowany został o wiele wcześniej. O odrębnym świecie chłopskiej kultury można mówić już w okresie średniowiecza, kiedy to stan chłopski, ograniczany wciąż ustawodawstwem feudalnym, zaczyna coraz wyraźniej żyć w obrębie własnego tylko kręgu spraw wiejskich. Pewną granicę stanowi tutaj wiek X I I I . Dopiero jednak w XVI.w. kultura wytworzona przez warstwę chłopską staje się równorzędnym partnerem kultury szlacheckiej. W tym bowiem okresie wieś polska osiągnęła szczyt swego rozwoju gospodarczego i kulturalnego, chłopi stanowili warstwę samodzielną ekonomicznie (Burszta, 1974, 1985). W wiekach X V I i X V I I zachodzą procesy różnicowania w obrębie samej kultury wyższej, reprezentowanej z jednej strony przez dwór, z drugiej przez szeroko pojętą warstwę szlachecką. Pojęciem szlachty obejmowano ludzi o różnej pozycji ekonomicznej, politycznej. Inny tryb życia prowadziła 2 - W „ M i e s i ę c z n i k u H e r a l d y c z n y m " z 1933 r. znajduje się bardzo ciekawy a r t y k u ł Z y g m u n t a Lasockiego Szlachta płońska w walce z czartem. A u t o r p o w o ł u j ą c się na zapisane w księgach miejskich sochaezewskich, p ł o c k i c h i p ł o ń s k i c h z X V I I i pocz. X V I I I w. sprawozdania z p r o c e s ó w o czary d o w o d z i , ż e : „ w i a r a w czary i czarownice b y ł a o g ó l n a . Szlachta z okolic P ł o ń s k a p o c z ą w s z y od senatora, u r z ę d n i k ó w , d z i e d z i c ó w i p o s e s o r ó w , s k o ń c z y w s z y na braci zagrodowej b r a ł a u d z i a ł w procesach przeciwko czarownicom b ą d ź to j a k o o s k a r ż y c i e l e , b ą d ź też bierny j a k o ś w i a d k o w i e indagacyj i t o r t u r " . �SZLACHECKA "SILVA RERUM' 75 magnateria dysponująca rozległymi dobrami, tworzącymi często swoiste autonomiczne „państwa w państwie", mająca zarezerwowane dla siebie tytuły senatorskie, inny - szlachta gospodarująca na kilku lub kilkunastu wioskach. Odmienny tryb życia narzucał z kolei odmienne zainteresowania, przyczyniał się do powstawania różnych wariantów w obrębie szeroko pojętej, jednej kultury szlacheckiej. Większa część życia szlachcica-ziemianina upływała w bliskim kontakcie z naturą, wśród codziennych trosk gospodarskich. Takie życie często niezbyt odbiegało od bytowania w miarę bogatych chłopów. I tu, i tu bowiem obowiązywał jeden kalendarz: rolniczy i kościelny, uprawiano jedną magię rolniczo-hodowlaną. W obu wypadkach w sprawach wiary dominowała swoista forma religijności - wyrosła ze skrzyżowania wierzeń pogańskich z chrześcijańskimi religijność ludowa. Elementy kultury pogańskiej miały szanse przetrwania zarówno wśród warstw niższych, jak i w kulturze średniej ziemiańskiej szlachty. Stąd zapewne można wywodzić zbieżności pewnych wzorów zachowań, zwyczajów, wierzeń. W kulturze wytworzonej przez magnaterię śladów pierwotnej tradycji spotyka­ my już znaczenie mniej - magnateria była w większym stopniu kosmopoli­ tyczna. Ale i tu często nowe, przejęte zwyczaje byly czymś, co wypełniało tylko stary schemat. Już Łukasz Gołębiowski zauważył wspólnotę zwyczajów u różnych warstw społecznych. Wydaje się więc, że rację ma Józef Burszta pisząc: „wesela chłopskie, mieszczańskie i szlacheckie miały ten sam schemat zarówno w swej wymowie dramatyczno-teatralnej, jak i w sensie wierzeniowo-magicznym i znaczeniowym" (Burszta, 1985, s. 118). Wiek X V I I I zmienił nieco zarysowaną tu sytuację. Oświecenie, pod­ pierając się naukowym racjonalizmem, wypowiedziało wojnę myśleniu magicz­ nemu, nazywając wszystko, co z niego wyrosło, godnym pożałowania zabobonem. Wynikiem tej wojny było zepchnięcie pierwotnie wspólnych kulturze ludowej i szlacheckiej zjawisk w sferę kultury ludowej lub inaczej z tej walki obronną ręką wyszła jedynie kultura ludowa oparta na tradycyjnym przekazie, bardziej odporna na wpływy z zewnątrz. Dlatego też wydaje się, że wiedza o XVII-wiecznej kulturze szlacheckiej może stanowić cenne uzupełnienie wiedzy o tym, co w wiekach X I X i X X funkcjonuje już jedynie w kulturze ludowej. Szlacheckie sylwy mogą z powodzeniem dostarczyć takiego materiału, uzupełnić chociażby nasze wiadomości z zakresu medycyny ludowej. Tu dowiemy się bowiem, jak np. sporządzić „trunek na morowkę" („wziąć rozchodnika garść, macierzanki drugą, babki także, utłuc to z wodą, a potem on sok wyciskać i zmieszawszy go z mlekiem niewieściem daj choremu pić"). Przedstawiłam tu jedno z możliwych uzasadnień zbieżności w kulturze ludowej i szlacheckiej. Trybem życia uzasadnia to zjawisko również Janusz Tazbir w artykule Kultura szlachecka... (1976, s. 23). Pisze tu m. in.: �76 JOANNA PARTYKA „Na styl życia dziedzica i poddanego — przy wszystkich zasadniczych róż­ nicach — wpływał ten sam system zakazów i zaleceń kościelnych oraz kalendarz rolniczy uwarunkowany tokiem zajęć wiejskich". Ale są też odmienne zdania na ten temat. Problem polega tu - według mnie — na tym, czy zbieżności te wynikają ze wspólnych źródeł, czy z wza­ jemnych oddziaływań. Żeby pozostać już w sferze lecznictwa ludowego, warto przytoczyć zdanie Bohdana Baranowskiego na ten temat: ,.Pod wpływem nadzwyczaj rozpowszechnionej wśród ludzi literatury z zakresu medycyny czy też z i o ł o l e c z n i c t w a , r o z m a i t y m i wieś i tam nadzwyczaj szybko r o z p o w s z e c h n i a ł y wykształconych popularnej drogami d o s t a w a ł y się się wszelkiego rodzaju przepisy, na zalecenia czy nawet zabobony pochodzenia zachodnioeuropejskiego, k t ó r e p r z e m i e s z a ł y się z obowią­ zującymi zasadami tradycyjnej medycyny i higieny" (Baranowski, 1976. s. 52). Baranowski (1976) dochodzi nawet do wniosku, że „przypuszczalnie silniejsze było działanie kultury szlacheckiej na ludową niż oddziaływanie odwrotne" (s. 57), choć „niekiedy pewne zbieżne formy kultury ludowej i szlacheckiej wypływać mogły z tych samych wspólnych źródeł" (s. 58). Wydaje się, że większą rolę odegrały tu, mimo wszystko, owe wspólne źródła. Należałoby tu wspomnieć o jeszcze jednej możliwej przyczynie występo­ wania zjawisk wspólnych w obu kulturach, mianowicie mogła się do tego przyczynić kontrreformacja. Czesław Hernas w swym studium o baroku pisze: ..Obserwowana sił metafizycznych w diariuszach we własnym wczesnego życiowym baroku dążność doświadczeniu do odkrywania [...] wyjaśnianie losów interwencji jednostki czy n a r o d ó w s z c z e g ó l n y m i decyzjami Boga d o w o d z ą , że m ł o d a literatura kontrreformacyjna ożywiała (Hernas, w świadomości społecznej relikty myślenia średniowiecznego" 1973, s. 135-136). Prawdopodobnie wszystkie te mechanizmy przepływu informacji kulturo­ wej nałożyły się na siebie. Choć wspólne z kulturą ludową źródła były najważniejsze, na obraz kultury ziemiańskiej X V I I w. składały się także elementy innego pochodzenia. Szlachta wchodziła bowiem poza wiejskim bytowaniem w rozmaite układy społeczno-polityczne, a zdobyte tą drogą informacje mogły z kolei przenikać do kultury ludowej. Trzeba zwrócić uwagę na jeszcze jeden fakt, który upoważnia nas do twierdzenia o „ludowości" czy „chłopskości" sylw — w tych domowych księgach przejawia się to, co Janusz Maciejewski (1962, 1971) nazwał „folklorem szlacheckim", który - jako specyficzny folklor środowiskowy — jest faktem pogranicznym między tradycyjnym folklorem chłopskim a kulturą oficjalną. Każdy folklor środowiskowy nosi bowiem cechy kultury ludowej lub też „jest w stosunku do niej zjawiskiem analogicznym, posiadając jednak także wiele innych elementów właściwych z kolei kulturze oficjalnej czy wręcz wchodzących równocześnie w jej skład" (Maciejewski, 1971, s. 251). Tak rozumiany folklor szlachecki jest jednym ze zjawisk sarmackiej formacji kulturowej X V I I i X V I I I w. Przejawia się on w takiej twórczości, jak �77 SZLACHECKA "SILVA R E R U M " sylwy, pamiętniki sarmackie, facecjonistyka, okolicznościowa poezja polityczna i społeczno-obyczajowa, legendy herbowe, gawędy, oraz w takich zjawiskach, jak pieśni żołnierskie, kolędy, muzyka taneczna. Folklor szlachecki posługuje się rękopiśmiennym zapisem w przeciwieństwie do kultury ludowej, która wytworzyła model literatury ustnej. Ten fakt łączy ów folklor z kulturą oficjalną. Folklor szlachecki zarazem przeciwstawiał się sarmackiej literaturze oficjalnej, którą cechowała uczoność, powaga, ceremonialność, religijność, krasomówstwo, prymat łaciny. Zainteresowania i potrzeby kulturalne ogółu szlachty zaspokajane były w inny sposób. Były bowiem wyrazem „nie­ okiełznania, jurności i ludyczności społeczeństwa szlacheckiego, wprawdzie ceniącego ceremoniał oficjalnej kultury, ale wyżywającego się naprawdę tylko w swym folklorze" (Maciejewski, 1971, s. 256). Jednym ze sposobów „wyżycia się" było tworzenie swoistej szlacheckiej literatury nieoficjalnej i umieszczanie jej wytworów w rękopiśmiennych księgach domowych, które mogą być niewyczerpanym źródłem do badań nad folklorem szlacheckim. Przede wszystkim jednak sylwy są podstawowym informatorem, o kulturze szlacheckiego sarmatyzmu. NA ŚWIATOPOGLĄD I STYL ŻYCIA Z I E M I A Ń S K I E J S Z L A C H T Y X V I I I X V I I I W. PODSTAWIE MATERIAŁU ZAWARTEGO W WYBRANYCH SYLWACH Często jeszcze dziś ujemnie ocenia się wytworzoną i pielęgnowaną, zwłaszcza przez ziemiańską szlachtę, kulturę sarmacką. Spójrzmy, jak trak­ tuje sarmatyzm Władysław Kopaliński w Słowniku mitów i tradycji kultury: „Sarmatyzm charakteryzowały megalomania narodowo-stanowa, samouwiel­ bienie, pogarda i niechęć do cudzoziemców i różnowierców, nietolerancja, powierzchowna dewocja połączona z fanatyzmem religijnym i wiarą w gusła i zabobony". Pisze również dalej, że od czasów oświecenia jest sarma­ tyzm terminem obelżywym, oznaczającym kult wad narodowych, staroszlachecki obskurantyzm, egoizm stanowy, konserwatyzm, pychę połączoną z rubasznością i krewkością. Czy jest tak w istocie? Z kart rękopiśmiennych ksiąg domowych nie wyziera ani totalna nie­ nawiść do cudzoziemców, ani tym bardziej do różnowierców (nie bez podstaw Janusz Tazbir nazwał rzeczpospolitą szlachecką „państwem bez stosów"). Trudno jest także zarzucać ówczesnej szlachcie „wiarę w gusła i zabobony". Nie była to bowiem cecha wynikająca z ideologii sarmackiej i określająca jedynie szlachtę - wynikała ona bowiem z tendencji epoki, przywołującej i podtrzymującej w wielu sferach życia codziennego sposób myślenia oparty na magii. Materiał zawarty w sylwach dowodzi, że „gusła i zabobony" są wspólnym elementem kultury szlacheckiej i ludowej i jako wspólny element obu kultur powinny zainteresować etnologa. Sylwy dostarczają także wielu innych �78 JOANNA PARTYKA ciekawych dia badacza kultury ludowej materiałów. Jednocześnie duża część materiału zawartego w sylwach jest odzwierciedleniem oficjalnej myśli sarmaty zmu. Informacje, jakie znalazłam w przejrzanych sylwach, można podzielić na następujące grupy tematyczne: 1) 'treści dotyczące „obcych" - cudzoziemców i mniejszości narodowych; 2) wróżby meteorologiczne; 3) przepisy lekarskie i osoby leczące; 4) wpływ ciał niebieskich na człowieka; 5) przepowiednie, złe znaki, komety; 6) dni szczególne; 7) zabiegi magiczne; 8) praktyczne porady gospodarskie; 9) mowy weselne i pogrzebowe, opisy pogrzebów i ślubów. Spójrzmy zatem, jakie treści znajdujące się w szlachecko-ziemiańskiej kulturze, a występujące w szlacheckich silva rerum, mogą być przedmiotem badań dla etnologa. Zainteresowanie szlachty sprawami politycznymi, społecznymi (dotyczącymi jednak najczęściej własnego stanu), historią, czasem też filozofią (oczywiście starożytną), które tak wyraźnie widać przy przeglądaniu sylw, jest na pewno przejawem oficjalnego nurtu tej sarmackiej epoki. Wiele mamy w sylwach mów na sejmach, sejmikach, opisów bitew, sprawozdań z obrad sejmowych, odpisów listów o treści politycznej pisanych przez ważne osobistości, dokumentów historycznych. Dużo jest tu zwięzłych informacji o funkcjono­ waniu państwa i poszczególnych majątków. W dostępnych mi sylwach nie znalazłam jednak wykładu, który by dotyczył starożytnego pochodzenia Rzeczypospolitej, ani też nie ma tu dłuższych wywodów związanych z genealo­ giami rodzinnymi. Zapewne tkwią one w świadomości ziemiańskiej szlachty, ale jako dogmat nie podlegający podważaniu i przez to niewart dywagacji. Natomiast kult dawności, swoisty historyzm oficjalnej kultury, uwarunko­ wany przyjęciem właśnie „dogmatu" o pradawnym istnieniu Rzeczypospolitej dostrzegamy w tych księgach we wszystkich możliwych wariantach. Zdarza się пр., że w swych notatkach skryptor pisze o wydarzeniach bardzo odległych w czasie, nawiązując nawet do początków państwa polskiego. Sarmacki kult swojskości przejawiał się w sylwach w bezustannym porów­ nywaniu się z innymi nacjami. To porównanie było często dość skrupulatne, ale zawsze Polak-Sarmata okazywał się być kimś wyższym kulturowo. Pojawiające się zapisy na temat zwyczajów innych narodowości świadczą, że szlachta zauważała swoją odrębność, a nawet ją wręcz przeceniała. I tu poglądy zgodne są z sarmackim kultem swojskości, posuniętej aż do tradycjonalizmu. Dostrzeżemy tu także pewną umiejętność porównywania i analizowania. I tak np. dużą, jak na owe czasy, erudycję „ludoznawczą" wykazał autor XVII-wiecznej sylwy zamieszczając w niej swoisty niby-esej �79 SZLACHECKA "SILVA R E R U M " 3 zatytułowany „Jaki zwyczaj ludzie starzy czasów dawnych mieli w ożenieniu" . Tu opisane są ciekawe zwyczaje związane z pozyskiwaniem żon, obrzędami zaślubin itp. „u Rzymian, Babilończyków, Wenetów, Francuzów, w Afryce w mieście Leutia, u Teutonów, Ormian, Massajów, Arabów". Najciekawsze jest natomiast zakończenie świadczące o stosunku piszącego do przytacza­ nych zwyczajów: „Wiele różnych głupich zwyczajów mieli poganie w ich ożenieniu". Jak widzimy, Polaków interesowała inność cudzoziemców. W X V I I w. polska szlachta miała wyjątkowe możliwości obserwowania obcych kultur, a zwłaszcza kultury Orientu. Zainteresowanie nią pozostawiło trwałe ślady w języku polskim, niektórych zwyczajach, a nawet tradycyjnym szlacheckim stroju narodowym. Łatwo dostrzec tu pewną sprzeczność. Pisze o niej Wiktor Weintraub analizując literaturę barokową: ..Stosunek dawnej Polski do k u l t u r y Islamu byl pelen s p r z e c z n o ś c i . Bez t r u d u d a ł o b y się z e b r a ć z polskiej literatury barokowej s p o r ą a n t o l o g i ę wypowiedzi, dających wyraz w r o g o ś c i do tego świata « n i e w i e r n y c h p s ó w » . A r ó w n o c z e ś n i e świat ten fascynował swoim bogactwem i egzotyka | . . . ] . Był obcy i bliski zarazem" (Weintraub. 1977. s. 91-92). Mamy więc z jednej strony programową ksenofobię, z drugiej fascynację obcą kulturą i przejmowanie obcych wzorów, posunięte aż do całkowitej asymilacji, kpiny z cudzoziemskich zwyczajów (jak w wierszu „Przyczyna, czemu wina Mahomet zakazał Turkom"), ale też i szczegółowy opis „procesji mahometańskiej": ..Trumny pozabijanych M u z u ł m a n ó w i ich p a z i ó w z k o ś c i a m i nieść p o w i n n i , do k t ó r y c h t r u m n p o p r z y w i ą z y w a n e są miecze i szable, dzidy, łuki i insze wojenne o r ę ż a p o ł a m a n e , przy k t ó r y c h trumnach 600 w włosiennice stare odzianych boso i z p o ł a m a n y m t a k ż e o r ę ż e m o s ó b . T u r e c k i c h iść p o w i n n o " . 4 Kontakt z niewiernymi Turkami pozwolił rozwinąć w sarmackiej szlachcie przekonanie o wyjątkowej roli Rzeczypospolitej w historii chrześcijaństwa. Świadczy o tym chociażby powyższy fragment - tak miała wyglądać skrucha pokonanych przez Sobieskiego Turków. Mocna była wiara w to, że zwycięstwo polskiego króla pod Wiedniem było zgodne z przepowiedniami. W jednej z sylw skryptor zamieścił proroctwo o królu chrześcijańskim, który wstrzyma turecką nawałnicę i nawróci niewiernych. Niechęć do Turków i Tatarów jest zrozumiała Rzeczpospolita prowa­ dziła z nimi wojny przez cały wiek X V I I . Sarmacka ksenofobia obejmowała także i innych obcych. Najostrzej niechęć ta wystąpiła w stosunku do Żydów, którzy w X V I I w. stanowili jedną z większych grup mniejszościowych. 5 • BN BOZ 1569. s. AGAD. Radz.. pisownię. 234. II. 12. s. 802-803. W cytatach, tytułach zachowuję oryginalną �80 JOANNA PARTYKA Powszechne bvło mniemanie, że Żydzi są przyczyną nieszczęść, jakie spadają na Rzeczpospolitą. Uważano, że „niewierni Żydzi nasycają się krwią chrześćjan", „czynią mordy i zabójstwa", „panów czarują i przez czary sobie respekt jednają", „chrześcijanki gwałcą" \ W rzucaniu istnych kalumnii na Żydów szlachta się wręcz prześcigała, a ich wywody nie mają nic wspólnego z racjonalnym myśleniem. Żydzi to osobnicy utrzymujący kontakt z mocami diabelskimi, żyjący w zgodzie z czarownicami i sami posługujący się bardzo wymyślnymi czarami. Autor jednej z sylw umieścił w swym dziele dość długą notatkę „Opisanie Żydów [•..]". Udowadnia w niej, że Żydzi współdziałali ze Szwedami przeciwko Polakom, czyniąc rozmaite czary. A oto jedna z wielu opisanych przez skryptora sytuacji, których był podobno naocznym świadkiem: „ g d y J e g o m o ś ć Pan Miecznik stał obozem p o d T y ń c e m , na k i l k a d n i przed rozgromieniem wszyscy Ż y d z i pościli przez trzy d n i . Starsi żydowscy byli u Generala [dowódcy wojsk szwedzkich) w Izbie Sekretnej i tam jadali i sypiali. A potem na dzień przed rozgromieniem obozu ci starsi i pierwsi dwa wyszli o p o ł u d n i u na dach dami y X i e g a m i swemi, General kamienice Generalskiej z Babami czarownicami dwiema, k ę d y m wszystkie cztery strony, to jest na W s c h ó d , Południe, Zachód, z Talmu­ widział, gdy P ó ł n o c , ciskali ziarna na roz­ maitych nasion, k t ó r e w iskry ogniste o b r a c a ł y się i w y l a t y w a ł y w g ó r ę . A p o t e m z onych ń iskier c z y n i ł o się c o ś na kształt s z a r a ń c z e i zlatywały nad Tyniec [ . . . ] " . Czyż nie przypomina nam ta relacja ludowych opowieści „naocznych świadków" działania mocy piekielnych? Jakże niedaleko jest stąd do magicz­ nego pojmowania związków przyczynowo-skutkowych właściwych kulturze ludowej! Przykładów myślenia magicznego znajdziemy w sylwach mnóstwo: czary, prognostyki, wróżby ze zjawisk atmosferycznych, domowe sposoby leczenia, wiara w dni feralne i szczęśliwe, znaki świadczące o nadchodzących nie­ szczęściach. Szlachcic ziemianin żył na co dzień w kontakcie z naturą. Było to bytowanie zgodne z ideałem agrarnym, widzącym świat w wymiarze wiejskim. Janusz Tazbir zaznacza, że równocześnie ideał ten pozbawiony był zrozumienia dla uroków natury. Niemniej jednak należało obserwować przyrodę po to chociażby, aby dobrze gospodarować. Najczęściej korzystano tu z gotowych obserwacji i przepisów prezentowanych przez literaturę fachową, jak np. bardzo poczytny poradnik J. K. Haura Ziemiańska generalna oekonomika ? Przykładem m o ż e b y ć pismo który nienawiści Waśki chce „ w e d ł u g posuniętej a ż do chęci Woszczyły, w n u k a Bohdana sił swoich z dobremi ludźmi mordowania chrześcijaństwo n a r ó d Ż y d o w s k i w y g ł a d z i ć " ( A G A D , Radz., I I . teka 19 nr 2659). " B U W 66, s. 156-164. „niewiernych Chmielnickiego, atamana kochającemi Żydów" kozackiego, przeklęty �81 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " (Kraków 1679) lub tegoż autora Skład albo skarbiec znakomitych sekretów oekonomiej ziemiańskiej (Kraków 1689) . Prawdopodobnie właśnie z wymienionych podręczników przepisywano do ksiąg domowych treści dotyczące sprawnego gospodarowania. Ale można przypuszczać, że część ich wynikała z własnych obserwacji i doświadczeń, a także z doświadczeń znajomych i sąsiadów. Nie na co dzień miał ziemianin kontakt z wielkim światem — swe zaszczytne obowiązki wobec państwa spełniał na sejmikach i wojnach. Ale życiem ziemiańskim, do którego wciąż powracał, rządziły przecież inne prawa. Dobry gospodarz był wszak rolnikiem. Musiał wiedzieć, jak zapewnić sobie najlepsze zbiory, kiedy siać, kiedy szczepić drzewa, jak leczyć zwierzęta. Podobnie jak chłop posługiwał się magią dla zapewnienia urodzaju, odpędzania chorób, przewidywał przyszłe wydarzenia na podstawie obserwacji zjawisk atmosferycznych, rozmaitych znaków na niebie i ziemi, odczytywał pomyślność swoją i swoich bliskich z położenia gwiazd i księżyca, wierzył w dni feralne. Tryb życia, jego cykliczność ściśle związana z uprawą ziemi narzucały bowiem pewne schematy w myśleniu i działaniu, którym podlegał zarówno chłop, jak i ziemianin. I jeden, i drugi był w równym stopniu uzależniony od natury. Do dziś na wsi istnieje przekonanie o wpływie różnych faz księżyca (zwłaszcza nowiu i pełni jako najbardziej skrajnych) na wykonywane czynności, zachowanie ludzi i zwierząt (Moszyński, 1967, s. 451-460; Szyfer, 1969). Z nowiem i pełnią księżyca związane są liczne zakazy i nakazy. Nauka znajduje już pewne racjonalne wytłumaczenie wierzeń związanych z położeniem Ziemi względem planet i gwiazd, widząc w tym m. in. związek z wpływem promieniowania kosmicznego na organizmy żywe. Astrologia stała się modna, tym razem już mocno unaukowiona. W X V I I w. nie było „mody" na astrologię — posiadanie podstawowych wiadomości w tym zakresie leżało w sferze codziennych potrzeb, było czymś naturalnym. Dlatego np. w sylwie pochodzącej z pierwszej polowy X V I I w. znajdziemy obszerną informację „Co dnia, którego według biegu miesięcznego przy nim położonego czynić i sprawować masz", z której można się dowiedzieć m. in., że: 7 „Gdy 7 miesiąc w Bliźniętach włosy strzec, ogniem robić, posły słać, walkę M o ż n a sądzić, że dwa wymienione p o d r ę c z n i k i były p o ż ą d a n y m i i cennymi pozycjami w biblioteczce ziemianina. Anno dobrze 1691", w którym W jednej obok z sylw „Statutu autor zestawił Januszowskiego, „Regestr Hippiki Xiąg albo moich Xiagi o spisany koniach, Herbarza Polskiego o z i o ł a c h . L i r y k Wespazjana Kochowskiego, M ó w R ó ż n y c h X Z a ł u s k i e g o , Słownika polsko-łacińskiego ziemiańska J. K . H a u r a Grzegorza z dopiskiem occasione" ( B K 993, k . 185-187). 6 - Etnografia Polska, t. 32, z. 2 Knapiusza" w nawiasie znalazła „jeszcze się t a k ż e Ekonomika generalna nie moja, ale j ą z a p ł a c ę primo �82 JOANNA PARTYKA zacząć, żeglować, kupować, przedawać, budować, sługi j e d n a ć , z wielkimi mówić, dzieci 8 na n a u k ę d a w a ć , p r z y j a ź ń n a b y w a ć , żenić s i ę " . W innej sylwie zamieszczono „Krótką naukę o znakach Niebieskich", w której daje się takie rady: „ C o chcesz p r ę d k o s p r a w i ć , zaczynaj, gdy [księżyc] w Baranie, Wadze, K o z i o r o ż c u , co chcesz, aby d ł u g o t r w a ł o , zaczynaj, gdy [księżyc] w B y k u albo w W o d n i k u : w ten czas fun­ damenta albo grunta budynków zakładaj. Znak L e w p o ż y t e c z n y jest do sadzenia drzewa 4 niefruktującego i do polowania. Pod znakiem Bliźniąt krwie z r ą k nie puszczaj" . W księgach domowych o charakterze rodzinnym często notowano dokładne dane o urodzeniu się dziecka. Franciszek Szyrma w swym dzienniku stano­ wiącym część sylwy skrupulatnie zapisywał takie oto informacje: „24 grudnia Kurach mu dał nam z północy Pan czwartkowej na p i ą t e k B ó g syna. Krzcił go X imię A d a m , bo tak zasłużył. Niech r o ś n i e Pannami w wilię B o ż e g o Marcellin na c h w a ł ę Narodzenia Chodalewicz, Bożą i nam o Trzech Franciszkan. Dał na p o c i e c h ę . Pod (?) się r o d z i ł " '<>. W innej sylwie znajdujemy jeszcze bardziej wyczerpującą notatkę o uro­ dzinach : „ U r o d z i ł m i się syn S t a n i s ł a w A n t o n i tydzień przed Świątkami, we die qunita, Juny wtorek, d z i e ń pod Rakiem, w dzień Franciszka feralny, to jest bez w ostatni Aspektu 1 1 A n n o 1685 [ . . . ] . N i e c h go Pan B ó g chowa na o b r o n ę R z p t e j " . Formułki „niech rośnie na chwałę Bożą" i „niech go Pan Bóg chowa na obronę Rzeczypospolitej" są typowe dla zapisów tej treści. Do dziś na wsi znane są wróżby z grzmotów. Jest to tradycja pochodząca jeszcze z czasów pogańskich. Należy zapamiętać, kiedy i z której strony świata zagrzmiało pierwszy raz w danym roku. Wynikają z tego określone prognozy na przyszłość. We wspomnianej już sylwie Szyrmów spotykamy takie oto informacje: „ D n i a 16 Febr.: P i o r u n u d e r z y ł na wschodzie, a ludzie słyszeli in Januario grzmoty, co to za znak, Panu Bogu w i e d z i e ć " . „31 M a r c a . G r z m o t y wielkie z ł y s k a w i c ą , czego nigdy nie b y w a ł o . Zły Prognostyk. O d m i e ń , Panie Boże, i zmiłuj się nad n a m i " i dopisek na marginesie: „ G r z m o t y w marcu. D z i w ! " Spotykamy w sylwach także inne przepowiednie związane z grzmotami. Oto niektóre z nich objęte tytułem „O grzmieniu różnych czasów": „ G d y (Słońce) w W o d n i k u a zagrzmi, znaczy d ż d ż e wielkie, t r w o g ę na ludzi od w i a t r ó w , dychawice i świerzby i powietrze wielkie na świecie". „ G d y w Skorpionie S ł o ń c e a zagrzmi, znaczy s k ą p o ś ć wina i ryby, wiatry wielkie, białych g ł ó w poronienia". „ G d y w Rybach zagrzmi, znaczy s u c h o ś ć i s k ą p o ś ć o w o c ó w ziemnych, wina obfitość, bogactwo choroby na ludzie, z k t ó r y c h się jednak wyleczać b ę d ą " . 1 3 « A G A D , Radz., I I , 12, s. 812-814. в B N B O Z 814, s. 5. i " Pł. T N R. i- 113, k. 104. B K 993, k. 188. 'i 1 A G A D , Radz.. I I , 12, s. 811-812. �83 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " Dalej w tej samej sylwie informacje te przełożone są na miesiące, np. „lutowe grzmienie - śmierć na ludzi wielu, a zwłaszcza bogatych". Pojawienie się komety uważane było powszechnie za oznakę wielkich nieszczęść - chorób, wojen i wszelkich kataklizmów. Ten temat często pojawia się w domowych księgach. Autor jednej z sylw zamieścił notatkę: „O kometach. Co kiedy które znaczyły" poczynając od czasów Chrystusa, пр.: „1563. Pokazała się gwiazda z ogonem, na co nastąpiło powietrze i w Londynie co dzień 8000 ludzi umierało" . Powszechny był zwyczaj zamieszczania w sylwach prognostyków układa­ nych przez nadwornych astrologów. Musiały one krążyć w licznych odpisach, zanim zamieszczono je w rękopisach domowych. Takie prognostyki miały już na ogół charakter polityczny - trudno je wiązać w jakikolwiek sposób z ludowymi wyobrażeniami i wierzeniami, a ich popularność wynikała raczej z ogólnej tendencji epoki oraz ze wspomnianej już „mody" na astrologię. Zapisywano w sylwach także wiadomości na temat innych zjawisk, które były znakami pomyślności lub niepomyślności w życiu codziennym. Niektóre z nich świadczyły o zmyśle gospodarskim, np. taka oto wskazówka: „jeśli przed czasem opadają liście z drzewa, to znak, że na wszystek dobytek i bydlęta zaraza padnie, bo jest pokarm zarażony" . Wierzono również powszechnie w istnienie dni szczególnych - feralnych bądź pomyślnych. W jednej z sylw zamieszczono notatkę pt. „Profecja pewnego księdze z Nowej wsi pod Wschową, co się ma stać w tym r o k u " . Rok ten (1745) miał obfitować w wiatry, grzmoty, trzęsienia, komety, a nasilenie tych zjawisk ma przypadać na noc świętego Piotra i Pawła. Wymieniając znaki wojny inny skryptor pisze, że niechybnie dojdzie do wojny, gdy „kamienie z obłoków oczerniałe spadają". Tak właśnie zdarzyło się w 1622 r. — wkrótce po tym, jak na pewną wieś spadł taki właśnie kamień, zaczęły się długotrwałe wojny z Tatarami. Istotny dla autora jest tu fakt, że ów kamień spadł „w piątek przed wigilią Bożego Narodze­ nia" > . Z kolei w „Nowym Prognostyku posłanym Najjaśniejszemu Cesarzowi [...] z comet wypisanym anno 1665" czytamy, że w tymże tragicznym roku „kościoły zapadać się będą", „pan jeden umrze znakomity", „drzewa i lasy wykorzenione będą" itd., a „początek tych rzeczy nastąpi w nocy w dzień św. Wawrzyńca" . Często w omawianych księgach znajdziemy zestawienie dni niebezpiecznych bez żadnych danych wyjaśniających. Jeden ze skryptorów naliczył aż 40 wyjątkowo niebezpiecznych dni w ciągu roku, przy czym w czerwcu każdego dnia należy spodziewać się niebezpieczeństwa. Jedynie listopad jest w całości 13 14 15 6 17 ь B N B O Z 1569, s. 339. A G A D . Radz., I I , 12, s. 811. i? A G A D . Radz., I I , 51, s. 101-102. ' A G A D , Radz., I I , 12, s. 811. 1 B N B O Z 1569, s. 365. ň 7 �84 JOANNA P A R T Y K A pomyślny — autor przy nazwie tego miesiąca zanotował: „caret" — wolny. Trudno jest właściwie dociec, jakiego typu obserwacje były podstawą do ustalenia, że np. 3, 6, 7 i 16 kwietnia czy 5, 7, 11 grudnia to dni niebezpieczne. Ale charakterystyczny i ważny w tym wypadku jest już sam fakt funkcjonowania tego typu przeświadczenia o istnieniu szczególnych dni w ciągu r o k u . W magiczny sposób starano się także zabezpieczyć przed złem. Przykładem może być taka oto notatka, zatytułowana „Awizy z Wilna i jakie się cuda w Litwie zjawiły [...] w 1671 in Julio": 18 „ W L i t w i e Pan B ó g c o ś cudownego d o p u ś c i ł , że niemal po całej L i t w i e po miasteczkach, po wsiech c o ś pisze, a ż j u ż dzisiejszego dnia p o c z ę ł o p i s a ć i w W i l n i e r ó ż n e m i literami i charakterami, r ó ż n y m i farbami — c z e r w o n ą , c z a r n ą i białą, to litery, to pismo, t o charak­ tery [ . . . ] Co by to b y ł o ludzie p o w i a d a j ą , i co za p r o g n o s t y k i , n i k t tego z g a d n ą ć że t o b y ł o i przedtem przeciw powietrzowi. nie m o ż e , t y l k o Pan B ó g wie, co starzy to jest, 9 ale tu strach wielki po l u d z i a c h " > . Od myślenia magicznego nie są także wołne liczne zapiski gospodarskie, które znajdujemy w każdej niemal sylwie. Dotyczą one bardzo różnych spraw — od środków na muchy, pluskwy, szczury, robaki u koni, poprzez magiczne zabiegi związane z budową obory, sianiem, zapewnianiem urodzaju, aż po uwagi dotyczące obserwowania przyrody i wyciągania z tych obserwacji praktycznych wniosków. Wymienia się tu dni dobre do siania i szczepienia w marcu, kwietniu, maju, wrześniu i październiku. Znajdziemy także „Secretum, aby wróble Prosa i wszelkiego zboża nie piły" z dopiskiem: „probavi in A. 1668": „W dzień Wielkiejnocy, w y r o b i ć , na najświętszym niedzielę przed J u t r z n i ą sakramencie potem, gdy j u ż do zakrystiej s c h o w a j ą , jakiekolwiek położyć, wianek z j a k i e g o k o l w i e k żeby i na procesjej był na ten wianek wziąć i s c h o w a ć , ziela u w i t y Monstrancjej, a gdy siać będziesz 20 z b o ż e , wkrusz tego ziela w nie — ż a d e n ptak na tym z b o ż u nie p a d n i e " . W sylwach znajdziemy również wróżby meteorologiczne podobne do tych, jakie spotykamy po dziś dzień, п р . : „Dzień znakiem św. Jakuba rannych suchy z i m ę wielką znaczy"; mrozów i śniegów; mokre, d ż d ż y s t e " ; „ K w i e c i e ń w tymże „Żołędzie żołędziu wielki urodzaj robaczki suchy dobrego oracza nie uwesela"; jasny wielki urodzaj w i n a " ; „ D z i e ń św. Jana deszcz — orzechy piękne „Dzień i ranny jest i wesołe lato św. Wincentego 2 1 wygubi" . Zapisywano także, jak można łatwo i skutecznie zabezpieczyć siebie i swój dobytek przed niekorzystnymi czarami. Dowiadujemy się stąd пр., i» B K 973, k. 137. 1 4 B N B O Z 1175, s. 589-590. Zamieszczono r ó w n i e ż p r z y k ł a d y owych dziwnych z n a k ó w . Prawdopodobnie można byłoby je wyjaśnić sylwą i dlatego nie leżący w zakresie Kabala — rzecz doskonalą do badania magii związanej zapewnianiem sobie pomyślności 211 B N I 3492, k. 106. 2i B K 973, k. 150. studiując XVIII-wieczny tej pracy, z a t y t u ł o w a n y z egzorcyzmami, itp. Sygnatura: B N I I 6698. rękopis Salomonowe nie dzieła obroną będący zebrane, przed ziem, �85 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " że przy budowaniu obory dobrze jest święcony czosnek położyć pod każdy węgieł (na marginesie tej notatki autor dopisał „probavi") . Zaleca się również okadzanie bydła jarmużem, by ustrzec je przed urokiem, cedzenie mleka przez krzyżyk itd. W odpędzaniu złych mocy posługiwano się także rozmaitymi znakami i pismem, пр.: „Gdy grad pada napisać na talerzu 22 drewnianym a r 23 ' a zaraz przestanie" , rla' Znajdziemy również takie oto „Lekarstwo na febrę": „KPVSTTZS KKDHRZM. „Te wyżej wyrażone litery na karteczce maleńkiej napisać i chorującemu dać zjeść. Kiedy nie porzuci od razu, to znowu drugą karteczkę, by i trzecią za każdym trzęsieniem" . Powszechnie zapisywano również, jak ustrzec się zarazy. Nie znalazłam tu żadnych informacji na temat panującej epidemii, choć w X V I I i X V I I I w. były one dość częste — możemy dowiedzieć się o tym z ulotnych rękopiśmien­ nych gazetek tego okresu . W sylwach daje się takie np. rady, by nie zarazić się „morowym powietrzem": „w piecach niech nie palą ani chlebów nie pieką, bo się szerzy powietrze od tego"; „Szat także nie prać, bo one chusty uprane ciągną także powietrze do siebie" . Osobne miejsce zajmowały tu zabiegi chroniące zwierzęta przed morem. Sposoby leczenia zwierząt gospodarskich są bardzo szeroko prezentowane w sylwach. Wynikało to na pewno z faktu, że ziemianin, podobnie zresztą jak chłop, był skazany w tym względzie najczęściej na samego siebie. Rzadko mógł korzystać z fachowej pomocy „weterynaryjnej". Skrzętnie więc zapisywano zasłyszane, często nawet wypróbowane już środki leczące zołzy, „bardzo uporne sadno", zwichnięcie stawu, robaki u koni czy kaszel u owiec. Szlachcic-ziemianin musiał leczyć nie tylko swój żywy inwentarz — zmuszony był również do leczenia siebie i swojej rodziny. Z lecznictwa fachowego korzystano niezmiernie rzadko. Porównanie domowych sposobów leczenia się szlachty z medycyną ludową wykazuje zastanawiające podobieństwo, a nawet tożsamość. W tym wypadku wpływ szedł zapewne „od dołu". Na taki kierunek przepływu informacji wskazuje Józef Burszta (1985, s. 118) pisząc: „W tym zakresie górowała znajomością na pewno ludność wiejska. Była to przecież odwieczna wiedza i praktyka związana z bezpośrednią znajomością świata roślin, stąd też 24 25 26 22 B K 711, k. 110. 21 B K 711, k. 110. 2-t B K 711, k. 250. 2 5 Chęcin, Z gazetek w Toruniu dowiadujemy się п р . o w 1709 i 1710 r. zarazie (AGAD, 1478; A G A D , Radz., I I , 25, s. 109-115, 259-262). 2 f t B K 711, k. 103. w Opatowie w Radz., I I , teka 1652 г., 10 nr w okolicach 1265, teka 11 nr �86 JOANNA P A R T Y K A od chłopów przedostawała się do miast oraz dworów i dworków szlacheckich". Uwaga ta dotyczy oczywiście leczenia ziołami - fitoterapii. Można jednak przyjąć, że i inne sposoby leczenia nie pozostały bez wpływu ludowej medycyny. Najczęściej powtarzają się przepisy na „bolenie zębów", na kaszel, na suchoty, „na puchlinę", „na kamień", „na żółtą niemoc". Spójrzmy, jakie dawano rady: ,.Na puchlinę: Czosnek opuchłemu ze śmietaną albo z mlekiem k w a ś n y m d a w a ć pić proch z wilczej wątroby zjeść po ranu z c z y m k o l w i e k chce; i wieczór; Dobrze D o b r z e też p u c h l i n ę (znieść) ł a j n e m cielęcym albo k r w i ą k r o w i ą z m i e s z a n ą ze szpikiem z kości k o n i c h " . „ N a suchoty: Piana końska w piciu jakimkolwiek pita na czczo t a k ż e i t y m . co c i ę ż k o a zbytnio kaszlą pomaga; Krew bardzo pożyteczna na suchoty, k o ń s k a ciepła pita dychawicznym 2 7 we wielkiej p o m o c y " . N a „ k a d u k " , czyli p a d a c z k ę : ..Preservative od Bożej kaźniej to jest przeciwko k a d u k o w i [z z a t r z e ż e n i e m , że » t e n . co go wielka niemoc popadnie, jeśli m u w i e l k i palec u ręki d r ż y , nie m o ż e b y ć u l e c z o n « ] : Wilcze serce l u b o na p r o c h ususzone, l u b o j a k o k o l w i e k r u t ą k a d z i ć chorego pomaga. a od tego przepadnie zadane pomaga; Z rana i wieczór Ususz jajca n i e d ź w i e d z i e a zetrzyj na p r o c h , zadaj choremu, zła niemoc [dopisek — bardzo pewne]: Zajęcze p ł u c a solone utarte, a włoży w nie trzecią część k a d z i d ł a tartego, d a w a ć to z winem b i a ł y m . T y m ż e obyczajem piją serce zajęcze; T a k o w y m l u d z i o m na dobrze jeść szczaw do 30 d n i p o c z ą w s z y nowie miesiąca". Na kołtuna: „ c h l e b a b i a ł e g o o d k r ó w zaraz z mlekiem u w a r z y ć z szafranem, na pulsach przyłożyć 2 8 u ręki i p o d k o l a n y " . Jak widzimy, poza ziołami wykorzystywane były również leki zwierzęce. Największe znaczenie mają tu: krew, wątroba, serce zarówno dzikich, jak i domowych zwierząt. Autor jednej z sylw dokładnie wymienia korzyści, jakie mogą przynieść w leczeniu części ciała, a raczej wnętrzności wilka, kota, psa. Pewne znaczenie miały tu również zabiegi magiczne, zwłaszcza w udzielaniu pomocy niemowlętom, пр.: „Gdy m a ł e dziecię ustawicznie p ł a c z e w nocy, a s p a ć nie m o ż e [ . . . ] u r o k i e m białegłowy [...]. odpowiadać, Na i także dziecko usunie - to trzeba iść po milczący nagle dziecię położyć wodę, z nikim nie rozmawiać, ani w n i ą w r z u c i ć i w t y m dziecko o b m y ć " ; na progu, a psa przywabiać do chleba abo zowią pytać, ani „Gdy się mięsa, że 2 9 przez owo dziecię musi p r z e s k o c z y ć " . Szczególne czynności magiczne dotyczyły również położnic: „ P o ł o ż n i c ę zaraz po p o ł o g u trzeba k r a j k ą pewne kładą praktyczne sztukę znaczenie]; chleba „I p ó k i n ó ż w on o p a s a ć [ . . . ] " [ten zabieg m ó g ł r ó w n i e ż położnica wetkawszy. Na w połogu leży, co, nie raczej tedy jej p o d wiem" - tłumaczy s n tej n o t a t k i ; „ T a ż p o ł o ż n i c a p r ę d z e j u r o d z i , gdy b ę d z i e m i a ł a s t a r ą k o s z u l ę " . 2 7 2 B N I 3492, k k . 84, 86, 92, 102, 103, 104. « B K 711, k. 92. 2 9 B K 711, k . 28. •'o B K 711, k . 28. mieć poduszkę autor �S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " 87 Mało znalazłam w sylwach wiadomości na temat osób leczących. O tym, że korzystano jednak z pomocy znachorek, świadczyć może zamieszczony w sylwie Różyckiego list do sąsiada B. Młodnickiego o czarach rzucanych na jego syna i radach znachorek . W innej sylwie znajdujemy bardzo ciekawy anonimowy wiersz zatytułowany „Krytyka na Baby, które się doktorstwem bawią". Jest to w istocie krytyka, z której jednak wiele możemy dowiedzieć się o ówczesnych praktykach znachorek: 31 ..Baba p r z y m a w i a , kreśli i chucha M r u c z y i ż e g n a , nad głową dmucha [ . . . ] ; W m a w i a j ą |baby] w chorych dziwne c h o r o b y Suchoty oraz wzdęcie w ą t r o b y , Czary, k o ł t u n y i p o d w i n i e n i a [ . . . ] ; U r o k i , glisty w dzieci w m a w i a j ą N a nie p r z e m i e r z ł e m i k s t u r y dają [...]". Wiersz kończy się radą: „ A b y ś d o s t ą p i ł z d r o w i a miłego Zażyj medyka rady biegłego, N i e daj się z w o d z i ć babskiej c h y t r o ś c i , 1 2 Przez k t ó r ą szatan wyrabia z ł o ś c i " . Z pierwszej połowy X V I I I w. pochodzi sylwa, w której znalazła się mowa obrońcy w procesie o czary . W mowie tej dostrzec już można oświeceniowy sprzeciw wobec panujących „zabobonów". Obrońca występuje tu bowiem przeciwko powszechnej wierze w to, że choroby, śmierć powodo­ wane są czarami i rzucaniem uroków. Podejmuje przy tym racjonalną próbę wyjaśnienia, że jest to niemożliwe. Wspomina, że wiele niewinnych „bab" spalono, ponieważ trudno jest zaprzeczyć winie w czasie „srogich mąk". Obrońca wykpiwa wiarę w znaki szczególne czarownicy - „rzezane kamyki przy sobie nosi", „stygmata jakieś ma" (brodawki, guzki) i „nie czuje nakłucia w to miejsce". Usiłuje przekonać, że rzekome stygmaty są po prostu „ciała obumarłymi znakami" - stąd nie czuje się bólu przy nakłuciu. Kamienie zaś „ludzie noszą przy sobie od gorączek, od odwrócenia cięcia i razu broni szkodliwego". A poza tym: „Głupi to by był diabeł, co by czeladź swoje na zgubę, by bydło na rzeź przez cechę i piętna wydawał". O czarach mówi się również opisując rozmaite sytuacje związane z prak­ tykami Żydów. 3i Podałam tu przykłady świadczące o zbieżnościach w sposobie myślenia i poglądzie na świat XVII-wiecznej ziemiańskiej szlachty i ludu. Można " 1 2 " B N B O Z 1162, k. 280. B N B O Z 1316, s. 40-41. A G A D , A r c h . Pub. Pot. 124, k . 91-101. �88 JOANNA P A R T Y K A również przewidywać, że podobne zbieżności znaleźlibyśmy w kulturze mieszczańskiej tego okresu. Ale na pewno nie wszystkie — zabrakłoby tu tej sfery, która opiera się na bezpośrednim kontakcie z przyrodą. Zaistniałe analogie pomiędzy życiem ziemiańskim a chłopskim umożliwiły podobne, a nawet w wielu wypadkach identyczne widzenie świata. Chłopi uprawiali ziemię od wieków — szlachta gospodarująca na roli jako ukształtowana w pełni warstwa ziemiańska pojawiła się dopiero w X V I , X V I I w. Prawdopodobnie mamy tu więc do czynienia z przejęciem gotowych wzorów (podręczniki fachowe tego okresu zalecały wzorowanie się na architekturze ludowej jako dobrze dostosowanej do wiejskich wa­ r u n k ó w ) , ale można również założyć, że tożsamość pewnych zjawisk wynikała nie tyle z przejmowania wzorów, ile z uwarunkowanego zbliżonym trybem życia pojawienia się analogicznych wytworów myśli! Niecały jednak zaprezentowany materiał da się analizować na zasadzie zbieżności z ówczesną kulturą ludową — czy to analogii, czy wpływów. Wspomniałam już np. o XVII-wiecznej modzie na prognostyki. Było to zjawisko powszechne. Myślenie kategoriami magicznymi było w pewnym stop­ niu charakterystyczne dla całej epoki baroku — epoki barwnej, dynamicznej, zafascynowanej wszystkim, co ciemne, irracjonalne, dziwne. Te cechy epoki odbiły się w często wówczas pisanych pamiętnikach, diariuszach, itinerariach. Na pewno i ten fakt — specyficzny charakter epoki — przyczynił się do wyławiania przez autorów omawianych rękopisów informacji zgodnych z du­ chem epoki. Takiej proweniencji są prawdopodobnie liczne w sylwach mirabilia, proroctwa o charakterze politycznym, curiosa. Barokowa ciekawość świa­ ta kazała zapewne zapisać autorowi domowej księgi wiadomość, iż „mężczyźni w Indiach mleko w piersiach mają i imi dzieci karmią" oraz że „w ormiańskiej ziemi bywa śnieg czerwony, bo tam rodzi się Rubrica" . 14 35 Pozostały jeszcze do omówienia te treści, które związane są z obrzędo­ wością rodzinną. Mamy tu do czynienia z mnóstwem mów weselnych i pogrzebowych. Zdarzają się, choć rzadko, mowy na chrzcinach. Wszystkie one podporządkowane są tym samym wzorom. Obowiązywały tu pewne konwencje zarówno w sposobie obrazowania, przykładach, frazeologii, jak i w ogólnej konstrukcji mowy. Chętnie sięgano do gotowych wzorów uwzględniających panujący rytuał, zwyczaje i modę, nic więc dziwnego, że notowano je dla wygody w księgach domowych. Wpisywano do ksiąg zarówno wzory mów, jak i mogące również służyć za wzór przemówienia wygłoszone przez konkretne osoby w określonej dokładnie przez skryptora sytuacji, np.: „Oddawanie Jej Mci Panny Buczackiej w Łożnicy Jego Mci Panu Gulskiemu przez Jego Mci Pana Mieleckiego wojewodę Bełzkiego". M Wydanj, w 1588 r. w K r a k o w i e p o d r ę c z n i k Anzelma Gostomskiego zatytułowany Gospodarstwo zaleca: „ G o s p o d a r z e sobie r z ą d n i u m ą d r y c h k m i o t k ó w sie n a u c z y ć mają, jako rolę s p r a w o w a ć " . í5 B N 1 3052, k. 107, 111. �89 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " Można zarzucić tu szlachcie pewne wygodnictwo, a nawet lenistwo, ale należy również przyznać, że reguły były tak sztywne, iż trudno bez posiadania szczególnego talentu w tym względzie zdobyć się na oryginalność. Wzory mów najczęściej krążyły anonimowo. Zdarza się jednak, że znano autora — w wielu wypadkach był nim słynny z talentu krasomówczego Andrzej Moskorzowski. Łatwo dostrzegalny jest tu ceremoniał oficjalnej kultury sarmackiej — mowy są poważne, pełne antycznej frazeologii i antycznych przykładów. Najliczniej reprezentowane są mowy uwzględniające poszczególne etapy wesela. Wygłaszały je osoby zwyczajowo do tego wyznaczone i poczuwające się do spełnienia tego miłego obowiązku. I tak np. mowę „Prosząc o Pannę", „Dziękując za Pannę" wygłaszał przyjaciel pana młodego, „Oddając Pannę" — ktoś z rodziny panny młodej, często jej rodzony brat. Poza trzema wymienionymi mowami wygłaszano także inne: na oddanie wieńców, na oddawanie słodyczy, przy oddawaniu „Marcypanów", dzięko­ wanie za wieniec, oddając pannę w „łożnicy" . Ciekawe są mowy przy ofiarowywaniu upominków. W jednej z sylw zanotowano taką myśl: „upo­ minkiem nie tylko ludzie, ale i Bogowie błagani bywali, upominek znakiem zawsze bywał zwycięstwa, wesela, pociech, triumfów" . Niektóre wzory mów weselnych uwzględniają specyficzną sytuację panny młodej lub pana młodego, np. „Oddawanie Panny Młodzieńcowi Żołnierzowi" czy „Proszenie o wdowę Rodziców, a przy tym i samej wdowy od wdowca". W mowach „przy oddawaniu panny", „dziękując za pannę" podkreśla się rolę przeznaczenia, które w sposób nieunikniony wiąże losy dwojga ludzi, wysławia się zalety panny młodej jako godnej pana młodego i odwrotnie, uzasadnia się, dlaczego wybór padł właśnie na tę pannę. Powoływano się często na obyczaj szlachecki i szlachetne wychowanie. Nade wszystko jednak przewija się tu ulubiony przez sarmacką szlachtę motyw równości. Zdarza się, i to dość często, że mowy weselne przeplatane są obscenicz­ nymi opowiastkami, nie grającymi z powagą sytuacji. W ten sposób m. in przejawia się w całej swej krasie ów charakteryzowany przez Maciejew­ skiego „folklor szlachecki", ukazując dosadność i rubaszność języka XVIÍ-wiecznej szlachty. Widzimy tu wyraźnie, jak blisko funkcjonowało obok siebie to, co należało do oficjalnie przyjmowanych wzorów, oraz to, co w tych ramach już się me mieściło należąc do sfery opozycyjności i nieoficjalności. Mowy pogrzebowe spotykamy w sylwach rzadziej niż weselne. Możemy tu wyróżnić mowy — listy mające spełniać rolę powiadomienia o czyjejś śmierci i pogrzebie — te zawierają jako elementy stałe ogólną refleksję 36 37 ™ Mowy weselne znajdują Radz., I I , 27, 51, 46. " B N B O Z 823, 'k. 129. się w sylwach: BK 978, BN BOZ 823 i 855, AGAD, �90 JOANNA P A R T Y K A o nieuchronnej, choć nieoczekiwanej śmierci, powiadomienie o śmierci konkretnej osoby oraz prośbę o wzięcie udziału w uroczystościach pogrze­ bowych. Wygłaszano również mowy w trakcie pogrzebu, w których wymieniano zasługi zmarłego, wspominano rozpad rodziny po stracie bliskiej osoby. Przedstawiciel rodziny zmarłego wygłaszał z kolei „dziękowanie na pogrzebie albo raczej mowę do gości". We wzorach mów pogrzebowych brano pod uwagę, podobnie jak w mowach weselnych, pozycję osoby, której mowa dotyczyła (znajdziemy tu więc specjalne mowy „na pogrzebie żołnierza" czy „na pogrzebie senatora"), a także sytuację osobistą - „mowa na pogrzebie panieńskim". Wydaje się, że mowy pogrzebowe i weselne, podobnie jak poprzednio przedstawiony materiał, choć w nieco mniejszym stopniu, mogą stanowić źródło przy pewnego typu poszukiwaniach etnograficznych. Nie ma tu co prawda dokładnego opisu szlacheckiego wesela, ale analizując poszczególne mowy dochodzimy łatwo do istoty obrzędu, która zarówno w kulturze chłopskiej, jak i szlacheckiej była jednakowa, inna była jedynie oprawa ceremonii. Wskazuje na to, poza wspomnianym już Bursztą, także Bystroń pisząc: „ S t a n m a j ą t k o w y , p o z i o m k u l t u r a l n y , p o g l ą d y na w a r t o ś ć rodzimej k u l t u r y w p ł y w ó w obcych d e c y d o w a ł y U podstawy była o kształtowaniu zawsze odwieczna się o b r z ę d u obrzędowość p r a k t y k o w a n a tradycyjnie przez k o n s e r w a t y w n ą w poszczególnych weselna, czasów ludność wiejską" pogańskich (Bystroń, i natężenie środowiskach. sięgająca, 1932, s. 73-74). Podobne myśli wyraził Zygmunt Gloger w Obchodach weselnych (s. 9): „W pełnej sile były zwyczaje weselne wtedy, gdy były wspólne wszystkim warstwom narodu. Wspólność ta jest jeszcze w X V I I wieku widoczną, lecz już odtąd słabnąć zaczęła". Przedstawiłam tu materiał wyszukany w 29 przypadkowo wybranych szlacheckich kodeksach rękopiśmiennych zwanych silva rerum i ' oceniony przeze mnie jako przydatny w badaniach etnograficznych. Dokonana analiza materiału pozwala stwierdzić, że sylwy mogą stanowić źródło etnograficzne, dotychczas zupełnie nie wykorzystane. Analizując je musimy mieć jednak świadomość specyfiki tego źródła, a przede wszystkim mieć na uwadze wzajemne uwarunkowania kultury ludowej i szlachecko-ziemiańskiej, te bowiem upoważniają nas do korzystania w badaniach etnograficznych z materiału nie będącego sensu stricto ludowym. Przypomnijmy raz jeszcze owe uwarunkowania: W XVII-wiecznej kulturze ludowej i kulturze wytworzonej przez ziemiańską warstwę szlachecką istniało wiele wspólnych wartości wynikających przede wszystkim ze zbliżonego trybu życia opierającego się na ciągłym kontakcie z naturą. Wartości te były najczęściej pozostałościami jeszcze z czasów �S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " 91 pogańskich, w których nie istniał podział na kulturę niższą i elitarną. Leżały one u podstaw wierzeń związanych z uprawą ziemi, hodowlą zwierząt, człowiekiem jako elementem Kosmosu. Zarówno życie szlachty ziemiańskiej, jak i chłopów opierało się na tym samym kalendarzu rolniczym. W dużej mierze zależne było również od świąt kościelnych. Kulturę szlachecką, podobnie jak ludową, cechował ten sam, wytworzony z przemieszania się elementów chrześcijańskich z pogańskimi, tzw. katolicyzm ludowy, który z kolei narzucał pewne szczególne zachowania i wierzenia wspólne obu warstwom. Z powyższych faktów wynika, że w X V I I w. w kulturze szlachty ziemiańskiej poza tym, co nazywamy sarmatyzmem, wyróżnić można sporą część wartości o proweniencji ludowej. Wiek X V I I jest pod tym względem szczególny — jak już wspomniałam, począwszy od wieku X V I I I wspólne z kulturą ludową elementy są systematycznie z kultury szlacheckiej wypie­ rane. Wzajemne uwarunkowania tych dwu kultur sprawiają, iż biorąc do ręki szlacheckie silva rerum możemy mieć świadomość, że treści w nich zawarte zbliżone są do tych, które funkcjonują do dziś lub niedawno jeszcze funkcjonowały w badanej przez nas kulturze ludowej. Wartość informacyjna sylw wydaje się być bezsporna, a wiadomości w nich zawarte stanowić mogą cenny materiał wzbogacający współczesną wiedzę etnograficzną oraz być źródłem ukierunkowującym niektóre dziedziny badań. Ale nie tylko tak wyraźne w sylwach samo zjawisko sarmatyzmu, formacji kulturowej, której elementy tkwią po dziś dzień w świadomości Polaków, będąc częścią tego, co nieoficjalnie nazwać by można „charakterem narodowym", a przy­ najmniej jednym z jego elementów, i to nie najmniej znaczącym, może również zainteresować etnologa. Dla badacza ważne jest i to wreszcie, co nazwałam za Maciejewskim „folklorem szlacheckim" - wszak etnograf ma również do czynienia z literackim przekazem ludowym, z różnymi formami obrzędowości. Zjawisko „folkloru szlacheckiego" funkcjonowało w X V I I w. na tej samej płaszczyźnie, co dziś folklor chłopski, przekazywało więc podobne treści i może stanowić pasjonujący przedmiot dociekań etnograficznych. Zawarte w sylwach bogactwo informacji dotyczących życia codziennego, obyczajów, zainteresowań pozwala sądzić, że również inne rękopiśmienne przekazy staropolskie, nieoficjalne, nie przeznaczone do druku, stanowić mogą cenny materiał dla badacza podstaw i rozwoju naszej kultury. Artykuł ten miał na celu zasygnalizowanie dziedziny dotąd nie wykorzy­ stanej. Materiał, z którego korzystałam, potraktować trzeba jako próbkę, za którą kryje się niezwykle kusząca oferta szczegółowych penetracji i dociekań. Aby były one owocne odpowiednio do spodziewanych wartości oraz zamie­ rzeń badacza, wymagałyby kilkuletnich studiów nad staropolskimi rękopiśmien­ nymi zasobami naszych bibliotek. �92 JOANNA P A R T Y K A LITERATURA B a r a n o w s k i B. 1971 Kultura 1976 Kultura ludowa a kultura szlachecka ludowa w XVII i XVIII nowoczesnej kultury polskiej, wieku na w XVII ziemiach i XVIII Polski środkowej, w., [ w : ] Narodziny Łódź. i rozwój Wrocław. В u r s z t a J. 1970 Kultura wsi w okresie folwarczno-pańszczyźnianym, [ w : ] Historia chłopów polskich, t. 1, Warszawa. 1974 Kultura ludowa — kultura narodowa. Szkice 1985 Chłopskie źródła kultury. i rozprawy, Warszawa. Warszawa. B y s t r o ń J. S. 1924 Megalomania 1932 Dzieje obyczajów Dobrowolski 1932 narodowa, Warszawa. w dawnej Polsce. Wiek XVI-XVIII, Warszawa. K. Umysłowość i moralność społeczeństwa staropolskiego, [ w : ] Kultura staropolska, Kraków. Dzieło... 1978 Dzieło literackie jako źródło historyczne, Warszawa. G l o g e r Z . [Pruski] 1869 Obchody weselne. 1901-1903 Encyklopedia Kraków. staropolska, Warszawa. Głowiński M. 1978 Lektura dzieła a wiedza historyczna, [ w : ] Dzieło literackie jako źródło historyczne, Warszawa. G o ł ę b i o w s k i Ł. 1884 Lud polski — jego zwyczaje, zabobony, L w ó w . G o s t o m s k i A. 1951 Gospodarstwo, Wrocław. G r z e s z c z u k S. 1972 Z problemów ludowości, [ w : ] Problemy literatury staropolskiej, seria 1, W r o c ł a w . H e r n a s Cz. 1973 Barok, Warszawa. Kopczyńska-Jaworska 1971 Metodyka B. etnograficznych badań terenowych, Warszawa. K u c h o w i c z Z. 1975 Obyczaje staropolskie XVII-XVIII wieku, Ł ó d ź . Kultura 1932 Kultura staropolska, Kraków. L a s o c k i Z. 1933 Szlachta płońska w walce z czartem, „ M i e s i ę c z n i k Heraldyczny", nr 12. M a c i e j e w s k i J. 1962 Z problematyki badań nad okolicznościową poezją polityczną lat 1763-1788, „Przegląd H u m a n i s t y c z n y " , nr 3. 1971 Folklor środowisk „folkloru ony. Sposób szlacheckiego" XVII jego istnienia, cechy i XVIII wiekuj, wyodrębniające [ w : ] Problemy (Na socjologii Wrocław. 1974 Sarmatyzm jako formacja kulturowa, „ T e k s t y " , nr 4. Moszyński K. 1967 Kultura ludowa Słowian, Warszawa. Polska... 1969 Polska XVII wieku. Państwo — społeczeństwo — kultura, Warszawa. przykładzie literatury, �93 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " Polska 1970 Polska w epoce Odrodzenia. Państwo — społeczeństwo — kultura, Warszawa. Problemy... 1972 Problemy literatury staropolskiej, seria 1, W r o c l a w . S k w a r c z y ń s k a S. 1963 Kariera literacka form rodzajowych „silva", [ w : ] Europejskie związki literatury polskiej. Warszawa. Szyfer A. 1969 Tradycyjna astronomia i meteorologia ludowa na Mazurach, Warmii i Kurpiach, Olsztyn. T a z b i r J. 1976 Kultura szlachecka kultury polskiej, 1978 (struktura i wzorce osobowe), [ w : ] Narodziny i rozwój nowożytnej Warszawa. Kultura szlachecka w Polsce. Rozkwit — upadek — relikty. Warszawa. T o p o l s k i J. 1973 Metodologia historii. Warszawa. W e i n t r a u b W. 1977 Wiek O niektórych problemach polskiego baroku, [ w . ] Od Reja do Boya, Warszawa. XVII... 1970 Wiek XVII — kontrreformacja — barok, Wrocław. Zachara M . 1980 Sylwy — dokument życia literackiego Szlacheckie XVII szlacheckiej kultury umysłowej w Polsce XVI i XVII sylwy i ich funkcje wieku, w życiu w XVII wieku, [w:] Z dziejów Wrocław. społecznym, kulturalnym i mentalności wieku (praca d o k t o r s k a — maszynopis). Joanna Partyka SILVA RERUM - A SOURCE FOR E T H N O G R A P H I C A L RESEARCHES Summary Modern ethonography rarely exploits sources reaching back 20 century. As i t appears, however, be useful for ethnography as some texts f r o m the earlier than 18 and even the 19 17 century well. O l d Polish manuscripts seem to be o f special value, and a m o n g them so-called silvae rerum, private family books o f noble homes written to be published in p r i n t . They offer the researchers a l o t o f interesting data. The o f the paper has examined 29 o f such manuscripts f r o m the view-point o f their for ethnographical source researches and material, n o t exploited till according to their subject: has proved now. The that data they found could make a in the silvae can Different 1. The remarks concerning the „ s t r a n g e people" foreigners and predictions and auguries, 6. Beliefs concerning ill-omens, 8. Days o f special magical meaning, 9. Different practical advices and recipes household, valuable be classified prescriptions and unproffessional healers, 4. The influence o f heavenly bodies u p o n 5. not author usefulness very national minorities l i v i n g i n Poland then, 2. Predictions o f weather, 3. Unofficial life, or can 10. T h e patterns o f funeral and wedding speeches, and 11. The 7. medical human Comets, concerning descriptions o f funeral and wedding ceremonies. In analyzing the manuscripts we must remember that o f a peculiar sort regarding the m u t u a l relations between they make folk a source material peasant culture and that �94 of JOANNA PARTYKA gentry. O n l y keeping that in m i n d we can apply the source which does not come strictly f r o m folk culture. These relations can be described i n short: In the cultures: of life 17 century there were many c o m m o n traits and folk culture and o f both social that strata, the those values have persisted of the of beliefs upper and lower connected o f landed life gentry. based on They regular values i n both the discussed resulted from contacts with the similiar nature. way Most of since the per-Christian period when the c u l t u r a l difierentation social with strata had agriculture, not animal existed yet. husbandry Those and traits the were man's the place basis in the Universe. The life o f both the landed gentry and peasants r u n agrarian calendar cycle, it was also connected holy days. One o f the features o f the i n accordance w i t h to a great extent culture o f gentry the same w i t h the cycle o f C h u r c h as well as that o f peasants was the, so-called folk Catholicism, the product o f m i n g l i n g o f C h r i s t i a n and pagan traits. F o l k Catholicism imposed many patterns o f behaviour and beliefs c o m m o n for all social strata. The 17 century is especially interesting as it concerns this p r o b l e m ; i n the beginning of the 18 century the common c u l t u r a l traits begun to disappearr i n the upper class culture. Owing evidence to the mentioned or, at least, were t o be of mutual relations we can o f the c u l t u r a l traits similiar t o those which found the discussed manuscripts there not be sure that silvae function i n folk l o n g time ago. seems to be unquestionable Thus and the rerum give culture t i l l now informational enrich our resources o f ethnographical evidence. One t h i n g more can be o f great to ethnographers, namely the ideology o f the so-called Sarmatism noblemen and as ancient virtues times). habits Some pleading elements their o f this origin, according ideology can be value the data they contain to can interest (apology o f o l d Poland's the found myth, i n the as far back consciousness of the Poles till nowadays, constituting our. let us say, „ n a t i o n a l character". Silvae rerum ethnographical are too, a good evidence o f the "gentry folklore" also meaningful fo studies. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66268d6c318abb8fb88ae37fc43f0ab5.pdf c6d6c9e6e4e703934ac639a014355229 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1896 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource prawo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1759 Title A name given to the resource Etnologia prawna / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.191-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pavković, Nikola F. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, NIKOLA t. 69, 1985 F. PAVKOVIC ETNOLOGIA PRAWNA * Niewątpliwie korzystne byłoby, aby w kręgu marksistowskiej teorii prawa przeprowadzić próbę określenia przedmiotu, miejsca i naukowego znaczenia tych systemów prawnych, które dotychczas nie tylko nie były obiektem badań naukowych, lecz także poddawano w wątpliwość ich charakter prawny. Mamy tutaj na myśli prawo tzw. społeczeilstw prymitywnych, społecze1'lstw niepiśmiennych, tradycyjnych społeczeJlstw, jak określano narody i społeczeństwa, które stosunkowo późno i stopniowo pojawiają się po okresie wielkich odkryć geograficznych na arenie światowej. Od momentu ich pojawienia do połowy XIX wieku, w europejskich naukach prawnych nie zastanawiano się w ogóle nad problemem istnienia prawa u "dzikusów" Nowego Swiata, czy u czarnych mieszka1'lców Afryki. Charakterystycznych dla myśli praetnologicznej było porównywanie "my" - "oni". "Oni" byli z jednej strony tak daleko, że odmawiano im nie tylko prawa, instytucji, porządku, przepisów, moralności (i innych elementów kultury), lecz także odmawiano im ludzkiej istoty. Potrzebny był czas, istniała potrzeba zebrania licznych wiadomości o tych społeczeństwach, by powstała naukowa myśl etnologiczna, która wykazałaby, że "oni" wszystko to zasadniczo posiadają, tylko odmienne od mlszego. europejskiego. Należało dojść do stwierdzenia, że i to jest kulturq, że kultura posiada rozmaite formy. Równoległe z zainteresowaniem tylko egzotyką, tym czego nie ma w Europie, równolegle z odrzuceniem istnienia prawa u "prymitywnych społeczeństw", powstaje idea "dobrego dzikusa", która kulminuje się w dziele J. Rouseau. Kiedy ostatecznie w drugiej połowie XIX wieku zaczyna w etnologii przeważać przekonanie, że prawo istnieje u ludów "prymitywnych", pojawiają się nowe skrajności: u nich istnieje nie tylko prawo, lecz jest ono nawet bardzo złożone, u ludów prymitywnych istnieją cechy wrodzone, osobiste zalety podporządkowują normy zwyczajowo-prawne. Podporządkowanie zwyczajów przez wymienione cechy, a w szczególności zwyczajów prawnych, europejska myśl prawna tłumaczyła to • wg. "G\ledista", nr 2, 1979, ss. 77 - 81' �192 Nikola F. Pavković kodyfikujących mechanizwpływem niedoskonałości ustanawiających mów. Na gruncie takich poglądów zaczyna się stopniowo kształtować nowa dyscyplina etnologiczna etnologia prawna. Początki jej powslania w drugiej połowie XIX wieku łączą się z nowym, pierwszym naukowym kierunkiem w etnologii ewolucjonizmem (J. J. Bachofen, Das l'v1uetterrechl, 1861; H. S. Maine, Acient Law, 1861; Mac-Lenan, Pr'i1nitive iHariage, 1865; Lewis Morgan, Acient Society 1877). Szczególn<! rolę w początkowej fazie rozwoju etnografii prawnej odegrały prace niemieckiego prawnika A. II. Posta, który w tytułach swych dzieł pochodzą· cych z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku: PoSLrLwy pmu.mej etnologii, Wprowadzenie w badania etnologicznej jLLrisprwlencji i Purisprudencja Afryki, zapowiedział powstanie nowej dyscypliny etnologicznej - prawnej etno10gii. Od czasu powstania dzieł Posta do okresu dekoloniczacji, wszystko to, co zrobiono w zakresie prawnej etnologii Afryki, nosiło znamię stałego porównywania dwóch zupełnie różnych (i przeciwstawnych) systemów prawnych: kolonialnego i autochtonicznego. Jest rzeczą zrozumiałą. że zawsze ze szkodą dla drugiego, który traktowany był jako niższy i mniej wartościowy. Wszystkie prace z zakresu etnologii prawnej kolonii i metropolii posiadają wspólną wadę tkwiącą w tym, że syst,(~my prawne nie były rozpatrywane w dialektycznej więzi z realiami społeczno-ekonomicznymi badanych środowisk, że "prymitywne prawo" najczęściej ujmowano stosując europejskie kryteria prawa. Stwierdzić można, że od momentu wydania pracy Engelsa (O pochodzeniu rod:iny ... ) nie powstały zasadniczo wartościowe, oparte na zasadach analizy mclrksistovvskiej, dzieła z zakresu prawnej etnologii. Jeżeli chodzi o wzajemne układy między etnologią a prawem, można z całą pewnością stwierdzić, że przez długi okres czasu nic było l1li,~dzy tymi dyscyplinami jakiejkolwiek współpracy, a nawet nie próbowaly sif; wzajemnie poznać. Wiadome jest, że przez wiele wieków kierunki europejskiej myśli prawnej powiązane były z klasycznym, a wężej ujmlijc1c z prawem rzymskim. Niejednokrotnie też prawnicy podkreślali, że prawo rzymskie okazalo się znacznie trwalsze od licznych (materialnych) pomników rzymskiej kultury. Niedostateczne wzajemne poznanie i brak współpracy jest charkaterystyczne dla tych dyscyplin także i w ,J ugosławii. W "prymitywnych" społecznościach siła prawa nie wynika z władzy centralnej, z praw pisanych, sądu i aparatu przymusu, lecz - jak podkreślają badacze - prawo w tych społecznościach stosowano spontanicznie, bez siły i przymusu. Podkreśla to również B. Malinowski (Szkic'! z teorii kultury, Warszawa 1958, str. 318 - 343). Jednakże, jak się wyda- �ETNOLOGIA 193 PRAWNA je, zrównał powierzchownie pojęcia siły i przymusu. Wiadomym jest, 'i,e w tych społecznościach nie było zinstytucjonalizowanych aparatów sIły i przymusu, lecz istniała niewątpliwie siła kolektywnego, publicznego sądu, który zmuszał przestępcę, by popełnił samobójstwo skacząc z czubka wysokiej palmy. Lecz ten rodzaj siły i przymusu różni się jednak od sytuacji, w której tego samego przestępcę te dwa prawne wyroki, to znaczy siła i przymus, zrzuciły z palmy. Oznacza to, że istoty tego prawa nie należy dopatrywać się w tym, że nie jest ono kodyfikowane, lecz w tym, że (podobnie jak w przypadku obyczajów i norm społeczno moralno-religijnych) jest obowiązujące, że posiada osłonę, którą staDowi cała społeczna wspólnota i że w swym funkcjonowaniu nie moż(, się powoływać na sankcję siły (.T . .T. Wiatr, Wstęp do socjologii systematycznej, Warszawa 1973, 85 - 86). Znamienne są dla prawa obowiązki, a są one rzeczywiście bardzo licz·· oe i różnorodne w "prymitywnych" społecznościach, w których osobnik Ln2jduje się pod silną społeczną kontrolą grupy, gdzie obowiązek jest siłą nadprzyrodzoną, gwarantującą trwanie całości wspólnoty. Społeczeństwo "prymitywne" pod wieloma względami posiadało pros1e struktury społeczne, było mało zróżnicowane w pojęciu europejskim. także i jego mało zróżnicowane prawo było poprzeplatane i ściśle powią:Lane z religią, moralnością i wzorami zachowań. Stąd wynika dążenie do szerokiego pojmowania prawa, poprzez takie ujęcie można uchwycić całość życia społecznego, to znaczy wszystkio to co w nim jest, choćby Iniało wtórny charakter. Takie ujęcie prawa reprezentowali B. Malinowski, szczególnie zaś Macel Mauss (Manuel d'Ethnographe, Payot, Paris 1967, 135), a u nas Valtazar Bogisić. Przeplecenie prawa z normami społecznych zachowań, a szczególnie z religią, występowało najczęściej w przeszłości, a także w wi.elu przypadkach i obecnie w społeczeństwach, które nie są wiodącymi na drodze rozwoju cywilizacji. Nawet jeżeli nie weźmiemy w rozważaniach pod uwagę społeczeństw teokratycznych (jak na przykład starożydowskie i islamskie), właściwości systemu prawnego wykazuje prawo kanoniczne. W tym przypadku relatywnie mniej ważny jest problem, czy sankcja ma charakter ziemski (społeczny), czy nadprzyrodzony. Wiadome jest powszechnie, że liczne "czyste" kwestie prawne (jak przykłado,'lo: spadek, stosunki krewniacze związane z zawraciem małżeństwa, małżeilstwo, obowiązki, prawo "l<::arneitd.) regulowane było przez święte księgi, bądź określone inaczej przez święte przepisy (Henry Levi-Bruhl. L'Ethnologie Paris juridique. Ethnologie Generale, Encyclopedie de la Pleiad('. 1968, 1115). Należy podkreślić, że N. Visković w swych wystąpieniach wypowiada my.~li bliskie współczesnemu pojmowaniu etnologii prawa, twierdzi, 13 Lud, t. LXIX �194 Nikola F. Pa vkovźć że prawo istniało przed powstaniem panstwa, przed powstaniem kLas społecznych. W przeciwieństwie do jego twierdzeń, w wielu współcze;mych wypowiedziach pojawia się myśl, że istota prawa zwiazana jest z powstaniem państwa, z powstaniem klas, że stanowi wyraz r()znic; klasowych. Musimy stwierdzić, że takie stanowiska nie są uznaWJtle przez współczesną etnologię prawną, a także i przez prawo. Silny rozwój badań etnologicznych w końcu XIX i XX wieku. ci .3Zczególnie wyniki bada!'l prowadzonych nad społecznymi kwestiami przez etnologię, potwierdziły, że prawo powstało i rozwijało się obok (a zna..., czy to także, że i przed)powstaniem klas społecznych i państwa. Znaczy to dalej, że każde społeczeństwo jest także społeczeństwem prawd, że nie ma ludzkich wspólnot bez organizacji tworzonej przez określony porządek i prawo. Takie rozumienie charakteru i genezy (zwyczajo\Ver~o) prawa występowało u nas już wcześniej (Encyklopediaj Jugoslavije VI, Zagreb 1965, S. V. Obicajno pravo) i obecnie. ,Już wcześniej także stwierdzono, że etnologia prawa cywilnego. w r;}zumieniu wspomnianego francuskiego prawnika H, Levi-Bruhla, w :CJsadzie nie jest zgodna z tezą Marksa o powiązaniu prawa z państ'.ven: powstały one w określonym systemie produkcji (N. F. PavkO\'ic, ~.?: savremene metodoloske problematike pravne etnologije, SimpoziJum a metodologij i etnoloskih nauka 18 - 20, decembar 1972, SANU Beograd 1974, str. 165 - 165). Kiedy produkcyjny system kapitalistyczny zanikme zastąpiony przez socjalizm, nie będzie państwa razem z prawem! Wydaje się nam że w tym miejscu mamy do czynienia z uproszczonym rOZUlllleniem dzieł Marksa, w których nie ma zaprzeczenia istnienia prawa w prymitywnych wspólnotach społecznych. Genezy prawa Marks nie wiązał z powstaniem państwa. Pośrednio potwierdza to jego znane twierdzenie, że prawo, jak i religia, nie ma własnej historii, znaczyłoby to, że rozwijało się ono równolegle z ludzkiem społeczeństwem. Odwrotnie, w krytyce ideologii niemieckiej wskazuje na ścisłe powiązania współczesnego państwa i prawa, gdzie "wszystkie wspólne instytucje (a znaczy to i prawo, NFP) podporządkowane są państwu i otrzymują polityczny kształt" (Karl Marks, Fridrich Engels, Rani radova, Naprjed. Zagr~b, 1967, 412, 413). Systemy prawne tradycyjnych społeczności Afryki. Azji, Australii i Oceanii, Ameryki, jak i społeczności rolniczych regionów Europy. były i pozostały podstawowym przedmiotem zainteresowań badawczych etnologii prawa. Dzisiaj, w epoce postkolonialnej, okazało się, że SZCz('giJlme aktualne z naukowego i społeczno-politycznego punktu widzenia je:.;t bardzo potrzebne, szczególnie wszechstronne badanie systemów prawnych tych społeczności. Dotychczasowe badania dowiodły, że oprócz źródła rzymskiego istnieją także inne źródła prawa, że są one bard'~J �ETNOLOGIA 195 PRAWNA i-n;.żnicowanc, bogate i interesujące dla nauki i praktyki społecznej naJ'oci6w, wśród których istnieją. Relatywnie szybkie tempo kształtowania :'1(~ nowych państw, ich dążenia do przodowania pod ekonomicznym i spoćecznym względem, narzuciły potrzebę tworzenia nowego prawa. Trady,:yjna zwyczajowo-prawna praktyka, wciąż jeszcze żywa, okazuje się ;}JT niedoskonałą w procesach regulacji złożoności współczesnego żywota. Z drugiej strony krokiem niezbyt odpowiednim okazało się odrzucenie iJrawa opartego na osnowie Code Civil'a oraz praw tych metropolii ko;onialnych. Najczęściej wybierana jest droga pośrednia między tendencją do tworzenia nowych systemów prawnych nawiązujących do pozylywnych i trv/ćlłych wartościowych elementów własnego dziedzictwa imlturowego, a przys'vvajaniem wzorów obcych. W rozprawach nad przedmiotem prawa wysunięto także kwesti~ określania jako prawo: normy prawa zwyczajowego, prawa zwyczajo',vego i naszego prawa samorządowego. Jeżeli chodzi o prawo zwyczaj 0".c, podkreślamy, że jest ono uznawane jako prawo i że jego zn~lczenie ,:cst niezależne od zgody i potwierdzenia przez władze. Rozumie się, że wszędzie, także i u nas, istnieją rozmce związane z szerokim i wąskim pojmowaniem prawa. Dla europejskiej, a szczegól,lic zachodnio-europejskiej myśli prawnej, charakterystyczny jest europ(x:entryzm, który a (nie) prawności niczego nie rozsądza. Takie rozu,nienie prawa jest także i u nas. Fakt, że w naszym samorządowym społeczeIlstwie każdego dnia pow:,,-tają liczne, nowe i wciąż nowe akty prawne, którymi ludzie kIerują się w swej pracy, zachęcają do relatywnego posługiwania się dvvoma samorządowym i zwyczajowym) prawami. Zrozumiałym jest, że między nimi istnieją ogromne i zasadnicze różnice. gdyż są one wytworem różnych społeczności. Nasze sL)ołeczeństwo jest nieporównywalnie bardziej złożone od "prymitywnego". Można powiedzieć, że to pierwsze prawo ;)Owstało w społeczeństwie, poza formalnymi strukturami państwowymi. To drugie powstaje inaczej, na gruncie struktur państwowych. Jednakże, nasza rzeczywistość społeczna wskazuje, że zasadniczo źródła pra\v są liczne i że oparte są na szerokiej podstawie, dopiero stopniowe} się uspołeczniają wychodząc z formalno-strukturalqych kręgów. l':um. Andrzej ~. Brene:: �196 Nikola F. Pavković N~kolll F. Pavković LAW ETHNOLOGY (summa'ry) In ,the article an attempt ha's been t a:ken to define a S'llbj€0t, place, and scie:.signifkance 'of lawert:hn<jlogy. The 'oI1iJginof 'its beginning 'is oOOJ'l1eotedwitl~ firs.t scientific etho.n,ologcal trend - evolurt'ionistm. P~rti.culC1r role in lits phmse ofdeV'eh~pmeITt was played by German lawyer A. H. Bois-t's ,-"vorks. In fol1o:w~ng part the authm cotls,idŁ'rs rela,Lio'l1sbetween law and law ethnG;n,ąy, taking into account difference-.s of law performance in "primitive" societies. l'" aUithoof abo fiol1JdsQ'u't that law, aga'ins.t the preva1iling (,pini'nn, developed bet u\prisingClf s·06al clas,5e.s and state struoture.s. Law systems of traditional societies im Afrka. Asia, Austral,ia <Nld OC>CaJDlia Ai::;leriea, a!nd also agricul,tural BO'C'ieHesin European region ..,;, ,are the mai::l subj-ect of in,ter·es1; o,f law ethrwlogistts. Nowadays, becaus,e of changing s,oC'ilal-politi-cal c~mdi't·ioll•.,;,there is an urgent nepd to carry ,r,esca.rc,hof law 'systeuns of the .,;vdcti,,:·, in order toan9wer the que:-ltion what a Il1€iWlaw should reguJat'e ·complexity current life. E.,itablishment of new laws is often based 'On tendency between m;l:ki;r,g new law systems de.aling wirth pos·itive, sitabJe «'!lid valuabl,e pk'tl11cnrts of own ClI;tural :writage, and abo adoptiuoll O'f f:or1ei'g'1l patterl1s. In roference to the ,problems, the authoT con.s'Łders at the end, "Gme que.;:;t;o:lJ vi Yug(),lav ::Jtandm'ds (jf municipal l'aw. t'i!>ic (i~ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59426a54affc4128bb9aa793dcb7cfbd.pdf 6188a487f773429ef182fbe3f7ab01df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3092 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2896 Title A name given to the resource Lalka w obrzędach pogrzebowych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.544-553 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pawlik, Jacek Jan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek]an PavbkSVD * JACEK JAN PAWLIK LALKA w OBRZEIHCH rooRZEBOWYCH rakteryzacja jej jest tak udana, że podobieństwo ze zmarłym nie podlega dyskusji, czasem twarz jej stanowi fotografia zmarłej osoby, innym zaś razem ma ona na sobie ubranie noszone przez zmarłego za życia. Sposób wykonania, znany jedynie wtajemniczonym specjali­ stom, świadczy o jej wyjątkowości. Wobec nieobecno­ ści ciała zmarłego jest ona w centrum obrzędów po­ grzebowych. Na niej skupia się uwaga uczestników, do niej kierują się wyrazy uczuć przeznaczone dla zmarłe­ go, do niej adresowane są prośby. SVD Lalka w obrzędach pogrzebowych O brzędy pogrzebowe należą do kulturowo naj­ bogatszych praktyk rytualnych. Wyrażają wierzenia związane ze śmiercią oraz wiarę w nieśmiertelność, jednocześnie zaś łagodzą żal po stra­ cie ukochanej osoby, określając w szczegółach zacho­ wanie żałobników. Obrzędy te odwołują się do różnych form dyskursu, takich jak mity, podania, przysłowia i pieśni, aby nadać sens śmierci, oraz chętnie zapoży­ czają formy dramaturgiczne (suspens, inwersja, naśla­ downictwo), aby ptzynajmniej częściowo zapanować nad tym wyjątkowym wydarzeniem, które w pełni nie daje się wytłumaczyć. Stwierdzenie, że fakt śmierci to główne źródło inspiracji filozoficznej, jest aż nadto oczywiste. Podobnie twierdzenie, że rytuał związany z obrzędami pogrzebowymi jest prekursorem dramatu teatralnego, ma swoich zwolenników . 1 Śmierć stawia żyjących w obliczu martwego ciała i to właśnie obecność ciała niezdolnego do ruchu, milczą­ cego, zmieniającego bezpowrotnie swój wygląd pod wpływem rozkładu, podkreśla nieodwracalność śmierci i pogłębia jej świadomość. Nagłe zerwanie więzi między zmarłym a jego rodziną jest trudne do zaakceptowania. Żyjący pragną tak długo jak to tylko możliwe przeby­ wać w obecności bliskiej osoby, wyrazić po raz ostatni uczucia, którymi darzyli zmarłego i oswoić się z myślą o śmierci. Pomijając zwyczaj balsamowania oraz współcześnie stosowaną tanatopraktykę', krewni zmarłego mają do dyspozycji dość krótki okres, aby po raz ostatni nacie­ szyć się widokiem zmarłego oraz się z n i m pożegnać. Wcześniej czy później, w zależności od klimatu oraz możliwości technicznych, nadchodzi chwila rozstania ze zmarłym i pozostawienia go na miejscu „wiecznego spoczynku". Obrzędy pogrzebowe nie kończą się na od­ daleniu zwłok. Dlatego też pottzebny jest jakiś substy­ tut ciała, aby zapewnić sobie obecność zmarłej osoby podczas dalszych ceremonii. Jedną z najczęściej stosowanych form jest lalka znacznej nieraz wielkości. Nadaje się ona do tego zna­ komicie. Zrobiona jest zwykle z trwałego materiału, a więc nie ogranicza rytuału w czasie. Swym antropomorficznym wyglądem przypomina zmarłego, przy czym wystarczy w zasadzie konwencja lub przekonanie, aby uznać ją za konkretną zmarłą osobę. Czasem cha­ W literaturze antropologicznej rzadko podkreślany jest teatralny charakter lalki. Ukrywa się ona pod taki­ mi określeniami jak wizerunek, obraz, podobizna, fi­ gurka czy manekin'. Autorzy koncentrują swe opisy na chronologicznym przebiegu obrzędów, przedstawiają ich sens, symbolikę oraz znaczenie dla losu zmarłego po śmierci i dla odbudowy zachwianej struktury społecz­ nej. W wielu jednak przypadkach teatralny charakter lalki jest oczywisty, o czym świadczą analizowane w n i ­ niejszym artykule przykłady. Aby właściwie ocenić rolę lalki w obrzędach pogrze­ bowych, trzeba pamiętać o ich złożonej strukturze oraz mieć na uwadze fakt, że odbywają się one w przeciągu przynajmniej jednego roku. Obrzędy te należą do ob­ rzędów przejścia (mes de passage), których strukturę przedstawi! po raz pierwszy A r n o l d van Gennep . O b ­ rzędy przejścia charakteryzują się trójczłonową struk­ turą, w której wyróżnia się następujące fazy: rozstanie, przejście oraz przyjęcie (separation, marge, agregauon). W pierwszej fazie rytuał koncentruje się na martwym ciele. Trzeba je pogrzebać, spalić lub złożyć na specjal­ nie do tego przeznaczonym miejscu . W chwili następuje rozpad komponentów tworzących osobę ludzką , dlatego też rytuał nie tylko koncentruje się na martwym ciele, ale też stara się wpłynąć na niewidzial­ ne komponenty osoby wyzwolone przez śmierć w taki sposób, aby nie zagrażały żyjącym i osiągnęły swe osta­ teczne przeznaczenie. Równolegle do rytów związa­ nych ze zmarłym następuje proces wyłączenia jego bli­ skich z grupy społecznej na okres żałoby. 4 5 6 Druga faza obrzędów to okres przejścia. W tym cza­ sie ciało ulega rozkładowi, niewidzialne komponenty pozostają jak gdyby w zawieszeniu, krewni natomiast przestrzegają zakazów oraz nakazów żałoby nałożonych przez tradycję. Faza przyjęcia, która jest uwieńczeniem obrzędów pogrzebowych, obejmuje włączenie zmarłego do świata niewidzialnego oraz wyznaczenie żałobnikom nowego miejsca w grupie społecznej. W tej fazie odby­ wa się u niektórych ludów tzw. wtórny pogrzeb, który jest dramatutgicznym powtórzeniem rzeczywistego po­ grzebu. Podczas tych ostatnich ceremonii lalka ma szczególne zastosowanie. Ciało zmarłego zostało już pogrzebane lub spalone w pierwszej fazie obrzędów. Po­ zostały po n i m w najlepszym razie prochy lub kości. 544 �Jacek Jan Pawlik SV'D • LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH Lalka więc staje się materialną podporą osoby zmarłej. Na niej koncentrują się czynności rytualne. Często dzieli ona los ciała zmarłego - jest grzebana, palona lub składana w grobowcu, w pobliżu złożonego tam ciała. Toltcinic - rytuał palenia laik? Indianie Luiseńo z południowej Kalifornii jeszcze w po­ czątkach XX wieku palili Ciała swoich zmarłych . W tym celu kopali półmetrowej głębokości dół. W y ­ pełniali go chrustem, na którym układali stos z kłód drzewa. N a stosie tym składane było ciało zmarłego do kremacji. Całość podpalano od dołu. Spalenie ciała trwało około dwunastu godzin, po czym zwęglone ko­ ści oraz prochy zbierano do kosza. Kości, potłuczone na proszek, zmieszane z wodą i z mąką, spożywał jeden z krewnych zmarłego. Wierzono, że w ten sposób może on przejąć zalety i cnoty zmarłej osoby . 8 9 Kilka tygodni po kremacji, kiedy została zgromadzo­ na wystarczająca ilość pożywienia do zorganizowania wystawnego święta, odbywało się ceremonialne palenie odzieży należącej do zmarłego. Jego krewni budowali na tę okazję ogrodzenie z chrustu wokół wydzielonego miejsca, aby wyznaczyć sakralną przestrzeń. Odzież zmarłego (z wyjątkiem jednego zestawu, potrzebnego do dalszych ceremonii) prano na uboczu, a następnie palono na ognisku na środku sakralnego placu. Dla przybyłych na tę uroczystość gości przygotowywano wy­ stawną ucztę oraz obdarowywano ich prezentami. Mniej więcej rok po śmierci danej osoby miał miej­ sce rytuał palenia lalek. Rytuał ten organizowany był jednocześnie dla wszystkich zmarłych z danego okresu. Stanowił on główną część trzeciej fazy obrzędów po­ grzebowych. Można go zaklasyfikować jako „wtórny pogrzeb". Pamiętajmy, że bezpośrednio po śmierci cia­ ło zmarłego zostało spalone, zaś uwolniona dusza roz­ poczęła „drogę do nieba". Teraz, w tej ostatniej fazie obrzędów pogrzebowych, następowało powtórzenie kremacji, w któtej lalki zastępowały ciało. Wykonanie lalek powierzano członkom klanu, do którego należeli zmarli. C i zaś robili je z sitowia, które wiązali nadając mu kształty ludzkie. Robili to na ubo­ czu, aby ukryć się przed gapiami. Tak uformowane po­ stacie przyodziewano w ubrania zmarłych. Głowy wy­ posażano we włosy, oczy zastępowano muszlami, malo­ wano nos, usta, czasem doczepiano uszy. Starano się, aby lalki jak najbardziej przypominały zmarłych, stąd często używana nazwa „oblicze". Podczas fabrykacji lalek bliscy i dalsi krewni zmarfego oraz zaproszeni goście z innego klanu oczekiwali w sakralnej przestrzeni, w centrum której palił się ogień; śpiewali przewidziane na tę okazję pieśni. Na wieść, że lalki są gotowe, przewodnik ceremonii wy­ chodził przed zebranych i kopał dla lalek w ziemi otwo- 545 Lalka pogrzebowa Luiseńo z Kalifornii. (Źródło: H u b e r t Gundolf, Toienfeuit und Jemeitsgkube. Verlag 1967, Mödhng: Sankt Gabriel 153) ry. N a jego trzykrotne wezwanie zgromadzeni trzykrot­ nie reagowali odzewem, i wówczas wnoszono lalki z za­ słoniętymi głowami. Niosący je mężczyźni - tragarze Śpiewali: „Towish cokya" - „Oto przychodzą dusze". I wchodząc do sakralnej zagrody, wkładali kukły do wykopanych otworów. Po chwili lalki odsłaniano i wte­ dy krewni, rozpoznając w nich swoich zmarłych bli­ skich, wybuchali płaczem. Niektórzy z nich obdarowy­ wali lalki dodatkowymi ozdobami. Krewni zmarłego nie malowali twarzy ani nie śpiewali podczas trwania całego rytuału. Rolę aktywnych aktorów uroczystości przejmowali zawsze zaproszeni goście. Rów­ nież przewodnik ceremonii pochodzi! z obcego klanu. Rozpoczynały się śpiewy na cześć zmarłych. Trwały one dość długą chwilę. W pewnym momencie przewod­ nik ceremonii brał do ręki warkotkę i wirując nią trzy razy dawał znak - śpiewy ustawały. Przenoszono lalki na ubocze, rozbierano je i pozbawiano ozdób. Tragarze przygotowywali się do tańca - malowali ciało i nakłada­ li pióropusze. Na powtórny znak warkotki wracali z lal­ kami przed zgromadzonych i składali je przy ogniu. Znowu podejmowano śpiewy, a oni tańczyli wokół ognia, wtórując sobie grzechotkami z szylkretu. 10 Po serii tańców przewodnik ceremonii podnosił z ziemi lalki, obchodził z nimi trzy razy ognisko i wrzu­ cał je do ognia, mówiąc: „Oto krewni wysyłają duszę na Drogę Mleczną". Wraz z lalkami palono czasami ubrania i ozdoby. Przybyli na uroczystość goście mogli wziąć sobie jakąś część odzieży lalki. Jeśli tak się stało, krewni zmatłego musieli dostarczyć inne ubranie do spalenia. Pomocnicy przewodnika ceremonii obchodzi­ li ognisko dookoła, zatrzymywali się, zaczerpywali trzy razy powietrza, za każdym razem przyzywając niebo, po �Jacek Jan Pawlik SVD * LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH czym wrzucali sztuki odzieży do ognia. Podczas palenia lalek i odzieży uczestnicy w spódnicach z orlich piór tańczyli wokół ognia, śpiewając pogrzebowe pieśni sunganish. Otaczając ogień, wirowali wokół własnej osi. Taniec przy akompaniamencie śpiewu trwał całą noc i kończył się koło południa następnego dnia. Warto zauważyć, że podczas tej uroczystości funkcje klanu zmarłego, a więc żałobników, oraz klanu gości były zróżnicowane. Klan zmarłego zachowywał powagę żałoby (milczenie, ograniczone ruchy). Goście w jego imieniu prowadzili ceremonię, przyozdabiali twarze, tańczyli oraz śpiewali. Do nich należało palenie lalek. Toltcinic jest typowym przykładem „wtórnego po­ grzebu". Lalka z sitowia służyła jako substytut ciała zmarłego. Dzieliła los martwego ciała: palono ją, aby pomóc duchowi definitywnie wznieść się do nieba (symbolika dymu). Uroczystość ta miała wielkie zna­ czenie dla żałobników. Oddalała bowiem od nich groź­ bę błąkającego się ducha i zwalniała ich od zakazów ża­ łoby. Rola, jaka przypadała klanowi gości, świadczy o ważnym znaczeniu społecznym tej ceremonii, która umacniała wymianę między dwoma klanami. Klan zmarłego hojnie obdarowywał gości prezentami, ci zaś podejmowali się przeprowadzenia rytuału, który był nieodzowny dla samego zmarłego i jego krewnych. A kiedy następował zgon w klanie gości, klan gospoda­ rzy wyświadczał mu podobną przysługę. Bi kunm unii Symboliczny powrót do domu 11 Bassarowie, woltyjski lud patriarchalny z północnego Togo, podobnie jak większość ludów A f r y k i grzebią swoich zmarłych. Przygotowanie ciała, ostatnie poże­ gnania, kopanie grobu i sam pochówek podlegają do­ kładnie określonym normom rytualnym. Błąd lub nie­ dociągnięcie może wpłynąć na los zmarłego po śmier­ ci i uniemożliwić mu przemianę w „przodka". Bassaro­ wie wierzą, że po śmierci duch zmarłego uwolniony z ciała przebywa w pobliżu miejsca zamieszkania przez okres żałoby trwający przynajmniej rok. Po tym okre­ sie zostaje on włączony do grona przodków, pod wa­ runkiem, ze obrzędy pogrzebowe zostaną właściwe przeprowadzone. Trwające cały tydzień uroczystości zakończenia ża­ łoby rozpoczynają się tzw. wtórnym pogrzebem. Wie­ czorem pierwszego dnia następuje rytualne wezwanie zmarłego. Zapewniając sobie w ten sposób jego obec­ ność, zebrani rozpoczynają całonocne czuwanie, śpie­ wając pieśni żałobne i tańcząc ptzy dźwięku bębnów, grzechotek i fletów. Następnego dnia ma miejsce rytu­ ał „Bi kunni unii", który jest dramaturgicznym powtó­ rzeniem pochówku. Przebieg jego zależy od tego, czy osoba zmarła była mężczyzną, czy kobietą. Powodów tego należy szukać w strukturze społecznej. Mężczyzna bowiem urodził się, żył i umarł w tej samej wiosce, na­ tomiast kobieta, wychodząc za mąż, opuściła dom swe¬ go ojca, aby zamieszkać u męża. Żyjąc z dala od swojej rodziny i od swoich przodków, pozostaje ona pozbawio­ na ich opieki. W przypadku choroby lub innego nie­ szczęścia musi udać się do domu swego ojca aby pod¬ dać się koniecznym rytuałom. Umierając, zostaje po­ chowana w domu męża. „Symboliczny powrót do d o m u " oznacza więc w przypadku zmarłego mężczyzny obejście znanych so­ bie kątów, bez konieczności opuszczania wioski. Dla zmarłej kobiety jest to powrót do domu jej ojca. Ptzedstawimy ten drugi przypadek, ponieważ jest on bogat­ szy i bardziej przemawiający do wyobraźni. Bassarowie nie ekshumują kości zmarłej osoby w celu „wtórnego pogrzebu", jak to ma miejsce przy podobnych ceremoniach na przykład na Madagaska­ r z e C i a ł o zmarłej zastępuje dziesięciocentymetrowej długości laleczka, nazywana unii (postać ludzka). Jest ona upleciona ze skręconych włókien rafii, przy czym kształt dolnej części tułowia wyraźnie wskazuje, że chodzi tu o kobietę. Sztuka plecenia laleczki jest ptzekazywana z matki na córkę tylko wśród kilku ro­ dzin, dlatego krewni zmarłej zamawiają ją dzień wcze­ śniej u artystki, która potrzebuje około pięciu godzin na jej wykonanie. 1 O d wczesnego ranka rozpoczynają się przygotowa­ nia do ceremonii. Zięciowie zbierają źdźbła perzu, z którego wspólnie plotą sznurek. Następnie wybierają cztery ' dłuższe i cztery krótsze kawałki bambusa, wią­ żą je na krzyż za pomocą sznurka, tworząc naturalnej wielkości nosze. Tymczasem kobiety udają się do domu 1 546 �iacek hm Pawlik SITJ • LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH kazów zmarłej. T o ona, reprezentowana przez unii, bę­ dzie nadawać tempo marszu i kierować pochodem . Przy rytmie bębna tragarze oraz wszyscy zebrani goście wychodzą z zagrody. Kobietv wachlują wachlarzami. Inne akompaniują grzechotkami. Pochodowi przywo­ dzi unii. Czasem zwalnia, czasem przyspiesza, tak że to­ warzyszący nie zawsze za nią nadążają. Przed zagroda­ mi, gdzie zmarła spotkała się z życzliwością, tragarze pochylają głowy na znak wdzięczności. Ktoś z domow­ ników wychodzi przed próg, aby ją pozdrowić. Unii chce ominąć miejsca, w których spotkała zmarłą krzywda, więc zmusza niosących do biegu. 14 Opuszczając wioskę, pochód kieruje się do miejsca zamieszkania rodziny ojca zmarłej. T a m zmarła w po­ staci unii wybiera sobie zagrodę, gdzie chce być pocho­ wana. Nie musi być to koniecznie dom ojca. W c h o ­ dząc do zagrody, tragarze kładą nosze na środku we­ wnętrznego podwórka. Starszy rodu ojca zmarłej odwiązuje sznurki i odwija matę, sprawdzając uważnie, czy rodzina męża zmarłej właściwie przygotowała unii do podróży. Po wymianie krytycznych uwag, zgadza się w końcu pogrzebać laleczkę. Procesja Bi feurmi unii artystki po odbiór laleczki. Podczas przenoszenia nie wolno jej nikomu pokazywać. Jest ona umieszczona w tykwie, którą jedna z kobiet przywiązuje sobie na ple­ cach w taki sam sposób, w jaki nosi się dziecko. Unii wpływa na tempo marszu niosącej, przyspiesza, kiedy czuje zagrożenie, czasem nawet zmusza do biegu. Przy­ bywszy na miejsce kobiety składają laleczkę w jednej z chatek domostwa, w ukryciu przed ludźmi. Kiedy nosze są gotowe, jeden ze starszych rodu kła­ dzie na nich matę pogrzebową, przynosi laleczkę, kła­ dzie ją uważnie na macie i przyozdabia naszyjnikiem z muszelek. Następnie zawija matę i przymocowuje ją do noszy sznurkiem z perzu. Na przywiązaną do noszy matę kładzie cztery kawałki materiału w różnych kolo­ rach, pamiętając, aby biały kawałek znajdował się na wierzchu (kolor żałoby), po czym przywiązuje je mocno czterema strzępami materiału w tych samych kolorach. Gotowa do podróży unii zostaje złożona na środku zagrody. Następuje więc ostatnie pożegnanie. Starsi rodu oraz przyjaciółki zmarłej zabierają głos, nawiązu­ jąc dialog ze zmarłą reprezentowaną przez laleczkę. Wspominają chwile spędzone razem, życzą jej szczę­ śliwej podróży. Następnie składają obiatę z piwa oraz potrawy z prosa w czterech miejscach wokół noszy. Wszystkie te czynności rytualne są dokładnym po­ wtórzeniem gestów i rytów, które miały miejsce pod­ czas pochówku. Dwaj zięciowie zmarłej ostrożnie podnoszą nosze i umocowują je na swych głowach. Ważne jest, aby poduszeczki od spodu noszy dokładnie przylegały do głów. Niosący bowiem będą jedynie wykonawcami roz­ Pochówek odbywa się dokładnie w ten sam sposób, jak postępuje się z ciałem zmarłej. Oczywiście otwór grobowy jest dostosowany do wymiarów laleczki. Sama czynność grzebania nie powinna przebiegać na oczach zebranych. Kobiety tworzą więc parawan z płócien wo­ kół miniaturowego grobu, tak jak to miało miejsce podczas prawdziwego pochówku. Po trzech dniach kopczyk nad miejscem pogrzebania unii zostanie utwardzony, podobnie jak grób zmarłej został uformoWciny trzy dni po jej pogrzebie. Rytuał Bi kunni unii ma na celu wprowadzenie zmar­ łej kobiety do świata niewidzialnego, przenosząc ją w miejsce pochodzenia, tam gdzie przebywają jej przodkowie. Laleczka unii ma jak gdyby pozyskać d u ­ cha zmarłej. Obchodzi się więc z nią z wielką ostrożno­ ścią, aby duch się nie wymknął i nie stał się niebez­ pieczny dla żyjących. Podczas całego pochodu laleczka jest główną aktorką rytuału. T o ona wyznacza trasę, nadaje tempo marszu, wybiera miejsce swego ostatnie­ go spoczynku. Zmarła po raz ostatni nawiązuje kontakt z rodziną męża, z sąsiadami oraz z przyjaciółmi. Kon­ takt ten jest animowany ruchami tragarzy. Twierdzą oni, ze siła zmarłej jest tak wielka, ze pod­ dają się bezwolnie jej rozkazom. Zapytani, nie potrafią wytłumaczyć przyczyny. Użyczają oni duchowi zmarłej swych możliwości kinestetycznych. Stają się żywymi marionetkami, wprowadzanymi do akcji przez laleczkę, która jest zarazem przedmiotem otaz aktorem, mario­ netką oraz manipulatorem. 547 Rytuał ten przypomina tzw. przesłuchanie trupa, które ma miejsce u niektórych ludów A f r y k i przed po­ chówkiem, a którego celem jest znalezienie winnego �lacek )an Pawlik SVD • LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH — - • . •U' FOT T a u - w u w końcowej fazie obrzędów pogrzebowych (źródło: J. K o u b i , Le mdade, Je mort et son „double" vis/Me en pays w : J. G u i a r t (red.), Rituels funéraires d travers Je monde, Pans: Le Sycomore 1979, śmierci . Świadectwa trzymających ciało zmarłego podczas „przesłuchania" są zbieżne z wrażeniami traga­ rzy unii. Według nich to właśnie zmarły powoduje ich konkretne ruchy. Nawet analiza filmu wykonanego podczas „przesłuchania trupa" u Diola z Senegalu nie pozwoliła wyświetlić tego zjawiska. Stwierdzono jedy­ nie, że ruchy tragarzy są tak doskonale zharmonizowa­ ne, że niemożliwe wydaje się ich wyuczenie . 15 16 Gai Jatra - procesja świętych krów Gai Jatra jest jednym z najbardziej spektakularnych świąt w kotlinie Katmandu w Nepalu. Jest ono związa­ ne z tradycją i zwyczajami Newarów, którzy stanowią około połowy ludności w tym regionie . Tradycja ob­ chodzenia Święta Krów ma około 2000 lat i związana jest z wiarą w reinkarnację. Newarowie, zgodnie z tra­ dycją hinduistyczną, wierzą, że dusze zmarłych odra­ dzają się po śmierci w przeróżnych formach. Yama Raj, 17 Toradja, 168) Bóg Śmierci, decyduje, w jakiej postaci dusza odrodzi się na ziemi. Prowadzi on księgę, w której zapisane są narodziny każdego śmiertelnika, jego dobre i złe czyny, a także z góry określona data śmierci. Kiedy ktoś umrze, Yama Raj wysyła posłańca, aby sprawdził, czy uwolniona dusza wyruszyła w drogę do bram zaświa­ tów, które otwierane są tylko raz w roku, w pierwszy dzień miesiąca Bhadra (sierpień-wrzesień) . 1S Droga do zaświatów może być wyjątkowo trudna, prowadzi bowiem przez rzeki ognia. Aby dopomóc d u ­ szy zmarłego bliskiego w tej wędrówce, w tym właśnie dniu rodziny w żałobie modlą się, aby święta krowa prowadziła duszę zmarłego, zezwalając jej na przycze­ pienie się do ogona podczas podróży. Newarowie wie­ rzą, że święte krowy pomagają duszom zmarłych prze­ prawiać się przez rzeki i mogą otworzyć swymi rogami bramy zaświatów . 19 W dzień święta Gai Jatra każda rodzina, w której na­ stąpił zgon w poprzedzającym roku, śpieszy z pomocą 548 �Jacek Jan Pawlik W D • LALKA W OBRZĘDACH PCX iRZEBOWYCH duszy zmarłego bliskiego, organizując w jego intencji procesję świętych krów trasą wyznaczoną od niepa­ miętnych czasów. Niezbędnym elementem procesji są pięknie ozdobione żywe krowy. Aby procesji dodać splendoru, młodzi chłopcy przebierają się za krowy, na­ kładając na głowy maski z rogami i z tyłu przyczepiając ogon. Wiele rodzin stara się również poprzez uczynki miłosierdzia wpłynąć na święte krowy, aby dobrze wy­ pełniły swe zadanie. Choć charakterystyczne dla Gai Jatra jest oprowa­ dzanie krów, centralną figurą procesji jest tahamaca, substytut zmarłej osoby. Jest to wielka kukła zrobiona z czterech długich (ponad pięć metrów) tyczek świeże­ go bambusa, które tworzą stożkowatą konstrukcję. Pią­ ty, krótszy kawałek służy za ramiona. Na tę konstruk­ cję nakłada się ubranie, zgodnie z płcią zmarłego. D o z grubsza uformowanej głowy przyczepia się rogi zrobio­ ne z trawy, twarz zastępuje portret zmarłego, z tyłu gło­ wy przyczepia się dwa wachlatze. Powyżej głowy umieszcza się parasol, aby chronił zmarłego (i krowę, która ma mu otworzyć bramę do zaświatów) przed słońcem. Kukła ta jest konstruowana przed głównym wejściem domu żałoby. Gotowa tahamaca pozostaje z początku w pozycji leżącej, rodzina zmarłego okadza ją i kieruje do niej modły na znak czci i przywiązania. statszy syn wylewa zmarłemu na usta wodę, zaś zebrani krewni wzywają Boga Wisznu. Dodajmy, że pobożnym życzeniem każdego hinduisty jest umtzeć w Benares nad Gangesem lub innym miejscu pielgrzymkowym wysokiej rangi. Newarowie palą swoich zmarłych, po czym przez dwa tygodnie odbywają się ryty oczyszczenia i składane są ofiary. Krewni zmarłego, przede wszystkim zaś naj­ starszy syn, przestrzegają w t y m czasie zakazów żałoby. Uwieńczeniem obrzędów pogrzebowych jest święto Gai Jatra, podczas którego zostają uhonorowani wszyscy zmarli z danego roku. Procesjonalne przenoszenie k u ­ kły przedstawiającej zmarłego w towarzystwie krów oraz przebranych za nie ludzi wyraża pragnienie rodzi­ ny, aby wspomóc zmarłego w niebezpiecznej wędrówce do zaświatów. Poczucie więzi rodzinnych sprawia, że akt ten staje się obowiązkiem. Gai Jatra, obok wątku religijnego związanego z czcią zmarłych, zawiera w sobie również bogatą część ludyczną. Z poważnej procesji w godzinach porannych prze­ kształca się w radosny karnawał uliczny. W Katmandu tłum gromadzi się na centralnym placu, na którym od­ bywa się spektakl o chatakterze satyrycznym. Ośmiesza się instytucje polityczne, armię, obcokrajowców, zwy­ czaje, a czasem nawet samych bogów . Każdy może włączyć się do tej zabawy. Z tej okazji wielu uczestni­ Po dopełnieniu tych czynności rytualnych czterech ków przywdziewa kostiumy przebierańców. Gai Jatra mężczyzn stawia kukłę i rozpoczyna się procesja. Dwa długie sznurki pozwalają na manipulowanie tuhamaka jest ważnym wydarzeniem kulturalnym miejscowych społeczności i może trwać nawet tydzień. Sądząc jedpodczas procesji. Dwóch mężczyzn na zmianę lekko pociąga za jeden ze sznurków i kukła sprawia wrażenie, że żyje. Za nią kroczą synowie zmarłego ubrani na bia­ ło z płonącym kadzidłem w ręku. Przed nią grupa ludzi wykonuje taniec z pałkami Ghinta Ghinse. Kitka par mężczyzn (niektórzy z nich przebrani za kobiety) tań­ czy rytmicznie przy dźwięku bębna i cymbałów, uderza­ jąc pałkę Ghinta Ghinse partneta. Przy akompania­ mencie muzyki i tańca procesja przemieszcza się ulica­ mi miasta. 21 Zdarza się, że grupy ludzi wychodzące z poszczegól­ nych domów gromadzą się na jednym miejscu i wspól­ nie odbywają procesję. Po przejściu wytyczoną trasą każda z nich wraca z kukłą do domu swego zmarłego. Po krótkich inwokacjach modlitewnych togi, portret zmarłego oraz wachlarze wrzucane są do rzeki, nato­ miast ubrania i tyczki bambusa zachowane zostaną do innych celów . 20 Tuhamacd stanowi substytut zmarłego, o czym świadczy nie tylko portret umieszczony zamiast twarzy, ale również los, jaki ją spotyka. Jej istotne części - po­ dobizna zmarłego oraz rogi - zostają wrzucone do rze­ k i . Rzeka jest uważana za odpowiednik świętej rzeki Gangesu. Wyższe kasty Newarów przenoszą umierają­ cych na brzeg rzeki. Według ich ttadycji nie jest bo­ wiem dobrze umrzeć w domu. W momencie zgonu naj- 549 Dekoracja wystawy piekarni w Cuernavaca (S. Brandes, Iconography in Mexico's Day of the Dead. Origins and „Ethnohistory" 45/2: 1998, 203) Meaning, �Jacek Jan Pawlik SVD • LALKA W OBRZĘPACH POGRZEBOWYCH nak po ilości religijnych procesji z krowami, Gai Jatra oznacza dla większości Newarów przede wszystkim wy­ pełnienie obowiązku wobec dusz bliskich zmarłych w ostatnim roku. Tau-tau - podwojenie obecności zmarłego Toradja z południowego Sulawesi (Indonezja) nie grze­ bią ani nie palą swych zmarłych. Ciało, starannie umy­ te i przywdziane, pozostawia się w pozycji siedzącej, oparte o mur i przywiązane do żerdzi, aby się nie zsunę­ ło. Po dwóch dniach owija się je paskami uplecionymi z włókien ananasa i składa na platformie wewnątrz do­ mu na okres dłuższy n i i jeden rok. Podczas tego czasu zmarły uważany jest za chorego, społecznie nie przyj­ muje się do wiadomości faktu śmierci. Po upływie tego okresu rozpoczyna się pierwsza faza obrzędów pogrzebowych, trwająca od czterech do sied­ miu d n i (rozstanie według schematu van Gennepa). Ciało przenosi się do specjalnie wybudowanego domu, owija się kawałkami materiału tak, że w efekcie tworzy długi kształtny cylinder oraz składa się je do trumny wydrążonej w pniu drzewa. Te pierwsze uroczystości pogrzebowe charakteryzują się licznymi ofiarami z ba­ wołów i świń. Równocześnie rozpoczyna się okres zaka­ zów pokarmowych dla żałobników. Zmarły pozostanie w wyżej wspomnianym domu przez cały rok, okres, który odpowiada drugiej fazie obrzędów według sche­ matu van Gennepa. Po tym okresie przenosi się ciało zmarłego w uroczysty sposób do grobowca, żałobnicy zaś zostaną uwolnieni od zakazów . 22 W pierwszym etapie obrzędów wykonuje się prowizo­ ryczną podobiznę zmarłego. Zrobiona jest ona z tyczek bambusa. Bambusowy szkielet owijany jest licznymi ka­ wałkami materiału, po czym ubietany w szaty należące do zmarłego- Głowa zrobiona jest z kawałków białego i czerwonego materiału. Gotowa kukła wkopywana jest do ziemi w pobliżu domu, gdzie złożone są zwłoki. Ptzyozdabia się ją naszyjnikami w przypadku kobiety, przy­ czepia szablę do pasa w przypadku mężczyzny. Następu­ je symboliczne ożywienie podobizny przez ofiarę z kogu­ ta, któtego krwią kukła zostaje pomazana. Wokół mej gromadzą się kobiety, które lamentują, recytują rodowe genealogie i wzywają na pomoc przodków. Po zakończe­ niu tej ceremonii kukła jest rozbierana. Głowę jej skła­ da się na spichlerzu, aby w ten sposób zmarły mógł spo­ tęgować urodzaj , po czym przenosi się ciało zmarłego do specjalnie wybudowanego domu. 23 Przed rozpoczęciem końcowego etapu ceremonii po­ grzebowych wykonuje sie inną lalkę, zwaną tau-tau. W pobliżu domu żałoby zaproszony artysta rzeźbi naj­ pierw głowę w kawałku drzewa. Podczas tej czynności towarzyszy mu jeden z krewnych zmarłego, aby dopil­ nować, by podobieństwo figury ze zmarłym było jak największe. Oddzielnie rzeźbi o n tors, uda, ramiona, ręce i nogi. Zanim przystąpi do zmontowania wyrzeź­ bionych elementów, rodzina zmarłego składa ofiarę ze świni. Kiedy lalka jest gotowa, następuje złożenie da­ rów: upieczone mięso świni, ryż, betel oraz palma are­ ka. Towarzyszy temu długa inwokacja modlitewna. Tau-tau jest martwa i milcząca jak zmarły, ale to wła­ śnie ona stanowi cień (jeden z komponentów osoby ludzkiej) zmarłego, który za życia jest niewidzialny. Następnego dnia artysta przystępuje do ubierania manekina. Nakłada na niego kilka warstw materiału, a na koniec zaś ubranie, które zmarły nosił za życia, aby uwydatnić podobieństwo ze zmarłym. Następnie doda­ je ozdoby: naszyjniki, bransoletki, kolczyki, turban na głowę oraz mieszek na betel. Przystrojona tau-tau otrzymuje następną ofiarę ze świni, której towarzyszą liczne inwokacje. T e n gest rytualny wyraża przekona­ nie, że dokonano wszelkich starań, aby lalka właściwie przedstawiała zmarłego. Jest to również akt jej ożywie­ nia i zaproszenia do uczestnictwa w ceremonii w cha­ rakterze gościa honorowego. Rozpoczyna się główna część ceremonii. Podczas gdy ciało zmarłego owinięte po raz ostatni w nowy całun pozostaje w domu, lalkę, która stanowi jego podwoje­ nie, przenosi się procesjonalnie na pole ofiarnicze, któ­ rego obrzeże stanowią megality przodków, łącznie z megalitem zmarłego, którego obrzędy pogrzebowe są w toku. Procesja zatrzymuje się na krańcu pola i wtedy kobiety w żałobie zbliżają się do tau-tau, by ją opłaki­ wać. Jednak płacz nie trwa długo, ponieważ ludzie zgromadzili się tam dla rozrywki. Następuje parada i walka bawołów, które w dalszej części uroczystości pogrzebowych zostaną złożone w ofierze. Po zakończe­ niu widowiska odnosi się tau-tau w procesji do domu, w którym spoczywa ciało zmarłego. Po kilku dniach powróci ona na pole ofiarnicze, tym razem towarzysząc ciału zmarłego. T u odbędzie się klu­ czowy rytuał tego etapu obtzędów. Ciało zmarłego kła­ dzie się na platformę, a obok niego ustawia się lalkę. Zmarły i jego widzialny „cień" przewodniczą ceremo­ niom, polegającym głównie na ofiarach z bawołów i ze świń. Mięso ofiarnicze składa się zarówno obok zmar­ łego, jak i u stóp tau-tau. N a koniec ciało zmarłego przenosi się do grobowca wydrążonego w skale, przed którym stawia się lalkę. Podczas obrzędów pogrzebowych lalka towarzyszy ciału zmarłego. Toradja wierzą, że zmaterializowany przez lalkę cień zmarłego może ułatwić przyjęcie duszy do świata przodków. Forma lalki ewoluuje w czasie ob­ rzędów pogrzebowych. W pierwszym etapie ma ona charakter prowizoryczny, co przypomina stan przej­ ściowy nieboszczyka. W drugim etapie ma ona formę bardziej trwałą. Ale na tym nie koniec. Po wielu latach czczony zmarły wejdzie do panteonu bóstw rodowych. 550 �Jacek Jan Pawlik SVD • LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH Z tej okazji zostanie zorganizowane wielkie święto, podczas którego lalkę stojącą u wejścia do grobowca poddaje się czynnościom rytualnym. Zmienia się jej ubranie, przyozdabia na nowo oraz składa się jej ofiary. Jej status uległ zmianie: nie przedstawia już zmarłego, ale ubóstwionego przodka. U Toradja lalka przedstawiająca zmarłego, czy to prowizoryczna, czy trwała, jest czymś więcej niż przed­ miotem rytualnym związanym ze śmiercią członka wielkiego rodu. Jest ona samym zmarłym, jego widzial­ ną repliką. A więc, podobnie jak zmarły, jest ona przedmiotem kultu: ozdabiana, otaczana troską, opła­ kiwana i uroczyście transportowana. Sławi się ją oraz prosi, aby zachowała żyjących w zdrowiu, spotęgowała urodzaj oraz pomogła się wzbogacić . Chociaż ciało aż do końca obrzędów pogrzebowych jest blisko żyjących, nie jest ono widoczne pod licznymi watstwami mate­ riału i włókien. T o lalka przypominająca wyglądem zmarłego podtrzymuje o nim żywe wspomnienie, po­ zwala zapomnieć o tanatomorfozie i wzmacnia nadzie­ ję na nieśmiertelność. 24 Dia de muertos - Święto w Meksyku Zmarłych W Meksyku Święto Zmarłych, obchodzone 1 i 2 listo­ pada, jest nie tylko świętem religijnym ku czci zmar­ łych, ale również ludowym festynem o charakterze l u dycznym. Z końcem października zjeżdżają się tu liczni turyści, aby zobaczyć i przeżyć coś wyjątkowego, rodzaj karnawału, który swą radosną atmosferą i bogactwem artefaktów przesłania powagę święta. N a tę okazję Meksykanie pieką chleby w kształcie kości, wyrabiają z cukru przeróżne łakocie w formie przypominającej motyw śmierci. Stragany przepełnione są rzędami cza­ szek z cukru o złocistym uśmiechu i oczach z folii alu­ miniowej, szkieletów oraz kasetek z cukru, w których czasem zobaczyć można postacie ubrane w poncho z butelką rumu w ręku. Popularne są kasetki, które mają w wieczku małe plastikowe okienko, przez które można zobaczyć cukrowego trupa. Kiedy zaś pociągnie się za sznurek, wieczko podnosi się i leżąca postać nie­ boszczyka z cukru siada, jak gdyby nagle ożyła. Sprze­ daje się również przeróżne zabawki o tematyce śmierci zrobione z materiału, drzewa, gliny, a nawet gumy. Szczególnie intetesujące są plastikowe lalki w formie szkieletów o ruchomych kościach, ubrane lub nagie, trzymające w ręku fajkę, instrument muzyczny lub i n ­ ny przedmiot, który pozwoliłby rozpoznać osobę, którą przedstawia . 25 Z okazji Święta Zmarłych Meksykanie myją i przy­ ozdabiają groby kwiatami i świecami. Obowiązkowe jest czuwanie przy grobach krewnych. Wierzy się, że dusze zmarłych podczas tego święta bacznie obserwują 551 żyjących. C i , którzy zaniedbują groby swych bliskich, mogą zostać ukarani już t u , na ziemi, albo też po śmier­ ci. Najważniejszym elementem Święta Zmarłych jest ofrenda, czyli ofiara w intencji zmarłych, składająca się z chlebów, słodyczy, pomarańczy, bananów, dyni, lo­ kalnych potraw i drobiu. Ofiara ta składana jest na grobach krewnych oraz na odświętnie ozdobionym oł­ tarzyku domowym, który przygotowuje się specjalnie na tę okazję. Pożywienie na grobach i ołtarzykach ma charakter rytualny. N i k t nie może go ruszyć. Wierzy się, że zmar­ ły z przyjemnością odwiedza swój dom i cieszy się, gdy znajdzie do jedzenia to, co lubił. Przy składaniu ofiar na ołtarzyku rodzina bierze pod uwagę gust zmarłego. Nie­ stety, gość ten jest duchem, może tylko zachwycać się zapachem ofrenda i musi mu to wystarczyć. Meksykański zwyczaj zjadania gtów z cukru uważa­ no za pozostałość kanibalizmu praktykowanego przez Azteków. Najnowsze badania zwracają uwagę na fakt, że podobne wyroby cukiernicze znane były w starej Hiszpanii. Dlatego też, przyjmując hipotezę kanibali­ zmu, nie wolno zapominać o wpływie kultury hiszpań­ skiej okresu kolonializmu. Niemniej, fakt zjadania człekokształtnych słodyczy to pewnego rodzaju „komu­ nia" ze zmarłym, a jednocześnie oswajanie się z rzeczy­ wistością śmierci . 26 Podkreślić należy artystyczny i widowiskowy charakter tych materialnych wyobrażeń związanych ze śmiercią. Jest to sztuka efemeryczna. Chleb zmarłych, cukrowe czaszki i ttumny, malowidła czaszek i szkieletów w oknach wystawowych, wszystko to przeznaczone jest do natychmiastowej konsumpcji. Zrobione z nietrwałego materiału, przedmioty te służą do świętowania chwili. Jest to również sztuka sezonowa. Wyroby artystycz­ ne są ściśle związane ze świętowaniem Dnia Zmarłych. Nie mają one nic wspólnego ani z pogrzebem, ani z de­ koracją grobów rodzinnych. Jeśli sprzedawane są one w innym okresie roku, to wyłącznie dla turystów. Czaszki, szkielety, kasetki i inne wyroby o motywie śmierci wywołują bardziej śmiech niż smutek, radość niż ból. Mają one chatakter świecki. Ikonografia ta nie ma w rzeczywistości znaczenia sakralnego ani dla pro­ ducentów, ani dla kupujących. Choć czasem cukrowe kasetki z małymi truposzami w środku udekorowane są kolorowym lukrowym krzyżem, ttudno znaleźć jakikol­ wiek inny znak religijny w ikonografii tego święta. Czaszki i szkielety z cukru lub z ciasta są do jedzenia. Papierowe, słomiane lub gliniane zabawki szybko ule­ gają zniszczeniu. Nie nadaje się tym przedmiotom w za­ sadzie żadnego sakralnego znaczenia, choć sćj one ści* śle związane z obchodzeniem święta religijnego. Wyroby te mają charakter komercyjny. Wykonywa­ ne są przez zdolnych artystów i sprzedawane w czasie poprzedzającym święto na wszystkich targach Meksy- �JacekJa,\ Pawlik S I D • LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH ku. Przy tej okazji motyw śmierci służy do celów rekla­ mowych. Właściciele sklepów dekorują wystawy malo­ widłami czaszek i szkieletów, aby przyciągnąć klientów. Sztuka Święta Zmarłych przeznaczona jest dla ludzi żyjących, a nie dla zmarłych. Prawdą jest, że podobne przedmioty dekorują czasem groby i domowe ołtarze, ale wyłącznie w dniu Święta Zmarłych. Wyroby arty­ styczne związane z Dniem Zmarłych wymieniane są między żyjącymi. Mogą też być wykorzystane jako saty­ ra polityczna i społeczna. Zabawki i słodycze przezna­ czone są często do zabawy. Większość przedmiotów jest pomyślana w ten sposób, aby można było nimi ma­ nipulować. Szkielety o ruchomych kościach, otwierają­ ce się za pociągnięciem sznurka szkatułki itp. - wyroby te służą bez wątpienia do zabawy. Są one małe, lekkie i łatwe do przenoszenia. Można je trzymać w ręce, pod­ nosić, poruszać. Nawet ołtarze są zrobione z małych segmentów, które mogą być zmontowane i zdemonto­ wane przez jedną osobę . 27 Święto Zmarłych w Meksyku mobilizuje całą lud­ ność miejską. Choć okazją do świętowania jest wspo­ mnienie zmarłych oraz ofrenda składana w ramach każ­ dej z rodzin, charakter ludowy tego święta jest aż nad­ to widoczny. Elementy satyry politycznej i społecznej, które sztuka związana z t y m świętem wplata w wątek religijny, czynią go porównywalnym do karnawału. Podkreślić należy, że lalka jako kategoria teatralna jest podczas tego święta dostępna dla wszystkich. Każdy może stać się aktorem i manipulatorem. Wystarczy za­ kupić odpowiedni przedmiot. Sceną może być dom lub ulica, a nawet cmentarz (spotęgowanie motywów ob­ cowania ze śmiercią). Manipulujący w miejscu „ostat­ niego spoczynku" plastikowym szkieletem, posilając się przy tym cukrową czaszką, obcuje z rzeczywistością śmierci w tak intensywny sposób, że koniec końców świadomość śmierci przeradza się w egzaltację życia, co daje okazję do wyrażenia radości. bieństwu sprzyjają ozdoby, narzędzia i inne atrybuty przywieszane do pasa lub wkładane do ręki lalki. T w o ­ rzenie lalek jest zadaniem poważnym. Poszczególne kultury uciekają się do artystów wyspecjalizowanych w podobnych formach sztuki. Po drugie, nie wystatczy, aby lalka wyglądała jak ży­ wa. Często jest ona manipulowana, poruszana, co spra­ wia wrażenie, że żyje. W pochodzie Bi Jcunni unii nikt z obecnych nie myśli o ruchach tragarzy, ale stara się śledzić i naśladować unii nadającą tempo. Poruszanie kukły z pomocą sznurka podczas procesji u Newarów czy zabawa szkieletami lub kasetkami z nieboszczykiem w Meksyku świadczą o pragnieniu przezwyciężenia bez­ ruchu, jakim charakteryzuje się człowiek zmarły. Tej samej sprawie służyły praktyki animowania zwłok czy to w Europie, czy w Afryce, kiedy to podczas czuwania żałobnego brano truchło do tańca . 28 Po trzecie, lalka to nie tylko przypomnienie zmarłe­ go, podwojenie jego ciała w sposób artystyczny i trwa­ ły. Często utożsamia się ją ze zmarłym, uważa się, ze jest siedliskiem (przybytkiem) jego ducha. Duch (lub inny niewidzialny komponent osoby) uwolniony przez śmierć przechodzi na okres ceremonii do trwałego sub­ stytutu ciała, który stanowi lalka. Jest to błąkający się duch zmarłego u Luiseńo, który przez spalenie lalki zo­ staje definitywnie wyekspediowany do nieba, jest to duch zmarłej kobiety u Bassarów, który pogrzebany pod postacią unii powraca na łono przodków własnej rodziny, jest to dusza zmarłego, której wędrówka do za­ światów zależy od przychylności świętej krowy, jest to cień zmarłego, który za życia niewidzialny, staje się w i ­ dzialny w postaci lalki i w kontrolowany sposób może być złożony wspólnie z ciałem w grobowcu. Zakończenie Analizowane przykłady przedstawiają rolę lalki w ob­ rzędach pogrzebowych w różnych kontekstach kultu­ rowych. Na ich podstawie można wyróżnić pewne wspólne cechy. Po pierwsze, zastosowanie lalki jako trwałego substytutu ciała zmarłego pozwala w pewien umowny sposób zanegować postępującą tanatomorfozę. Przypomnijmy, że lalka w większości przypadków gra istotną rolę w końcowej fazie obrzędów, kiedy to wspomina się zmarłego i podkreśla wiarę w nieśmier­ telność. Wytwórcy lalek starają się więc o to, aby upodobnić swe dzieło do zmarłego czy to poprzez rysy twarzy (Toradja), ubranie zmarłego (Luiseńo), jego portret (Newar), czy po prostu kaligrafując lukrem je­ go imię na cukrowych czaszkach w Meksyku. Podo­ 552 Uroczystości zakończenia żałoby, ostatnia faza ob­ rzędów pogrzebowych, to właściwa chwila dla pojawie­ nia się lalek w centrum rytuału. Żal po śmierci bliskiej osoby został już po części ukojony, dlatego wkraczają­ ca na scenę lalka ożywia wspomnienie o zmarłym. T o właśnie ona staje się główną figurą dramatyczną pod­ czas „wtórnego pogrzebu". Jednak tragizm dramatu śmierci, powtórzony za pomocą rytuału podczas ostat­ niej fazy obrzędów pogrzebowych, nie jest ostatecznym celem uroczystości. Odgrywając śmierć i pogrzeb po raz drugi, dana kultura pragnie przezwyciężyć pełną grozy świadomość śmierci i podkreślić wartość życia. Prawie zawsze na koniec obrzędów pogrzebowych dominuje nastrój radosny. Śmierć została ujarzmiona, rytuał do­ pełniony, zmarły odnalazł swoje miejsce na tamtym świecie. Nie stanowi więc już zagrożenia dla żyjących. Żałobnicy zostają uwolnieni z zakazów, które ich do­ tychczas obowiązywały, i zostaje przywrócona równoW c i ę c i społeczna. Ta ostatnia faza obrzędów ma charakter wspólnoto­ wy. Gromadzi ona całą miejscową społeczność, nie tyl- �Jacek Jan PawUk SVD • LALKA W OBRZĘD At H r o t .RZEBOWYCH ko krewnych, przyjaciół i znajomych. Wiele w niej ele­ mentów gry i zabawy. W a l k i bawołów, tańce, śpiewy, procesje, pochody odbywające się miejscach publicz­ nych, puszczając jak gdyby w niepamięć istnienie do­ mu żałoby, nadają uroczystości charakter ludowego fe­ stynu. Inwersja: mężczyźni przebrani za kobiety (Newar), satyra polityczna i społeczna (Meksyk), cechy charakterystyczne dla karnawału, mają ścisły związek z myślą o śmierci, w obliczu której wszyscy są równi' . kontekście zrozumiale jest, że tradycyjne obrzędy pogrzebowe Luiseńo były piętnowane przez misjonarzy, którzy posądzali i c h 0 kanibalizm. Jest to prymitywny instrument muzyczny z grupy w o l n y c h aerofonów. Deszczulka, płaski kamień łub muszla przyczepione są do sznurka. Wprowadzony w r u c h wirowy wydaje przeciągły n i ­ sk! dźwięk, warkot. ( A n g . bull-roarer, ft. rhombe, n i e m . Schwirrhok). Szczegółowy opis tego rytu znajduje się w J. J. Pawlik, Experien¬ ce sociale de la mort, Fribourg, Editions Universitaires 1990, 9 Lalka to nie jedyna forma artystyczna, jaką spotyka­ my podczas obrzędów pogrzebowych. Wspomnijmy je­ dynie o maskach, które w harmonijny sposób łączą sztukę materialną i ruch, lalkę i taniec. Sam ich wyrób zarezerwowany jest dla osób wtajemniczonych. Każda z części maski ma określone znaczenie sakralne. Ma­ skom składa się ofiary, bowiem uważa się, że są one sie­ dliskiem duchów. Przede wszystkim zaś ich wejście na scenę publiczną, ruch zgodnie z tańcem ich nosicieli, ich nietypowe odgłosy sprawiają, że maski efektywniej niż lalki czy marionetki stwarzają iluzję dramatyczną związaną z tematyką śmierci. s. 114-125. Por. również tenże. Performance of Life after Death. The unii, object-actor of the funeral ceremony, w : Umma Informa­ tions Spécial.: LAfrique noire en marionnettes, Charleville- -Mézières 1988, s. 16-24 Pot. M . Bloch, Placing the Dead. Tombs. Ancestral (unship Organisation in Madagascar, Villages, and L o n d o n , Seminar Press 1971 11 Liczba cztery powtarza się, jeśli chodzi o ryty przeznaczone dla i- Czasem jeden z niosących, biorąc nosze na głowę, stwierdza, że kobiety. O d p o w i e d n i k i e m męskim jest liczba m y . Innemu nic nie czuje. Ustępuje więc miejsca mężczyźnie. N a przykład u Konkombów. Por. D . T a i t , The Konkomba of Northern Ghana, L o n d o n , O x f o r d University Ptess 1961, s. 239 Prof. L o u i s - V i n c e n t Thomas. Komunikacja własna. W całym N e p a l u żyje blisko pól miliona Newarów, większość z nich to wyznawcy hinduizmu. Jeśli ktoś umrze właśnie tego dnia, przechodzi bezpośrednio do świata zmarłych. Przypisy 1 ' ' A Jeśli c h ó d : , o teatr klasyczny por. Ridgeway W . , The Dramas Por. Mary M . A n d e r s o n , The and Dramatic Dances of Ntm-European Referen­ D . M e h r a , Rupa 1975, s. 99 Races in Special Szczegółowy opis procesji zob. m . i n . S.ddhi B. Ranjitkat, Gaija- of Greek Comedy, tra: Festival with a Difference, N e w York, Benjamin Blom 1964 (wyd. 7 plement, 1994.08.19, s. 1 Tanatopraktyką określa się wszelkie współcześnie stosowane Tradycja spektakli satyrycznych łączona jesr z królem Pratap t e c h n i k i konserwacji i wystawiania zwłok, rozwinięte na szero­ Maila ( X V I I I w i e k ) , który wyznaczył nagrodę dla tego, k t o roz­ ką skalę szczególnie w Stanach Zjednoczonych. śmieszy jego żonę, która nie mogła wyzwolić się z żalu po stra­ Należy jednak wyraźnie rozróżnić lalkę jako przedmiot animo­ cie syna. Por. H e m a n t Kumar Jha, Gai Jatra, or the Procession of wany podczas obrzędów pogrzebowych od podobizn zmarłego, Cows, takich jak fotografia czy popiersie. W wyobrażeniach religij­ Szczegółowe studium obrzędów pogrzebowych Toradja prze­ prowadziła Jeannine K o u b i . Tor. Rambu Solo „la fumée de­ tylko odbiciem czy podobizną. scend". Le culte des morts chez les Toradja du Sud, Paris, Editions A. van Gennep, Les rites de passage, Paris, Editions A . & J. Pi- du CNRS card 1981 (wyd. pierwsze 1909). Szczegółowo o „wtórnym po­ Totadja stosują kilka rodzajów przedstawień zmarłego w zależ­ grzebie" porównaj wyśmienity tekst Roberta Hertza Contribu­ ności o d jego rangi społecznej oraz od tradycji regionalnych. collective de la mort z 1907 Paris, Presses 1982 Por. Jeannine K o u b i , Le nudade, le mon et son „double" visible en Pays toradja, Sulawesi (Indonésie), w : „Objets et M o n d e " Universitaires de France 1970, s. 1-83 19.1979. N.S. Les hommes et la mon. Rituels funéraires Skrajnym przypadkiem jest spożywanie ciała (kanibalizm) oraz le monde, s. 160-170 à travers mumifikacja. Por. np. Ursula Thiemer-Sachse, Totenfest m Milpa Alla, M e x i - Liczba niewidzialnych komponentów osoby różni się w zależno­ co. Kleine Beitrage aus dem staatlichen Museum fur ści od k u l t u r y . D o najważniejszych z n i c h należy d u c h i dusza. Dresden 16. 1997, s. 34-41 Völkerkunde, W literaturze tematu używane jest zwykle określenie „image". Por. Stanley Brandes, Sugar, Colonialism, Chodzi t u jednak 0 zrobione : sitowia kukły. Opis ceremonii na Origins of Mexico's Day of the Dead, ..Comparative Studies i n podstawie: W i l l i a m D . Strong, Aboriginal Society in Society and H i s t o r y " 39/2, 1997, s. 270-299 Berkeley, Southern and Death. On the Universiry o f California Press 1929, Por. tenże, Iconography in Mexico's Day of the Dead. Origins and s. 299-309 oraz Constance G . Dubois, The Religion of the Lwse- Meaning, no Indians of Southern California, Berkeley. University of Cali­ „Ethnohistory" 45/2. 1998, s. 181-218 Por. liana Harlow, Crating Situations. Practical Jokes and the Re­ fornia 1908 (..Publications i n A m e r i c a n Archeology and Eth­ vival of the Dead in Irish Tradition, „Journal of A m e r i c a n Folk­ nology", 8,3, s. 69-186). lore" 110 (436), 1997, s. 140-168 oraz André Raponda-Walker Ostatnie świadectwa dotyczące tradycyjnych obrzędów pogrze­ 1 Roger Sillans, Rites et croyances des peuples du Gabon, bowych Luiseńo pochodzą z początku lat czterdziestych. Por. Présence Africane 1983, s. 111-121 Raymond C. W h i t e , Two Surtwing Luiseńo Indian ' „The Rising N e p a l " , M o n d a y , 1994.08.22, s. 4 nych jest ona materialną podporą ducha osoby zmarłej, a nie California, » „The Rising N e p a l " , Friday Sup¬ pierwsze 1915). r o k u , w : R. Hertz, Sociologie religieuse et folklme, " Calcutta, of Nepal, ce to the Origin of Greek Tragedy with an Appendix on the Origin tion à une étude sur la représentation 1 Festivals Ceremonies, Por. Âsa Boholm, Masked Performances in the Carnival of Veni­ Boholm „American A n t h r o p o l o g i s t " 55, 1953, s. 578 ce, w. G o r a n A i j m e r i Âsa W innej wersji najmowany był do tego specjalny człowiek zwa­ ments. Possible Worlds in Dramatic ny „zjadaczem". Por. W i l l i a m D . Strong, j w . s. 300-301. W tym 1ASSA 1994, s. 64-88 553 Paris, (red.), /mages and Performance, Enact­ Gothenburg, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c467227902f08c80bc01767e60cf3566.pdf edaaedace709bfa2ef31e9f81703ea48 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2010 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Afryka - magia klonowanie człowieka bliźnięta -symbolika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1865 Title A name given to the resource Klonowanie człowieka w świetle afrykańskiej symboliki bliźniąt / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.209-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pawlik, Jacek Jan ks. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 ks. JACEK JAN PAWLIK Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Olsztyn KLONOWANIE CZŁOWIEKA W ŚWIETLE AFRYKAŃSKIEJ SYMBOLIKI BLIŹNIĄT Kiedy 23 lutego 1997 roku podano do publicznej wiadomości, że naukowcom z Roslin Institute nieopodal szkockiego Edynburga udało się sklonować pierwszego w historii ssaka, owieczkę Dolly, opinia publiczna dokonała gwałtownego skoku myślowego z klonowania owiec do klonowania ludzi. Tak naprawdę podobny skok nie był w ogóle konieczny, ponieważ wyrosły prawie natychmiast pomosty. Ujawniono w przeciągu tygodnia, że pewne laboratorium w stanie Oregon sklonowało z powodzeniem dwie wąskonose małpy rezusy. Nieważne, że była to tzw. "stara technologia". Wyobraźnia nie potrzebowała więcej: w jednym tygodniu owca, w drugim małpa, można już było przewidzieć następne. Pewien uczony z Harwardu ogłosił na łamach "The New York Times", że klonowanie człowieka z dorosłych komórek nastąpi prawdopodobnie w ciągu dziesięciu lat' . Od tego czasu upłynęły cztery lata. Sprawa klonowania człowieka nie jest bynajmniej zamknięta. Ostatnio Komisja Europejska zaprosiła mieszkańców Starego Kontynentu do wyrażenia swej opinii na temat klonowania embrionu ludzkiego2• Są również próby konkretyzacji podobnego przedsięwzięcia. Już w 1997 roku powstała spółka "Clonaid", która dziś oferuje zainteresowanym m.in. możliwość sklonowania za sumę 200000 USD3. Perspektywa klonowania człowieka, która dziś staje się powoli realną możliwością, wzbudza w psychice ludzkiej obrazy o silnym ładunku emocjonalnym. Sama tylko myśl o manipulacji genetycznej przywołuje niechlubne wspomnienia z przeszłości i napawa przerażeniem. F. Heritier, wybitna specjalistka w zakresie antropologii pokrewieństwa, zestawia częściową listę możliwych skojarzeń. Po pierwsze, klonowanie otwiera drogę eugenizmowi, którego emI Informacja za 1. Edwards, Why Dolly Matters: Kinship, Culture and Cloning. "Ethnos" 64/3, 1999, s. 305. 2 Por. ZENIT ZF 010423, serwis informacyjny z 23 kwietnia 2001 r. J Www. Clonaid.com z 22 kwietnia 200 l. Spółka ta powstała z inicjatywy C. Vorilhona, założyciela Ruchu raelskiego, sekty utrzymującej, że klonowanie pozwoli ludzkości osiągnąć życie wieczne. Więcej zob. A. Kahn, F. Papillon, Copies con/ormes. Le clonage en question, NiL, Paris 1998, s.160-174. �210 biernatycznym przejawem było nazistowskie stowarzyszenie "Lebensborn"4 czy sterylizacja psychicznie chorych. Po drugie, w kinie i w literaturze klon zajmuje zwykle miejsce robota, człowieka zaprogramowanego, monstrum bez zasad moralnych. Po trzecie, klonowanie ożywia sen o nieśmiertelności, bo jeśli klon jest kopią mojego ciała, to będę w nim żył. I po czwarte, klonowanie zadowala fantazmat absolutnej autonomii. Przy bezpłciowym rozmnażaniu nie potrzeba drugiej osoby, aby wydać na świat potomstwo. Odwieczne pragnienie pozostania wśród swoich staje się rzeczywistością5. Waga wymienionych przez Heritier asocjacji mówi sama za siebie. Reprodukcja człowieka przez klonowanie stanowi bardzo silną pokusę. Jawi się ona jako urzeczywistnienie przy użyciu nowoczesnych technik wielkich mitów stworzenia, takich jak żebro Adama czy udo Jupitera6• Czy genetykom udało się odkryć tajemnicę stwórcy? Niezupełnie, bowiem nie sposób przemilczeć istotnej różnicy. W procesie klonowania powstają osobniki tej samej płci, co jądro komórki pochodzenia. Szczegół ten ma wielkie znaczenie. Wszystkie mity podkreślają, że narodzenie ludzkości szło w parze z odkrywaniem różnic: męskości/żeńskości, swojskości/obcości oraz życia/śmierci. Wszystkie społeczeństwa ludzkie wyobrażają sobie w specyficzny sposób dziedziczenie cech fizycznych i psychicznych oraz związane z tym pojęcia podobieństwa i różnicy, osoby, ciała, choroby i śmierci. Wszystkie wypracowały w tym względzie uporządkowane systemy ideowe. Klon jako wyczyn nowoczesnych technik prokreacyjnych stwarza dla tych systemów poważne problemy natury symbolicznej, ponieważ uniemożliwia określenie człowieka według zasad wypracowanych przez kulturę. Mając na uwadze przyjęte powszechnie kryteria, człowiek bezradnie staje przed zawrotną perspektywą, kiedy stara się zdefiniować "wynik klonowania". Człowiek-klon (w odróżnieniu od "zwykłego człowieka") jest tym samym, co jego ..., jego co? Jego model? Którego jest kopią? Jego rodzic, którego jest bliźniakiem? Przerażające jest zachwianie podstawowej różnicy między tym samym i innym. Klon byłby tym samym, co on sam, którego byłby ... innym? Niektórzy autorzy zwracają uwagę na fakt, że do tego rodzaju "chaosu znaczeniowego" prowadzi koncepcja osoby ludzkiej, jaka dominuje w mentalności 4 Pełna nazwa "Lebensbom eingetragener Verein", organizacja w ramach SS, która miała stworzyć warunki do "hodowli nordyckiej nadrasy" ludzi przez selekcję mężczyzn i kobiet przeznaczonych do rozmnażania. l F. Heritier, Rea/ites et fantasmes autour du c10nage humain, w; R. Frydman et al., Les Procreations medicalement assistees: vingt ans apres, Odile Jacob, Paris 1998 (cyt. za "Sciences humaines", 94, maj 1999 s. 16). 6 Mitologiczną osnowę klonowania nie trudno odnaleźć w doktrynie niektórych sekt, na przykład Ruchu raelskiego, którego założyciel utrzymuje m.in., że zmartwychwstanie Jezusa było wynikiem klonowania zrealizowanego przez Elohim (istoty pozaziemskie) i że poznanie technik klonowania jest konieczne, by stopniowo osiągnąć stopień wiedzy naukowej tych istot. Por. A. Kahn, F. Papillon, jw., s. 168n. �211 Zachodu7, przede wszystkim zaś uznanie autonomii i niepowtarzalności osobowego ,ja". Jak to trafnie formułuje francuski socjolog, David Le Breton, od wielu lat zajmujący się problematyką antropologii ciała: "Fantazmat wszechmocy jednostki nad swym klonem, zależność moralna tego drugiego, jego odczucie, że żyje dla siebie jedynie jako przytłumione echo tego drugiego, czynią trudny do rozwiązania problem sensu jego własnej egzystencji. Zakłócenie symboliczne między sobą i tym drugim jest dla sobowtóra ciężką próbą moralną, którą trzeba pokonać w procesie tworzenia tożsamości osobowej. Jak uniknąć śmiertelnej fascynacji lustra, kiedy się istnieje tylko na modłę odbicia?"8. Problem niełatwy do rozwiązania, problem nowy, który skonfrontować będzie musiała na nowo nie tylko psychoanaliza. Podobieństwo, mile widziane w ramach grup społecznych, w których miejsce i rola każdego z osobników są ściśle zdefiniowane, jest dalekie od identyczności klonów, która przez brak typowych dla pokrewieństwa odniesień stanowi poważne wyzwanie natury symbolicznej. Klonowanie wprowadza poważne zamieszanie w dokładnie określone systemy pokrewieństwa. Człowiek-klon, genetycznie identyczny z braćmi lub siostrami bliźniaczymi tych, z których został sklonowany, ale różniący się wiekiem do takiego stopnia, że mógłby być śmiało uważany za dziecko lub wnuka. Taka sytuacja dezorganizuje całkowicie punkty odniesienia tożsamości, jakie zapewnia pokrewieństwo. Jednostka stworzona w ten sposób byłaby osobistą projekcją drugiego, bliźniakiem swego dawcy, a więc także jego bratem lub siostrą. Poza tym, matka miałaby wyłącznie rolę inkubatora, byłaby matką "nosicielką" o niejasnym statusie społecznym. Jeśli zaś chodzi o ojca, którym mogłaby być równie dobrze kobieta, jego status byłby tak samo trudny do zdefiniowania. Łatwo sobie wyobrazić, że współistnienie ludzi-klonów i ludzi "zwykłych" (którzy z nich byliby bardziej naturalni?) stworzyłoby problem tożsamości cywilnej i mogłoby prowadzić do społecznej dyskryminacji. Antropologia kultury, obok etyki, psychologii i socjologii, może przyczynić się w szczególny sposób do refleksji nad społecznymi konsekwencjami klonowania ludzi. Jak z przekąsem stwierdza Marc Auge: "Wszystko, na co pozwala rozwój biotechnologii i co w dzisiejszych czasach promuje, wszystko to zostało już wypracowane na poziomie czysto symbolicznym. (...) Można powiedzieć, że myśl symboliczna antycypowała możliwości technologiczne"9. Na poparcie tych słów nie brakuje przykładów. Najbardziej znany to zakaz kazirodztwa. Trudno posądzać starożytnych o znajomość genetyki, a mimo to od niepamiętnych czasów zakazywali stosunków płciowych między blisko spokrewniony- 7 R.-P. Droit, L 'identite perturbee, w: H. Atlan et al., Le clonage humaine, Seuil, Paris 1999, s. 123 n. M D. Le Breton, L'Adieu au corps, Metailie, Paris 1999, s. 130. 9 M. Auge, Des individus sans filiation, w: H. Atlan et al., jw., s. 144. �212 mi. Inny przykład to spotykane w Afryce małżeństwo między kobietami (ginegamia), dające kobiecie "mężowi" (tej, która uiściła płatności małżeńskie za kobietę "żonę") prawa ojcowskie nad potomstwem tej drugiej. Znane są wszystkim przykłady dzieci, których ojcem jest zmarły od dawna mężczyzna (instytucja lewiratu). Aby ukazać wyzwania, jakie stwarza klonowanie ludzi, posłużę się przykładem afrykańskich bliźniąt, które, podobnie jak klony, wykazują braki w systemie odniesień symbolicznych. Afrykańskie kultury rozwinęły całą gamę praktyk, aby w przypadku bliźniąt system ten uzupełnić, przekształcić i wysubtelnić. Być może sposób, w jaki traktuje się afrykańskie bliźnięta, podsunie pewne rozwiązania w sytuacji, kiedy przyjdzie się kiedyś zetknąć z problemem ludzi-klonów. 1. Podobieństwo czy identyczność Podobieństwo jest jednym z najbardziej znaczących kategorii w systemach myślowych społeczeństw tradycyjnych1o• Łączy się ono z kategorią tożsamości, równości, imitacji i podwojenia (doub/e). Podobieństwo definiuje się zwykle jako wspólnotę cech fizjonomicznych i/lub zachowania między dwoma lub wieloma jednostkami będącymi w określonej relacji pokrewieństwa, przyjaźni czy wieku. Podobieństwo pozwala na zbliżenie między dwoma istotami "innymi" i tylko niezależna tożsamość drugiego, a nie ten drugi jako identyczny, może być rozważana przez pryzmat podobieństwa. W przypadku bliźniaczości przemilcza się podobieństwo między dwoma "identycznymi" osobnikami, nie robi się aluzji do podobieństwa fizycznego, ale podkreśla się różnice w ich zachowaniu. Na usytuowanie strukturalne i różnicujące dwóch bliźniąt nakłada się idea, że bliźnięta przeciwstawiają się absolutnie swym charakterem i zachowaniem. W całej Afryce społeczeństwa starają się zróżnicować bliźnięta, przyznając na przykład jednemu z nich prawo starszeństwa. Poszukuje się też najdrobniejszych znaków na ciele świadczących o różnicy, w przeciwieństwie do doszukiwania się podobieństw w przypadku zwykłych narodzin. Podobne próby realnego i symbolicznego odróżnienia bliźniąt nie umniejszają faktu, że ich narodzenie u większości ludów afrykańskich łączy się z uczuciem przerażenia. W kulturach Bantu na przykład bliźnięta mają wartość negatywną, ponieważ swym niezróżnicowanym wyglądem przypominają zwierzęta, które wewnątrz danego gatunku wszystkie są do siebie podobne. Lud Luba nazywa je "dziećmi nieszczęścia" i odnosi się do nich z obrzydzeniem. Każde takie narodziny stanowią niebezpieczeństwo dla całej wioski. Za narodzenie się bliźniąt obwinia się ich ojca i nakłada się na niego karęii. Podobnie 10 Por. M. Lemaire, La notion de ressemblance en Afrique de l'Ouest, "Journal des africanistes" 65/1, 1995, s. 55. �213 u ludu Lele z regionu Kasai narodziny bliźniąt uważane są za anomalię, ponieważ przypisywane są one do świata zwierzątl2• Dla ludu Tonga z Zambii narodzenie bliźniąt oznacza skażenie, zapowiedź wielkich nieszczęść. Uważa się, że nieczystość ich matki jest gorsza od nieczystości wdowy. Lud Tonga nie przypisuje tego typu anomalii zwierzętom. Oznacza ona natomiast niepokojące zatarcie dystansu, który dzieli niebo od ziemi. Uważa się bliżnięta za "synów nieba", a więc ich matka wydała na świat niebo lub wzniosła się do nieba13• Analizując stosunek ludów Bantu do bliźniąt, L. de Heusch podkreśla, że w żadnym wypadku pojęcie osoby ludzkiej nie odnosi się do ideału bliźniaczości, tzn. identyczności. Wręcz przeciwnie, bliźnięta stanowią przede wszystkim zagrożenie dla porządku kulturowego i kosmogonicznego. I choć ludy te wierzą w duchową złożoność bytu ludzkiego, to podwojenie ciała uznają za potwomośćl4• Związek bliźniaków ze światem zwierzęcym podkreślają również opowiadania mityczne, na przykład ludu Ewe z Togo. Oto jedno z nich. "Był sobie raz myśliwy, który lubował się w strzelaniu do zwierząt. Pewnego dnia poszedł na polowanie, zostawiając w domu swą żonę, która spodziewała się dziecka. Podczas swej wyprawy myśliwy dostrzegł małpę, wycelował w nią, strzelił i zranił kulą w brzuch tak, że wyszły jej wnętrzności ... Ponieważ małpy chodzą zawsze parami, partner zranionej małpy wziął ją na plecy i uciekł. Myśliwy szukał na darmo swej zdobyczy, ale nie mógł jej znaleźć. U kresu wytrzymałości zawrócił do domu. I co tam zobaczył? Zobaczył swoją żonę, która właśnie urodziła bliźnięta ... Jedno z nich, niestety, miało na brzuszku ranę podobną do tej, jaką zostawiła kula myśliwego w brzuchu małpy. Przejęty ojciec pobiegł do bokono (kapłana-wróżbity) wodu (bóstwa) Seto, który zapytał swego wodu o wyjaśnienie tego zbiegu okoliczności. Trafiony bliźniak odpowiedział głosem wyroczni: «Szedłem sobie drogą, a ojciec strzelił do mnie ...». Dla myśliwego słowa te zabrzmiały jak objawienie. Od tego czasu wiedziano, że bliźniak lub ojciec bliźniąt nie powinien podnosić ręki na małpę, bo ryzyko zabicia małpy łączy się z ryzykiem zabicia własnego dziecka lub brata"15. Według tradycji Ewe bliźnięta (venavi) spokrewnione są z dzikimi zwierzętami o rudawej sierści, szczególnie z małpą. Zakaz zabijania małp, spożywania małpiego mięsa oraz palenia krzewu koloru rudego o nazwie xe wskazywałby na tę pierwotną więź bliźniąt z naturalną dzikością lasu i sawanny. Nieposkro- II J. A. Theuws, De Luba-mens, Musee Royal de I' Afrique Centrale, Tervuren 1962, s. 27; L. de Heusch, Le sorcier. Ie Pere Tempeis et les jumeallx mai venus, w: La lIotion de persollne en Afrique nair, CNRS, Paris 1973, s. 239 n. 12 Por. M. Douglas, The Lele ofthe Kasai, Oxford University Press, 1963, s. 212. IJ Por. H. A. Junod, Moeurs et coutllmes des BantolIs. La vie d'une tribu sud-africaine, t. 2, Payot, Paris 1936, s. 387-392. 14 L. de Heusch, tamże, s. 241. IS C. Riviere. Unioll et procreation en Afrique. Rites de la vie chez les Eve dll Togo, L'Harmattan, Paris 1990, s. 100 n. �214 mione siły chaosu przywoływane przez to powiązanie z buszem miałyby nadawać bliźniakom charakter szczególny. W istocie bowiem bliźnięta czczone są przez lud Ewe bardziej niż wodu czy też historyczni przodkowie. W tym kontekście staje się zrozumiała rola bliźniąt jako pośredników między zwierzęcością a boskością. Wyjątkowy charakter nadawany bliźniętom w kulturach afrykańskich nie ulega wątpliwości. Niemniej, nie zawsze ta wyjątkowość związana jest z pozytywnym ich przyjęciem lub z ich uświęceniem. U ludu Basari w północnym Togo spotykamy reakcje wręcz przeciwne. Jeszcze do niedawna bliźniaki były tam zaraz po narodzeniu porzucane w buszu, w jamie wydrążonej w zamieszkałej termitierze. W przypadku pierwszego porodu kobiety jedno z bliźniąt zachowywano przy życiu, drugie porzucanol6• Powiada się, że normalny człowiek nie jest w stanie spłodzić bliźniąt, dlatego przypisuje się im pozaludzkie pochodzenie. Ciąża bliźniacza przypisywana jest niewidzialnym istotom zamieszkującym w buszu. Porzucenie bliźniąt daleko od wioski tłumaczyłoby się tym, że w ten sposób powracają one tam, skąd przyszły i nie będą stanowić zagrożenia dla porządku społecznego. Rozważając powiązania człowieczeństwa ze zwierzęcością H. Bergson wskazuje na podstawową różnicę, a mianowicie na fakt, że indywidualność zwierzęcia rozmywa się przez przynależność do gatunku. Chcąc zidentyfikować człowieka, odróżniamy go jako oryginalnego osobnika od innych ludzi. W przypadku zwierzęcia wystarczy określić jego gatunek. I choć zwierzę jest czymś konkretnym i indywidualnym, jawi się nam zwykle jako pewna gatunkowa jakośćl7• A więc identyczność to cecha zwierzęcości, w odróżnieniu od podobieństwa, które charakteryzuje ludzi. Identyczność to w pewnym sensie stan życia przedjednostkowego, stan, na który wskazują palcem rasiści, określając w ten sposób wszystkie grupy społeczne, które uważają za niższe lub gorsze. "Oni są wszyscy do siebie podobni" - stwierdzenie to, powtarzane często z pogardą, jest pierwszym krokiem na drodze do dyskryminacji. Jest to też stan, do którego wszyscy oprawcy starają się zredukować swoje ofiary, upodabniając jednych do drugich, każąc im się rozbierać do naga lub nakładając im jednakowe chałaty, ponieważ normalne ubranie służy indywidualizacji. To nie podobieństwa, lecz różnice są do siebie podobne, podkreśla C. Levi-Strauss'8. Podkreślanie podobieństwa zakłada, że nie powstaje problem struktury, i że nie trzeba niepokoić się o powtórzenie tożsamości. Z drugiej strony, podobieństwo pozwala na ponowne uporządkowanie relacji zbyt rozciągniętej. Tylko dystans umożliwia podobieństwo, ale to właśnie poszukiwanie podobień- I. Por. R. Cornevin, Les Bassari du Nord Togo. Berger-Levrault, Paris 1962, s. 126 n. 17 Por. H. Bergson, Dwa źródła moralności i religii, przeł. P. Kostyło i K. Skorulski, Znak, Kraków 1993 s. 181 n. 18 Totemizm dzisiaj, przeł. A. Steinsberg, Wyd. KR, Warszawa 1998, s. 103. �215 stwa ma za zadanie ten dystans zmniejszyć do minimum. Dla myśli symbolicznej konieczność relacji jest nierozłączna od konieczności rozróżnienia: mężczyzna/kobieta, unikalność/pokrewieństwo, swój/obcy, itd. Relacja i rozróżnienie idą zawsze razem. Relacja symboliczna pozwala nam pojąć innego bez utraty siebie. Unikamy w ten sposób traktowania go jako absolutnego obcego, w stosunku do którego upoważniona byłaby przemoc, gdyby zbyt blisko się zbliżył. Jeśli taka świadomość symboliczna nie istnieje, etyka ludzka szybko przeradza się w pewną etologię zwierzęcą. Dlatego też w społeczeństwie ludzkim niewyobrażalna jest ani absolutna wyjątkowość, ani identyczność. Kiedy dziś mówimy o kryzysie tożsamości, przywołujemy mniej więcej świadomie osoby, które odniosły porażkę w zakresie relacji na płaszczyżnie symbolicznej odmienności. Dla myśli symbolicznej rozróżnienie i relacja idą zawsze w parze. 2. Pokrewieństwo Rozpatrywane w ramach antropologii kultury pokrewieństwo utrzymuje z faktami reprodukcji biologicznej złożoną relację ciągłości i przecięć. Z jednej strony, pozostaje ono związane przez nie dające się ominąć ograniczenia, takie jak uznanie biseksualności jako warunku zapłodnienia (macierzyństwo i ojcostwo) lub branie pod uwagę systematycznego wykluczenia niektórych partnerów płciowych (unikanie kazirodztwa). Z drugiej strony, pokrewieństwo nie polega na zwykłym wyrażaniu więzi naturalnych. Potwierdzają to zarówno liczne rozróżnienia specyficznie ludzkie - między płciowością a małżeństwem, między macierzyństwem a ojcostwem, fizycznym a prawnym, itd. - jak i wielka różnorodność możliwych układów rodzinnych wypracowanych na podstawie tych różnic. Włączone do systemów, które regulują zarówno działanie (definiując właściwe zachowanie), jak i myślenie (definiując struktury konceptualne), pokrewieństwo reprezentuje przede wszystkim rzeczywistość kulturową, dlatego relacje pokrewieństwa można rozpatrywać pod różnym kątem: afektywnym, normatywnym, symbolicznym, strategicznym, itp. Pokrewieństwo stanowi strukturę, w której podobieństwa są chętnie odkrywane, dowartościowywane i interpretowane. Podobnych jednak zachowań unika się w przypadku bliźniąt, bo wtedy ma się do czynienia z tożsamością dwóch osobników, którą trzeba koniecznie zróżnicować i zhierarchizować. Zadaniem pokrewieństwa jest ustanowienie dystansu między jednostkami, ich precyzyjne usytuowanie w strukturze społecznej, a następnie usankcjonowanie tego, co podobne. Pokrewieństwo u ludów Afryki jest strukturalnie znaczące i dostarcza ram, w których określa się stosunki wspólnotowe i status społeczny. Niemniej, narodzenie bliźniaków jest źródłem zakłopotania dla systemów klasyfikacji, ponieważ w Afryce utrzymuje się powszechnie, że dzieci urodzone podczas jed- �216 nego porodu są mistycznie identyczne. Według przepisanych zasad rządzących systemem pokrewieństwa, mogą one zajmować tylko jedno miejsce w strukturze rodzinnej, a przecież jest ich dwoje. System ten przyjmuje, że istoty ludzkie wydają na świat tylko jedno dziecko na raz. Jak pogodzić dwóch osobników z przeznaczonym im w klasyfikacji miejscem? Kolejność rodzeństwa jest innym bardzo ważnym czynnikiem. Starsze rodzeństwo egzekwuje pewne prawa względem młodszych braci i sióstr, a w pewnych okolicznościach kolejność narodzin może decydować o prawie do zajmowania politycznych urzędów. Które z bliźniąt ma prawo pierwszeństwa? Bliźniaczość stanowi paradoks, bowiem to, co jest fizycznie podwójne, jest strukturalnie pojedyncze, a to, co jest mistycznie jedno, jest empirycznie podwójne. Na gruncie pokrewieństwa można pokusić się w zasadzie na dwa rozwiązania problemu bliźniaczości. Można odmówić społecznej egzystencji biologicznemu zaistnieniu bliźniaków, albo też można próbować pogodzić się z tym faktem i spróbować go włączyć do systemu kulturowego. W pewnych sytuacjach można podkreślić ich dwoistość, w innych ich jedność. Lub też można zastanowić się nad naturalnymi i społecznymi procesami, mocą których to, co oryginalnie, stanowiło dwa oddzielne, a nawet przeciwstawne elementy, stapia się, by uformować coś nowego i jedynego w swoim rodzaju. Można egzaminować proces, w którym dwa stają się jednym. Lub też można badać przeciwieństwo, tzn. proces rozdwojenia, w którym jedno staje się podwójnym. Lud Basari w dzisiejszych czasach nie porzuca bliźniąt (choć trudno wyobrazić sobie, że nie istnieją wyjątki). Podkreśla się, że to pewne rozwiązania symboliczno-rytualne zapożyczone od innych ludów pozwalają na zachowanie bliźniąt przy życiu. Jednym z tych rozwiązań jest nadanie właściwych bliźniakom imion. Basari używają dwóch serii takich imion. Pierwsza z nich, prawdopodobnie pochodzenia hausa lub kotokoli to: Fuseni i Alasani (dwaj chłopcy), Asana i Nana (dwie dziewczynki), Alasani i Asana (chłopak i dziewczynka). Druga seria imion jest prawdopodobnie pochodzenia gondża: Dawun i Danaa (dwaj chłopcy), Poowun i Poona (dwie dziewczynki) oraz Dawun i Poona (chłopak i dziewczynka). Trzeba pamiętać, że lud Basari w przypadku pojedynczych narodzin stosuje ściśle określony system nadawania imion. Polega on na tym, że każdy klan ma do dyspozycji serię 5-7 imion chłopców i dziewcząt. Imię nadaje się dziecku zgodnie z serią imion klanu jego matki. Tak więc imię danego człowieka nic nie mówi o jego przynależności klanowej, ale o tym, skąd pochodzi jego matka, niezależnie od tego, że system pokrewieństwa ludu Basari jest patrylinearny i patrylokalny. Poza tym imię wskazuje, którym z kolei synem lub córką matki jest dziecko. I tak na przykład, jeśli matka pochodzi z klanu Nataka zamieszkującego osiedle Kubeediipu, chłopcy będą nazwani kolejno Gbati, NaapM, Gbandi, Lantaam i Kisaau, dziewczynki zaś: Ningfoon, Ikpindi, Ajaa, �217 Móngfaai i Kijuui. Ważne jest zarówno pochodzenie matki, jak też kolejność narodzin, która ustanawia hierarchię pomiędzy rodzeństwem. Bliźnięta traktuje się oddzielnie, a ich narodzenie nie zakłóca porządku imion. Podobnie jak inne ludy Afryki, lud Basari uważa, że pierwsze z narodzonych bliźniąt jest młodsze, ponieważ to właśnie drugie narodzone jako starsze wysłało na świat pierwsze, aby, jak mówią ludzie, "zbadał teren", "sprawdził i doniósł, czy dobrze jest na tym świecie". I tak w przypadku dwóch chłopców starszy będzie Dawun i młodszy Fuseni, w przypadku zaś dziewcząt, Asana i Poowun, bo choć urodzone jako drugie, uważane są za starsze. W przypadku bliźniąt różnej płci problem starszeństwa nie występuje, ponieważ chłopak zajmuje swoje miejsce wśród chłopców, a dziewczynka wśród dziewcząt. Narodziny bliźniąt mają wielki ładunek symboliczny, który wpływa na następny poród. Dziecko urodzone po bliźniętach otrzymuje specjalne imię (Gado). Uważane jest ono za silniejsze od bliźniąt, bowiem zgodnie z zastosowaną konsekwentnie interpretacją, Gado wysyła bliźnięta, aby przekonać się, jak jest w rzeczywistości na tym świecie. Przykład ludu Basari nie jest osamotniony. Podobnie lud Ewe, o którym relacjonuje C. Riviere'9, przykłada istotne znaczenie do imion bliźniąt. U Ewe pierwsze imię dziecka odpowiada dniu tygodnia, w którym się urodził020• W przypadku bliźniąt tradycja przewidziała specjalne imiona w zależności od płci i kolejności narodzin (podobnie jak u ludu Basari, pierwsze uważa się za młodsze). I tak u Ewe: dwaj chłopcy to Atsu i Etse, dwie dziewczynki to Ewoe i Wotsa, chłopak i dziewczynka to Atsu i Atsufoe. Riviere podkreśla, że narodzenie bliźniąt wytwarza pewnego rodzaju "dziurę" w rodzinie, tak że dwoje dzieci, które rodzą się kolejno po bliźniętach, mimo że nie są traktowane jako bliźniaki, noszą specyficzne imiona, których rdzeniem jest słowo do, oznaczające w języku ewe dziurę. Jeśliby matka bliźniąt rozstała się ze swym mężem przed "zamknięciem dziury", mogłaby stać się bezpłodną lub obłąkaną21. Włączenie w system pokrewieństwa, na ile to możliwe, to główna troska krewnych w przypadku narodzenia bliźniąt. Możliwe zaś klonowanie jest wyzwaniem dla samego pojęcia pokrewieństwa. Wszelkie społeczeństwa potrzebują nazwać i zdefiniować więzy, które łączą rodziców, dzieci, braci i siostry. W tym celu wypracowały systemy, które nie są tylko odbiciem pokrewieństwa biologicznego, ale zdają się je różnicować w nieskończoność. Oczywiście żaden z nich nie został przewidziany, aby określić skutek rozmnażania pozapłciowego. Klonowanie ludzi stworzy sytuacje niepowtarzalne. Na przykład Union et procreation en Afrique, s. 120n. Kolejno: poniedziałek (djoda): chłopiec chłopiec - Komia, dziewczynka - Abla; środa czwartek (yaoda): chłopiec - Yao, dziewczynka czynka - Afiwa, sobota (memlida): chłopiec chłopiec - Kosi, dziewczynka - Akosiwa, C. 19 20 Kodjo, dziewczynka - Adjoa; wtorek (blada): (kuda): chłopiec - Koku, dziewczynka - Akua; - Ayawa; piątek ([ida): chłopiec - Kofi, dziewKorni, dziewczynka - Ama; niedziela (kwasida): Riviere, tamże, s. 65. �218 mężczyzna daje swój klon do "wyniesienia" swej żonie lub towarzyszce. Od strony genetycznej, to dziecko jest jego bliźniakiem, a ojcem biologicznym dziecka jest w rzeczywistości ojciec mężczyzny. Jeśli warunki wiekowe i konfiguracje rodzinne są normalne, być może przyzna się temu mężczyźnie prawa ojcowskie tego klonu. Jednak takie rozwiązanie nie może być regułą. W innych bowiem przypadkach należy raczej mówić o rodzeństwie, na przykład kiedy rodzice klonują jedno ze swoich dzieci. A co powiedzieć, kiedy jakaś kobieta, która nie jest zdolna do odbycia ciąży, daje do wyniesienia swój klon innej kobiecie. W imię czego miałaby być ona matką tego dziecka, którego jest genetyczną siostrą? Można sobie wyobrazić skutek seryjnego klonowania. Czy istniałyby w tym przypadku jeszcze pokolenia i czym stałoby się samo pojęcie ojcostwa i macierzyństwa? A jeśli dwie linie klonów pochodziłyby od jednego brata i siostry, czy będą one wszystkie podlegać zakazowi zawierania małżeństw między nimi? Krótko mówiąc, jest tu cała gama nowych problemów, które rozwiązać mogłyby tylko ustalenia prawne, ponieważ nasza kultura w kwestii pokrewieństwa klonów nie jest w stanie ich rozsądzać. Zdaniem Ph. Descoli, "klonowanie ludzi przeciwstawia się podstawowym zasadom kompozycji więzi międzyludzkich definiujących sposób, w który tworzymy naszą tożsamość jednostkową"22. Trudności związane z niemożliwością jednoznacznego określenia kolejności pokoleń, a więc próba ingerencji w bieg historii, a także wątpliwe więzi pokrewieństwa sprawiają, że klonowanie człowieka stawia ludzkość przed poważnymi zakłóceniami w dziedzinie odniesień symbolicznych. Jednocześnie antropolodzy wskazują, że podobne sytuacje znane są z przeszłości społeczeństw tradycyjnych i były one brzemienne w skutki. "Zerwać pokrewieństwo - przypomina M. Auge - lub ograniczyć je wyłącznie do strony ojca lub matki, odebrać jednostce pluralizm odniesień symbolicznych od samego początku życia, tak właśnie postępowali zachodnioafrykańscy wodzowie, kiedy zakupywali niewolników, by wcielić ich do własnej grupy społecznej"23. Niewolnik traci swe naturalne więzy pokrewieństwa na rzecz całkowitej zależności od osoby swego właściciela (najczęściej wodza) i jego rodu. Niewolnik traci na pierwszym miejscu wielość odniesień symboliczno-społecznych, które tworzą jego osobowość. Ten zanik odniesień powoduje również pewnego rodzaju perturbacje pokoleniowe, które służą interesom jego właściciela. W społeczeństwach matriarchalnych Wybrzeża Kości Słoniowej niewolnik był zarazem młodszym bratem, synem i siostrzeńcem swego właściciela, kumulując w ten sposób obowiązki wypływające z zajmowania tych pozycji. Niewolnica była zarazem sio- 21 Tamże, s. 121. Papa. maman, Ie clone et moi, "Liberation" z 14 marca 1997 (cyt. za N. Journet, Faul-ii avoir peur du clonage? "Sciences humaines" t. 94, maj 1999, s. 17). 22 23 Auge, tamże, s. 154. �219 strą, córką i małżonką właściciela, a dzieci, które wydawała na świat, włączano do grupy pokrewieństwa właściciela. Synowie i bliźnięta ojca, córki bliźniaczki partnerki swej matki, córki bliźniaczki siostry swego ojca ... jakikolwiek układ byśmy przyjęli, pochodzenie przez klonowanie, od chwili kiedy się ono upowszechni, wywoła bez wątpienia poważne trudności w ustaleniu tożsamości danej osoby. 3. Relacja ze światem niewidzialnym Problematyka bliźniactwa nabiera specyficznego wymiaru, kiedy weźmie się pod uwagę fakt, że zgodnie z afrykańską tradycją religijną świat składa się z dwóch członów: widzialnego i niewidzialnego, które są ze sobą ściśle zespolone. A więc dla społeczeństw afrykańskich pokrewieństwo oznacza nie tylko wspólnotę ludzi żyjących, ale wspólnotę ludzi żyjących i zmarłych. Zresztą w mitycznej przeszłości świat żywych nie był odseparowany od świata zmarłych. Wspomniany wyżej lud Basari utrzymuje, że w zamierzchłych czasach ludzie mogli spotykać się ze swymi przodkami na wspólnym targowisku o nazwie Darmuun, na którym zakupy odbywały się w absolutnej ciszy. Dziś tego typu spotkania nie sąjuż możliwe i jedynym możliwym sposobem komunikowania się ze zmarłymi jest wywoływanie duchów24• Łączność między światem żyjących i zmarłych najlepiej odzwierciedla sposób pojmowania narodzin i śmierci. Śmierć uważana jest jako przejście z widzialnego do niewidzialnego stanu życia. Narodzeniu zaś dziecka towarzyszy przekonanie, że to przodek powraca pod postacią noworodka lub po prostu naznacza jego życie, przekazując mu jeden z niematerialnych komponentów osoby ludzkiej. Seans wróżbiarski, mający miejsce krótko po narodzeniu, ma za zadanie zidentyfikowanie przodka, który powrócił. Podobieństwo między zmarłym a nowo narodzonym może stanowić tu dodatkową pomoc. Całkiem inaczej przedstawia się sprawa, kiedy dziecko jest podobne do jednego z rodziców. Przynajmniej w Afryce Zachodniej podobieństwo fizyczne między dwiema osobami żyjącymi, najczęściej tej samej płci, związanymi więzami pokrewieństwa, jawi się wręcz jako zapowiedź rychłej śmierci jednego z nich. Taka sytuacja oznacza zachwianie porządku społecznego, bowiem wprowadza na łono rodziny pewne niebezpieczne zrównanie tam, gdzie powinna być zachowana hierarchia pokoleń. Wyraźne podobieństwo dziecka do jednego z rodziców może zapowiadać szybką śmierć ojca lub matki, którzy, choć jeszcze żyją, już zdołali naznaczyć swym piętnem jednego z potomków. Dlate24 Por. M. Szwark, Proverbes et traditions des Bassars du Nord Togo, StoAugustin: Haus Volker und Kulturen 1981, s. 82; J. J. Pawlik, Experience sociale de la mort. Etude des ritesfuneraires des Bassar du Nord-Togo, Editions Universitaires, Fribourg 1990, s. 132-135. �220 go też, by chronić się przed podobnym nieszczęściem, które grozi w każdej chwili jako konsekwencja takiego stanu rzeczy, ojciec i syn lub matka i córka wzajemnie się unikają25. Paradoks bliźniaczości polega na trudności w konceptualizacji jedności w dwoistości. Wiemy dobrze, że by zrozumieć afrykańską koncepcję osoby ludzkiej, musimy przyjąć istnienie podwojenia (double), cienia, odbicia osobowego ,ja" - tego komponentu osoby ludzkiej, który pozwala na wyjaśnienie zarówno zjawiska bilokacji i jasnowidztwa, jak i czarownictwa. Idea, że każdy człowiek posiada swoje niewidzialne podwojenie, pewnego rodzaju brata bliźniaka o nieuchwytnej materialności, jest bardzo żywotna w afrykańskich wierzeniach i zapewnia im ich wewnętrzną spójność. Empiryczna dwoistość bliźniąt pociąga za sobą przypisywanie im zdolności podwajania się i podwójnego wzroku. Dlatego też często posądza się je o związek z czarownictwem, bowiem to właśnie czarownik posiada zdolność bilokacji. Na wszelki wypadek traktuje się bliźnięta z wielką ostrożnością. Niezależnie od koncepcji osoby i typu wierzeń, narodziny bliźniaków w rodzinie zmuszają do przeciwdziałania w formie praktyk rytualnych. Lud Basari, który dopiero od pewnego czasu nie porzuca bliźniąt, odprawia, krótko po ich narodzeniu, rytuał tiyuuti (lub w liczbie pojedynczej kuyuu), mający na celu usatysfakcjonowanie istot niewidzialnych, mieszkających w buszu, które, zgodnie z powszechnym przekonaniem, naznaczyły narodzenie bliźniąt zamiast oczekiwanego przodka. Niespełnienie tego rytuału może spowodować nie tylko śmierć bliźniąt, ale też może być przyczyną nieszczęść ich rodziców. Pomijając szczegóły dotyczące przebiegu tego rytuału, podkreślić należy, że w jego efekcie ustanowiony zostaje przybytek duchów bliźniąt składający się z glinianego naczynia z dwoma otworami oraz miski z tykwy. Obiekty te będą przedmiotem corocznych ofiar składanych duchom bliźniąt w celu wyproszenia płodności, urodzaju, bogactwa i pomyślności. Z perspektywy stosunku do świata niewidzialnego rytuał tiyuuti zmierza do ochrony przed niszczącym wpływem niewidzialnych istot buszu, a jednocześnie do zjednania sobie ich przychylności. Podobnie u ludu Ewe, krótko po narodzeniu bliźniąt buduje się im przybytek, aby, jak się mówi, "duchy bliźniaków mogły zaspokoić pragnienie". Są to dwa kopczyki z gliny usytuowane blisko wejścia do zagrody, na których spoczywają po dwa naczynia zawierające wodę z ziołami oraz siedem orzechów palmowca. Na tych kopczykach składane będą regularnie ofiary duchom bliźniąt, aby wybłagać bogactwo i płodność jako szczególne dary, którymi duchy te dysponują26. IS 26 Por. M. Lemaire, tamże, s. 61 n. C. Riviere, tamże, s. 105-110. �221 Czczone ze względu na nadmiar, jaki reprezentują, a zarazem budzące trwogę jako istoty nadnaturalne pochodzące z dzikiego buszu, bliźnięta, włączone do świata kultury po oczyszczeniach i rytuałach zjednania, stają się pośrednikami między tym, co ludzkie, i tym, co boskie, między naturą a kulturą. Mają one zdolność przekazywania płodności i bogactwa, które w wyobrażeniach ludzi stanowią dar świata niewidzialnego. W przypadku zarówno klonów, jak i bliźniaków, zauważa się wyraźny niedobór odniesień symbolicznych. Jeśli chodzi o narodzenie bliźniąt, to kultura poprzez praktyki rytualne oraz procedury symboliczne stara się w skuteczny sposób zaradzić tym brakom. Czy będzie w stanie poradzić sobie również z zasymilowaniem klonów? Trudno o spekulacje. Należy jednak podkreślić za F. Heritier, że nadmiar tego samego zawsze przyczynia się do zachwiania równowagi w strukturze społecznej, przed którym kultura stara się chronić, przestrzegając pewnych nienaruszalnych zasad. Przypominając, że kiedyś we Francji dziewczynom w okresie miesiączkowania nie wolno było chodzić po deszczu, autorka podkreśla, że zakaz ten można tylko wtedy zrozumieć, kiedy przyjmie się, że kumulacja tego samego, wilgotnego z wilgotnym (krwi i deszczu), może mieć skutek negatywny, albo brak miesiączki - woda tamując krew, albo krwotok - woda przyciągając krew, co w jednym i drugim przypadku miałoby się kończyć bezpłodnością27. Unikanie powtórzeń i tożsamości na poziomie asocjacji wyobrażeniowych tłumaczyłoby również zakaz kazirodztwa pierwszego i drugiego stopnia. Czy więc klonowanie człowieka nie byłoby zaprzeczeniem podstawowych zasad logiki symbolicznej i prowadziłoby do podobnych konsekwencji? W Talmudzie odnaleźć można uwagę na temat niepowtarzalności każdego bytu ludzkiego, która ma szczególnie ważne znaczenie dla naszych rozważań. Kiedy człowiek odbija stemple tą samą pieczęcią, wszystkie są do siebie podobne. Niemniej, choć Stworzyciel wyrył znak każdego człowieka tą samąpieczęcią Adama, to nikt nie jest do siebie podobny. Dlatego też każdy może powiedzieć: "To dla mnie świat został stworzony". Ale tekst nie zatrzymuje się w tym miejscu. Na pytanie: "Dlaczego tak się dzieje? Dlaczego twarze ludzi nie są do siebie podobne?" autor odpowiada: "Po to, aby kiedy ktoś zobaczy ładny dom lub piękną kobietę, nie mówił «ona jest moja»28. Tekst ten podkreśla unikatowość każdej jednostki. Powody takiego stanu rzeczy, które podaje, są raczej natury społecznej. Gdyby ludzie nie różnili się, nie wiedzianoby, kto jest kim, i powstałoby całkowite zamieszanie zarówno w stosunkach rodzinnych, jak i w uznaniu prawa własności. 27 F. Heritier, Les deux soeurs et leur mere. Anthropologie de l'inceste, Odi1e Jacob, Paris 1994, s. 237 n. 28 Talmud de Babylone, Traite Sanhedrin, s. 37a i 38a. �222 Klonowanie człowieka nie jest jeszcze rzeczywistością, przynajmniej jeszcze o tym nic nie wiadomo. Nie jest ono również zwykłą hipotezą. Czy zrealizuje się, czy nie, zależeć będzie w dużej mierze od nauk genetycznych i biotechnologii. Antropologia kultury ze swej strony może odegrać istotną rolę w uświadamianiu wyzwań natury społecznej i symbolicznej, jakie realizacja tego projektu z sobą niesie. Rev. Jacek Jan Pawlik CLONING OF HUMANS IN LIGHT OF THE AFRICAN SYMBOLISM OF TWINS (Summary) The author discusses social and cultural consequences of human cloning, if it became reality. The problem is analysed from the anthropological perspective, mainlyon the basis of the experience of African studies, which for years have been researching the so-called problem of twins against the background of complex African systems of kinship. The method adopted by the author helps him to compare the symbolic references of "c1ones" and "twins" and to point to the differences in conceptualising unity and duality, connected with both categories. The author tries to prove that cloning will have specific consequences for the organization of sociallife. The greatest threat would be "disturbances" in the cultural concept of the human being. The author thinks that the anthropology of culture can plan a significant role in making people aware of the social and symbolic challenges connected with the idea of human cloning. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d668850858b35db113d394ba803fcc0c.pdf 9a859fd4f07d66208ba66d768364a4c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6114 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Togo- obrzędy żałobne Afryka - kultura społeczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5701 Title A name given to the resource Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej/ LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.87-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pawlik, Jan Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 JACEK JAN PAWLIK Zakład Filozofii i Kultury Chrześcijańskiej Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Olsztyn CIĄGŁOŚĆ I Z M I A N A W AFRYKAŃSKIEJ OBRZĘDOWOŚCI ŻAŁOBNEJ. N A PRZYKŁADZIE PÓŁNOCNEGO TOGO Wśród praktyk rytualnych najbardziej rozpowszechnione są obrzędy pogrze­ bowe, ponieważ, jak można przypuszczać, obecność martwego ciała szczegól­ nie skłania do zachowań symbolicznych. Możliwości jest wiele (mumifikacja, kanibalizm, kremacja, pochówek ziemny), w zależności od warunków natural­ nych oraz związanych ze śmiercią wierzeń. Fakt, że w Afryce jako praktyka po¬ grzebowa dominuje pochówek ziemny, nie jest czymś zaskakującym. Religijne odniesienie do ziemi oraz przykładanie najwyższej wartości do życia powodują połączenie motywów przemijania, cyklicznego następstwa życia i śmierci oraz płodności kobiet i ziemi. Pisząc o północnym Togo , trzeba zwrócić uwagę na heterogeniczność kultu¬ rową tego regionu. Jego mieszkańcy, z małymi wyjątkami, zaliczani są do wiel¬ kiej rodziny ludów woltyjskich. Są to społeczności o organizacji lineażowej, ży¬ jące ze stosunkowo intensywnej uprawy ziemi, przykładające istotne znaczenie do kultu ziemi, adoracji kamieni i zagajników. Niemniej, ze względu na brak interkomunikacji między poszczególnymi grupami języków, bariery porozumie¬ nia i napięcia społeczne nie sprzyjają wymianie na poziomie kulturowym. Na podstawie podobieństw językowych ludy woltyjskie północnego Togo zalicza się do dwóch grup: gurma (ludy Basari, Konkomba, Tchamba, Migangan, Moba i Gurma) oraz gurunsi (ludy Kabye, Sola, Lamba i Tem). Poza tymi grupami po¬ zostają ludy Nawda i Tamberma oraz nie-woltyjskie Anufo. 1 Stopień chrystianizacji lub islamizacji tych ludów jest bardzo nierównomier¬ ny. Jeśli ludy Tem i Tchamba są w 95% zislamizowane, lud Konkomba ma zale­ dwie 1% muzułmanów. Można bowiem zauważyć regułę, że albo poszczególne ludy przechodzą całkowicie na islam, albo też pozostają wobec niego zupełnie obojętne. Bardzo rzadko zdarzają się sytuacje pośrednie. Natomiast największy Badania terenowe u ludów Konkomba i Basari prowadziłem w latach 1979-1983 (nieregularnie), ponadto wśród Basari w latach 1985/1986, 1989-1993, 1996/1997 i 2001 (systematycznie). 1 �88 Jacek Jan Pawlik procent chrześcijan występuje u Nawda (ponad 30%) i Kabye (16%), a najmniej­ szy, poza Kotokoli i Tchamba, u Konkomba (ok. 2%). W sumie w północnym Togo około 10% mieszkańców wyznaje religię chrześcijańską, ponad 20% islam, pozostali przynależą do tradycyjnych religii afrykańskich (Cornevin 1988: 388¬ -390). To pobieżne spojrzenie na rozmieszczenie etniczne oraz przynależność reli­ gijną populacji omawianego regionu pozwala uzmysłowić sobie wpływ religii na zachodzące zmiany. W pierwszej części artykułu przedstawiam model tradycyj¬ nej obrzędowości żałobnej. Badany materiał wskazuje, że mimo różnic etnicz­ nych można mówić o pewnym wspólnym, w głównych zarysach, modelu. Zdaję sobie sprawę, że życie obrzędowe ma swoją dynamikę i że przedstawiony model nigdy nie jest realizowany w stopniu idealnym. W tym względzie warto przyto¬ czyć słowa Marleen de Witte: Nie możemy zrozumieć „rytuału tradycyjnego", na przykład celebracji pogrzebo­ wej, zanim nie przezwyciężymy sztywnego podziału na tradycję i współczesność, wciąż dominującego w badaniach rytuału i nie uznamy otwartej, elastycznej natury tradycji, która sprawia, że ma ona tak wielki rezonans we współczesnym życiu afrykańskim (de Witte 2003: 533). Tradycja ulega więc ustawicznej adaptacji i reorientacji. W drugiej części tekstu omawiam zmiany w obrzędowości żałobnej wynikające z rozwoju spo¬ łeczno-politycznego i ekonomicznego. Dotyczy to przede wszystkim czasu i miejsca obrzędów pogrzebowych oraz ich oprawy. Zastanawiam się, w jaki sposób ekonomia, prawo i technika wpływają na zmianę obrzędowości, a także, w jaki sposób, ze względu na nowe możliwości techniczne, wykorzystuje się śmierć do celów politycznych. W ostatniej części zwracam uwagę na znaczenie zmian sposobu myślenia pod wpływem szkolnictwa, religii monoteistycznych i ideologii, które modyfikują przebieg i interpretację obrzędów pogrzebowych. Na ile powszechne jest przekonanie, że zmarły staje się przodkiem? Jakie zna­ czenie ma współcześnie znalezienie przyczyny śmierci? Jaką rolę odgrywa kult przodków i modlitwa za zmarłych? Oto niektóre z pytań, na które postaram się dać odpowiedź. Tradycyjny model obrzędowości żałobnej Zachowania rytualne związane ze śmiercią nie ograniczają się do pochowania ciała zmarłego, ale stanowią swoistą obrzędowość żałobną, która obejmuje swym zasięgiem praktyki przepisane od czasu agonii do zakończenia okresu żałoby. Obrzędowość ta, mieszcząca się w schemacie obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa (2006), odpowiada podwójnej logice postępowania względem zmar- �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 89 łego. Z jednej strony chodzi o odseparowanie go od żyjących, oddalenie poza niewidzialną granicę świata pozagrobowego, z drugiej zaś, o zatrzymanie go w postaci przodka jak najbliżej żyjącej rodziny (Pawlik 2003). Obrzędy pogrzebowe, jak twierdzi Louis-Vincent Thomas, odpowiadają pew­ nej dialektyce ekspansji i zawężenia. Najpierw następuje ekspansja — śmierć drugiej osoby „zaraża" otoczenie: w pierwszym rzędzie bliskich krewnych i zna¬ jomych, a w drugiej kolejności i w mniejszym stopniu powinowatych, zaprzy¬ jaźnionych i sąsiadów. Cała wspólnota wioskowa mobilizuje się, aby odprawić pochówek. Po tym pierwszym „rozlaniu się" śmierci na społeczność, które mimo wszystko pozostaje pod pewną kontrolą dzięki ściśle określonemu sposobowi oznajmiania śmierci, następuje druga faza, podczas której dąży się do jej opano¬ wania przez żmudne, symboliczne zawężenie jej zasięgu i wpływów. Następu¬ j ą po sobie rytuały przygotowania ciała, ostatniego pożegnania i pochówku. Po okresie żałoby, która swoimi nakazami i zakazami sprzyja procesowi dalszego zawężenia, następuje ponowna ekspansja przez obrzędy zakończenia żałoby i za¬ inicjowanie kultu przodka. Człowiek, który przeszedł (pomyślnie) przez śmierć staje się dobroczyńcą wspólnoty, pomnażając liczbę jej członków i dobrobyt ma¬ terialny dzięki udzielanej ochronie i błogosławieństwu (Thomas 1982: 11). Ina¬ czej mówiąc, proces stawania się przodkiem, nazywany „ancestralizacją", został zakończony sukcesem. Porównując zachowania rytualne związane ze śmiercią u ludów północne¬ go Togo, należy stwierdzić ich zasadnicze podobieństwo. Chcąc jednak mówić o pewnym modelu obrzędowości, trzeba pamiętać, że dotyczy on tak zwanej dobrej śmierci. Niespełnienie bowiem warunków „dobrej" śmierci prowadzi do istotnych zmian w obrzędowości. Powszechnie przyjęty model dobrej śmierci to śmierć starego człowieka po krótkiej chorobie, która jest jej zwiastunem. W od¬ niesieniu do przestrzeni dobra śmierć oznacza zgon we własnym domu, w oto¬ czeniu najbliższej rodziny, co pozwala na dopełnienie ważnych czynności rytu¬ alnych: ablucji, czuwań, wyboru odpowiedniego miejsca pochówku, ofiar itp. Liczy się również sytuacja osobista zmarłego: liczne potomstwo, życie zgodnie z prawem przodków, zgromadzone dobra, które uświetnią uroczystości pogrze¬ bowe. Zgodnie z tradycją, każdy z żyjących powinien życzyć sobie właśnie takiej śmierci, ponieważ prowadzi ona do stania się przodkiem, pod warunkiem, że odprawione zostaną wszystkie przepisane obrzędy. Wszelkie inne okoliczności śmierci mogą prowadzić do zakwalifikowania jej jako „złej". „Zła" śmierć to śmierć poza domem, ponieważ uniemożliwia ona przeprowadzenie wszystkich obrzędów związanych z pochówkiem, nawet jeśli uda się pochować zwłoki w rodzinnej ziemi. Złą śmiercią jest śmierć człowieka w sile wieku, potencjalnego dawcy życia i żywiciela rodziny. Zgodnie z panują¬ cym przekonaniem, dawanie życia — płodzenie i rodzenie dzieci oraz produkcja płodów rolnych potrzebnych do utrzymania rodziny — należy do głównych obo¬ wiązków każdej dorosłej osoby. Śmierć zaś bez pozostawienia potomka nie tylko �90 Jacek Jan Pawlik zaprzecza tej logice życia, lecz również pozbawia zmarłego możliwości stania się przodkiem, ponieważ nie będzie nikogo, kto by zadbał o składanie mu ofiar. Za złą uważa się każdą nagłą śmierć, szczególnie zabójstwo i samobójstwo, utonię¬ cie i zgon wskutek uderzenia pioruna, ale także wskutek choroby pozostawiającej zewnętrzne znaki na ciele, oraz śmierć kobiety w ciąży (Pawlik 2002: 98). W niniejszym artykule koncentruję się na śmierci osoby starej. Tradycyjnie, po stwierdzeniu zgonu przez głowę rodu miało miejsce publiczne ogłoszenie śmierci zgodnie z przyjętym kodem oraz wysłanie posłańców z wiadomością do wodza wioski, krewnych i znajomych, szczególnie do krewnych matki zmarłe¬ go. W wypadku zmarłej kobiety posłańcy udawali się do jej najbliższej rodziny, ponieważ zgon nastąpił w domu męża . Jednak przed ogłoszeniem śmierci, ciało zmarłego z grubsza się myje, podwiązuje szczękę i zakłada przepaskę, aby zmar¬ ły godnie się prezentował. Po ogłoszeniu śmierci następuje faza przygotowania do pochówku. Z jednej strony dotyczy ona ciała zmarłego, z drugiej zaś miejsca pochówku. U ludu Basari w ramach przygotowań ma miejsce golenie włosów, rytualne obmycie ciała, natarcie masłem szi, przepasanie i złożenie na macie w jednej z chat zagrody (Pawlik 1990: 89-91). U Konkomba dzieje się podobnie (Zimoń 2005: 61-65), a także u ludu Moba, z tą jednak różnicą, że w przypadku zmarłego w bardzo podeszłym wieku jego ciało wystawia się w przedsionku (Zwernemann 1998: 173). W międzyczasie kopie się grób. Tradycyjny grób ma formę jamy wydrążonej w kształcie dzwonu lub gruszki, z okrągłym otworem wejściowym. Lud Basari chowa swoich zmarłych w obrębie zagrody, mężczyzn przed wejściem, a kobie¬ ty na dziedzińcu wewnętrznym (Pawlik 1990: 53). Podobnie jak u Kabye (Assi 1982: 45), u Konkomba zarówno kobiety, jak i mężczyzn chowa się przed za¬ grodą, choć w niektórych rodach kobieta może być pochowana na dziedzińcu zagrody żonatego syna (Froelich 1954: 164). Lud Moba grzebie swoich zmarłych na cmentarzach w pewnym oddaleniu od zagród (Zwernemann 1998: 177). Spo¬ sób kopania grobu, szczególnie zaś wybór miejsca oraz rozpoczęcia pracy mają charakter ściśle rytualny (Pawlik 1990: 91-94). Ostatnie pożegnanie polega głównie na składaniu ofiar, obiat oraz wypowia¬ daniu słów adresowanych do zmarłego, po czym następuje procesja do miejsca pochówku. Istotną rolę odgrywają tu ruchy okrężne (ang. circumambulations). U ludu Konkomba, po wyjściu z ciałem zmarłego z domostwa, okrąża się za¬ grodę trzy razy w przypadku zmarłego mężczyzny lub cztery — w przypadku zmarłej kobiety. Następnie żałobnicy udają się do grobu, który okrążają w ten sam sposób (Pawlik 1985: 53-54). Podobny zwyczaj występuje u ludów Somba (Kourouma 1953: 82) i Moba (Zwernemann 1998: 176). U Basari nie zanotowa2 2 U omawianych ludów północnego Togo obowiązuje reguła patrylokalnej rezydencji małżeńskiej. �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 91 no obchodzenia zagrody, ale trzy- lub czterokrotne okrążanie grobu jest obowią¬ zujące (Pawlik 1990: 96) . Akt złożenia do grobu jest zwykle zakrywany przed towarzyszącymi ludźmi. Kobiety tworzą za pomocą płócien rodzaj parawanu wokół grobu i noszy, aby zasłonić przed uczestnikami czynność wciągania ciała pod powierzchnię ziemi. Przepisy rytualne nie tylko skrupulatnie definiują miejsce pochówku w zależ¬ ności od płci, wieku i rodzaju śmierci, ale również dokładnie określają pozycję w grobie. Mężczyzna złożony jest na prawym boku z podkurczonymi nogami, z prawą ręką pod głową i twarzą skierowaną ku wschodowi, kobieta zaś — na lewym boku, z lewą ręką pod głową i twarzą skierowaną ku zachodowi. Zasada ta obowiązuje u ludów: Basari (Pawlik 1990: 96), Kabye (Assi 1982: 45), Konkom­ ba (Froelich 1954: 162, 164), Moba (Zwernemann 1998: 178). Ciało pozbawiano zasadniczo odzienia, z wyjątkiem przepaski. Zamknięciu grobu i powrotowi do domu mogą towarzyszyć ofiary (na przy¬ kład u Basari składane na rozstaju dróg — Pawlik 1990: 98), przede wszyst¬ kim zaś konieczne są ablucje, stanowiące swoisty akt separacji i oczyszczenia ze skażenia spowodowanego kontaktem ze zmarłym. U ludu Moba myje się ręce (Zwernemann 1998: 179-180), u Konkomba — ręce i nogi (Zimoń 2005: 69), u Basari zaś, oprócz dokonania ablucji w wyciągu z ziół, przesuwa się nad og¬ niem narzędzia służące do kopania i zasypywania grobu (Pawlik 1990: 98), aby je oczyścić. Eliminacja ciała — zakopywanie w ziemi, stanowi tylko pierwszy, ściśle przepisany, etap obrzędów pogrzebowych, wynikający z obecności rozkładają¬ cego się ciała, niemniej ograniczony i ubogi w oprawę w porównaniu z tym, co później następuje. Dotychczas czynności rytualne koncentrowały się na ciele zmarłego. Poddawano je toalecie w taki sam sposób jak ciało nowo narodzonego dziecka. Ciało zmarłego traktowano zatem jako noworodka, aby w końcu zło¬ żyć je do Matki-Ziemi. Na tym jednak obrzędowość pochówku nie wyczerpuje się. Obejmuje cały szereg praktyk służących do zmierzenia się z kryzysem spo¬ łecznym, jaki wywołało odejście jednego z członków grupy oraz otwierających proces żałoby zarówno w kierunku ancestralizacji zmarłego, jak i zmiany statusu żałobników. U ludu Basari w dzień po pochówku ma miejsce składanie kondolencji. Ro¬ dzina, krewni i znajomi przybywają do domu żałoby, aby wyrazić współczucie wdowie (wdowcowi), sierotom i bliskim krewnym zmarłego. W trzeci dzień lub czwarty po śmierci buduje się trwały grób z ziemi, w formie stożka. Zadanie to przypada synowym zmarłej osoby, które po wykonaniu grobu wynoszą pozosta¬ jącą z wykopania grobu ziemię na rozstaje dróg. Następnie na grobie składa się 3 W przeszłości w drodze na cmentarz lub bezpośrednio przed pochowaniem miało miejsce prze¬ słuchiwanie zmarłego, podczas którego sam zmarły miał wskazać sprawcę swojej śmierci. Zwyczaj ten, sam w sobie bardzo interesujący, został zasadniczo porzucony, szczególnie w przypadku śmierci starszej osoby. 3 �92 Jacek Jan Pawlik ofiarę z koguta, który zostanie upieczony i zjedzony przez synowe na rozstaju dróg. W tym samym dniu, w gronie zamkniętym, ma miejsce pierwsza konsulta¬ cja wróżbity, mająca na celu wstępne ustalenie przyczyny śmierci (Pawlik 1990: 103-106). Na tym kończą się praktyki rytualne związane bezpośrednio z pochówkiem i następuje okres żałoby. Trwa on około dwóch lat, do czasu zorganizowania obrzędów zakończenia żałoby. Obrzędy te pozwolą wdowie lub wdowcowi na re­ integrację do życia publicznego, a zmarłą osobę wprowadzą do krainy przodków. Przebieg uroczystości, które trwają przez cały tydzień, przypomina w pierwszej fazie zachowania rytualne podczas pochówku, dlatego obrzędy te nazywane są „wtórnym pogrzebem". Po wezwaniu ducha zmarłego ma miejsce czuwanie, podczas którego śpiewa się na cześć zmarłego oraz tańczy. Następnego dnia od¬ bywa się symboliczne przeniesienie reprezentowanego przez lalkę ducha zmarłej osoby do domu rodzinnego (w przypadku zmarłej kobiety) lub oprowadzenie po wiosce (w przypadku zmarłego mężczyzny). Na trzeci lub czwarty dzień uroczy¬ stości przypada publiczne szukanie przyczyny śmierci. Seans ten odbywa się na placu publicznym, zwykle przed domem zmarłego. Uczestniczy w nim dwóch wróżbitów, którzy powinni odnaleźć przyczynę śmierci. Ustalają, czy zmarły był człowiekiem dobrym czy złym, co było przyczyną jego śmierci i kto za tym się kryje. W przeszłości uważano, że za każdym zgonem musiał stać jakiś człowiek, którego bezpośrednio po wykryciu zabijano. Dziś jednak szukanie przyczyny śmierci kończy się najczęściej stwierdzeniem, że „człowiek miał umrzeć, dlatego umarł", bądź też, że zmarł z powodu jakiejś błahostki. Kiedy już stwierdzono, że zmarły nie jest odpowiedzialny za swoją śmierć, obrzędy zakończenia żało¬ by przybierają charakter świętowania, rozpoczynają się śpiewy i tańce na cześć zmarłego, przypominające jego dawne wyczyny (Pawlik 1990: 113-132). Na piąty dzień uroczystości przewidziane są praktyki rytualne dla wdów i sie¬ rot. Myje się je symbolicznie oraz goli im głowy. Następnego dnia wyprowadza się procesyjnie wdowę po raz ostatni na pola zmarłego, które zostaną przekazane jednemu z jego braci lub synów. W siódmy, ostatni dzień uroczystości, który przypada w dniu targowym, wdowę prowadzi się na targ, co oznacza dla niej ko¬ niec żałoby. W tym samym dniu rodzina dzieli dobra zmarłego i decyduje o losie wdowy i sierot (Pawlik 1990: 164-169). Kilka tygodni, a nawet kilka lat po uroczystościach zakończenia żałoby trady¬ cja Basari przewiduje seans wróżbiarski, który ma na celu „otwarcie ust" przod¬ kowi. Odbywa się on w ramach najbliższej rodziny zmarłego, a polega na wywo¬ łaniu ducha zmarłego i złożeniu mu ofiary (Dugast 1991: 151-157). W ten sposób u Basari kończy się proces ancestralizacji. 4 W wypadku śmierci kobiety, nakazy i obrzędy obowiązujące wdowca są o wiele mniej rozwinięte niż te, które odnoszą się do wdowy. Przede wszystkim nie wyprowadza się go na pola ani na plac targo¬ wy, gdyż zasadniczo fakt śmierci żony lub jednej z żon nie zmienia jego statusu społecznego. 4 �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 93 U ludu Moba daje się zauważyć podobną jak u Basari strukturę obrzędów. Pierwsze obrzędy żałobne mają miejsce zaraz po pogrzebie, ale mogą być prze¬ sunięte w czasie, jeśli rodzina nie była przygotowana na ewentualność śmierci. Wieczorem odbywa się czuwanie, łączące śpiewy z tańcem, przy czym zmarłego reprezentuje wyeksponowana mata. Uroczystości te obejmują również oczysz¬ czenia i ablucje żałobników. Następnego dnia następuje „przesłuchanie zmarłe¬ go" oraz wyniesienie maty na rozstaje dróg i jej spalenie. W dalszej kolejności ma miejsce konsultacja wróżbity dotycząca przyczyny śmierci oraz tańce i śpie¬ wy (Guigbile 2001: 196). Obrzędy zakończenia żałoby u Moba odbywają się po kilku latach od śmierci danej osoby (w przypadku zmarłej kobiety — po kilku miesiącach, aby uwolnić wdowca od zakazu zawarcia kolejnego małżeństwa) i trwają dwa dni. Obejmują one przede wszystkim poszukiwanie przyczyny śmierci przez wróżbitów, budo¬ wę ołtarza przodka, rytuały zdjęcia zakazów z żałobników, podział dziedzictwa i zakończenie okresu żałoby. Podczas tych dwóch dni uroczystości rodzina zmar¬ łego powinna przygotować specjalne posiłki dla licznie zgromadzonego tłumu. Poza daniami z fasoli i ryżu oraz dużej ilości mięsa serwuje się obficie piwo z prosa (Guigbile 2001: 178-179). Na koniec obrzędów zakończenia żałoby ża¬ łobnikom goli się głowy oraz poddaje oczyszczeniu przez ablucje w maceracie ze ściśle dobranych ziół (Zwernemann 1998: 193). Proces ancestralizacji zmarłego u ludu Moba zamyka rytuał instalacji ołtarza przodka. Odtąd zmarły zostaje uznany, konsekrowany i potwierdzony jako przo¬ dek, który może mieć wpływ na los swoich potomków. Rytuał ten wymaga ofiary z owcy, kozy i kurczaków. Przygotowuje się piwo z prosa, jak podczas obrzędów pogrzebowych; zaprasza się licznych gości. Zwierzęta i drób ofiarowane są na zbudowanym podczas obrzędów zakończenia żałoby ołtarzu przodka, który po tej ceremonii zostaje wniesiony do przedsionka, gdzie znajduje definitywne miej¬ sce. Celebracja ta kończy się wspólnym posiłkiem (Guigbile 2001: 182-185). Należy podkreślić, że przebieg obrzędów pogrzebowych u Moba odpowiada sekwencji analogicznych rytuałów u ludu Basari: pochówek, pierwsze ceremo¬ nie, uroczystości zakończenia żałoby i zainicjowanie kultu przodka. Podobny przebieg zauważamy u Konkomba, na tyle, na ile pozwalają to stwierdzić dotychczasowe badania. W trzeci lub czwarty dzień po śmierci ma miejsce tak zwane małe święto, podczas którego przyjmowani są członkowie rodziny zmarłego. Ofiaruje się im posiłek mięsny i piwo z prosa. W tym też dniu zaproszony wróżbita szuka przyczyny śmierci. Następnie, od kilku miesięcy do roku po śmierci, mają miejsce tak zwane małe obrzędy, które mają na celu wzmocnienie pamięci o zmarłym i utwierdzenie jego więzi z członkami grupy krewniaczej. Obejmują one tańce, uroczysty posiłek, częstowanie piwem z prosa. Podczas tych obrzędów utwardzony zostaje grób (Froelich 1954: 163; 1963: 141). Na zakończenie żałoby, w przypadku śmierci w sędziwym wieku, organizuje się uroczystości nazywane wielkimi obrzędami pogrzebowymi lub wtórnym pogrze- �94 Jacek Jan Pawlik bem. Zmarły zostaje wówczas włączony do świata niewidzialnego, wdowy uwol¬ nione od zakazów, dobra zmarłego podzielone. W pierwszy dzień uroczystości mają miejsce przygotowania, w drugim dniu pod wieczór śpiewa się w grupach, po czym następuje taniec pogrzebowy (Konkomba: kinaczung) w kręgu wokół bębnów (Pawlik 1985: 60-61). Na najważniejszy, trzeci dzień pogrzebu wtórnego przypada poszukiwanie przyczyny śmierci. W czwartym i piątym dniu odbywa się odwiedzanie zagród osiedla, picie piwa, a czasem również i tańce. W szóstym dniu na polu pochrzynu w buszu odprawia się rytuały związane z uwolnieniem wdów. W siódmym, ostatnim dniu pogrzebu dokonuje się podziału dóbr zmarłe¬ go (Zimoń 2006: 178-183). Ostatni przykład, który może nie tak dokładnie przypomina obrzędy pogrze¬ bowe ludów Basari, Moba i Konkomba, to przykład Kabye. Obrzędy żałobne po pogrzebie rozpoczynają się zwykle kilka tygodni po złożeniu w ziemi. Składa¬ j ą się one z pięciu sekwencji. Najpierw jest to całonocne czuwanie, poświęco¬ ne osobie zmarłej, przy akompaniamencie muzyki przeplatanej wspomnieniem o zmarłym. Następnego dnia ma miejsce całodzienny taniec na cześć zmarłego. Podczas tego tańca osobę zmarłą reprezentuje żona najstarszego syna przebrana w ubrania zmarłego. Te dwie sekwencje zarezerwowane są dla osób, które umarły w sędziwym wieku. W wypadku innych dorosłych zmarłych obrzędy rozpoczy¬ nają się od trzeciej sekwencji, którą stanowi rytuał pasito, czyli szukanie przy¬ czyny śmierci i integracja zmarłego do społeczności przodków. W czwartej fazie członkowie rodziny zmarłego udają się procesyjnie na targowisko, aby w ten spo¬ sób naznaczyć zakończenie żałoby i reintegrację żałobników do społeczeństwa. Na tym etapie odbywa się również wykonanie ołtarza przodków. Piąta i ostatnia sekwencja, odpowiadająca „otwarciu ust przodka" u ludu Basari, zawiera seans mediumistyczny, podczas którego ustami będącego w transie wróżbity przodek przemówi po raz pierwszy (Szczotka 1999: 41). Przedstawiony model tradycyjnej obrzędowości żałobnej u ludów północnego Togo odpowiada schematowi obrzędów przejścia. W pierwszej fazie mają miejsce obrzędy pochówku, dokonujące separacji zmarłego od żyjących, przynajmniej na poziomie materialnym. Druga faza, faza przejścia, naznaczona pewną liczbą rytuałów, skupiających się przede wszystkim na oczyszczeniu żałobników, odpo¬ wiada procesowi żałoby. Natomiast faza przyjęcia zmarłej osoby do grona przod¬ ków koresponduje z uroczystościami zakończenia żałoby. Ponieważ odprawienie całości obrzędów jest warunkiem stania się przodkiem, ludzie gromadzą za życia dobra materialne przeznaczone na odprawienie rytuałów po ich śmierci. Obrzędy pogrzebowe wydają się konieczne nie tylko ze względu na niewłaś¬ ciwość obecności rozkładającego się ciała lub jako warunek przyjęcia zmarłe¬ go do grona przodków. Są one w dużej mierze wydarzeniem społecznym. Od ich sukcesu zależeć będzie prestiż rodziny. Są okazją do pokazania zamożności grupy krewniaczej, a przez oprawę święta na cześć zmarłego, do podkreślenia pozytywnych cech moralnych członków grupy: hojności, miłości i szacunku do �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 95 zmarłego. Wystawność obrzędów pogrzebowych zobowiązuje do tego stopnia, że wielu nie tylko zużywa na nie wszelkie oszczędności, ale zapożycza się na długie lata, aby sprostać wyzwaniu. Nieodprawienie lub zwlekanie z odprawie¬ niem obrzędów może powodować pomówienia, a przede wszystkim wstyd, który dla mieszkańców Togo jest czymś nie do zniesienia. Wobec zmieniających się warunków życia, należy postawić sobie pytanie, w jaki sposób tradycyjny model obrzędów dostosowywany jest do nowych oko¬ liczności. Jaki wpływ ma rozwój cywilizacyjny oraz nowe środki techniczne? Czy sens i symbolika rytuałów zmieniają się lub tracą na znaczeniu pod wpły¬ wem procesów globalizacyjnych? Rozwój ekonomiczno-społeczny i jego wpływ na praktyki rytualne Każda kultura odznacza się stałą dynamiką, wynikającą ze zmieniających się warunków zewnętrznych: środowiska naturalnego, rozwoju populacji, nowych technik oraz stylu życia. Biorąc pod uwagę praktyki pogrzebowe, jako pierwszy czynnik napięć i zmiany narzuca się relacja do przestrzeni, istotnym bowiem przeobrażeniom ulega zarówno miejsce zgonu, jak i miejsce pochówku. W Togo od czasów kolonialnych nasila się przemieszczanie ludności. Istotnym elementem polityki kolonialnej było przesiedlanie ludności Kabyé-Nawda z prze­ ludnionych terenów górskich do „miękkiego brzucha" kraju, czyli słabo zaludnione­ go obszaru środkowego Togo na południe od pasma Atakory, szczególnie w okresie międzywojennym. Populacje te zajmowały również niezamieszkane dotąd tereny sąsiadujących z górami regionów, w tym dzisiejszej Préfecture de Bassar. Te prze¬ mieszczenia ludności sprzyjały kontaktom między różnymi ludami i kulturami. Na tę falę migracji rolniczej nałożyła się tendencja związana z wędrówką ludności ze wsi do miast. W Togo głównym punktem docelowym jest stolica kraju, Lomé, jedyne miejsce, gdzie są szanse na znalezienie jakiejkolwiek pracy. Migracja ta obejmuje przede wszystkim masy młodzieży, która po ukończeniu szkół średnich poszukuje pracy lub pragnie kontynuować edukację na poziomie studiów wyższych. Dużym wyzwaniem dla Togo, które ma również wpływ na praktyki pogrze­ bowe, jest gwałtowny wzrost ludności (zgodnie z danymi Banku Światowego ok. 3,0% rocznie). Dziś, gdy ludność Togo przekroczyła liczbę 5 milionów miesz­ kańców, gęstość zaludnienia na kilometr kwadratowy zbliża się do 100 osób. Wraz ze wzrostem liczby ludności wszystkie dostępne tereny nadające się pod uprawę zostały zajęte, coraz gęstsza staje się również zabudowa osiedli. Przemieszczanie się ludności i jej zagęszczenie powodują, że prawdopodo¬ bieństwo śmierci w domu rodzinnym, to znaczy w domu, w którym żyły pokole¬ nia od czasów protoplasty, systematycznie maleje. Emigranci w drugim i następ¬ nych pokoleniach tracą materialne więzi z domem swoich przodków. Niemniej, �96 Jacek Jan Pawlik pierwsze pokolenie emigrantów pragnie być pochowane w ziemi rodzinnej, w miejscu urodzenia. Rodziny zmarłych dokładają więc wszelkich starań, aby spełnić ich ostatnią wolę i przewieźć ciało do rodzinnej osady. Nie zawsze jednak jest to możliwe, zważywszy na związane z tym nakłady pieniężne. W związku z kurczeniem się obszarów niezajętej ziemi, coraz większym prob¬ lemem staje się miejsce pochówku. Sytuacja zmienia się w zależności od charak¬ teru zabudowy u poszczególnych ludów północnego Togo. Przy rozproszonym układzie zagród, w przestrzeni przyzagrodowej znajdzie się miejsce dla większej liczby grobów. W pobliżu domów zwykle chowa się tylko najstarszych z rodziny. Inni członkowie rodu znajdują miejsce spoczynku na cmentarzach — miejscach stosunkowo oddalonych od zabudowań, które ani nie są otoczone murem, ani też nie stanowią przedmiotu troski. Cmentarze te zwykle gromadzą oddzielnie groby dorosłych i groby dzieci. Niemowlęta najczęściej grzebie się bez pozostawienia zewnętrznych śladów grobu. W sytuacji zmarłych poza domem rodzinnym, którzy przez lata mieszkali i pracowali poza rodzinną miejscowością, nasuwa się pytanie, co zrobić z ciałem. Jakie miejsce wybrać na pochówek? Bardziej zamożni dbają o to, aby zbudować własny dom w wiosce rodzinnej, do którego mogliby powrócić na starość i tam być pochowanymi. Innych grzebie się zwykle w eksponowanym miejscu w pew¬ nej odległości od osad ludzkich. Jednak coraz częściej, szczególnie w większych miejscowościach, chowa się ich na cmentarzach. Cmentarze w miastach, poza dużymi aglomeracjami, są czymś stosunkowo nowym. Do lat 70. X X wieku istniały tylko cmentarze konfesyjne: katolickie, muzułmańskie i protestanckie. Założyciele poszczególnych misji dbali o to, aby na przyznanym im terenie wyznaczyć miejsce dla zmarłych członków ich wspól¬ not. Cmentarze te jednak do niedawna nie cieszyły się wielkim zainteresowa¬ niem, zważywszy na stosunkowo niewielką liczbę chrześcijan na północy Togo. Zresztą cmentarze te nie są w stanie pomieścić zmarłych w miejscowościach gwałtownie rosnących w liczbę mieszkańców. W rozrastających się miastach Północy, szczególnie w stolicach regionów ad¬ ministracyjnych, utworzono przed około 20 laty cmentarze komunalne. Wynika¬ ło to głównie z potrzeby pochówku imigrantów, ale również z chęci zapanowania nad chaotycznym rozmieszczeniem grobów przy domach. Wraz z kurczącą się przestrzenią życia, planami urbanizacyjnymi, uzbrojeniem terenu, konieczne jest również zgrupowanie zmarłych. Jednak te wyznaczone miejsca pochówku, odda¬ lone od siedlisk ludzkich, nie spotkały się początkowo z wielkim zrozumieniem. Za przykład nieufnego podejścia do nowych cmentarzy może posłużyć spra¬ wa pogrzebu katolickiego księdza Pierre'a Oguile Tchiwele. Ksiądz Tchiwele, pochodzący z wioski Koutiere, w regionie zamieszkałym przez lud Konkomba, przez ostatnie lata życia był proboszczem nowo powstającej parafii Kpangalam leżącej na terenie miasta Sokode. 8 lipca 1989 roku zginął w wypadku samocho¬ dowym. Sprawa jego pogrzebu nabrała rozgłosu na skalę kraju. Z jednej stro- �97 Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej ny, rodzina domagała się prawa do pochowania ciała zmarłego w jego rodzinnej wiosce, choć ks. Tchiwele, jako żyjący w celibacie, nie mógł stać się przodkiem. Z drugiej strony, prawo do pogrzebu rościli sobie parafianie z Kpangalam. Po­ nieważ nowo powstająca parafia nie miała swego konfesyjnego cmentarza, nor¬ malnym biegiem rzeczy należało pochować ciało zmarłego na nowym cmenta¬ rzu komunalnym Sokodé, który nie był jeszcze zagospodarowany i przedstawiał się jako wydzielony teren buszu przeznaczony do grzebania zmarłych. Do sporu włączyli się szybko koledzy szkolni księdza, piastujący funkcje w rządzie, a po¬ chodzący, podobnie jak ks. Tchiwele, z ludu Konkomba. Stwierdzili, że pocho¬ wanie zmarłego w wiosce nie jest uzasadnione, ale również pogrzebanie swojego kolegi w „buszu" — jak nazywali tamtejszy cmentarz — uznali za niegodne, a nawet poniżające. Broniąc godności współplemieńca, zaproponowali więc wyjście trzecie — pochowanie księdza na cmentarzu katolickim w Bassar, gdzie przez dłuższy czas mieszkał, uczęszczając do miejscowej szkoły. Po długotrwa¬ łych dyskusjach pochowano ks. Tchiwele w małej miejscowości Aledjo, obok grobów francuskich misjonarzy, zgodnie z życzeniem biskupa Sokodé, Chrétiena Matawo Bakpessiego, który wybrał to miejsce na cmentarz dla swoich kapłanów diecezjalnych, przewidując możliwe zatargi między rodziną a parafianami. Po­ grzeb odbył się 28 lipca, a więc 20 dni po śmierci. Przypadek księdza Tchiwele ukazuje ważną rolę społeczną, a czasami wręcz polityczną, współczesnego pogrzebu. Dysputa dotycząca miejsca pochów¬ ku odzwierciedla napięcie między świadomością więzi rodzinnych a rolą, jaką ks. Tchiwele wypełniał jako proboszcz parafii, napięcie między więzami krwi a więzami duchowymi. Interwencja kolegów miała charakter wyraźnie politycz¬ ny. Nie będąc członkami rodziny, a czując się uprawomocnionymi rozjemcami, reprezentowali solidarność etniczną Konkombów przeciwko etnicznie zróżnico¬ wanej ludności parafii. Z drugiej strony zaś, będąc blisko władzy państwowej, usiłowali podjąć decyzję niezależnie od władz kościelnych. Manipulacja władzy przez pokazanie, kto decyduje o miejscu i czasie po¬ chówku, oraz staranne przygotowanie świątecznej jego oprawy, nie byłyby moż¬ liwe bez postępu technicznego, a mianowicie bez możliwości przechowywania przez dłuższy czas zwłok w chłodni. Wszystkie większe szpitale w Togo posia¬ dają chłodzone kostnice. Jest to szczególnie istotne, kiedy śmierć uderza nagle lub kiedy trzeba transportować ciało z Lomé na północ kraju. Praktyka trzymania zwłok w szpitalnej kostnicy coraz bardziej się upowszechnia, ponieważ obrzędy pogrzebowe stają się manifestacją zamożności rodziny, a jednocześnie kumu¬ lują w sobie pochówek i świętowanie ku czci zmarłego, które kiedyś odbywało się podczas obrzędów zakończenia żałoby. Obok przechowywania ciała w ni¬ skiej temperaturze, współczesna technika tanatopraksji pozwala na zakonser5 Tanatopraksja obejmuje techniki przygotowania ciała do pogrzebu: konserwację, kosmetykę, ma¬ kijaż itp. (Thomas 1991: 129-135). 5 �98 Jacek Jan Pawlik wowanie ciała na dłuższy okres. Kiedyś z pochówkiem należało się śpieszyć. Odbywał się on zwykle w ciągu doby od śmierci. Dziś tam, gdzie pozwalają na to warunki (bliskość szpitala, środki materialne), możliwe jest zaplanowa¬ nie późniejszego pogrzebu. Czasem nawet zwleka się z pogrzebem przez kilka tygodni, aby mogła przybyć najbliższa rodzina z zagranicy. Czas między zgo¬ nem a pogrzebem wydłuża się w zależności od potrzeby, stając się tym samym relatywny. Wraz z wpływem cywilizacji Zachodu zmienia się również sposób grzebania. Po pierwsze, coraz częściej używa się trumien, a co za tym idzie — zmienia się forma grobu, z gruszkowatej jamy na czworoboczny dół. Zmarłego wkłada się do trumny zamawianej u miejscowego stolarza. Zmarłych ze stolicy przy¬ wozi się do rodzinnych miejscowości w trumnach odpowiadających standardom europejskim, czasem ze znakiem krzyża na wieku, co niekoniecznie oznacza, że zmarły był chrześcijaninem. W innych sytuacjach można wypożyczyć trumnę, jeśli rodziny nie stać na jej zakup. Parafia św. Marcina w Bassar, na przykład, po¬ siada trumnę do dyspozycji wiernych, którzy wkładają do niej swoich zmarłych na czas ceremonii w kościele i do transportu na cmentarz. Jednak chowa się samo ciało, a trumna, po zakończeniu pogrzebu, wraca do przykościelnego magazynu. Tanatopraksja, używanie trumny, pozycja w grobie, przyozdobienie ciała — wszystkie te praktyki powodują zmiany w związanej ze śmiercią wyobraźni. Śmierć traci tradycyjne odniesienie do życia. Zmarły nie wraca do Matki-Ziemi, tak jak przyszedł na świat: nagi, w pozycji płodowej, złożony do grobu, który kształtem przypomina łono kobiety. Odrzucenie nowej praktyki użycia trumny wyraża stwierdzenie jednego ze starców Basari: „Czyż człowiek przychodzi na świat w skrzynce? Po co więc grzebać go w trumnie?". Wraz ze stosowaniem nowych technik obchodzenia się z ciałem następuje specjalizacja poszczegól¬ nych praktyk. Znika tradycyjny podział ról, powierzający troskę o ciało zmarłego jego córkom, które myły, balsamowały oraz masowały je, aby nie zesztywniało. Z drugiej strony, kopanie grobu, które przysługiwało zięciom zmarłego, wymaga obecnie znajomości murarki, gdyż prostokątny grób bardzo często stanowi ob¬ murowany grobowiec. Zmiany dotyczą też oprawy pogrzebu. Jak wspomniano, istnieje tendencja do opóźniania pogrzebu, aby połączyć sam pochówek ze świąteczną oprawą. Na tę uroczystość niektóre rodziny w żałobie szyją sobie jednobarwne ubrania, czym wyróżniają się od innych. Wieczorem organizuje się w domu zmarłego wystawne czuwania. Na tę okazję buduje się rodzaj zadaszenia i wypożycza krzesła, aby móc przyjąć gości. Zaprasza się grupy śpiewacze i chóry kościelne lub folklory¬ styczne. Zebranym rozdaje się słodycze. Następnego ranka ma miejsce pocho¬ wanie zmarłego. Jeśli w ceremoniach uczestniczy kapłan katolicki, nie składa się oficjalnie krwawych ofiar, ale zachowuje się tradycyjne gesty, jak obchodzenie grobu czy inwokacje. Zgodnie z zasadą, że „od przybytku głowa nie boli", zdarza się, że rodzina zamawia zarówno mszę św., jak i muzułmańską modlitwę oraz tra- �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 99 dycyjną ofiarę, tym bardziej, że pośród krewnych zmarłego mogą znajdować się wyznawcy różnych religii. Po pogrzebie zwykle urządza się wystawny posiłek. Wspomniane zmiany w obrzędowości dotyczą chrześcijan oraz ludzi, którzy żyjąc dłuższy czas w stolicy, przesiąkli kulturą chrześcijańską. Wiejski pogrzeb zachowuje wciąż schemat tradycyjny, z pewnymi zmianami. Poza praktyką coraz częstszego używania trumien i kopania grobów prostokątnych ważną zmianą jest zakaz administracyjny strzelania z tradycyjnych strzelb, które towarzyszyło kie¬ dyś pożegnaniom zmarłych starców we wszystkich kulturach północnego Togo. Jest to pozbawienie rytuałów istotnego odniesienia do życia, polegającego na przezwyciężeniu ciszy grobu przez huk wystrzałów (Thomas 2000: 175-176), a więc — pewne zubożenie symboliczne. Jako poczęstunek po pogrzebie podaje się nie tylko piwo z prosa, ale też mocny alkohol produkowany zwykle z cukru. Na szczególną uwagę zasługują uroczystości zakończenia żałoby. Święto to organizuje się zwykle w porze suchej, trwającej od stycznia do marca. Istnieje rządowy przepis wyznaczający ostateczną datę organizowania uroczystości na koniec marca, a jako argument na rzecz takiej decyzji podaje się konieczność roz¬ poczęcia prac polowych, które świętowanie mogłoby opóźnić. Poza tym, wpro¬ wadzając obowiązek uzyskania administracyjnego zezwolenia na przeprowadze¬ nie uroczystości, władza lokalna sprawuje kontrolę nad przebiegiem tego święta, które łączy się ze zgromadzeniem dużej liczby ludzi. Na tego typu uroczysto¬ ści są bowiem zapraszani wszyscy krewni zmarłego, bliżsi i dalsi, sąsiedzi oraz mieszkańcy całej osady. Dla wielu emigrantów jest to jedyna okazja, aby ożywić więzi z rodzinną wioską, z jej miejscami świętymi i duchami opiekuńczymi rodu. Jeśli zaś nie są w stanie uczestniczyć w uroczystościach, posyłają pieniądze, aby złożono w ich imieniu ofiary (Pillet-Schwartz 1987: 294). Od dłuższego czasu przyjęła się praktyka, że jednocześnie organizuje się święto na cześć wszystkich osób zmarłych w wiosce w przeciągu ostatniego roku lub kilku lat, co pozwala na znaczne zmniejszenie kosztów utrzymania gości, które rozkładają się na kilka rodzin. Sprawa kosztów związanych z obrzędami żałobnymi staje się poważnym problemem społecznym. O społeczności Ewe, z okolic Kpalime, Benu Efoevi Penoukou pisze w następujący sposób: „W istocie rzeczy, każda rodzina chce zrobić więcej niż inna, a więc ludzie angażują się w wydatki często nadzwy¬ czajne i ponad swoje możliwości. W ten sposób niektórzy spędzą swe życie na płaceniu długów za obrzędy pogrzebowe" (Penoukou 2003/2004: 22). W prze¬ szłości koszta te były również wysokie. Przyjęte było, że starsi ludzie gromadzi¬ li dobra — głównie sztuki bydła i pieniądze, przeznaczone na własne obrzędy pogrzebowe. Oczywiście, ostentacja i nadmiar były wymogiem udanego święta, ale w rachubę wchodziły przede wszystkim produkty żywnościowe, przy czym najbardziej kosztowne było mięso. Rodzina przygotowywała się do uroczysto¬ ści przez rok, a nawet przez kilka lat. Chodziło przede wszystkim o ukazanie zmarłego jako dobrego gospodarza, pozostawiającego po sobie liczne potomstwo �100 Jacek Jan Pawlik żyjące w dostatku. Poza tym obrzędy odprawiano wyłącznie na cześć zmarłych w podeszłym wieku. W dzisiejszych czasach oprawa święta, elementy zapożyczone ze stolicy i z Europy oraz przyzwyczajenia krewnych żyjących poza wioską powodują, że na zorganizowanie godnych uroczystości trzeba przeznaczyć niemały budżet. Jest to często ponad siły rodziny rolników, o czym świadczy porównanie cen produktów przemysłowych z cenami płodów rolnych. Powszechnie mówi się 0 konieczności zmniejszenia kosztów obrzędów pogrzebowych, ale nikt nie ma odwagi tego zrobić, ponieważ każdy chce wypaść jak najlepiej. Ktoś mógłby zawyrokować, że dobra zmarłego skonsumowane podczas uro¬ czystości pogrzebowych mogłyby ulżyć losowi wdów i sierot. W istocie rzeczy przepisy dotyczące wdów i sierot były w tradycji dość jednoznaczne. Starsze wdowy brali pod opiekę ich żonaci synowie, młodsze były przydzielane braciom 1 synom zmarłego jako żony. Dzieci-sieroty były utrzymywane przez ród zmar¬ łego. Współczesne stosunki społeczne nie pozwalają na tak jednoznaczne roz¬ wiązania. Okres zależności dzieci i młodzieży bardzo się wydłużył, ze względu na obowiązek szkolny, zaś wdowy, jeśli mają jakiekolwiek środki, starają się pozostawać niezależne lub pragną same wybrać przyszłego męża, niekoniecznie któregoś z krewnych zmarłego. Obrzędy pogrzebowe odgrywają ważną rolę jako regulator społeczny. Z jed¬ nej strony, potwierdzają one trwałość relacji, które utworzyły się wokół zmarłe¬ go, z drugiej zaś wyrażają znaczenie polityczno-ekonomiczne zmarłego i jego lineażu, potwierdzając w ten sposób hierarchie, które strukturyzują społeczeń¬ stwo (Thomas 1982: 207). Nie wolno również zapominać o roli katartycznej obrzędów, które w końcowej fazie związane są z muzyką, śpiewem i tańcem, towarzyszącym biesiadzie. Po odprawionych obrzędach pogrzebowych uczestni¬ cy czują, że wykonali obowiązek względem zmarłego, ale jednocześnie ożywili więzi z krewnymi. Obrzędy pogrzebowe spełniają swój ważny cel, którym jest zachowanie komfortu psychicznego jednostki i harmonii grupy. 6 Edukacja, religia i zmieniający się sposób myślenia a przeobrażenia obrzędów pogrzebowych Zewnętrzne zmiany w celebracji i oprawie obrzędów pogrzebowych połączo¬ ne są z przemianami sposobu myślenia. Dyskusje na temat wystawności ceremo¬ nii i konieczności ograniczenia kosztów przesłaniają problem, o którym rzadko się mówi, a mianowicie rolę seansu wróżbiarskiego, mającego na celu znalezienie W związku z praktyką małżeństw poligynicznych syn zmarłego mógł poślubić którąś z jego młod¬ szych żon. 6 �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 101 przyczyny śmierci. Rytuał ten wydaje się mieć bardzo ważne znaczenie, o czym wyraźnie wspominają autorzy monografii o ludach północnego Togo. U ludu Basari znalezienie przyczyny śmierci uważa się za nieodzowny wa¬ runek, aby zmarły stał się przodkiem, ponieważ, jeśliby okazało się, że jest on czarownikiem, oznaczałoby to niemożliwość ancestralizacji (Pawlik 1990: 131). U Moba, jeżeli nie znajdzie się przyczyny śmierci, ryzykuje się, że umrą dalsze osoby w rodzinie (Zwernemann 1998: 185). U ludu Kabye rytuał poszukiwania przyczyny śmierci odprawiany jest po to, aby, w miarę możliwości, obronić ro¬ dzinę przed tragicznymi konsekwencjami (skażeniem śmiercią) (Szczotka 1999: 54). Henryk Zimoń patrzy na rolę tego rytuału z całkiem innej perspektywy: „Należy pokreślić, że wróżenie w czasie pogrzebu wtórnego ma też wymiar dy¬ daktyczny, gdyż uczy słuchaczy poszanowania tradycji, zachowania norm spo¬ łecznych oraz ładu moralnego w życiu tak indywidualnym, jak i wspólnotowym" (Zimoń 2006: 181). Dlaczego rytuał ten wydaje się tak ważny? W myśli afrykańskiej śmierć nie tylko oznacza potknięcie się wędrowca na drodze życia, ale stanowi też wyłom w strukturze społecznej. Aby przywrócić spójność struktury, trzeba podjąć ko¬ nieczne kroki, lecz zanim to nastąpi, trzeba znaleźć przyczynę tego wyłomu. Nie można zadowolić się wyjaśnieniem śmierci jako zrządzenia losu. Tradycja każe poszukiwać dokładnej przyczyny, którą najczęściej jest człowiek. Jack Goo¬ dy wymienia trzy rodzaje przyczynowości: bezpośrednią (imminent), sprawczą (efficienf) i ostateczną (finał). Na poziomie przyczyn bezpośrednich sytuują się przyczyny takie jak choroba czy wycieńczenie organizmu. Na poziomie przy¬ czyn ostatecznych wskazuje się na czynniki niewidzialne: wolę Bożą czy odmo¬ wę ochrony ze strony przodków. Najistotniejsza jednak jest przyczyna sprawcza, której szuka się pośród członków wspólnoty, starając się znaleźć osobę odpowie¬ dzialną za śmierć, „zjadacza dusz", czarownika (Goody 1962: 210). W nieodległej przeszłości wskazanie na czarownika podczas obrzędu poszu¬ kiwania przyczyny śmierci oznaczało wyrok śmierci dla wskazanej osoby. Powo¬ dowało to również zatargi i nienawiść w ramach społeczności, podsycając łań¬ cuch zemsty. Przeciwko tej praktyce występuje państwo prawa, karząc każdy akt zabójstwa i okaleczenia cielesnego. Niemniej, środki prawa są bezsilne w walce z przekonaniem, które dopuszcza możliwość aktów czarownictwa. Uznanie zdolności do szkodzenia na zdrowiu, a nawet doprowadzenia do śmierci przez świadomie stosowane środki lub wrodzone, zwykle nieświadome właściwości osoby, powoduje stałe napięcie społeczne, rodzaj „paniki moral¬ nej", która przeradza się w realne niebezpieczeństwo w momencie wystąpienia choroby lub śmierci. Człowiek, połączony z innymi relacjami pokrewieństwa, nie tylko dba o pomnażanie liczby potomków i zapewnienie im utrzymania, ale również rozwija więzi uczuciowe. Często trzeba wybierać między obowiązkiem a uczuciem i utrzymać między nimi równowagę, która wydaje się bardzo krucha w rodzinie poligynicznej. Otwarcie się społeczności lineażowych i nasilanie się �102 Jacek Jan Pawlik kontaktów z obcymi zwiększa ryzyko możliwych ataków. Każdy może czuć się zagrożonym jako potencjalna ofiara czarownictwa. W chwili znalezienia przy¬ czyny śmierci ta potencjalność staje się rzeczywistością. Relacjonując rytuał szukania przyczyn śmierci u ludu Kabye, Józef Szczotka pisze: Cała rozmowa między pytającym a jasnowidzem przeradza się bardzo często w kłótnię, dzieląc rodzinę na dwa obozy złorzeczące sobie nawzajem. Wiadomo, że w przypadku tego obrzędu nie wszyscy uczestnicy dają wiarę jasnowidzowi. Jedni mu wierzą, inni nie. Ci, którzy wierzą, komentują wyrok jasnowidza na swój sposób, i często rozszerzają winę wskazanego winowajcy na wiele nieszczęść w rodzinie czy nawet we wiosce. Niestety, często jest to kozioł ofiarny, na którego zrzuca się wszystkie winy, czasami swoje też (Szczotka 1999: 63). Strach przed ujawnionym czarownikiem jest bardzo silny, a ponieważ nie można go zabić ze względu na prawo, unika się go, wypędza z wioski albo też podaje mu się po kryjomu truciznę, aby utracił zmysły (Szczotka 1999: 64). Je¬ śli nawet nie wskazuje się na czarownika podczas szukania przyczyny śmierci, problem pozostaje. W przekonaniu wielu, pozostaje on ukryty, niezidentyfiko¬ wany i zamanifestuje się przy następnej okazji, doprowadzając do śmierci dalsze ofiary. Kościół katolicki próbuje na swój sposób walczyć z tą praktyką. Zaleca się chrześcijanom, aby ustnie lub na piśmie wyrazili swoją wolę, by pominięto pod¬ czas odprawiania obrzędów pogrzebowych ten właśnie rytuał. Liczy się na to, że rodzina będzie respektować wolę zmarłego. Jest to zaledwie pierwszy krok ku zmianie praktyk na chrześcijańskie, ponieważ zasadniczo nie tylko poszukiwanie śmierci, lecz wszystkie sekwencje tradycyjnych rytuałów pogrzebowych mają charakter animistyczny. Problem polega na tym, że nie można formalnie zakazać obrzędów tradycyjnych, jeśli wielka rodzina zmarłego składa się w większości z niechrześcijan i chce uhonorować zmarłego w sędziwym wieku jako przodka. Warto zasygnalizować próby, jakie podejmują kapłani katoliccy w północ¬ nym Togo w celu tworzenia nowych rytuałów o charakterze chrześcijańskim, mających zastąpić seanse szukania przyczyn śmierci. Wychodząc z założenia, że zgodnie z tradycją każda śmierć ma swoją przyczynę, że niezbędne jest jej znalezienie i podjęcie starań zmierzających do wyrównania krzywdy, aby zmarły mógł połączyć się z przodkami, doszli do wniosku, że chrześcijanie nie mogą uciec od odpowiedzi na pytania związane z przyczyną śmierci i całkowicie zre¬ zygnować z konsultacji wróżbity. W związku z tym proponuje się zastępcze roz¬ wiązania w postaci celebracji chrześcijańskiej. Jedna z nich, opracowana przez katolickiego kapłana z ludu Nawda, przewiduje zgromadzenie wokół krzyża szerokiej rodziny zmarłego, chrześcijan i niechrześcijan, pod przewodnictwem katechisty. Po wstępnej modlitwie stawia się kolejno pytania egzystencjalne, na �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 103 które odpowiada się cytatami z Biblii, po czym następuje śpiew religijny (Batta'a 1989: 18-19). W ten sposób struktura pytań i odpowiedzi, występująca podczas poszukiwania przyczyny śmierci, zostaje zachowana, choć rezygnuje się z zasad¬ niczego elementu rytuału tradycyjnego, a mianowicie korzystania z właściwości wróżbity — jasnowidzenia i mediumistycznego pośredniczenia ze światem du¬ chów. Praktyki wywoływania duchów nie daje się bowiem pogodzić z zasadami wiary chrześcijańskiej . Inną kwestią doktrynalną, sprzeciwiającą się tradycji chrześcijańskiej i mu¬ zułmańskiej, jest sprawa reinkarnacji. Głoszona przez te religie wiara w zmar¬ twychwstanie ciał znalazła przychylne przyjęcie u wyznawców afrykańskich re¬ ligii tradycyjnych, ponieważ, zdaniem Georgesa Oulegoh Keyewy, mieściła się w ramach istniejących już wierzeń w mistyczne i afektywne życie przodków. Niemniej, jak podkreśla ten autor, te dwie koncepcje są sprzeczne, ponieważ chrześcijańska koncepcja życia po śmierci kieruje człowieka do piekła lub nie¬ ba, podczas gdy dla wyznawców afrykańskich religii tradycyjnych człowiek po śmierci jest w stałym trwaniu, które prowadzi do powtórnego wcielenia jednego z istotnych komponentów zmarłej osoby (Keyewa 1997: 271). Dla Afrykanów potępienie, a nawet odrzucenie zmarłych, dlatego że nie byli ochrzczeni, jest nie do przyjęcia. Wyobrażenia o świecie przodków, którzy spo¬ czywają w spokoju, prowadząc pogodne życie w symbiozie z potomkami na zie¬ mi i wspomagając żyjących, nie tylko pozostają żywe, ale wydają się nieodzow¬ ne dla przetrwania grupy. Koncepcja chrześcijańska powoduje zachwianie tej harmonii przez wprowadzenie rozróżnienia między potępieniem a wybraniem. Zazębianie się życia na ziemi i życia po śmierci, zgodnie z tradycyjną myślą afrykańską, prowadzi do obecności kultu przodków zarówno podczas zawiera¬ nia związków małżeńskich, jak i obrzędów pogrzebowych. Oczekując nagro¬ dy wiecznej, Afrykanin jest zarazem przywiązany do życia na ziemi, w trudzie zdobywając środki niezbędne do życia. Nie mając często w rodzinie przodków chrześcijańskich, odwołuje się do przodków niechrześcijańskich, by nie pozostać bez wsparcia i opieki. Jeśli zaś, zgodnie z wiarą, nie może się do nich modlić, przynajmniej wzywa ich po to, aby się za nich modlić. Mówiąc o przeobrażeniach sposobu myślenia, trzeba koniecznie wspomnieć 0 wpływie humanizmu, który istotnie zmienia stosunek do ciała ludzkiego i ludz¬ kiego losu. W kontekście tych rozważań jest to szczególnie istotne w wypadku nieszczęśliwych wydarzeń oraz tak zwanej złej śmierci. Nie każda śmierć odbie¬ gająca od modelu musi być całkowicie „zła". Na przykład śmierć poza domem daje się sprowadzić do normy przez pochowanie ciała lub przynajmniej włosów 1 paznokci zmarłego w domu rodzinnym. Ponadto śmierć „w kwiecie wieku" łączy się bardziej z uczuciem straty i żalu niż ze szczególnym złem, dlatego też 7 8 Zakaz wywoływania duchów został sformułowany już w Starym Testamencie (Pwt 18,11). Autor nawiązuje tu do wierzeń w częściową reinkarnację. Przodek powraca w potomku, a jedno¬ cześnie pozostaje przedmiotem czci. 7 8 �104 Jacek Jan Pawlik rodzina stara się takie osoby godnie pochować. Śmierć dziecka pozostaje bez obrzędów, natomiast śmierć nastolatka wymaga „przesłuchania zmarłego" przed pogrzebem i rytualnego poszukiwania przyczyny. Jak wspomniano, w pełni złą śmiercią jest zgon w następstwie uderzenia pio¬ runa, utonięcie, samobójstwo, zabójstwo, a także śmierć kobiety w ciąży oraz na skutek choroby pozostawiającej zewnętrzne zmiany na ciele, takiej jak trąd czy słoniowatość (Pawlik 1990: 142-148; Zwernemann 1998: 201-204; Zimoń 2002: 544-545). Tradycyjnie więc odmawiano wówczas sprawowania obrzędów po¬ grzebowych; chowano zwykle na miejscu wypadku, nie wznosząc grobu. U ludu Basari, na przykład, w razie porażenia piorunem pozostawiano jedną z kończyn zmarłego wystającą z grobu, aby, jak mówiono, piorun mógł łatwo odnaleźć swo­ j ą ofiarę (Pawlik 1990: 143-144), a w przypadku kobiety w ciąży, przed zamknię¬ ciem grobu wyjmowano z jej łona płód i kładziono obok ciała (Pawlik 1990: 148). Z reguły praktyki rytualne towarzyszące takim zgonom ograniczały się do minimum i kładły nacisk jedynie na czynności konieczne do ochrony żyjących przed „złym" zmarłym. Inny przykład, który w tym kontekście należy wspomnieć, to sprawa narodzin bliźniąt. U ludu Basari, podobnie jak u Konkomba i Moba, narodzenie bliźnia¬ ków, niezależnie od płci, nie jest przyjmowane pozytywnie. W wierzeniach wiąże się ono z przekroczeniem tabu. Basari wierzą, że duchy bliźniaków nie pochodzą od ludzi, dlatego jeszcze w latach 50. X X wieku skazywali je na śmierć, porzuca¬ jąc w wydrążonych kopcach termitów. Współcześnie przyjmuje się, że przez re¬ gularnie odprawiane obrzędy można opanować siłę bliźniaków i wykorzystać j ą dla dobra rodziny, dlatego pozostawia się je przy życiu. Niemniej, wciąż zdarza się, że jednego z bliźniaków przeznacza się na śmierć, odmawiając mu koniecz¬ nej troski i dostatecznego pokarmu. Fakt ten dotyczy zarówno ludu Basari, jak i Konkomba czy Moba (Pawlik 2006: 118-122; Froelich 1954: 158-159; Zwerne­ mann 1998: 129-130). W północnym Togo można zauważyć tendencję, która łagodzi różnice w od¬ prawianiu obrzędów dla zmarłych „dobrą" i „złą" śmiercią. Z jednej strony, jest to niewątpliwie zasługa zmian w podejściu do ciała ludzkiego, które nakazuje większe jego poszanowanie. Z drugiej strony, zmienia się koncepcja osoby ludz¬ kiej, a w związku z tym tworzą się bardziej intymne i osobowe relacje między¬ ludzkie, między rodzicami i dziećmi czy między małżonkami. W rzeczywistości nikomu nie odmawia się pogrzebu, którego wystawność zależeć będzie nie od kwalifikacji śmierci, ale od liczebności i zamożności rodziny. To upowszechnie¬ nie obrzędów wiąże się z utratą wiary w życie przodków i ich możliwości ochro¬ ny żyjących. Oddając cześć każdemu zmarłemu, nie zmierza się koniecznie do zapewnienia mu statusu przodka, a więc nie zwraca się zbyt wielkiej uwagi na życie pozagrobowe. Duży wpływ na zmiany ma konkretne środowisko rodzinne, wychowanie, szkoła oraz religie monoteistyczne. Mimo że wpływ chrześcijaństwa na północy �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej 105 Togo, ze względu na stosunkowo niewielką liczbę wiernych, jest ograniczony, to jednak atrakcyjność zapożyczeń z silnie schrystianizowanej stolicy sprawia, że w północnej części kraju wzorce chrześcijańskie cieszą się popularnością nieza¬ leżnie od wyznania wykorzystujących je osób. Niemniej wydaje się, że równie ważnym czynnikiem zmiany, jeśli nie najważniejszym, jest szkoła promująca wartości humanizmu i praw człowieka, które mają istotny wpływ na silnie zhie¬ rarchizowane społeczeństwo, przyznając zmarłemu status przodka niezależnie od pozycji społecznej zajmowanej przez niego za życia. Praktyki rytualne związane ze śmiercią podlegają zmianom pod wpływem różnorodnych czynników. Po pierwsze, zmieniają się warunki zewnętrzne, wpro¬ wadza się nowe techniki, używa nowych materiałów, łatwiejsze jest przemiesz¬ czanie się, poprawiają się możliwości komunikacji i wymiany. Niewątpliwie istotny wpływ na przebieg obrzędów ma czynnik ekonomiczny, bowiem w du¬ żym stopniu zamożność rodziny decyduje o podjętych rozwiązaniach praktycz¬ nych, a szczególnie o oprawie święta. Po drugie, zmiany następują na poziomie sposobu myślenia. Silnie kiedyś zhierarchizowane społeczeństwo staje się coraz bardziej wyczulone na prawa poszczególnych jednostek i samorealizację. Szacunek i cześć, które kiedyś rezer¬ wowano tylko dla najstarszych, zostają rozszerzone na szerokie grono zmarłych. Zaznacza się w tym zarówno wpływ chrześcijaństwa, jak i szkoły promującej ideały humanizmu. W końcu niebywałą rolę w zmianach odgrywają nowe relacje społeczne. Obok ściśle ustalonych ról poszczególnych grup pokrewieństwa podczas obrzę¬ dów tradycyjnych, dochodzą do głosu relacje zawodowe i polityczne oraz nowi specjaliści rytualni. Obrzędy pogrzebowe służą już nie tylko oddaniu ostatniej przysługi zmarłemu i ożywieniu więzi rodzinnych, ale również stwarzają nowe relacje współzależności przez dobór i uhonorowanie zaproszonych gości, a także przez wystawność uroczystości. Jakich dalszych zmian należy się spodziewać? Louis-Vincent Thomas stwier¬ dza, że w symbolizmie śmierci afrykańskiej nie daje się zastosować perspektywy zachodniej, która kładzie nacisk na intencję, myśl, ideę i obraz. Myśl afrykańska preferuje cielesność symbolizmu: pozycje ciała, ubiór, pokazywane przedmio¬ ty, wykonane prace, które unaoczniają relacje społeczne (Thomas 2000: 165). A więc, mimo apeli rządu i Kościołów o bardziej skromną oprawę obrzędów pogrzebowych, można przewidzieć utrzymanie się dotychczasowych tendencji, ponieważ relacje międzyludzkie wyrażają się nie tylko przez wewnętrzne przy¬ wiązanie, ale urzeczywistniają się w działaniu, różnego rodzaju czynnościach, usługach i darach. �Jacek Jan Pawlik 106 Pozostaje jeszcze kwestia skuteczności rytualnej. Katolickie obrzędy pogrze¬ bowe nie mają wartości sakramentu, tradycyjne zaś, jeśli są pozbawione ofiar i po¬ szukiwania przyczyny śmierci, nie gwarantują zmarłemu życia przodka. Współ¬ czesne obrzędy pogrzebowe, mimo odniesienia do religii, są przede wszystkim wydarzeniem społecznym. Ich skuteczność tkwi w kanalizowaniu emocji, obna­ żaniu konfliktów i umacnianiu więzi grup krewniaczych. Obok śmierci nie można przechodzić obojętnie. Obrzędy pogrzebowe tak długo nie stracą na aktualności, jak długo żyjący będą musieli mierzyć się ze śmiercią kogoś z najbliższych. Słowa kluczowe: obrzędy pogrzebowe, północne Togo, zmiana kulturowa, wpływ chrześcijaństwa, postęp techniczny BIBLIOGRAFIA Assi E.P. 1982 Batta'a M . 1989 Sacrifice chrétien et sacrifice traditionnel des Kabiyé. Étude comparative de théologie liturgique pour une catéchèse eucharistique auprès des Kabiyé du Togo, Rome: Anselmianum. Cérémonie du sunga chrétien, „Bulletin des compte-rendus des réunions CCL" Kara (Togo) 20, s. 18-21. Cornevin R. 1988 Le Togo: des origines à nos jours, Paris: Académie des Sciences d'Outre¬ mer. Dugast S. 1991 „Ouvrir la bouche de l'ancêtre". Le processus d'ancestralisation à travers quelques sequences des rites funéraires chez les Bassar du Nord-Togo, „Systemes de pensée en Afrique noire" 11, s. 131-180. Froelich J.-C. 1954 La tribu konkomba du Nord Togo, Dakar: Institut Fondamental de l'Afrique Noire. Gennep A. van 2006 Obrzędy przejścia, przeł. B. Biały, Warszawa: PIW. Goody J.R. 1962 Death, Property and Ancestors. A Study of the Mortuary Customs of the Lodagaa of West Africa, London: Tavistock Publications. Guigbile D.B. 2001 Vie, mort et ancestralité chez les Moba du Nord Togo, Paris: L'Harmattan. Kéyéwa G.O. 1997 Vie, énergie spirituelle et moralité en pays Kabiyè (Togo), Paris: L'Harmattan. Kourouma K. 1953 Un enterrement somba à Natitingou, „Notes africaines" 59, s. 81-82. �Ciągłość i zmiana w afrykańskiej obrzędowości żałobnej Pawlik J.J. 1985 107 L'appropriation de l'espace chez les Konkomba de la Vallée de l'Oti (Togo-Ghana), Paris: Université René Descartes (maszynopis pracy dyplo­ mowej). 1990 Expérience sociale de la mort. Étude des rites funéraires des Bassar du Nord-Togo, Fribourg: Éditions Universitaires. 2002 Śmierć w myśli afrykańskiej, „Przegląd Humanistyczny" 46: 1, s. 93-108. 2003 Zatrzymać i oddalić. Podwójna logika obrzędowości żałobnej, w: M . Machinek (red.), Śmierć i wiara w życie pośmiertne w świetle nauk przyrod­ niczych i humanistycznych, Olsztyn: Hosianum, s. 158-172. 2006 Zaradzić nieszczęściu. Rytuały kryzysowe u ludu Basari z Togo, Biblioteka Wydziału Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego nr 31, Olsztyn: Studio SQL. Penoukou B.E. 2003/04 Les sources de l'espérance chrétienne face à la mort. Quels rites funéraires dans une Eglise-famille de Dieu au Sud du Togo? Perspectives missiologiques, Ottawa: Université Saint Paul (maszynopis pracy magisterskiej). Pillet-Schwartz A . - M . 1987 Migrations et mutations de l'espace colonisé, w: B. Lucien-Brun, A . - M . Pillet-Schwartz, Les migrations rurales des Kabyè et des Losso (Togo), Paris: ORSTOM, s. 225-386. Szczotka J. Przeżywanie śmierci w plemieniu Kabyé w północnym Togo, Opole: Uni­ 1999 wersytet Opolski (maszynopis pracy magisterskiej). Thomas L.-V. 1982 La mort africaine. Idéologie funéraire en Afrique noire, Paris: Payot. 1991 Trup, przeł. K. Kocjan, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie. 2000 Les chairs de la mort. Corps, mort, Afrique, Paris: Synthélabo. Witte M . de 2003 Money and Death: Funeral Business in Asante, Ghana, „Africa" 4: 73, s. 531-559. Zimoń H. 2002 Afrykańska koncepcja złej śmierci na przykładzie ludu Konkomba z północnej Ghany, w: J. Kolbuszewski (red.), Problemy współczesnej tanatologii, t. 6, Wrocław: Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, s. 543-549. 2005 Burial Rituals of Elderly People among the Konkomba of Northern Ghana, „Hemispheres" 20, s. 59-75. 2006 Z badań nad pogrzebami wtórnymi u ludu Konkomba z północnej Gha­ ny, w: J. Kolbuszewski (red.), Problemy współczesnej tanatologii, t. 10, Wrocław: Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, s. 177-184. Zwernemann J. 1998 Studien zur Kultur der Moba (Nord-Togo), Köln: Rüdiger Köppe Verlag. �108 Jacek Jan Pawlik Jacek Jan Pawlik C O N T I N U I T Y A N D CHANGE I N A F R I C A N M O U R N I N G RITUALS I N NORTHERN TOGO (Summary) Rituals connected with death belong to the most complex African ritual practices. They include rituals practised in the period from agony to the end of mourning. Their aim is to properly bury the body of the deceased, help the deceased person's spirit enter the land of the ancestors and accompany the relatives during mourning. The practices change with technical progress, education and impact of monotheistic religions. The article pre¬ sents the changing form of rituals connected with death in northern Togo. The author first describes the traditional model, which comprises two periods abounding in rituals: — that directly after death — the burial ritual, and that, which takes place two years after death — the mourning completion ritual. Subsequently, he analyses the changes that have started when people began to migrate, had better access to new body preservation tech¬ niques and when funeral services were commercialised. In the end, the author describes the impact of education and religion on the changing way of thinking, which induced the change of practices aimed at discovering the cause of death, softened the attitude to „bad" death and expanded funeral rituals so that now they apply to all the dead. Key words: funeral rituals, northern Togo, cultural change, impact of Christianity, tech¬ nical progress �